ANEKS 1
Istraživanje: “Poslovne performance preduzeća koje utiču na kompetitivnost”
1 | s t r a n a
30/12/2010 DE FACTO CONSULTANCY POSLOVNE PERFORMANSE PREDUZEĆA KOJE UTIČU NA KOMPETITIVNOST 2 | s t r a n a
3 | s t r a n a
Osnovni podaci o istraživanju Istraživanje “Poslovne performanse preduzeća koje utiču na njegovu kompetitivnost” sprovedeno je tokom decembra 2010. godine i januara 2011. godine. Intervjuisana su preduzeća čiju listu je obezbijedila Direkcija za razvoj malih i srednjih preduzeća Crne Gore. Preduzeća sa liste su pojedinačno kontaktirana sa molbom za sprovođenje intervjua, ali odziv iz više razloga nije bio potpun. Dok se ipak najveći broj predstavnika preduzeća odazvao zahtjevu za sprovođenje intervjua, jedan dio preduzeća je odbilo da primi anketara. Najčešće navođeni razlozi odbijanja bili su prezaposlenost i praznici. Određeni broj preduzeća koja su se nalazila na spisku više ne postoji ili njihovi kontakti nisu više validni. U konačnom izvještaju su dati sumarni podaci za 52 intervjuisana preduzeća. U prvom dijelu izvještaja sadržani su zaključci kategorizovani prema cjelinama istraživanja sa preporukama koja se odnose na sva preduzeća, dok je u aneksu dat pregled sažetaka razgovora sa pojedinačnim preduzećima. Metodologija Metod istraživanja bio je semi‐strukturirani intervju koji je za cilj imao prikupljanje podataka od targetiranih preduzeća kako bi se ustanovio nivo kompetitivnog potencijala datog preduzeća. Unutrašnje performanse koje su definisane kao elementi operacionalizovanog koncepta kompetitivnosti u okviru ovog istraživanja su: 
Opšta situacija/strategija Pod opštom situacijom/strategijom podrazumijevali su se odgovori na pitanja koja su se odnosila na procjenu opštih uslova poslovanja u kojima funkcioniše data kompanija, procjenu razvoja i kretanja opštih uslova u narednoj godini, te postojanje pisanog biznis plana kojim se definiše djelovanje i funkcionisanje preduzeća u narednom periodu. Cilj svih ovih pitanja bio je da se utvrdi nivo spremnosti preduzeća da se nose sa novonastalim spoljnjim izazovima. 
Istraživanje, razvoj i dizajn Pod istraživanjima, razvojem i dizajnom podrazumijevala su se pitanja usmjerena na odnos preduzeća prema inovacijama, razumijevanje i prepoznavanje potrebe ulaganja u inovativne tehnologije izražena konceptualno i u sredstvima, te pitanja koja su se odnosila na procenat prodaje proizvoda koji su plasirani na tržište u posljednje dvije godine, te planove koji se odnose na još uvijek neplasirane proizvode. 
Proizvodnja i operacije Pod proizvodnjom i operacijama podrazumijevala su se pitanja koja su se odnosila planove i realizaciju istih kada je u pitanju proizvodnja, planove koji se odnose na proširenja i investicije, postojanje sistema kontrole kvaliteta proizvoda, ulaganja u novu opremu, te postojanje međunarodno priznatih sistema akreditacije kvaliteta kao što su ISO ili HACCIP. 4 | s t r a n a

Marketing, distribucija i prodaja Ova dimenzija je sadržala pitanja koja su se odnosila na donošenje i realizaciju marketinških planova, pitanja postojanja konkurencije, procjene sopstvene pozicije na tržištu, izraženo nominalno i procentualno, te pitanja koja su se odnosila na načine prikupljanja relevantnih informacija za poslovanje. 
Ljudski resursi Pitanja iz oblasti ljudski resursi odnosila su se sa jedne strane na ispitivanje odnosa rukovodećeg kadra u preduzeću prema ljudskim resursima i ulaganjima u njih kao izvoru kompetitivnosti, a sa druge strane u ispitivanje konkretnih poslovnih praksi kada je u pitanju razvoj ljudskih resursa u datom preduzeću. Posljednja pitanja iz ovog seta odnosila su se na problem izbjegavanja rada kroz neopravdana odsustva sa posla. 
Finansiranje Pitanja iz oblasti finansiranja odnosila su se na planove i probleme u finansiranju djelatnosti preduzeća u narednom periodu, položaj po ovoj dimenziji u odnosu na konkurenciju, pitanja finansiranja proširivanja djelatnosti preduzeća i buduća planiranja investiranja u razvoj, te pitanje potrebe za pozajmicama i kreditima. Istraživači su prilikom intervjuisanja predstavnika preduzeća, koji su za ovu priliku morali biti na visokim pozicijama odlučivanja (najčešće izvršni direktor ili vlasnik) koristili identičan set osnovnih pitanja u okviru svake od ovih dimenzija. Na osnovu odgovora ispitanika, istraživači su postavljali dodatna potpitanja kako bi dobili što preciznije informacije o dobijenim odgovorima. Na kraju svake potcjeline intervjua od intervjuisanog je traženo da ocijeni trenutnu situaciju u preduzeću ocjenom od 1 (najlošija) do 5 (najbolja) u odnosu na argument koje je iznio u svom izlaganju. Rezultati ove samoevaluacije predstavljeni su u tabeli 2. Istraživači su dobili instrukcije da pored ocjene koju su sami sebi davali predstavnici preduzeća notiraju i sopstvenu ocjenu. Na ovaj način dobili smo još jednu tabelu koja je rezultat tzv. eksterne evaluacije. Vrijednost ove kontrolne eksterne evaluacije je višestruka: sa jedne strane time su nadomiještene nedostajuće ocjene jer u nekim slučajevima predstavnici preduzeća nisu mogli ili nisu htjeli dati numeričku ocjenu za određenu dimenziju. Sa druge strane, primijećeno je da ispitanici veoma često daju vrlo nerealne ocjene, tj. ocjene koje nisu zasnovane na izloženim argumentima. S obzirom na to da je u istraživanje bio uključen mali broj istraživača (6), a oni su u određenim slučajevima (posebno u početku istraživanja) intervjue radili u parovima omogućeno je uspostavljanje određenih opštih kriterijuma za evaluaciju, koji su međusobno referentni. U tabeli 3 date su ocjene koje su na ovaj način formirane od strane istraživača, a koje su date u odnosu na sva obuhvaćena preduzeća i gdje su “najuspješnija” i “najmanje uspješna” preduzeća korišćena kao referentni okvir. Prilikom odabira preduzeća vodilo se računa o tome da se uključi što više različitih djelatnosti, kako bi se dobila što preciznija slika crnogorske privrede. Tako su intervjuisana preduzeća koja se bave prehrambenom, drvnom, farmaceutskom industrijom i drugim oblicima proizvodnje kao što je proizvodnja proizvoda od metala ili kamena. Akcenat prilikom odabira preduzeća bio je na onim preduzećima koja imaju određenu izvoznu djelatnost ili je barem planiraju u narednom periodu. Za istu namjenu vodilo se računa da se prikupe podaci o preduzećima koja se nalaze u sve tri crnogorske regije – na sjeveru, u centralnom dijelu i na jugu. 5 | s t r a n a
