SAMOSVOJNOST ZETSKE - CETINJSKE
MITROPOLIJE U DRŽAVI CRNOJEVIĆA
Zvezdan Folić
U hrišćanskome svjetonazoru srednjega vijeka na Balkanu
bila su ukorijenjena i shvatanja o misiji država i zajednica kojima su države bile ispunjene. Iz iste hrišćanske vizije svjetske
istorije crpljeni su argumenti i za političku ideologiju Vizantijskoga carstva. Jedan od njih očitovao se u potpunoj pokornosti hrišćanske crkve prema državnoj vlasti. U vizantijskome
duhovnom i političkom krugu država i crkva bile su dva vida
iste stvari. Hrišćanska crkva priznavala je državi da je božanska
ustanova, a u društvu u kome religija dominira prožimajuće i
najintimnije društveno tkivo model je očito definisala sama
religija. Na toj osnovi „prepoznavao se“ i percipirao čovjek u
srednjem vijeku, prije svega kroz teologiju kao najviši izraz
učenja o vjeri.1
1 Stiv Ransimen, Vizantijska civilizacija, Subotica- Beograd 1964, 108-121.
Čovjek srednjeg vijeka, priredio Žak Le Gof, Beograd 2007, 7-14.
www. maticacrnogorska.me
MATICA, zima 2010.
697
Zvezdan Folić
Hrišćanstvo je na neposredan način doprinosilo i uobličavanju
političke i etničke karte tokom srednjega vijeka. Posebno je tijesna povezanost pravoslavnih crkava s vladarima dovela do
osobenog oblikovanja pravoslavlja kao oblika hrišćanske crkve i
kao kulta „etničke države“. Za poimanje bliskog povezivanja
konfesije i etnosa od značaja je činjenica da je još na četvrtom
Vaseljenskom saboru održanom 451. godine u Halkidonu, odlučeno da granice crkve teku duž granica države. Zato je mreža
crkvenih organizacija, hijerarhijom vezana i relativno stabilna,
bila veoma važan faktor integracije. Ne smije se, međutim, gubiti
iz vida okolnost da se okviri političke i crkvene integracije nijesu uvijek poklapali. Tako su neke linije razgraničenja bile pojačane i produbljene, dok su druge slabile i bile relativizovane.2
Takva slabost i nestabilnost bila je uočljiva i u zetskoj državi na
razmeđu XV vijeka. Njen vladar Stefan Crnojević (1451–1464/5),
težio je da suzbije uticaj unijatskog arhiepiskopa iz Prečiste
Krajinske nad svještenicima i vjernicima u Zeti. Pod krinkom
hrišćanske solidarnosti, usljed sve opasnijega turskog nadiranja,
Mletačka Republika je protežirala unijatske prelate u Zetskoj
mitropoliji. Time je nastojala da pripremi pravoslavne vjernike za
prihvatanje rimokatoličanstva. Racionalizaciju toga stremljenja
Mlečani su pronašli u sačinjenom dogovoru o postizanju unije
između Carigradske patrijaršije i rimokatoličke crkve sklopljene
na Drugom unionističkom saboru Firenci 1438 – 1439. Strah od
Turaka onemogućavala je vizantijskog cara Jovana VIII (14251448) i vaseljenskoga patrijarha Grigorija III da hladnokrvno
rasuđuju na tome saboru, jer im je pomoć sa Zapada bila očajnički potrebna u odbrani svog, već posrnulog Carstva.3
2 Timoti Ver, Pravoslavna crkva, Beograd 2001, 34-37. Sima M. Ćirković,
Rabotnici, vojnici, duhovnici, Društva srednjovjekovnog Balkana, Beograd
1997, 179-181.
3 Timoti Ver, n. dj, 75-76. Oksfordska istorija hrišćanstva, knj.1, priredio
Džon Makmaners, Beograd 2004, 317-319.
698
MATICA, zima 2010.
www. maticacrnogorska.me
Samosvojnost Zetske - cetinjske mitropolije u državi Crnojevića
Ta, naoko plemenita ideja nije oživotvorena. Vizantijske vlasti
bile su nemoćne da je nametnu svojim ortodoksnim podanicima.
