DU[AN MIHAILOVI]
Filozofski fakultet Beograd
VERA BOGOSAVQEVI]-PETROVI]
Narodni muzej u Beogradu
UDK: 902.2(497.11)î2008/2009î ;
903.2î632î(497.11)
ID: 180055052
SAMAILA ñ VLA[KA GLAVA,
PALEOLITSKO NALAZI[TE
NA OTVORENOM PROSTORU
Apstrakt: Prilikom rekognoscirawa 2008. i 2009. godine na lokalitetu
Vla{ka glava u selu Samaila kod Kraqeva prikupqeno je 250 okresanih artefakata. Artefakti su na|eni u izoranom zemqi{tu, na povr{ini tla, a wihova
pozicija je dokumentovana GPS-om i na situacionom planu. Ve}ina jezgara, odbitaka i oru|a izra|ena je od silikatne stene sme|e i be` boje ali su zastupqeni
i nalazi od mnogih drugih vrsta sirovina. Me|u nalazima se javqaju upro{}ena
levalua jezgra, levalua odbici i jezgra tipa kombeva, ali preovla|uju artefakti
od nekvalitetnih sirovina. Od alatki preovla|uju nazup~ani i retu{irani
odbici, dok su postru{ke mawe zastupqene. Na osnovu na~ina iskori{}avawa
mineralnih resursa, tehnologije okresivawa i stila izrade oru|a izneta je
pretpostavka da nalazi sa Vla{ke glave pripadaju kraju doweg ili po~etku sredweg paleolita.
Kqu~ne re~i: paleolit, okresani artefakti, kremen, tehnologija, levalua
tehnika, mineralne sirovine
Uvod
Do pre nekoliko godina o paleolitu Srbije znalo se veoma malo. Bile su
poznate pe}ine Risova~a i pe}ina pod Jerininim brdom, koje je pedesetih godina pro{log veka istra`ivao Branko Gavela (Gavela 1988), nekoliko kolekcija
sa nalazima prikupqenim van stratigrafskog konteksta i ~itav niz lokaliteta sa malobrojnim nalazima iz sredweg i gorweg paleolita (Kalu|erovi} 1991).
Ova situacija se dramati~no promenila 2003. i 2004. godine. U Haxi
Prodanovoj pe}ini kod Ivawice ispitano je vi{e sredwopaleolitskih i gorwopaleolitskih horizonata (Mihailovi}, Mihailovi} 2006), na Petrovaradinskoj
tvr|avi otkriveno je bogato nalazi{te iz sredweg paleolita (Mihailovi} 2009
a), u [alitrenoj pe}ini kod Mionice na|eni su brojni ostaci iz musterijena,
oriwasijena i gravetijena (Mihailovi} 2008), dok su u pe}ini Balanica u Si}evu
konstatovani ne samo brojni musterijenski artefakti ve} i ostaci hominida
(Mihailovi} 2009 b). I kada se pomislilo da do novih otkri}a mo`e do}i samo u
okviru teku}ih projekata, na lokalitetu Vla{ka glava u selu Samaila kod
Kraqeva na|en je veliki broj okresanih kamenih artefakata. Ubrzo se pokazalo
da ovo nalazi{te predstavqa ne samo jedan od retkih paleolitskih lokaliteta
na otvorenom prostoru ve} mo`da i jedno od najstarijih nalazi{ta iz ovog
perioda na centralnom Balkanu.
Do otkri}a Vla{ke glave do{lo je kada je studentkiwa arheologije
Marijana Stojani} u jesen 2008. godine sakupila u okolini svog imawa u selu
Samaila artefakte od okresanog kamena i potom se obratila Narodnom muzeju
u Kraqevu radi evidentirawa novog lokaliteta. Posmatraju}i ovaj doga|aj od
trenutka slu~ajnog otkri}a do etape preliminarnih rezultata zakqu~ili smo
da se dogodio u pravo vreme. Pre petnaestak godina definisana je regija sela
21
Srpska kraqevina u doba prvih Nemawi}a
1
Na predlog kustosa Arheolo{kog odeqewa Narodnog muzeja
u Kraqevu, Tatjane Mihailovi}, materijal je donet na tuma~ewe Veri Bogosavqevi}-Petrovi} iz Narodnog muzeja u
Beogradu. Ovom prilikom
autori teksta se zahvaquju Tatjani Mihailovi} na ustupqenom arheolo{kom materijalu
za publikovawe. Tako|e se zahvaqujemo koleginici Mihailovi} na tehni~koj podr{ci
prilikom izrade rada. Fotografije terena i artefakata in
situ ñ Sr|an Vulovi}, fotografije sirovina i artefakata ñ
Vera Bogosavqevi}-Petrovi},
crte`i ñ Du{an Mihailovi},
Situacioni plan ñ Dragan Jemuovi} iz Direkcije za planirawe i izgradwu Kraqevo i Tatjana Mihailovi} iz Narodnog
muzeja u Kraqevu.
Tabla I Paleolitsko nalazi{te
na Vla{koj glavi ñ
polo`aj grobqa
na blagom uzvi{ewu, s juga
Lazac putem sonda`nih zahvata i detaqnih rekognoscirawa (Bogosavqevi}
Petrovi}, Mihailovi} 1996) kao uvod u pripremu za sistematska istra`ivawa.
Pred arheolozima se ocrtala teritorija sa potencijalom bogatih izvora
sirovina i hrane, abrijima, pe}inskim skloni{tima i neolitskim naseqima
radioni~kog karaktera (Bogosavqevi} Petrovi} 1999: karta 1; t. I i II). Tada je
izneta hipoteza o pogodnosti teritorije za razvoj paleolitskih zajednica
budu}i da se pe}ine i potkapine nalaze na pristupa~nim mestima, okrenute
jugu, uz izvore pitke vode i obli`we fluvijalne depozite mineralnih sirovina (Bogosavqevi} Petrovi}, Mihailovi} 1996: 89). Upravo iz tih razloga, ve}
u aprilu 2009. godine ekipa Narodnog muzeja u Kraqevu preduzela je detaqna
rekognoscirawa poteza na kome su na|eni artefakti.
Polo`aj i na~in prikupqawa kamenih artefakata
Tabla II Artefakt u trenutku
evidentirawa, in situ
Selo Samaila se nalazi 15 km zapadno od Kraqeva, pru`aju}i se du` desne
obale Zapadne Morave prema prvim bre`uqcima planine Jelice (sl. 1). Po svom
polo`aju selo je tipi~no ravni~arsko, a nalazi se na tre}oj terasi iznad obale
reke (t3 ñ na relativnoj visini 50ñ60 m), koja je usekla svoje korito u centralnu
jezersku ravan pliocenske starosti (Raki} 1977). Breg Vla{ka glava danas je zaravwen i nalazi se u funkciji aktivnog grobqa. Osim u pravcu severa (pod omawom {umom), na okolnim parcelama oko Vla{ke glave nailazi se na artefakte
od razli~itih vrsta kamenih sirovina (t. II). Marijana Stojani} je u prvi mah
22
Du{an Mihailovi}, Vera Bogosavqevi}-Petrovi}
nasumi~no sakupila 81 primerak tehnolo{ki i tipolo{ki prepoznatqivog
arheolo{kog materijala. Ekipa Narodnog muzeja u Kraqevu je posle toga obavila
kratak obilazak uz locirawe artefakata na situacionom planu sistemom GPS
pozicija i fotografisawem uslova nalaza in situ nailaze}i na artefakta na
parcelama broj 995 i 912.2 (sl. 2 i t. I) Iako je re~ o izoranom materijalu, ~iji
polo`aj nije originalan, pristupilo se ovom na~inu rada s pretpostavkom da }e
se uo~iti potencijalne koncentracije i wihova struktura. U pitawu je {iroki
pojas wiva od vrha grobqa ka putu Kraqevoñ^a~ak i ispod puta, gde intenzitet
nalaza opada. Uz zapadnu stranu grobqa proti~e potok Grabovac, koji je na
po~etku istra`ivawa identifikovan kao jedan od primarnih nosilaca sirovinskog materijala koji je prikupqen tih dana. Iz nekoliko narednih obilazaka
sakupqeno je ukupno 169 nalaza od kamena. Od toga je GPS pozicijama identifikovano 97 primeraka, dok je ostatak materijala sa grubom lokacijom katastarskog broja wive ili blizine potoka Grabovac. Najve}i deo (107) primeraka
poti~e sa parcele 995, dok je broj nalaza sa ostalih parcela u padu i wihova koncentracija je prikazana na tabeli 1 i situacionom planu (sl. 2).
