Pregled stanja poljoprivrede i sa njom poveznim
aktivnostima na zagađenje Skadarskog jezera
(Izvještaj za Crnu Goru)
Pripremili
Prof.dr Marijana Krivokapić
Mr Vasilije Bušković
Dželal Hodžić, dpl.ing
Lazarela Kalezić,dipl.ing
Podgorica, septembar 2013
Naziv klijenta: Green Home, Podgorica, Crne Gora
Naziv projekta: Primjena integralnog modela upravljanja ekosistemom Skadarskog
jezera (EMA-PLAN)
Finansiranje projekta obezbijeđeno kroz: IPA Cross – Border Programme Albania –
Montenegro, 2007 – 2013 "Economic, Environment and Social Development Grant
Scheme" Reference: EuropAid/130-293/L/ACT/IPA
Projektna aktivnost: Priprema Izvještaja o uticajima poljoprivrede i sa njom
povezanim aktivnostima na zagađenje Skadarskog jezera (dio za Crnu Goru)
Authori Izvještaja: Prof.dr Marijana Krivokapić, Mr Vasilije Bušković, Dželal Hodžić i
Lazarela Kalezić
Datum predaje Izvještaja: maj, 2013 (nacrt), septembar 2013 (finalna verzija)
ii
SADRŽAJ
1. UVOD...........................................................................................................
1.1. Cilj ……………………………………………………………………………………………………………
2.PRIRODNE GRANICE SKADARSKOG JEZERA I
ZONE NEPOSREDNOG OKRUŽENJA ...................................................................
3. OPIS ISTRAŽIVANOG PODRUČJA ...................................................................
3.1. Geografske i klimatske karakteristike ........................................................
3.2. Reljef .............................................................................................. .........
3.3. Vode (hidrografija) .....................................................................................
4. STANOVNIŠTVO I NASELJA (DEMOGRAFSKA ANALIZA) ..................................
5. AGRIKULTURA - CRNA GORA KAO AGRIKULTURNI I EKOLOŠKI REGION ..........
5.1. Zemljište ...................................................................................................
5.2. Poljoprivredna proizvodnja .......................................................................
5.2.1. Proizvodnja žitarica ................................................................................
5.2.2. Proizvodnja povrća-povrtarstvo, ratarstvo ..............................................
5.2.3. Gajenje voća-voćarstvo, vinova loza
(vinogradarstvo i vinarstvo)....................................................................
Maslinarstvo ...........................................................................................
Vinogradarstvo .......................................................................................
5.2. 4.Organska proizvodnja .....................................................................
5.2. 5. Ljekovite, endemične i zaštićene biljne vrste Crmnice ............................
5.3.Pčelarstvo ..................................................................................................
5.4.Ribarstvo ....................................................................................................
5.5.Stočni fond ............................................................................................
5.5.1.Stčni fond u opštinama: Nikšić, Danilovgrad, Podgorica, Cetinje, Bar ........
5.5.2.Indeks poljoprivredne proizvodnje ...........................................................
5.6 Porodična poljoprivredna gazdinstva prema vrsti objekata
za smještaj organskog đubriva po opštinama ........................................
5.7. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema upotrebi sredstava za zaštitu
bilja/pesticida (herbicidi, insekticidi i dr) po opštinama .....……………..…
6. IZVORI ZAGAĐIVANJA U SLIVU SKADARSKOG JEZERA ............................
7. ZAKLJUČCI ...............................................................................................
8. LITERATURA .........................................................................................
1
4
6
7
7
7
8
9
11
12
14
14
25
30
31
32
36
38
40
42
45
49
74
75
80
83
93
101
iii
Skadarsko jezero
2
1. UVOD
Intenzivnim razvojem društva raste i broj zagađivača vode i izvori zagađivanja. Otpadne vode se
razlikuju po međusobno po količini, sastavu, biološkoj aktivnosti, higijenskom značenju. Tokom
boravka zagađujućih materija u vodi mogu nasupiti razne fizičko-hemijske reakcije, prije nego
ekosistem bude ugrožen (mehaničko miješanje, sedimentacija, adsorpcija i desorpcija na tlo,
disocijacija, hidroliza, oksidaciono-redukcioni procesi, fotohemijske reakcije i dr). Određen dio
polutanata ulazi u lanac ishrane, resorbuju se u biljke ili u organizme akvatičnih životinja a vrijeme
zagađivanja nekog polutanta zavisiće od njegove reaktivnosti. Među zagađivačima, klasifikovanih u
odnosu na izvor zagađenja (kao što su gradske komunalne otpadne vode, industrijske vode i dr) uticaj
poljoprivrednih aktivnosti i spiranje sa poljoprivrednih površina ima značajan udio na zagađenje
akvatičnih ekosistema. Zagađujuće materije poljiprivrednog porijekla potiču u najvećoj mjeri od
životinjskih (bogati bjelančevinama i lipidima) i biljnih otpadaka, zatim djubriva koja se proizvode u
kombinaciji jedinjenja azota (N), fosfora (P), kalijuma. (K) tzv NPK djubriva koja se kombinuju uz
dodatak oligoelemenata. Ostale zagađujuće materije potiču od mineralnih soli koje potiču od
navodnjavanja, pesticida i dr. Količina materija poljoprivrednog porijekla predstavlja znatnu
zapreminu.
Korišćenje vještačkih djubriva naročito u količinama koja prevazilaze optimalna uzrokuje seriju
neželjenih posledica: akumulaciju nitrata u podzemnim vodama, acidifikaciju zemljišta, nepovoljne
efekte po mikrofloru zemljišta eutrofikaciju tekućih, stajaćih i podzemnih voda i dr.
U prvom dijelu Izvještaja dat je pregled poljoprivrede odnosno biljne proizvodnje
(povrtarstva/ratarstva, voćarstva, vinogradarstva, vinarstva) na nivou Crne Gore I na osnovu
dostupnih raspoIoživih podataka u nekoj od opština koje najviše gravitiraju slivu Skadarskog jezera: U
drugom dijelu dat je preled gazdinstava u pštinama koje najviše gravitiraju slivu Skadarskog jezera
(Nikšič, Danilovgrad, Podgorica, Cetinje, Bar) prema broju stoćnog fonda, zatim imdex poljoprivredne
proizvodnje, i u trećem dijelu dat je pregled porodičnih poljoprivrednih gazdinstva prema vrsti
objekata za smještaj organskog đubriva po opštinama, pregled porodičnih poljoprivrednih gazdinstva
prema upotrebi sredstava za zaštitu bilja po opštinama i izvori zagađenja sliva Skadarskog jezera s
akcentom na opštine koje gravitiraju slivu I nose največu količinu zagađenja ka Skadarskom jezeru.
Poljoprivreda je jedna od najznačajnijih grana ukupne ekonomije i jedna od njenih najvaznijih
karakteristika je multifunkcionalnost, koja se ogleda u sljedećem:
Ø poljoprivreda za konačan rezultat ima hranu, a sigurnost u obezbjeđivanju hrane jeste strateški
interes svake zemlje;
Ø ulaganje u poljoprivredu istovremeno znači i ulaganje u ruralni razvoj, jer brojna iskustva govore
da je nemoguće očuvati selo ukoliko seosko stanovništvo nema mogućnost da se bavi
poljoprivredom;
Ø gazdovanje neobnovljivim prirodnim resursima (polj. zemljištem) na optimalan i dugoročno
održiv način znači i očuvanje čovjekove okoline u najširem smislu;
Ø poljoprivreda je važna pretpostavka za razvoj ne samo prehrambene industrije, kao njenog
prirodnog nastavka, nego i za mnoge druge sektore: industriju opreme, mehanizacije i ambalaže,
transport, brojne usluge i servise – posebno turizam;
Ø poljoprivreda pri korišćenju raspoloživih prirodnih resursa (livada i pašnjaka) može uz relativno
male inpute da stvori značajnu novostvorenu vrijednost;
Ø kroz razvoj održive poljoprivrede utiče se i na balansiranje razlika u regionalnom razvoju;
Ø multifunkcionalnost znači i očuvanje tradicije i kulturnog nasljeđa;
1
• Raniji popisi poljoprivrede na bivšoj teritoriji YU, svodili su se uglavnom na popise stoke, a vršeni su
uz popise stanovništva. Opšti popisi poljoprivrede sprovedeni su 1931. i 1960. godine. Podaci o
poljoprivredi su prikupljani i Popisom stanovništva, a posljednji koji je uključivao pitanja o
poljoprivredi sproveden je 2003. godine.
• Pripremu, organizovanje i sprovođenje trećeg opšteg, a prvog samostalnog Popisa poljoprivrede na
teritoriji Crne Gore vršio je Zavod za statistiku- MONSTAT u periodu od 2008. do 2010. godine.
• U martu 2008. formiran je Biro za pripremu i sprovođenje Popisa poljoprivrede-statističko stručno
tijelo za pripremu, organizovanje i sprovođenje Popisa poljoprivrede. Iste godine započeta je saradnja
sa FAO i EU konsultantima u cilju zadovoljavanja EU zahtjeva.
• 15-20. oktobra 2008.godine sproveden je Probni popis poljoprivrede u cilju ocjene instrumenata
koji će se koristiti u glavnom popisu.
• 27. maja 2009. godine potpisan je ugovor između Vlade Crne Gore i Svjetske Banke za projekat
reforme i jačanja Poljoprivrede Crne Gore.
Obezbijeđena finansijska sredstva su iznosila 1,303 mil. eura (Midas projekat) i 127 hilj. eura
(kofinansirala Vlada Crne Gore).
• U junu 2009. usvojen Zakon o sprovođenju Popisa poljoprivrede.
• 2. marta 2010. godine Vlada Crne Gore donijela je Odluku o datumu sprovođenja Popisa
poljoprivrede.
• U periodu od 07. 06. - 21.06.2010. godine sproveden je Popis poljoprivrede na čitavoj teritoriji
države, po principu „od vrata do vrata“.
• U periodu od 25. 06 - 05.07.2010. godine Zavod za statistiku, sproveo je post popisno istraživanje
Kontrola kvaliteta a
• 22. 07. 2010. objavljeni su Prvi rezultati popisa.
Prema ovom Popisu, u Crnoj Gori ima 98.949 radno angažovanih lica na poljoprivrednim
gazdinstvima, od čega na porodičnim pojoprivrednim gazdinstvima 98.341.
Polnu strukturu radon angažovanih lica porodičnih poljoprivrednih gazdinstava čini 59. 405 lica
muškog pola, odnosno 60.40% i 38 936 lica ženskog pola, odnosno 39,60%. Na porodičnim
poljoprivrednim gazdinstvima 23.198 radno angažovanih lica staro je 65 godina i više, što čini 23.58%
ukupne radne snage. Najveći broj radno angažovanih lica sa starošću 65 i više godina nalazi se u
opštini Nikšić, odnosno 3 206, a najmanji broj u opštini Tivat odnosno 71 radno angažovano lice. Na
porodičnim poljoprivrednim gazdinstvima 6.717 radno angažovanih lica staro je ispod 24 godine, što
čini 6,83% ukupne radne snage. Najveći broj radno angažovanih lica starosti ispod 24 godine nalazi se
u opštini Bijelo Polje, odnosno 1.264, a najmanji broj u opštini Budva odnosno 8 radno angažovanih
lica.
Radnu snagu na porodičnim poljoprivrednim gazdinstvima čini 33 180 lica sa 4 godine srednje škole,
odnosno 33,74%, od čega 22 157 su muškarci, tj. 66,78% i 11 023 žene, tj. 33,22%. Broj lica sa višim ili
visokim poljoprivrednim obrazovanjem je 1.446 što čini 1,47% ukupne radne snage porodičnih
poljoprivrednih gazdinstava. Broj muškaraca sa višim ili visokim poljoprivrednim obrazovanjem je 1
054, tj. 72.89%, a žena 392, odnosno 27,11%. Učešće lica sa drugim višim ili visokim obrazovanjem u
ukupnoj radnoj snazi je 7.62% od čega 74,37% su muškarci i 25,63% žene.
Sagledavajući obrazovnu strukturu radne snage na porodičnim poljoprivrednim gazdinstvima po
opštinama, najveći broj lica sa višim ili visokim obrazovanjem nalazi se u Podgorici, Nikšiću i Bijelom
Polju. Najveći broj lica sa višim ili visokim poljoprivrednim obrazovanjem nalazi se u Beranama,
Podgorici i Nikšiću.
Površina korišćenog poljoprivrednog zemljišta porodičnih poljoprivrednih gazdinstava iznosi
212724.4 ha što predstavlja 72,2% ukupno raspoloživog zemljišta. Prosječna površina korišćenog
poljoprivrednog zemljišta po porodičnom poljoprivrednom gazdinstvu iznosi 4,4 ha. Ostale kategorije
2
zemljišta kao okućnice, oranice, vinogradi, voćnjaci i rasadnici čine skupa nešto manje od 4%. Na
oranicama najviše se gaje žita za zrno i to na površini od 1 257,1 ha, tj. 31,05%, zatim slijedi krmno
bilje 976,2 ha, tj. 24,1% i krompir na površini od 890 ha, tj. 21,9%. Od žita za zrno najviše je zastupljen
kukuruz za zrno, a od krmnog bilja djetelina. Na okućnicama i/ili baštama najviše se gaji krompir i to
na površini od 806,6 ha. Najveću površinu u strukturi korišćenog poljoprivrednog zemljišta zauzimaju
livade i pašnjaci (96,1%).
Ukupan broj poljoprivrednih gazdinstava iznosi 48 870. Od toga su 48 824 porodična poljoprivredna
gazdinstva. Prema veličini razreda korišćenog poljoprivrednog zemljišta 15.418 porodičnih
poljoprivrednih gazdinstava je u intervalu od 0,1 – 0,5 ha ili 31,6%.
Crna Gora ima 23-242 poljoprivredna gazdinstava razvrstana kao specijalizovani tip proizvodnje za
uzgoj stoke, što predstavlja 47.56% od ukupnog broja gazdinstava. Od ukupnog broja porodičnih
poljoprivrednih gazdinstava 43 -25, tj. 88,3% porodičnih poljoprivrednih gazdinstava imaju
višegodišnje livade i pašnjake, dok samo 122 gazdinstva,tj. 0,2% ima rasadnike. Najveći broj
poljoprivrednih gazdinstava koji koriste višegodišnje livade i pašnjake je sa sjedištem gazdinstva u
opštinama Nikšić, Podgorica, Bijelo Polje, Pljevlja i Berane. Na poljoprivrednim gazdinstvima radno
angažovano je prosječno 2,03 lica. Od ukupno 48.824 nosioca porodičnih poljoprivrednih gazdinstava
6 286 su žene, tj. 12,87%, a 42 538 muškarci, tj. 87,13%.
Prosječno porodično poljoprivredno gazdinstvo ima:
- 6,0 ha ukupno raspoloživog zemljišta,
- 4,3 ha poljoprivrednog korišćenog zemljišta,
- 0,4 ha drugog neobrađenog poljoprivrednog zemljišta,
- 0,2 ha poljoprivrednog neobrađenog zemljišta,
- 0,8 ha šumskog zemljišta,
- 0,2 ha neplodnog zemljišta
- 3,6 uslovnih grla stoke.
Ukupna vrijednosti Ekonomske veličine poljoprivrednih gazdinstava u Crnoj Gori izražena u eurima
iznosi 125 817 765,2 ili prosječno 2 574,54 EUR po poljoprivrednom gazdinstvu. Opština sa najmanjim
brojem porodičnih poljoprivrednih gazdinstava je Tivat 169 što čini 0,35% ukupnog broja porodičnih
poljoprivrednih gazdinstava. Opština sa najvećim brojem porodičnih poljoprivednih gazdinstava je
Podgorica 7 276 što čini 14,89% ukupnog broja porodičnih poljoprivrednih gazdinstava.
Razvojni ciljevi u poljoprivredi, obuhvataju: obezbjeđivanje prehrambene sigurnosti, uključujući
zadovoljenje potreba domaćeg stanovništva i turističke tražnje u Crnoj Gori, povećanje
konkurentnosti proizvođača hrane na domaćem i inostranom tržištu, izvoz specifičnih crnogorskih
proizvoda, uravnotežen reginalni razvoj CG i stvaranje boljih uslova za život na selu i uključivanje u
regionalne, evropske i međunarodne integracione procese.
i
Monstat, 2011
3
1.1.
Cilj
Ovaj Izvještaj je dio IPA projekta za efikasniju primjenu modela integralnog upravljanja Skadarskim
jezerom (EMA-PLAN) i Programa Monitoringa životne sredine koji treba da daju doprinos upravljanju
i održivom razvoju ekosistemom Skadarskog jezera koje zajednički dijele Crna Gora i Albanija.
U skladu sa Projektnim zadatkom (ToR) za ovu projektnu aktivnost u okviru ovog Izvještaja su
pokrivena sledeća pitanja koja su od značaja za crnogorski dio Skadarskog jezera.
U prvom dijelu Izvještaja dat je pregled poljoprivrede odnosno
biljne proizvodnje
(povrtarstva/ratarstva,voćarstva,vinogradarstva,vinarstva) I organske proizvodnje na nivou Crne
Gore I na osnovu dostupnih raspoIoživih podataka u nekoj od opština koje najviše gravitiraju slivu
Skadarskog jezera: U drugom dijelu dat je preled gazdinstava u pštinama koje najviše gravitiraju
slivu Skadarskog jezera (Nikšič, Danilovgrad, Podgorica, Cetinje, Bar) prema broju stoćnog fonda,
zatim imdex poljoprivredne proizvodnje, i u trećem dijelu dat je pregled porodičnih poljoprivrednih
gazdinstva prema vrsti objekata za smještaj organskog đubriva po opštinama, pregled porodičnih
poljoprivrednih gazdinstva prema upotrebi sredstava za zaštitu bilja po opštinama i izvori zagađenja
sliva Skadarskog jezera s akcentom na opštine koje gravitiraju slivu I nose največu količinu zagađenja
ka Skadarskom jezeru.
(i)
Agroekološki
regioni,
poljoprivredne
površine,
šroizvodnja
žita,
proizvodnja
povrća/povrtarstvo/ratarstvo, gajenje voća-voćarstvo, vinova loza (vinogradarstvo i vinarstvo,
ljekovite, endemične i zaštićene biljne vrste, pčelarstvo, ribarstvo .
(ii) Stočni fond u opštinama: Nikšič, Danilovgrad. Podgorica, Cetinje, Bar, porodična poljoprivredna
gazdinstva prema vrsti objekata za smještaj organskog đubriva po opštinama, porodična
poljoprivredna gazdinstva prema upotrebi sredstava za zaštitu bilja po opštinama i izvori zagađenja
sliva Skadarskog jezera po opštinama koje gravitiraju slivu I nose največu količinu zagađenja ka
Skadarskom jezeru.
Poljoprivredne aktivnosti: upravljanje – gazdovanje zemljištem, korišćenje vještačkih đubriva i
pesticida po jedinicama površine, tehnologije u poljoprivrednoj proizvodnji i efikasnost inputa u
poljoprivredi i otpad iz poljoprivrede. Aktivnosti uzgoja stoke u području koje okružuje Skadarsko
jezero, brojno stanje stoke, index poljoprivredne proizvodnje i dr.
Za rad na ovom poslu, GreenHome je angažovao grupu eksperata sa radnim iskustvom u sličnim
studijama za područje Skadarskog jezera. Tokom rada na ovom Izvještaju, angažovani eksperti i
GreenHome su se usaglasili oko Projektnog područja koje je u Crnoj Gori značajno za uticaje
poljoprivrede (i drugih zagađujućih aktivnosti) na ekosistem Skadarskog jezera. U idealnom slučaju,
to Projektno područje uključujueslivno područje Skadarskog jezera. Imajući u vidu da su raspoloživi /
dostupni podaci o poljoprivredi i drugim aktivnostima organizovani po administrativnom principu –
po opštinama, Projektno područje je za potrebe ovog Izvještaja definisano kao područje koje
pokrivaju administrativne teritorije sledećih 5 (pet) opština: (i) Bar, (ii) Cetinje, (iii) Nikšić, (iv)
Danilovgrad i (v) Podgorica sa Gradskim Opšinama Tuzi i Golubovci.
4
Projektno područje je predstavljeno
na sledećoj karti.
S tim u vezi, originalni sadržaj
Izvještaja koji je dat u ToR-u, morao
je biti prilagođen organizacionoj
strukturi raspoloživih podataka tako
da je u konačnom struktuiran
sadržaj Izvještaja koji predstavlja
korelaciju između zahtijevanih i
izvodljivih
performansi
za
poljoprivredne
aktivnosti
u
projektnom području koje je
relevantno za Skadarsko jezero.
Mapa - Prikaz projektnog područja, po opštinama
2. PRIRODNE GRANICE BASENA SKADARSKOG JEZERA I ZONE NEPOSREDNOG OKRUŽENJA
Prirodne granice basena Skadarskog jezera obuhvataju sliv rijeke Morače i neposredni sliv Jezera,
određen vododjelnicama površinskih tokova i utvrđen podzemnim slivnim zonama na karstu. Veličina
sliva iznosi 5500 km2, od čega Crnoj Gorii pripada 80 % i Albaniji 20 %. Granice Nacionalnog parka,
utvrđene su čl.12. Zakona o nacionalnim parkovima („Sl. list RCG“, br. 47/00), obuhvataju oko 40.000
ha, odnosno 25.400 ha vodenih površina (slobodnih voda i flotantne vegetacije) i 14.600 ha
obodnog kopna i močvara, koji pripadaju teritorijama opština Podgorica, Cetinje i Bar.
Planom Parka su, u najvećem obimu, respektovane Zakonom utvrđene granice, kada se iste vode
morfološkim reperima na padinama ili prirodnim pojasevima uz sjevernu zonu Zetskih lugova i
Šipnice.
Izvršena pomjeranja granice, bez bitnijeg odstupanja, oslonjena su na orografske konture, a na
području Zete dijelom na granice katastarskih parcela, provjerene na podlogama u razmjeri 1:5000.
Ova pomjeranja se odnose na granice Zakonom vođene niskim saobraćajnicama, neposredno uz vode
Jezera, jer kopneni koridor mora ima ti dimenziju koja će garantovati zaštitu Jezera, kao i na posebne
ambijentalne, istorijske i morfološke cjeline koje je nužno uključiti u Nacionalni park, jer su one,
saglasno čl.1. Zakona o nacionalnim parkovima, njegov sastavni dio. Zona padinskog okruženja
obuhvata, u širem smislu, limanski prostor Rijeke Crnojevića sa Gornjim malim blatom, ograničen
orografskim konturama po izohipsama od 400–600 mnm. Zaštita zone treba da obezbijedi
unapređenje i očuvanje prirodnih vrijedosti i ambijenata, najvrednijih panoramskih i vizuelnih
doživljavanja Jezera.
Prostrane ravnice na sjevernom sektoru Jezera gusto su naseljene, sa dva najveća gradska centra u
slivu, Podgoricom i Skadrom, razvijenom industrijom, infrastrukturom i intenzivnom poljoprivredom.
Ove okolnosti, posredno ili neposredno, utiču ne samo na kvalitet voda donjih tokova sliva, već i na
kvalitet vazduha, tla i podzemnih voda (akvifera). Najizraženiii uticaj na promjenu kvaliteta sredine, u
sve četiri kategorije, imaju tehnolški procesi KAP-a i deponije otpada iz njegovog proizvodnog
procesa, zbog neposredne blizine Nacionalnog parka.
5
3. OPIS ISTRAŽIVANOG PODRUČJA
3.1. Geografske i klimatske karakteristike
Skadarsko jezero zauzima najniže djelove Zetsko-skadarske kotline, zadržavajući rijekom Bojanom
kontakt sa Jadranskim morem. Sjeverna obala je niska i močvarna i nastavlja se u prostranu Zetsku
ravnicu. Sa juga i jugozapada prostor ograničavaju odsjeci i padine planina: Sozine, Rumije i Taraboša.
Obale Jezera su strme, a na djelovima i okomite i slabo razuđene. Duž same obale raspoređena su
ostrva (Starčevo, Beška, Moračnik, Tophala, Gradac, Dužica, Skut, Grmožur i mnogi drugi školjevi).
Spuštenopodručje na zapadu, uz dolini Rijeke Crnojevića, raščlanjeno je i razuđeno. Ograničava ga
brdoviti karstni teren Stare Crne Gore. Na proširenju lijevka između brda na jugozapadu i sjeveru, uz
vode Jezera, močvare i naplave Ceklinskog polja, uzdiže se čitav arhipelag većih i manjih ostrva:
Prevlaka, Andrijska gora, Vranjina, Liponjak, Kamenik, Čakovica i Žabljak Crnojevića.
Basen Skadarskog jezera ima mediteransku klimu, sa određenim modifikacijama uslovljenim
razvijenim reljefom, u temperaturnom i padavinskom režimu. Region Skadarskog jezera odlikuje se
dugim sušnim i vrelim ljetima, gdje samo u julu i avgustu ima u prosjeku oko 350 sunčanih sati, i to
pojedinačno u ova dva mjeseca. Ovakav prosjek sunčanih dana tokom ljetnjih mjeseci je na nivou
prosječne osunčanosti crnogorskog primorja. Zime su kišovite i nešto hladnije u odnosu na primorje.
Srednja godišnja količina padavina kreće se od 2.000 l/m² do 2.500 l/m², u zavisnosti od stanice
mjerenja. Najveću količinu padavina Jezero dobija u januaru mjesecu kada se srednja količina
padavina kreće od 200 do 300 l/m², a najmanja je zabilježena u avgustu mjesecu, svega 40-60 l/m².
Srednja godišnja oblačnost iznosi 4,7 desetina pokrivenosti neba. Vedrih dana je prosječno 124,8 u
godini, najviše tokom jula i avgusta, a najmanje u novembru i decembru. Srednja godišnja
temperatura vazduha kreće se od 14°C do 15°C, sa temperaturnim maksimumon u julu i minimumom
u januaru. Srednja julska temparatura iznosi 25,7°C, a srednja januarska 4°C.
Tokom proljeća u ovom području javljaju se mrazevi različitog intenziteta. U martu i aprilu prosječno
se javlja 9-10 mraznih dana, a u maju čak i do 4 mrazna dana. Prvi jesenji mrazevi javljaju se dosta
kasno, prosječno krajem prve dekade decembra, mada se u pojedinim hladnijim godinama mogu
javiti već sredinom novembra.
Vjetrovi najčešće duvaju iz sjevernog i južnog kvadranta. Najzastupljeniji vjetrovi su bura, sjever, jugo,
danik i noćnik. Dominantni pravci su sjeveroistok i jugozapad, a tišine su vrlo rijetke, svega oko 12%
godišnje. Prosječni broj dana sa jakim vjetrom kreće se od 30 do 40 godišnje.
3.2. Reljef
Skadarsko jezero se nalazi u Zetsko-skadarskoj kotlini, tektonskog porijekla, zadržavajući rijekom
Bojanom kontakt sa Jadranskim morem, od kojeg ga je u dalekoj prošlosti odvojio lanac visokih
planina. Za današnju geomorfologiju basena, od značaja su mnoge rječne doline, čije se rijeke slivaju
u najniže djelove kotline, čineći pritoke Skadarskog jezera. Dio njegovog dna je kriptodepresija sa
brojnim vruljama (sublakustrični izvori) dubine i preko 60m (Raduš) ispod nivoa mora.
U slivu Skadarskog jezera nalazi se veliki broj pećina, koje se najčešće nalaze na brdskim padinama i
po obodima nekadašnjih i sadašnjih erozinih bazisa tj. oboda Zetske i Bjelopavlićke ravnice, Nikšićkog
polja i duž kanjona Morače i njenih pritoka. Zetsko-skadarska kotlina, ispunjena je tercijarnim
marinskim sedimentima, a naročito debelim kvartarnim nanosom, pretežno riječnim, i plitkim
vodama Jezera. Dinamični i složeni reljef ovog starog vodnog basena, koji je do pliocena bio zaliv
Jadransko-jonskog mora, odlikuju:
6
o
o
o
o
o
o
prostrane kraške površi, sa kojih se uzdižu markantni planinski visovi,
najprostranija depresija i ravnica u Dinaridima,
izjaružene doline i usječeni kanjoni rijeka,
nenadmašni fenomeni karstifikacije,
ostaci najsnažnije glečerske erozije na Balkanu, i
oblici stvoreni radom rječne i jezerske erozije.
3.3. Vode (hidrografija)
Geološki sastav i tektonski sklop terena dominantno su uticali na preraspodjelu voda I uopšte
hidrogeološke odlike i odnose u slivu Skadarskog jezera. Najvažnije hidrološke odlike su ogromna
vodena akvatorija Skadarskog jezera sa njegovim pritokama. Najveću količinu vode Jezeru daje rijeka
Morača sa svojim pritokama - preko 62%, pa je i logično što su njegovi vodostaji najvećim dijelom
zavisni od dotoka vode Moračom.
Skadarskom jezeru vode daju još i manje
rijeke, kao što su: Mrka, Gostijska rijeka,
Zetica, Plavnica, Tara, Mala Morača,
Šegrtnica i dalje Karutana, Bazagrudska
matica i Rijeka Crnojevića koje teku sa
sjevera i sjeverozapada, a Seljašnica,
Orahovštica i Crmnica sa jugozapada. Jezero
gubi oko 20% vode isparavanjem koje je
osobito ljeti veliko, dok preostalih 80% otiče
rijekom Bojanom, sa prosječnom brzinom od
332m³/s. Posebnu hidrološku specifičnost
Jezera predstavljaju sublakustrični izvori,
takozvana oka, koja se nalaze na obodu
jezera, čije su dubine znatno veće od ostalog
dna. Najdublje je Raduško oko čije je dno
oko 60 m, ispod nivoa vode Jezera. Površina
slivnog područja iznosi 5.490 km2 i to 4.460
km² u Crnoj Gori i 1.030km² u Albaniji.
Površina Jezera pri ljetnjem nivou vode je
370 km2, a pri zimskom nivou vode 540
km2. Prosječna dubina Jezera je 5 m, a
maksimalna 8,3 m.
Skadarsko jezero i njegove glavne pritoke
4. STANOVNIŠTVO I NASELJA (DEMOGRAFSKA ANALIZA)
Region Nacionalnog parka Skadarsko jezero pripada teritorijama tri opštine Podgorica, Bar i Cetinje.
To implicira na zaključak da se Park nalazi između najurbanizovanijih i privredno najrazvijenijih
područja u zemlji. Sa jedne strane je središni dio Crne Gore sa Glavnim gradom, a sa druge obala
crnogorskog primorja. To su dvije oblasti sa najviše izraženim trendom ekonomskog rasta, što
svakako ima multiplikativan uticaj na prostor Parka. Region Skadarskog jezera i njegovo okruženje
karakteriše značajna raznolikost u gustini naseljenosti izmeñu crnogorske i albanske strane, kao i
naseljenost različitih djelova područja na jednoj i drugoj strani.
7
Tab.4.a - Broj stanovnika po opštinama i naseljima
Broj stan.
Opština
Naselje
Opština
Naselje
Podgorica
Begova
Glavica
53
Berislavci
Godinje
60
489
Krnjice
26
Bijelo Polje
826
Martići
357
Bistrice
345
Ckla
104
Balabani
938
Komarno
26
Vranj
836
Donji Murići
125
Vukovci
426
Kruševica
1
2.869
Braćeni
19
Gostilj
193
Sotonići
112
Podhum
240
Besi
67
Vranjina
218
Rijeka
Crnojevića
216
Drešaj
142
Prevlaka
24
Kotrabudan
288
Riječani
20
Kurilo
106
Dodoši
53
1.299
Drušići
76
Ponari
295
Duljeva
2
Sukuruć
444
Žabljak
40
Šušunja
281
Bobija
39
Bobovište
230
Donje Selo
23
Boljevići
204
Šinñon
25
Virpazar
337
Šinñon
25
Virpazar
337
UKUPNO
Golubovci
Mataguži
Bar
Bar
Broj stan.
Cetinje
12.474
Na crnogorskoj strani, prema trenutnim procjenama i trendovima opšta demografska situacija u
oblasti Skadarskog jezera je nepovoljna. Područja Riječke oblasti, Crmnice, Lješanske oblasti i Krajine
bilježe pad u broju stanovnika koji je praćen procesom starenja stanovništva i smanjenjem
prosječnog broja članova domaćinstava. Nekim naseljima kao što su: Godinje, Kruševice, Krnjice,
Prevlaka i Šinñon prijeti gašenje. Značajan rast u broju stanovnika zabilježen je samo u Zetskoj i
Tuškoj ravnici, kao prigradskim zonama glavnog grada Crne Gore - Podgorici.
Popisom stanovništva iz 2003. godine, obuhvaćeno je 41 naselje koja pripadaju Nacionalnom parku
Skadarsko jezero ili su u njegovom pograničnom dijelu, a koja ukupno broje 12.474 stanovnika. U
naseljima koja pripadaju opštini Podgorica skoncentrisan je najveći broj stanovnika 10.288, dok u
barskoj opštini ima 1.668, a u cetinjskoj opštini 518 stanovnika.
U naseljima Skadarskog jezera bilježi se proces starenja stanovništva, gdje se prosječna starost u
ruralnim područjima kreće od 36,1 u Balabanima (Zetska ravnica) do 43,2 u Cklima (Krajina). Prema
podacima Monstata, u ruralnim naseljima Skadarskog jezera, skoro 15% stanovništva ima preko 65
godina. Prosječna starosna struktura u Virpazaru je 35,8, dok je u Rijeci Crnojevića 45,4. Radi boljeg
8
sagledavanja demografskih obilježja, naselja Skadarskog jezera treba posmatrati po već postojećim
socio-ekonomskim cjelinama, jer se u svakoj od ovih cjelina, naselja razlikuju po svojoj veličini, broju
stanovnika, broju članova domaćinstava, načinu organizacije života i etničkoj strukturi oscilacije.
Zbog značajnog broja stanovnika u naseljima ove oblasti postoji mogućnost za kvalitetniju
organizaciju života. Naselja ove cjeline imaju stabilne demografske tokove i relativno stabilan broj
članova domaćinstava. Prosječan broj članova domaćinstva je 3,6. Većinski živalj je albanske
nacionalnosti, islamske vjeroispovjesti i karakteriše ga određena zatvorenost prema ostalim
djelovima Skadarskog jezera, a veća otvorenost ka ulcinjskoj i barskoj opštini.
Crmnica - predstavlja sponu izmeñu primorskog i kontinentalnog dijela Crne Gore. Sačinjavaju je 24
naselja sa 1.800 stanovnika. Naselja ove oblasti bilježe pad broja stanovnika i nijesu brojna. Nekima
prijeti gašenje kao što je to slučaj sa: Kruševicom, Krnjicama, Braćenima, Komarnom i Seocima.
Najveći broj stanovnika ima Virpazar sa 337 stanovnika, koji predstavlja gradski centar ove oblasti i
Boljevići sa 204 stanovnika. Prosječan broj članova domaćinstava u naseljima ove oblasti je 2 i
bukvalno je sveden na prostu reprodukciju, izuzev Virpazara kao gradskog centra. Ovo ukazuje na
negativne demografske tokove, koji su u posljednjih petnaest godina naročito izraženi. Zbog relativno
malog broja stanovnika, veoma je teško organizovati život u naseljima Crmnice i njihovo oživljavanje
je svedeno samo tokom vikenda ili poljoprivrednih radova. U Crmnici živi živalj uglavnom crnogorske
nacionalnosti.