Izostala je i očekivana pomoć sa Zapada, pa je Carigrad, centar
istočnoga hrišćanstva, 29. maja 1453. godine, doživio propast
pred naletima vojske koju je predvodio sultan Mehmed II (14511481). Turska vojska bila je šarolikoga etničkog sastava. U nju
je bio uključen i odred srpskog despota Đurđa Brankovića. Oko
1.500 srpskih konjanika, pod komandom vojvode Jakše, s grupom novobrdskih rudara, vičnih miniranju zidina, dali su svoj
doprinos urušavanju prijestonice Istočnog rimskog carstva i središtu pravoslavnog svijeta. Mehmed II je od obilnoga ratnog plijena poslao despotu Đurđu Brankoviću nekoliko crkvenih odeždi i crkvenih utvara. Srpski vladar je ipak uspio da u određenoj
mjeri nadomjesti svoju lojalnost Osmanskome carstvu. Zahvaljujući despotovom posredovanju, oslobođeno je više uglednih
Grka i pravoslavnih svještenika iz turskoga zatočenistva.4
Pad Carigrada predstavljao je prekretnicu u istoriji pravoslavne ekumene. Ali novo, sumorno doba, praćeno „lovom u mutnom“ i od strane hrišćanskih država, nije uzdrmalo vlast i vjersku orijentisanost zetskoga gospodara. Na Vranjini je 6. septembra 1455. godine utanačen Sporazum između providura Zuana
Bolanija, izaslanika Mletačke Republike i Stefana Crnojevića sa
Zetskim zborom, koji su sačinjavali predstavnici 51 „družine ili
opštine... pod kojim se nalaze i mnoga druga sela“. Zetski vladar
je, sa svojim družinama, priznao vrhovnu mletačku vlast, uz
obavezu da će ratovati za interese Republike do Lješa i Zadrime.
Mletački providur je bio zadovoljan postignutim sporazumom i
stoga je prihvatio zahtjeve zetskoga vladara i njegovih starješina. Obećao je, pored ostalog, očuvanje kompetentnosti zetskoga
mitropolita, što je značilo uklanjanje mletačkoga uticaja na
4 Konstantin Jiriček, Istorija Srba, prva knjiga, Beograd 1952, 378.
www. maticacrnogorska.me
MATICA, zima 2010.
699
Zvezdan Folić
zetskog prvosvještenika. Prvi korak u tome pravcu trebalo je da
predstavlja instalacija mitropolita slovenskoga porijekla.5
Prihvatanje vrhovne mletačke vlasti za zetskoga vladara imalo je
simboličan karakter. To je bila nominalna vlast, budući da je Stefan
Crnojević postao nesporni gospodar zetske države. Mlečani su i
pored svega nastojali da preko mitropolita u Prečistoj Krajinskoj,
umanje uticaj Stefana Crnojevića. Prekršili su obećanje dato na
Vranjini, te su 1458. godine uspjeli da uz pomoć rimske crkve, postave Jovana sa Krita, unijatskog prelata grčkog porijekla, za mitropolita u Prečistoj Krajinskoj. Mitropolit Jovan je dosljedno podržavao mletačku politiku i neskriveno iznosio da je sljedbenik
rimokatoličke crkve.6 To ga je u očima zetskoga gospodara i njegovog podanika maksimalno iskompromitovalo, a Prečista Krajinska je bila definitino prokažena kao śedište pravoslavnoga zetskog mitropolita. Novo śedište mitropolije bio je Manastir Sv. Nikole na Vranjini. Stefan Crnojević je ostao čvrsto uz pravoslavlje.
Takav rasplet događaja navodi nas na nekoliko konstatacija.