Tabela 1
Rezultati preliminarne analize materijala
Sirovine
Posmatrawem arheolo{kog materijala sa Vla{ke glave proistekla je ideja
da je uz osnovne mineralo{ko-petrolo{ke analize neophodno i locirawe
potencijalnih izvora sirovina. Preliminarni pregled obuhvatio je
odre|ivawe sumarne strukture prikupqene kolekcije i makroskopski pregled
kamenih sirovina. Uo~ena je {iroka skala kamenih materijala na navedenim
parcelama ñ od ro`naca bele, oker, sme|e, crvene i crne boje, od sjajnih, poluprovidnih do mat neprozirnih, od izrazito homogenih do izrazito heterogenih tekstura stena razli~itog porekla, od magmatskih do metamorfnih i
termi~ki izmewenih stena (t. III). Sirovine uzete za ilustraciju samo su deo
uo~enih i ukazuju na {iroki i raznovrsni spektar upotrebqenih materijala i
mogu}nosti koje je okolina pru`ala.
Prikupqena kolekcija razvrstana je na osnovu makroskopskog pregleda
boje, providnosti, teksture, kao i prisustva tipa korteksa koji eventualno ukazuje na poreklo sirovina na slede}e grupe:
Samaila ñ Vla{ka glava, paleolitsko nalazi{te na otvorenom prostoru
23
2
U martu 2009. ekipa u sastavu
V. Bogosavqevi}-Petrovi}, T.
Mihailovi}, M. Stojani} i S.
Vulovi} organizovala je rekognoscirawe terena i bele`ewe
nalaza radi pripreme prve
tehni~ke dokumentacije.
Slika 1. Polo`aj brega
Vla{ka glava u odnosu
na centar sela Samila
Slika 2. Koncentracija
artefakata na parcelama
oko aktivnog grobqa
1. Najbrojniju kategoriju ~ine stene i minerali sme|e boje i homogene teksture u raznim nijansama od svetlosme|ih poluprovidnih (t. IV/1), materijali
oker boje heterogene teksture (t. IV/2), do sme|ih neprovidnih sedefastog ili
staklastog sjaja. Podgrupu prve kategorije izdvojenih sirovina ~ine artefakati od be` i oker boje razli~itog kvaliteta ñ od homogenih, sa izrazitom zaobqeno{}u materijala vo{tanog sjaja (t. IV/3), preko vi{ebojnih varijanti do
materijala u ~ijem sastavu su se o~uvali fosilni organizmi (t. IV/4).
24
Du{an Mihailovi}, Vera Bogosavqevi}-Petrovi}
1
2
5
3
4
9
8
7
6
13
12
11
10
17
16
14
18
15
19
20
21
Tabla III Sirovine
i artefakta od razli~itih
stena i minerala
na Vla{koj glavi
Samaila ñ Vla{ka glava, paleolitsko nalazi{te na otvorenom prostoru
25
1
2
3
4
Tabla IV Sirovine iz grupe 1
(1, 2) sa podgrupom (3, 4)
2. Grupa sivih homogenih materijala, sa svetlim belim mrqama i drugim
primesama (t. V/1). U formi odbitaka na|eno je nekoliko primeraka tamnosivih sjajnih materijala dobro izra`ene cepqivosti (t. III/5). Kao deo po~etnog
procesa redukcije, ili samo kao probne cepane sirovine, nala`eni su i masivni odbici krem ili be` boje ispod sloja korteksa, sa slojem sivog materijala
homogene teksture ispod (t. V/3).
3. Beli homogeni materijali (t. V/2) koji podse}aju na bele opale i ro`nace
sa neolitskih lokaliteta kao {to su Divqe Poqe kod Kraqeva i Trsine kod
^a~ka (Bogosavqevi} Petrovi} 2001). U istu {iroku grupu beli~astih sirovina spadaju i primeri sa raznobojnim primesama, staklastog ili masnog sjaja (t.
V/4) ili mat izgleda na prelomu (t. V/5). Deo materijala ove grupe ~ine stene
beli~asto`ute osnove sa belim mrqama, ta~kama ili proslojcima drugih materijala. Korteks je naj~e{}e glatka skrama razli~itih boja.
4. Sme|ecrvene stene koje su neobra|eni komadi ili su probno cepani komadi (t. III/16). ^esto su nepogodne za obradu, bez konhoidalnog preloma. Kako
pokazuju ranija istra`ivawa sirovina sa terena kraqeva~ko-~a~anskog basena i
makroskopski pregledi uzoraka na Institutu za vatrostalne materijale preduze}a
26
Du{an Mihailovi}, Vera Bogosavqevi}-Petrovi}
1
2
3
Tavla V Sivi ro`naci i
opali (1, 2); grupa beli~astih
ro`naca razli~itog porekla
(3, 4, 5)
4
5
ÑMagnohromî, crvene stene sitnozrnaste strukture sadr`e i ve}e koli~ine minerala gvo`|a. Kod stanovni{tva u dolini Ibra nazivaju se ~esto Ñubojni kamenî
jer, po verovawu, le~e povrede i rane. Pojavquju se kao ekstrakovane sirovine i
kao valuci, ~esto sa tragovima prethodne obrade koji su naknadno zaobqeni.
5. Metamorfne stene sa uklopcima, krupnozrnaste strukture, kao {to je
izdvojen primer dugog odbitka na t. VI/1. Uklopci su kontrastnih boja i stvaraju utisak atraktivnog vizuelnog do`ivqaja. Pored odbitaka i komada sirovina, ostali primerci metamorfnih stena su bez tragova obrade, dimenzija do 5
cm. Sakupqani su iskqu~ivo zbog toga {to su na|eni u neposrednoj blizini
paleolitskih artefakata.
6. Kvarc se na Vla{koj glavi pojavquje kao valutak odbijen iz mati~ne mase
koji je kotrqawem niz padine dospeo u podno`je ili kao re~ni oblutak.
Navedeni primer je masivni komad iz procesa cepawa ve}eg volumena sa skramom boje r|e (t. VI/3).
7. Kremen crne boje staklastog sjaja, izrazito konhoidalne frakture sa
rova{enom povr{inom tanke kore sme|e boje. Zasada je registrovan jedan primerak na specifi~nom tipu oru|a, o ~emu }e kasnije biti vi{e re~i (t. VI/4).
Samaila ñ Vla{ka glava, paleolitsko nalazi{te na otvorenom prostoru
27
1
Tabla VI Metamorfne stene
(1), materijal termi~kog
porekla (2), kvarc (3),
crni kremen (4)
2
3
4
8. Grupa heterogenih materijala razli~itog porekla nastanka i raznih boja,
izrazito konhoidalnog preloma, koji podse}aju na poludrage materijale (t.
III/17). Boje su od krvavocrvene do tamnoplavih, zelenih i `utih tonova. Prvi
sakupqeni nalazi su delom iz ove grupe.