Riječka oblast - nalazi se na zapadnoj i sjeverozapadnoj obali Skadarskog jezera. Obuhvata 37 seoskih
naselja sa 1.727 stanovnika. Izuzev Rijeke Crnojevića koja je glavni centar ovog područja i ima 216
stanovnika i Vranjine koja ima 218 stanovnika, ostala naselja Riječke nahije imaju ispod 50
stanovnika. Prosječan broj članova domaćinstava je 2,2, dok je u Vranjini 3,1. Opšta karakteristika
naselja ove cjeline je usitnjenost i loša infrastrukturna povezanost. Ekspanzija opštinskih centara
Podgorice i donekle Cetinja uticala je na iseljavanje ove oblasti. Stanovništvo se osim zemljoradnje i
stočarstva bavi trgovinom i ribolovom. U Riječkoj oblasti dominira stanovništvo crnogorske
nacionalnosti, ali je zastupljeno i stanovništvo srpske i muslimanske nacionalnosti.
Lješanska oblast - nalazi se u sjeverozapadnom dijelu Skadarskog jezera. Prosječan broj članova
domaćinstava je 2,7. Stanovništvo se pretežno bavi zemljoradnjom, stočarstvom i trgovinom vina i
duvana. U ovoj oblasti pretežno živi stanovništvo crnogorske nacionalnosti.
Zetska ravnica - Obuhvata 28 naselja u kojima živi oko 20.000 stanovnika. Dva najveća naselja su
Golubovci i Tuzi. Stanovništvo se uglavnom bavi zemljoradnjom i stočarstvom. U ovoj oblasti su
zastupljene sve četiri nacionalnosti, ali je u najvećem broju zastupljeno stanovništvo crnogorske i
srpske nacionalnosti. Prosječan broj članova domaćinstava je 4,4.
9
5. AGRIKULTURA
CRNA GORA KAO AGRIKULTURNI I EKOLOŠKI REGION
Na osnovu klime, reljefa i osobina zemljišta kao prirodnih uslova koji određuju pravce poljoprivredne
proizvodnje Crnu Goru možemo podijeliti na 5 osnovnih agro-ekoloških rejona : primorski, -zetsko –
bjelopavlićki, dolinsko – brdski, reon krša i planinski reon.
Rejonizacija se bazira isključivo na agroekološkim uslovima i razlikuje se od svih drugih rejonizacija
(demografska kretanja, ekonomska razvijenost i dr), nezavisna je od administrativnih granica. Cilj
ovakve rejonizacije jeste da obilježi osnovne pravce poljoprivredne proizvodnje prema prirodnim
uslovima i mogućnostima.
Primorski reon zauzima uži prmorski pojas, od morske do oko 400 m.n.v. brdskih planina. Srednja
godišnja padavina iznosi 1404,5 mm a srednja godišnja temperatura + 15.6°C . Najniža temperatura +
8.3° C -najviša temperatura + 23.4° C. Zemljište obuhvata oko 23000 ha plodne zemlje, pogodne za
obradu i intenzivnu biljnu proizvodnju mediteranskog tipa. Najvažnije površine su: ulcinjsko polje oko
3000 ha, tivatsko polje oko 800 ha, Sutorinsko i Kutsko polje oko 200 ha. U ovom reonu, s obzirom na
klimatske i vodne resurse nema pogodnih uslova za proizvodnju žitarica. Klima je blaga mediteranska
sa zimama bez snijega, kratkim mrazevima u periodu decembar - februar sa temperaturom koja ne
pada ispod +10° C
Zetsko - bjelopavlićki reon obuhvata Zetsko - bjelopavlićku ravnicu i okolna brda do 500 m.n.v.
Godišnje padavine iznose 2081 mm sa dobrim rasporedom tokom godine. Ovaj region zauzima preko
60 % ravničarskih terena Crne Gore sa vrlo različitim zemljištima od donje Zete, oboda Bjelopavlićke
ravnice i Ćemovskog polja do Crmnice, Kuča i Pipera. To je značajan fond zemljišta visoke prirodne
plodnosti ali sa velikim problemom što su to usitnjeni posjedi - parcele i nepodesni za mehanizovanu
obradu i navodnjavanje.
Vodni resursi su kvalitetni, ali sa dosta problema, kao što su:
o stalne poplave i potreba za regulisanjem režima voda Skadarskog jezera uz optimalan
izbor odnosa:poljoprivreda-zaštita prirode-energetika
o intezivno industrijsko i urbano zagađivanje voda Morače. Zete i Skadarskog jezera
o ekonomsko i organizaciono neisplativa izgradnja sistema za navodnjavanje razbacanih
površina, plodnih zemljišta na obodnim nisko-brdskim terenima, klimatski uslovi su slični
primorskom regionu. Zahvaljujući blagoj klimi, ovdje je moguća raznovrsna biljna
proizvodnja.međutim zbog izuzetno sušnih i žarkih ljeta, navodnjavanje je imperativ
intenzivne proizvodnje a ne samo mjera za povećanje prinosa. U ovom rejonu postoje svi
preduslovi za razvoj proizvodnje žitarica posebno pšenice u kukuruza. U ovom rejonu se
postiže najveći agrotehnološki i dohodovni nivo što treba prihvatiti kao komparativnu
proizvodnu orijentaciju.
Dolinski reon. Zauzima sve riječne doline i kraška polja u unutrašnjosti Crne Gore i brdske terene do
oko 1200 m.n.v. Srednje godišnje padavine iznose 909 mm a srednja godišnja temperatura + 8,8 °C.
Najniža temperatura je - 1,6 °C a najviša + 17,5 °C. Iako po prostranstvu relativno mali, ovaj reon ima
najveći procenat poljoprivrednih površina sa relativno plodnim zemljištem bez posebno složene
melioracione problematike. Raspolaže sa oko 80000 ha zemljišta u kategoriji poljoprivrednih
površina, čije osobine i plodnost najviše zavise od nagiba terena. Ravničarskih terena, koji čine polja i
riječne doline, ima oko 10000 ha. Vodni resursi su u ovom rejonu bogati, posebno u dolini Lima,
gornjeg toka Tare i Ćehotine, te u Nikšićkom i Grahovskom polju, tako da postoje gotovo
neograničene mogućnosti gradnje jednostavnih akumulacija i vodozahvata za navodnjavanje.
10
Klimatski uslovi su, u pogledu gajenja pojedinih kultura, ujednačeni, iako postoj znatne razlike,
posebno u pogledu režima padavina. Dok u Nikšiću imamo mediteranski režim sa oko 2000 mm
taloga, i redovnim sušama u letnjem periodu, dolina Tare ima planinski režim sličan mediteranskom,
ali sa više snijega i ljetnjih padavina, dok Polimlje i Pljevlja imaju kontinentalni režim sa svega 600 do
1000 mm godišnjeg taloga, ali pretežno u vidu snijega zimi i sa znatnim padavinama u vegetacionom
periodu.
Struktura poljoprivredne proizvodnje je prilagođena prirodnim uslovima pa i dosadašnji zahvati i
budući programi će takođe polaziti od datih prednosti. Ovdje u nižim, ravnijim, terenima postoje
dobri preduslovi za gajenje kukuruza i ozimih žita dok za jara žita su pogodni strmiji tereni. U ovom
rejonu postoje najbolji preduslovi za gajenje pšenice tritikale, koja ima visok prinos i najbogatija je
proteinima.
Reon krša - obuhvata sve krečnjačke brdsko - planinske terene od primorskih planina, na jugu, preko
centralne oblasti starocrnogorskog krša, do Golije, Pivske planine i Ljubišnje, na sjeveru. Godišnji
prosjek padavina iznosi 1977 mm, a srednja godišnja temperatura 10,7°C. Iako po prostoru najveći,
ovaj rejon raspolaže sa najmanjim procentom obradivog zemljišta, posebno u kompleksima ravnih
terena pristupačnih za upotrebu mehanizacije i moderne tehnologije. Obradiva zemljišta se svode na
oko 15000 ha plitkih pretaloženih rendzina i smeđih zemljišta u kraškim poljima, dolovima i vrtačama,
ali je svega 50 % tih terena pogodno za mehanizovanu obradu.
Vodni resursi variraju od planinsko - mediteranskih na jugu do subalpskih na sjeveroistoku, što znači
oštra, sniježna i duga zima, hladna - vlažna jesen i proljeće i svježa, kratka i sušna ljeta. To su uslovi
koji i ograničavaju izbor kultura. U ovim klimatskim i vodnim uslovima, u ravnijim terenima postoje
preduslovi za gajenje strnih žita.
Planinski reon - zauzima sve planinske terene sjevernog i sjevero -istočnog dijela Republike iznad
1200 m.n.v. Srednje godišnje padavine iznose 1464 mm, srednja godišnja temperatura 4,7°C. Četiri
mjeseca u godini imaju temperaturu ispod 0 °C. Ovaj prostorni region raspolaže sa oko 50000 ha
srednje dubokih i plitkih zemljišta na zaravnjenim platoima i blažim padinama, koja uz racionalno
đubrenje i melioracije prirodnih travnjaka mogu dati visoke prinose trava i krmnog bilja, a znatne
površine su pogodne za jara žita i moguća je mehanizovana obrada.
Vodni resursi su ovdje siromašniji, ali ima dosta izvora i potoka, dok su glavni vodotoci ispod ovog
kompleksa tj. protiču kroz dolinsko - brdski rejon, pa je mala mogućnost njihovog korišćenja za
navodnjavanje u ovom rejonu, izuzev pojedinačnih slučajeva, kao što je plato Jezera kod Žabljaka i
neki tereni na Bogićevici i Bjelasici, ali je u ovom planinskom rejonu, zbog klimatskih ograničenja,
navodnjavanje ekonomski problematično.
5.1. Zemljište
Na području Nacionalnog parka zastupljena su hidromorfna i terestrična zemljišta.
Hidromorfna zemljišta Nastala su radom voda i dinamikom vodnog režima, javljaju se uz ravno
priobalno područje. Zauzimaju površinu od oko 17.000 ha. Postanak ovih zemljišta je u tijesnoj vezi sa
radom voda te su veoma heterogenog i neujednačenog sastava, počev od pjeskovito-šljunkoviti duž
Morače, do ilovasto-glinovitih, od Ćemovskog polja prema Jezeru i u Crmničkom I Orahovskom polju.
Idući od obale (stalno pod vodom ili periodično plavljena) smjenjuju se organo-mineralno zemljište i
treset, različiti tipovi aluvijum karbonatnog zemljišta (zabaren, slabo zabareni i ilovasti). Aluvijumi
koji se povremeno plave ili su izvan domašaja poplava dobrih su fizičkih i hemijskih osobina i
11
svojstava, jer su karbonatni, sa dosta visokim sadržajem humusa (1,5-6%). Ovakve osobine zemljišta,
uz primjenu navodnjavanja i drugih savremenih agrotehničkih mjera, omogućile su u ovoj zoni
(odnosno Zeti) razvoj vrlo intenzivne poljoprivredne proizvodnje. U plavnoj zoni Skadarskog jezera i
zoni pod uticajem podzemnih voda, aluvijumi se postepeno oglejavaju i pogoršavaju svojstva. Usljed
toga ova potencijalno vrlo plodna zemljišta ne mogu se intenzivno koristiti, a ispod kote 7,5 m rijetko
se obrañuju, izuzev dobro ocjedljivih površina uz sprudove vodotoka. Duboko zabareni aluvijum u
uskoj zoni, redovno plavan, nalazi se pod močvarnim livadama kisjelih trava i vrbaka. Organomineralno zemljište, najčešće poplavljeno, pod bujnom vegetacijom močvara I vrbaka, predstavlja
u ekosistemu najproduktivniji biotop Jezera. Tresetišta moćnosti do 4 m javljaju se pod ilovastim
naplavama na lokalitetima Podhuma, Gornjeg blata i Rzavca. Njihovo adekvatno i reducirano
korišćenje u poljoprivredi gornjih rejona može da, u znatnoj mjeri, smanji upotrebu vještačkih
ñubriva i usmjeri, na ovom prostoru, proizvodnju ekološki zdrave hrane, uz značajan komercijalni
efekat i zaštitu podzemnih voda. Mogućnost intenzivnog korišćenja ovih zemljišta treba uskladiti sa
očuvanjem ekosistema Jezera i biotopa močvarne zone. Na dnu Jezera leži moćni aluvijalno-ilovasti
sediment, bez pedogenetskih procesa na njemu.
Terestična zemljišta. Nalaze na neplavnim uzdignutim terenima i na vodopropusnoj karstnoj i
konglomeratnoj podlozi. Na fluvio-glacijalnoj naplavi Ćemovskog i Tuškog polja razvilo se skeletno
smeđe zemljište, na ekstremno propusnoj podlozi šljunka i konglomerata. Nestanak šumskog
pokrivača, u preistorijskom periodu, uslovio je snažan proces eolske erozije, koji je vremenom odnio
sa središnjeg dijela kompleksa čitavi sloj zemljišta. Ogoljeni skelet donedavno je predstavljao
pustinjsko-stepsku oblast slabog pašnjaka.
Zahvaljujući savremenoj agrotehnici i navodnjavanju danas se tu nalaze plantaže vinograda i
voćnjaka. Podnožjem okolnih brda i na jugu naplave zemljište nije jače erodirano, ima veću dubinu i
veoma je plodno. Meñutim i ovdje ga prati prenaseljenost i značajna zauzetost naseljima i
infrastrukturnim sistemima. Plitke crvenice su zastupljene na krečnjačkim padinama oboda Jezera.
Najveći dio ovog zemljišta, u granicama Parka, pokriven je golim krečnjačkim stijenama (70 %), a
manji dio (30 %) čine zemljišta škrapa i uvala, sa plitkim skeletnim crvenicama. Pretaložene crvenice
se javljaju u lavirintu krečnjačkog pobrđa, u vrtačama i dolovima, sa znatno većom dubinom i
kontinuitetom prostiranja. Ekstremna vodopropusnost i bezvodnost, uz redovne suše, desetkuju
mogući prinos. Smeđe antropogeno zemljište terasa, na kontaktu dolomita, podgrañivanjem
padina pretvoreno je u poljoprivredno zemljište, koje je na prostoru Crmnice i Krajine pod
vinogradima, voćnjacima
i maslinjacima (Murići i
Besi). Smeđe zemljište na
flišu pokriva padinske
komplekse
obrasle
gustom
vegetacijom
šumo- šikara, tipa makije.
Zastupljeno je mozaično,
iznad
antropogenog
zemljišta
Sl.5.A - Mapa tipova
zemljišta u širem okruženju
Skadarskog jezera (izvor
PPCG do 2020, isječak)
12
5.2. Poljoprivredna proizvodnja - Biljna
Raniji popisi poljoprivrede svodili su se uglavnom na popise stočnog fonda, avršeni su uz popise
stanovništva. Opšti popisi poljoprivrede sprovedeni su 1931. I 1960 i 2003. Prvi samostalni popis
poljoprivrede na teritoriji Crne Gore, vršio je Zavod za statistiku MONSTAT u periodu od 2008 do
2010 godine. U martu 2008.formiran je Biro za pripremu i sprovođenje Popisa poljoprivredestatističko stručno tijelo za pripremu, organizovanje i sprovođenje Popisa poljoprivrede. Iste godine
započeta je saradnja sa FAO i EU konsultantima u cilju zadovoljavanja EU zahtjeva.U periodu od 15 do
20 oktobra 2008. Sproveden je probni Pois poljoprivrede u cilju ocjene instrumenata koji će se
koristiti u glavnom popisu a 27 maja 2009.potpisan je ugovor između Vlade Crne Gore i Svjetske
banke za projekat reforme i jačanja poljoprivrede u Crnoj Gori. Obezbijeđena finansijska sredstva
iznosila su 1.303 miliona (Midas projekat) i 127 000 eura )konfinansirala je Vlada Crne Gore. U junu
2009.usvojen je zakon o sprovođenju Poisa poljoprivrede. Vlada Crne Gore, 2 marta, 2010. donijela je
Odluku o datumu sprovođenja Popisa poljoprivrede. U periodu od 07.06 do 21.06.2010. sproveden je
popis poljoprivrede na čitavoj teritoriji države po principu od „vrata, do vrata“, a u periodu od
25.06.do 05.07.2010.Zavod za statistiku, sproveo je postpopisno istraživanje Kontrola kvaliteta i
obuhvata popisa poljoprivrede.22.07.2010 objavljeni su prvi rezultati popisa poljoprivrede.
U ukupnom uvozu Crne Gore uvoz poljoprivredno prehrambenih proizvoda u 2010. godini iznosio je
24,52%. Na strani izvoza u ukupnom izvozu Crne Gore u 2010. godini izvoz poljoprivredno
prehrambenih proizvoda iznosio je 14,08%.
Na osnovu popisa poljoprivrede iz 2010. ukupan broj poljoprivrednih gazdinstava iznosi 48 870. Od
toga su 48.824 porodična poljoprivredna gazdinstva. Prema veličini razreda korišćenog
poljoprivrednog zemljišta 15.418 porodičnih poljoprivrednih gazdinstava je u intervalu od 0,1 – 0,5 ha
ili 31,6%. Crna Gora ima 23.242 poljoprivredna gazdinstava razvrstana kao specijalizovani tip
proizvodnjeza Uzgoj stoke, što predstavlja 47,56% od ukupnog broja gazdinstava. Od ukupnog broja
porodičnih poljoprivrednih gazdinstava 43 125, tj. 88,3% porodičnih poljoprivrednih gazdinstava
imaju višegodišnje livade i pašnjake, dok samo 122 gazdinstva, tj. 0,2% ima rasadnike. Najveći broj
poljoprivrednih gazdinstava koji koriste višegodišnje livade i pašnjake je sa sjedištem gazdinstva u
opštinama Nikšić, Podgorica, Bijelo Polje, Pljevlja i Berane. Na poljoprivrednim gazdinstvima radno
angažovano je prosječno 2,03 lica. Od ukupno 48 824 nosioca porodičnih poljoprivrednih gazdinstava
6 286 su žene, tj. 12,87%, a 42 538 muškarci, tj. 87,13%.
5.2.1. Proizvodnja žitarica
Prema procjenama, mogućnost crnogorske poljoprivrede jeste u okviru kvaliteta a ne kvantiteta.
Postoji dugoročni nesklad između ponude i tražnje na tržištu poljoprivrednih proizvoda Crne Gore.
Taj nesklad posljedica je sporog rasta proizvodnje, porasta lične potrošnje
Sl.5.2.1. A - Prvi industrijski mlin u Crnoj Gori (1948 god)
13
Na osnovu navedenog, izvozne mogućnosti Crne Gore u proizvodnji žitarica sadržane su sljedećem:
o
o
dobijanje žitarica kao proizvoda ekskluzivnog kvaliteta u smislu ekoloških uslova gajenja i
očuvanog kvaliteta zemljišta u planinsko-brdskom području
konkurentnost cijena i prepoznatljivost marke proizvodauz primarni zadatak uzgajanja ,
odnosno prerade u uslovima nepostojanja štetnih materija
Razvoj proizvodnje žitarica u uslovima tržišnog privređivanja, nameće se kao jedan od značajnih
faktora za ukupnu privredu Crne Gore. Taj značaj se ogleda kroz iskorišćavanje prirodnih
potencijala Crne Gore i upošljavanja lokalmog stanovništva, kroz upošljavanje postojećih
preraživačkih kapaciteta i ponudu gotovih proizvoda, koji imaju status eksluzivne zdrave hrane.
Na ovaj način se stiču preduslovi za zaokruženje ciklusa: proizvodnja-prerada-potrošnja i
poboljšanje regionalnih veza između sjevera i juga Crne Gore.
Sl: 5.2.1. B -Žitopromet A.D. – Skladište i prerada žitarica
i
Pšenica (Triticum sp.L)
Pšenica nije samo najvažnija ratarska kultura, već i najvažniji poljoprivredni proizvod i uopšte
najvažniji proizvod ljudske djelatnosti. Poslije riže pšenica je najšire upotrebljavana žitarica na
svijetu. Od ukupno obradivih površina na zemlji, koje iznose oko milijardu hektara, oko 23% ili
239.215.000 hektara zauzima pšenica. Pšenica se prije svega koristi kao hljebna biljka. Pšeničnim
hljebom hrani se preko 70 % stanovnika zemljine kugle. Pšenica ima veliki značaj i u drugim granama
industrije: mlinskoj industriji, industriji keksa, peciva, hljeba, kolača, pivskoj industriji i dr. Iz ovoga se
može vidjeti da integralno zrno pšenice ima izuzetnu prehrambenu vrijednost, ali na žalost, danas je
još uvijek najviše zastupljen potpuno osiromašeni pšenični proizvod – bijelo brašno, u kojem su
usitnjeni i izbijeljeni najmanje vrijedni djelovi djelovi zrna, a odstranjeno najvažnije (omotač, mekinja
i klica).
Pšenica nije samo najvažnija ratarska kultura, već i najvažniji poljoprivredni proizvod i uopšte
najvažniji proizvod ljudske djelatnosti. Poslije riže pšenica je najšire upotrebljavana žitarica na
svijetu. Od ukupno obradivih površina na zemlji, koje iznose oko milijardu hektara, oko 23% ili
239.215.000 hektara zauzima pšenica. Pšenica se prije svega koristi kao hljebna biljka. Pšeničnim
hljebom hrani se preko 70 % stanovnika zemljine kugle. Pšenica ima veliki značaj i u drugim granama
i
izgled iz 2004 godine
14
industrije: mlinskoj industriji, industriji keksa, peciva, hljeba, kolača, pivskoj industriji i dr. Iz ovoga se
može vidjeti da integralno zrno pšenice ima izuzetnu prehrambenu vrijednost, ali na žalost, danas je
još uvijek najviše zastupljen potpuno osiromašeni pšenični proizvod – bijelo brašno, u kojem su
usitnjeni i izbijeljeni najmanje vrijedni djelovi djelovi zrna, a odstranjeno najvažnije ( omotač,
mekinja i klica).
Tab.5.2.1.a - Sastav psenicnog zrna (u 100 g)
Vl
Ca P
Fe
Mg
Zn
B1
E
P
UH
M
B2
B5
B6
Nk
Fk
Kj
g
g
g
g
mg
mg
mg
mg
mg
mg
mg
mg
mg
mg
µg
Zrno
1322
12
61
2
10
44
344
3.3
1417
4.1
0.48
0.14
1.2
1.44
5.1
49
Klica
1500
7
47
7
9.5
59
1190
10
264
21
2
0.6
1
3.3
5
0.3
Mekinje
1500
15
20
5
42
43
1280
3.6
590
13
0.65
0.5
1
2.5
18
0.4
(E-energija, P-proteini, UH-ugljeni hidrati, M-masti, Vl-prehrambena vlakna, Nk-nikotinska kiselina, Fk-folna kiselina)
U ekstenzivnom stočarstvu koristi se slama a naročito pljeva, služe za ishranu stoke. Slama služi kao
prostirka u stočarstvu. U smješi sa mahunjačama (graškom i grahoricom) zelenom ili suvom stanju
pšenica je kvalitetna stočna hrana Sitno i slabije zrno koje otpadne pri selektiranju služi takođe za
ishranu stoke. Slama od pšenice, može da služi za izradu hartije, celuloze, građevinskih ploča.
Graf.5.2.1.D - Proizvodnja pšenice u Crnoj Gori
i
Pšenica kao najvažniji artikal u međunarodnoj trgovini, omogućila je razvoj saobraćaja i saobraćajnih
objekata. Ima veliku važnost i u politici jer je mnogo puta u istoriji služila kao jedan od elemenata
pritiska jedne države na drugu, pa je takvu ulogu i danas zadržala.
Prema vremenu i načinu gajenja kod pšenice se razlikuje ozima i jara sorta. Od svih površina pod
pšenicom u svijetu ozima pšenica zauzima veće površine i u prosjeku daje veće i stabilnije prinose od
jare. Po otpornosti na zimu - ozima je otpornija na niske temperature od jare.
Pšenica je biljka sa velikim arealom rasprostranjenosti. Ima veliki broj sorti, vrsta i varijeteta koje se
dijele na dva osnovna tipa - ozime i jare. Zahvaljujući svom polimorfizmu rasprostranjena je gotovo
cijelom svijetu, ali se oblasti gajenja ozime i jare pšenice ne poklapaju. Iz svih navedenih razloga i
razlika, ozima i jara pšenica sa ratarskog stanovišta, smatraju se kao dvije biljke - dvije kulture.
Ječam (Hordedum sativum vulgare jessen). Hleb od ječma je lošeg kvaliteta, teško je svarljiv, pa se
rijetko koristi za pravljenje hleba,već se koristi oljušten kao kaša i geršla. Ima veliki značaj u industriji
piva i slada. Slad se upotrebljava u industriji piva, a sladni sirup u pekarstvu, poslastičarstvu
(bombone), tekstilnoj i farmaceutskoj industriji, u proizvodnji sladnog mlijeka, alkohola, sirćetne
kisjeline, kvasca.
15
Od oljuštenog zrna ječma dobija se griz, pahuljice i surogat kafe. Pri preradi zrna ječma dobija se oko
56 % geršle a ostatak (sitna zrna, brašno, mekinje) se upotrebljava za ishranu stoke.
E
Kj
P
g
UH
g
M
g
Tab. 5.2.1.b - Sastav ječmenog zrna
Vl Ca P
Fe Mg Zn B1
B2
g
mg mg mg mg mg mg mg
1339
10
64
2
10
38
342
3
114
3
0.4
0.2
B5
mg
B6
mg
Nk
mg
Fk
µg
0.7
0.6
5
65
(E-energija, P-proteini, UH-ugljeni hidrati, M-masti, Vl-prehrambena vlakna, Nk-nikotinska kiselina, Fk-folna kiselina)
U južnim rejonima ječam se upotrebljava prvenstveno za ishranu stoke. Koristi se u silaži. Za ishranu
stoke koristi se ječmena slama. Slama se koristi i za prostirku, što je značajno u proizvodnji stajnjaka.
Sadašnje sorte ječma imaju visok potencijal rodnosti, pri pravilnoj, intenzivnoj tehnologiji gajenja
mogu da ostvare prinose veće od pšenice, naročito u određenim mikro-rejonimna. U našoj zemlji
postoje velike mogućnosti za proizvodnju.
Crna Gora ima prirodne i druge uslove za znatno povećanje proizvodnje ječma, radi zadovoljenja
potreba u ishrani stoke, prehrambenoj industriji, industriji piva i dr.
Sl.5.2.1.F - Zrna ječma
Graf. 5.2.1.G - Proizvodnja ječma u Crnoj Gori
i
Ječam ima najveći areal rasprostranjenosti među svim žitima, kako na sjever tako i na jug, zbog
njegovog velikog polimorfizma. Pod uticajem različitih uslova gajenja formirana su tri različita
ekološka tipa ječma, i to : sjeverni, srednjeevropski i južni. Oni se razlikuju kako po načinu upotrebe
tako i biološki. Ječam ima visok stepen prilagođavanja na različite uslove.
Ovas (Avena sativa L.). Privredni značaj ovsa sastoji se u kvalitetu njegovog zrna i zahtjevima prema
uslovima gajenja, te može da uspijeva i u rejonima gdje žita daju veoma male prinose.
Ovas se uglavnom koristi za ishranu svih vrsta životinja - naročito konja, kao koncentrovana hrana.
Nekada se koristio za dobijanje hljeba, dok se danas u tu svrhu gotovo ne koristi. U našoj zemlji
površine pod ovsem u žitorodnim reonima znatno su se smanjile uslijed njegovog smanjenog značaja,
i to, iz sledećih razloga: broj konja znatno se smanjio i prinosi ovsa su znatno niži u odnosu na druga
žita. Zato će ovas zadržati svoj puni značaj u planinskim krajevima. Nove sorte ozimog ovsa domaćeg i
stranog porekla imaju zadovoljavajuću rodnost sa prinosima i preko 5000 kg/ha.
i
Ibidem
16
Ovas se može sa uspjehom gajiti na različitim zemljištima, uključujući i laka, peskovita zemljišta, samo
ukoliko su dovoljno vlažna. Ovas, među svim žitima, najbolje uspijeva na težim i vlažnim zemljištima,
uključujući isušene ritove, tresetišta i dr.
Graf. 52.1.J - Proizvodnja ječma u Crnoj Gori
Isto tako ovas dobro uspijeva na novoosvojenim površinama, razoranim travnjacima i krčevinama.
Bolje od drugih žita uspijeva na kiselim zemljištima. Ovas je kultura rane sjetve, bez obzira na to da li
se radi o ozimoj ili proljećnoj sjetvi.
Proso (Panicum sp) Proso je zrnasto –skrobna biljka koja se koristi za ljudsku i stočnu ishranu.
Oljušteno zrno se koristi kao kaša za ljudsku hranu i ima veliku hranljivu i svarljivu vrijednost. Slama
prosa ima dobru hranljivu vrijednost. Zbog kratke vegetacije, proso se može gajiti kao postrna kultura
a u slučaju elementarnih nepogoda, može se koristiti za naknadnu sjetvu umjesto izmrzlih ozimih
usjeva ili poplavljenih i gradom uništenih usjeva. S obzirom na visoku otpornost prema suši i kratku
vegetaciju proso se može gajiti u suvljim reonima. Dobar je predusjev za mnoge kulture. U povoljnim
uslovima može dati rekordne prinose, koji su od zrnastih kultura jedino poznati kod kukuruza.
Heljda (Fagopuryum mill) Medonosna je biljka, popularna među pčelarima, jer svaka pojedinačna
stabljika u vrijeme c vjetanja ima do 1800 cvjetova, ali na kraju sazri samo okoj 8 sjemenki kao
posledica nesigurnog oprašivanja U nekim krajevima je to kultura druge žetve. Naime, iako manjeg
prinosa od žita i drugih industrijskih kultura, heljda je atraktivna zbog dugog perioda cvjetanja, koje
traje skoro mjesec i po dana, tako da se pčelari dovoljno dugo zadržavaju na jednoj lokaciji.
E
Kj
1407
P
g
7.5
UH
g
72
Tab. 5.2.1.c - Sastav heljdinog zrna ( u 100 g)
M Vl Ca P
Fe Mg B1
B2
g
g
mg mg mg mg mg
mg
1.5 3 12 150 2
48 0.28 0.07
B5
mg
1.5
B6
mg
0.4
Nk
mg
2.8
(E-energija, P-proteini, UH-ugljeni hidrati, M-masti, Vl-prehrambena vlakna, Nk-nikotinska kiselina)
Heljdina cvjetna I mirisna polja su jedna od najboljih ispaša za pčele. Malo je koja biljka, kao heljda,
tako bogata nektarom. Jedna pčelinja košnica, može dnevno sa jednoh hektara sakupiti do pet
kilograma meda. Heljda je kao medonosna biljka utoliko više zahvalna jer cvjeta takoreći sve do same
žetve.
2003
2004
Tab. 5.2.1.d - Proizvodnja heljde u Crnoj Gori, tokom 2003 i 2004.
Zasijana površina(ha)
Prinos kg / ha
Ukupan prinos (kg)
1,80
833
1500
8,8
1125
9900
17
Kukuruz (Zea mays)
No osnovu građe i hemijskog sastava zrna vrsta Zea mays L. Podijeljena na niz grupa, i to: kukuruz
zuban, Kukuruz tvrdunac, kukuruz šećerac, kukuruz kokičar, kukuruz mekunac, voštani kukuruz,
kukuruz plevičar, kukuruz poluzuban, kukuruz mekani šećerac. Najveći značaj u proizvodnji imaju
zuban i tvrdunac, zatim šećerac i kokičar.
Ostale podvrste su mnogo manjeg značaja a neke su interesantne samo sa botaničkog stanovišta i
kao izvor za dalji rad na oplemenjivanju kukuruza i stvaranju hibrida sa specifičnim osobinama i za
posebnu namjenu.Kukuruz daje visoke prinose na rastresitim, dobro propusnim, ali i na zemljištima
sa dobrim kapacitetom za vodu.
Sl: 5.2.1.O- Starinski mlin
Za gajenje kukuruza povoljna su zemljišta koja sadrže velike rezerve vlage i dobro su aerirana,
zatim da sadrže lako pristupačne hranljive materije za ishranu biljaka. Prednost mediteranske
klime u gajenju kukuruza je u znatno dužoj vegataciji biljke, što doprinosi veličini i nalivenosti zrna.
Osnovniproblemi pri sjetvi kukuruza na sjeveru su da zrno neće sazreti i biti tržišno upotrebljivo.
Zato u Evropskoj uniji postoje još i oznake C i K odnosno kada kukuruz sazrijeva za silažu a kada je
sazrelo u potpunosti
Graf. 5.2.1.R -Požnjevena površina žitarica u hektarima (ha)
18
Graf. 5.2.1.S -Prinos pojedinih žitarica u tonama, po hektaru
Tab. 5.2.1.e - Proizvodnja žitarica u Crnoj Gori, u periodu od 2003.do 2012.
Pšenica
Požnjevena
površina
Ječam
Prinos (tona)
Požnjevena
površina
Kukuruz
Prinos(tona)
Požnjevena
površina
Prinos(tona)
ha
ukupno
po ha
ha
ukupno
po ha
ha
ukupno
Po ha
2003
1148
4422
3,1
1147
2201
1,9
3366
8600
2,6
2004
1123
3437
3,1
1026
1960
1,9
3217
9641
3,0
2005
2006
2007
840
808
808
2632
2497
1969
3,1
3,1
2,4
759
860
868
1561
1966
1058
2,1
2,3
1,2
3059
2782
2756
9668
9066
6937
3,2
3,3
2,5
2008
826
2856
3,5
787
2244
2,9
2712
9625
3,6
2009
2010
846
734
3044
2465
3,6
3,4
807
731
2221
2011
2,8
2,8
2664
2734
10 009
10 484
3,8
3,8
2011
756
2446
3,2
740
1955
2,6
2798
11 688
4,2
2012
773
2151
2,8
710
1607
2,3
2706
8719
3,2
S obzirom na to, da podataka o proizvodnji žitarica u užem reonu Skadarskog jezera nema, podaci koji
su dati u ovom Izvještaju odnose se na proizvodnju žitarica, po sortama na nivou Crne Gore. Sa tab.
se uočava da je prinos pšenice u iznosu od 4.422 tone bio najveći u 2003. godini, zatim 2004. u iznosu
od 3.437 tona I 2009.u iznosu od 3044 tone. Prinos pšenice tokom 2012.godine je u padu i iznosi
2151 tone. Prinos ječma bio je najveći tokom 2008.godine, u iznosu od 2.244 tone, zatim 2009.
(2.221 t) dok 2012.godine prinos je u padu, i iznosi 1.607 tona. Prinos kukuruza je najveći
2011.godine (11.688 tona) i pokazuje tendenciju porasta proizvodnje, ukoliko se znemari 2012. u
kojoj je ostvaren nešto niži prinos (8.719).
Tab. 5.2.1.f - Oranična površina prema načinu korišćenja (ha), u periodu od 2003. do 2012.
Rasadnici
Ugari i
neobrađene
oranice i
bašte
Zasijana površina
Oranice i
bašte
Ukupno
Žita
Industrijsko
bilje
Povrtno
bilje
Krmno
bilje
2003
44 818
32 111
6 520
201
18 133
7 257
24
12 683
2004
46 888
31 902
5 937
196
18 181
7 588
22
14 964
2005
46 179
31 370
5 218
194
18 224
7 734
13
14 796
2006
44 524
30 689
5 101
194
17 918
7 476
-
13 824
2007
44 957
31 307
5 201
159
17 988
7 959
4
13 632
2008
45 237
31 317
5 073
154
18 145
7 945
2
13 903
2009
45 673
31 886
5 249
126
18 403
8 108
2
13 769
19
2010
45 472
31 025
5 012
125
18 268
7 620
2
14 429
2011
45 748
32 149
5 174
125
18 872
7 978
2
13 576
2012
45 809
32 475
5 119
112
19 465
7 779
2
13 310
5.2.2. Proizvodnja povrća-povrtarstvo, ratarstvo
Kod biljne proizvodnje, i pored znatnih oscilacija, od 1992. do 2003., trend povećanja vidljiv je kod
svih grupa biljne proizvodnje (tab. ). Najbrži rast je ostvaren u ratarsko-povrtarskoj proizvodnji koja
se u posmatranom periodu povećavala po prosječnoj godišnjoj stopi od +6,4%, dok su voćarska i
vinogradarska proizvodnja rasle umjerenije (+2,0% i +2,7% godišnje). Trend rasta proizvodnje
ostvaren je i u periodu od 2003 do 2012.godine (tab. ).