Očigledno je da je kod prvog vladara iz dinastije Crnojevića
postajala jaka svijest o pripadnosti pravoslavnoj crkvenoj sferi i
o razlici koja ga je odvajala od „latinskog svještenstva“. To
svještenstvo je bilo osnova za prodiranje mletačkoga uticaja u
Zeti (Crnoj Gori), što je bilo nedopustivo za opreznoga i
dovitljivoga crnogorskog vladara. Osim toga, vojna saradnja s
Mletačkom Republikom nije za Stefana Crnojevića ni u kom
slučaju implicirala ugrožavanje vjerskog identiteta ogromne
većine njegovih podanika. Crnogorski vladar je očigledno
stremio apsolutnoj kontroli nad crkvom i vjernicima u svojoj
drzavi. Tako je stvorena podloga i za ostvarenje „braka“ između
pravoslavne crkve i države u Crnoj Gori.
5 Istorija Crne Gore, knjiga druga, Titograd 1970, 232, 327-328. Žarko
Šćepanović, Cetinje u doba Crnojevića, Cetinje 1482-1982, Podgorica 1994, 65.
6 Risto Kovijanić, O Zetskom mitropolitu u Prečistoj Krajinskoj, Glasnik
cetinjskih muzeja, br.1, Cetinje 1968, 89-92.
700
MATICA, zima 2010.
www. maticacrnogorska.me
Samosvojnost Zetske - cetinjske mitropolije u državi Crnojevića
Otjelotvorenje te zamisli bilo je kudikamo lakše realizovati i
zbog teških prilika koje su iz temelja potresle djelovanje Pećke
patrijaršije. Padom srpske despotovine pod tursku vlast (1459)
nije nestalo institucije srpskoga patrijarha. Osmansko carstvo je
vodilo veoma pronicljivu vjersku politiku, uviđajući da su im
odane crkvene organizacije najdjelotvornije sredstvo u pacifikaciji osvojenih teritorija. Sultan Mehmed II, osvajač Carigrada,
odmah je postavio novog vaseljenskog patrijarha Genadija II
Sholarija i pružio mu zaštitu.7 Od tada je Carigradska patrijaršija
bila inkorporirana u osmanski državni aparat. Vaseljenski patrijarh je dozvolio da se u slobodnim djelovima Srbije, po svemu
sudeći u Smederevu, izabere Arsenije II za prvog srpskog patrijarha pod osmanskom vlašću. Turci se nijesu direktno uplitali u
nadležnosti patrijarha Arsenija, pa je on upravljao pravoslavnom
crkvom u Srbiji do smrti 1463. godine.8 To je prouzrokovalo
prestanak rada srpske crkve kojoj je nedostajalo organizacione
spremnosti da nastavi svoje egzistiranje u izmijenjenom društvenom kontekstu.9 Dakle, nijesu Turci ukinuli Pećku patrijaršiju u
7 Antiunijatska orijentisanost bila je presudni faktor u izboru prvoga vasel-
jenskog patrijarha pod osmanskom vlašću. Lojalnost prema novim vlastima
trebalo je da bude imanentna Genadiju II Sholariju, pa ga je Mehmed II savjetovao: „Budi mudar patrijarh, i možeš računati na naše prijateljstvo i zadržati
sve privilegije koje su patrijarsi prije tebe imali“. Oksfordska istorija hrišćanstva..., 207. Jovan Radonjić, Rimska kurija i južnoslovenske zemlje od XVI do
XIX vijeka, Beograd 1950, 153-154.
8 Đoko Slijepčević, Istorija srpske pravoslavne crkve, knj.1, Beograd 1991,
288. Boris Nilević, Srpska pravoslavna crkva u Bosni i Hercegovini do obnove
Pećke patrijaršije 1557. godine, Sarajevo 1990, 99-100.
9 Rajko L. Veselinović, Stanje srpske crkve od 1459. do 1557. godine,
Bogoslavlje, Beograd 1937, 281. Ljubomir Stojanović, Srpska crkva u međuvremenu od patrijarha Arsenija II do Makarija (oko 1459- 1463. do 1557),
Glas Srpske kraljevske akademije, Beograd 1923, 128.
www. maticacrnogorska.me
MATICA, zima 2010.