9. Makroskopski su zanimqive grupe materijala koje podse}aju kvalitetom na prve dve, 1 i 2, ali po svojoj maslinastozelenoj boji pro{aranoj mnogobrojnim kon~astim ili mrqastim be` intruzijama podse}aju na sirovinu
koja se ~esto ozna~ava kao Balkan Flint (Bogosavqevi} Petrovi} 2009). Ovoj
grupi su prikqu~eni materijali koji nisu weni tipi~ni predstavnici, ali
demonstriraju i vremenski i kulturolo{ki dugu upotrebu vizuelno atraktivnih sirovina.
10. Materijali nastali pod velikim prirodnim termi~kim akcijama ili
sekundarno, u toku obrade u oru|a. [iroka grupa raznovrsnih stena koja je tendeciozno formirana iskqu~ivo radi pra}ewa termi~kih aktivnosti.
Izdvajamo primerak sa specifi~nim izgledom korteksa koji indicira
termi~ko geolo{ko poreklo ñ prejezgro tabularnog tipa (t. VI/2).
11. Stene razli~itih makroskopskih osobina i na~ina postanka, odvojene
za petrografsku identifikaciju, po makroskopskim osobinama delom pripadaju grupi magmatskih stena. Stene iz ove grupe su delom ~iste sirovine, bez probne intervencije cepawa i grupa valutaka sa tragovima obrade.
28
Du{an Mihailovi}, Vera Bogosavqevi}-Petrovi}
t. VII ^oper sa Vla{ke glave
Izdvojene grupe sirovina na osnovu boje i providnosti danas posmatramo
kao jedan od mogu}ih na~ina da se uo~e i odrede tada{wi vizuelno jaki utisci
i afiniteti onih koji su ih koristili za izradu alatki. Proba kvaliteta na
ovim sirovina je drugi odlu~uju}i faktor preliminarne selekcije materijala
iz prirode u tom periodu. Opisi ove vrste, kao u tekstu napred, uobi~ajeni su
prilikom obrade materijala kremene industrije, a posebno su neophodni ukoliko nisu obavqene sistematske petrografsko-mineralo{ke analize (Pawlikowski
1989; Pawlikowski 2008). Neposredno posle prvih artefakata donetih u Narodni
muzej u Beogradu, izdvojeno je pet uzoraka stena koji su predati na petrogafsku
analizu.3 Kada se uporede rezultati analize sa deskriptivnom podelom, uzorci
pripadaju grupi sirovina 1 sa podgrupom i grupama 2 i 3. Preliminarni rezultati za stene sme|e, mrke i mrkocrvene boje, masivne homogene teksture, pokazali su da je re~ o radiolaritskim ro`nacima. Ispitivani uzorci sli~ni grupi
2 i 3 su silifikovani magnezit, kriptokristalni ro`nac i ro`nac organogene strukture sa agregatima fosilnih ostataka. Me|u sirovinama se pored navedenih izdvajaju metamorfne i magmatske stene. Bez obzira na to {to se nalazimo na po~etku istra`ivawa, rezultati prvih petrolo{kih analiza su pokazali
da su oru|a izra|ivana od vi{e vrsta i varijeteta ro`naca i stena razli~itog
porekla. Na osnovu prethodnih informacija jasno je da treba ustanoviti preciznu terminologiju za ovu vrstu problematike koja ne}e stvarati nedoumice u
Samaila ñ Vla{ka glava, paleolitsko nalazi{te na otvorenom prostoru
29
3
Analize i identifikaciju
uzoraka uradili su Vladica
Cvetkovi} i Kristina [ari}
sa Rudarsko-geolo{kog fakulteta u Beogradu, Departman za
petrologiju i geohemiju. Ive{taj ÑPetrografska analiza
uzoraka sa lokaliteta Samaila
ñ Vla{ka glavaî iz marta 2009.
~uva se u Narodnom muzeju u Beogradu i Narodnom muzeju u
Kraqevu.
Slika 3. Vla{ka glava ñ jezgra
stru~noj literaturi. U tom smislu u tekstu }e nadaqe biti kori{}en naziv kremen za vrste silicijskih sedimentnih stena izgra|enih od kriptokristalastog
kvarca, kalcedona i opala, kao op{te usvojen termin me|u arheolozima i za
arheolo{ke potrebe kao takav prihva}en od geologa (Jovi} 1997).
Pored grupe nalaza koja ne poseduje tragove korteksa i gde je nemogu}e utvrditi poreklo materijala, izdvajaju se primerci koji poti~u iz procesa fluvijalne erozije, zatim valuci koji su kotrqawem niz obronke dospeli daleko od
mesta gde su se odvojili od svoje mati~ne mase i sirovine ekstrakovane iz
le`i{ta. Procentualna zastupqenost svake grupe u fazi preliminarnog
publikovawa nije relevantni rezultat koji bi mogao da defini{e sistem
nabavqawa onih sirovina koje ne poti~u iz obli`weg potoka. Okvirno je
~etvrtina zastupqenih iz fluvijalnih depozita, ~etvrtina su valuci sa padina, dok je ~etvrtina posledica ekstrakcije i isto toliko bez mogu}nosti
odre|ivawa porekla.
U zapadnom delu ~a~ansko-kraqeva~kog basena, na prostoru planine Jelice,
u mezozojskim stenama javqaju se dijabaz-ro`na~ke formacije iz doba jure
(Pavlovi}, Stevanovi}, Eremija 1977). Eruptivne stene, uz pojave nikla, koje
prate limonitske mase, silifikovan materijal, redak nalaz minerala
milo{ina u bre~astim kalcedonima, pojave serpentinisanog peridotita, kao i
30
Du{an Mihailovi}, Vera Bogosavqevi}-Petrovi}
Slika 4. Vla{ka glava ñ jezgra
orudwewa bakarnih ruda na potezu Brezovica i u atarima sela Petnica i Lazac
samo su mali deo rudnih i mineralnih sirovina ~ija le`i{ta su poznata na
severnim padinama planine Jelice (Krsti} 1971). Da bi se identifikovane
sirovine sa poteza Vla{ke glave povezale sa svojim izvori{tem, planirana su
detaqna rekognoscirawa terena sa uzimawem uzoraka.
Proizvodi okresivawa
U ovom momentu }emo se uzdr`ati od predstavqawa op{te strukture zbirke artefakata sa lokaliteta Vla{ka glava. Re~ je o tome da se me|u nalazima
javqa veliki broj oblutaka i fragmenata oblutaka za koje zasada nije jasno da li
pripadaju zbirci, tj. da li su ih qudi doneli na ovu lokaciju ili pak predstavqaju deo fluvijalne akumulacije potoka Grabovac. Ta~an uvid u strukturu zbirke i poku{aj da se struktura objasni iz aspekta qudskih aktivnosti bi}e mogu}
tek nakon sonda`nih istra`ivawa. Tada }e, na primer, biti mogu}e da se utvrdi koje oblutke s jednim ili dva negativa okresanih odbitaka treba svrstati u
jezgra, a koje u materijal koji predstavqa deo prirodne akumulacije. Isti je
slu~aj i sa nepravilnim odbicima od nekvalitetnih sirovina: neki od wih su
Samaila ñ Vla{ka glava, paleolitsko nalazi{te na otvorenom prostoru
31
1
2
5
6
Tabla VIII Artefakta od
okresanog kamena
sa Vla{ke glave, izbor
3
7
4
8
nesumwivo kori{}eni u proizvodwi oru|a, ali za mnoge to nije sigurno. Da bi
bili okarakterisani kao artefakti, bilo bi potrebno da se na|u u kontekstu
koji mo`e pouzdano da se ve`e za qudske aktivnosti.
Dobar uvid u tehnolo{ki postupak dobijen je analizom jezgara. Me|u wima su
izdvojena: a) jezgra na oblucima tipa chopper (u daqem tekstu ~oper), b) jezgra koja
upu}uju na primenu levalua tehnike, v) jezgra koja se mogu vezati za kombeva metod
u okresivawu, g) jezgra koja pripadaju cobble wedge, odnosno salami slice tehnici i d)
nasumi~no okresani obluci, bilo da su iscrpqeni do kraja ili da se na wima javqa
samo nekoliko negativa od okresivawa upotrebqivih odbitaka.