Ratarstvo i povrtarstvo
Od ukupno 44.818 ha pod oranicama ratarsko-povrtarska proizvodnja odvijala se na 32.135 ha,
tokom 2003.god. Preostalih 12.683 ha, odnosno 28% ukupnih oraničnih površina, predstavljaju
površine koje se uopšte ne obrađuju ili se na njima odvija proces ekstenzivne poljoprivrede. Zbog
smanjivanja ukupnih površina oranica i bašta i stalno visokog udjela neobrađenih oranica, od 1992.
do 2003. godine površine na kojima se odvija ratarsko-povrtarska proizvodnja smanjile su se za 23%.
To je ukazivalo na slabo i nedovoljno korišćenje ionako ograničenih resursa. Tokom 2004.godine
oranične površine se povećavaju na 46.888 ha, gdje povrtno bilje zauzima 18.181 ha a žitarice su
zasijane na 5.937 ha. Tokom 2008., 2009., 2010., 2011. I 2012.godine površina oranica i bašti je iznad
45.000 ha, odnosno približava se cifri od 46.000 ha u 2012 i iznosi 45.809 ha. Površina zasijana
krmnim biljem varira od 7.257 ha (2003.) do 8.108 ha 2008. Tokom 2011.površina zasijana krmnim
biljem iznosi 7.978 ha, a 2012. 7.779 ha.
Graf. 6.2.2. A -Povrće po oranicama, povrće po okućnicama/baštama
20
Tabela: 6.2.2. a -Povrtarstvo-proizvodnja paradajiza, paprika,dinja I lubenica u period od 2003.-2012
Paradajz
Požnjevena
površina
Paprika
Dinje i lubenice
Požnjevena
Požnjevena
Prinos(tona)
Prinos (tona)
površina
Prinos(tona)
površina
ha
ukupno
po
ha
ha
ukupno
po
ha
ha
ukupno
Po ha
2003
1014
22 790
22,5
799
16 433
20,6
1333
35 567
28,9
2004
933
22 818
23,0
805
16 092
20,0
1382
40 647
29,4
2005
944
22 853
22,1
763
15 656
20,5
1434
42 644
29,7
2006
963
22 507
23,4
777
16 771
21,6
1416
41 675
29,5
2007
978
22 084
22,6
802
17 275
21,5
1420
39 672
27,9
2008
970
22 165
22,9
829
18 327
22,1
1440
42 449
29,5
2009
962
22 091
22,9
821
18 181
21,2
1451
42 702
29,4
2010
972
22 430
23,1
821
18 226
22,2
1452
42 687
29,4
2011
987
23 074
23,4
817
17 665
21,6
1447
42 601
29,4
2012
1009
22 830
22,6
852
16 705
19,6
1455
41 976
28,8
Prinos paradajiza, bio je najveći 2006. (23.4), 2010. (23.1) I 2011 (23.4) tone po hektaru. Prinos
paprika, bio je njaveči tokom2008. (22.1), 2009. (21.2) I 2010 (22.2) tone, dok je prinos dinja I
lubenica bio najveći tokom 2005. (29.7), 2008. (29.5), 2009. 2010 I 2011 (29.4) tone po hektaru.
I pored smanjivanja površina pod oranicama u odnosu na prethodne godine, na kojima se odvija
ratarsko-povrtarska proizvodnja, kod većine ratarskih kultura proizvodnja se znatno povećala. Najveći
porast proizvodnje zabilježen je kod povrća (u prosjeku više od 3 puta) i krompira (više od 2 puta),
što je prije svega rezultat izrazito velikog povećanja prinosa. Povećanju proizvodnje u ovim sektorima
doprinijelo je poboljšanje tehničke opremljenosti i tehnološkog nivoa proizvodnje, uvođenje u
proizvodnju visokorodnih sorti i hibrida, savjetodavni rad kao i povoljne otkupne cijene i direktna
podrška proizvođačima.
21
Tabela: 6.2.2. b - Povrtarstvo proizvodnja pasulja,graška, kupusa I kelja, u periodu od 2003.do 2012.
Pasulj
Požnjevena
površina
Grašak
Kupus i kelj
Požnjevena
Požnjevena
Prinos(tona)
Prinos (tona)
površina
Prinos(tona)
površina
ha
ukupno
po
ha
ha
ukupno
po
ha
ha
ukupno
Po ha
2003
670
2165
1,8
170
436
2,6
1903
27 209
14,3
2004
768
2218
1,7
212
578
2,7
1804
25 015
13,9
2005
679
2364
2,3
164
371
2,3
1963
24 408
12,4
2006
677
2152
1,9
145
329
2,3
1869
31 813
17,0
2007
675
1066
1,2
137
258
1,9
1847
26 297
14,2
2008
642
1684
1,8
147
285
1,9
1884
47 334
25,1
2009
648
1492
1,9
136
274
2,0
1968
50 062
25,4
2010
645
1340
1,8
146
287
1,9
1985
55 557
27,9
2011
632
1331
1,8
140
310
2,2
1982
52 631
27,0
2012
528
972
1,5
124
256
2,1
1969
46 696
23,7
Povećanje proizvedenih količina posljednjih godina karakteristično je i za duvan, iako su podaci
zvanične statistike znatno drugačiji od onih koji se mogu dobiti iz drugih relevantnih izvora.
Proizvodnja je locirana u podgoričkom proizvodnom području (u Zeti i Malesiji). Do 2003. godine,
isključivo se gajio hercegovački duvan, kada se u masovnu proizvodnju uvode dva nova,
visokoprinosna američka tipa duvana: berlej i merilend. Na trend povećanja proizvodnje duvana u
Crnoj Gori presudan uticaj imaju visoki prinosi koji se postižu gajenjem novih tipova duvana.
Proizvodnja se smanjila jedino kod žita gdje se, uprkos većim prinosima, nije moglo nadoknaditi
veliko smanjenje zasijanih površina.
Prinosi glavnih ratarskih i povrtarskih kultura u Crnoj Gori, iako rastu i dalje su relativno niski i još
uvijek daleko od prinosa koji se postižu u zemljama Zapadne Evrope, odnosno na nivou su prinosa
koje imaju zemlje u okruženju (u tranziciji). Kao glavni limitirajući faktori u ratarskoj proizvodnji
javljaju se: neuređenost i niska plodnost zemljišta, neadekvatna osnovna obrada i predsjetvena
priprema, neodgovarajući izbor sorti i hibrida, nepovoljan sklop biljaka, bolesti i štetočine, nepovoljan
raspored padavina, klimatski stresovi, kao i nedovoljan nivo znanja poljoprivrednih proizvođača.
Proizvodnju povrća karakteriše nedostatak intenzivne njivske proizvodnje i neadekvatna sjetvena
struktura. Tretman povrtarstva kao dodatne djelatnosti podstakao je proizvodnju malih količina, prije
svega za lokalno tržište. Nedovoljno je razvijena proizvodnja povrća u zaštićenom prostoru (odvija se
22
na oko 60 ha, što je ekvivalentno znatno većim površinama na otvorenom), mada je u posljednjih
nekoliko godina intenziviran razvoj plasteničke proizvodnje.
Nizak nivo znanja većine povrtara ima za posljedicu primjenu ekstenzivnih metoda gajenja, a samim
tim i niskih prinosa koji su u koliziji sa visokom cijenom sjemena i drugih repromaterijala. Primjena
neadekvatne i zastarjele mehanizacije, uz nerazvijene kapacitete za preradu, ne omugućuje
rentabilnu proizvodnju povrća za industrijsku namjenu. Sortiment povrća koji se danas koristi
uglavnom je dobar, a sjemena se uglavnom uvoze iz Holandije. Proizvodnja sjemena povrća (izuzev
sjemenskog krompira) do sada nije razvijana.
Krompir (Solanum tuherosum L.) zauzima značajno mjesto u strukturi proizvodnje i potrošnje
ratarsko-povrtarskih proizvoda u Crnoj Gori. U svjetskim razmjerama, krompir zauzima četvrto
mjesto u ratarsko-povrtarskoj proizvodnji, poslijc pšenice, kukuruza i pirinča. Zbog povoljnog odnosa i
sadržaja hranljivih materija u krtolama, krompir ima vrlo važnu ulogu u ljudskoj ishrani, ishrani stoke,
a u posljednje vrijeme postaje veoma značajn sirovina za industrijsku preradu. Ima veliki agrotehnički
značaj, jer je dobar predusjev za većinu ratarskih kulrura, pošto zernljište ostavlja čisto od korova i u
dobrom fizičkom stanju.
Proizvodnja krompira u Cmoj Gori ima izuzetno veliki značaj, jer korišcenjem komparativnih
prednosti (kiime i zemljišta) moguće je proizvesti znatne količine sjemenskog i merkantilnog
krompira. U posljednjih nekohko godina ova proizvodnja posebno dobija na značaju. Razloge trcba
tražiti u činjenici da je Crna Gora imala izražen deficit i nedostajuće količine krompira nabavljala iz
susjednih područja, Povoljnim tržišnim prilikama u Cmoj Gori, i entuzijazmom proizvodača u saradnjj
sa naukom, u posljednjih nekoliko godina, ispoljena je tendencija rasta proizvodnje krompira i
promjene odnosa strukture proizvodnje u korist domaće. Crna Gora posjeduje povoljne prirodne i
agroekološke uslove za proizvodnju krompir, međutim, kod nekih područja vidne su i razlike za
proizvodnju pojedimh vrsta krompira. U tom pogledu mogu se izdvojiiti dva područja:
o
o
sjevemo područje - opštine: Pljevlja, Kolašin, Mojkovac, Plav, Plužine, Nikšić, Šavnik i Žabljak,
kojc imaju izuzetno povoljne zemljišne i klimatske uslove za proizvodnju sjemenskog i
merkantilnog krompira;
južno područje - opstine: Podgorica i Danilovgrad, čiji geografski položaj omogućava gajenje
ranog krompira.
Dakle, zahvaljujući raznolikosti klime i zemljišta, skoro cijeli prostor može biti racionalno iskoriščen za
proizvodnju raznih vrsta ove kulture.
Cma Gora raspolaže komparativnim prednostima za ostvarivanje veće proizvodnje krompira. Rast
površina ukazuje da se ova proizvodnja širi. Krompir zauzima značajno mjesto u strukturi proizvodnje
i potrošnje povrtarskih proizvoda u Cmoj Gori. Požnjevene površine krompira u oranicama i baštama
učestvuju sa 18.12%, dok u ukupno zasijanim površinama pod povrtnim biljem učestvuju sa 56.56%, a
ostatak otpada na ostalo povrtno bilje (pasulj, grašak, kupus, paprika, paradajiz i dr). U analiziranom
periodu ispoljena je tendencija rasta površina zasijanih povrtnim biljem. Ova pojava ukazuje da je
razvoj povrtarstva ostvarivan na bazi povećanja površina. Učešce povišina zasijanih povrćem u
ukupnim površinama oranica i bašta iznosi prosjcčno 32.13%. S obzirom da su u navedcnom periodu
stagnirale površine pod oranicama i baštama, odnosno ukupne sjetvene površine, proizilazi da je i
razvoj ratarstva ostvarivan povećanjem povrtnog bilja.
23
Graf. 6.2.2. C Površine zasađene krompirom na oranicama i na okućnicama i/ili baštama, po opštinama
U posmatranom periodu zastupljenost površina pod krompirom varira ali se uočava trcnd njihovog
rasta. Površine pod krompirom u republici iznose prosječno 9.407 ha.
Po vrstama privrednih subjekata ili svojinskoj strukturi skoro u potpunosti se površine zasijane
krompirom nalaze na privatnim gazdinstvima. Ostali privredni subjekti učestvuju simbolično sa svega
0,52%. Na ovakvu svojinsku strukturu, pored prirodnih faktora, značajan uticaj, naročito posljednjih
godina, imaju i ekonomski uslovi. Zbog toga i nedovoljne primjene dostignuća u razvoju tehnologije
zaostaje razvoj visokoproduktivne proizvodnje, koja bi omogućila ostvarivanje optimalnih
ekonomskih rezultata.
U dosadašnjem razvoju i ostvarivanju proizvodnje krompira zaostaje primjena i unapređivanje
agrotehnike, što je naročito karakteristično za sitnije proizvođače, Kod njih proizvodnja krompira nije
uamijenjena na tržištu. već potrošnji u sopstvenom domaćinstvu.
U sadašnje vrijeme pod optimalnom i savremenom agrotehnikom se podrazumjeva cjelovit kompleks
mjera, od pripreme zemljišta, sadnje i obrade u toku vegetacije, zajedno sa plodoredom i
navodnjavanjem, uzimajući u obzir zahtjeve krompira kao kulture za prirodnim i zemljišnim uslovima,
vegetacijskim prostorom, vremenom i dubinom sadnje, do primjene savremene mehanizacije. Medu
najvažnije faktore povećanja prinosa krompira u nas, svakako, spada upotreba deklarisanog i
kvalitetnog sadnog materijala. Na bazi ove mjere može se povećati prinos krompira od 50 do 100 %.
Što se tiče proizvodnje sjemenskog materijala, može se konstatovati da u posljednjih nekoliko godina
rastu površine i broj proizvodača koji se bavi ovom značajnom proizvodnjom.
Osnovna odlika potrošnje krompira u Crnoj Gori (sva domaćinstva) u jeste ostvareni rast, prosječno
godišnje za 5.4%. Prosječna potrošnja po članu domaćinstva iznosi 57.41 kg. Struktura ishrane
stanovništva i ustaljene navike u pripremanju hrane uticale su da krompir predstavlja proizvod koji je
bio nezaobilazan u ishrani crnogorske populacije u toku analiziranog perioda. Veoma zabrinjava što je
njihovo učesće u pojedinim godinama bilo toliko da se struktura ishrane može smatrati jednoličnom,
usljed relativno skromne potrošnje drugih, za zdravlje organizma značajnih proizvoda.
Posmatrano u globalu na visinu potrošnje poljoprivredno-prehrambenih proizvoda utiče visina
raspoloživih sredstava koja se izdvajaju iz dohotka za ličnu potrošnju. Takođe, pored visine
raspoloživih sredstava, na razlike u visini potrošnje pojedinih poljoprivredno-prehrambenih proizvoda
u znatnoj mjeri utiču i izvori sticanja dohotka.
24
5.2.3. Gajenje voća-voćarstvo, vinova loza (vinogradarstvo i vinarstvo)
Statistički podaci o voćarstvu u Crnoj Gori su dosta oskudni. Nema podataka o površinama za
pojedine voćne vrste, dok neke voćne vrste statistika i ne registruje. Prema statističkim podacima,
površine voćnjaka (i maslinjaka) u kontinentalnom dijelu Crne Gore najviše se gaje šljiva, jabuka i
kruška, a u primorskom smokva, narandža i mandarina.
Sa tab. se uočava da je u periodu od 2003.do 2012, najveći ukupni prinos jabuka bio 2009. god. u
iznosu od 8.107 tona, iste godine krušaka u iznosu od 2.813 tona, a šljiva 2011. U iznosu od 12.145
tona. U sjevernom dijelu Crne Gore šljiva je dominantna voćna vrsta i uglavnom se koristi za
proizvodnju rakije (preko 95%) dok se manji dio prerađuje u džemove i slatko, suši ili konzumira u
svježem stanju. Mogućnost čuvanja prerađevina od šljiva i njihov relativno lak plasman uticali su da
se, i pored krčenja oboljelih stabala, brojnost se održava na približno istom nivou.
Mogućnost otkupa tržišnih viškova je činilac od koga u znatnoj mjeri zavisi proizvodnja jabuke i
kruške. Čim se stvore mogućnosti za otkup (preradu ili konzumnu upotrebu) sakupljanje plodova biva
intenzivnije, dok neizvjesna realizacija dovodi do toga da znatne količine plodova ostanu
nesakupljene. U novije vrijeme plodovi kruške se gotovo u cjelosti prerađuju u rakiju. Nedovoljan
nivo znanja proizvođača i neadekvatan sortiment javljaju se kao limitirajući faktor bržeg razvoja
voćarstva u Crnoj Gori.
Tab. : 5.2.3. a - Vočna stabla i proizvodnja voća (jabuke, kruške i šljive) od 2003. do 2012.
Jabuke
broj stabala
Kruške
prinos
broj stabala
Šljive
prinos
broj stabala
prinos
ukup
no
rodn
a
ukupn
o tona
kg po
stabl
u
ukupn
o
rodn
a
ukupn
o tona
kg po
stabl
u
ukupn
o
rodna
ukupn
o
tona
kg
po
stabl
u
2003
425
447
362
526
5003
13,8
220
765
186
475
2071
11,1
1 358
286
1 226
821
6518
5,3
2004
450
305
385
244
3980
10,4
223
905
183
005
1647
9,0
1 353
596
1 200
836
6155
5,1
2005
434
035
376
787
4074
10,8
217
565
186
460
2078
11,1
1 222
780
1 120
463
7406
6,6
2006
464
965
391
028
5365
13,7
222
399
182
005
1879
10,3
1 244
230
1 110
998
5541
5,0
2007
475
345
405
628
5374
13,2
229
694
194
265
2104
10,8
1 253
570
1 099
202
6076
5,5
2008
489
870
425
223
5065
11,9
226
914
186
815
2038
10,4
1 259
270
1 101
850
5943
5,4
2009
531
410
461
793
8107
17,6
223
604
196
114
2813
14,3
1 261
410
1 125
833
10
243
9,1
2010
580
290
472
453
5963
12,6
230
135
199
354
2358
11,8
1 332
450
1 144
070
6921
6,0
2011
603
850
489
573
7472
15,3
234
720
201
724
2774
13,8
1 375
100
1 178
160
12
145
10,3
2012
622
495
519
403
5712
11,0
235
999
205
219
2414
11,8
1 408
130
1 191
085
8769
7,4
Sve voćne vrste, osim agruma i breskve, gaje se ekstenzivno na okućnicama ili u vidu manjih zasada
bez primjene agrotehničkih mjera (obrada, đubrenje, rezidba, zaštita od bolesti i mraza,
25
navodnjavanje) pa je rodnost niska i alternativna (svake druge ili treće godine). To je, pored
vremenskih prilika, osnovni razlog za prilično velike varijacije ukupnih prinosa. Uprkos tome,
evidentan je blagi trend povećanja proizvodnje. To povećanje je, posmatrano po vrstama,
najznačajnije u smokve, narandže i mandarine kod kojih su, pored ukupnih, znatno porasli i prosječni
prinosi po stablu.
Tab. : 5.2.3. b - Voćna stabla i proizvodnja voća (trešnje, breskve, orasi,smokve,narandže) od 2003. do 2012.
Trešnje
broj stabala
Breskve
prinos
broj stabala
Orasi
prinos
broj stabala
prinos
ukup
no
rodn
a
ukupn
o tona
kg po
stabl
u
ukupn
o
rodn
a
ukupn
o tona
kg po
stabl
u
ukupn
o
rodn
a
ukupn
o tona
kg po
stabl
u
2007
131
916
112
285
1779
15,8
258
442
248
076
3721
15,0
59 271
49
973
658
13,2
2008
132
739
113
255
2003
17,7
202
747
194
246
3482
17,9
60 714
51
448
720
14,0
2009
133
906
118
625
2250
18,9
202
932
194
538
3796
19,5
62 258
52
602
845
16,1
2010
137
916
119
703
2186
18,3
202
902
194
708
3612
18,5
63 233
53
121
743
14,0
2011
141
976
120
408
2072
17,2
203
642
195
478
3747
19,2
66 151
54
424
785
14,4
2012
144
506
123
396
1932
15,7
200
507
191
936
3857
20,1
66 861
55
818
665
11,9
Masline
broj stabala
2002
Smokve
prinos
ukup
no
rodn
a
ukupn
o tona
455
594
427
184
600
kg po
stabl
u
1,4
broj stabala
Narandže i mandarine
prinos
broj stabala
ukupn
o
rodn
a
ukupn
o tona
224
657
208
282
kg po
stabl
u
4211
20,2
prinos
ukupn
o
rodn
a
ukupn
o tona
282
157
220
727
kg po
stabl
u
4768
21,6
Maslinarstvo
Maslina je najstarija suptropska kultura na crnogorskom primorju. Procjenjuje se da je najstarije
stablo staro preko 2000 godina. Sa oko 3.200 ha, maslina pokriva trećinu ukupne površine pod
voćnjacima. Od nekadašnjih 620.000 stabala, danas na crnogorskom primorju ima ukupno 455.594,
odnosno 427.184 rodnih stabala. Preovladavaju stabla stara 100 i više godina. Oko 70% zasada je
tradicionalno, dok mladih stabala ima manje od 10%. U sortimentu su sa više od 90% zastupljene
autohtone sorte (žutica i dr.), koje se uglavnom koriste za proizvodnju ulja, ali i za proizvodnju
konzerviranog ploda na tradicionalni način. Uprkos sortnom potencijalu za proizvodnju maslinovog
ulja ekstra kvaliteta, proizvodnja je vrlo ekstenzivna zbog čega se ni postojeći nivo proizvodnje ne
koristi u potpunosti (ispod 50%).
26
Tab. 5.2.3. c- Broj stabala masline (ukupna, rodna) i prinos (ukupno tona i kg po stablu)
Masline
Broj stabala
Ukupno
Rodna
2002
455 594
Tone
Prinos
kg po stablu
600
1,4
427
Prinos jako varira i kreće se od 300 tona godišnje u nerodnim godinama do 4.000 tona u rodnim
godinama. Kako se ukupan prinos koji se ubere (sa manje od polovine stabala), dijeli sa ukupnim
brojem stabala to dovodi do toga da je stavka prosječnog prinosa po stablu u statistici permanentno
niska.
Sl. 5.2.3. C - Maslinjak
Tržište i potražnja za domaćim proizvodima od masline postoji, ali zbog nedovoljne iskorišćenosti
raspoloživih kapaciteta i pored blagog povećanja posljednjih godina, ni izdaleka ne zadovoljava
domaće potrebe.
Vinogradarstvo
Površine pod vinogradima u Crnoj Gori iznose 3.859 ha (2003) one imaju relativno ujednačen nivo, sa
blagom tendencijom rasta. Zahvaljujući povoljnim klimatsko-edafskim uslovima Crnogorskog
vinogradarskog rejona u njemu se mogu uspješno gajiti sorte vinove loze svih perioda-epoha
sazrijevanja i namjene korišćenja.
U loznom sortimentu preovlađuju vinske sorte (90%) za proizvodnju crvenih (vranac, kratošija,
merlot, kaberne) i bijelih vina (krstač, šardone, rkaciteli, sovinjon). Stone sorte čije grožđe je
namijenjeno za potrošnju u svježem stanju (kardinal, ribijeri, italija) čine 10%. U Biotehničkom
institutu postoji kolekcija sorti vinove loze koja se sastoji od preko 550 sorti i hibrida loze.
Imajući u vidu da od vinskih sorti na vinogradarskim terenima Crne Gore dominiraju autohtone sorte
(preko 70%), to su njihovi prinosi ujednačeni, stabilni i standardnog sortnog kvaliteta, koji se koriste
za proizvodnju vrhunskih crnogorskih vina.
27
Na tabelama je prikazana proizvodnja od 1992.do 2003 i od 2003. do 2012.
Tab. 5.2.3. d Vinogradarska proizvodnja
Godine
Površina
vinograda
(000 ha)
Broj stabla
vinove loze
(mil.)
Proizvodnja
(000 t)
i
Prinos po ha
(t)
Prinos
po
stablu (kg)
1992
3,7
17,2
26,4
7,2
1,5
1993
3,7
16,7
20,9
5,7
1,2
1994
3,7
16,5
27,4
7,5
1,7
1995
3,7
16.4
28.4
7.6
1.7
1996
3,7
14.4
21.6
5.8
1.5
1997
3,8
15.3
35.8
9.4
2.3
1998
3,8
15.3
34.9
9.1
2.3
1999
3,9
15.5
30.1
7.8
1.9
2000
3,9
15.1
36.0
9.3
2.4
2001
3,9
15.3
35.3
9.2
2.3
2002
3,9
15.3
35.0
9.1
2.3
2003
3,9
15.3
35.1
9.1
2.3
U procesu odomaćivanja vinova loza je prešla put od šume, preko okućnice do savremenih zasada
vinograda. Crmnica je područje koje za Crnu Goru oduvijek predstavlja sinonim za visoki kvalitet
groždja, vina i rakije. Vinova loza je jedna od najstarijih kulturnih biljaka. Nastala je u procesu
evolucije od davnih predaka praistorijske loze – V.teutonica, V.pravinifera, V.silvestris,
V.parasilvestris. Brojni su paleonološki podaci koji potvrdjuju da je divlja loza – ishodnik kulturne loze,
postojala još u periodu tercijera.
Dio Crne Gore u kojem je bilo moguće od davnina gajiti vinovu lozu poklapa se sa zonom u kojoj vlada
izmijenjena mediteranska klima. Ova crnogorsko vinogradarska zona obuhvata primorje i područje
koje gravitira Skadarskom jezeru do nadmorske visine od 500 m.
Crmnica ili Crmnička nahija nalazi se izmedju 42.3 i 42.4 stepena sjeverne geografske širine i 19.0 i
19.2 stepena istočne geografske dužine. Površina koja obuhvata je oko 189.000 m2, od primorja je
dijeli planinski lanac (Sutorman) a od jugozapadnog dijela Crne Gore masiv Katunske nahije.
Sjeveroistočni dio Crmnice zapljuskuju vode Skadarskog jezera. Brdoviti djelovi Crmnice od 600 do
1000 m uzdižu se nad crmničkom ravnicom. Planinske padine prema Skadarskom jezeru imaju
karakter krševite planine, sa raznim oblicima uvala, vrtača, škrapa, jama i pećina. Ovakav reljef
dubokog krša – jedan je od najtipičnijih regija krša u svijetu kojem pripada i Crmnica, predstavlja i
najveću geotektonsku jedinicu u Crnoj Gori.
i
Izvor: SGCG
28
Tab. 5.2.3. e- .Vinogradi i proizvodnja grožđa, od 2003.do 2012.
i
Vinogradi – ukupno
Broj čokota
Ukupno
Prinos
Rodna
kupno tona kg po čokotu
2003
16 213 258
15 306 090
35 131
2,3
2004
16 110 948
15 329 260
42 886
2,8
2005
16 599 366
15 427 030
36 960
2,4
2006
17 985 906
15 631 123
41 726
2,7
2007
18 168 670
16 959 900
35 402
2,1
2008
18 166 311
16 880 347
43 989
2,6
2009
18 464 357
17 020 057
38 635
2,3
2010
18 432 779
17 007 427
40 804
2,4
2011
18 441 357
17 014 027
32 815
1,9
2012
17 559 891
16 570 705
38 861
2,4
Dva važna ciklona prelaze preko Crmnice. Jedan dolazi od tršćanskog zaliva, duž primorja prema
istoku, dok drugi iz zapadnog Mediterana preko južne Italije, južnog Jadrana ka sjevero-istoku. Kada
je ciklonsko južno vrijeme, zimski dio godine i dio jeseni, rjedje u proljeće donosi obilne padavine koje
dostižu dnevne maksimume preko 200 mm.
Osnovne karakteristike kišnog režima u Crmnici su: relativno visoka količina padavina, neravnomjeran
raspored u toku godine, pljuskovit karakter kiša i srazmjerno malo učešće snijega. Najveći dio
padavina otpada na jesenje i zimske mjesece, skoro 80%. Selo Podgor ima u prosjeku najveću
godišnju količinu padavina – 2.966 mm. Ljetnji mjeseci jul i avgust imaju najmanju količinu padavina.
Osnovna razlika izmedju Primorja i Crmnice u temperaturnom pogledu uočava se u ljetnjim i zimskim
mjesecima. Visokim i okomitim planinskim masivom Rumije i Sutormana limitiran je jači termički
uticaj mora. Tako u toku zime srednje mjesečne temperature niže su u Crmnici za 3-4 stepena C0 u
januaru i decembru dok je razlika u oktobru i martu 1 stepen C. Nasuprot tome, u toku ljeta visoki
planinski lanac onemogućava rashladjujuće djelovanje morske vodene površine na oblast Crmnice, pa
su temperature u prosjeku više za 2-3 stepena C0. Uticaj Jadranskog mora u zimskim mjesecima
ogleda se u povećavanju a u toku ljetnjih mjeseci u snižavanju temperature vazduha u priobalju.
Što se tiče ekstremnih temperatura za kulturu vinove loze posebno su interesantni aspolutni
minimumi. Do sada nijesu zabilježene apsolutno minimalne temperature koje bi ugrozile vinovu lozu
u području Crmnice.
Ovakvi uslovi pružaju mogućnost za uspješno gajenje vinove loze i proizvodnju vina i rakije vrhunskog
kvaliteta.
Vinogradarstvo u cijeloj Crmničkoj nahiji predstavlja veoma važnu granu poljoprivrede i osnovni
izvor novčanih prihoda. Terase kao specifično obilježje ovog kraja predstavljaju viševjekovnu borbu
čovjeka za stvaranje poljoprivrednog zemljišta i ujedno zaštitu protiv pogubnih erozivnih procesa.
Tako lijepe i velike sisteme terasa nalazimo izmedju Brčela i Bukovika na visini od 400 m koji
obuhvaćaju čitave strane od deluvijalnih tvorevina do rječnog korita na 50 m. Na svakoj terasi koja
nije zapuštena iznad suvomedje imamo red loza.
i
Izvor: Monstat
29
Medjutim, o vinogradarstvu Crne Gore u daljoj prošlosti, nema mnogo pisanih podataka. U primorju i
njegovom zaledju divlja vinova loza mogla se naći u šumskoj vegetaciji a kultura gajenja vinove loze
postojala je i u predslovenskim vremenima. U toku dugog vremenskog perioda tekao je vrlo
intenzivan proces prirodnog ukrštanja i selekcije, iz čega su proistekle mnogobrojne forme loze. Tako
su prirodnim ukrštanjem i odabiranjem boljih formi loze od strane čovjeka nastale mnoge sorte
vinove loze. Ove vrste su se širile oko Sredozemnog mora i dublje u Evropu i zapadnu Aziju.
U istorijskim podacima koji potiču iz ruskih arhiva, a zahvaćeni propisima (defteri) 1521 i 1523,
pominju se vinogradi u Godinju, Seljanima, blizu Rijeke Crnojevića, Drušićima, Berima, Brajićima i
drugim mjestima.
Sva širenje sortimenta i kulture uzgoja vinove loze na Crrnogorskom primorju i njegovom zaledju
učinili su Grci koji su kao dobri trgovci i moreplovci (1000 g.p.n.e.) prenosili i širili vinovu lozu prilikom
svojih putovanja i osnivanja naselja na Siciliji, južnoj Italiji, ostrvima i obali Jadranskog mora. Na
ostrvima u Jadranskom moru i njegovom zaledju (šira okolina Podgorice) vinogradarstvo su
unapredjivali Rimljani, koji su ostavili i mnoge zapise u kojima se opisuju različite sorte, načini uzgoja i
njega loze. Uzgoj vinove loze u graničnim područjima sa primorjem, svakako je uticao na proizvodnju
i razmjenu iskustva i znanja u proizvodnji groždja i vina u Crmnici.
U basenu Skadarskog jezera postoje agrogeološki uslovi kao i zemljišni potencijal za zasnivanje
komercijalne proizvodnje i uzgoj vinskih i stonih sorti groždja. Usljed nemogućnosti poljoprivrednih
gazdinstava da u dovoljnom obimu samostalno finansiraju investicije u tim sektorima poljoprivrede,
raspoloživi potencijali nisu dovoljno iskorišćeni. Kroz podsticajne mjere resornog ministarstva,
vinogradari su unazad nekoliko godina, preko vinogradarskih udruženja dobijali besplatne sadnice
kao i regrese na ime zasadjenih površina pod vinovom lozom, tako da se permanentno vrši zamjena
starih i zapuštenih vinograda, modernim i bolje opremljenim. Zastupljenost voćnjaka je simbolična, i
na okućnicama poljoprivrednih gazdinstava gaje se uglavnom kontinentalne vrste voća. Sve voćne
vrste gaje se ekstezivno, uglavnom bez primjene agrotehničkih mjera (obrada, djubrenje, rezidba,
zaštita od bolesti i mraza, navodnjavanje) pa je rodnost niska i alternativna – (radjaju svake druge i
treće godine).
5.2.4. Organska proizvodnja
Istorijat razvoja organskog sektora u Crnoj Gori, tijesno je povezan sa razvojem NVO ”Proizvodnja
organske hrane” koja je osnovana 2002., u cilju promovisanja održivog razvoja ruralnih područja Crne
Gore, zaštite lokalne kulture i tradicije kroz promociju organske poljoprivrede. Zakon o organskoj
poljoprivredi usvojen je 2004. (Zakon br 01-10006-2), u skladu sa uredbom CE 2092-91 i naknadnim
izmjenama i dopunama. Zakon o organskoj poljoprivredi ima za cilj nekoliko specifičnih aspekata
vezanih za organski sektor, i to:
o
o
o
o
o
poljoprivredna proizvodnja i berba samniklih plodova
stočarska proizvodnja
zahtjev sistema za kontrolu i sertifikaciju
upravljanje zahtjevima proizvođača
korišćenje lotipa
Ministarstvo održivog razvoja osnovalo je Monteorganiku, Nacionalnu agenciju za sertifikaciju i
kontrolu organske proizvodnje.
Konvencionalni proizvodi i dalje dominiraju prije svega, kako po pitanju potražnje,tako i po pitanju
ponude, kao i zbog još uvijek visokih cijena, koje čine organske proizvode nepristupačnim većem
broju potrošaća.
30
Razvoj organske poljoprivrede jedan je od prioriteta politike u Crnoj Gori i u proteklim godinam,
organski sektor je uvijek bio smatran izuzetno važnim resursom. Lotip “Organske poljoprivrede”
kreiran je 2005.godine.
Tab. 5.2.4.a -Broj proizvođačai prerađivača registrovanih za prelazni period ili kao organski od strane
i
Monteorganica-e u 2009, 2010 i 2011.
Proizvodnja
2009
2010
2011
Rast (%)
PP
Cert.
org.
Ukup
no
PP
1
5
13
Cert.
org.
Žitarice
4
Krompir
1
1
Povrće
2
2
2
Voće
11
1
12
32
Razno
9
1
10
28
Grožđe
1
1
Maslina
1
Različita biljna
proizvodnja
6
Stočarstvo/
2
Sakupljanje bilja i
voća
Ukupno
1
Ukup
no
PP
13
27
Cert.
Ukup
no
org.
Od
Od
2009
2010
440
108
-
-
6
300
300
27
1
2
6
1
33
43
1
44
267
33
1
29
38
1
39
290
34
2
2
2
2
100
0
1
2
2
3
3
200
50
6
6
6
8
8
33
33
3
5
3
4
7
8
3
11
120
57
2
1
3
2
2
1
3
4
33
100
28
6
34
8
64
93
7
100
194
56
mliječni proiz.
56
Tab. 5.2.4.b- Površine u prelaznom periodu ili sertifikivone kao organske od strane Monteorganica-e u 2009.,
2010. i 2011. godini
Proizvodnja
PP
Obradive površine
2009
2010
2011
(ha)
(ha)
(ha)
Cert.
org.
Ukupno
PP
Cert. org.
Ukupno
27.9
1.3
29.2
60.9
0.4
61.3
15.9
3.0
18.9
45.7
3.0
43.8
4.3
48.1
107
3,449
1,106
4,555
-
101,800
3,493
102,910
PP
Rast (%)
Cert.
org.