701
Zvezdan Folić
srednjem vijeku, nego je ona bila nesposobna da bez vlastitoga
državnog oslonca produži svoju misiju.
Skoro sve crkvene organizacije nekadašnje Pećke patrijaršije
bile su uključene u sastav Ohridske arhiepiskopije koja je,
takođe, bila instrument osmanskih vlasti. Van njenoga duhovnog
domašaja ostale su Mileševska i Zetska mitropolija, budući da
su Hercegovina i Crna Gora uspjele da održe svoju samostalnost. Ohridskoj arhiepiskopiji nije mogao biti potčinjen ni beogradski mitropolit Filotej, pošto je Beograd od 1427. do 1521.
godine bio pod vlašću ugarskih kraljeva.10 Turskim osvajanjem
Hercegovine 1482. godine, i Mileševska mitropolija je pripojena Ohridskoj arhiepiskopiji. Jedino je u državi Crnojevića
mogla slobodno funkcionisati pravoslavna mitropolija koja je
ujedno predstavljala i stub crnogorskoga ponosa. Samo su neoprezni istoriografi mogli previđeti tu istorijsku činjenicu, stavljajući Zetsku mitropoliju u duhovni okvir Ohridske
arhiepiskopije. Za te tvrdnje ne postoji nijedan istorijski izvor, a
nastale su bez dubljega poniranja u suštinu toga pitanja ili nerazumijevanja dugoga i složenoga istorijskog procesa.11
10 Ljubomir Stojanović, n.dj, 123- 124. Boris Nilević,n.dj, 101.
11 Neidentifikovanje uzročno-posljedičnih veza uzrokovalo je takve tvrdnje
koje su primjetne u ovim istoriografskim radovima: Nićifor Dučić, Istorija
Srpske pravoslavne crkve, Gacko 2002,119. Radoslav Grujić, Pravoslavna
sprska crkva, Skoplje 1923,71. Konstadin, Carigradska patrijaršija i
pravoslavlje u Evropskoj Turskoj, Beograd 1895. Te neutemeljene konstatacije nekritički su preuzeli i pojedini crnogorski istoriografi, kao Radoje Pajović,
Odnos crkve i države u doba Petra I, zb. radova: Bitka za Crnu Goru Martinići i Krusi 1796-1996, Podgorica 1997,171. Neodrživa je i tvrdnja da se
zetska mitropolija u vrijeme krajinskih mitropolita približavala Ohridskoj
mitropoliji koju je iznio Danilo Radojević, Iz povijesti hrišćanskih crkava u
Crnoj Gori, Podgorica 2010, 44.
702
MATICA, zima 2010.
www. maticacrnogorska.me
Samosvojnost Zetske - cetinjske mitropolije u državi Crnojevića
I nasljednik Stefana Crnojevića, njegov sin Ivan (1465 -1490)
prepoznavao je značaj jedinstvene i samostalne crkvene organizacije za očuvanje svoje države. Ignorišući djelovanje unijatskog prelata, sveo je njegov ugled na najniži nivo. Vanredno
teške političke prilike nagnale su ga da često mijenja śedište
svoje zemlje. Izgradio je utvrđenje Riječki grad (Obod), a na
Ivanovom dvoru pored vojvoda, kefalija, logofeta, dijaka, nalazio se i zetski (crnogorski) mitropolit Visarion. S njim je crnogorski vladar uspostavio tijesnu saradnju.12 Istorijska nauka ne
raspolaže podrobnijim podacima o tome crnogorskom prvosvješteniku, niti se zna od koga je dobio mitropolitsko dostojanstvo. Zato nam se čini neubjedljiva konstatacija autora druge
knjige Istorije Crne Gore, objavljene 1970. godine, da je
Visarion dobio to uzvišeno crkveno zvanje uz odobrenje
mileševskog mitropolita, jer ona nema uporišta u izvorima i afirmisanoj literaturi.13
Nadiranje Turaka nagnalo je Ivana Crnojevića na dislokaciju
centra crnogorske države. Geostrategijski položaj i politički razlozi odredili su da taj centar bude na Cetinju, odnosno nepristupačnom planinskom području ispod Lovcena. Na jednom od baštinskih dobara na Cetinju crnogorski vladar je 1482. podigao
dvorac, a dvije godine kasnije i crkvu posvećenu rođenju Bogorodice i uz nju manastir kao rezidenciju mitropolita Visariona,
episkopa Vavile i brojnog monaškog bratstva. Cetinje je tako
postalo prijestonica Crnojevića države, tj. podlovćenske Crne
Gore, i stalno śediste njene pravoslavne mitropolije. Manastir je
očigledno simbolizovao vlast Crnojevića i njen savez s pravoslavnom crkvom. Nije imao izgled utvrđenja nego monaškog
utočista, prilagođenog tihom traganju za duhovnim savršenstvom
i, dakako, za tekovinama evropske kulture poznog srednjeg vijeka. Crkva i dvorac dobili su, zacijelo, renesansni izgled.