Intervjuisana su sljedeća preduzeća: Tabela 1 – Pregled intervjuisanih preduzeća po regionu i djelatnosti Preduzeće Jela komerc D.O.O. Furo Flores Ekomeduza Elprom Bjelasica Rada D.O.O. Smoki promet Preduzeće Pivara “Trebjesa” Crnagoracoop MI RAI Scan International Kronus Stratus Interproduct D.O.O.Sagar Osvit Flotalba D.O.O. Darma Pirella PACO MONTE Mediterano začini Martex Loris Duga Bambis Hemomont Šišković company A.D. Plodovi Was inpex SJEVERNA REGIJA Djelatnost Drvna industrija Proizvodnja brvnara Prehrambena industrija Proizvodnja ratluka Ostalo – proizvodnja esencijalnih ulja Prehrambena industrija Drvna industrija Prehrambena industrija Proizvodnja vode Prehrambena industrija CENTRALNA REGIJA Djelatnost Prehrambena industrija Proizvodnja piva Prehrambena industrija Proizvodnja kafe i konditorskih proizvoda Drvna industrija Proizvodnja namještaja Drvna industrija Proizvodnja namještaja Ostalo – proizvodnja horizontalnih zamrzivača Ostalo – proizvodnja etiketa Prehrambena industrija Proizvodnja mesa Ostalo – proizvodnja i prerada čelika Prehrambena industrija Proizvodnja mesa Ostalo – proizvodnja stakla Prehrambena industrija Proizvodnja sirćeta Prehrambena industrija Proizvodnja sokova Prehrambena industrija Proizvodnja začina Prehrambena industrija Proizvodnja mesa Drvna industrija Proizvodnja namještaja Drvna industrija Proizvodnja parketa Drvna industrija Industrija namještaja Farmaceutska industrija Ostalo Prerada kamena Prehrambena industrija Prerada voća Ostalo Grad Rožaje Bijelo Polje Mojkovac Bijelo Polje Rožaje Bijelo Polje Bijelo Polje Grad Nikšić Danilovgrad Nikšić Podgorica Cetinje Podgorica Cetinje Podgorica Cetinje Podgorica Podgorica Danilovgrad Podgorica Cetinje Nikšić Nikšić Podgorica Podgorica Danilovgrad Podgorica Podgorica 6 | s t r a n a
A.D. Pako Aqva Monta Montinženjering Eko Vladoš Kom eloksir Polieks Mljekara Nika Mljekara Srna Sveti Nikola Mesopromet Eko hrana Popović D.O.O Fabrika vode Lipovo D.O.O. Prava mjera Preduzeće Bonesa Uljara Abazović Vinarija Milović D.O.O. Aragana Bar In Spe MDS Company Uljara Metović D.O.O. Olioprom Solana „Bajo Sekulić“ Olivmont Euroflex Proizvodnja pločastog materijala Ostalo – Grafičko proizvodno preduzeće Prehrambena industrija – proizvodnja vode Proizvodnja i ugradnja sigurnosnih sistema, video nadzora Drvna industrija Ostalo – proizvodnja eloksirane bravarije Ostalo – proizvodnja eksploziva Prehrambena industrija – proizvodnja mlijeka i mliječnih proizvoda Prehrambena industrija – proizvodnja mlijeka i mliječnih proizvoda Ostalo – proizvodnja kartonaža Prehrambena industrija – proizvodnja mesa Prehrambena industrija – proizvodnja organske hrane Ostalo – proizvodnja stočne hrane Prehrambena industrija – proizvodnja vode Drvna industrija Proizvodnja djelova za violine JUŽNA REGIJA Djelatnost Prehambena industrija Proizvodnja kečapa Prehrambena industrija Proizvodnja ulja Prehrambena industrija Proizvodnja vina Ostalo – proizvodnja proizvoda od kovanog gvožđa Prehrambena industrija Organska proizvodnja Prhrambena industrija proizvodnja ulja Prehrambena industrija Proizvodnja ulja Prehrambena industrija Proizvodnja soli Prehrambena industrija Proizvodnja ulja Ostalo – izrada dušeka Berane Kolašin Podgorica Kolašin Berane Berane Nikšić Nikšić Nikšić Bijelo Polje Nikšić Nikšić Kolašin Nikšić Grad Bar Bar Ulcinj Bar Bar Bar Bar Ulcinj Bar Ulcinj 7 | s t r a n a
Matrice samoevaluacije i evaluacije Od svih intervjuisanih je traženo da u skali od 1 do 5 ocjene poziciju svog preduzeća trenutno na tržištu u Crnoj Gori. Pri tome 1 je predstavljala najnižu ocjenu, dok je 5 predstavljala najvišu ocjenu. U određenom broju slučajeva predstavnici preduzeća su odbili da daju kvantitativnu ocjenu, dok su u određenom broju njihove ocjene bile očigledno u neskladu sa opisnim dijelom. Zato su u nastavku ponuđene dvije tabele. U tabeli 2 je data matrica samoevaluacije predstavnika preduzeća prema šest dimenzija u okviru kojih su postavljana pitanja. U posljednoj koloni dat je prosjek za konkretno preduzeće. Preduzeća su rangirana prema tom prosjeku, tako da možemo vidjeti da su najvišu prosječnu ocjenu sebi dali u Fabrici vode Lipovo, a najnižu u preduzeću Kom eloksir. Iako su preduzeća bila prilično nerealna kada je ocjenjivanje sopstvenih resursa u pitanju, određeni odnosi mogu se uočiti. Tako se lako može vidjeti koja je najslabija dimenzija u okviru kog preduzeća prema sopstvenoj ocjeni, a koju preduzeća smatraju veoma dobrom. Tabela 2 – Matrica samoevaluacije preduzeća Preduzeće Fabrika vode Lipovo D.O.O.
Pivara “Trebjesa” Mesopromet Crnagoracoop MI Rai Šišković company Scan International Popović D.O.O. A.D. Plodovi Bonesa Mljekara Srna Hemomont Uljara Abazović Kronus Eko Vladoš Montinžinjering Stratus Interproduct Jela Komerc Vinarija Milović D.O.O. Sagar Osvit D.O.O. Furo‐s D.O.O. In Spe D.O.O. Aragana Flotalba D.O.O. Darma D.O.O. Flores D.O.O. Smoki promet MDS Company Uljara Metović Olivmont Eko meduza Duga Eko hrana Pirela PACO MONTE, Mediterano začin Biznis inkubator Martex Sveti Nikola Mljekara Nika I II III IV V VI Prosjek 5.0 5.0 4.0 4.0 3.5 5.0 4.0 4.0 4.0 5.0 4.0 3.0 3.0 3.0 4.0 4.0 4.0 3.0 3.0 4.0 4.0 3.0 3.0 3.5 3.0 3.0 3.0 3.0 3.0 3.0 3.0 3.0 2.0 3.0 3.0 3.0 3.5 3.5 4.0 3.0 5.0
4.0
5.0
5.0
4.0
4.0
5.0
4.0
3.0
2.0
4.0
3.0
3.0
4.0
3.0
3.0
4.0
4.0
3.0
5.0
4.0
3.0
3.0
4.0
4.0
3.0
3.0
4.0
4.0
3.0
4.0
4.0
3.0
3.0
4.0
4.0
2.5
2.0
2.0
4.0
5.0
5.0
5.0
5.0
5.0
4.0
5.0
4.0
4.0
4.0
5.0
4.5
5.0
5.0
3.0
4.0
4.0
4.0
4.0
5.0
4.0
5.0
4.0
4.0
4.0
4.0
5.0
5.0
4.0
4.0
4.0
‐
3.0
4.0
3.0
4.0
4.0
4.0
3.0
3.0
5.0
5.0
5.0
5.0
5.0
5.0
4.0
4.0
4.0
3.0
4.0
4.5
4.0
3.0
4.0
3.0
4.0
3.0
4.0
1.0
3.0
4.0
4.0
4.0
4.0
3.0
3.0
3.0
4.0
4.0
4.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.5
3.0
2.0
3.0
5.0
5.0
5.0
4.0
5.0
5.0
4.0
5.0
5.0
5.0
4.0
4.0
5.0
5.0
4.0
5.0
4.0
4.0
4.0
4.0
3.0
4.0
4.0
4.0
3.0
5.0
4.0
3.0
3.0
3.5
2.5
4.0
3.0
4.0
4.0
4.0
4.0
3.0
4.0
4.0
5.0
5.0
5.0
5.0
4.0
3.0
4.0
4.0
4.0
5.0
3.0
4.0
3.0
3.0
5.0
3.0
2.0
4.0
4.0
3.0
4.0
3.0
4.0
2.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
2.0
2.5
4.0
4.0
2.0
5.0
4.8
4.8
4.7
4.4
4.3
4.3
4.2
4.0
4.0
4.0
3.8
3.8
3.8
3.8
3.7
3.7
3.7
3.7
3.7
3.7
3.7
3.7
3.6
3.5
3.5
3.5
3.5
3.5
3.4
3.4
3.4
3.4
3.3
3.3
3.3
3.3
3.3
3.2
3.2
8 | s t r a n a
Was Impex Bambis D.O.O. Olioprom Prava mjera Euroflex Elprom Loris Solana Bajo Sekulić Bjelasica Rada A.D. Pako Polieks Kom eloksir Prosječna ocjena 3.0 1.0 2.0 3.0 2.0 2.0 2.0 1.0 2.0 1.0 1.0 1.0 3.1 4.0
3.0
4.0
3.0
5.0
3.0
3.0
3.0
2.0
2.0
1.0
2.0
3.5
3.0
4.0
4.0
3.0
5.0
3.0
2.0
4.0
3.0
2.0
2.0
2.0
3.9
3.0
4.0
3.0
3.0
1.0
3.0
1.0
2.0
1.5
2.0
2.0
2.0
3.3
3.0
5.0
3.5
2.0
3.0
2.0
5.0
3.0
1.0
2.0
2.0
1.0
3.8
2.0
1.0
1.0
3.0
1.0
2.5
1.0
1.0
2.0
1.0
2.0
1.0
3.0
3.0
3.0
2.9
2.8
2.8
2.6
2.3
2.3
1.9
1.7
1.7
1.5
3.4
Dakle, ukoliko ostavimo po strani za trenutak činjenicu da su ocjene koje su ispitanici sami sebi dali očigledno znatno bolje nego što je to realna situacija, neki odnosi među dimenzijama mogu se uočiti. Tako, možemo vidjeti da su ispitanici najlošije ocijenili šestu dimenziju finansiranje i prvu dimenziju opšta situacija/strategija, dok su najbolje ocijenili dimenziju proizvodnja i ljudski resursi, tj. rangiranje bi bilo sljedeće: 1.