Ukupno
Od
Od
2009
2010
121.6
0.5
122.1
318
99
48.7
73.5
4.7
78.2
313
3.4
110
195
5.2
200
316
82
-
3,451
3,451
336
2,532
2,868
-37
-17
101,800
-
101,800
101,800
9
139,800
139,809
37
37
106,403
107
105,254
105,361
540
142,337
142,877
34
36
(žitarice, povrće,
bilje)
Višegodišnji zasadi
61
(voće, vinogradi)
Ukupno
(obradivo z. i
višegodišnji z.)
Livade i pašnjaci
Sakupljanje samon.
bilja
Svega ukupno
i
Podaci Monteorganica
31
5.2.5. Ljekovite, endemične i zaštićene biljne vrste Crmnice
Crna Gora kao ekološka država raspolaže velikim prirodnim bogatstvom koje treba, prije svega,
sačuvati i omogućiti njegovo pravilno iskorišćavanje. Edukacija stanovništva o raspoloživom
bogatstvu Crne Gore, a ujedno i Crmnice, može samo omogućiti bolje čuvanje i zaštitu svih
neprocjenjivih dragocjenosti prirode.
Divlje i pitomo ljekovito bilje Crmnice predstavlja raskošne prostranstva puna veoma složenih
ljekovitih sastojaka, koji još nijesu dovoljno ispitani i zbog toga se ne eksploatišu sa onim uspjehom
koji će se postići kada se njihov hemizam, biolgoija, farmakologija bolje upoznaju.
Ispitujući teren Crmnice otkriveno je da je raznovrsnost flore veoma velika. Veliki broj biljnih vrsta
sadrži dosta ljekovitog materija koje stanovništvo ovog podneblja koristi kako u ishrani tako i u
liječenju mnogobrojnih bolesti.
Područje Crmnice odlikuje se velikom plodnošću zemljišta, što daje mogućnost razvoja raznih grana
industrije. Poseban značaj pokazuje mogućnost uzgoja pojedinih ljekovitih vrsta. Klimatske prilike u
Crmnici zavise od nadmorske visine i konfiguracije zemljišta, a uslovljeni su blizinom Skadarskog
jezera i uticaja Jadranskog mora preko rijeke Bojane. Nadmorska visina područja se kreće od
Skadarskog jezera 5,5 m nadmorske visine do Vrsute 1182 m nadmorske visine. Cjelokupno područje
karakteriše se kontinentalnom klimom, toplim i suvim ljetima, hladnim i dugim zimama. Nadmorska
visina područja se se kreće od Skadarskog jezera 5,5 m nadmorske visine do Vrstute 1.182 m
nadmorske visine. Zbog klimatskih karakteristika područje Crmnice odlikuje se velikom, plodnošću
zemljišta, što daje mogućnost razvoja raznih grana industrije. Poseban značaj pokazuje mogućnost
uzgoja pojedinih ljekovitih vrsta.
Slijedi popis ljekovitih, endemičnih, zaštićenih biljnih vrsta na području Crmnicei
Bijeli slez – Altbaea officinalis,
Bijela djetelina – Trifolium repans,
Bijeli luk – Allium satum,
Bokvica – Plantago major,
Bršljan – Hedera belix,
Vinova loza – Vitis vinifera,
Veronika – Veronica officinalis,
Vodopija – Cicborum intubus,
Dobričica – Gleuboma bederaceum,
Dunja – Cydonija oblongata,
Pelin – Salvia officinalis,
Zova – Sambucus nigra,
Jagorčevina – Primula officinalis,
Jabuka – Pirus malius
Kamilica – Matricaria chamomilla
Kantarion – Hypericum performatum,
Kopriva – Urtica dioica,
Krasuljak – Bellis perenis,
Kupina – Rubus fructicasus,
Lipa – Tilia europaea,
Lokvanj – Nymphea alba,
Ljubičica – Viola odorata,
i
Tomović,R. 2002.
32
Majčina dušica – Thymus serpillum,
Malina – Rubus ideus,
Maslačak – Taraxacium officinale,
Maslina – Olea europaea,
Mečja šapa – Heracleum sphondilum,
Mirodjija – Anathum graveolens,
Morač – Foeniculum vulgore,
Mrkva – Daucus carota,
Nar – Punica granatum,
Neven – Calandula officinalis,
Orah – Juglans regia,
Paprat – Aspidium filix mas,
Pelen – Artemisia absinthium,
Peršun – Petroselinum sativum,
Petrovac – Agrimonia eupatoria,
Pitoma nana – Menta piperita,
Podubica – Teucrium chamaedrys,
Različak – Centaurea cyaneus,
Ruzmarin – Rasmarinus officinalis,
Trava od srdobolje – Pontentilla tormentilla,
Troskot – Poligonum aviculare,
Hajdučka trava – Abillea millefolium,
Celer – Apium graveolens,
Crni luk – Allium cepa,
Crvena djetelina – Trifolium pratense,
Čičak – Aratium lappa ,
Čuvar kuće – Semprevivum tectorum,
Šipurak – Rosa canina,
Šumska jagoda - Fragaria vesca
Zaštićene vrste
Quercus robur ssp. Scutareiensis . skadarski hrast lužnjak. Ova vrsta je antropogeno vrlo potisnuta i
nalazi se u manjim grupama i fragmentima u području Skadarskog jezera.
Hermodactylus tuberosus - u okolini Virpazara i na padinama Rumije.
Loroglossum bircinum – zaštićena je kao rijetka i dekorativna vrsta.
Tulipa grisebachiana - jedina vrsta roda Tulipa u Crnoj Gori. Zaštićena je kao endemična rijetka i jako
dekorativna vrsta.
Endemične vrste
Petteria ramentacea – balkanski endem, uglavnom se nalazi u slivnom području Skadarskog jezera.
Moltkia peraea – modro lasinje.
Crocus dalmaticus i C.tommasinianus - šafrani, balkanski endemi.
Astragalus illyricus – ilirski kozinac.
Portenschagiella ramonissima - divlji koromač.
Asperula scutellaris – zdjeličasta lazarkinja, jadransko-ilirski endem.
Postoji na širem a posebno na užem području još uvijerk postoji značajan potencijal ljekovitog i
farmaceutski značajnog bilja koje se može sakupljati kao što je to ranije rađeno,preko otkupne
stanice Bar bilja u Ostrosu Krajina.
33
Ranije je preko te otkupne stanice sakupljano otkuplivan pelin Salvia officinalis i lovor laurus nobilis. i
u manjoj mjeri ofresina –vrijesak Satureja sp.
5.3. Pčelarstvo
Pčelarstvo u Crmnici
Saznanja o pčelarstvu u Crnoj Gori, pa prema tome i u Crmnici, ne sežu daleko u prošlost. Nedostaju
valjani pisani podaci, koji bi svjedočili o razvoju pčelarstva u našim krajevima. Pouzdano se zna da
pčelarenje u Crmnici ima dugu tradiciju. Odavno su se ovdje ljudi počeli baviti pčelarstvom i imali
koristi od ove specifične poljoprivredne djelatnosti.
Tek od sredine 60-tih godina pčelarstvo Crmnice lagano, ali sigurno, kreće naprijed. To je period kada
se ubrzano mijenja tehnologija pčelarenja. Nabavljaju se savremene košnice sa pokretnim saćem, pa
se tako iz temelja mijenja i čitavo pčelarenje i uslovi pčelarenja. Primitivne košnice su danas vrlo
rijetke u Crmnici i stoje u uljanicima kao ukras i podsjećanje na tradiciju. Pčelari sada čitaju stručne
časopise i literaturu i ovladavaju dometima nauke i prakse u tehnologiji pčelarenja i zaštiti pčela.
Uspon pčelarstva u Crmnici teče kontiuirano i postupno sve do sada, iako neujednačenom
dinamikom po godinama. Prema evidenciji Saveza pčelarskih organizacija Crne Gore za 2001 godinu u
Crmnici ima 2.370 pčelinjih društava i 92 pčelara. U cjelini riječ je o savremenim košnicama tipa
Langstrupt-Outove kojih ima 2.090 ili 88,2% i Dadan – Blatove košnice kjih ima 280 ili 11,8%.
Broj košnica po jednom kilometru kvadratnom površine:
- Crmnica 12,4 košnica
- Opština Bar 10,6
- Primorski region 8,1
- Crna Gora 3,3
Iz priloženih podataka se vidi da u Crmnici ima najveći broj košnica po 1 km2. U odnosu na projek
Crne Gore, Crmnica ima tri i po puta više pčelinjih društava po jedinici površine. Ne može se
uporedjivati broj košnica u Crmnici sa nekim drugim razvijenim mjestima i područjima u CG jer prosto
nema tih podataka, ali se sa sigurnošću može reći da Crmnica sa svojih 189 km kvadratne površine
ima dosta uljanika i dobrih pčelara. Možda u tome i prednjači u CG.
Prema našoj procjeni, ukupna godišnja proizvodnja meda u Crmnici kreće se preko 200 tona,
računajući prosječan prinos od 10 kg po košnici. U rodnijim godinama ova količina se povećava od 50
do 100%.
Medju pčelarima ima mnogo mladjih ljudi, koji su u radnom odnosu, ali penzionera koji ne žive stalno
u Crmnici. Za pčele u ovom kraju ima dosta prostora i paše. Pčelari su, uglavnom, ovladali teorijom i
praktičnim postupcima u tehnologiji pčelarenja. To postižu korišćenjem raznovrsne pčelarske
literature, koju u većem ili manjem obimu danas posjeduje svaki pčelar. Stručni časopis „Pčelarstvo“
koji se prvi put u istoriji pčelarstva u Crnoj Gori pojavio početkom 2001. godine u izdanju Saveza
pčelarskih organizacija Crne Gore, prenosi dostignuća savremene pčelarske nauke i prakse i druga
aktuelna pitanja i teme koje interesuju svakog pčelara i dospiejva do svakog vlasnika dobrog
pčelinjaka u Crmnici. Uz to, skoro svake godine održavaju se stručna pčelarska predavanja u Virpazaru
i Baru na različite teme iz pčelarstva. Predavači su poznati naučnici radnici i praktirači iz pčelarstva.
Ovdje je rašireno takovzano stacionarno pčelarenje. Rijetko koji pčelar u Crmnici koristi seleće
pčelarenje. To je, pored ostalog i zbog toga što je konfiguracija terena takva da omogućava da skoro
34
svaki uljanik može koristiti pčelinju pašu na nadmorskoj visini u rasponu od 50 do 1000 metara. Uz to,
medonosna paša, raznovrsna i bogata, traje gotovo cijele godine. Ipak seleće pčelarenje povećava
prinos, iako uz to veće troškove, pa su i ovdašnji pčelari, u težnji da ostvaruju veću korist, prihvatli taj
način pčelarenja.
Pčelarstvo je pored vidnogradarstva najrazvijenija djelatnosti poljoprivredne prizvodnje u Crmnici.
Prema procjeni Ognjenovića, 2002, ukupna godišnja proizvodnja meda u Crmnici kreće se preko 200
tona, računajući prosječan prinos od 10 kg po košnici. U rodnijim godinama ova količina se povećava
od 50 do 100%.
Već je rečeno da je područje Crmnice kao stvoreno za razvoj pčelarstva, pored ostalog i zbog
raznovrsnosti i bujnosti različite medonosne flore. Veoma dobar sklad meteoroloških,
geomorfoloških i edafskih faktora čine dobru osnovu za pojavu različitih biljnih vrsta. Najviše za
takozvane cjvetnice bogate nektarom. Rijetko se medjutim dobija čist med od jedne vrste bilja. Ipak,
pojavljuje se med od pelima, vrijeska, bagrema i sl. i to ne kao med sakupljen isključivo, već pretežno
sa te biljne vrste. Izdašnost sredine za pčelarsku proizvodnju čini to da se mnoštvo medonosnih
biljnih vrsta medjusobno smanjuju tako da pašna sezona u nešto povoljnijim prilikama traje skoro
čitave godine.
Proizvodnja meda, 2004.-2011.
Godine
Po košnici (kg) Ukupno (t)
2004
14
532
2005
14
610
2006
13
522
2007
13
485
2008
28
476
2009
14
251
2010
8
173
2011
9
394
Medju mnoštvom bijljnih medonosnih vrsta, mogu se pomenuti: pelim (Salvija oficinalis), bijela
djetelina (Trifolijum repers), crvena djetelina (Trifolim pratense), maslačak (Taraxacum officinalis),
majčina dušica (Thimus serpllium), ruzmarin (Rosmarinus oficinalis, ljubičica (Viola odorata), zova
(Sambucus nigra), bagrem, lipa i dr sve vrste divljeg i pitomog voća, mnoge šumske biljke, livadske
cvjetnice i drugo.
Crmnički med, koji se dobija najčešće iz više vrsta biljaka, izvanrednog je kvaliteta, ugodnog mirisa i
boje, arome i gustoće. Veoma je cijenjen zbog izraženih svojstava u procesu metabolizma i
preporučuje se bolesnicima, rekonvalescentima i svim kojima treba oporavak. Cijenjen je i na
inostranom tržištu uz uslov da se više povede računa o reziduima hemikalija kojima se štite pčele.
Pčelarstvo u Crmnici, posmatrajući u odnosu na druga susjedna ili udaljena područja u Crnoj Gori,
dobro je razvijeno. Ta djelatnost je dobar izvor prihoda za mnoga domaćinstva na tom području i
značajan je faktor oživljavanja sela u Crmnici.
Novijih dostupnih podataka o količini proizvodnje meda u Crmnici nema. Na tab 6.3.a dat je pregled
proizvodnje meda od 2004. zaključno sa 2011.godinom, na nivou Crne Gore, i to: po košnici u kg i
ukupna proizvodnja u tonama.
35
5.4. Ribarstvo
Komercijalni riblji fond
Precizna statistika ulova na Skadarskom jezeru za zadnjih 30 godina nije potpuno poznata. Ribarsko
privredna osnova (1-184) Skadarskog jezera datira od 1978.god. Elaborat za projekat “Izučavanje
mogućnosti razvoja i unapređenja ribolova na Skadarskom jezeru” (1-256) datira od 1981.god
(Institut za biološka i medicinska istraživanja).Relevantni podaci postoje do tog perioda.Od tada nije
rađena Ribarska osnova. Podaci koji se tiću komercijalnog ulova mogu se naći u Statističkom
godišnjaku MONSTAT) za pojedine vrste. U 2011 god.otpočet je rad na izradi Ribarske osnove
(Nacionalni park Skadarsko jezero).
Hronološki pregled komercijalnog ulova za Skadarsko jezero:
o za period od 1947. do 1976. god.totalni ulov je varirao od 353 do 1.311 tona (u periodu od
1953 do 1962 prosječan godišnji ulov bio je 1.141 tone. Od ovih 1.141 tone ribe, ukljeve je
bilo 570 tona, krapa 230 tona, kuble oko 35 tona, jegulje pastrmke i skakavice 25 tona,
skobalja 30 tona a na ostale vrste otpada 251 tona (Mrdak, 2009)
o u Ribarskoj osnovi (1978.) dat je procentualni sastav mješovite riblje populacije u
sublakustričnim izvorima, i to:za oko Karuč (izlov januar,1976): ukljeva 69.75%, žutalj 19.47%,
skobalj 9.83%,lola 1.15%. U ulovu za mart mjesec 1976 .iz „oka“ Raduš ukljeva je prisutna
13.55%, žutalj 84.25%, lola 2.20%.U „oku“ Ploče, procentualni udio ukljeve u ulovu iznosi
78.16%.žutalja 21.15%,skobalja 0.69%. U januaru 1977, u „oku“ Bazagur procentualni sastav
ulova mješovite riblje populacije je sledeći: 33.91%, žutalj 49.45% , šaradan 0.35%, skobalj
0.43%, šaran 0.025%, kubla 0.023%, klijen 0.68%. U ovoj ribarskoj osnovi daju se procentualni
podaci ulova u sublakustričkim izvorima: Ranj, Krnjice, Sijerči u kojima dominatan procenat
zauzima ukljeva. U ovoj Ribarskoj osnovi se ističe da su privredno značajne vrste riba u
Skadarskom jezeru: ukljeva, šaran, lola, jegulja, skobalj. klijen, žutalj, karap i kubla.U
današnjem periodu ono što je evidentno jeste da je sobalj posato rijetka i ugrožena vrsta.U
ovoj studiji se skreće pažnja na porast brojnosti populacije karaša koji je unijet u jezero samo
nekoliko godina ranije i da postaje značajna vrsta sa stanovišta privrednog iskorišćavanja
ribljeg fonda Skadarskog jezera.
o na osnovu statističkih podataka o godišnjem ulovu 80-tih godina, produkcija ribe je iznosila
oko 80 kg/ha (8 t/km2) (Drecun,1983.).
o podaci ulova (Elaborat“Izučavanje mogućnosti razvoja i unapređenja ribolova na Skadarskom
jezeru”,1981) oktobra 1979. god.sastav populacije riba iz ukljevnih mreža (7x50 m) navodi se:
60.60% žutalja, ukljeve 24.20%, šaradana 9.09 %, i kuble 6.11% na lokaciji Ovida. U martu
1980.god.na lokaciji Žabljačke livade, sastav populacije u procentima (izlovljeno
elektroagregatom) iznosi: 13.45% jegulje od ukupnnog ulova, klijena 22.75%, karaša 7.86% i
šarana 55.94%. U aprilu 198.god. na istoj lokaciji,ulov elektoagregatom, procentualno učešće
karaša u ulovu iznosilo je 15.77%, šarana 65.53%, lole 6.62% i jegulje 4.08%.U Elaboratu i
ribolovnoj osnovi urađena je ideoekologija najznačajnijih vrsta riba Skadarskog jezera.
o Prema podacima Stein at al, 1981. procentualno učešće ukjleve u ulovu iznosi 76%.
o Prema informacijama iz dokumenta Strategija ribarstva Crne Gore (2006), podaci za
slatkovodno ribarstvo, navodi se da: oko 400 ribolovaca imaju dozvole za izlov. Ribari, sa oko
dvjesta karakteristično ručno rađenih čamaca i uz upotrebu zabodnih mreža, izlovljavaju
uglavnom šarana. Procjenjuje se da ukupni ulov ribe na Skadarskom jezeru iznosi između 100
i 500 tona (Ražnatović, viši savjetnik za ribarstvo u Nacionalnim parkovima, smatra da bi ulovi
mogli biti svega oko 100 tona. Studijska grupa za biologiju PMF-a u Podgorici procjenjuje da
su ulovi opali sa nekadašnjih 1000 na 500 tona). Osim šarana izlovljavaju se i ukljeva, karaš i
jegulja. Takođe, za sve vrste ribolova na jezeru izdaju se posebne dozvoIe. Oko 80% ribe se
prodaje na neformalnom ili lokalnom tržištu, naročito šaran, jer je velika potražnja za
36
dimljenim šaranom. Preostalih 200 tona ukljeve i 70 tona šarana prodaje se fabrici za preradu
ribe “Ribarstvo Rijeka Crnojevića”, koja ima koncesiju za direktan izlov ukljeve u sjevernom
dijelu jezera. Ulov na jezeru kontroliše 26 čuvara Nacionalnog parka kojima u periodu
lovostaja, koji traje od 15. marta do 1. juna, pomaže i jedan inspektor MPŠV. U to vrijeme
ribolov je zabranjen i u svim kanalima (gdje se riba okuplja tokom zime) i u najdubljim
djelovima jezera.
Izdate ribolovne dozvole 2010.god.
Dozvole za vrstu/podvrstu ribe i rib.alat
Broj izdatih dozvola
Dozvole za izlov šarana (10 mreža)
131 dozvola
Dozvole za izlov šarana (20 mreža)
20 dozvola
Dozvola za izlov jegulje, bubnjevima
83 dozvole
Dozvola za izlov ukljeve
2 dozvole
Dozvole za lov na pari
12 dozvola
Dozvole za sportski ribolov- godišnja
Dozvole za sportski ribolov-dnevna
195 dozvola
99 dozvola
Problemi vezani za sektor ribarstva su sljedeći:
q podaci o stanju ribljih resursa, i pored toga što ribari ulove ribe evidentiraju, podaci ne
pružaju definitivan uvid u to, da li se riba premalo ili prekomjerno izlovljava;
q pun potencijal izlova nekih ribljih vrsta nije iskorišćen, npr. ukljeve,pretpostavka je zbog
slabe aktivnosti tokom najpovoljnijeg perioda – zimskih mjeseci.
Izdate ribolovne dozvole 2011.god.
Dozvole za vrstu/podvrstu ribe i rib.alat
Broj izdatih dozvola
Dozvole za izlov šarana (10 mreža)
95 dozvola
Dozvole za izlov šarana (20 mreža)
5 dozvola
Dozvola za izlov jegulje, bubnjevima
47 dozvola
Dozvola za izlov ukljeve
Dozvole za lov na pari
2 dozvole
9 dozvola
Dozvole za sportski ribolov- godišnja
Dozvole za sportski ribolov-dnevna
160 dozvola
99 dozvola
Prednosti su:
q potražnja za ribom iz Skadarskog jezera na domaćem tržištu je velika,
q ribolov je sam po sebi neefikasan i kao takav ne može bitno ugroziti raspoložive resurse
jezera.
Prema podacima iz Statističkog godišnjaka (MONSTAT) iz 2010 god., ulov ribe u slatkovodnim
ekosistemima Crne Gore za 2005 godinu iznosi 792 tone. Od ovog iznosa izlovljena je 231t pastrmke,
410t šarana, 4t jegulje, 30t ukljeve i 117t ostale ribe. Za 2006.god. podaci ulova su približni. U odnosu
na 2005. u 2006. ulovljeno je 22t više pastrmke (253), i 2t više jegulje. Ukljeve je ulovljeno približno
30t, dok je ukupan ulov ostalih vrsta u mješovitoj populaciji opao za 30t.U 2007.god. ulov pastrmskih
vrsta je manji u odnosu na prethodne dvije godine (200t). Ulov šarana je pet puta manji u odnosu na
2005. i 2006.godinu (82t). Ulov jegulje u ovoj godini je pet puta manji a i ukupan broj ostale ribe
opada na 70t. Ukupan ulov u 2007. god.iznosi 441t. U 2008.god. ukupan ulov iznosi 841t, pri čemu
više od polovine ovog ulova čini šaran (452 t). Ulov ukljeve u ovoj godini (112 t) kao i u prethodnoj je
povećan (88t), dok ukupan ulov jegulje iznosi 1t, kao prethodne 2007. god. Tokom 2009. god. bilježi
se najveća količina ukupnog ulova od 887t, od čega je izlovljeno 263t pastrmskih vrsta, 350t šarana,
6t jegulje, 100t ukljeve i 168t ostale mješovite riblje populacije / tab. (4.2.a).
37
Na Skadarskom jezeru većina ribe se izlovljava u sjeveroistočnim zonama u plićim djelovima jezera,
na naplavinama i u kriptodepresijama.Sve ribarstveno značajne vrste, imaju poznate sezonske
migracije, koje ribari prate. U proljeće večina riba se premješta ka plićim i plavnim zonama radi
mrijesta. Nakon mrijesta, ribe se premještaju ka djelovima sa dubljom vodom.
Tab.5.4.c – Izlov slatkovodne ribe po vrstama/tonama (MONSTAT, Statistički godišnjak, 2010.)
Godine / Years
2005
2006
2007
2008
2009
Ukupno / Total
792
786
441
841
887
Pastrmka (Trout)
231
253
200
212
263
Šaran (Carp)
410
410
82
452
350
Miješan ulov (mixed fish)
Jegulja (Eel)
4
6
1
1
6
Ukljeva (Bleak)
30
30
88
112
100
Ostali ulov (other fish)
117
87
70
64
168
Do sredine 80-tih godina, glavni ulov krapa je bio tokom marta i maja mjeseca (kada se ova vrsta i
mrijesti) na plavnim regionima gdje su plodišta ove vrste, što je prijetilo velikim ugrožavanjem i
opadanjem populacije šarana. Sa proglašenjem Skadarskog jezera za Nacionalni park
1983.god.uvode se lovostaji-naredbe o zabrani lova, što je dovelo do zaštite i održivosti tokom
perioda mrijesta svih ribljih populacija u Skadarskom jezeru.
Tab.5.4.d – Izlov slatkovodne ribe po vrstama-u tonama (MONSTAT, Statistički godišnjak, 2012.)
2010
2011
Ukupno
534
800
Pastrmka
216
357
Šaran
234
287
Miješana riba
Štuka
Jegulja
10
Ukljeva
1
50
Ostale
83
96
5.5.Stočni fond
Popisom poljoprivrede iz 2010.prikupljeni su podaci o tipovima poljoprivrednih gazdinstava za period
od 1.06.2009. do 31.05.2010. Prema tome razlikuje se:
a. Polunomadski način gajenja stoke, koji se odnosi na gazdinstva koja imaju stalno mjesto
boravka-življenja a odlaze sa stokom na nekoliko mjeseci na drugo odredište (katuni), što je
uslovljeno sezonom.Alternativno se na tim odredištima uspostavljaju privremena naselja
tj.podžu privremeni objekti za boravak i gaje se različiti usjevi kao dodatni izvor hrane.
b. Stacionarni sistem gajenja stoke odnosi se na gazdinstva koja imaju mjesto boravka-življenja i
podrazumijeva štalski način gajenja, odnosno ishrane kao i kombinovano korišćenje
raspoloživih resursa za usjeve i potom pašu ili za skidanje otkosa sijena a zatim za pašu.
Kao objekti poljoprivredne proizvodnje nisu smatrani objekti koji su izgrađeni od slabog
materijala.Kod poljoprivrednih objekata kao što su: kokošinjci.konjušnice, štale, za goveda i dr
računala se samo površina pod krovom, ali ne i ograđeni prostor (ispusti) koji nisu pod krovom, dok
se površina dva ili više objekata iste namjene računala zbirno.
38
Objekti za smještaj organskog đubriva smatrali su se objekti gazdinstva (otkriveni ili natkriveni) koji su
bili namjenjeni za smještaj čvrstog ili tečnog organskog đubriva, bez obzira da li je dobijeno od
životinja koje se uzgajaju na gazdinstvu ili je nabavljeno od drugih. Površina tretirana mineralnim
đubrivima, popisom poljoprivrede, popisana je površina tretirana azotnim, fosfatnim, kalijumovim i
miješanim đubrivom. Ukupan broj gazdinstava koji uzgajaju stoku je 32.675, dok je ukupan broj grla
(UG) 1.17753.1. Najveći broj poljoprivrednih gazdinstava, njih 27.095 što čini 82.93%, od ukupnog
broja poljoprivrednih gazdinstava koji uzgajaju stoku, posjeduje od 0 do 5 UG.
Živina
U odnosu na ukupan broj poljoprivrednih gazdinstava u Crnoj Gori.popisanih u Popisu poljoprivrede
2010. 16313 poljioprivrednih gazdinstava uzgaja živinu,odnosno 33.4% od ukupnog broja poisanih
poljoprivrednih gazdinstava. Od ukupnog broja porodičnih poljoprivrednih gazdinstava koja uzgajaju
živinu 96.2% ima od 1 do 50 komada živine, dok 3.16% uzgaja od 51 do 349 komada.
Tab. Ukupan broj jaja
Jaja
Ukup.(000) Po kokoški
2004
59 187
134
2005
55 755
138
2006
46 727
114
2007
71 299
143
2008
54 635
147
2009
55 984
152
2010
64 199
151
2011
75 804
169
Ukupno 3899 poljoprivrednih gazdinstava posjeduju 1128 živinarnika sa kavezima za uzgoj kokošaka
nosilja, 2896 živinarnika sa podnim sistemom za uzgoj kokošaka i 267 živinarnika za proizvodnju
tovnih pilića.
Konji, mazge i mule
Popisom poljoprivrede prikupljeni su podaci o ukupnom broju konja, magaraca.mazgi i muli, bez
obzira na njihovu pol, starost i namjenu čuvanja koja su se zatekla na gazdinstvu, kao i podaci o broju
magaraca.mazgi i mula u vlasništvu. Od ukupno 48.879 gazdinstava, 2741 porodičnih poljoprivrednih
gazdinstava uzgaja 3822 konja (ždrebad,kobila,ždrebica,pastuva i konja),dok 493 poljoprivredna
gazdinstva uzgaja 575 magaraca,mazgi,mula.Prosječan broj konja po porodičnom poljoprivrednom
gazdinstvu je 1.4 grla, dok je prosječan broj magaraca,mazgi i mula po porodičnom gazdinstvu 1.2
grla.
Tab. Ukupan broj konja i dr
Konji
Kobile i ždrebne omice
Pastuvi i
kastrati
Ukupno
Ždrebad i omad
7 688
355
1 236
6 097
116 794
7 119
282
1 051
5 786
117 842
6 260
173
1 167
4 920
114 922
5 463
212
1 417
3 834
109 378
5 124
192
1 224
3 708
106 494
4 951
4 828
114
96
929
669
3 908
4 063
100 835
95 963
39
Ukupno
Goveda
Od ukupno 24.624 poljoprivredna gazdinstva koja uzgajaju goveda, svega je osam poslovnih
subjekata. Ukupan broj goveda koja se uzgajaju iznosi 80.209, od čega 78.633 je u vlasništvu
porodičnih poljoprivrednih gazdinstava (ili 98.04% od ukupnog broja goveda) a 1576 u vlasništvu
poslovnih subjekata (li 1.96%). Od ukupnog broja goveda 7069 su goveda na ispaši i na zajedničkom
zemljištu (komunu, katunu) što predstavlja 8.8$ od ukupnog broja goveda.U ukupnom broju goveda
sa 74.42% dominantna je struktura goveda preko dvije godine (obuhvata kategorije junica, steonih
junica, krava za mužu, ostale krave i kategoriju bikova i volova).
Tab. Ukupan broj goveda
Godine
Ukupno
Telad do
3
mjeseca
Telad i junad
Junad od
3 mj. do
2 god.
Bikovi za
priplod
Junad
preko 2
godine
Volovi
Krave i
steone
junice
2004
116 794
13 495
11 016
1 139
1 545
4 103
85 496
485 042
38 111
2005
117 842
15 612
12 263
1 726
1 476
3 914
82 851
462 149
42 613
2006
114 922
15 884
13 184
1 300
1 685
3 316
79 553
448 502
41 629
2007
109 378
15 871
13 861
1 130
1 294
4 080
73 142
505 355
36 585
2008
106 494
16 299
7 078
4 598
1 182
3 860
73 477
432 264
28 631
2009
100 835
95 963
13 633
12 046
7 619
7 855
4 777
4 971
1 092
1 254
3 247
2 578
70 467
67 259
416 737
506 520
18 132
21 668
2010
Tab. Proizvodnja mlijeka
Godine
Ukupno (000
lit.)
Kravlje (000
po kravi
lit.)
muzari (Lit.)
ovčije (000
lit.)
po ovci (Lit.)
2004
182 486
173 346
2 184
9 140
40
2005
185 811
176 257
2 242
9 554
53
2006
177 791
169 089
2 219
8 702
46
2007
172 656
163 516
2 245
9 140
47
2008
160 044
152 605
2 116
7 439
45
2009
152 360
145 043
2 101
7 317
47
2010
142 833
135 829
2 046
7 004
46
2011
202 449
190 769
3 244
8 830
79
Ovce
Od ukupno 32.675 poljoprivrednih gazdinstava koja se bave uzgojem stoke, 6088 gazdinstava uzgaja
ovce, od čega je 6082 porodičnih poljoprivrednih gazdinstava. Svega šest poslovnih subjekata uzgaja
ovce što čini 0.1% od ukupnog broja gazdinstava koja uzgajaju ovce.Prosječan broj porodičnih
poljoprivrednih gazdinstava je 37.3 grla u odnosu na ukupan broj ovaca, kod poslovnih subjekata je
deset puta veći, odnosno 380.1 grlo po poslovnom subjektu koje uzgaja ovce. Od ukupnog broja,
148867 grla su na ispaši na zajedničkom zemljištu (komuni, katunu), što predstavlja 65% ukupnog
broja ovaca.
Tab. Ukupan broj ovčjeg stada, po godinama
Godine
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
Ukupno
256 602
254 898
249 281
222 244
209 354
199 764
198 165
Jagnjad i šilježad
50 117
41 349
34 431
35 935
32 438
26 451
28 076
40
Ovce za priplod
191 493
197 970
197 882
169 926
160 912
159 905
158 503
Ovnovi i jalove ovce
14 992
15 579
16 968
16 383
16 004
13 408
11 586
Ukupno
12 101
10 697
13 294
10 374
10 017
12 377
11 205
Tab. Količina vune
Godine
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
Vuna ukup.(t)
345
345
346
346
289
296
275
260
Po ovci( kg)
1,5
1,5
1,5
1,7
1,7
1,6
1,6
1,4
Koze
Od ukupno 32.675 poljoprivrednih gazdinstava, koja se bave uzgojem stoke 3583 poljoprivredna
gazdinstva odnosno 10.97% uzgajaju koze.Ukupan broj koza koja uzgajaju poljoprivredna gazdinstva
u CG iznosi 35756. Prosječno broj koza po poljoprivrednom gazdinstvu iznosi 10. Svega tri poslovna
subjekta uzgaja koze. Prosječan broj koza po poljoprivrednom gazdinstvu je 9.8 grla, dok prosječan
broj koza kod poslovnih subjekata je 251.7 grla po poslovnom subjektu. Od ukupnog broja koza 4069
su na ispaši na zajedničkom zemljištu (komuni, katunu) što predstavlja 11.4% od ukupnog broja
koza.Njaveći procenat koza čine koze za mužu i to 60.43%. što je približno kao što je i učešće ovaca za
mužu.
Tab. Poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji koza
Broj
gazdinstava
Ukupno
Porodično
poljop.gazd.
Poslovni
subjekti
Ukupan
broj
Od toga
nije u
vlasništvu
Broj koza
na ispaši
Ukupan
broj jaradi
Ukupno
koze za
mužu
Ukupno,
druge koze
za priplod
3583
3580
35756
35001
13
13
4069
3619
10800
10650
21606
21016
2005
1995
3
755
-
450
150
590
10
Ukupno
jarčevi i
jalove
koze
1345
1340
5
Svinje
Popisom poljoprivrede upisano je 13465 porodičnih poljoprivrednih gazdinstava i 4 poslovna subjekta
koji se bave uzgojem svinja u Cg. Prosječan broj svinja po poljoprivrednom porodičnom gazdinstvu
iznosi 3.1 svinje a prosječno 409.7 svinja je uzgajano na poslovnom subjektu.
Tab.Poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji svinja
Broj gazdinstava
Ukupan broj
Od toga nije u vlasništvu
Prasad do 19 kg
Svinje od 20 do 49 kg
Svinje za tov od 50 do 79 kg
Svinje za tov od 80 - 110 kg
Svinje za tov preko 110 kg
Suprasne nazimice
Suprasne krmače
Ostale klrmače
Nerasti
Ukupno
13469
47873
81
7456
15220
11267
7603
3337
385
531
531
228
Porod.poljop.gazd.
13465
41118
81
5144
13323
10323
7105
3324
280
279
279
206
Poslovni subjekti
4
6555
2312
1897
944
498
13
105
252
252
22
U strukturi svinja 47.6% čine prasad i svinje do 49 kg. Takođe veliki udio svinja za tov od 50 do 110 kg
čini 39.6%. S druge strane, veoma je mali udio suprasnih nazimica 0.8% i suprasnih krmača 3.5%.čime
se nameće zaključak da se svinje velikim dijelom uvoze, s obzirom na njihovo brojno stanje od 47.673
popisano 31 maja 2010.godine.
41
Zečevi
Broj gazdinstava iznosi 153 a ukupan broj zečeva 1089. Prosječan broj zečeva po porodičnom
poljoprivrednom gazdinstvu koja uzgajaju zečeve je 7.1. U CG ne postoji poslovan subjekat za uzgoj
zečeva. Ukupan broj poljoprivrednih gazdinstava koji uzgajju stoku je 32.675, od čega je : 18.9%ili
6166 poljoprivrednih gazdinstava koja imaju polunomadski način gajenja stoke i 26509 ili 81.1%
poljoprivrednih gazdinstava koja imaju stacioniran sistem gajenja stoke.