12 Istorija Crne Gore....., 326. Žarko Šćepanović, n.d, 68.
13 Istorija Crne Gore.....,328-329.
www. maticacrnogorska.me
MATICA, zima 2010.
703
Zvezdan Folić
Predstavljali su najranije i najčistije primjere toga kulturnog
pokreta u Crnoj Gori,14 koji je nikao u Firenci krajem 14. vijeka.
Tako je na Cetinju došlo do susreta i spajanja različitih kultura.
Izgled tih objekata, kao i pośeta Ivana Crnojevića stjecištu
hrišćanskih hodočasnika u Loretu, mjestu blizu Ankone, naveli
su pojedine istoričare na neosnovana pitanja o kolebanju
crnogorskoga vladara između pravoslavlja i rimokatoličanstva.15 I u Crnoj Gori pokatkad provijavaju slična razmisljanja. Te
impresije su daleko od istorijske stvarnosti, jer je Ivan Crnojević
i pred Mlečanima postojano istupao kao zaštitnik pravoslavlja.16
Državnička mudrost uslovila je da se Ivan Crnojević dosljedno
pridržava načela da političku samostalnost treba da prati i crkvena samosvojnost. Samostalno djelovanje Cetinjske mitropolije,
bez bilo kakvog stranog upliva, smatrao je veoma bitnim za funkcionisanje društvenog poretka u svojoj zemlji. Izbor crnogorskog prvosvještenika bio je isključivo u vladarevoj nadležnosti,
što potrvrđuju navodi iz Ivanove povelje 1485. godine „I postavih
tu mitropolita zetskog kir Visariona, koji je bio u to vrijeme, da
vlada svim a poslije njega (njegovi) nasljednici“17. Otuda samosvojnost, odnosno faktička autokefalnost Cetinjske mitropolije.
Nosioci svjetovne i duhovne vlasti u Crnoj Gori nijesu prihvatali ni tumačenja vaseljenskog patrijarha Genadija II
Sholarija. Vaseljenski patrijarh je preporučivao pravoslavnim
vladarima da se patrijarh ili mitropolit može postaviti u mjestu
đe ga prethodno nije bilo samo pod uslovom da na toj lokaciji
pored patrijarha ili mitropolita ne može egzistirati drugi
14 Pavle Mijović, Cetinje kao feniks, Cetinje 1997, 35-36.
15 Konstantin Juriček, Istorija Srba, druga knjiga , Beograd 1978, 405.
Boris Nilević, n, dj, 79.
16 Istorija Crne Gore....., 294.
17 Cetinjski ljetopis, priredio Božidar Šekularac, Cetinje 1993, 85. Živko
Andrijašević, Crnogorska crkva 1852- 1918, Nikšić 2008, 35.
704
MATICA, zima 2010.
www. maticacrnogorska.me
Samosvojnost Zetske - cetinjske mitropolije u državi Crnojevića
episkop.18 Stvarnost Crne Gore pokazivala je drugačiju sliku, jer
se na Cetinju, pored mitropolita Visariona nalazio i episkop
Vavila. To je, neporecivo, bio još jedan upečatljivi dokaz
autokefalnosti Cetinjske mitropolije. Istovremeno je manifestovana i njena neposlušnost prema proosmanski orijentisanom
vaseljenskom patrijarhu.