Proizvodnja i operacije 2.
Ljudski resursi 3.
Istraživanje, razvoj i dizajn 4.
Marketing, distribucija i prodaja 5.
Opšta situacija/strategija 6.
Finansiranje Iz pregleda rangiranih dimenzija možemo uočiti da su ispitanici u prosjeku lošije ocjenjivali dimenzije koje zavise od objektivnih ili spoljnih okolnosti kao što su opšta situacija i uslovi finansiranja, dok su za dimenzije koje su u njihovoj „nadležnosti“ davali više ocjene. Ovdje treba imati u vidu to da su ispitanici pitanja iz oblasti opšta situacija i strategija interpretirali više u smislu ocjene spoljnih faktora nego ocjene sopstvene sposobnosti da se sa novonastalim okolnostima u privredi izbore. Posebno je zanimljiva dimenzija istraživanja, razvoj i dizajn gdje se iz konkretnih odgovora ispitanika može vidjeti da preduzeća u Crnoj Gori relativno malo ulažu u ovu dimenziju, ali koja se prema njihovom rangiranju našla na relativno visokom trećem mjestu. Bližom analizom njihovih odgovora može se utvrditi da većina ispitanika ne smatra inovacije izvorom kompetitivne prednosti te da se ovom segmentu poslovanje pridaje mala ili nikakva pažnja. S obzirom na to da opstanak preduzeća nije najdirektnije vezan za ovu dimenziju (bar u nekom kraćem periodu), većina ispitanika odgađa bavljenje ovom tematikom za neko „povoljnije“ vrijeme. Slična situacija se odnosi i na ljudske resurse. Naime, većina ispitanika nema organizovane planove za usavršavanje kadrova niti prepoznaje na pravi način ljudske resurse kao izvor kompetitivnosti, ali je većina njih sebi po ovoj dimenziji dala najviše ocjene. Opet, pretpostavka je da je odnos prema ovoj dimenziji „lagodniji“. 9 | s t r a n a
U tabeli 3 predstavljeni su rezultati eksterne evaluacije voditelja intervjua. Naime, pored ocjena koje su predstavnici preduzeća davali sami sebi, voditelji intervjua su po završetku intervjua u zapisnik dodavali kao kontrolni mehanizam sopstvene ocjene. Ove ocjene se ponekad slažu sa ocjenama koje su dali predstavnici preduzeća, ali ne u svim slučajevima. Na vrhu liste se nalaze dva velika preduzeća – Pivara „Trebjesa“ i Crnagoracoop koja su kao velika i zaista veoma uspješna preduzeća praktično poslužila kao reper za rangiranje. Tabela 3 ‐ Matrica evaluacije anketara Preduzeće Pivara “Trebjesa” Crnagoracoop Mljekara Srna D.O.O. Sagar Fabrika vode Lipovo D.O.O.
Pirela Mesopromet Bonesa MI Rai Kronus Olivmont Hemomont Popović D.O.O. Mljekara Nika D.O.O. In Spe Eko meduza Stratus Interproduct Vinarija Milović D.O.O. Olioprom D.O.O. Aragana Jela Komerc Martex D.O.O. Darma Biznis inkubator D.O.O. Flores Prava mjera A.D. Plodovi Šišković company Eko Vladoš Euroflex Eko hrana Was Impex Uljara Abazović Sveti Nikola Scan International Flotalba Osvit Elprom MDS Company Uljara Metović Montinžinjering D.O.O. Smoki promet Solana Bajo Sekulić Duga Kom Eloksir PACO MONTE, Mediterano začin D.O.O Furo‐s Poliex A.D. Pako Bambis Bjelasica Rada Loris I II III IV V VI Prosjek 5.0 3.0 2.0 4.0 3.0 3.0 2.0 4.0 3.0 4.0 4.0 2.0 3.0 2.0 3.0 3.0 4.0 3.0 4.0 2.0 4.0 3.0 3.0 3.0 3.0 3.0 3.0 3.0 3.0 2.0 2.0 2.0 3.0 2.0 2.0 2.0 2.0 2.0 2.0 2.0 2.0 2.0 1.0 1.0 2.0 1.0 1.0 1.0 1.0 1.0 1.0 1.0 4.0
4.0
4.0
4.0
4.0
3.0
3.0
3.0
3.0
4.0
4.0
3.0
2.0
4.0
3.0
4.0
3.0
3.0
3.0
4.0
3.0
3.0
3.0
3.0
2.0
4.0
3.0
2.0
3.0
2.0
4.0
2.0
3.0
3.0
2.0
3.0
2.0
2.0
3.0
2.0
3.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0
1.0
2.0
1.0
1.0
1.0
4.0
4.0
4.0
3.0
4.0
4.0
4.0
3.0
3.0
4.0
3.0
4.0
4.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
4.0
3.0
3.0
3.0
3.0
2.0
2.0
1.0
3.0
3.0
2.0
2.0
2.0
1.0
2.0
3.0
2.0
2.0
1.0
2.0
3.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0
1.0
1.0
2.0
1.0
5.0
4.0
4.0
3.0
4.0
4.0
3.0
3.0
3.0
3.0
4.0
4.0
3.0
4.0
4.0
3.0
3.0
3.0
2.0
4.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
2.0
2.0
3.0
2.0
3.0
2.0
3.0
2.0
2.0
3.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0
1.0
1.0
5.0
4.0
5.0
4.0
3.0
4.0
4.0
4.0
5.0
3.0
3.0
3.0
4.0
4.0
4.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
2.0
3.0
3.0
4.0
2.0
2.0
4.0
4.0
3.0
3.0
2.0
2.0
3.0
3.0
2.0
2.0
2.0
2.0
3.0
2.0
2.0
3.0
3.0
1.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0
1.0
1.0
5.0
4.0
3.0
4.0
4.0
3.0
4.0
3.0
3.0
2.0
2.0
3.0
3.0
2.0
2.0
3.0
2.0
3.0
3.0
2.0
2.0
4.0
2.0
3.0
2.0
2.0
3.0
3.0
2.0
4.0
1.0
2.0
2.0
1.0
2.0
3.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0
2.0
1.0
2.0
‐
1.0
1.0
1.0
1.0
1.0
1.0
1.0
4.7
3.8
3.7
3.7
3.7
3.5
3.3
3.3
3.3
3.3
3.3
3.2
3.2
3.2
3.2
3.2
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
3.0
2.8
2.8
2.8
2.7
2.7
2.5
2.5
2.3
2.3
2.3
2.2
2.2
2.2
2.2
2.2
2.2
2.0
2.0
2.0
2.0
1.8
1.7
1.7
1.5
1.5
1.3
1.2
1.0
10 | s t r a n a
Prosječna ocjena 2.5 2.8
2.7
2.8
2.9
2.3
2.6
Srednja ocjena eksterne evaluacije je niža od srednje ocjene samo evaluacije, 2.6 u odnosu na 3.4, takođe rangiranje preduzeća prema njihovoj srednoj ocjeni se razlikuje. Poredak po dimenzijama je nešto drugačiji s obzirom na to da su proizvodnja i operacije sišle na 3. mjesto. S obzirom na to da je metodologija bila bazirana na ispitivanju predstavnika preduzeća i nije uključivala neke dodatne “objektivnije” kriterijume evaluacije preduzeća, ovaj poredak u velikoj mjeri odgovara poretku koji proističke iz samoevaluacije preduzeća, tj. iako su predstavnici preduzeća veoma optimistično ocjenjivali svoje preduzeće, te su referentne tačke relativno visoko, odnos među dimenzijama odražava ono što su ispitanici prijavili u svojim odgovorima. 1.