5.5.1.Stočni fond u opštinama: Nikšić, Danilovgrad; Podgorica; Cetinje; Bar
U ovom dijelu dat je pregled stočnog fonda u pet Opština: Nikšić, Danilovgrad, Podgorica, Cetinje i
Bar, zato što je zona uticaja poljoprivrednih i drugih aktivnosti na ekosistem Skadarskog jezera,
zapravo njegovo slivno područje koje pokrivaju navedenih pet opština u administrativnim granicama.
Opština Nikšić
Ukupne poljoprivredne površine u Nikšićui iznose 54.479,00 ha, obradive površine 12.695,00 ha,
površine pašnjaka 41.783,00 ha, površine livada 8.518,00 ha i površine oranica i bašta 3.772,00 ha.
Na teritoriji opštine Nikšić postoje tri registrovana ribnjaka sa ukupnim kapacitetima oko 100 t ribe i
to u Rastovcu, Viru i Krupcu. Na sledećim stranama su prikazane tabele: porodičniih poljoprivrednih
gazdinstava prema tipu, veličini razreda stada u opštini Nikšić, prema broju konja, magaraca, mazgi,
mula, prema kategoriji goveda, prema kategoriji svinja, ovca, koza, pčela, zečeva.
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema tipu veličini razreda stada, opština Nikšić
Veličina razreda, prema veličini uslovnog grla (UG)
Od 15 do 20
Opština Nikšić
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.00 ha I više
i
Od 20 do 50
63
1
2
2
2
11
10
2
3
4
4
2
7
1
4
2
1
5
80
2
1
3
4
9
4
5
2
4
4
2
6
3
8
1
2
21
http://www.niksic.me/files/privreda.pdf
42
Od 50 do 100
8
2
1
2
1
1
1
Od 100 do 500
500 i ivše
1
1
-
Tab. Poljoprivredna gazdinstva prema broju konja, magaraca, mazgi, mula, opština Nikšić
Veličina razreda, prema veličini uslovnog grla (UG)
Size class of livestock (LSJ)
Magarci, mazge i mule, ukupno
Konji ukupno
Broj
gazdinstava
Ukupan broj
Od toga nije
u vlasništvu
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Opština Nikšić
Bez zemljišta
217
-
351
-
1
-
18
-
20
-
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
11
39
24
42
24
14
7
13
3
2
14
1
8
1
5
9
17
70
35
66
36
17
10
18
5
4
32
2
11
1
8
18
1
.
-
4
6
3
2
1
1
1
-
6
6
3
2
1
1
1
-
Od toga
nije u
vlasništvu
-
Tab.Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji goveda opština, Nikšić
Opština Nikšić
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
Broj
gazdinstava
3031
32
275
831
567
532
233
125
76
69
57
16
81
25
38
15
29
29
Veličina razreda, prema veličini uslovnog grla (UG)
Size class of livestock (LSJ)
Ukupan Od toga nije
Broj goveda
Goveda do 1 godine
broj
u vlasništvu
na ispaši
Muška grla
Ženska grla
9796
553
578
776
98
629
1642
1344
1642
884
701
357
368
353
143
508
187
290
156
169
323
-
1
4
2
7
2
29
30
51
39
123
265
43
6
48
84
65
90
43
26
20
26
35
8
47
17
18
8
10
27
14
44
112
113
92
69
111
31
20
31
5
32
18
26
12
15
31
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji svinja po opštinama, Nikšić
Porodična poljoprivredna gazdinstva, prema kategoriji -svinja
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Od toga nije
u vlasništvu
Prasad do
19 kg
Svinje od
20 do 49 kg
Svinje za tov, od 50 do
79
836
32
147
213
65
80
26
14
9
11
3
9
1
5
2
10
209
132
3
29
53
7
9
10
9
2
3
2
5
-
42
17
10
1
8
3
3
-
337
11
104
89
51
30
10
11
5
3
4
6
5
8
-
65
4
21
17
10
6
2
5
-
20
4
5
5
3
1
1
1
-
Opština Nikšić
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji ovaca po opštinama, Nikšić
Porodična poljoprivredna gazdinstva, prema kategoriji- koza
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Od toga
nije u
vlasništvu
Broj koza
na ispaši
Ukupan
br jaradi
Ukupno koze
za mužu
Ukupno druge
koze za priplod
Ukupno jarčevi I
jalove koze
Opština Nikšić
648
27561
40
27561
9719
14688
2570
584
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
8
24
88
90
122
71
35
25
26
19
11
28
12
19
12
28
30
165
227
1341
2198
3776
2730
1480
1034
1311
1180
381
1790
688
1267
663
1832
5498
-
165
227
1341
2198
3776
2730
1480
1034
1311
1180
381
1790
688
1267
663
1832
5498
42
59
366
835
1134
839
494
400
541
447
145
658
232
373
260
612
2282
110
133
612
970
2208
1434
792
543
686
689
230
937
373
842
358
817
2854
12
35
334
320
337
359
151
74
80
19
180
52
40
22
272
283
1
29
73
97
98
43
17
4
25
6
15
31
12
23
31
79
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji koze po opštinama, Nikšić
Porodična poljoprivredna gazdinstva, prema kategoriji- koza
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Od toga nije
u vlasništvu
Broj koza
na ispaši
Ukupan
br jaradi
Ukupno koze
za mužu
Ukupno druge
koze za priplod
Ukupno jarčevi I
jalove koze
Opština Nikšić
588
7018
6
282
2427
3916
424
251
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
8
65
172
95
92
39
21
14
68
274
1216
766
1170
585
177
320
6
-
1
-
12
79
472
280
443
224
39
136
54
171
596
417
631
288
130
122
2
15
109
46
31
52
6
48
9
39
23
65
21
2
14
44
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
18
7
3
18
4
6
5
8
13
504
97
278
452
147
142
216
162
444
-
.
8
273
174
40
86
135
57
43
34
36
137
250
48
177
292
90
99
181
125
245
51
2
20
1
41
29
7
15
5
1
21
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji pčele i zečevi po opštinama, Nikšić
Košnice pčela
Opština Nikšić
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
Broj
gazdinstava
393
7
34
98
51
68
36
17
13
18
12
2
12
7
7
2
3
6
Zečevi
Ukupan broj
Od toga nije
u vlasništvu
25
25
-
8011
245
1040
2218
862
1210
501
332
223
250
206
190
197
147
140
90
57
103
Broj
gazdinstava
8
1
2
1
1
1
1
1
-
Ukupan
broj
84
40
11
20
3
1
4
5
-
Od toga nije
u vlasništvu
-
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva sa živinom, prema veličini razreda, opština Nikšić
Živina/Poultry
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Od toga nije
u vlasništvu
Tovljena pilad,
brojleri
Kokoške
nosilje
Guske
Ćurke
Ostala
živina
Opština Nikšić
2122
74994
-
10629
63364
108
379
514
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
24
301
615
355
325
144
78
53
50
34
11
47
15
23
8
17
22
4307
8867
19158
20868
9839
3428
1226
1343
3557
476
150
500
179
272
305
206
313
.
-
402
1155
5957
1045
1800
50
220
-
3885
7461
12867
19674
7892
3359
996
1331
3537
468
150
496
174
272
305
184
313
5
56
3
26
10
8
-
10
119
107
100
29
2
12
-
5
76
224
23
108
19
10
10
8
4
5
22
-
45
Opština Danilovgrad
Privredna struktura Opštine Danilovgrad je vrlo razuđena i raznovrsna. Područje je bogato
prirodnim resursima: zemljom, vodom, šumom, kamenom i značajnim potencijalima kada je
turizam i poljoprivreda u pitanju. Bjelopavlićka ravnica je odavno poznat poljoprivredni kraj,
s obzirom na blagu klimu i mogućnost navodnjavanja iz rijeka Zete i Sušice.
Pojedina preduzeća su samim tim svoju proizvodnju zasnovala na raspoloživim resursima, a
najznačajnije djelatnosti kojima se preduzeća bave su prehrambena industrija,
poljoprivreda, prerada kamena, proizvodnja stočne hrane, šumarstvo, prerada drveta,
trgovina, ugostiteljstvo, zanatstvo i druge usluge. Na sledećim stranama prikazane su tabele:
porodičniih poljoprivredna gazdinstva prema tipu veličini razreda stada u Opštini
Danilovgrad i to: poljoprivredna gazdinstva prema broju konja, magaraca, mazgi, mula,
poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji goveda, poljoprivredna gazdinstva koji se bave
uzgojom svinja, poljoprivredna gazdinstva koja se bave uzgojom koza, i poljoprivredna
gazdinstva koja se bave uzgojem zečeva i pčelarstvom.
Tab Porodična poljoprivredna gazdinstva prema tipu veličini razreda stada, opština Danilovgrad
0
Opština Danilovgrad
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.00 ha I više
Veličina razreda, prema veličini uslovnog grla (UG)
Size class of livestock (LSJ)
Od 0 do 5
Od 5 do 10
Od 10 do 15
1248
4
19
711
285
154
43
15
11
2
2
1
1
-
1537
9
65
617
378
306
86
33
12
8
9
3
1
1
5
3
1
-
119
1
2
23
23
19
16
7
8
7
5
1
1
1
2
2
1
39
3
2
5
7
6
2
5
2
1
3
3
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema broju konja, magaraca,mazgi, mula, opština Danilovgrad
Veličina razreda, prema veličini uslovnog grla (UG)
Size class of livestock (LSJ)
Konji ukupno
Magarci, mazge i mule, ukupno
Opština Danilovgrad
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
Broj
gazdinstava
53
6
9
8
6
3
2
Ukupan broj
114
11
15
25
6
3
4
Od toga nije
u vlasništvu
.
46
Broj
gazdinstava
41
11
14
9
2
-
Ukupan
broj
47
12
14
13
2
-
Od toga nije
u vlasništvu
-
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
1
3
1
1
1
1
1
10
2
3
2
5
1
1
1
35
-
1
1
2
1
1
1
2
2
-
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji goveda opština, Danilovgrad
Opština Danilovgard
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
Broj
gazdinstava
983
4
25
279
230
231
72
40
18
14
18
6
4
5
6
5
8
18
Veličina razreda, prema veličini uslovnog grla (UG)
Size class of livestock (LSJ)
Ukupan Od toga nije
Broj goveda
Goveda do 1 godine
broj
u vlasništvu
na ispaši
Muška grla
Ženska grla
2488
16
136
126
131
7
38
487
449
487
220
158
55
99
103
26
29
46
30
29
78
147
4
3
9
7
3
15
111
2
20
30
20
11
4
2
2
8
2
3
1
5
13
1
3
29
21
26
8
10
2
9
10
1
1
10
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji svinja po opštinama, Danilovgrad
Porodična poljoprivredna gazdinstva, prema kategoriji -svinja
Opština Danilovgrad
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Od toga nije
u vlasništvu
Prasad do
19 kg
Svinje od
20 do 49 kg
Svinje za tov, od 50 do
79
1090
8
47
396
246
203
72
31
15
15
15
4
5
2
5
4
5
14
3470
25
144
1102
780
660
257
109
54
76
95
17
25
28
15
20
10
53
7
7
-
437
5
133
108
78
24
8
3
22
40
4
12
-
646
4
38
191
151
134
60
23
13
5
4
3
2
2
16
870
13
26
301
231
181
39
21
8
3
17
4
1
2
8
4
7
4
47
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji ovaca po opštinama -Danilovgrad
Ovce
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Od toga nije
u vlasništvu
Broj ovaca
na ispaši
Jagnjad i šilježad
do 1 god
Ovce za
mužu
Druge ovce
za priplod
Ovnovi i
jalove ovce
Opština Danilovgrad
214
10137
186
4692
2932
6551
519
135
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
1
2
40
38
43
21
12
4
7
4
3
3
3
4
3
6
20
10
57
640
691
737
482
416
270
515
287
482
302
417
187
90
549
4005
6
80
100
.
20
30
90
549
4003
5
3
138
77
129
156
70
80
185
112
131
50
170
42
180
1404
5
54
438
449
563
228
326
180
305
167
350
212
232
140
90
369
2443
61
156
40
97
18
10
25
40
5
67
3
9
5
1
2
8
1
15
91
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji koza po opštinama -Danilovgrad
Porodična poljoprivredna gazdinstva, prema kategoriji- koza
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Od toga nije
u vlasništvu
Broj koza
na ispaši
Ukupan
br jaradi
Ukupno koze
za mužu
Ukupno druge
koze za priplod
Ukupno jarčevi I
jalove koze
Opština Danilovgrad
291
3020
-
363
1029
1446
443
102
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
4
10
105
64
48
16
11
4
2
8
2
1
2
1
4
9
11
113
476
626
568
121
114
69
19
190
134
70
24
20
105
360
-
1
20
3
340
4
46
16
137
242
26
30
36
11
76
62
33
2
10
40
114
5
62
289
296
200
74
65
22
5
89
70
37
22
10
65
135
20
184
92
20
4
11
3
2
107
2
5
7
9
34
1
15
25
4
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji pčele i zečevi po opštinama, Danilovgrad
Košnice pčela
Opština Danilovgrad
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
Broj
gazdinstava
93
2
3
37
19
16
3
5
2
Ukupan broj
1764
110
90
618
455
269
10
72
25
Zečevi
Od toga nije
u vlasništvu
15
-
48
Broj
gazdinstava
16
5
7
3
1
-
Ukupan
broj
143
26
86
28
3
-
Od toga nije
u vlasništvu
-
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
1
1
1
2
1
20
10
30
40
15
15
-
-
-
Tab Porodična poljoprivredna gazdinstva sa živinom, prema veličini razreda, opština Danilovgrad
Broj
gazdinstava
Veličina razreda prema ukupnom broju živine
Bez živine
1 - 50
51-349
350 – 999
1000 - 2999
Opština Danilovgrad
2993
2044
881
46
15
4
Bez zemljišta
<0.10 ha
15
86
9
52
4
27
6
1
1
-
0.10 ha<0.50 ha
1356
1000
341
8
6
1
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
693
488
479
312
203
164
8
7
1
2
1
2
2.00<3.00 ha
153
96
49
5
3
-
3.00<4.00 ha
62
31
28
3
-
-
4.00<5.00 ha
33
17
14
2
-
-
5.00<6.00 ha
19
7
10
2
-
-
6.00<8.00 ha
24
7
14
2
1
-
8.00<10.00 ha
8
4
4
-
-
-
10.00<15.00 ha
5
2
3
-
-
-
15.00<20.00 ha
6
4
1
1
-
-
20.00<30.00 ha
8
4
4
-
-
-
30.00<50.00 ha
6
3
3
-
-
-
50.00<100.00 ha
10
6
4
-
-
-
100 ha I više
21
11
8
2
-
-
Opština Podgorica
Opšina Podgorica pokriva teritoriju površine od 1.441 km2 i u ukupnoj površini CG učestvuje sa
10.4%. Na sledećim stranama prikazane su tabele: porodičniih poljoprivredna gazdinstva prema tipu
veličini razreda stada u Opštini Podgorica i to: poljoprivredna gazdinstva prema broju konja,
magaraca ,mazgi, mula, poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji goveda, poljoprivredna
gazdinstva koji se bave uzgojom svinja, poljoprivredna gazdinstva koja se bave uzgojom koza, i
poljoprivredna gazdinstva koja se bave uzgojem zečeva i pčelarstvom.
Stočni fond u Opštini Podgorica prema evidenciji čini 450 farmi u govedarstvu sa oko 4.600 krava, 260
farmi u čvčarstvu sa ukupno 28.000 ovaca i 80 farmi u kozarstvu sa ukupno 42.000 koza.Evidencija se
ne vodi u govedarstvu, ukoliko ima manje od 3 grla, u ovčarstvu manje od 20 grla i u kozarstvu manje
od 10 grla. Stočrastvo u opštini Podgorica zastupljeno je naročito u sjevernijem dijelu na kome se
pretežno gaje goveda, ovce i koze ili je organizovana intezivna proizvodnja rasplodnih i tovnih
životinja u zatvorenom prostoru na farmama. Vrsta koja je autohtona u Crnoj Gori i kojoj prijeti
istrebljenje je buša. Pojedinačna grla ili manja stada buše mogu se naći i u zaleđu Skadarskog jezera i
području oko rijeke Bojane. Najčešća vrsta ovce je pramenka sa nekoliko varijeteta koji su adaptirani
lokalnim uslovima i to: zetska žuja, takođe ugrožena vrsta koja je prvobitno uzgajana oko Podgorice
(Zeta, Lješkopolje, Ćemovsko polje do Bjelopavlića) i Bardoka. Domaća balkanska koza gaji se u
49
područjima koja nijesu pogodna za ovcu, a pogotovu ne za gajenje goveda. Takva su područja krša
koja su obično obrasla šikarom i sitnim listopadnim drvećem.
Tab.- Prikaz broja grla stoke u Crnoj Gori i Podgorici
CG
Podgorica
Godine
Goveda
Ovce
Svinje
2008
2009
2010
2008
2009
2010
91.929
89.194
84.046
5.854
5.826
4.452
200.369
188.227
180.228
15.365
14.390
12.195
5.130
3.315
4.565
109
86
67
Živina
278.024
336.688
240.245
22.167
19.763
19.136
Košnice
27.508
21.526
13.632
2.904
2.257
1.907
Izvor: „Monstat“ – Statistički godišnjak 2010.g
Podaci pokazuju da je stočarstvo u opadanju što je posljedica u prvom redu napuštanja
(depopulacije) sela. Dominira u ruralnim sredinama i još uvijek je glavno zanimanje seoskog
stanovništva. Gajenje stoke je pogodno iz razloga što je na sjevernom području grada pretežno
poljoprivredno zemljište - livade, pašnjaci, šikare i makije.
Prema podacima Biotehničkog fakulteta u Podgorici u 2010. godini broj registrovanih farmi iznosio je
468 sa kapacitetom od ukupno 2.277 grla stoke, dok je na nivou Crne Gore registrovano 3.144 farmi
sa 13.419 grla stoke.
Od stočara kooperanata koji predaju sirovo mlijeko za dalju proizvodnju, tj. tržišnu prodaju sa
područja Glavnog grada-Podgorice, otkupljuju sljedeće mljekare:
- Podgorica: “Dinoša – Bubulj”, ZZ “Cijevna mljekara”, “Milmarc Group”
- Cetinje: “Vulaš” - Čevo, “Bajički Pištet”,
- Danilovgrad: “Šimšić Montmilk”,
Navedene mljekare od kooperanata sa područja grada godišnje otkupe od 4-4,5 miliona litara sirovog
mlijeka. U cilju stimulisanja proizvodnje mlijeka za tržište, kooperanti koji mlijeko prodaju preko
mljekara dobijaju premije iz Budžeta Glavnog grada u iznosu od 0,03 €/lit. predatog mlijeka.
Prema podacima Sekretarijata za razvoj preduzetništva, danilovgradska mljekara “Šimšić Montmilk”,
otkupljuje blizu 50% količina sirovog mlijeka od kooperanata sa područja Glavnog grada.
U cilju razvoja stočarstva, očuvanja i racionalnog korišćenja prirodnih resursa, očuvanja
biodiverziteta, održavanja prirodne i kulturne baštine i tradicionalnih proizvoda, u okviru mjera
ruralnog razvoja sprovode se mjere za podsticaj korišćenja planinskih pašnjaka putem izdiga stoke.
Pravo na ovu podsticajnu mjeru imaju stočari koji na katun izdižu najmanje 5 uslovnih grla i borave
najmanje 2 mjeseca.
Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja vodi Registar poljoprivrednih proizvođača, koji ostvaruju
penzijsko-invalidsko osiguranje preko poljoprivredne djelatnosti. Sekretarijat za razvoj preduzetništva
izdao 457 potvrda o obavljanju poljoprivredne proizvodnje na području Glavnog grada. Od ovog broja
poljoprivrednih proizvođača, 316 je aktivnih, odnosno stiču pravo penzijsko-invalidskog osiguranja, a
141 je isključeno po raznim osnovama.
Poljoprivredni proizvođači (muškarci preko 65, a žene preko 60 godina), kojima je poljoprivreda
jedino i glavno zanimanje stiču pravo na staračku naknadu u visini od 40 €, koje isplaćuje Ministarstvo
poljoprivrede i ruralnog razvoja iz Agrobudžeta. Sekretarijat za razvoj preduzetništva vodi aktivnosti
oko prikupljanja kontrole potrebne dokumentacije, na osnovu koje resorno Ministarstvo donosi
rješenje i od 2002. godine od kada je počela realizacija Programa staračkih naknada na području
50
Glavnog grada za ostvarenje navedenog prava se prijavilo 859 poljoprivrednih proizvođača, a
trenutno to pravo koristi 457 poljoprivrednih proizvođača sa područja Glavnog grada-Podgorica.
U cilju valorizacije privrednih resursa Crne Gore, Privredna komora CG je krajem 2008. godine
pokrenula projekat „Dobro iz Crne Gore“ koji, u stvari, predstavlja postupak brendiranja domaćih
proizvoda i usluga koji za to posjeduju realan potencijal a koji se provjerava i utvrđuje u strogoj
proceduri ispunjavanja kriterijuma za natprosječan kvalitet. Crnogorski proizvodi i usluge takvog
kvaliteta označavaju se kolektivnim žigom „Dobro iz Crne Gore“ koji je zaštićen u Zavodu za
intelektualnu svojinu. Pored smanjenja rizika prilikom kupovine i povećanja učešća domaćih
proizvoda na našem tržištu, težnja za sticanjem prava za korišćenje žiga stimuliše domaće kompanije
da unapređuju kvalitet svojih proizvoda i usluga i postignu konkurentnost koja će efektuirati većim
izvozom i smanjenjem spoljnotrgovinskog deficita.
Pravo korišćenja žiga „Dobro iz Crne Gore“ ima 13 privrednih društava za 74 proizvoda. Sa područja
Glavnog grada Podgorice to su „Plantaže 13. jul“ za 22 vrste vina i rakije i AD „Inpek“ za 6 proizvoda.
Glavni grad ima potencijal za brendiranje u oblasti poljoprivrede. Međutim, tržište domaćih
proizvođača, osim primarne proizvodnje i prerade, treba usmjeriti ka proizvodima većeg stepena
obrade i dodate vrijednosti po kojima bi cijela nacionalna ekonomija bila prepoznatljiva, kao što je
finalni proizvod vino "Vranac ". Pored toga, meso, mesne prerađevine, riba, prerađevine od ribe,
voda, povrće, voće, šumski i drugi proizvodi daju osnov za kreiranje novih brendova i unaprijeđenje
postojećih. Podsticanje izgradnje prerađivačkih kapaciteta (pasterizovanog, konzerviranog,
smrznutog voća i povrća).
Ovo je značajno i sa aspekta privlačenja stranih investicija. U zadnjih nekoliko godina proizvodnja za
velike trgovačke lance koji imaju proizvode sa privatnim oznakama – „private labels”, doveo je do
rasta malih i srednjih proizvođača i izvoznika u zemljama u razvoju.
Tab Porodična poljoprivredna gazdinstva prema tipu veličini razreda stada, opština Podgorica
Veličina razreda, prema veličini uslovnog grla (UG)
Size class of livestock (LSJ)
Konji ukupno
Magarci, mazge i mule, ukupno
Opština Podgorica
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
Broj
gazdinstava
4049
75
357
1497
870
626
186
83
42
30
54
15
34
33
38
42
41
26
Ukupan broj
10827.8
221.7
Od toga nije
u vlasništvu
3225
39
598.2
2797.2
1886.5
1765.6
571.1
252.6
229.4
143
208
58.6
97.1
131.8
185
311.9
521.5
828.5
91
2015
541
312
116
45
19
15
13
5
8
3
2
1
-
51
Broj
gazdinstava
3669
70
343
1427
818
563
166
74
34
17
46
13
31
28
28
7
4
-
Ukupan
broj
245
3
11
51
39
47
13
71
6
10
5
1
2
4
7
30
8
1
Od toga nije
u vlasništvu
61
1
2
10
8
7
3
1
3
1
2
2
20
1
75Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema broju konja, magaraca, mazgi, mula, opština Podgorica
Veličina razreda, prema veličini uslovnog grla (UG)
Size class of livestock (LSJ)
Konji ukupno
Magarci, mazge i mule, ukupno
Broj
gazdinstava
139
3
7
29
29
29
8
1
2
2
1
1
3
4
2
5
7
6
Opština Podgorica
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
Ukupan broj
Od toga nije
u vlasništvu
17
3
5
8
1
.
-
326
4
10
69
67
82
17
1
2
3
1
2
5
5
2
10
14
32
Broj
gazdinstava
66
1
13
18
8
3
1
1
2
1
5
4
4
2
3
Ukupan
broj
101
1
23
25
12
3
1
1
2
1
5
5
9
6
7
Od toga nije
u vlasništvu
-
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji svinja po opštinama, Podgorica
Porodična poljoprivredna gazdinstva, prema kategoriji -svinja
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Od toga nije
u vlasništvu
Prasad do
19 kg
Svinje od
20 do 49 kg
Svinje za tov, od 50 do
79
2416
8145
22
804
1560
2248
70
252
869
527
376
103
46
27
15
25
6
18
17
12
21
20
12
266
844
2827
1562
1515
345
171
99
77
153
22
34
37
27
59
63
43
8
6
2
3.
3
--
32
310
90
234
27
8
34
12
-2
5
56
93
536
285
232
66
33
30
9
67
9
21
30
11
33
33
16
143
225
856
444
318
92
50
12
16
17
7
9
4
13
5
20
17
Opština Podgorica
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
17
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji ovaca po opštinama -Podgorica
Ovce
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Od toga nije
u vlasništvu
Broj ovaca
na ispaši
Jagnjad i šilježad
do 1 god
Ovce za
mužu
Druge ovce
za priplod
Ovnovi i
jalove ovce
Opština Podgorica
416
16128
149
16128
3827
10110
1329
862
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
3
18
93
66
52
27
7
24
202
1605
1291
1254
703
107
15
12
2
-
24
202
1605
1291
1254
703
107
3
20
359
338
320
216
35
6
114
1038
848
866
436
66
44
182
55
33
38
6
15
24
26
50
35
13
-
52
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
8
7
4
5
10
13
12
33
33
25
333
303
170
40
202
380
271
1272
2636
5335
120
333
303
170
40
202
380
271
1272
2636
5335
143
140
21
10
45
22
26
287
522
1320
181
142
55
28
78
349
200
676
1837
3190
90
2
73
25
251
200
330
9
21
4
6
9
20
58
77
495
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji koza po opštinama -Podgorica
Porodična poljoprivredna gazdinstva, prema kategoriji- koza
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Od toga nije
u vlasništvu
Broj koza
na ispaši
Ukupan
br jaradi
Ukupno koze
za mužu
Ukupno druge
koze za priplod
Ukupno jarčevi I
jalove koze
Opština Podgorica
315
5401
2
459
1072
3822
208
299
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
9
30
111
68
34
15
5
3
1
2
1
3
2
6
6
10
9
146
401
727
676
481
232
12
823
9
4
25
16
12
60
86
507
1184
2
-
1
10
5
12
2
20
75
335
55
100
109
101
90
24
1
409
4
6
27
32
22
92
64
292
548
527
302
181
11
411
4
25
8
10
10
46
442
941
14
2
58
23
77
5
19
10
-
13
7
12
25
12
27
3
2
2
4
8
33
151
Tab Porodična poljoprivredna gazdinstva sa pčelama i zečevima, prema veličini razreda, opština Podgorica
Košnice pčela
Opština Podgorica
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
Broj
gazdinstava
336
15
30
123
64
40
9
8
8
3
7
2
4
2
4
6
8
3
Ukupan broj
8456
653
1024
3136
1263
668
233
209
212
109
85
60
23
79
67
37
288
310
Zečevi
Od toga nije
u vlasništvu
75
75
-
53
Broj
gazdinstava
23
3
11
4
2
1
1
1
-
Ukupan
broj
184
51
93
20
3
5
2
10
-
Od toga nije
u vlasništvu
-
Tab Porodična poljoprivredna gazdinstva sa živinom, prema veličini razreda ,opština Podgorica
Opština Podgorica
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
1704
22
123
647
337
294
76
38
23
18
24
9
13
14
14
19
22
11
66379
5965
3416
30610
8166
11499
1164
2635
361
237
753
123
97
127
210
236
572
208
Živina
Od toga nije u
vlasništvu
Tovljena pilad brojleri
Kokoške
nosilje
Guske
Ćurke
Ostala
živina
281
115
150
10
6
-
7726
238
997
2992
2352
994
83
50
25
15
-
55843
5697
2149
25808
5479
10294
1064
2530
320
220
728
123
82
127
210
236
572
204
137
10
75
11
36
5
-
528
20
42
259
91
24
14
33
16
25
4
2145
248
1476
233
151
3
17
17
-
Opština Cetinje
Područje Opštine Cetinje zahvata površinu od 910 km2, ili 6,6% ukupne površine Crne Gore (13.812
km2). Opština Cetinje raspolaže značajnijim resursima obradivih poljoprivrednih površina, Po
poljoprivrednom popisu iz 2010.ukupno raspoloživo poljoprivredno zemljište iznosi 4763,6 ha od
čega 873 ha je ukupno korišćeno poljoprivredno zemljište. Specifični prirodni uslovi Opštine, koji se
ogledaju u večim površinama livada i pašnjaka, predodredili su ekstenzivno gajenje preživara.
Pčelarstvo u Opštini ima dugu I bogatu tradiciju. Bogatstvo medonosnog bilja stvara povoljne
prirodne uslove, za razvoj ove djelatnosti.
Po podacima Veterinarske upravei, (dopis br. 323/11-0306-2932/2 od 16.11.2011.godine) koja inače
inače vrši registraciju proizvodjača hrane animalnog porijekla na području Prijestonice registrovano
je:
- 29 – objekata za preradu mesa (od čega 12 na Njegušima, 3 na Čevu, 3 u Bajicama,
ostalo Cetinje i okolina),
- 6 objekata za preradu mlijeka,
- 1 objekat za preradu ribe,
- 1 objekta za rasecanje i preradu mesa,
- 7 objekata za prodaju mesa na malo,
- 1 objekat za prodaju hrane za životinje,
- 7 objekata za držanje životinja (3 objekta za držanje koza, 1 objekat za držanje krava, 1
objekat za koke nosilje, 1 objekat ribnjak – pastrmka, 1 objekat za držanje svinja),
- 1 objekat za prodaju na malo ribe.
Ribarstvo: Po podacima iz Ribarstva A.D. Rijeka Crnojevića kapacitet ribnjaka je 40 tona konzumne
pastrmke u 1 turnusu. U toku godine mogu se izvesti 2 turnusa – što čini 80 tona pastrmke.
Trenutno u kavezima nema proizvodnje. Kapacitet fabrike za preradu ribe je 30-40 hiljada kutija
konzervi na dan.
i
http://www.cetinje.me/skupstina/dokumenti, pdf
54
U nastavku, prikazane su tabele: porodičniih poljoprivredna gazdinstva prema tipu veličini razreda
stada u Opštini Cetinje i to: poljoprivredna gazdinstva prema broju konja, magaraca ,mazgi, mula,
poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji goveda, poljoprivredna gazdinstva koji se bave uzgojom
svinja, poljoprivredna gazdinstva koja se bave uzgojom koza, i poljoprivredna gazdinstva koja se bave
uzgojem zečeva i pčelarstvom.
Tab Porodična poljoprivredna gazdinstva prema tipu veličini razreda stada, opština Cetinje
od 15 do 20
Opština Cetinje
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.00 ha I više
Veličina razreda, prema veličini uslovnog grla (UG)
Size class of livestock (LSJ)
od 20 do 50
od 50 do 100
Od 100 do 500
12
5
4
1
1
1
-
11
1
1
3
1
1
2
1
1
1
-
500 i više
-
-
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema broju konja, magaraca,mazgi, mula, opština Cetinje
Veličina razreda, prema veličini uslovnog grla (UG)
Size class of livestock (LSJ)
Konji ukupno
Magarci, mazge i mule, ukupno
Opština Cetinje
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
Broj
gazdinstava
108
31
25
26
13
4
2
2
1
1
1
1
1
-
Ukupan broj
264
68
53
57
45
16
6
5
2
4
4
3
1
-
Od toga nije
u vlasništvu
-
55
Broj
gazdinstava
56
3
23
10
16
3
1
-
Ukupan
broj
66
3
27
14
18
3
1
-
Od toga nije
u vlasništvu
-
Tab.Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji goveda opština, Cetinje
Goveda
Opština Cetinje
Broj
gazdinstava
334
Ukupan
broj
1043
Od toga nije
u vlasništvu
-
Broj goveda
na ispaši
1
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
1
21
119
84
70
18
6
1
3
3
1
3
1
2
1
1
33
280
241
250
131
23
9
12
22
6
11
4
12
8
-
1
-
Goveda do 1 godine
Muška grla
Ženska grla
68
105
3
16
15
9
17
2
1
3
2
-
1
27
30
32
15
-
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji svinja po opštinama, Cetinje
Broj gazdinstava
Opština Cetinje
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
161
5
26
54
33
22
13
3
1
2
1
1
Porodična poljoprivredna gazdinstva, prema kategoriji -svinja
Ukupan
broj
Od toga nije
u vlasništvu
Prasad do
19 kg
Svinje od
20 do 49 kg
Svinje za tov, od 50 do
79
678
27
115
258
109
68
47
31
3
10
6
4
-
38
10
2
12
10
1
3
-
230
4
30
64
47
28
22
24
7
4
278
3
40
136
26
36
21
7
3
6
-
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji ovaca po opštinama -Cetinje
Ovce
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Od toga nije
u vlasništvu
Broj ovaca
na ispaši
Jagnjad i šilježad
do 1 god
Ovce za
mužu
Druge ovce
za priplod
Ovnovi i
jalove ovce
Opština Cetinje
90
3408
-
150
1077
2049
145
137
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
2
1
19
24
22
6
3
20
12
336
666
653
265
210
-
-
1
5
99
196
182
102
60
15
6
205
438
406
125
120
4
6
5
40
30
-
1
26
27
25
8
30
56
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
3
3
1
1
1
3
1
226
340
100
260
30
140
150
-
10
140
-
80
135
20
120
30
47
129
205
30
140
30
100
100
10
40
10
-
7
10
3
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji koza po opštinama -Cetinje
Koze
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Od toga nije
u vlasništvu
Broj koza
na ispaši
Ukupan
br jaradi
Ukupno koze
za mužu
Ukupno druge
koze za priplod
Ukupno jarčevi I
jalove koze
Opština Cetinje
144
3295
-
210
1021
2013
105
156
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
2
17
47
33
24
7
3
3
3
1
1
1
1
1
11
278
897
663
589
162
36
28
121
100
160
50
100
100
-
10
100
100
81
320
199
187
55
9
40
20
60
50
-
5
192
503
455
362
92
36
9
71
20
80
40
48
100
6
1
17
6
10
10
55
-
4
57
9
34
5
10
5
20
10
2
-
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji zečevi po opštinama, Cetinje
Košnice pčela
Opština Cetinje
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
Broj
gazdinstava
127
12
13
49
29
11
3
1
2
2
1
1
1
1
1
Ukupan broj
3103
536
361
990
581
291
52
2
35
90
30
20
50
30
35
Zečevi
Od toga nije
u vlasništvu
-
57
Broj
gazdinstava
4
3
1
-
Ukupan
broj
39
29
10
-
Od toga nije
u vlasništvu
-
Tab Porodična poljoprivredna gazdinstva sa živinom, prema veličini razreda ,opština Cetinje
Opština Cetinje
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
Broj
gazdinstava
Bez živine
895
22
77
440
173
119
33
8
4
5
3
1
3
1
4
1
1
660
16
53
364
112
81
17
4
3
3
1
1
1
1
2
1
-
Veličina razreda prema ukupnom broju živine
1 - 50
224
6
22
73
59
35
15
4
1
2
2
2
2
1
51-349
350 – 999
1000 - 2999
6
2
2
1
1
-
3
1
2
-
2
2
-
Opština Bar
Opština Bar zahvata kopneni prostor površine 598 km2, a sa pripadajućom vodenom površinom
Skadarskog jezera od 128 km2 (od albanske granice do Poseljana), zauzima deveto mjesto među
svim opštinskim područjima u Crnoj Gori. Najviša tačka Opštine je vrh planine Rumije, sa
nadmorskom visinom od 1.593m. U nastavku, prikazane su tabele: porodičniih poljoprivredna
gazdinstva prema tipu veličini razreda stada u Opštini Bar i to: poljoprivredna gazdinstva prema
broju konja, magaraca ,mazgi, mula, poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji goveda,
poljoprivredna gazdinstva koji se bave uzgojom svinja, poljoprivredna gazdinstva koja se bave
uzgojom koza, i poljoprivredna gazdinstva koja se bave uzgojem zečeva i pčelarstvom.