Na|en je jedan klasi~an ~oper, tj. oblutak koji na jednoj strani sadr`i
nekoliko negativa koji poti~u od okresivawa odbitaka (sl. 3:1, t. VI/4, t. VII).
Zanimqiv je i primerak ~ija je platforma pripremqena facetirawem (sl. 3:2),
koji svedo~i o tome da postoji logi~na veza izme|u tehnike okresivawa ~opera,
kombeva tehnike i levaloa metoda. Dva jezgra na oblucima oblikovana su po
sli~nom principu kao i ~operi. Prvo je oblutak prepolovqen na dva dela, a
onda je i ta polovina polomqena na dva dela, da bi se dobio segment u obliku
kri{ke limuna. Zatim je sa kortikalne povr{ine ili sa preloma okresana
serija odbitaka. Na jednom od ovih artefakata je naknadno, polustrmim
retu{em obra|en vrh, ~ime je dobijena alatka nalik na debele {iqke trougaonog preseka tipa Kvinson (Quinson).
32
Du{an Mihailovi}, Vera Bogosavqevi}-Petrovi}
Slika 5. Vla{ka glava ñ
retu{irano oru|e
Konstatovano je samo jedno tipi~no levalua jezgro (sl. 4:3), iznena|uju}e
malih dimenzija (s obzirom na prose~nu du`inu prikupqenih artefakata), koje
je o~igledno iscrpqeno do kraja. Jezgro je preferencijalnog tipa, sa velikim
sredi{wim negativom i tragovima lateralne preparacije. Drugi primerci
koji bi mogli da se ve`u za ovu tehnologiju nisu posebno karakteristi~ni i pre
bi mogli da se ve`u za upro{}enu (ili Ñprimitivnuî) levalua tehniku, koju
odlikuje odsustvo kontinuiranih tragova preparacije. Na|eni su: jedno preferencijalno jezgro formirano na pqosnatom oblutku (sl. 4:2), dva preferencijalna jezgra bez pripremqene platforme, centripetalno levalua jezgro,
izdu`eno jezgro na plo~astom odbitku bez ikakvih tragova pripreme bo~nih
strana i primerak na kome je pripremqena samo platforma.
Kombeva tehnika je dokumentovana na jezgrima ali ne i na odbicima. Na dva
kortikalna primerka prvo je pomo}u facetirawa pripremqena platforma a
potom je s proksimalnog kraja odbitka, s ventralne strane okresan jedan ve}i
odbitak (sl. 4:1). Okresivawe jednog maweg odbitka obavqeno je sa strane, a
Samaila ñ Vla{ka glava, paleolitsko nalazi{te na otvorenom prostoru
33
Slika 6. Vla{ka glava ñ
retu{irano oru|e
na|en je i jedan ve}i odbitak na kome je pripremqena samo platforma. Ovaj
odbitak bi mogao da se svrsta u prejezgra, tj. u fazu preparacije koja je prethodila eksploataciji jezgra.
O okresivawu obitaka sa izdu`enih oblutaka, kod kojih se na ivici i na
platformi sa~uvao korteks (cobble wedge tehnika) najboqe svedo~i oblutak sa
~ijeg u`eg kraja je okresan jedan mawi odbitak. Ova tehnika je sigurno bila
dosta kori{}ena ali oblutke koji su slu`ili za ovu namenu ~esto nije mogu}e
razlikovati od slu~ajno polomqenih komada (naro~ito kada su u pitawu lo{ije
sirovine). Obluci sa dva ili tri negativa su brojni, ali je intencionalno
okresivawe potvr|eno samo u dva slu~aja. Nepravilnih i iscrpqenih jezgara
ima vi{e. Na|eni su: jedno jezgro koje tipolo{ki odgovara protobifasima
(mada je zapravo re~ o asimetri~nom diskoidnom jezgru), jedno nepravilno jezgro sa raznosmernim negativima, dva mala globularna jezgra (mawa od 4 cm),
jedno nepravilno i prili~no staweno diskoidno jezgro, i jedno jastu~asto jezgro na veoma malom oblutku, okresanom samo s jedne strane. Potvr|en je i jedan
mali fragment diskoidnog ili levalua jezgra.
34
Du{an Mihailovi}, Vera Bogosavqevi}-Petrovi}
Me|u odbicima preovla|uju nepravilni primerci razli~itih dimenzija
koji sadr`e raznosmerne negative i tragove korteksa. Levalua odbici su zastupqeni, naro~ito me|u retu{iranim artefaktima, a na|eni su i izdu`eni i
ne{to debqi odbici sa paralelnim i istosmernim negativima. Ovi odbici su
mogli da budu okresani samo sa, zasada neidentifikovanih, jednoplatformnih
jezgara. Konstatovani su i rejuvenacioni odbici tipa éclat debordant, koji
upu}uju na okresivawe centripetalnih ili diskoidnih jezgara, kao i nekoliko
pseudolevalua {iqaka.
Retu{irano oru|e
U strukturi oru|a sa lokaliteta Samaila preovla|uju nazup~asto i
jami~asto oru|e i retu{irani odbici. Postru{ke su slabije zastupqene, a ostale kategorije alatki javqaju se u znatno mawem broju (tabla VIII).
[iqaka u zbirci gotovo da i nema. Na|en je samo jedan kratak primerak,
lateralno retu{iran uzdignutim retu{em, koji je na proksimalnom kraju ventralne strane retu{iran plitkim povr{inskim retu{em. Za razliku od wih,
postru{ki ima dosta, ali su heterogene kako po stilu izrade tako i po podlozi na
kojoj su izra|ene. Na|ene su dve bilateralne postru{ke, od kojih je jedna formirana na levalua odbitku (sl. 5:1, t. VIII/5) i tri lateralne postru{ke ñ dve blago
konveksne i jedna prava, i dve transverzalne postru{ke (sl. 5:3). Dva primerka su
izra|ena od metamorfnih stena: jedna je bilateralno retu{irana i formirana
na masivnom i debelom odbitku, dok je druga konkavna, na velikom odbitku i ima
veoma slabo vidqive negative retu{a. Na|ene su dve parcijalno retu{irane
postru{ke na ve}im odbicima (sl. 5:2), kao i jedna inverzno, a delimi~no i
bifacijalno retu{irana postru{ka na izdu`enom debelom odbitku (sl. 5:4).
Prikupqeno je pet struga~a. Dva su wu{kasta: jedan je formiran na kratkom
odbitku a drugi na masivnom lateralno retu{iranom odbitku koji je na drugoj
ivici stawen plitkim povr{inskim retu{em (sl. 6:1). Jedan atipi~an struga~ je
izra|en na nepravilnom, izdu`enom, kortikalnom odbitku od metamorfne stene,
a na|eni su i jedan nepravilni struga~ na kortikalnom odbitku, kao i jedan
wu{kasti struga~ u kombinaciji sa ubada~em (sl. 5:6). Dva su napravqena na sekundarno iskori{}enim kombeva jezgrima, tj. na odbicima koji na ventralnoj strani sadr`e negativ okresivawa drugog odbitka. Stawivawe alatki je verovatno
vr{eno zbog usa|ivawa, a ne zbog toga da bi se dobio proizvod okresivawa.
Blisko struga~ima je oru|e sa retu{iranim prelomom. Jedan primerak je
izra|en na diskontinuirano retu{iranom, blago nazup~anom odbitku, drugi je
formiran na asimetri~nom odbitku, dok je u tre}em slu~aju re~ o levalua odbitku koji je na distalnom kraju parcijalno retu{iran strmim i dubokim
retu{em. Konstatovan je i jedan ve}i odbitak ~iji je blago za{iqeni vrh naizmeni~no retu{iran polustrmim retu{em.