Pravoslavna crkva bila je izvorište političkog autoriteta crnogorskog vladara. Stoga je, po uzoru na mnoge druge srednjovjekovne dinaste, nastojao da je ekonomski osnaži. Obdario je Cetinjski manastir pośedima na Rijeci, planinom Lovćen s obradivom
zemljom, vodenicama na Obodu i Vrelima, iskrčenim dubravama
na Cetinju, dijelom zemlje pored manastira, prihodima od
kotorske carine, drvima za ogrijev koja su bili obavezni da mu za
Božič donose Vreljani i Ugljani i dr. Svojoj zadužbini kao kmetove priložio je Strugare i odredio njihove obaveze prema crkvi, a
to je učinio i za druge kmetove koji se nasele na crkvene pośede.
Cetinjska mitropolija je, nesumnjivo, predstavljala najsnažniju
instituciju poslije vladara. Kao i njegov otac, i Đurađ Crnojević
(1490- 1496) je materijalno pomagao Cetinjsku mitropoliju.19
Ivan Crnojević je priložio Cetinjskome manastiru i crkve na
Komu i Gorici na Skadarskom jezeru. Obje crkve je poklonio s
njihovim pośedima i prihodima, uz obavezu da se na Komu
izdržava nekoliko monaha. Prema monasima se postupalo s
velikim obzirom i pažnjom, pošto su oni objedinjavali intelektualnu snagu i odbrambeni bedem cjelokupne pravoslavne
zajednice. Bilo ih je preko 30, što je za onovremene prilike bio
zavidan broj. Nijesu svi bili domicilnoga porijekla, kao na primjer episkop Vavila, izgnanik iz jednog crkvenog središta.20
18 Istorija Crne Gore....., 329.
19 Cetinjski ljetopis..., 97, 171-172. Živko Andrijašević i Šerbo Rastoder,
Istorija Crne Gore od najstarijih vremena do 2003, Podgorica 2006, 40-41, 5758. Žarko Šćepanović, n. dj, 69-71.
20 Nićifor Dučić, n. dj, 149. Istorija Crne Gore..., 329.
www. maticacrnogorska.me
MATICA, zima 2010.
705
Crnogorski vladar je preko svoje povelje dao i ovlašćenje
Cetinjskoj mitropoliji da pruža utočište i zaštitu prebjezima iz
suśednih krajeva. Strogo se poštovao autoritet crkve. Kažnjavao
se svaki oblik blasfemičnog djelovanja. Vjernicima se, uz
odobrenje crkvenih vlasti, dopuštala obrada manastirskog
zemljišta. Ivan Crnojević se starao i o normalnom odvijanju
vjerskog života, a za njegovo narušavanje propisivao je
isključenje iz vjerske zajednice.21
Borba Crnojevića za očuvanje svoje države podrazumijevala
je stabilnu i samostalnu vjersku instituciju. Otpornost Crne Gore
počivala je i na stanovitosti pravoslavne crkve. Bogata darivanja crkvi i forsiranje moći svješteničke zajednice bila je razumljiva u jednom društvu u kome je stalno bila prisutna briga o egzistencijalnom opstanku i pravoslavnom identitetu. Utkana postojanost omogućila je pravoslavnoj crkvi da, i nakon gubitka
crnogorske nezavisnosti, bude istrajni čuvar jedinstva nekadašnjih Crnojevića zemalja. Cetinjska mitropolija je, sve do sredine
19. vijeka, bila okosnica crnogorskog državotvornog pokreta.
21 Cetinjski ljetopis...,124- 127. Đoko Slijepčević, n.dj, 183. Živko
Andrijašević n. dj, 35.
706
MATICA, zima 2010.
www. maticacrnogorska.me
Download

23 zvezdan folic.pdf