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema broju konja, magaraca,mazgi, mula, opština Bar
Veličina razreda, prema veličini uslovnog grla (UG)
Size class of livestock (LSJ)
Konji ukupno
Magarci, mazge i mule, ukupno
Opština Bar
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
Broj
gazdinstava
24
1
8
7
6
1
1
-
Ukupan broj
43
13
18
8
2
1
-
Od toga nije
u vlasništvu
.
-
58
Broj
gazdinstava
174
1
6
64
49
39
11
1
2
1
-
Ukupan
broj
190
1
8
74
51
41
11
1
2
1
-
Od toga nije
u vlasništvu
1
1
-
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji goveda po opštinama, Bar
Broj
gazdinstava
740
Opština Bar
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
Veličina razreda, prema veličini uslovnog grla (UG)
Size class of livestock (LSJ)
Ukupan Od toga nije
Broj goveda
Goveda do 1 godine
broj
u vlasništvu
na ispaši
Muška grla
Ženska grla
1677
66
124
107
2
25
281
204
162
35
8
5
5
2
1
4
1
1
3
1
4
54
553
384
462
103
19
14
12
6
2
7
2
2
19
34
-
4
1
4
2
2
19
34
5
35
28
36
10
1
1
4
4
1
46
24
23
6
2
2
3
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji svinje po opštinama, Bar
Porodična poljoprivredna gazdinstva, prema kategoriji -svinja
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Od toga nije
u vlasništvu
Prasad do
19 kg
Svinje od
20 do 49 kg
Svinje za tov, od 50 do
79
125
27
9
51
13
11
4
1
3
1
4
1
687
110
23
213
49
250
16
2
12
2
8
2-
4
4
-
76
65
11
-
120
3
5
64
21
8
10
2
5
2
312
104
37
7
151
3
2
3
2
3
-
Opština Bar
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji ovce po opštinama, Bar
Ovce
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Od toga nije
u vlasništvu
Broj ovaca
na ispaši
Jagnjad i šilježad
do 1 god
Ovce za
mužu
Druge ovce
za priplod
Ovnovi i
jalove ovce
Opština Bar
238
3121
-
5
521
2319
211
70
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
3
13
87
67
45
9
2
3
46
157
924
877
637
202
43
77
-
-
6
5
151
138
108
45
10
10
30
142
632
701
498
131
33
67
8
10
123
17
12
16
-
2
18
21
19
10
-
59
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
4
2
2
1
-
99
27
27
5
-
-
5
-
31
10
7
-
65
10
5
5
-
3
7
15
-
-
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji zečevi po opštinama, Bar
Košnice pčela
Opština Bar
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
Broj
gazdinstava
89
4
13
35
15
16
6
-
Ukupan broj
4008
192
837
1354
559
810
256
-
Zečevi
Od toga nije
u vlasništvu
-
Broj
gazdinstava
7
2
3
1
1
-
Ukupan
broj
108
32
51
10
15
-
Od toga nije
u vlasništvu
-
Tab Porodična poljoprivredna gazdinstva sa koze, prema veličini razreda ,opština Bar
Porodična poljoprivredna gazdinstva, prema kategoriji- koza
Broj
gazdinstava
Ukupan
broj
Od toga nije
u vlasništvu
Broj koza
na ispaši
Ukupan
br jaradi
Ukupno koze
za mužu
Ukupno druge
koze za priplod
Ukupno jarčevi I
jalove koze
Opština Danilovgrad
256
2333
-
100
421
1810
57
45
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
3
21
123
55
43
4
1
2
1
1
1
1
10
200
977
587
411
20
1
22
3
5
60
37
-
1
3
60
37
26
201
60
86
10
10
3
20
5
8
173
715
507
324
10
1
12
3
2
25
30
38
12
7
-
2
1
23
8
1
8
2
60
Tab Porodična poljoprivredna gazdinstva sa živinom, prema veličini razreda ,opština Bar
Opština Danilovgrad
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100 ha I više
Broj
gazdinstava
Bez živine
1814
37
128
952
339
241
59
18
11
11
4
2
4
1
1
1
4
1
1042
34
88
614
156
91
25
11
6
6
1
2
2
1
1
3
1
Veličina razreda prema ukupnom broju živine
1 - 50
750
3
36
330
181
145
33
7
5
3
3
2
1
1
-
51-349
350 – 999
1000 - 2999
20
4
7
2
4
1
2
-
2
1
1
-
-
5.5.2. Indeks poljoprivredne proizvodnje u 2011.
Ukupna poljoprivredna proizvodnja u Crnoj Gori, u odnosu na 2010. Biljži porast od 9.5%, uslijed
povećanja biljne proizvodnje za 2.7% i stočarstva za 19.9%. U biljnoj proizvodnji bilježi se značajan
porast proizvodnje krompira, mrkve, kukuruza, ovsa, šljiva, jabuka, krušaka. U stočarstvu, značajan je
porast proizvodnje kravljeg i ovčjeg mlijeka i prirasta ovaca i svinja. U ukupnoj poljoprivrednoj
proizvodnji u 2011.god. učešće biljne proizvodnje iznosi 56.6% i stočarske proizvodnje 43.4%.
Graf. Udio biljne proizvodnje I stočarstva u poljoprivrednoj proizvodnji
Tab. Indeksi poljoprivredne proizvodnje
Poljoprivreda
ukupno
Biljna
proizvodnja
Stočarstvo
2007
2006
88.8
2008
2007
110.3
2009
2008
102.6
2010
2009
98.3
2011
2010
109.5
83.4
124.3
105.3
99.2
102.7
95.5
95.1
98.7
97.1
119.9
61
Graf.Indeks poljoprivredne proizvodnje
5.6. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema vrsti objekata za smještaj organskog
đubriva po opštinama
U nizu agrotehnčkih mera, posebna pažnja se posvećuje blagovremenoj i pravilnoj primeni različitih
đubriva, kako bi njihov efekat došao do punog izražaja. Najčešća istraživanja u ovoj oblasti su
usmerena u pravcu povećanja prinosa gajenih kultura, dok se baza njihovog kumulativnog dejstva
(promene bioloških i hemijskih svojstava zemljišta) često zanemaruje. Đubriva se grubo mogu
podijeliti na organska i anorganska (mineralna), gdje je osnovna razlika izvor iz kojeg je đubrivo
nastalo, a ne nužno sastav nutrijenata, odnosno organska đubriva sastavljena su od obogaćene
organske materije – biljnog ili životinjskog porekla a neorganska đubriva sastavljena su od vještačkih
supstanci i/ili minerala). Mnoga neorganska đubriva ne zamjenjuju elemente u tragovima u zemljištu,
te zemljište postaje postepeno osiromašeno pri uzgajanju usjeva. Ovo trošenje je u vezi sa studijama
koje su pokazale opadanje sadžaja (do 75%) količine elemenata u tragovima u voću i povrću.
Organska đubriva sadrže prirodne organske materijale (npr. đubre, kompost) i prirodno prisutne
mineralne depozite (npr. šalitra – natrijum nitrat).
Tab. Sumarni pregled uvezenih količina mineralnih i drugih đubriva i hemijskih sredstava za zaštitu
bilja koja se koriste u poljoprivredi u Crnoj Gori, za 2012 godinu
Vrsta đubriva
Urea
NPK
KAN
Ostala mineralna đubriva
Organska đubriva
UKUPNO (sve vrste
đubriva)
Uvezena količina
360 tona
2.580 tona
435 tona
215 tona
434 tone
4.024 tone
Vrsta hemijskog sredstva
Uvezena količina
Ađilanti i okvašivači
46 kilograma
Regulatori rasta
156 kilograma
Fungicidi
100 tona
Insekticidi
65 tona
Insektofungicidi
1 tona
Limocidi
215 kilograma
Nematocidi
215 kilograma
Rodencidi
6 tona
Herbicidi
13 tona
UKUPNO (sve vrste hemijskih
sredstava)
185.632 kilograma
62
U tabelii. je dat sumarni pregled uvezenih količina mineralnih i drugih đubriva i hemijskih sredstava za
za zaštitu bilja koja se koriste u poljoprivredi u Crnoj Gori, za 2012 godinu. Moze se procijeniti da se
vise od 1/2 kolicine tih djubriva i hemijskih sredstava upotrijebi - primjeni na poljoprivrednim
površinama koje su u slivu I hidrobiološki povezane sa Skadarskim jezerom.
Procjena godišnjeg prometa stajskog đubriva u Podgorici, Malesiji (Gradska opština Tuzi), Zeti
(Gradska opština Golubovci) i Bjelopavlići (Opština Danilovgrad)
Procjena godišnjeg prometa stajskog đubriva (engl. manure) za područje Podgorice urađena je na
osnovu anketiranja /intervju sa prodavcima stajskog đubriva sa dva glavna mjesta prodaje –
„punkta“: (i) na Zabjelu (kod Pasarele i iza „Našeg Diskonta“) i (ii) na Tuškom putu (raskrsnica kod
Podvožnjaka). Po kazivanju prodavaca stajskog đurbriva, na ta dva prodajna punkta ima oko 20
aktivnih prodavaca čija je godišnja prodaja stajskog đubriva u poslednjih 10 godina dosta varirala i
kretala se u rasponu od 30 tona do oko 100 tona po prodavcu. Poslednjih godina je došlo do
povećane tražnje stajskog đubriva. U skladu sa tim prodavci su dali svoje procjene o godišnjem
prometu za 2012 godinu, koje su preračunom dale srednju vrijednost od 75 tona, godišnje, po
prodavcu. Zbog toga se može smatrati da je procijenjeni promet stajskog đubriva u 2012 godini u
Podgorici (djelimično uključuje područje Zete, Malesije i Crmnice, kao prodaja „po pozivu“ naručioca,
uz preporuku) oko 1.500 tona (20 prodavaca x 75 tona = 1.500 tona).
Procijenjen je i promet stajskog đubriva na drugim prodajnim mjestima koja su vezana za neposredni
sliv Skadarskog jezera, i to: u Podgorici (na Zlatici, kod Stočne pijace i druga mjesta pored puteva), u
Tuzima (na ulazu), Golubovcima (oko raskrsnice), Danilovgradu (pored puta kod kružnog toka) i
povremeno na Virpazaru (za Crmnicu) i drugim mjestima. Gruba procjena prometa stajskog đubriva
na tim mjestima je da ista ne prelazi po obimu promet na prethodno navedena 2 glavna mjesta
prodaje i kreće se od 1.000 do 1.500 tona. Po riječima intervjuisanih prodavaca, razlog za to su veze i
povjerenje u prodavce sa ta 2 punkta, koji su zapravo pre-prodavci (tzv „druga ruka“) koji
poljoprivrednim proizvođačima na širem području Podgorice prodaju stajsko đubrivo koje su
prethodno kupili na nekoj farmi ili kod domaćina stočara – poljoprivrednih proizvođača kod koji se
mogu otkupiti viškovi stajskog đubriva iz njihovih štala. Područje sa koga se stajsko đubrivo otkupljuje
je dosta široko, od Grahova i Nikšića preko Bjelopavlića do Kuča. Na osnovu prethodnog, može se
procijeniti da je obim realizovanog prometa stajskog đubriva na svim prodajnim mjestima vezanim za
neposredni sliv Skadarskog jezera u 2012 godini oko 2.500 – 3.000 tona.
Na sledećim tabelama, dat je pregled porodičnih poljoprivrednih gazdinstva prema vrsti objekata za
smještaj organskog đubriva po opštinama Nikšić, Danilovgrad, Podgorica, Cetinje i Bar.
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema vrsti objekata za smještaj organskog đubriva po opštinama
Poljoprivredna gazdinstva,koja
za smještaj čvrstog đubriva
Broj
Ukupan broj
gazdinstava
nadkrivenih
objekata
Opština Nikšić
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
375
6
36
105
64
70
imaju objekte
Ukupan broj
nenadkrivenih
objekata
41
8
3
3
4
334
6
28
102
61
66
i
Poljoprivredna gazdinstva,koja imaju objekte
za smještaj tečnog đubriva
Broj
Ukupan
Ukupan broj
gazdinstava
broj
nenadkrivenih
nadkrivenih objekata
objekata
33
17
16
1
1
5
3
2
6
3
3
3
2
1
3
2
1
Izvor: Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, lična komunikacija sa gospodinom Spasom Popovićem, pomoćnikom direktora za
bezbjednost hrane.
63
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
25
20
9
6
5
5
8
4
6
3
2
1
2
9
3
1
3
2
1
2
-
23
11
6
6
4
2
6
3
4
3
2
1
6
3
1
2
1
1
1
2
1
2
1
-
6
1
1
1
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema vrsti objekata za smještaj organskog đubriva po opštinama
Poljoprivredna gazdinstva,koja imaju objekte
za smještaj čvrstog đubriva
Broj
Ukupan broj Ukupan broj
gazdinstava
nadkrivenih
nenadkrivenih
objekata
objekata
Opština Danilovgrad
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
33
1
9
4
9
1
2
2
1
2
1
1
10
1
2
1
4
1
1
-
23
7
3
5
1
1
2
1
2
1-
Poljoprivredna
gazdinstva,koja
imaju
objekte za smještaj tečnog đubriva
Broj
Ukupan
Ukupan broj
gazdinstava
broj
nenadkrivenih
nadkrivenih objekata
objekata
--
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema vrsti objekata za smještaj organskog đubriva po opštinama
Poljoprivredna gazdinstva,koja imaju objekte
za smještaj čvrstog đubriva
Broj
Ukupan broj Ukupan broj
gazdinstava
nadkrivenih
nenadkrivenih
objekata
objekata
Opština Podgorica
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
529
6
25
152
123
112
39
15
12
5
6
3
3
3
120
4
9
39
26
16
8
8
2
1
2
-
409
2
16
113
97
96
31
7
10
4
4
3
3
3
64
Poljoprivredna
gazdinstva,koja
imaju
objekte za smještaj tečnog đubriva
Broj
Ukupan
Ukupan broj
gazdinstava
broj
nenadkrivenih
nadkrivenih objekata
objekata
61
30
31
2
1
1
6
5
1
18
11
7
18
7
11
12
4
8
4
2
2
-
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
7
8
7
3
3
1
1
-
4
7
6
3
1
-
1
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema vrsti objekata za smještaj organskog đubriva po opštinama
Poljoprivredna gazdinstva,koja imaju objekte
za smještaj čvrstog đubriva
Broj
Ukupan broj Ukupan broj
gazdinstava
nadkrivenih
nenadkrivenih
objekata
objekata
Opština Cetinje
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
49
3
14
17
7
5
1
1
1
-
10
2
2
1
1
1
1
1
1
-
39
1
12
16
6
4
-
Poljoprivredna
gazdinstva,koja
imaju
objekte za smještaj tečnog đubriva
Broj
Ukupan
Ukupan broj
gazdinstava
broj
nenadkrivenih
nadkrivenih objekata
objekata
-
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema vrsti objekata za smještaj organskog đubriva po opštinama
Poljoprivredna gazdinstva,koja imaju objekte
za smještaj čvrstog đubriva
Broj
Ukupan broj
Ukupan broj
gazdinstava
nadkrivenih nenadkrivenih
objekata
objekata
Opština Bar
Bez zemljišta
<0.10 ha
0.10 ha<0.50 ha
0.50<1.00 ha
1.00<2.00 ha
2.00<3.00 ha
3.00<4.00 ha
4.00<5.00 ha
5.00<6.00 ha
6.00<8.00 ha
8.00<10.00 ha
10.00<15.00 ha
15.00<20.00 ha
20.00<30.00 ha
30.00<50.00 ha
50.00<100.00 ha
100.ha I više
64
2
2
22
10
16
6
3
1
1
1
26
1
1
12
3
4
1
3
1
-
38
1
1
10
7
12
5
1
1
65
Poljoprivredna gazdinstva,koja imaju
objekte za smještaj tečnog đubriva
Broj
Ukupan
Ukupan broj
gazdinstava
broj
nenadkrivenih
nadkrivenih
objekata
objekata
1
1
--1
1
-
5.7. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema upotrebi sredstava za zaštitu
bilja/pesticida (herbicidi, insekticidi i dr) po opštinama
Prema zakonu o zaštiti bilja, sredstva za zaštitu bilja (pesticidi) su hemijski proizvodi ili proizvodi
biološkog porijekla namjenjeni za:
·
suzbijanje ili sprečavanje napada štetočina i uzročnika bolesti ( insekticidi, fungicidi)
·
uništavanje neželjenih vrsta biljaka i koroova (herbicidi)
·
djelovanje na životne procese biljaka na način različit od sredstava za ishranu bilja
(defolijanti, desikanti, retardanti, sredstva za prorjeđivanje, sprečavanje preranog otpadanja
plodova, olakšavanje berbe i dr).
Na narednim tabelama, dat je pregled porodičnih poljoprivrednih gazdinstava prema upotrebi
sredstava za zaštitu bilja/pesticide (herbicida, insekticida, biopesticida i dr) u pet opština: Bar,
Cetinje, Podgorica, Danilovgrad i Nikšić.
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema upotrebi sredstava za zaštitu bilja po opštinama
Upottreba
herbicida
Br gazd
ha
Upotteba fungicida
Upotreba insekticida
Br gazd
Br gazd
ha
ha
Upotreba ostalih
sredstava za zaštitu bilja
Br gazd
ha
Upotreba biopesticida
Br gazd
ha
Opština Bar
143
18.5
250
36.1
336
64.3
36
5.1
29
8.8
Bez zemljišta
-
-
-
-
-
-
-
-
-
0.2
<0.10 ha
8
0.5
5
0.1
21
1.7
1
0
3
0.10 ha<0.50 ha
90
7.8
177
14.9
199
22.5
26
2.9
20
2
0.50<1.00 ha
20
3.6
30
7
43
6.7
5
0.8
2
0.6
1.00<2.00 ha
20
5.2
22
6.6
48
18.8
2
1.1
2
2.4
2.00<3.00 ha
1
0.1
9
3
13
5.5
-
-
2
3.6
3.00<4.00 ha
1
0.1
3
0.6
3
5.3
-
-
-
-
4.00<5.00 ha
-
-
1
0.1
1
0
-
-
-
-
5.00<6.00 ha
2
1.1
1
0.5
3
0.5
1
0.3
-
-
6.00<8.00 ha
-
-
1
0.2
1.0
0
-
-
-
-
8.00<10.00 ha
1
0.1
1
3
2
3.2
-
-
-
-
10.00<15.00 ha
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
15.00<20.00 ha
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
20.00<30.00 ha
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
30.00<50.00 ha
-
-
-
-
1
0
-
-
-
-
50.00<100.00 ha
-
-
-
-
1
0
-
-
-
-
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema upotrebi sredstava za zaštitu bilja po opštinama
Upottreba
herbicida
Br gazd
ha
Opština Cetinje
28
3.6
Upotteba fungicida
Upotreba insekticida
Br gazd
Br gazd
173
ha
28.5
160
ha
18.3
Upotreba ostalih
sredstava za zaštitu bilja
Br gazd
ha
60
Upotreba biopesticida
Br gazd
ha
9.9
2
0.4
-
Bez zemljišta
-
-
-
-
-
-
-
-
-
<0.10 ha
2
0.1
2
0.2
15
0.5
1
0
-
-
0.10 ha<0.50 ha
11
1
115
14.3
72
7.4
26
2.5
1
0.1
0.50<1.00 ha
4
0.3
38
8
37
4.8
20
3.1
1
0.3
1.00<2.00 ha
9
2.2
17
5.6
14
2.1
10
2.8
-
-
2.00<3.00 ha
-
-
-
-
5
0.8
1
0.9
-
-
3.00<4.00 ha
-
-
-
-
2
0.4
-
-
-
-
4.00<5.00 ha
-
-
-
-
-
-
1
0.1
-
-
5.00<6.00 ha
-
-
1
0.4
1
0.1
1
0.4
-
-
6.00<8.00 ha
-
-
-
-
1
0.2
-
-
-
-
66
8.00<10.00 ha
-
-
-
-
1
1.8
-
-
-
-
10.00<15.00 ha
-
-
-
-
1
0
-
-
-
-
15.00<20.00 ha
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
20.00<30.00 ha
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
30.00<50.00 ha
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
50.00<100.00 ha
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
100.ha I više
-
-
-
-
1
0.5
-
-
-
-
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema upotrebi sredstava za zaštitu bilja po opštinama
Upottreba
herbicida
Br gazd
ha
Opština Podgorica
Bez zemljišta
931
275.4
Upotteba fungicida
Upotreba insekticida
Br gazd
Br gazd
1990
ha
538.3
2299
ha
608.6
Upotreba ostalih
sredstava za zaštitu bilja
Br gazd
ha
198
36.7
Upotreba biopesticida
Br gazd
ha
106
15.3
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
<0.10 ha
54
2.6
86
10.1
143
5.8
6
0.2
4
0.1
0.10 ha<0.50 ha
399
49.9
863
114.4
1041
112.8
85
9.6
48
4.4
0.50<1.00 ha
200
47.9
448
106.3
485
114.7
44
4.8
22
3.6
1.00<2.00 ha
162
68.7
344
128.6
353
129.5
37
12.3
18
3.3
2.00<3.00 ha
56
37.7
116
53.8
106
69.7
15
2.6
5
0.8
3.00<4.00 ha
25
23.2
46
40.6
56
55.5
4
1.6
5
2
4.00<5.00 ha
7
7.7
23
23.8
31
31.5
3
1.5
4
1.1
5.00<6.00 ha
4
3.7
9
3.9
15
17.3
-
-
-
-
6.00<8.00 ha
13
18.2
17
23.5
19
34.3
2
4.1
-
-
8.00<10.00 ha
3
4.1
5
6.2
6
9
-
-
-
-
10.00<15.00 ha
4
11.1
7
11.8
9
13.3
1
0
-
-
15.00<20.00 ha
2
0.3
6
5.3
9
4.2
-
-
-
-
20.00<30.00 ha
-
-
4
6.3
8
3.8
-
-
-
-
30.00<50.00 ha
-
-
5
1.1
5
3.2
-
-
-
-
50.00<100.00 ha
1
0.2
9
2.2
8
2.4
-
-
-
-
100.ha I više
1
0
2
0.1
5
1.6
1
0
-
-
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema upotrebi sredstava za zaštitu bilja po opštinama
Upottreba
herbicida
Br gazd
ha
Opština Danilovgrad
Bez zemljišta
Upotteba fungicida
Upotreba insekticida
Br gazd
Br gazd
ha
ha
Upotreba ostalih
sredstava za zaštitu bilja
Br gazd
ha
Upotreba biopesticida
Br gazd
ha
79
10.3
504
50.3
509
71
90
8.6
21
1.9
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
<0.10 ha
2
0
11
0.6
13
0.5
4
0.1
-
-
0.10 ha<0.50 ha
38
3.1
227
14.1
238
36.6
41
2.5
8
0.9
0.50<1.00 ha
14
1.1
123
11.2
114
10.1
25
1.8
5
0.3
1.00<2.00 ha
12
1.6
79
9.4
82
9.9
15
1.6
5
0.4
2.00<3.00 ha
5
1.3
25
5
28
4.9
1
1.1
3
0.2
3.00<4.00 ha
4
2.2
11
2
12
3
1
0
-
-
4.00<5.00 ha
-
-
10
3.3
6
1.8
-
-
-
-
5.00<6.00 ha
2
0.7
5
1.6
5
1.7
2
1.3
-
-
6.00<8.00 ha
1
0.2
6
0.6
6
0.4
-
-
-
-
8.00<10.00 ha
-
-
2
2
1
1.7
-
-
-
-
10.00<15.00 ha
1
0.1
-
-
-
-
-
-
-
-
15.00<20.00 ha
-
-
-
-
-
-
-
-
-
-
20.00<30.00 ha
-
-
1
0
2
0.1
-
-
-
-
30.00<50.00 ha
-
-
1
0
-
-
-
-
-
-
50.00<100.00 ha
-
-
2
0.2
-
-
-
-
-
-
100.ha I više
-
-
1
0.2
2
0.4
1
0
-
-
67
Tab. Porodična poljoprivredna gazdinstva prema upotrebi sredstava za zaštitu bilja po opštinama
Upottreba
Upotteba
Upotreba
Upotreba ostalih
Upotreba
herbicida
fungicida
insekticida
sredstava za
biopesticida
zaštitu bilja
Br
ha
Br
ha
Br
ha
Br gazd ha
Br
ha
gazd
gazd
gazd
gazd
Opština Nikšić
37
4.8
154
14.4
1627
256.2
81
31.3
41
4.8
Bez zemljišta
<0.10 ha
1
0
6
0.2
178
5.5
6
0.2
2
0.2
0.10 ha<0.50 ha
30
3.2
62
3.2
678
43.1
41
2.7
24
2.2
0.50<1.00 ha
26
1.8
316
28.3
19
25.8
7
0.7
1.00<2.00 ha
3
0.9
21
2.1
218
35.3
9
2.2
4
0.3
2.00<3.00 ha
16
3
84
17.3
2
0.1
1
1
3.00<4.00 ha
3
0.3
39
7.5
2
0
1
0.1
4.00<5.00 ha
1
0.9
23
5.6
1
0
5.00<6.00 ha
2
0.3
6
1
15
31.4
1
0.2
6.00<8.00 ha
2
0.3
18
5.3
-8.00<10.00 ha
1
0.2
5
5.5
1
0.1
10.00<15.00 ha
10
61.2
15.00<20.00 ha
1
0
11
1.4
20.00<30.00 ha
1
0.4
10
1.4
30.00<50.00 ha
8
2.5
1
0.2
50.00<100.00
1
0.4
5
0.6
8
4.1
ha
100.ha I više
1
0.2
2
0.4
1
0
-
6. IZVORI ZAGAĐIVANJA U SLIVU SKADARSKOG JEZERA, PO OPŠTINAMA KOJE
GRAVITIRAJU SLIVOM, SA AKCENTOM NA POLJOPRIVREDNU AKTIVNOST
Najznačajnija industrijska postrojenja u slivnom području Skadarskog jezera, nalaze se u Nikšiću i
Podgorici. Poseban izvor zagađenja predstavlja KAP (Kombinat aluminijuma Podgorica) a drugi
značajan izvor zagađenja su komunalne otpadne vode, koje se ispuštaju iz opštinskih centara koji
gravitiraju ka Skadarskom jezeru.
Tab. 6.8.a – Pregled količine ispuštenih otpadnih voda u opštinama Nikšić, Danilovgrad, Podgorica
Ispusti otpadnih voda u opštinama Nikšić, Danilovgrad i Podgorica
Grad- zagađivači
Broj ključnih zagađivača
Količina ispuštene otpadne vode
3
(m godišnje).
Nikšić
12
23.682.150
Danilovgrad
10
217.500
Podgorica
17
10.353.577
KAP
9
31.104.000
48
65.357.227
Ukupno
i
i
Izvor:katastar zagađivača U katastru zagađivača identifikuju se sledeći glavni izvori ovog zagađenja: zaliha katrana i sirove nafte u
željezari,, jalovište nikđićkog rudnika boksita i deponije sa odlaganja otpada u Kombinatu aluminijuma.
68
Opštine Nikšič i Danilovgrad, pregled industrija, zagađivača životne sredine
Opština Nikšić
Na teritoriji opštine Nikšić nalazi se veliki broj različitih industrija. Najznačajnije industrije su: holding
kompanija željezara „Nikšić“, industrija piva „Trebjesa“, fabrika alkoholnih pića „Neksan“,fabrika
mesnih prerađevina „Goranović“,klanica „Goranović“, industrija mašina i mašinskog alata „Montevar
– Metalac“, mljekara „Nika“ i mljekara „Srna“ Na gradski kanalizacioni sistem povezane su sledeće
industrije: holding kompanija željezara „Nikšić“, industrija piva „Trebjesa“ i fabrika alkoholnih pića
„Neksan“. Ostale industrije svoje otpadne vode ispuštaju u septičke jame ili direktno u vodotokove.
Sve ove industrije nemaju riješen tretman otpadnih voda te na taj način direktno doprinose
devastaciji akvatičnih ekosistema, jedino Holding kompanija željezara„Nikšić“ ima izgrađen
separacioni sistem otpadnih voda, posebno za sanitarne i posebno za procesne vode. Uz Gračanicu,
na oko 5 km nizvodno od brane u mjsetu Konjev Do, Željezara vrši odlaganje svog otpada, koji se
uglavnom sastoji od teških I obojenih metala, a jedan dio tog otpada, pri većim vodostajima rijeka
odnosi sobom. Pretovarna rampa boksita nalazi se uz sam vodotok, gdje čestice I prašina boksita
padaju u rijeku. Sve količine otpadnih ulja i maziva sa postrojenja ove rampe ispuštaju se u korito
rijeke. Pored ovog vodotoka, kao i pored ostalih u Nikšiću, na pojedinim mjestima, mještani odlažu
otpad, što je naročito izraženo na potezu kod Romskog naselja do pretovarne rampe boksita. Rijeka
Mrkošnica izvire u zaštićenom prirodnom predjelu Park šume “Trebjesa”. Izvorište rijeke Mrkošnice
čine četiri vrela koja nisu zaštićena, pa se u blizini odlaže smeće, kao i duž cijelog korita. Značajan
problem predstavlja činjenica što su pojedina domaćinstva “prisvojila” jedan dio riječnog korita, pa
tokom većih vodostaja, tako suženo riječno korito ne može da primi vodu. Zato je neophodno
izvorište i dio korita kod spomenika pod Trebjesom do mosta na cesti strogo zaštititi I kanalisati.
Drugi krak istoimene rijeke izvire u južnom dijelu grada a jedan dio vodotoka je kanalisan. Ova dva
kraka se sastaju u Straševini a Mrkošnica u južnom dijelu Polja utiče u rijeku Zetu, kao njena lijeva
pritoka. Na osnovu prostornog rasporeda zagađivača i vodotokova na području Nikšića, rijeka Zeta
tek na profilu Rošca prihvata sve otpadne vode. Nezavisno od toga da li su otpadne vode direktno ili
indirektno ispuštene u rijeku Zetu, mjerodavno mjesto na osnovu kojeg se mogu pratiti promjene
zagađenja rijeke Zete je na profilu Rošca. Rijeka Zeta prima sve vodotokove u Nikšićkom polju, ona
sobom nosi i velika zagađenja. Ona ih pronosi kroz Bjelopavlićku ravnicu, prepoznatljivo
poljoprivredno područje, zatim se uliva u Moraču koja ta zagađenja dalje unosi u Skadarsko jezero.
Klanica „Goranović“ (bivši „Mesopromet“) je veliki zagađivač otpadnih voda, s obzirom da su otpadne
vode iz klanice jako zagađene a ne postoje uređaji za njihov puni tretman. Trenutno su u toku
pripreme za rekonstrukciju klanice. Projektovani kapacitet klanice je: 16 t svinja/dan, 7.5 t ovaca/dan
i 15 t goveda/dan. U klanici je izgrađen separatni sistem kanalisanja tehnoloških i sanitarnih otpadnih
voda. Takođe, postoje i uređaji za predtretman tehnoloških otpadnih voda (ručne rešetke i
gravitacioni separator). Procjenjenu koncentraciju zagađujućih materija u otpadnim vodama iz
klanice ocjenjivajući uticaj na životnu sredinu za projekat otpadnih voda u Nikšiću, odradio je Institut
za vodoprivredu “ Jaroslav Černi ” 2007. godine (utvrđene su sledeće vrijednosti: biološka potrošnja
kiseonika - BPK5 (od 1887 do 2674 mg/l), suspendovane materije TSS (od 1509 do 2139 mg/l), ulja i
masti (od 755 do 1069 mg/l), ukupni azot TN ( od 132 do187 m/l), ukupni fosfor TP ( od 9 do13mg/l).
Djelatnost fabrike mesne industrije “Goranović”je prerada mesa u mesne prerađevine. Puni
projektovani kapacitet fabrike je 15 t/dan, a sadašnji kapacitet iznosi oko 7.5 t/dan. Fabrika se
snabdjeva vodom iz gradskog vodovoda u količini od oko 14.5 m3/d. Procjenjuju se da će se nakon
proširenja kapaciteta fabrike količina otpadnih voda povećati sa sadašnjih 13 m3/d na 35 m3/d. Za
69
procjenu zagađenja u krajnjoj etapi, usvojeni su evropski normativi potrošnje vode po jedinici
proizvoda, što daje količine otpadne vode od 139 m3/d. Otpadne vode fabrike za preradu mesa
sadrže sledeće vrijednosti parametara: biološka potrošnja kiseonika BPK5 od 1038 do 1795 mg/l;
suspendovane materije TSS od 756 do 1307 mg/l; ulja i masti od 385 do 655 mg/l; ukupni azot TN od
68 do117 m/l; TP ukupni fosfor od 17 do 29 mg/ l. Prije ispusta otpadnih voda u septičku jamu
otpadne vode se podvrgavaju predtretmanu. Za predtretman otpadnih voda izgrađen je separator
ulja i masti (5 m3) i gravitacioni taložnik (20 m3). Zapremina septičke jame za sakupljanje i dalju
anaerobnu razgradnju otpadne vode je 30 m3. Pražnjenje sadržaja iz septičke jame odvija se na
postojećem centralnom gradskom postrojenju za tretman otpadnih voda pomoću vozila cistjerne
koje je u vlasništvu JP Vodovoda i kanalizacije - Nikšić.
Otpadne vode mljekare „Nika“ ispuštaju u korito rijeke Bistrice, pH vrijednost suspendovane
materije, sulfati i deterdženti prelaze MDK za vodno tijelo I, kao i sadržaj HPK i BPK5 prelaze MDK za
vodno tijelo II, evidentan je uticaj netretiranih otpadnih voda na rijeku Bistricu.
Podaci fizičko– hemijska analiza otpadnih voda u mljekari „Srna“ pokazuju da od parametara koji
premašuju vrijednost maksimalno dozvoljenih koncentracija za ispuštanje u vodotok II, registrovani
su: suspendovane materije (105 mg/l), BPK5 ( 227 mg/l) i HPK (409 mg/l). Očekivana koncentracija
zagađenja u otpadnim vodama iz ove mljekare je slična kao kod mljekare „Nika“.
Povećana količina organskih materija u vodotoku dovodi do narušavanja biološke ravnoteže
vodotoka i do deficita kiseonika što stvara uslove ugroženosti akvatične biote. S obzirom na to, da se
mljekara „Srna“ nalazi pored korita rijeke Gračanice, evidentno je da rijeka Gračanica trpi dodatna
zagađena i od ovog proizvodnog pogona. Prema rezultatima fizičko-hemijskih analiza uzorci otpadnih
voda mljekare „Srna“ ne odgovaraju propisima za ispuštanje u prirodni recipijent.