Samo jedan artefakt bi mogao da se svrsta u strugalice, a re~ je o odbitku
koji je bilateralno (na jednoj ivici direktno a na drugoj inverzno) retu{iran
polustrmim dubokim retu{em. Sli~an retu{ potvr|en je i na zadebqaloj ivici
jednog ve}eg odbitka.
Nazup~ane alatke su izra|ene na razli~itoj podlozi. Na|ena su dva primerka na makrolitskim odbicima: prvi na levalua odbitku (sl. 6:3, t. VIII/1) a drugi
na debelom odbitku od metamorfne stene. Dva tipi~na primerka imaju formu
nazup~anih struga~a (sl. 6:2), dok dimenzije i na~in retu{irawa ostalih deset
primeraka variraju. Kod jami~astog oru|a (9 kom.) tako|e se javqaju primerci
na levalua odbicima, a dokumentovana su i udubqewa klaktonskog tipa. Ve}ina
primeraka sadr`i retu{irano udubqewe na jednoj od ivica.
Zanimqiva je situacija sa dletima i wima sli~nim alatkama. Dva primerka koja imaju plitke negative koji polaze od distalnog kraja ventralne strane
mogu se svrstati u oru|a sa retu{iranim prelomom tipa kostjenki (sl. 6:4), a
Samaila ñ Vla{ka glava, paleolitsko nalazi{te na otvorenom prostoru
35
dva sadr`e transverzalno orijentisane negative, locirane uz ivicu, na distalnom kraju alatke. Na|eni su i jedno lateralno dleto na odbitku (sl. 6:5), jedno
lateralno i jedno transverzalno dleto sa plitkim i kratkim negativima (koji
verovatno predstavqaju o{te}ewa od upotrebe) i jedno diedarsko dleto formirano na debelom odbitku.
Me|u retu{iranim odbicima treba izdvojiti dva masivna odbitka od metamorfnih stena, stawena bifacijalno, okresivawem ivice pqosnatog oblutka. Ove
alatke i jo{ dva odbitka retu{irane su diskontinuiranim, polustrmim, uglavnom
naizmeni~nim retu{em. Osim wih, na|ena su i dva odbitka retu{irana parcijalno, povr{inskim retu{em, kao i ~ak devetnaest odbitaka koji su retu{irani
plitkim ili polustrmim, parcijalnim ili diskontinuiranim retu{em.
Posebnu kategoriju artefakata ~ine tzv. no`evi sa hrptom koji je formiran ili jednim udarom ili sa vi{e wih (sl. 6:6). Primerci su tipi~ni (u smislu Bordove tipologije) utoliko {to ~ak tri od ~etiri na|ena primerka na
suprotnoj ivici imaju retu{ ili upotrebna o{te}ewa.
Na kraju, treba pomenuti i masivne alatke na oblucima ili fragmentima
oblutaka od metamorfnih stena koje sadr`e zaobqene i slabo vidqive negative
retu{a. Na|eni su: jedan fragment oblutka koji na distalnom kraju ima tragove
bifacijalnog retu{a (ograni~enog na samu ivicu alatke), fragment izdu`enog
debelog oblutka sa tragovima uzdignutog retu{a na jednoj od ivica i jedan masivni odbitak, inverzno retu{iran na distalnom kraju.
Kulturno i relativno hronolo{ko opredeqewe
Kada smo dobili na uvid prve artefakte, u~inilo se da zbirka sa Vla{ke
glave odgovara tipi~nom musterijenu sa levalua artefaktima, postru{kama i
drugim tipovima oru|a. Nakon rekognoscirawa 2009. godine i kompletnog
uvida u materijal, op{ta slika o karakteru industrije se donekle promenila.
Pokazalo se da su postru{ke relativno slabo zastupqene i da se ne javqaju
tipi~na levalua jezgra (izuzetak je samo jedan, potpuno iscrpqen komad) ve} da
preovla|uju primerci koji bi mogli da se ve`u za tzv. protolevalua tehnologiju. O pojednostavqenom principu okresivawa, bar kada je lokalitet Samaila u
pitawu, svedo~i i jezgro nalik ~operu, kod koga je pre okresivawa pripremqena samo platforma, a na sli~an na~in iskori{}avana su i jezgra tipa kombeva.
Ovi tehnolo{ki fenomeni su detaqno prou~eni na materijalu iz razli~itih
delova Evrope, Azije i Afrike, ali do sada nisu potvr|eni (bar ne sa ovako
tipi~nim primercima) u sredwem paleolitu Balkanskog poluostrva.
Sistematskim rekognoscirawem Vla{ke glave 2009. godine utvr|ene su jo{
neke, moglo bi se re}i, iznena|uju}e ~iwenice. Paleolitske zajednice koje su
naseqavale lokalitet koristile su {irok spektar metamorfnih i magmatskih
stena nepogodnih za okresivawe. Okresivani su nepravilni odbici od kojih je
dobijano nestardizovano oru|e. Na|eni su pravi ~operi i artefakti sa klaktonskim udubqewima i platformom koja zaklapa tup ugao u odnosu na ventralnu stranu. Ova rekognoscirawa su pokazala da zbirka bar delimi~no, ima dowopaleolitski karakter.
U ovom momentu nije jasno da li je zbirka prikupqenog materijala homogena. Postoji mogu}nost da nalazi koji su prikupqeni na povr{ini tla poti~u
iz razli~itih slojeva ili da razli~iti delovi lokaliteta sadr`e materijal
razli~ite starosti. U tom slu~aju za kraj doweg i po~etak sredweg paleolita
mogli bi da se ve`u levalua artefakti, postru{ke i ostali tipovi nalaza,
naro~ito oni koji su prikupqeni 2008. godine, dok bi u dowi paleolit, mo`da
~ak i ve}e starosti, mogla da se opredeli ve}ina nepravilnih artefakata
izra|enih od nekvalitetnih sirovina (prikupqenih uglavnom 2009. godine). To
nije iskqu~eno budu}i da je 2008. godine materijal selektivno sakupqan i da bi
36
Du{an Mihailovi}, Vera Bogosavqevi}-Petrovi}
polo`aj parcele 995, sa koje je prikupqen najve}i broj Ñarhai~nihî nalaza,
mogao da ukazuje na to da su se stariji slojevi i krupniji nalazi sa~uvali na vrhu
platoa, a da je sediment sa materijalom iz poznijeg perioda skliznuo ka
podno`ju uzvi{ewa.
Sasvim je mogu}e, me|utim, i da nalazi pripadaju istom periodu. Levalua
tehnika se javqa sredinom sredweg pleistocena, kombeva tehnika jo{ i ranije, a nazup~ane alatke i alatke ve}ih dimenzija predstavqaju ~estu pojavu na
mnogim dowopaleolitskim nalazi{tima. Iako su na dimenzije artefakata i
strukturu industrije zna~ajno mogli da uti~u i funkcionalni razlozi (priroda naseqavawa, raspolo`ivost resursa itd.), specifi~na kombinacija jezgara i oru|a na oblucima (tzv. ~opera), levalua i kombeva elemenata, i
nazup~anih i makrolitskih artefakata upu}uje na to da Vla{ka glava hronolo{ki odgovara poznim dowopaleolitskim ili ranim sredwopaleolitskim
industrijama isto~ne Evrope i jugozapadne Azije (Golovanova 2000; Doronichev
2008; Golovanova, Doronichev 2010). U slu~aju da je zbirka homogena, mo`e se
pretpostaviti da nalazi sa lokaliteta Samaila nisu stariji od 330 000 godina (po~etak izotopskog stadijuma 9), kada se javqa levalua tehnologija (White,
Ashton 2003; Sandgathe 2005) ni pozniji od 90 000 godina (po~etak izotopskog
stadijuma 5), kada se na ovom prostoru ve} javqaju izdiferencirane sredwopaleolitske industrije.