Istraživanje, razvoj i dizajn 2.
Ljudski resursi 3.
Proizvodnja i operacije 4.
Marketing, distribucija i prodaja 5.
Opšta situacija/strategija 6.
Finansiranje Opšta situacija/strategija Srednja ocjena: 3.1/2.5 Ne postoji jedistvena ocjena među predstavnicima preduzeća kada je u pitanju opšta situacija i klima za poslovanje u Crnoj Gori u prethodnoj godini. Na pitanje kako biste ocijenili uslove poslovanja u kojima funkcioniše vaša kompanija danas, a kakva kretanja očekujete naredne godine, jedan dio intervjuisanih predstavnika je dao optimističan ili poluoptimističan odgovor, posebno kada su kretanja na tržištu za narednu godinu u pitanju, dok drugi iskazuje strah da će naredne godine posljedice krize još jače uzdrmati crnogorsku privredu. Neka od preduzeća su iskazala strah “Jakojeteškogovoritiotome,jersvezavisioddrugih.“
da će u narednoj godini doći do stečaja i potpunog direktorjednogpreduzećazapreradumesa
prestanka proizvodnje. Kada govorimo o preprekama za razvoj proizvodnje koje su ispitanici pomenuli, a koje su obilježile prethodnu godinu, možemo izdvojiti tri osnovne kategorija ovakvih prepreka: 
Posljedice stanja u privredi usljed ekonomske krize. Posljedice krize su pomenute u više oblika, međutim, najčešće pominjani problem je nesposobnost klijenata da plate za preuzetu robu, te zahtjevi dobavljača da za avansnim plaćanjem repromaterijala. U ovakvoj situaciji brojna preduzeća se nalaze u veoma teškoj poziciji, pa su neka od njih pomenula ogromna dugovanja koja su prema njima imali trgovački lanci koji NamaloprodajnommjestuuHercegNovom,zanekoliko
su otišli pod stečaj, a koja su tek intervencijom mjeseciu2010.godinijezabilježenpadprodajeza55%,
Ministarstva finansija uspjela da se naplate kroz rekaojeizvršnidirektorjednefirmesajuga
11 | s t r a n a
reprogram vraćanja dugova. Ovaj problem sa naplatom potraživanja pomenuo je veliki broj predstavnik preduzeća. Tako predstavnik jedne od najvećih firmi sa prehrambenom djelatnosti u Crnoj Gori ističe kako nije sigurno kako će ova firma uopšte funkcionisati u narednoj godini. Za njih najveći problem je naplata potraživanja koja je gotovo nemoguća. Sa druge strane nemoguće je dobavljačima plaćati sa zadrškom što sve proizvodi problem sa obrtnim sredstvima. Slične probleme ima i jedna kompanija koja se bavi preradom drveta. U prošloj godini su, naime zbog problema naplate potraživanja došli u nemogućnost da ispunjavaju svoje obaveze prema bankama i dobavljačima, što je značajno uzdrmalo firmu koja se tek ove godine počela oporavljati. Kada je u pitanju izvoz, u velikom broju kompanija imaju primjedbi na uslove za izvoz proizvoda. Smatraju da bi se svi problem mogli riješiti kada bi se institucije malo više zainteresovale za ovaj problem. 
Nedostatak stimulativne državne politike i prakse kada su preduzeća koja proizvode u pitanju. Generalno, veliki broj preduzeća je naveo kako osjeća nedostatak opšte državne strategije kada je u pitanju unapređenje rasta malih i srednjih preduzeća koja bi se ogledala u instrumentima i mehanizmima kao što su zaštita domaćih proizvođača, smanjenje PDV‐a na domaće proizvode ili slično. ...Jošuvijekseposlujeusivojzoni,tj.safirmamai
pojedincimakojinisuregistrovanizakonkretnudjelatnost,
Određena preduzeća kao razlog za nepovoljne uslove nepostojidovoljanbrojspecijalizovanihfirmi,atekojejesu
poslovanja ističu previsoke i nestimulativne državne čestonemajukvalitetkojiovafirmazahtijeva,rekaoje
takse. U jednoj firmi kao posebno otežavajuću okolnost glavniinžinjerpreduzećazapreradudrveta
navode podizanje poreza i doprinosa na zaposlene. Preduzeća koja zavise od državnih koncesija kao prepreku navode procedure dobijanja ovih koncesija. Naime, u određenim situacijama se državne koncesije dodjeljuju samo na godinu dana što onemogućava bilo kakvo planiranje. U periodu čekanja na dobijanje koncesije preduzeća bilježe samo gubitke, što opterećuje završni bilans. Državni planovi koji još uvijek nisu realizovani, kao što je izgradnja putne infrastrukture u određenim oblastima bi značajno olakšala distribuciju i poboljšala umreženost sa drugim tržištima. CrnaGorajeuvezlaflaširanuvoduuvrijednostiod40
milionaeura,štonamapredstavljanelojalnukonkurenciju,
rekaojeizvršnidirektorjednogpreduzećazapreraduvode
Preduzeća koja se bave izvozom imaju primjedbe na državnu politiku u ovom pogledu. Naime, ne postoji zaštita od nelojalne konkurencije i uvoz i izvoz se ne odvijaju pod ravnopravnim uslovima. Tako se, prema riječima predstavnika preduzeća koja izvoze, npr. za svaki izvezeni artikal obavezno plaćaju pregledi koji uključuju i dodatne troškove, dok ta obaveza ne postoji za zemlje u okruženju koje uvoze u Crnu Goru. ,,Jer,čimpočnezimanatržištusepojavljujunovi
proizvođačičijemesonijedeklarisano,ačijesucijene
Određeni broj preduzeća izražava zabrinutost da će sve neuporedivoniženegonaše.Sobziromnatodajeplatežna
više stranih trgovačkih lanaca kao što su Delta ili moćuCrnojGoritakvakakvajeste,ondaseimožeočekivati
Merkator prednost davati prodaji proizvoda iz svoje daćekupacprijebirationujeftiniji,amanjekvalitetnu
zemlje, a ne crnogorskih, te da država nema definisanu robu.“direktorpreduzećazapreradumesa
politiku zaštite domaćeg proizvođača. Veliki problem za određeni dio kompanija su “divlji proizvođači”, tj. proizvođači čiji proizvodi nisu deklarisani i koji samim tim predstavljaju nelojalnu ,,Trenutnoseništanemožeuštedjeti,alikadatiuspiješ
konkurenciju. Naime, to su oni proizvođači koji ne redovnodaisplaćuješsvesvojeobavezeipremabankama,
registruju svoju djelatnost, ne plaćaju dadžbine i na taj premadržavi,premasvojimkupcima,dapropratišsve
svjetsketrendoveidaihzatimuvedešusvojuproizvodnju,
12 | s t r a n a ondamorašbitizadovoljan.Mnogojeonihkojisukreditno
zaduženiikojiuslijednemogućnostivraćanjakredita
postajulikvidni“.