Stalna kontrola kvaliteta rijeke Zete obavlja se radi procjene kvaliteta vode, praćenja zagađenja i
očuvanja kvaliteta vodnih resursa. Skoro sve tekućice u opštini Nikšić pripadaju slivu rijeke Zete, tako
da ona prihvata i sve zagađene vode i ta zagađenja odnosi dalje: do rijeke Morače, Skadarskog jezera
i tokom rijeke Bojane do Jadranskog mora. Znajući da se otpadne vode mljekare „Nika“, industrija
piva "Trebjesa" i Holding kompanije "Željezara", ispuštaju u korito rijeke Bistrice, direktno ili
indirektno, evidentan je uticaj netretiranih otpadnih voda na rijeku Bistricu. Rijeka Gračanica se uliva
u Zetu kao njena lijeva pritoka. Vodotok je ugrožen osim efluentima iz mljekare „Srna“ i od
eksploatatora fluvioglacijskog materijala (šljunka i pijeska) i ostalih zagađivača cijelom dužinom
rijeke. S obzirom na činjenicu da je Nikšić industrijski grad, industrijske otpadne vode zauzimaju
značajno mjesto. Procijenjene količine otpadnih voda od industrijskog sektora koji se snabdjevaju sa
sopstvenih uzvorišta iznose 22.400.000 m3 godišnje. Količina otpadnih voda od stanovništva I
industrijskih objekata koji su priključeni na gradsku kanalizacionu mrežu iznosi oko 6.000.000 m3
godišnje. Na prostoru opštine Nikšić, javljaju se sve vrste otpadnih voda: komunalne, industrijske,
atmosferske, otpadne vode sa poljoprivrednih površina i dr.
Imajući u vidu da je poslednjih 60 –tak godina izvršena jaka deagrarizacija opštine Nikšić, došlo je do
zapuštanja poljoprivrednog zemljišta, njegove forestacije i zakorovljavanja. Smanjenje stočnog fonda
dovelo je do toga da se u zemljište unosi manje humusa i dr organskih materija, pa je i to dovelo do
umanjivanja kvaliteta zemljišta. Veliki dio ravni polja pokrivaju aluvijalni nanosi, odnosno azonalna
tla, koja prate tokove rijeka. U srednjim I donjim tokovima rijeka preovlađuju ilovače i glinuše, a duž
gornjih tokova ima više pjeskovitih I šljunkovitih nanosa. U nižim djelovima polja koja su bila ili su
sada plavljena razvila su se močvarna tla. U ostalim ocjednim djelovima polja nalaze se I buavice
(rendzine). Ocjedni prostor u Nikšićkom polju čini teren iznad izohipse 615 m i do te visine zahvataju
poplave u južnom dijelu polja i tu je formiran sloj zemljišta sličan buavicama sa primjesama crvenice.
70
Prije izgradnje hidroakumulacija, poplave su se najviše zadržavale na tom prostoru, pa su formirana
livadska I močvarna tla, dok su danas močvarna zemljišta zastupljena u južnom dijelu polja. Tu nema
naselja I samo se malim dijelom može koristiti za poljoprivrednu proizvodnju. Na planinama i
planinskim zaravnima najrasprostranjenije su buavice koje su pogodne za poljoprivrednu
proizvodnju.
Opština NIkšić raspolaže veoma ograničenim površinama obradivog zemljišta. Najveći kompleksi
poljoprivrednog zemljišta su u Nikšićkoj Župi, Grahovu i Gornjem Polju, dok su ostala obradiva
zemljišta kao parcele razdvojene u prostoru. Zbog nedostatka radne snage za obradu poljoprivrednog
zemljišta na selu, velike površine ostaju neiskorišćene. Na osnovu informacije o stanju životne
sredine,veći dio zemljišta u Nikšiću je ugrožen uslijed antropogenog djelovanja.
Opština Danilovgrad
Na osnovu objavljenih podataka Monstata (odnosno Zavoda za sttatistiku), po popisu poljoprivrede
(iz 2010.god) struktura korišćenog poljoprivrednog zemljišta u opštini Danilovgrad je sledeća: ukupno
raspoloživo zemljište iznosi 11.462.9 ha, od čega je ukupno poljoprivredno korišćeno zemljište 388.1
ha, koriščene okućnice I i-ili bašte 120.8 h, korišćene oranice 163.9 ha, vinogradi 45.5 ha, voćnjaci
57.9 ha, rasadnici 5.2 ha, višegodišnje livade I pašnjaci 9.054.3 ha. Prema podacima iz Strategije
održivog razvoja opštine Danilovgrad, šumsko zemljište čini 33% teritorije opštine, od toga 60%
pokriveno je visokim šumama, koje su pretežno locirane u sjevernom dijelu opštine (Prekornica
Štitovo), pri čemu je ukupna zaliha drvne mase 1.811.473 m3, dok je bruto sječiva drvna masa 21.380
m3. Glavni dio vodnog bogatstva opštine Danilovgrad čini rijeka Zeta i kraške podzemne vode, s lijeve
I desne strane njenog dolinskog dijela. Površina sliva Donje Zete iznosi 1.216 km2 (sa Gornjom Zetom
1.670 km2). Međutim, sve otpadne vode iz Danilovgrada ulivaju se direktno u rijeku Zetu. Jedan uliv je
blizu mosta, drugi uzvodno stotinak metara na Kosaću I treći u Landži. Sve otpadne vode fabrika,
farmi I manjih zagađivača slivaju se direktno u rijeku. Rijeka Zeta je često u prethodnim godinama
poprimala bjelkastu boju zbog ispusta iz fabrike mermera (nedavno ugrađen prečišćivač). Izmjena
boje nastaje i prilivom slada iz pivare. Problemi nastaju i prilikom remonta Perućice (distributivna
mreža na teritoriji opštine Danilovgrad obuhvata sledeće elemente elektroenergetskog sistema CG:
mala hidroelektrana Slap Zete 1.2 MW, mala hidroelektrana Glava Zete snage 4.8 MW, nadzemni
vodovi 35 kv, dužine 31 km, nadzemni vodovi 10 kv, dužine 175.153 km, kablovski vidovi 10 kv,
dužine 23.550 km, nadzemni vodovi 0.4 kv, dužine 718.44 km I kablovski vodovi dužine 1062 km).
Veliki problem zagađenja rijeke Zete predstavlja odlaganje otpada uz obalu rijeke i u rijeku. Otpadne
vode sa poljoprivrednih površina Bjelopavlićke ravnice, sadrže pesticide, mineralna đubriva koja utiču
na površinske i podzemne vode, kao i na direktnu degradaciju staništa.
Opština Cetinje
Cetinje ima mješovitu kanalizaciju, što podrazumijeva, da se istim sistemom odvode i otpadne i
atmosferske vode. Sve vode se netretirane odvode u prirodan ponor na Donjem Polju, odakle ponovo
izviru na izvorištu Rijeke Crnojevića (Obodska pećina). Problem ovakvog načina odvođenja voda je
višestruk. Zbog malog kapaciiteta ponora, prilikom većih atmosferskih padavina u jesenjem i zimskom
periodu, često dolazi do plavljenja donjeg dijela Cetinjskog polja a samim tim i do izlivanja
netretiranih otpadnih voda u široj okolini ponora, čime dolazi do zagađenja zemljišta, koje je
uglavnom poljoprivredno, kao i stambenih objekata. Posljedice ovakvog zagađenja su trajne.Čitavo
područje opštine Cetinje nizvodno od ponora prema Rijeci Crnojevića zagađuje se otpadnim vodama
grada, jer prilikom većih atmosferskih taloga, dio tih voda izbija na površinu u Dobrskom selu,
Strugarima i Ceklinu.
71
Rijeka Crnojevića je posebno ugrožena, jer se tokom čitave godine netretirane otpadne vode
Prijestonice podzemnim putem se slivaju u Rijeku. Veći broj stambenih i poslovnih objekata nije
prikopčan na gradske kolektore, već imaju sopstvene septičke jame, koje se zbog lošeg održavanja i
malog kapaciteta često izlivaju i plave podrumske prostorije i predstavljaju permanentnu opasnost od
različitih infektivnih bolesti.
Područje opštine Cetinje čine različiti agrogeološki uslovi, koji su rezultat razlika u klimi, reljefu pa i u
pedološkom sastavu zemljišta, što omogućava različitu poljoprivrednu proizvodnju. Ukupna površina
opštine je 91.000 ha, od čega je poljoprivredna površina 19.370 ha ili 21,3%. Ostala površina je
šumsko i neplodno zemljište. Nisko učešće poljoprivrednog zemljišta u ukupnom posljedica je kraškog
reljefa u kojem je najveći dio neplodno zemljište i šume. Na području opštine, zbog izraženog reljefa i
različitog geološkog supstrata, zemljišta su veoma heterogena, ali uglavnom plitka. Pored toga, na
području krša kontinuitet zemljišta je isprekidan.
Opština Podgorica
Kombinat aluminijuma u Podgorici i AD Plantaže (zasadi breskvi, vinogradi, proizvodnja vina i
alkoholnih pića), su dva najveća preduzeća u Podgorici. Negativni uticaji rada Kombinata aluminijuma
u Podgorici na životnu sredinu i zdravlje ljudi evidentni su godinama. Posljedice narušavanja kvaliteta
životne sredine ogledaju se u pogoršanju kvaliteta osnovnih segmenata životne sredine: podzemnih i
površinskih voda, vazduha i zemljišta.
a.)Površinske i podzemne vode
Na čitavom području Zetske ravnice došlo je do narušavanja kvaliteta podzemnih voda. Najveća
odstupanja u odnosu na dozvoljene norme odnose se na pH vrijednosti, poliaromatične
ugljovodonike, polihlorovane bifenile, fluoride i natrijum. Ovo su bili i razlozi da se zabrani korišćenje
bunarske vode za piće na području južno od KAP-a. Takođe, otpadne vode iz KAP-a povremeno,
najčešće pri ekcesnim situacijama, nose sa sobom značajna zagađenja koja se preko ispusnog kanala
upuštaju u rijeku Moraču ili direktno u podzemlje. U takvim situacijama za posledicu imamo značajno
zagađenje rijeke Morače i Skadarskog jezera, tj. gubitak ekološke ravnoteže u ovim vodenim
ekosistemima i pogoršanje kvaliteta podzemnih voda.
b.) Vazduh
Povećane emisije specifičnih zagađujućih materija u vazduh (čvrsti i gasoviti fluoridi, PAH, fenoli i neki
teški metali) potiču iz Elektrolize, Fabrike anoda i Silumina. Pored navedenih i ostale fabrike KAP-a,
kao sto su Energana, Livnica, Fabrika glinice i druge, svojim proizvodnim procesima produkuju
povećane koncentracije otpadnih gasova i prašine što dodatno pogoršava kvalitet vazduha na ovoj
lokaciji.
c.) Zemljište
Odlaganje otpadnih supstanci iz proizvodnog procesa i drugih otpadnih materijala u KAP-u je veoma
kritično. Kombinat aluminijuma je izgradio deponiju za odlaganje čvrstog otpada i sekundarnih
sirovina, ali se ona neadekvatno koristi. Izgrađeni objekat, površine 21.500 m2, natkriven i
nenatkriven, imao je posebne prostore za određene grupe supstanci (karbonski materijali, vatrostalni
materijali, dijatomejska i aktivna zemlja natopljena valjačkim uljem, otpadna ulja i ujlne emulzije).
Količina otpada je značajno povećana, a i nebriga prema životnoj i radnoj sredini učinila je da se
prostor značajno veći od izgrađenog koristi za odlaganje svih vrsta otpada (šljaka, vatrostalni
72
materijal i slično). Situacija na ovoj lokaciji je zabrinjavajuća, jer se pored zagađenja zemljišta, pod
uticajem atmosferskih padavina zagađuju i podzemne vode. Bazeni crvenog mulja već su značajno
opteretili ovaj prostor zaposjevši površinu od oko 400.000 m2. Prašina sa bazena crvenog mulja
značajno je pogoršala kvalitet poljoprivrednog zemljišta i poljoprivrednih proizvoda u zaseoku Velji
Brijeg, selo Botun i u selu Srpska. U krugu KAP-a izgrađeno je i skladište piralena (PCB), u kome je,
nakon havarije, smješteno zamijenjeno transformatorsko ulje kao i kontaminirano zemljištei.
Praćenjem kvaliteta zemljišta (CETI) obradivog i neobradivog u blizini postojećih gradskih i
industrijskih deponija, i u okolini saobraćajnica, na prilazu gradskim naseljima, ukazuje na prisustvo
opasnih i štetnih neorganskih materija (kadmijum, olovo, živa, arsen, hrom, nikal, cink, bor, kobalt,
molibden) i opasnih i štetnih organskih materija (policiklični aromatični ugljovodonici, polihlorovani
bifenili,trifenili, kongeneri PCB-a,organokalajna jedinjenja i pesticidi). Uzorkovanje se uglavnom vrši
na sledećim lokacijama: gradska deponija 1 (uzorci se uzimaju unutar deponije), gradska deponija 2
(uzorci se uzimaju pored saobraćajnice prema Ribničkim vrelima), Donja Gorica (uzorci se uzimaju
pored saobraćajnice), Donja Gorica 2 (uzorci se uzimaju sa livade 300 m od saobraćajnce), Ćemovsko
polje 1 (uzorci se uzimaju pored saobraćajnice, pored stočnog pazara), Ćemovsko polje 2 (uzorci se
uzimaju sa udaljenosti 300 m od magistrale), Aerodrom 1 (uzorci se uzimaju pored aerodromske
zgrade), Aerodrom 2 (uzorci se uzimaju 300 m, pored pristanišne zgrade), Srpska 1 (uzorci se uzimaju
na lokaciji obradivog zemljišta), Srpska 2 (uzorci se uzimaju oko 300 m udaljenosti, od prethodne
lokacije) i sa trafostanice Tološi i trafostanice Zagorič. Na lokacijama Gradska deponija 1 i 2, utvrđen
je povećan sadržaj više parametara, ali se uslijed osavremenjivanja tretmana otpada i modernizacije
tehnologije istog ,može očekivati uspostavljanje odgovarajućih standarda.Na lokacijama Donja Gorica
1 i 2, utvrđen je povećan sadržaj nikla i bakra kao i sadržaj PAH-a.Na lokacijama Čemovsko polje 1 i 2,
utvrđen je povećan sadržaj nikla i arsena. U uzorcima zemljišta Aerodrom 1 i 2, utvrđen je povećan
sadržaj olova, arsena i nikla i dr.
Zagadjenje jezera: Na osnovu svega navedenog, glavni zagadjivači Skadarskog jezera su otpadne vode
koje dolaze Moračom i Zetom, zatim zagađenja iz KAP-a i zagađenja koja spiranjem sa poljoprivrednih
površina, naročito velike količine pesticida koje dospijevaju u vode jezera putrem podzemnih voda
(sa „Plantaža“ agrokombinata, Zetske ravnice i ostalih poljoprivrednih površina). Zagađenju
Skadarskog jezera doprinosi i spiranje sa deponija čvrstog otpada u Nikšiću i Podgorici, koje dodatno
doprinose zagađenju podzemnih voda, kao i čvsti otpad iz svih naselja na jezeru koji se usled
nedostatka komunalne infrastrukture odlaže u jezero. Za stanovnike Zetske ravnice KAP je glavni
izvor zagadjenja kako vode za piće,tako i zemljišta i vazduha. Glavni zagadjivači za stanovnike u
Riječkoj nahiji su otpadne fekalne vode koje usled nefunkcionisanja kolektora odlaze direktno u
jezero, kao i čvrsti otpad. U Krajini osnovnim izvorom zagadjenja smatra se čvrsti otpad. Uslijed
nepostojanja komunalne infrasrukture, organizovanog odlaganja čvrstog otpada, i na području
Crmnice ovo je glavni problem, kao i uticaj KAP-a kao izvora zagadjenja.
Postoji više oblika zagađenja koji utiču na sve segmente životne sredine, a to su industrijska
postrojenja, poljoprivreda, saobraćajnice, registrovane i neregistrovane deponije, odnosno
odlagališta smeća i dr, koje ugrožavaju sve sfere, vazduh, vodne potencijale, zenljište Savremena
poljoprivreda je jedan od velikih izvora zagađenja. Površinskim oticanjem sa poljoprivrednih površina,
vodeni tokovi se mogu zagaditi opasnim i štetnim materijama, patogenim mikroorganizmima,
nutrijentima, suspendovanim materijama, kiselinama, solima. Vrsta i stepen zagađenja su različiti,
zavisno od karaktera zagađenja, ekoloških uslova, stanja tla i primjenjene poljoprivredne prakse.
Najčešće poljoprivredne aktivnosti koje mogu prouzrokovati difuzno zagađenje su: intenzivna obrada
zemljišta i sjetva usjeva, neadekvatno đubrenje, navodnjavanje i odvodnjavanje, uzgoj i ispaša stoke i
dr. Poljoprivredne zagađujuće materije generalno se klasifikuju na tri velike grupe: vještačka đubriva,
pesticidi i zaslanjivanje zemljišta.
i
http://www.snp.co.me/strana.asp?kap
73
Zagadjujuće materije poljiprivrednog porijekla potiču od prekomjerne upotrebe djubriva koja se
proizvode u kombinaciji jedinjenja azota (N), fosfora (P), kalijuma. (K) tzv NPK djubriva koja se
kombinuju uz dodatak oligoelemenata. Ostale zagađujuće materije potiču od mineralnih soli koje
potiču od navodnjavanja, pesticida i dr. Količina materija poljoprivrednog porijekla predstavlja znatnu
zapreminu. Korišćenje vještačkih djubriva naročito u količinama koja prevazilaze optimalna, uzrokuje
seriju neželjenih posledica: akumulaciju nitrata u podzemnim vodama, acidifikaciju zemljišta,
nepovoljne efekte po mikrofloru zemljišta, eutrofikaciju tekućih, stajaćih i podzemnih voda. Od
azotnih mineralnih đubriva u upotrebi su: čilska šalitra, amonijum nitrat, amonijum hlorid i dr.
Fosforna djubriva: superfosfat, trostruku superfosfat, Tomasovo brašno, sirovi fosfati, termofosfati i
dr. Od kalijumovih djubriva u poljoprivrednoj proizvodnji upotrebljavaju se: sirove kalijumove soli,
kalijum sulfat, i dr. Od složenih djubriva u upotrebi su: amonijum superfosfat, monoamonijum fosfat,
kalijum nitrat, fosfati karbamida i dr. Od organskih djubriva: stajsko, treset i dr.
Jedinjenja azota i fosfora predstavljaju hranljive sastojke koji izazivaju hiperprodukciju akvatičnih
makrofita, usled čega se smajuje količina svjetlosti kao i koncentracija kiseonika u vodi i na taj način
dolazi do intenzivnijeg odumiranja biljaka, pojačane dekompozicije, što se manifestuje deficitom
kiseonika i dovodi do negativnih posledica na kompletnu biotu akvatičnog ekosistema.
Sl. 6.8.A -Vinogradski reon u Crnoj Gori
74
U voćarsko-vinogradarskoj praksi, procentualni utrošak pesticida, po grupama organizama koje
suzbijaju, je sličan. On zavisi u stvari od problema koji su dominantni u praksi. Gledano samo na
vinogradarsku proizvodnju najveći problem su fitopatogene gljive, zatim korovi, pa tek na trećem
mjestu insekti. Pesticidi se najčešće koriste u obliku neorganskih jedinjenja (bakar-sulfat, živin-hlorid i
dr); organohlornih, organofosfatnih jedinjenja, karbamata, fenolsirćetne kiseline itd. Postoji razlika u
njihovom načinu djelovanja na živa bića i u pogledu njihove štetnosti za čovjeka. Organomorfni
insekticidi imaju visoku inicijalnu, ali i jako nisku hroničnu toksičnost, pa se u organizmima biljaka i
životinja relativno brzo razgrađuju. Međutim, organohlorna jedinjenja, upravo suprotno, imaju nisku
inicijalnu toksičnost, ali se akumuliraju u masnim tkivima, a zbog sporog razgrađivanja izuzetno su
opasne materije u prirodi. Naročito su opasni halogeni derivati ugljovodonika. Jedan od najvećih
problema sa pesticidima, pored njihove perzistentnosti, je njihova nespecifičnost. Naime, većina
insekticida uništava sve insekte a većina uništava i prirodne neprijatelje tih istih insekata, a na taj
način upotrebom tih insekticida remeti se ekološka ravnoteža i uništavaju se prirodni konkurenti i
predatori štetnih insekata. Slično je i sa drugim vrstama pesticida napr. herbicidima ili nematocidima.
Primjena pesticida, osim u ratarstvu, voćarstvu naročito je izražena u vinogradarstvu. Formiranje
vinograda predstavlja čitav skup specifičnih agrotehničkih mjera. Veoma specifičan uticaj, posebno
negativan sa aspekta zaštite životne sredine, biodiverziteta i ekosistema uopšte; specifičan za
poljoprivrednu biljnu proizvodnju, u koji spada vinogradarstvo; jeste uticaj primjene pesticida.
Suštinski uticaj formiranja vinograda je potpuna promjena prirodnog ekosistema u agroekosistem uz
narušavanje uslova za rast i razvoj brojnih biljnih i životinjskih zajednica. Bitan razlog za korišćenje
pesticida u vinogradima su korovi, Od životinja koje mogu izazvati štete na vinovoj lozi posebno su
akcentovane eriofidne gljive, grožđani moljci i nematode familije Longidiridae. Daleko najveći uticaj
imaju mikoze, odnosno gljivična oboljenja, ekonomski najznačajnije su plamenjača, pepelnica, siva
trulež grozđa i crna pjegavost vinove loze. U Crnoj Gori se koristi relativno manja količina pesticida po
jedinici površine, ali problem predstavlja njihova nepravilna upotreba. Najveća potrošnju u okviru
pesticida čini upotreba fungicida u prosjeku 76.39%, zatim insekticida 13.19% i na kraju herbicida
10.42%.i U primjeru sa imanja Biotehničkog instituta utvrđeno je da je utrošak pesticida malo
drugačiji od državnog prosjeka, naime i u vinogradarskoj praksi najveći je utrošak fungicida 87.43%,
zatim herbicida 11.86%, pa tek onda insekticida 0.71%. Ovo odstupanje od prosjeka proizilazi iz
specifikuma vinogradarske proizvodnje. Kao što je i prethodno navedeno, Crna Gora je je u odnosu
na zemlje sa visoko razvijenom poljoprivredom, mali potrošač pesticida u poljoprivredi,ali najveći
problem jeste prilično nepravilna upotreba hemijskih sredstava za zaštitu bilja.
Agrikulturna proizvodnja u Podgoričkoj kotlini, naročito Zetskoj ravnici i vinogradarstvo u
“Plantažama” uzrokuju zagađenje zemljišta i zagađenje vodotokova, koje gravitiraju Skadarskom
jezeru i utiču na njegovo zagađenje. Svaka antropogena aktivnost dovodi do izvjesnog disbalansa u
ravnoteži u prirodi, tako da je od velikog značaja, u napredku ka održivom razvoju, potreba za
utvrđivanjem i poštovanjem ekoloških aspekata života. Da bi se uspjelo u zajedničkom cilju - zaštiti
životne sredine, potrebno je sagledati koji su to razlozi koji dovode do negativnog uticaja, kakve sve
uticaje prouzrokuje zagađenje i koje su mogućnosti za prevazilaženje problema.
v
Najvrednije komplekse, sa aspekta neposredne obrade, predstavljaju normalna duboka aluvijalna
zemljišta, van plavne zone u Zeti, zatim kompleksi gajnjača u Bjelopavličkoj ravnici, Nikšićkom polju i
Lješkopolju (zapadno od Podgorice), kao i druge manje površine aluvijalno-deluvijalnog zemljišta.
i
Upotreba pesticide u vinogradarstvu (sa primjerom iz prakse),Grbavčević,Lj.2008
75
Dobar dio najboljih dubokih zemljišta, površine oko 5000 ha, u zaleđu Skadarskog jezera, kao i djelovi
zemljišta u Lješkopoljskom lugu; Bjelopavlićkoj ravnici, uz rijeku Zetu i Nikšićkom polju,i zloženi su
prirodnim poplavama, dok je veliki kompleks močvarno-glejnih zemljišta, površine oko 12.000 ha,
sada pod barskom vegetacijom stalno plavljen vodom jezera. Manju agropedološku vrijednost imaju
kompleksi pseudoglejnih zemljišta površine oko 25.000 ha u centralnom dijelu Bjelopavlićke ravnice i
to zbog problema sopstvenih voda, kao i šljunkovita i pjeskovita zemljišta Ćemovskog i u manjem
dijelu Nikšićkog polja, za čije privođenje obradi su neophodne potrebne mjere fertilizacije (kao u
slučaju do sada formiranih vinogradarskih i voćarskih kompleksa na Ćemovskom polju. Nešto
antropogenih zemljišta na terasama, na rastresitim i eroziji podložnim flišanim padinama obodom
Bjelopavlićke ravnice, dodatni su poljoprivredni potencijal.
Crna Gora ima samo 471 km2 kvalitetnijeg poljoprivrednog zemljišta ili 5.4% teritorije), što ukazuje da
ono za Crnu Goru ima poseban značaj. Najveći dio kvalitetnijeg zemljišta, 75.8% nalazi se u
opštinama: Podgorica (17%), Pljevlja (14.5%), Bijelo Polje (14.2%), Berane (9.5%), Bar (7.4%), Nikšić
(7.3%), Ulcinj (5.7%) a u ostalim opštinama nalazi se od 0.8% do 3.9%).
Šume i šumska zemljišta u Crnoj Gori zahvataju površinu od oko 738.000 ha ili 53.4% od ukupne
površine.Od toga,pod šumskom vegetacijom nalazi se 622.000 ha,što čini da šumovitost iznosi 45%.
Ovakav procenat bogatstva šuma ocjenjuje se kao velika povoljnost sa sapekta zaštite i unapređenja
životne sredine. Šume imaju izuzetan značaj, kako za očuvanje prirodne ravnoteže, biodiverziteta i
kvaliteta životne sredine, tako i za ekonomski razvoj, pogotovu u sjevernom nerazvijenom regionu.
Šume južnog područja, koje čine šume na primorju i kršu, imaju sledeću strukturu: 73% su izdanačke
šume, šikare, šibljaci i makije i pretežno su izdvojene u kategoriju zaštitnih šuma.
Pitanje upravljanja Skadarskim jezerom je prilično kompleksno, prije svega zbog razuđenosti terena i
malog broja stanovnika u naseljima. Selekcija na ishodištu se malo gdje sprovodi a konačna
dispozicija otpada još uvijek nije propisno riješena. Umjesto u sanitarne deponije, otpad se odlaže na
smetlištima, koja su najčešće locirana pored magistralnih puteva i vodotoka a negdje i u blizini
naselja.Truljenje ovakvog otpada ili paljenje ovakvih deponija zagađuju dodatmo okolno područje,
kao i podzemne vode. Najvažnija uloga opštinskih vlasti jeste upravljanje komunalnim otpadom i
otpadnim vodama, preko svojih javnih preduzeća, što je utvrđeno Zakonom o upravljanju otpadom
(Sl.list 80-05). Značajnu ulogu imaju Sekretarijati za planiranje i uređenje prostora, koji su odgovorni
za sprovođenje prostornih i urbanističkih planova za Skadarsko jezero. S tim u vezi, lokalne uprave
mogu imati veoma važnu ulogu u upravljanju. Ipak, najveći „pritisak“ vezan je za odgovornost u
upravljanju komunalnim vodama, tj otpadnim vodama Podgorice i Cetinja, kaoi otpada (divlje
deponije i dr) koje direktno utiču na kvalitet voda Skadarskog jezera. Pored navdenog, opštine Nikšić i
Danilovgrad značajno doprinose količini otpadnih voda koje Moraćom dospijevaju u vode Skadarskog
jezera.
Primjena mjera agrohemijske analize zemljišta koja ima za cilj racionalizaciju potrošnje mineralnih
đubriva, a koja garantuje zaštitu agrosistema od kontaminacije, održavanje nivoa plodnosti i veći
prinos na snazi je od 2004.god,a sredstva za agrohemijsku analizu zemljišta sa područja Zete i
Malesije izdvajaju se iz Agrobudžeta glavnog grada-Podgorice. Ova mjera se pokazala uspješnom, u
smislu edukovanja poljoprivrednih proizvođača prilikom upotrebe đubriva. Racionalizacija primjene
pesticida ima višestruki značaj, koji se ogleda u smanjenju negativnih uticaju na životnu sredinu i
smanjivanju troškova zaštite. Ove mjere racionalaizacije upotrebe pesticida odnose se na njihovu
primjenu samo u slučajevima kada je neophodno i kada ne postoji alternativa njihovoj primjeni. Ovo
se odnosi na slučajeve masovne pojave štetnih organizama koje mogu nanijeti velike štete. Primjena
se odnosi i u slučajevima pojave lokalnih žarišta štetnih organizama i kada postoji prijetnja njihovog
širenja na druga područja. Blagovremenim intervencijama i suzbijanjem lokalnih žarišta štetnih
organizama doprinosi se manjoj upotrebi pesticida. Racionalizacija upotrebe pesticida ostvaruje se i
76
odgovarajućim načinom primjene, pravovremenom upotrebom i stručnim izborom odgovarajućih
preparata.
U cilju zaštite životne sredine, smanjivanja i ograničavanja utroška pesticida u vinogradarstvu
neophodna je primjena IPM sistem-a, odnosno sistem integralne zaštite bilja i održivi koncept
poljoprivredne proizvodnje koji se bazira na korišćenju svih upotrebljivih metoda borbe protiv
štetočina (prema fenofazi loze) prije upotrebe hemijskih sredstava. U ove metode spadaju korišćenje
bioloških načina suzbijanja štetočina introdukovanjem predatora, parazita, izazivača bolesti;
radiološke sterilizacije štetočina; hormonalnih sterilizatora ili gajenjem biljaka primamljivača, u borbi
sa insektima štetočinama. U borbi sa insektima koriste se i hormoni koji sprečavaju metamorfozu od
larve do odraslog insekta kao i feromoni koji privlače suprotan pol. Na ovaj način mogu se odvojiti
mužjaci od ženki i spriječiti reprodukcija. U mjere IPM-a spada i korišćenje plodoreda i svih
mehaničkih mjera za suzbijanje i fizičko uništavanje štetočina ili nekih prezimljujućih formi patogena.
Dobri efekti se postižu i korišćenjem biohemijskih preparata, genetskog inženjeringa ili selekcijom
otpornih sorti; kao i forsiranjem kompeticijskih odnosa za životni prostor, kao na primjer između
bakterivornih i fitopatogenih nematoda. I ovi načini suzbijanja štetočina donekle remete prirodnu
ekološku ravnotežu, ipak, na ovaj način štetne posljedice su mnogo manje nego od upotrebe
pesticida.
U svrhu unapređenja životne sredine i zaštite Skadarskog jezera od zagađenja, neophodno je:
o aktivnije uspostavljanje sistema praćenja svih segmenata životne sredine, monitoringa
kvaliteta vazduha, kvaliteta površinskih i podzemnih voda i kvaliteta zemljišta,
o izgradnja nove i održavanje postojeće infrastrukture za odvođenje otpadnih voda iz
domaćinstva,
o aktivnije učešće u podsticanju rješavanja problema industrijskog zagađivanja (otpadne vode,
opasan otpad),
o organizovanije selektiranje i uredno sakupljanje i odlaganje komunalnog čvrstog otpada,
o racionalizacija primjene mineralnih đubriva,
o aktivnije praćenje količine utroška sredstava za zaštitu bilja i njihove rezidue odnosno
racionalizacija primjene pesticida,
o adekvatna primjena instrumenata za zaštitu životne sredine u oblasti zaštite bilja u Crnoj Gori
bazirana na primjerima sistema organske poljoprivrede i IPM sistema (sistem integralne
zaštite bilja -održivi koncept poljoprivredne proizvodnje baziranom na korišćenju svih metoda
borbe protiv štetočina prije upotrebe hemijskih sredstava)
o aktivnija primjena IPPC, Zakona o integrisanom sprečavanju i kontroli zagađivanja životne
sredine.
77
7. ZAKLJUČCI
o Na osnovu klime, reljefa i osobina zemljišta kao prirodnih uslova koji određuju pravce
poljoprivredne proizvodnje Crnu Goru možemo podijeliti na 5 osnovnih agro-ekoloških
rejona : primorski, -zetsko – bjelopavlićki, dolinsko – brdski i reon krša planinski reon.
o Na području Skadarskog jezera, zastupljena su hidromorfna i terestrična zemljišta. Hidromorfna
zemljišta su nastala su radom voda i dinamikom vodnog režima, javljaju se uz ravno priobalno
područje. Zauzimaju površinu od oko 17.000 ha. Postanak ovih zemljišta je u tijesnoj vezi sa radom
voda te su veoma heterogenog i neujednačenog sastava, počev od pjeskovito-šljunkoviti duž
Morače, do ilovasto-glinovitih, od Ćemovskog polja prema Jezeru i Crmničkom I Orahovskom
polju.
o Terestična zemljišta. Nalaze na neplavnim uzdignutim terenima i na vodopropusnoj karstnoj i
konglomeratnoj podlozi. Na fluvio-glacijalnoj naplavi Ćemovskog i Tuškog polja razvilo se skeletno
smeđe zemljište, na ekstremno propusnoj podlozi šljunka i konglomerata.
o Najvrednije komplekse, sa aspekta neposredne obrade, predstavljaju normalna duboka
aluvijalna zemljišta, van plavne zone u Zeti, zatim kompleksi gajnjača u Bjelopavličkoj ravnici,
Nikšićkom polju i Lješkopolju (zapadno od Podgorice), kao i druge manje površine aluvijalnodeluvijalnog zemljišta. Dobar dio najboljih dubokih zemljišta, površine oko 5000 ha, u zaleđu
Skadarskog jezera, kao i djelovi zemljišta u Lješkopoljskom lugu; Bjelopavlićkoj ravnici, uz
rijeku Zetu i Nikšićkom polju,i zloženi su prirodnim poplavama, dok je veliki kompleks
močvarno-glejnih zemljišta, površine oko 12.000 ha, pod barskom vegetacijom stalno
plavljen vodom jezera. Manju agropedološku vrijednost imaju kompleksi pseudoglejnih
zemljišta površine oko 25.000 ha u centralnom dijelu Bjelopavlićke ravnice i to zbog
problema sopstvenih voda, kao i šljunkovita i pjeskovita zemljišta Ćemovskog i u manjem
dijelu Nikšićkog polja, za čije privođenje obradi su neophodne potrebne mjere fertilizacije
(kao u slučaju do sada formiranih vinogradarskih i voćarskih kompleksa na Ćemovskom polju.
Nešto antropogenih zemljišta na terasama, na rastresitim i eroziji podložnim flišanim
padinama obodom Bjelopavlićke ravnice, dodatni su poljoprivredni potencijal.
o U Crnoj Gori, uvoz poljoprivredno prehrambenih proizvoda u 2010. godini iznosio je 24,52%.
Na strani izvoza u ukupnom izvozu Crne Gore u 2010. godini izvoz poljoprivredno
prehrambenih proizvoda iznosio je 14,08%.
o Na osnovu popisa poljoprivrede iz 2010. ukupan broj poljoprivrednih gazdinstava iznosi 48
870. Od toga su 48.824 porodična poljoprivredna gazdinstva. Prema veličini razreda korišćenog
poljoprivrednog zemljišta 15.418 porodičnih poljoprivrednih gazdinstava iznosi od 0,1 do 0,5 ha ili
31,6%.
o Crna Gora ima 23.242 poljoprivredna gazdinstava za uzgoj stoke, što predstavlja 47,56% od ukupnog
broja gazdinstava. Od ukupnog broja porodičnih poljoprivrednih gazdinstava 43 125, tj. 88,3%
porodičnih poljoprivrednih gazdinstava imaju višegodišnje livade i pašnjake, dok samo 122
gazdinstva, tj. 0,2% ima rasadnike. Najveći broj poljoprivrednih gazdinstava koji koriste
višegodišnje livade i pašnjake je sa sjedištem gazdinstva u opštinama Nikšić, Podgorica, Bijelo
Polje, Pljevlja i Berane. Na poljoprivrednim gazdinstvima radno angažovano je prosječno 2,03 lica.