Ne postoji mnogo nalazi{ta sa kojima bi zbirka sa lokaliteta Samaila
mogla da se uporedi po{to je u jugoisto~noj Evropi do sada konstatovano samo
nekoliko lokaliteta iz sredweg pleistocena. Najbogatija industrija dokumentovana je u pe}ini Kozarnika u Bugarskoj, gde su dowopaleolitski nalazi konstatovani u dva kompleksa (Guadelli et al. 2005; Sirakov et al. 2010). U gorwem kompleksu (slojevi 11b i 11a) datiranom u period izme|u 800 000 i 400 000 godina,
osim ovih nazup~anih alatki, ~opera i oru|a na nepravilnim odbicima, na|ene
su i definisane postru{ke (transverzalne, konvergentne, asimetri~ne itd.),
dok se levalua artefakti javqaju tek u sredwopaleolitskim horizontima ñ
10cñ9a, opredeqenim u period nakon 200 000 godina.
Mo`e se re}i da je dowi paleolit Gr~ke slabo ispitan, utoliko {to je
uglavnom re~ o siroma{nim kolekcijama i pojedina~nim nalazima prikupqenim van stratigrafskog konteksta (Darlas, A. 1994; Gowlett 1999; KourtessiPhilippakis 1999). U Turskoj je dowi paleolit klaktonskog tipa, bez a{elskih
bifasa, dokumentovan na lokalitetima Jarimburgaz, Karain i Dursunlu, dok su
malobrojni bifasi, uz raznovrsno i nestandardizovano oru|e na odbicima,
konstatovani na nalazi{tu Kaletepe Dere{i 3 u centralnoj Anadoliji (Kuhn
2002; Slimak et al. 2008). Na centralnom i zapadnom Balkanu dowi paleolit nije
sa sigurno{}u dokumentovan: bifasi su u Punikvama i Dowem Pazari{tu u
Hrvatskoj na|eni na povr{ini tla, van stratigrafskog konteksta, dok je u
[andaqi I na|en samo jedan ~oper (Malez 1979).
Na mnogim poznatim nalazi{tima, kao {to su Krapina, Betalov spodmol,
Crvena stijena, Kozarnika sredwopaleolitska sekvenca zapo~iwe sa izotopskim stadijumom 6 ili 5e (Basler 1975; Osole 1991; Simek, Smith 1997). Levalua
elementi se javqaju veoma rano, a elaborirana levalua tehnologija potvr|ena je
na nalazi{tu Zobi{te u severnoj Bosni datovanom u period od pre 90 000 godina (Montet-White et al. 1986; Baumler 1988). Na ranu pojavu levalua tehnologije
upu}uju i nalazi iz Haxi Prodanove pe}ine u blizini Ivawice, kao i sa
Petrovaradinske tvr|ave kod Novog Sada. U Haxi Prodanovoj pe}ini levalua
artefakti se javqaju u dowim slojevima (koji verovatno pripadaju periodu pre
izotopskog stadijuma 3), dok u gorwim slojevima nisu prisutni (Mihailovi},
Mihailovi} 2006). Na Petrovaradinskoj tvr|avi upro{}ena levalua tehnika se
javqa u slojevima ~ija je starost verovatno ve}a od izotopskog stadijuma 3, a
sasvim mogu}e i od izotopskog stadijuma 4, tj. vremena od pre 80 000 godina
(Mihailovi} 2009a).
Samaila ñ Vla{ka glava, paleolitsko nalazi{te na otvorenom prostoru
37
Na prostoru od sredwe Evrope do Anadolije gotovo da i nema bogatih i
sistematski istra`ivanih nalazi{ta iz doweg i ranog sredweg paleolita. Zbog
toga su istra`ivawa lokaliteta Samaila, koji o~igledno sadr`i dosta nalaza,
veoma va`na. Ona su zna~ajna i zbog toga {to je u pe}ini Balanica u Si}evu,
ispod sloja sa sredwopaleolitskim nalazima, nedavno na|en fragment mandibule hominida (Roksandi} et al. in prep.). Predstoje}im istra`ivawima lokaliteta Samaila mora se pristupiti izuzetno pa`qivo. Neophodno je da se nalazi{te datuje ({to je mogu}e, budu}i da su konstatovani brojni artefakti od
izgorelog kremena) i da se utvrdi da li levalua artefakti poti~u iz istog sloja
kao i ostali nalazi. Ukoliko se tokom iskopavawa nai|e na sloj sa paleolitskim nalazima, otvori}e se sasvim nova perspektiva u prou~avawu najranije
faze naseqavawa centralnog Balkana u paleolitu.
38
Du{an Mihailovi}, Vera Bogosavqevi}-Petrovi}
Bibliografija:
Basler, \.
1975 Stariji liti~ki periodi u Crvenoj Stijeni. Str. 11ñ120 u Crvena Stijena ñ Zbornik
radova, ur. \. Basler. Nik{i}: Zajednica kulturnih ustanova.
Baumler, M.
1988 Core reduction, fake production, and the Middle Paleolithic industry of Zobi{te (Yugoslavia).
Pp. 255ñ274 in Upper Pleistocene Prehistory of Western Eurasia, eds. H. Dibble and P. Mellars.
Philadelphia: University of Pennsylvania Press.
Bogosavqevi} Petrovi}, V.
1999 Ka problemu identifikacije rudni~kih i radioni~kih nalazi{ta kamenih sirovina
u periodu neolita i eneolita, Starinar 49/1998: 155ñ166.
Bogosavljevi} Petrovi}, V.
2001 New Results of the Study of Chipped Stone Industry of the Vin~a Culture, Viminacium 12
(Po`arevac): 35ñ50.
Bogosavqevi} Petrovi}, V.
2009 Razvoj tehnokompleksa okresanog kamena u ranom neolitu Srbije,
Zbornik Narodnog muzeja 19ñ1 (Beograd): 37ñ60.
Bogosavqevi} Petrovi} V., Mihailovi} T.
1996 Uvod u sistematska istra`ivawa regije Lazac kod Kraqeva (Rezultati prospekcije
i sonda`nih iskopavawa), Glasnik Srpskog arheolo{kog dru{tva 12: 89ñ98.
Darlas, A.
1994 Le Paléolithique inférieur et moyen de Gréce L’Anthropologie 98/2ñ3: 305ñ328.
Doronichev, V. B.
2008 The Lower Paleolithic in Eastern Europe and the Caucasus: a reappraisal of the data
and new approaches. Paleo Anthropology 2008: 107ñ157.
Doronichev, V. B., Golovanova, L. V.
2010 Beyond the Acheulean: A view on the Lower Paleolithic occupation of Western Eurasia.
Quaternary International (2010): doi:10. 1016/j. quaint. 2009. 12. 003.
Gavela, B.
1988 Paleolit Srbije. Aran|elovacñBeograd: Muzej u Aran|elovcu i Centar za arheolo{ka
istra`ivawa Filozofskog fakulteta u Beogradu.
Golovanova, L. V.
2000 Late Acheulean of the Northern Caucasus and the Problem of Transition to the Middle Paleolithic.
Pp. 49ñ65 in Early humans at the gates of Europe, eds. D. Lordkipanidze, O. Bar-Yosef, M. Otte,
Études et recherches archéologiques de Université de Liège (ERAUL) 92. Liège: Université de Liège.
Gowlett, J. A. J.
1999 The Lower and Middle Palaeolithic, transition problems and hominid species: Greece in broader
perspective. Pp. 43ñ58 in The Palaeolithic Archaeology of Greece and Adjacent Areas, eds. G. N. Bailey,
E. Adam, C Perlès, E. Panagopoulou and K. Zachos. London: British School at Athens.
Guadelli, J.-L. et al.