Direktorvinarije
način imaju bolju poziciju na tržištu jer su u situaciji da formiraju nižu cijenu. Država je u prethodnom periodu preduzela određene aktivnosti ka otkrivanju i suzbijanju neregistrovanog poslovanja, ali proizvođači i dalje prijavljuju ovu pojavu kao problem. No, nemaju sve kompanije primjedbe u na poslovanje u prethodnom periodu. Tako, na primjer,jedno preduzeće prijavljuje veoma pozitivno iskustvo sa Agencijom za mala i srednja preduzeća, Investicionim fondom koji je zaživio već 6 mjeseci i koji im je izašao u susret prilikom davanja određenih subvencija. Velika su očekivanja od Razvojne banke koja bi trebalo da zaživi u narednoj godini. Sa druge strane, u nekim preduzećima smatraju da bi podrška Fonda za razvoj i Direkcije za razvoj malih i srednjih preduzeća mogla biti veća. U jednoj vinariji kao pozitivno iskustvo ističu saradnju sa Ministarstvom poljoprivrede koje im je u skladu sa zakonima izašlo u susret kada su u pitanju određene subvencije na koje imaju pravo oni koji prikažu kompletnu dokumentaciju kada je u pitanju zakonito poslovanje, plaćanje poreza, dadžbina na uvoz i sl. 
Loši investicioni uslovi, te nestimulativan bankarski sistem Najveći broj predstavnika preduzeća izrazilo je veliku zabrinutost zbog nestimulativnog bankarskog sistema sa razvoj proizvodnje i preduzetništva. Veoma često se navode banke koje imaju izuzetno visoke kamate za podizanje kredita i država koja ne pokazuje dovoljno interesa za razvoj preduzetništva. Tako, na primjer, direktor jednog preduzeća za proizvodnju hrane navodi da su banke u prethodnoj godini bile prepreka razvoju jer su ulagale isključivo u visokoprofitna preduzeća, kakva su građevinska preduzeća, a da nisu imale sluha za proizvodnju. Slično navode i iz još nekoliko preduzeća koja se bave drugim djelatnostima. Većina preduzeća je opterećena kreditno i teški uslovi otplate sada sprečavaju njihov dalji razvoj. Upravo, od onih preduzeća koja smatraju da im je prethodna godina bila izuzetno loša, uglavnom svi izdvajaju kreditna zaduženja. Npr. jedno preduzeće koje je podiglo kredite tokom 2008. godine usljed krize nije moglo da ih otplati tokom 2010. godine tako da je sada u toku likvidacija firme. Drugo preduzeće navodi da većina banaka nije imala razumijevanja za njihov tip djelatnosti te su bili prinuđeni da prihvate jedini ponuđeni kreditni aranžman pod izuzetno nepovoljnim uslovima (kamatna stopa od 15‐17%) kako bi proširili proizvodnju. Uzimanje novog kredita predstavljalo bi preveliko opterećenje za kompaniju, iako bi im taj drugi kredit neophodan kako bi mogli proširiti svoju proizvodnju zbog izvoza. Preduzeća takođe navode da je u prethodnoj godini bila slaba zainteresovanost za investiranje od potencijalnih investitora. Od optimističnih preduzeća, izdvajaju se ona koja u narednom period planiraju ekspanziju uprkos krizi. Razlog za taj optimizam je u nekim slučajevima specifičnost proizvoda koja su izuzetno konkurentna na regionalnom tržištu (sirće npr.). Takođe, neka preduzeća svoj optimizam baziraju na pripremi novih proizvoda koja će biti konkurentnija na tržištu. Biznis plan u pisanoj formi ima većina intervjuisanih preduzeća. Četiri preduzeća imaju biznis plan koji nije u pisanoj formi već se na kraju svake godine sagledavaju rezultati, prihodi, potrebe, budžet i na osnovu toga planiraju aktivnosti za narednu godinu. Biznis plan je u nekim situacijama nastao kao spoljna obaveza prilikom podizanja kredita za proširenje proizvodnog sektora. U drugim situacijama obaveza donošenja pisanog biznis plana dio je standard koje su preuzeli uvođenjem ISO i HACCIP sistema. 13 | s t r a n a
Preporuke: Globalna ekonomska kriza je ostavila značajne posljedice na privredni razvoj gotovo svih evropskih država, pa tako i Crne Gore. Činjenica da predstavnici preduzeća prijavljuju najznačajnije probleme koji su prema njihovim riječima uzrokovani nedostatkom svježeg kapitala na tržištu, nelikvidnošću kompanija s kojima posluju, te nestimulativnim bankarskim sistemom nisu neočekivana. Iako su predstavnici preduzeća uglavnom na pitanja iz ove oblasti komentarisali opštu situaciju, analizom njihovih odgovora može se zaključiti da većina nije spremna da se izbori sa novonastalim izazovima u privredi, te da nemaju forumulisan plan izlaska iz krize. Ipak, iako objektivni problemi zaista postoje, intervjui su pokazali šta su najslabije tačke, tj. na šta se predstavnici preduzeća najviše žalili, a šta su eventualna pozitivna iskustva. U tom smislu bi trebalo: 
Stimulisati programe reprogramiranja dugova kako bi preduzeća koja su uoči ekonomske krize značajno zadužila mogla opstati na tržištu. 
Analizirati pravnu regulative kojom se određuje režim izvoza crnogorskih proizvoda radi eliminacije postojećih barijera i radi povećanja konkurentnosti crnogorskih proizvoda koja se plasiraju u inostranstvu. 
Analizirati i unaprijediti pravne regulative u drugim oblastima poslovanja koje predstavljaju specifične biznis barijere, kao npr. pitanje davanja koncesija. 
Razmotriti određene politike zaštite domaćih proizvođača koje će stimulisati domaću proizvodnju. 
Boriti se protiv neregistrovane privredne djelatnosti koja predstavlja nelojalnu konkurenciju kompanijama koje posluju u skladu sa zakonima. 
Analizirati i podržati pozitivna iskustva poslovanja kao što su ona koja su prijavljena u odnosu sa Agencijom za mala i srednja preduzeća. Reprizirati uspješne programe podrške. 
Otvoriti dijalog sa bankarskim sektorom radi obezbjeđivanja realnijih i crnogorskoj privredi potrebnijih kreditnih aranžmana. Istraživanje, razvoj i dizajn Srednja ocjena: 3.5/2.8 U osnovi, sva intervjuisana preduzeća se mogu podijeliti na ona koja prepoznaju potrebu za ulaganjima u ,,Unajtežemperiodufirme,štosefinansijatiče,krenulismo
saredizajnometiketa,saizradomnovihkartonskih
ambalažaitd.jerseukriznimvremenimailizatvarafirma
ilisekrećenekimnovimstvarimakakobisestvorioneki
obrtnikapital“.