Od ukupno 48 824 nosioca porodičnih poljoprivrednih gazdinstava, izraženo u procentima,
12,87% nosioci su žene a 87,13% muškarci.
78
o Razvoj proizvodnje žitarica u uslovima tržišnog privređivanja, nameće se kao jedan od
značajnih faktora za ukupnu privredu Crne Gore. Taj značaj se ogleda kroz iskorišćavanje
prirodnih potencijala Crne Gore i upošljavanje lokalmog stanovništva, postojeće
prerađivačke kapacitete i ponudu gotovih proizvoda, koji imaju status eksluzivne zdrave
hrane. Na ovaj način se stiču preduslovi za zaokruženje ciklusa: proizvodnja-preradapotrošnja i poboljšanje regionalnih veza između sjevera i juga Crne Gore.
o Prinos pšenice u iznosu od 4.422 tone bio je najveći u 2003. godini, zatim 2004. u iznosu od
3.437 tona I 2009.u iznosu od 3044 tone. Prinos pšenice tokom 2012.godine je u padu i iznosi
2151 tone. Prinos ječma bio je najveći tokom 2008.godine, u iznosu od 2.244 tone, zatim
2009. (2.221 t) dok 2012.godine prinos je u padu, i iznosi 1.607 tona. Prinos kukuruza bio je
najveći 2011.godine (11.688 tona) i pokazuje tendenciju porasta proizvodnje, ukoliko se
zanemari 2012. u kojoj je ostvaren nešto niži prinos (8.719).
o Od ukupno 44.818 ha pod oranicama u 2003. godini ratarsko-povrtarska proizvodnja odvijala
se na 32.135 ha. Preostalih 12.683 ha, odnosno 28% ukupnih oraničnih površina,
predstavljaju površine koje se uopšte ne obrađuju ili se na njima odvija proces ekstenzivne
poljoprivrede. Zbog smanjivanja ukupnih površina oranica i bašta i stalno visokog udjela
neobrađenih oranica, od 1992. do 2003. godine površine na kojima se odvija ratarskopovrtarska proizvodnja smanjile su se za 23%. To je ukazivalo na slabo i nedovoljno
korišćenje ionako ograničenih resursa. Tokom 2004. godine oranične površine se povećavaju
na 46.888 ha, gdje povrtno bilje zauzima 18.181 ha a žitarice su zasijane na 5.937 ha. Od
2008, do 2012.godine površina oranica i bašti je iznad 45.000 ha, odnosno približava se cifri
od 46.000 ha u 2012 i iznosi 45.809 ha. Površina zasijana krmnim biljem varira od 7.257 ha
(2003.) do 8.108 ha 2008. Tokom 2011. površina zasijana krmnim biljem iznosi 7.978 ha, a
2012. 7.779 ha.
o Prinosi glavnih ratarskih i povrtarskih kultura u Crnoj Gori, iako rastu i dalje su relativno niski i
još uvijek daleko od prinosa koji se postižu u zemljama Zapadne Evrope, odnosno na nivou su
prinosa koje imaju zemlje u okruženju (u tranziciji). Kao glavni limitirajući faktori u ratarskoj
proizvodnji javljaju se: niska plodnost zemljišta, neadekvatna osnovna obrada i predsjetvena
priprema, neodgovarajući izbor sorti i hibrida, bolesti i štetočine, nepovoljan raspored
padavina, kao i nedovoljan nivo znanja poljoprivrednih proizvođača.
o Krompir (Solanum tuherosum L.) zauzima značajno mjesto u strukturi proizvodnje i potrošnje
ratarsko-povrtarskih proizvoda u Crnoj Gori, jer korišcenjem komparativnih prednosti (kiime i
zemljišta) moguće je proizvesti znatne količine sjemenskog i merkantilnog krompira. U
posljednjih nekoliko godina ova proizvodnja posebno dobija na značaju. Crna Gora posjeduje
povoljne prirodne i agroekološke uslove za proizvodnju krompira, međutim, kod nekih
područja vidne su i razlike za proizvodnju pojedinh vrsta. U tom pogledu mogu se izdvojiiti
dva područja: sjevemo područje - opštine: Pljevlja, Kolašin, Mojkovac, Plav, Plužine, Nikšić,
Šavnik i Žabljak, kojc imaju izuzetno povoljne zemljišne i klimatske uslove za proizvodnju
sjemenskog i merkantilnog krompira; i južno područje - opstine: Podgorica i Danilovgrad, čiji
geografski položaj omogućava gajenje ranog krompira.
o Sve voćne vrste, osim agruma i breskve, gaje se ekstenzivno na okućnicama ili u vidu manjih
zasada bez primjene agrotehničkih mjera (obrada, đubrenje, rezidba, zaštita od bolesti i
mraza, navodnjavanje) pa je rodnost niska i alternativna (svake druge ili treće godine). To je,
pored vremenskih prilika, osnovni razlog za prilično velike varijacije ukupnih prinosa
79
o U periodu od 2003.do 2012, najveći ukupni prinos jabuka bio je 2009. god. u iznosu od 8.107
tona, iste godine krušaka u iznosu od 2.813 tona, a šljiva 2011. U iznosu od 12.145 tona. U
sjevernom dijelu Crne Gore šljiva je dominantna voćna vrsta i uglavnom se koristi za
proizvodnju rakije (preko 95%) dok se manji dio prerađuje u džem i slatko, suši se ili
konzumira u svježem stanju. Mogućnost čuvanja prerađevina od šljiva i njihov relativno lak
plasman uticali su da se i pored krčenja oboljelih stabala, brojnost održava na približno istom
nivou.
o Maslina je najstarija suptropska kultura na crnogorskom primorju. Procjenjuje se da je
najstarije stablo staro preko 2000 godina. Sa oko 3.200 ha, maslina pokriva trećinu ukupne
površine pod voćnjacima. Od nekadašnjih 620.000 stabala, danas na crnogorskom primorju
ima ukupno 455.594, odnosno 427.184 rodnih stabala. Preovladavaju stabla stara 100 i više
godina. Oko 70% zasada je tradicionalno, dok mladih stabala ima manje od 10%. U
sortimentu su sa više od 90% zastupljene autohtone sorte (žutica i dr.), koje se uglavnom
koriste za proizvodnju ulja, ali i za proizvodnju konzerviranog ploda na tradicionalni način.
Uprkos sortnom potencijalu za proizvodnju maslinovog ulja ekstra kvaliteta, proizvodnja je
vrlo ekstenzivna zbog čega se ni postojeći nivo proizvodnje ne koristi u potpunosti (ispod
50%). Prinos jako varira i kreće se od 300 tona godišnje u nerodnim godinama, do 4.000 tona
u rodnim godinama. Kako se ukupan prinos koji se ubira (sa manje od polovine stabala), dijeli
sa ukupnim brojem stabala to dovodi do toga da je stavka prosječnog prinosa po stablu u
statistici permanentno niska.
o Površine pod vinogradima u Crnoj Gori iznose 3.859 ha (2003) one imaju relativno ujednačen
nivo, sa blagom tendencijom rasta. Zahvaljujući povoljnim klimatsko-edafskim uslovima
Crnogorskog vinogradarskog rejona u njemu se mogu uspješno gajiti sve sorte vinove loze. U
loznom sortimentu preovlađuju vinske sorte (90%) za proizvodnju crvenih (vranac, kratošija,
merlot, kaberne) i bijelih vina (krstač, šardone, rkaciteli, sovinjon). Stone sorte čije grožđe je
namijenjeno za potrošnju u svježem stanju (kardinal, ribijeri I dr) čine 10%. U Biotehničkom
institutu postoji kolekcija sorti vinove loze koja se sastoji od preko 550 sorti i hibrida loze.
Imajući u vidu da od vinskih sorti na vinogradarskim terenima Crne Gore dominiraju
autohtone sorte (preko 70%), to su njihovi prinosi ujednačeni, stabilni i standardnog sortnog
kvaliteta, koji se koriste za proizvodnju vrhunskih crnogorskih vina.
o U basenu Skadarskog jezera postoje agrogeološki uslovi kao i zemljišni potencijal za
zasnivanje komercijalne proizvodnje i uzgoj vinskih i stonih sorti groždja. Usljed
nemogućnosti poljoprivrednih gazdinstava da u dovoljnom obimu samostalno finansiraju
investicije u tim sektorima poljoprivrede, raspoloživi potencijali nisu dovoljno iskorišćeni.
Kroz podsticajne mjere resornog ministarstva, vinogradari su unazad nekoliko godina, preko
vinogradarskih udruženja dobijali besplatne sadnice kao i regrese na ime zasađenih površina
pod vinovom lozom, tako da se permanentno vrši zamjena starih i zapuštenih vinograda,
modernim i bolje opremljenim.
o Pčelarstvo je pored vidnogradarstva najrazvijenija djelatnost poljoprivredne prizvodnje u
Crmnici. Prema procjeni ukupna godišnja proizvodnja meda u Crmnici kreće se preko 200
tona, računajući prosječan prinos od 10 kg po košnici. U rodnijim godinama ova količina se
povećava od 50 do 100%.
o Ulov ribe u slatkovodnim ekosistemima Crne Gore za 2005 godinu iznosi 792 tone.Od ovog
iznosa izlovljena je 231 tona pastrmke, 410 t šarana, 4 tone jegulje, 30 tona ukljeve i 117 t
ostale ribe. Za 2006.god. podaci ulova su približni. U odnosu na 2005. u 2006. ulovljeno je 22
80
o
o
o
o
o
o
tone više pastrmke (253), i jegulje 2 tone više. Ukljeve je ulovljeno približno oko 30 tona, dok
je ukupan ulov ostalih vrsta u mješovitoj populaciji opao 30 tona. Tokom 2010.god. ulov
šarana iznosi 234 t, a tokom 2011. 357 t. Ulov jegulje tokom 2009. iznosi 6 t a 2011.god.,10 t.
U 2011. ulov ukljeve je procijenjen na 50 t.
Popisom poljoprivrede iz 2010. prikupljeni su podaci o tipovima poljoprivrednih gazdinstava
za period od 1.06.2009. do 31.05.2010. Prema tome razlikuje se: a.) polunomadski način
gajenja stoke, koji se odnosi na gazdinstva koja imaju stalno mjesto boravka-življenja a
odlaze sa stokom na nekoliko mjeseci na drugo odredište (katuni), što je uslovljeno sezonom.
Alternativno, na tim odredištima se uspostavljaju privremena naselja tj.podžu privremeni
objekti za boravak i gaje se različiti usjevi kao dodatni izvor hrane i b.) stacionarni sistem
gajenja stoke odnosi se na gazdinstva koja imaju mjesto boravka-življenja i podrazumijeva
štalski način gajenja, odnosno ishrane kao i kombinovano korišćenje raspoloživih resursa za
usjeve i potom pašu ili za skidanje otkosa sijena a zatim za pašu.
U odnosu na ukupan broj poljoprivrednih gazdinstava u Crnoj Gori evidentiranih u Popisu
poljoprivrede 2010. 16.313 poljioprivrednih gazdinstava uzgaja živinu, odnosno 33.4% od
ukupnog broja popisanih poljoprivrednih gazdinstava. Od ukupnog broja porodičnih
poljoprivrednih gazdinstava koja uzgajaju živinu 96.2% ima od 1 do 50 komada živine, dok
3.16% uzgaja od 51 do 349 komada.
Popisom poljoprivrede prikupljeni su podaci o ukupnom broju konja, magaraca. mazgi i muli,
bez obzira na njihovu pol, starost i namjenu čuvanja koja su se zatekla na gazdinstvu, kao i
podaci o njihovom broju u vlasništvu. Od ukupno 48.879 gazdinstava, 2741 porodičnih
poljoprivrednih gazdinstava uzgaja 3822 konja (ždrebad, kobila, ždrebica, pastuva i konja),
dok 493 poljoprivredna gazdinstva uzgaja 575 magaraca, mazgi, mula. Prosječan broj konja
po porodičnom poljoprivrednom gazdinstvu je 1.4 grla, dok je prosječan broj magaraca,
mazgi i mula po porodičnom gazdinstvu 1.2 grla.
Od ukupno 24.624 poljoprivredna gazdinstva koja uzgajaju goveda, svega je osam poslovnih
subjekata. Ukupan broj goveda koja se uzgajaju iznosi 80.209, od čega 78.633 je u vlasništvu
porodičnih poljoprivrednih gazdinstava (ili 98.04% od ukupnog broja goveda) a 1576 u
vlasništvu poslovnih subjekata (li 1.96%). Od ukupnog broja goveda 7069 su goveda na ispaši
i na zajedničkom zemljištu (komunu, katunu) što predstavlja 8.8% od ukupnog broja goveda.
U ukupnom broju goveda sa 74.42% dominantna je struktura goveda preko dvije godine
(obuhvata kategorije junica, steonih junica, krava za mužu, ostalo krave i kategoriju bikova i
volova).
Od ukupno 32.675 poljoprivrednih gazdinstava koja se bave uzgojem stoke, 6088 gazdinstava
uzgaja ovce, od čega je 6.082 porodičnih poljoprivrednih gazdinstava. Svega šest poslovnih
subjekata uzgaja ovce šo čini 0.1% od ukupnog broja gazdinstava koja uzgajaju ovce.
Prosječan broj porodičnih poljoprivrednih gazdinstava je 37.3 grla u odnosu na ukupan broj
ovaca kod poslovnih subjekata je deset puta veći, odnosno 380.1 grlo po poslovnom subjektu
koji uzgajaju ovce. Od ukupnog broja ovaca 14.8867 grla ovaca su na ispaši na zajedničkom
zemljištu (komuni. katunu), što predstavlja 65% od ukupnog broja ovaca.
Od ukupno 32.675 poljoprivrednih gazdinstava, koja se bave uzgojem stoke 3.583
poljoprivrednih gazdinstava odnosno 10.97% uzgajaju koze. Ukupan broj koza koja se
uzgajaju na poljoprivrednim gazdinstvima u CG iznosi 35756. Prosječno broj koza po
poljoprivrednom gazdinstvu iznosi 10. Svega tri poslovna subjekta uzgaja koze. Prosječan
broj koza po poljoprivrednom gazdinstvu je 9.8 grla, dok prosječan broj koza po poslovnom
81
o
o
o
o
o
o
o
o
subjektu iznosi 251.7 grla Od ukupnog broja koza 4.069 su na ispaši na zajedničkom zemljištu
(komuni, katunu) što predstavlja 11.4% od ukupnog broja koza. Njaveći procenat koza čine
koze za mužu i to 60.43%. što je približno procentualnom učešću ovaca za mužu.
Popisom poljoprivrede upisano je 13.465 porodičnih poljoprivrednih gazdinstava i 4 poslovna
subjekta koji se bave uzgojem svinja u Cg. Prosječan broj svinja po poljoprivrednom
porodičnom gazdinstvu iznosi 3.1 svinje a prosječno 409.7 svinja je uzgajano u objektuima.
Broj gazdinstava za uzgoj zečeva iznosi 153 a ukupan broj zečeva 1089. Prosječan broj zečeva
po porodičnom poljoprivrednom gazdinstvu koja uzgajaju zečeve je 7.1. U CG ne postoji
poslovan subjekat za uzgoj zečeva.
Ukupan broj poljoprivrednih gazdinstava koji uzgajju stoku je 32.675, od čega je: 18.9%ili
6.166 poljoprivrednih gazdinstava koja imaju polunomadski način gajenja stoke i 26.509 ili
81.1% poljoprivrednih gazdinstava koja imaju stacioniran sistem gajenja stoke.
Ukupne poljoprivredne površine u Nikšiću iznose 54.479,00 ha, obradive površine 12.695,00
ha, površine pašnjaka 41.783,00 ha, površine livada 8.518,00 ha i površine oranica i bašta
3.772,00 ha. Na teritoriji opštine Nikšić postoje tri registrovana ribnjaka sa ukupnim
kapacitetima oko 100 t ribe i to u Rastovcu, Viru i Krupcu.
Struktura korišćenog poljoprivrednog zemljišta u opštini Danilovgrad je sledeća: ukupno
raspoloživo zemljište iznosi 11.462.9 ha, od čega je ukupno poljoprivredno korišćeno
zemljište 388.1 ha, koriščene okućnice i bašte 120.8 h, korišćene oranice 163.9 ha, vinogradi
45.5 ha, voćnjaci 57.9 ha, rasadnici 5.2 ha, višegodišnje livade I pašnjaci 9.054.3 ha.
Opšina Podgorica pokriva teritoriju površine od 1.441 km2 i u ukupnoj površini CG učestvuje sa
10.4%. Stočni fond u opštini Podgorica prema evidenciji čini 450 farmi u govedarstvu sa oko
4.600 krava, 260 farmi u ovčarstvu sa ukupno 28.000 ovaca i 80 farmi u kozarstvu sa ukupno
42.000 koza. Evidencija se ne vodi u govedarstvu, ukoliko ima manje od 3 grla, u ovčarstvu
manje od 20 grla i u kozarstvu manje od 10 grla. Stočrastvo u opštini Podgorica zastupljeno je
naročito u sjevernijem dijelu na kome se pretežno gaje goveda, ovce i koze ili je organizovana
intezivna proizvodnja rasplodnih i tovnih životinja u zatvorenom prostoru na farmama. Vrsta
koja je autohtona u Crnoj Gori i kojoj prijeti istrebljenje je buša. Pojedinačna grla ili manja
stada buše mogu se naći i u zaleđu Skadarskog jezera i području oko rijeke Bojane. Najčešća
vrsta ovce je pramenka sa nekoliko varijeteta koji su adaptirani lokalnim uslovima i to: zetska
žuja, takođe ugrožena vrsta koja je prvobitno uzgajana oko Podgorice (Zeta, Lješkopolje,
Ćemovsko polje do Bjelopavlića) i Bardoka. Domaća balkanska koza gaji se u područjima koja
nijesu pogodna za ovcu, a pogotovu ne za gajenje goveda. Takva su područja krša koja su
obično obrasla šikarom i sitnim listopadnim drvećem. Broj registrovanih farmi iznosi 468 sa
kapacitetom od ukupno 2.277 grla stoke, dok je na nivou Crne Gore registrovano 3.144 farmi
sa 13.419 grla stoke.
Područje Opštine Cetinje zahvata površinu od 910 km2, ili 6,6% ukupne površine Crne Gore
(13.812 km2). Opština Cetinje raspolaže osrednjim resursima obradivih poljoprivrednih
površina. Ukupno raspoloživo poljoprivredno zemljište iznosi 4763,6 ha od čega 873 ha je
ukupno korišćeno poljoprivredno zemljište.
Opština Bar zahvata kopneni prostor površine 598 km2, a sa pripadajućom vodenom
površinom Skadarskog jezera od 128 km2 (od albanske granice do Podseljana), zauzima
deveto mjesto među svim opštinskim područjima u Crnoj Gori. Najviša tačka Opštine je vrh
planine Rumije, sa nadmorskom visinom od 1.593 m.
82
o U Izvještaju su dati sledeći podaci za stočni fond, po opštinama, za: Nikšič, Danilovgrad,
Podgoricu, Cetinje I Bar, i to: za broj porodičniih poljoprivrednh gazdinstva prema tipu veličini
razreda stada, poljoprivredna gazdinstva prema broju konja, magaraca, mazgi, mula,
poljoprivredna gazdinstva prema kategoriji goveda, poljoprivredna gazdinstva prema
kategoriji svinja, ovaca, koza, pčela I zečeva.
o Ukupna poljoprivredna proizvodnja u Crnoj Gori, u odnosu na 2010. bilježi porast od 9.5%,
uslijed povećanja biljne proizvodnje za 2.7% i stočarstva za 19.9%. U biljnoj proizvodnji bilježi
se značajan porast proizvodnje krompira, mrkve, kukuruza, ovsa, šljiva, jabuka, krušaka. U
stočarstvu, značajan je porast proizvodnje kravljeg i ovčjeg mlijeka i prirasta ovaca i svinja. U
ukupnoj poljoprivrednoj proizvodnji u 2011.god. učešće biljne proizvodnje iznosi 56.6% i
stočarske proizvodnje 43.4%.
o U nizu agrotehnčkih mera, posebna pažnja se posvećuje blagovremenoj i pravilnoj primeni
različitih đubriva, kako bi njihov efekat došao do punog izražaja. Najčešća istraživanja u ovoj
oblasti su usmerena u pravcu povećanja prinosa gajenih kultura, dok se baza njihovog
kumulativnog dejstva (promene bioloških i hemijskih svojstava zemljišta) često zanemaruje.
o Mnoga neorganska đubriva ne zamjenjuju elemente u tragovima u zemljištu, te zemljište
postaje postepeno osiromašeno pri uzgajanju usjeva. Ovo trošenje je u vezi sa studijama koje
su pokazale opadanje sadžaja (do 75%) količine elemenata u tragovima u voću i povrću.
o Procjena godišnjeg prometa stajskog đubriva za područje Podgorice urađena je na osnovu
anketiranja /intervjua sa prodavcima stajskog đubriva sa dva glavna mjesta prodaje –
„punkta“: (i) na Zabjelu (kod Pasarele i iza „Našeg Diskonta“) i (ii) na Tuškom putu (raskrsnica
kod podvožnjaka). Prema obabljenoj anketi, na ta dva prodajna punkta ima oko 20 aktivnih
prodavaca čija je godišnja prodaja stajskog đubriva u poslednjih 10 godina dosta varirala i
kretala se u rasponu od 30 tona do približno 100 tona po prodavcu. Poslednjih godina je
došlo do povećane tražnje stajskog đubriva. U skladu sa tim prodavci su dali svoje procjene o
godišnjem prometu za 2012 godinu, koje su preračunom dale srednju vrijednost od 75 tona,
godišnje. Zbog toga se može smatrati da je procijenjeni promet stajskog đubriva u 2012
godini u Podgorici (djelimično uključuje područje Zete, Malesije i Crmnice, kao i prodaje po
pozivu“) oko 1.500 tona (20 prodavaca x 75 tona = 1.500 tona).
o Procijenjen je i promet stajskog đubriva na drugim prodajnim mjestima koja su vezana za
neposredni sliv Skadarskog jezera, i to: u Podgorici (na Zlatici, kod Stočne pijace i dr), u
Tuzima (na ulazu), Golubovcima (oko raskrsnice), Danilovgradu (pored puta kod kružnog
toka) i povremeno na Virpazaru (za Crmnicu) i drugim mjestima. Gruba procjena prometa
stajskog đubriva na tim mjestima je da ista ne prelazi po obimu promet na prethodno
navedena 2 glavna mjesta prodaje i kreće se od 1.000 do 1.500 tona. Područje sa koga se
otkupljuje stajsko đubrivo je dosta široko, od Grahova i Nikšića preko Bjelopavlića do Kuča.
Na osnovu prethodnog, može se procijeniti da je obim realizovanog prometa stajskog
đubriva na svim prodajnim mjestima vezanim za neposredni sliv Skadarskog jezera u 2012
godini oko 2.500 – 3.000 tona.
o Postoji više oblika zagađenja koji utiču na sve segmente životne sredine, a to su industrijska
postrojenja, poljoprivreda, saobraćajnice, registrovane i neregistrovane deponije, odnosno
odlagališta smeća i dr, koje ugrožavaju sve sfere: vazduh, vodne potencijale, zenljište.
o Na teritoriji opštine Nikšić nalazi se veliki broj različitih industrija. Najznačajnije industrije su:
holding kompanija željezara „Nikšić“, industrija piva „Trebjesa“, fabrika alkoholnih pića
„Neksan“, klanica „Goranović“, fabrika mesnih prerađevina „Goranović“, industrija mašina i
83
o
o
o
o
o
mašinskog alata „Montevar – Metalac“, mljekara „Nika“ i mljekara „Srna“. Na gradski
kanalizacioni sistem povezane su sledeće industrije: holding kompanija željezara „Nikšić“,
industrija piva „Trebjesa“ i fabrika alkoholnih pića „Neksan“. Ostale industrije svoje otpadne
vode ispuštaju u septičke jame ili direktno u vodotokove. Sve ove industrije nemaju riješen
tretman otpadnih voda te na taj način direktno doprinose devastaciji akvatičnih ekosistema,
jedino Holding kompanija željezara„Nikšić“ ima izgrađen separacioni sistem otpadnih voda,
posebno za sanitarne i posebno za procesne vode.
Na prostoru opštine Nikšić, javljaju se sve vrste otpadnih voda: komunalne, industrijske,
atmosferske, otpadne vode sa poljoprivrednih površina i dr. Procijenjene količine otpadnih
voda od industrijskog sektora koji se snabdjevaju sa sopstvenih uzvorišta iznose 22.400.000
m3 godišnje. Količina otpadnih voda od stanovništva I industrijskih objekata koji su priključeni
na gradsku kanalizacionu mrežu iznosi oko 6.000.000 m3 godišnje.
Otpadne vode iz Danilovgrada ulivaju se direktno u rijeku Zetu. Jedan uliv je blizu mosta,
drugi uzvodno stotinak metara na Kosaću I treći u Landži. Sve otpadne vode fabrika, farmi I
manjih zagađivača slivaju se direktno u rijeku.
Cetinje ima tzv mješovitu kanalizaciju, što podrazumijeva, da se istim sistemom odvode i
otpadne i atmosferske vode. Sve vode se netretirane odvode u prirodan ponor na Donjem
Polju, odakle ponovo izviru na izvorištu Rijeke Crnojevića (Obodska pećina). Problem ovakvog
načina oodvođenja voda je višestruk. Zbog malog kapaciiteta ponora, prilikom većih
atmosferskih padavina u jesenjem i zimskom periodu, često dolazi do plavljenja donjeg dijela
Cetinjskog polja a samim tim i do izlivanja netretiranih otpadnih voda u široj okolini ponora,
čime dolazi do zagađenja zemljišta, koje je uglavnom poljoprivredno,kao i stambenih
objekata. Posljedice ovakvog zagađenja su trajne.Čiitavo područje opštine Cetinje nizvodno
od ponora prema Rijeci Crnojevića zagađuje se otpadnim vodama grada,jer prilikom većih
atmosferskih taloga, dio tih voda izbija na površinu u Dobrskom selu, Strugarima i Ceklinu.
Kombinat aluminijuma u Podgorici i AD Plantaže su dva najveća preduzeća u Podgorici.
Negativni uticaji rada Kombinata aluminijuma u Podgorici, na životnu sredinu i zdravlje ljudi
evidentiraju se godinama. Posljedice po narušavanje kvaliteta životne sredine ogledaju se u
pogoršanju kvaliteta osnovnih segmenata životne sredine: podzemnih i površinskih voda,
vazduha i zemljišta. Zagađenju Skadarskog jezera doprinosi i spiranje sa deponija čvrstog
otpada koje dodatno doprinose zagađenju podzemnih voda, kao i čvsti otpad iz svih naselja
na jezeru koji se usled nedostatka komunalne infrastrukture odlaže u jezero. Za stanovnike
Zetske ravnice KAP je glavni izvor zagadjenja kako vode za piće, tako i zemljišta i vazduha.
Glavni zagadjivači za stanovnike u Riječkoj nahiji su otpadne fekalne vode koje usled
nefunkcionisanja kolektora odlaze direktno u jezero i čvrsti otpad. U Krajini osnovnim
izvorom zagadjenja smatra se čvrsti otpad koji se odlaže u jezero. Uslijed nepostojanja
komunalne infrasrukture, organizovanog odlaganja čvrstog otpada, i na području Crmnice
ovo je glavni problem, kao i uticaj KAP-a kao izvora zagadjenja.
Otpadne vode koje opštine Podgorice i Cetinja (divlje deponije i dr), direktno utiču na kvalitet
voda Skadarskog jezera. Pored navdenog, opštine Nikšić i Danilovgrad značajno doprinose
količini otpadnih voda koje rijekom Zetom i Moračom dospijevaju u vode Skadarskog jezera.
zatim zagađenja iz KAP-a kao i spiranje sa poljoprivrednih površina, naročito velike količine
pesticida koje dospijevaju u vode jezera (sa plantaža Agrokombinata, vinograda i zasada
breskvi, kao i sa ostalih poljoprivrednih površina) umnogome zagađuju Skadarsko jezero.
84
o Primjena mjera agrohemijske analize zemljišta koja ima za cilj racionalizaciju potrošnje
mineralnih đubriva, a koja garantuje zaštitu agrosistema od kontaminacije, održavanje nivoa
plodnosti i veći prinos na snazi je već godinama. Ova mjera se pokazala uspješnom, u smislu
edukovanja poljoprivrednih proizvođača prilikom upotrebe đubriva. Racionalizacija primjene
pesticida ima višestruki značaj, koji se ogleda u smanjenju negativnih uticaju na životnu
sredinu i smanjivanju troškova zaštite. Ove mjere racionalaizacije upotrebe pesticida odnose
se na njihovu primjenu samo u slučajevima kada je neophodno i kada ne postoji alternativa
njihovoj primjeni. Ovo se odnosi na slučajeve masovne pojave štetnih organizama koje mogu
nanijeti velike štete. Primjena se odnosi i u slučajevima pojave lokalnih žarišta štetnih
organizama i kada postoji prijetnja njihovog širenja na druga područja. Blagovremenim
intervencijama i suzbijanjem lokalnih žarišta štetnih organizama doprinosi se manjoj upotrebi
pesticida. Racionalizacija upotrebe pesticida ostvaruje se i odgovarajućim načinom primjene,
pravovremenom upotrebom i stručnim uzborom odgovarajućih preparata.
o U cilju zaštite životne sredine, smanjivanja i ograničavanja utroška pesticida u biljnoj
proizvodnji neophodna je primjena IPM sistem-a, odnosno sistema integralne zaštite bilja i
održivi koncept poljoprivredne proizvodnje koji se bazira na korišćenju svih upotrebljivih
metoda borbe protiv štetočina (prema fenofazi loze) prije upotrebe hemijskih sredstava.
85
8. LITERATURA
Bird G. and Berney M. (2000). Pest ecology and management. In Michigan field crop ecology, M.
Cavigelli, S. Deming, L. Probyn and R. Harwood (eds). Michigan State University Extension Bull. E-2624.
East Lansing, MI.
Bulić, Z. (2002). Značaj biljnog svijeta u tradicionalnoj narodnoj medicini u Crnoj Gori, sa posebnim
osvrtom na područje Crmnice, 137-145. Zbornik radova sa simpozijuma održanog na Viru, 12/13 jula
2012.Crmica, naslijeđe i budućnost, 1-226.
Ćetković, B.Mogućnost razvoja primarne proizvodnje žitarica u Crnoj Gori, 1-69.
Despotović,A., Jovanović, M., Bulatović,B. (2001).Uslovi i mogućnosti proizvodnje krompira u Crnoj
Gori. Poljoprivreda i šumarstvo,Vol.47 (1-2): 115-1125. Podgorica
Doderović, M., Ivanović,Z. Bilans površina po namjeni u Crnoj Gori.
Gajić, Ž. (2006): Agrobiznis u ekološkoj proizvodnji hrane, Menadžment organske proizvodnje u
stočarstvu, ( str. 265-294 ), Poljoprivredni fakultet, Beograd, Srbija.
Grbavčević, Lj. (2008). Upotreba pesticida u vinogradarstvu, 1-26.
Mirecki, N. (2011,) Organska proizvodnja, Monteorganica (Elaborat, trajanje projekta od 2009 do
2011.), Monteorganica (Agencija za sertifikovanje), Sertifikacija organske poljoprivrede, USAID,
Podgorica,
Ognjenović, F. (2002). Pčelarstvo u Crmnici, 113-119.Zbornik radova sa simpozijumaa održanog na
Viru, 12/13 jula 2012.Crmica, naslijeđe i budućnost, 1-226.
Savić,S. (2002). Vinogradarstvo i vinarstvo u Crmnici, 121-ć135. Zbornik radova sa simpozijumaa
održanog na Viru, 12/13 jula 2012.Crmica, naslijeđe i budućnost, 1-226.
Simović M., Erjavec E., Marković M., Volk T., (2006). Crnogorska poljoprivreda i Evropska Unija,
strategija razvoja proizvodnje hrane i ruralnih područija. Republika Crna Gora, Vlada Republike Crne
Gore, Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Podgorica, 1-246..
Steiner A., Martonakova H., Guziova Z., (2003). Vodič za dobro upravljanje u oblasti životne sredine.
Regionalna kancelarija za Evropu i Zajednicu nezavisnih država UNDP-a, Kijev, 1-335.
Takač,M. (2008).Strategija primjene pesticida, 1-11.
Tomović,R. (2002). Ljekovito bilje Crmnice, 157-165. Zbornik radova sa simpozijumaa održanog na
Viru, 12/13 jula 2012.Crmica, naslijeđe i budućnost, 1-226.
Indeksi poljoprivredne proizvodnje (2012). Saopštenje, broj 198, 1-2. Monstat (Zavod za statistiku).
Podgorica.
Izvještaj o stanju uređenja prostora opštine Danilovgrad za 2912.godinu, 1-32.
86
Lokalni ekološki akcioni plan Prestonice Cetinje. Regionalni centar za zaštitu životne sredine za
Centralnu i Istočnu Evropu. Kancelarija u Crnoj Gori. ISBN 86-908773-0-4. Publikacija izdata u okviru
projekta:“Promovisanje mreža i razmjena u zemljama jugoistočne Evrope –Skadarsko jezero.
Finansijska podrška, švajcarska agencija za saradnju i razvoj SDC.
Lokalni plan zaštite životne sredine glavnog grada Podgorice 2010-2014. 1-98, 2010
Monstat. Popis poljoprivrede 2010. Struktura poljoprivrednih gazdinstava.Korišćeno zemljište, 1-41.,
Podgorica 2011.
Monstat. Popis poljoprivrede 2010. Struktura poljoprivrednih gazdinstava.Stočni fond, 1-299.
Podgorica, 2011.
Monstat. Popis poljoprivrede 2010. Struktura poljoprivrednih gazdinstava.Teme od posebnog
interesa, 1-155. Podgorica 2011.
Monstat. Popis poljoprivrede 2010. Struktura poljoprivrednih gazdinstava.Znamo šta imamo. 1-25.
Podgorica 2011.
Monstat. Zavod za statistiku, (2011). Popis poljoprivrede 2010. Struktura poljoprivrednih
gazdinstava.Tipologija poljoprivrednih gazdinstava, 1-64,
Pravilnik o metodama organske stočarske proizvodnje, (Službeni list RCG, broj 49/04), Ministarstvo
poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Podgorica.
Pravilnik o metodama organske biljne proizvodnje i sakupljanja šumskih plodova i ljekovitog bilja,
(Službeni list RCG, broj 49/04), Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Podgorica.
Profil opštine Podgorica 1-10. Regionalni biznis Centar Podgorica.
Sekretarijat za urbanizam, komunalno stambene poslove i zaštitu životne sredine opštine
Danilovgrad. Izvještaj o stanju uređenja prostora opštine Danilovgrad, za 2012 god.1- 32.
Stanje životne sredine u Opštini Nikšić. Opasnosti i mogućnosti. Organisation for Security and co
opeartion in Europe.Mission to Montenegro. 1-105. Nikšić, decembar.2010.
Socijalna analiza za Skadarsko jezero. Finalni izvještaj, 1-98. Centar za preduzetništvo i ekonomski
razvoj CEED,2007.
Zakon o organskoj poljoprivredi, „Službeni list RCG“, br.49/04, Podgorica, 2004.
87
Download

Izvještaj za Crnu Goru