2005 Une séquence du paléolithique inférieur au paléolithique récent dans les Balkans: la grotte
Kozarnika à Orechets (nord-ouest de la Bulgarie). Pp. 87ñ104 in Colloque international: Données
récentes sur les modalités de peuplement et sur le cadre chronostratigraphique,
géologique et paléogéographique des industries du paléolithique ancien et moyen en Europe
(Rennes, 22ñ25 septembre 2003), in Les premiers peuplements en Europe, eds. N. Molines,
M.-H. Moncell, J.-L. Monnier. BAR International Series S1364. Oxford: John and Erica Hedges Ltd.
Samaila ñ Vla{ka glava, paleolitsko nalazi{te na otvorenom prostoru
39
Jovi}, V.
1997 Kremen, str. 524 u: Arheolo{ki leksikon, preistorija Evrope, Afrike i Bliskog istoka, gr~ka,
etrurska i rimska civilizacija, ur. D. Srejovi}. Beograd: Savremena administracija.
Kalu|erovi}, Z.
1991 Palaeolithic in Serbia in the light of the recent research. Starinar N.S. XLII: 1ñ8.
Kourtessi-Philippakis, G.
1999 The Lower and Middle Palaeolithic in the Ionian islands: new finds. Pp. 282ñ287
in The Palaeolithic Archaeology of Greece and Adjacent Areas, eds. G. N. Bailey, E. Adam, C Perlès,
E. Panagopoulou and K. Zachos. London: British School at Athens.
Krsti}, S.
1971 Rudna nalazi{ta na teritoriji osnovne privredne komore Kraqevo
i stepen wihovog poznavawa sa kartom rudnih pojava i le`i{ta R = 1 : 100 000, Kraqevo.
Kuhn, S.
2002 Paleolithic Archaeology in Turkey. Evolutionary Anthropology 11: 198ñ210.
Malez, M.
1979 Paleolitske i mezolitske regije i kulture u Hrvatskoj. Str. 277ñ295 u Praistorija jugoslavenskih
zemalja, tom I., ur. \. Basler, Sarajevo: Centar za balkanolo{ka ispitivanja ANUBiH.
Mihailovi}, B.
2008 The Gravettian Site [alitrena Pe}ina near Mionica (Western Serbia). Pp. 101ñ106 in The
Palaeolithic of the Balkans, eds. A. Darlas, D. Mihailovi}. BAR International series 1819, Oxford:
Archaeopress.
Mihailovi}, D.
2009a Sredwopaleolitsko naseqe na Petrovaradinskoj tvr|avi. Edicija Petrovaradin,
sveska II. Novi Sad: Muzej grada Novog Sada.
Mihailovi}, D.
2009b Pe}inski kompleks Balanica i paleolit Ni{ke kotline u regionalnom kontekstu.
Arhaika 2/2008: 3ñ26.
Mihailovi}, D. i Mihailovi}, B.
2006 Paleolitsko nalazi{te Haxi Prodanova pe}ina kod Ivawice. Arheolo{ki pregled 1:
13ñ16.
Montet-White, A., Laville, H., Lezine A. M.
1986 Le Paléolithique du Bosnie du Nord. Chronologie, environment et préhistoire. L’Anthropologie
90/1: 29ñ88.
Osole, F.
1991 Betalov spodmol, rezultati paleolitskih iskopavanj S. Brodarja ñ II del. Poro~ilo o raziskovanju
paleolita, neolita in eneolita v Sloveniji XIX: 7ñ129.
Pavlovi}, M. B., Stevanovi}, M., Eremija, M.
1977 ^a~ansko-kraqeva~ki basen (ili zapadnomoravski) basen. Str. 270ñ275 u: Geologija Srbije,
IIñ3, Stratigrafija ñ Kenozoik, Zavod za regionalnu geologiju i paleontologiju
Rudarsko-geolo{kog fakulteta. Beograd: Univerzitet u Beogradu.
Pawlikowski, M.
1989 On the Necessity of Standardization of Petrological Investigations in Archaeology. Pp. 7ñ15
in Northern (Erratic and Jurassic) flint of South Polish Origin in the Upper Palaeolithic of Central Europe,
ed. J. K. Kozłowski. Institute of Archaeology Jagellonian University ñ Cracow,
Department of Anthropology University of Kansas ñ Lawrence.
40
Du{an Mihailovi}, Vera Bogosavqevi}-Petrovi}
Pawlikowski, M.
2008 Stone Raw Materials as Indicators of Human Contact During the Stone Age. Pp. 18ñ21
in Geoarchaeology and Archaeomineralogy, eds. R. I. Kostov, B. Gaydarska, M. Gurova.
Proceedings of the International Conference, 29ñ30 October 2008 Sofia.
Publishing House “St. Ivan Rilski”.
Raki}, M. O.
1977 Geneza i stratigrafija kvartarnih sedimenata u slivu Ju`ne i Zapadne Morave. Rasprave Zavoda
za geolo{ka i geofizi~ka istra`ivanja, Rasprava 18. Beograd: Zavod za geolo{ka i geofizi~ka istra`ivanja.
Roksandi}, M. et al.
in prep. A human mandible (BH-1) from the Pleistocene deposits of the Mala Balanica cave
(Si}evo Gorge, Ni{, Serbia).
Sandgathe, D.
2005 An Analysis of Levallois reduction strategy using a design theory. Unpublished PhD Thesis,
Vancouver: Simon Frazer University.
Simek, J. F. and Smith, F. H.
1997 Chronological Changes in Stone Tool Assemblages from Krapina (Croatia).
Journal of Human Evolution 32: 561ñ575.
Sirakov, N. et al.
2010 An ancient continuous human presence in the Balkans and the beginnings of human settlement
in western Eurasia: A Lower Pleistocene example of the Lower Palaeolithic levels in Kozarnika cave
(North-western Bulgaria). Quaternary International (2010), doi: 10. 1016/ j. quaint. 2010. 02. 023.
Slimak, L. et al.
2008 Kaletepe Deresi (Turkey): Archaeological evidence for early human settlement in Central Anatolia.
Journal of Human Evolution 54: 99ñ111.
White, M and Ashton, N.
2003 Lower Palaeolithic Core Technology and the Origins of the Levallois Method in North-Western
Europe. Current Anthropology 44/4: 598ñ609.
Samaila ñ Vla{ka glava, paleolitsko nalazi{te na otvorenom prostoru
41
Dušan Mihailović, Vera Bogosavljević-Petrović
SAMAILA – VLAŠKA GLAVA, OPEN-AIR PALEOLITHIC SITE
Summary
Couple of years ago it has been known very little about the Paleolithic in Serbia but situation changed
considerably in 2003 and 2004. Many Middle and Upper Paleolithic horizons have been investigated in
Hadži Prodanova cave near Ivanjica (Михаиловић, Михаиловић 2006), rich site from the Middle
Paleolithic was discovered at the Petrovaradin fortress (Mihailović 2009a), many Mousterian, Aurignacian
and Gravettian artifacts were found in Šalitrena cave near Mionica (Mihailović 2008), while in Balanica cave
in Sićevo have been found not only numerous Mousterian artifacts but also the remains of the hominids
(Mihailović 2009b). And when it has been assumed that new finds should be expected only as the results of
the ongoing projects large quantity of chipped stone artifacts have been found at the site Vlaška glava in the
village Samaila near Kraljevo. Soon, it turned out that this site is not only one of few open-air Paleolithic sites
but also possibly one of the earliest sites from this period in the central Balkans.
The site Vlaška glava was discovered when in the autumn of 2008 archaeology student Marijana
Stojanić discovered and collected 81 chipped stone artifacts in the vicinity of her estate in the Samaila village and then she addressed the National Museum in Kraljevo to report the newly discovered site.