Direktorpreduzećazapreradumaslina
14 | s t r a n a
istraživanja i razvoj i ona koja tu potrebu nemaju ili ne prepoznaju. Tako bi u ovu drugu kategoriju, na primjer, spadala ona preduzeća koja za sebe smatraju da se prevashodno prilagođavaju potrebama tržišta i međunarodnim standardima kada je proizvod koji nude u pitanju. U ovim preduzećima je budžet za istraživanja koji se izdvaja iz profita zanemarljivo mali. Neka od ovih preduzeća uopšte ne prepoznaju potrebu za inovacijama i smatraju da je izvor njihove konkurentnosti to da očuvaju postojeći kvalitet proizvoda, ne i da bilo šta mijenjaju. Ona prva bi se mogla podijeliti na preduzeća koja prepoznaju potrebu za osavremenjivanjem koja se prevashodno iskazuje u nabavci novih već ,,Miukontinuiteturadimoistraživanja(...),alivezanoza
postojećih tehnologija i ona koja ulažu u samostalna troškovenemamonekuposebnukontostavku“.
istraživanja novih tehnologija. Direktorjednefabrikegrađevinskogmaterijala
Veoma čest odgovor u firmama je bio da ne postoji poseban sektor koji je zadužen za inovacije već se one nalaze u isključivoj diskreciji i odgovornosti direktora. Takođe, u većini preduzeća, uključujući ona koja prepoznaju važnost inovacija ne postoji fiksirani budžet za ovu namjenu, niti se on godišnje određuje planovima. Jedan dio preduzeća kao razlog za manja ulaganja u istraživanje i razvoj navodi ekonomsku krizu. Oni navode da iz redovnog finansiranja ne mogu da izdvajaju sredstva za istraživanja, ali da to čine u situacijama kada dođu do subvencija ili donacija. ,,Tajprocenatizgodineugodinuvarira,shodnopotrebama
tržišta.Ali,kadajeononeophodnomismotudauložimo
onolikokolikotrebaikolikomožemo“.
Direktoricapreduzećazaizraduproizvodaodgvožđa
Velike kompanije koje po pitanju ove dimenzije prednjače u ocjeni imaju značajna ulaganja u inovacije, istraživanje i dizajn. Tako se u jednoj od takvih velikih kompanija za ovu namjenu izdvaja godišnje oko 100.000 eur. U ovoj kompaniji se i osjeća značajan benefit od inovacija s obzirom na to da procenat prodaje koji dolazi od proizvoda koji su pušteni na tržište u posljednje 2 godine dostiže 50%. U ostalim kompanijama, posebno onim manjim, ispitanici nisu bili u stanju da procjene koliko benefit je kompanija imala od plasiranja na tržište onih ,,Počelismodaizlažemomemorijskupjenunabeogradskom
proizvoda koji su nastali kroz proces istraživanja i tržištuod2003.godinekakasenijeniznaloštaje
inoviranja. U većini kompanija, pak, uviđaju da su ovi memorijskapjena“.
proizvodi donijeli benefit kompaniji. Direktorpreduzećazaizradudušeka
Preporuke: Kriza se posebno osjetila na fondovima koji su bili predviđeni za razvoj i inovacije. Naime, u situacijama kada dolazi do smanjivanja raspoloživih sredstava, obično se prvo troškovi smanjuju za ove namjene (iako primjeri par intervjuisanih predstavnika preduzeća govore suprotno). Uporedna praksa, pak, pokazuje da su upravo inovacije vrlo često bile poluga izvlačenja iz krize. Sama činjenica da preduzeća uopšte nemaju strukturno definisano odjeljenje, sektor ili nadležnu osobu koja se bavi inovacijama, najbolje oslikava odnos do unapređenja kompetitivnosti kroz inovacije. Naime, najveći broj ispitanika je isključivo koncentrisan na održavanje postojeće proizvodnje i nema bilo kakav osjećaj za razvoj i otvaranje tržišta te važnost inovativnih rješenja za opstanak na širem regionalnom ili svjetskom tržištu. U tom smislu, trebalo bi: 
Raditi na razumijevanju funkcionisanja regionalnog i međunarodnog tržišta i važnosti inovacija, razvojnih tehnologija i dizajna proizvoda za povećanje kompetitivnosti preduzeća i za uopšte opstanak na tržištu. 15 | s t r a n a

Podsticati i obezbjeđivati domaće ili inostrane programe doniranja ili subvencioniranja inovativnih rješenja. Proizvodnja i operacije Srednja ocjena: 3.9/2.7 ,,Jedinobihkaoslabutačkuizdvojiosvijestgrađana,jerbi
Kada su u pitanju proizvodnja i operacije, oniprijekupiliiprobalineštouvoznoumjestodomaćih
predstavnici preduzeća su pitani da li uspijevaju da proizvoda“.
realizuju planove kada je u pitanju plasman novih Direktorpreduzećaprehrambenedjelatnosti
proizvoda, da li imaju neke probleme u sistemu proizvodnje, te da li postoje planovi za proširenje postojećih kapaciteta. Drugi dio pitanja se odnosio na akreditacije sistema kvaliteta, da li preduzeća posjeduju neki od sertifikata kvaliteta i da li koriste neki od postojećih sistema za osiguravanje kvaliteta. U koliko je odgovor bio negativan pitali smo da li postoje planovi za njihovo korišćenje u budućnosti. Većina preduzeća nema značajnije probleme kada je u pitanju plasaman proizvoda na domaće tržište. Ipak, u brojnim kompanijama su istakli da bi njihov položaj dodatno olakšali instrumenti državne politike koji bi bili usmjereni na zaštitu domaćeg proizvođača i domaći proizvod, koji sada ne postoje. Kada je u pitanju proizvodni proces, većina preduzeća smatra da posjeduje sve uslove za kvalitetnu proizvodnju, ali i da prostor za dalji napredak postoji. Od onih koji planiraju proširenja, najviše je onih koji priželjkuju stranog partnera sa kojim bi saradnja dovela do ovih promjena. Preduzeća koja se bave proizvodnjom vina, ulja ili sličnih proizvoda često navode problem proizvodnje ambalaže u Crnoj Gori. Naime, ova preduzeća najčešće dizajn i izradu ambalaže povjeravaju firmama iz Srbije. Za određeni tip ambalaže (kao npr. staklene flaše) i ne postoji mogućnost trenutno da se proizvode u Crnoj Gori. To komplikuje i poskljupljuje proces proizvodnje. Od onih koji su izdvojili probleme u funkcionisanju proizvodnog sistema, najveći broj njih prijavljuje problem sa zastarjelošću opreme i sa potrebom da se ona osavremeni i kupi nova. Neka preduzeća planiraju veća investiciona ulaganja kao što su proširenje kapaciteta proizvodnih hala, što je u nekim slučajevima podržano od strane Investicionog razvojnog fonda. Kada su u pitanju sistemi akreditacije kvaliteta, većina preduzeća koja su uključena u istraživanje ne posjeduje trenutno nijedan serifikat (ISO ili HACCIP), međutim, mnoga od onih koji ne posjeduju ovaj certifikat su sa njim ipak upoznata ili čak rade na postizanju standarda koji će im omogućiti dobijanje ovog sertifikata. Neka preduzeća su imala HACCIP ili sličnu akreditaciju, ali su je u međuvremenu zbog finansijskih problema i nemogućnosti da ulože u pribavljanje akreditacije izgubila. To znači da ona u proizvodnji implementiraju HACCIP standarde, ali da zvaničan sertifikat nemaju, ,,ZanarednugodinusobziromdasmoaktivniuPrivrednoj
komoriCrneGoreidasmounjihovomnajužemodboru
malihisrednjihpreduzećaićićemokakvalitetuilioznaci
prepoznatljivostiDOBRACG“.
Direktorpreduzećazaproizvodnjunamještaja
16 | s t r a n a
mada planiraju da u budućnosti obnove licencu. Kada su u pitanju sistemi kontrole kvaliteta kao što su World Class Manufacturing ili Total Quality Management većina predstavnika preduzeća nije čula za ove sisteme i ne posjeduje ih. Oni koji su čuli za neki od pomenutih sistema kontrole prepoznaju njihovo sve češće korišćenje na inostranom tržištu, te u skladu sa praćenjem trendova planiraju da ih u budućnosti koriste. Najčešće pomenut je Total Quality Management System. Najveće anketirane kompanije nemaju u planu korišćenje nijednog od navedenih sistema jer međunarodna kompanija čiji su dio ima razvijene sopstvene interne standarde i sisteme kontrole kvaliteta. Preporuke: Preduzeća su sebi najviše ocjene dala upravo kada je u pitanju proces proizvodnje i obezbjeđenja kvaliteta proizvoda. Razlozi za to, pored njihovog zadovoljstva sopstvenim procesom proizvodnje, mogu dodatno biti i marketinške prirode, ali i činjenica da je u pitanju dimenzija koja u najvećoj mjeri zavisi od menadžmenta kompanije, koji je upravo bio anketiran. 
Iako je najveći broj intervjuisanih predstavnika preduzeća upoznat sa osnovnim međunarodnim sertifikatima kvaliteta, većina ih ne posjeduje ili ih je vremenom izgubila. U tom smislu bi trebalo kreirati program podsticanja međunarodne akreditacije domaćeg kvaliteta. 
Veliki broj preduzeća ističe kao problem nedovoljno razvijene instrumente državne politike za zaštitu domaćeg proizvođača na tržištu, te bi u tom smislu trebalo razmotriti da se ovakvi instrumenti ojačaju i prilagode potrebama domaćeg proizvođača, barem u smislu otklanjanja domaćih biznis barijera koje ispitanici u svojim odgovorima prijavljuju. 
Partnerstva sa stranim preduzećima su se pokazala kao veoma stimulativna za prenos novih tehnologija i znanja, te bi trebalo kreirati podrške za lakše povezivanje biznis sektora sa inostranstvom. 
Sistemi obezbjeđenja kvaliteta za koje većina kompanija nije čula kao što su World Class Manufacturing ili Total Quality Management bi trebalo da budu bolje promovisani među određenim kategorijama preduzećima. Marketing, distribucija i prodaja Srednja ocjena: 3.3/2.8 Kada je u pitanju dimenzija marketinga, pitanja koja su postavljena odnosila su se na postojanje marketing plana i probleme na tržištu u Crnoj Gori ili drugim tržištima. Takođe, postavljeno je pitanje o poziciji „Svjedocismosituacijedaidijeteod7godinaznadasurfuje
pointernetu“.
Direktorjednogprehrambenogpreduzeća
17 | s t r a n a
intervjuisane firme u odnosu na svoju konkurenciju i pitanje ko su joj najveći klijenti. Posljednja dva pitanja su se odnosila na udio koji kompanija zauzima na domaćem tržištu i načinima informisanja o novostima koji su bitni za poslovanje. Većina predstavnika preduzeća je izjavila da u svojoj kompaniji posjeduju marketing plan ili neki drugi dokument koji služi kao njegova zamjena. „Natržištuzauzimamomaliudio,nemožemood
konkurencijekojaimasveprivilegijekodnaspauspijuda
Preduzeća kao sredstva za promociju koriste tv, radio, smanjecijenuproizvodaisviihkupuju,imajupodrškuod
novine, ali sve više i internet. Veliki broj predstavnika svojeinašedržave,amistagniramo“.
preduzeća ističe kako je internet kao novi medij Direktorjednogprehrambenogpreduzeća
izuzetno bitan za osvajanje tržišta. Vrlo često, preduzeća su kao vid promovisanje svojih proizvoda pomenula sajmove. Ovo je posebno slučaj sa preduzećima koja se bave prehrambenom proizvodnjom, ali ne isključivi. Veliki broj preduzeća je pomenuo da je učešće na sajmovima značajan izdatak koji im je u nekim situacija pokrivao ili strani donator ili državna agencija. Osnovni problem na crnogorskom tržištu u prethodnom periodu bila je naplata potraživanja. Drugi problem je predugo čekanje na dozvole za izvoz. Činjenica da je izvoz zbog papirologije usporen, a uvoz se podstiče proizvodi loš položaj naših preduzeća u odnosu na konkurenciju iz regiona. Neka preduzeća su pomenula „intervencije“ koje su morali da ulože kako bi prebrodili carinski zastoj. „Usvakomslučaju,lojalnakonkurencijanamodgovaraza
razlikuodnelojalne.KadabiuCrnojGoribilojošfirmikoje
sebaveovimposlom,namabitobilodragoiimponovalobi
nam“.Direktorjednogpreduzećazaproizvodnjunamještaja
Treći problem je nelojalna i ilegalna konkurencija koja je u mogućnosti da spusti cijene na taj način da ošteti legalno poslovanje. Određene firme su pomenule da i kupovina putem interneta značajno oštećuje njihovu poziciju na domaćem tržištu. Ove kompanije nisu tehnološki spremne da svoje proizvode ponude na ovaj način i doživljavaju ovaj način prodaje kao prijetnju. Kao najznačajniji partneri, tj. klijenti u Crnoj Gori se pominju veliki trgovački lanci Voli, Albona, Delta City, kada su u pitanju preduzeća koja se bave prehrambenom djelatnosti. Druga preduzeća pominju maloprodajne objekte kojih zapravo nema dovoljno u Crnoj Gori pa su zbog toga prinuđeni da seobrate tržištu u regionu, prvenstveno makedonskom i albanskom. Određeni broj kompanija koje se bave prehrambenom djelatnošću svoje proizvode direktno plasiraju hotelima i restoranima. Iako su mnogi predstavnici preduzeća bili veoma optimistični kada je udio na tržištu koji njihova kompanija zauzima, većina nije mogla da da precizniji odgovor na ovo pitanje. „Nigdjeuregionunistedobrodošlijersvakogledada
isforsirasvojeproizvode“.
Direktorjednogpreduzećaprehrambenedjelatnosti
Najčešći vid informisanja o temama bitnim za poslovanje za preduzeća su mediji, štampani i elektronski. Jedan vid predstavnika preduzeća kao način informisanja je pomenio i seminare. Najveća preduzeća koja su dio međunarodnih kompanija, kao način informisanja koriste interne kanale za informisanje u kompaniji. Preporuke: Dimenzija marketinga, distribucije i prodaje zapravo je bila dvojaka. Kada je marketing u pitanju, većina ispitanika iskazuje zadovoljstvo svojim marketinškim planovima i njihovom 18 | s t r a n a
realizacijom. Vrlo je zanimljivo da veliki broj preduzeća svjestan snage interneta u marketingu i sve više koristi savremene tehnologije, međutim, i pored toga prijavljuje određeni strah od tehnologija koje nisu savladane kao što je npr. kupovina putem interneta. Kada je, pak, distribucija i prodaja u pitanju, dominantan broj preduzeća je ponovio probleme koji su već iznešeni u dijelu koji se odnosi na opštu situaciju, a koji se odnose na platežnu moć klijenata, nedostatak kapitala, nelojalnu konkurenciju ili pak, prema mišljenju ispitanika nedovoljna podrška domaćim proizvodima. 
Treba podsticati savladavanje i uvođenje novih tehnologija u praksi preduzeća u Crnoj Gori. Sama svijest o važnosti interneta i posjedovanje internet prezentacije nije dovoljna za konkurentnost na širem tržištu. S obzirom na brzi razvoj tehnologija, preduzeća bi trebalo više da ulažu u to da ostanu u toku. 
Preduzeća koja se bave prehrambenom djelatnošću iskazuju strah od monopola velikih trgovačkih lanaca kada je plasman robe u pitanju. S obzirom na to da li se procijeni da je njihova procjena realna, određeni programi podsticaja domaćim proizvodima bi trebalo da budu kreirani. 