Already in April 2009 the team from the National Museum in Kraljevo carried out detailed survey of the
area where the artifacts had been found.
The village Samaila is situated 15 km to the west of Kraljevo and it spreads along the right bank of
the Zapadna (Western) Morava River towards the first slopes of the Jelica Mt. (Fig. 1). The village is (considering its position) of distinctively lowland type and it is located on the third terrace above the river (t3
– at relative height of 50-60 m), which cut its bed in central lake plain of the Pliocene age (Rakić 1977).
The Vlaška glava hill is nowadays leveled and used as the burial ground. The Grabovac brook flowing
along the west border of the cemetery was identified at the beginning of investigations as one of the primary sources of the raw material.
The artifacts made of various kinds of stone have been encountered in the fields surrounding Vlaška
glava except to the north where there is a small forest. So far 250 artifacts have been gathered. The position of
97 specimens was located by the GPS in the course of site survey in 2009. The greatest quantity of artifacts (107
specimens) was found within lot 995 while smaller quantity was recorded within other lots (Table 1, Fig. 2).
It has been established on the basis of preliminary mineralogical and petrological analyses that there
are various kinds of raw material at the site, from variegated cherts of white, ochre, red-brown and black
color and glossy, semi-translucent to matt opaque raw materials to the eruptive and metamorphic rocks
of the heterogeneous texture (Pl. III). In addition to the group of specimens without traces of cortex and
where the origin of material is impossible to determine there are specimens resulting from the process of
fluvial erosion, the pebbles, which rolling down the slopes reached far from the place where they broken
off their original mass and the raw material extracted from deposit. Approximately quarter of the specimens is from fluvial deposits, quarter are the pebbles from slopes, while quarter is resulting from the
extraction and final quarter are specimens, which origin is impossible to determine.
Immediately after first artifacts were brought to the National Museum in Belgrade five samples have
been selected and subjected to the petrographic analysis. If we compare them with the descriptive classification the samples belong to the group of raw material 1 with subgroups and to groups 2 and 3. The preliminary results for the rocks of light brown, brown and brown-red color and of massive homogeneous
texture revealed them to be the radiolarian cherts. The investigated samples similar to groups 2 and 3 are
silicified magnesite, cryptocrystalline chert and chert of organogenic structure with aggregates of fossil
remains (honey yellow on the surface and light ochre inside). There were also identified metamorphic as
well as volcanic rocks among the raw materials. Although it is just the beginning of investigations, the first
samples revealed that besides previously mentioned group of rocks of heterogeneous texture the tools had
been also made of few kinds of chert. The diabase-chert formations from the Jurassic period were identified in the Mesozoic rocks in the western part of the Čačak-Kraljevo basin, in the region of the Jelica Mt.
(Павловић, Стевановић, Еремија 1977: 270). The surveying is being planed in order to link the specific sources of raw materials to the raw materials used in the settlements.
Among the cores are identified: a) cores on pebbles of the ‘chopper’ type, b) cores indicating the use
of Levallois technique, c) cores, which could be related to the Kombewa knapping method, d) cores characteristic of the ‘cobble wedge’, i.e. ‘salami slice’ technique and e) randomly knapped pebbles either completely exhausted or with just couple of scars resulting from striking usable flakes.
The denticulated and notched tools and retouched flakes prevail in the tool structure. The sidescrapers are not so frequent and other tool categories appear in considerably smaller quantity. Among the
42
Du{an Mihailovi}, Vera Bogosavqevi}-Petrovi}
sidescrapers were identified classic lateral and transversal sidescrapers, microlithic specimens made on the
Levallois flakes and specimens with the traces of bifacial knapping and traces of thinning the backside of
the tool. The endscrapers are generally atypical and one composite tool (endscraper combined with perforator) has also been found. Among the denticulated tools were identified also massive tools and among the
retouched truncations there are specimens, which could be classified as the tools of Kostjenki type. There
were also encountered the so-called backed blades created by one or more blows, massive tools made of pebbles and many asymmetrical flakes retouched with discontinuous, shallow and semi-abrupt retouch.
Although it seemed at first that assemblage from Vlaška glava corresponds to the typical
Mousterian it turned out that sidescrapers are not very frequent and that there are no typical Levallois
cores (except one completely exhausted piece) but the prevailing specimens could be related to the socalled Proto-Levallois technology. The simplified system of knapping, at least when Samaila is concerned,
is indicated by the core resembling chopper with only platform prepared before knapping and the cores
of Kombewa type had been used in the similar way. These technological phenomena have been studied
in detail in the material from various parts of Europe, Asia and Africa but they have not been confirmed
so far (at least not with such typical specimens) in the Middle Paleolithic of the Balkan Peninsula.
The systematic site survey of Vlaška glava in 2009 brought to light some more, you could say, surprising facts. The Paleolithic communities, which inhabited this site had been using broad spectrum of
metamorphic and magmatic rocks unsuitable for knapping. So, the non-standardized tools were produced from the asymmetrical flakes, which have been obtained. There were found genuine choppers and
artifacts with Clactonian notches and platform creating an obtuse angle with the ventral side. This site
survey revealed that the assemblage is at least partially if not entirely of the Lower Paleolithic character.
It is not clear at the moment whether the assemblage of collected material is stratigraphically homogeneous. There is a possibility that finds collected from the surface originate from different layers or that
material of different date comes from different sections of the site. In that case the Levallois artifacts,
sidescrapers and other tool types especially those collected in 2008 could be dated in the end of Lower
and the beginning of Upper Paleolithic, while most of the asymmetrical artifacts made of low quality raw
materials (collected mostly in 2009) could be dated to the Lower Paleolithic and possibly to the even earlier period. It could not be ruled out considering that just selection of material was collected in 2008 and
the position of lot 995 from which most of the ‘archaic’ finds come from might indicate that earlier layers
and larger specimens stayed on top of the plateau while the sediment with the material from the later period rolled down towards the bottom of the hill.
It is, however, quite possible that the finds date from the same period. Although the dimensions of
the artifacts and structure of industry could have been considerably influenced by functional reasons (settlement pattern, availability of the resources etc.) the distinct combination of cores and pebble tools (socalled choppers), Levallois and Kombewa elements and denticulated and microlithic artifacts indicate
that Vlaška glava corresponds chronologically to the late Lower Paleolithic or early Middle Paleolithic
industries of eastern Europe and southwestern Asia (Golovanova 2000; Doronichev 2008; Golovanova,
Doronichev 2010). If the assemblage is homogeneous it could be assumed that finds from Samaila are not
older than 330,000 years (beginning of the isotopic stadium 9) when the Levallois technology had
appeared (White, Ashton 2003; Sandgathe 2005) nor later than 130,000 years (beginning of the isotopic
stadium 5e) when differentiated Middle Paleolithic cultures appear in this area.
In the area from the central Europe to Anatolia there are almost no rich and systematically investigated sites from the Lower and early Middle Paleolithic. Because of that the investigations of Samaila,
which obviously contains considerable quantity of artifacts are very important and they are also noteworthy because the fragment of the hominid mandible has been recently found under the layer with Middle
Paleolithic finds at the nearby site Balanica in Sićevo (Roksandić et al. in prep.). The future investigations
at Samaila should be undertaken with exceptional care. It is necessary to date the site (and it is possible as
there were found many artifacts of burnt flint) and to resolve whether the Levallois artifacts originate
from the same layer as the other finds. If the layer with Paleolithic finds is to be encountered in the course
of future excavations the entirely new perspective will open in the study of the earliest phase of settling in
the Paleolithic of the central Balkans.
Samaila ñ Vla{ka glava, paleolitsko nalazi{te na otvorenom prostoru
43
Download

Vera Bogosavljevic Petrovic OK1:NasaProslost sablon.qxd.qxd