Preduzeća koja se bave izvozom prijavljuju velike probleme prilikom carinjenja robe, te bi procedure u tom pogledu trebalo da budu analizirane aktuelne procedure kako bi se iznašli mehanizmi koji će ukloniti postojeće barijere i stimulisati izvoz. Ljudski resursi Srednja ocjena: 3.8/2.9 Kada su u pitanju ljudski resursi, postavljana pitanja su se odnosila na vještine i kompetencije zaposlenih u preduzeću, postojanje trening plana koji bi pratio ciljeve proizvodnje, izvođenje konkretnih treninga sa ciljem da se bolje pripreme uslovi za ostvarivanje biznis plana i problem za odsustvovanjem sa posla. „Akomiseukažeprilikadapratimobukukodnekesvoje
konkurencijenadomaćemilistranomtržištu,bićuraddato
iuradim“.
Direktorjednogpreduzećaprehrambenedjelatnosti
Većina preduzeća je zadovoljna svojim ljudskim resursima i kompetencijama koje ovi posjeduju. Kao izvor vještina veoma često se navodi dugogodišnje iskustvo zaposlenih na izradi konkretnih proizvoda. Za obuku radnika su zaduženi radnici sa dužim stažom i iskustvom. Većina preduzeća nema trening plan koji se donosi u skladu sa biznis ciljevima. Treninzi su sporadični i organizuju se u skladu sa konkretnim potrebama i nastalim prilikama. Kao razlog za nepostojanje ovakvog plana najčešće se navode finansije koje nisu u stanju da ovakvo planiranje adekvatno isprate. Ujednomprehrambenompreduzećusmatrajudaima
priličanbrojseminarakojiimnemogupružitineke
pretjeranonoveinformacijepaovakveseminare
izbjegavaju.Dodajudasenaovimseminarimaveomačesto
pretjeruje.
Veoma često samo direktor ili angažovani u top menadžmentu imaju priliku za usavršavanja kroz seminare ili treninge. Neka preduzeća stipendiraju studente za koje očekuju da će nakon završetka studija raditi u njihovim proizvodnim pogonima i time doprinijeti povećanju kvaliteta proizvoda. Van posla obavlja se gotovo zanemarljiv udio treninga zaposlenih radnika u preduzećima. Ovo je slučaj samo u najvećim preduzećima koja su obuhvaćena istraživanjem. 19 | s t r a n a
Većina preduzeća ne prepoznaje da postoji problem sa neodobrenim odsustvovanjem s posla. One kompanije koje su male ovakvih problema ne smatraju da je problem toliko izražen da utiče na posao. Takođe, većina preduzeća prepoznaje da je vješt i kompetentan kadar izvor kompetitivnosti u preduzećima. Mnogi čak i navode konkretne sektore u kojima ove vještine mogu doći do izražaja, kao što je plasmana proizvoda, međutim iz analize odgovora može se utvrditi da se u praksi veoma malo pažnje posvećuje razvoju ljudskih resursa. Nedavnosuimalijednogmladićakojijekodnjihzavršavao
pripravnički.KadajedošaotrenutakdaFondza
zapošljavanjeplatinjihovdioobavezaonisusepovuklii
rekliimdaihtuži,paćeonisudskimputemtoriješiti.Nato
jedirektorodgovoriodanećedaihtuži,alidaistotakoviše
nikadanećeprihvatitinijednogpripravnikausvojojfirmi.
Preporuke: Iako su ocjene kada je u pitanju dimenzija ljudskih resursa ocjene koje su ispitanici dali svojim firmama su izuzetno visoke, analizom njihovih odgovora lako je zaključiti da ta ocjena zapravo nije slika realnog stanja nego nedovoljne posvećenosti menadžera i vlasnika ovom problemu. 
Seminari i treninzi koji se organizuju za zaposlene u preduzećima bi trebalo da budu dizajnirani u skladu sa istinskim potrebama preduzeća kako bi oni bili motivisani da usavršavaju svoje radnike. 
Državni program subvencioniranja pripravničke plate se ne implementira na način na koji bi stimulisao zapošljavanje pripravnika, te bi trebalo utvrditi u čemu je problem i otkloniti ga. 
Među preduzećima bi trebalo promovisati ideju ljudskih resursa kao osnova za jačanje pozicije na tržištu. Finansiranje Srednja ocjena: 3.0/2.3 Najnižu srednju ocjenu kada su posmatrane „Pristupizvorimafinansiranjanemamo,apotrebnobinam
dimenzije u pitanju dobio je segment bilo,nezaproširenjebiznisa,većzaplaćanjerobenacarinii
finansiranja. Pitanja u ovoj oblasti su se odnosila poboljšanjeposlakadajeupitanjuizvoz.“
Direktorprehrambenogpreduzeća
na planove kada je finansiranje u pitanju u naredne tri godine. Prije svega, pitali smo da li u narednom periodu očekuju rast i ako da, koliki. Takođe da li su obezbijedili izvore finansiranja da u narednom periodu isprate svoje biznis ciljeve, te da li planiraju traženje dodatnih investicija ili pozajmica. Iz odgovora vidimo da je veliki dio kompanija zabrinut za budućnost, ali da svejedno pravi i ostvaruje planove. Većina planira dalje širenje, te samim tim ima namjeru da pokuša da privuče dodatne investicije, ili pak da dobije kredit od banke ili „Naravno,svezavisiodbanaka.Akoonenepromjene
politikuposlovanja,bićemoprinuđenidapozajmicetražima
nadrugimmjestima“
Direktorpreduzećazaproizvodnjunamještaja
20 | s t r a n a
slične finansijske institucije. Kada je ovaj oblik podrške u pitanju, većina onih koji imaju ovakve planove ističe da su uslovi kreditiranja od strane banaka veoma loši te da je preuzete kreditne obaveze gotovo nemoguće servisirati. Trenutno se nude kreditni aranžmani sa prosječnom kamatom od 15% koja je neizdrživa za većinu preduzeća. Sagovornici su isticali kredite po povoljnim uslovima koji su se mogli dobiti od Direkcije za mala i srednja preduzeća. Neki od sagovornika kažu da nisu bili informisani te da su propustili ovu “zlatnu priliku”. Drugi sagovornici su isticali podsticajne grantove koje su dobijali od međunarodnih donatora i koji su im u značajnoj mjeri pomogli da prebrode krizu. Ovoj vrsti pomoći i podrške se nadaju i u budućnosti. Ipak, većina ispitanika je zabrinuta za poslovnu klimu u narednom periodu i ističe da će uslovi poslovanja uveliko zavisiti od opšte ekonomske situacije u državi, ali i šire. Preporuke: Pozicija segmenta finansiranja rangirana na posljednjem mjestu u odgovorima ispitanika veoma vjerovatno odražava realno stanje. Naime, iz odgovora ispitanika u pogledu segmenta koji se odnosio na finansiranje lako je uočiti da postoji velika zabrinutost među preduzećima kada je ovaj segment u pitanju. Usljed ekonomske krize stopirani priliv investicija, te nemogućnost dobijanja novih kreditna, ili pak servisiranja postojećih zaduženja značajna je kočnica razvoja privrede. U tom smislu razvoj preduzeća u Crnoj Gori zavisiće od: 
Priliva stranih i domaćih investicija u privredu, 
Kreditnih aranžmana koji budu nuđeni od strane bankarskog sektora, 
Programa reprogramiranja postojećih dugova koji su ponuđeni ili budu ponuđeni od države ili banki, 
Programa kreditiranja koji su nuđeni po povoljnim uslovima od institucija kakva je Direkcija za mala ili srednja preduzeća. 21 | s t r a n a
Download

ANEKS 1 Istraživanje - Direkcija za razvoj malih i srednjih preduzeća