T.C.
SARAYBOSNA BÜYÜKELÇĠLĠĞĠ
TĠCARET MÜġAVĠRLĠĞĠ
BOSNA HERSEK
ÜLKE RAPORU
HAZĠRAN 2014
1/67
ĠÇĠNDEKĠLER
KISALTMALAR
1. GĠRĠġ
1.1 Ülke Kimliği
1.2 Temel Ekonomik Göstergeler
1.3 Bosna Hersek Tarihine Kısa Bir BakıĢ
1.4 Siyasi ve Ġdari Yapı
1.5 Ekonomik Yapı ve GeliĢmeler
2. SEKTÖREL BAKIġ
2.1 Tarım ve Hayvancılık
2.2 Ağaç ve Orman Ürünleri
2.3 Sanayi Üretimi
2.3.1 Metal ve Metal ĠĢleme
2.3.2 Otomotiv ve Otomotiv Yan Sanayii
2.3.3 Tekstil
2.3.4 Ġçecek
2.4 Doğal Kaynaklar ve Madencilik
2.5 Enerji
2.6 UlaĢtırma ve HaberleĢme/Telekominikasyon
2.6.1 UlaĢtırma
2.6.2 HaberleĢme/Telekomünikasyon
2.7 ĠnĢaat ve Müteahhitlik
2.8 Turizm
2.9 Hizmetler
2.9.1 Basın-Yayın
2.9.2 Bankacılık
2.9.3 Perakendecilik
2.10 Sağlık Hizmetleri
3. YABANCI YATIRIMLAR
4. SERBEST BÖLGELER
5. VERGĠ, TEġVĠK & DIġ TĠCARET MEVZUATI
6. BOSNA HERSEK'ĠN DIġ TĠCARETĠ
7. BOSNA HERSEK-TÜRKĠYE ĠLĠġKĠLERĠ
7.1 Ġkili Ticaret
7.2 Yatırımlar
7.3 Ġkili AnlaĢmalar ve Protokoller
8. FĠRMALAR ĠÇĠN YARARLI BĠLGĠLER
8.1 Yıl Ġçinde Düzenlenen BaĢlıca Fuarlar
8.2 Kurum ve KuruluĢların Ġrtibat Bilgileri
8.3 BiH ĠĢ Ortamı Hakkında Kısa Bilgiler
9. KAYNAKÇA
2/67
4
5
6
7
8
11
16
18
19
20
21
21
22
23
24
26
28
29
32
33
33
34
35
36
40
43
47
55
61
62
63
64
64
67
T.C.
SARAYBOSNA BÜYÜKELÇĠLĠĞĠ
TĠCARET MÜġAVĠRLĠĞĠ
Bu raporda yer alan bilgiler kaynak gösterilmeden kısmi ya da bütün olarak
kopyalanamaz ve kullanılamaz.
3/67
KISALTMALAR
AB (Avrupa Birliği)
BiH (Bosna Hersek)
CEFTA (Orta Avrupa Serbest Ticaret AnlaĢması)
EBRD (Avrupa Ġmar ve Kalkınma Bankası)
EFTA (Avrupa Serbest Ticaret Birliği )
FBiH (Bosna Hersek Federasyonu)
FDI (Doğrudan Yabancı Yatırımlar)
GSYĠH (Gayri Safi Yurt Ġçi Hasıla)
IFC (Uluslararası Finans Kurumu)
RS (Republika Srpska)
STK (Sivil Toplum KuruluĢu)
4/67
ÜLKE KĠMLĠĞĠ
1.1
Resmi Adı
Bosna Hersek
KuruluĢ
01 Mart 1992
BaĢkent
Saraybosna
BoĢnakça, Hırvatça, Sırpça
Resmi Dili
(BoĢnakça ve Hırvatça'da Latin, Sırpça‟da Kril alfabesi kullanılmakta olup, hemen
hemen aynı dillerdir)
Nüfus
Din
Para Birimi
3.791.622
1-15 Ekim 2013 tarihlerinde yapılmıĢ olan nufus sayımındaki tahmini bilgiler.
Ġslam, Hristiyanlık (Katolik ve Ortodoks), Yahudilik
BoĢnak (Müslüman) % 50, Sırp (Ortodoks) % 32, Hırvat (Katolik) % 15, Diğerleri % 3
Konvertible Mark (KM)
Avro/KM=1.95583 (sabit kur). Diğer para birimlerindeki kurlar değiĢkendir.
51.209 km2
Yüzölçümü
Bosna Hersek Federasyonu 26.345 km2 (% 51.46)
Republika Srpska 24.840 km2 (% 48.52)
Brcko Bölgesi 12 km2 (% 0.02)
KomĢuları
Hırvatistan (Kuzey, Güney ve Batıda), Karadağ (Güneyde), Sırbistan (Doğuda)
BaĢlıca ġehirleri
Saraybosna, Banja Luka, Zenica, Tuzla, Mostar, Prijedor
Havalimanları
Saraybosna, Banja Luka, Tuzla, Mostar
Nehirler
Drina (ülkenin en uzun nehri), Neretva, Sava
Ülkenin güneybatısında 20 km‟lik bir sahil Ģeridi vardır, ancak bu bölgede
ticari limanı yoktur. Denize çıkıĢı ağırlıklı olarak Hırvatistan‟daki PloĦe
Limanı üzerinden gerçekleĢmektedir.
Karasal Ġklim, Akdeniz Ġklimi (sadece ülkenin güneybatı kesimindeki Neretva
Limanlar
Ġklim
Mesai Günleri / Saatleri
Ortalama Ömür
Okuryazarlık Oranı (%)
vadisinde Akdeniz iklimi görülür. Bu bölgelerde meyve bahçeleri, bağlar ve sebzecilik
yapılan alanlar bulunmaktadır)
En sıcak ay: Temmuz (18-23 oC), en soğuk ay: Aralık: (0-2 oC). En yağıĢlı ay: Haziran
(ortalama yağıĢ 110-115 mm), en kurak ay Aralık (ortalama yağıĢ 20-70 mm).
Pazartesi-Cuma / 08:00-16:00 veya 09:00-17:00 - Haftalık çalıĢma
süresi: 40 saat
Kadın (74.5 yıl), Erkek (68.9 yıl)
Resmi Tatiller
85
1-2 Ocak: Yeni yıl, 1 Mart: Bağımsızlık Günü, 1-2 Mayıs: ĠĢçi Bayramı,
25 Kasım: Devlet Günü, Dini Bayramların Ġlk Günleri, Haftasonları
Saat Dilimi
GMT +1 / Türkiye ile Saat Farkı (-1)
Uluslararası Telefon Kodu
387
Yol Ağı Uzunluğu
Karayolu (22.630 km), Demiryolu (1031 km)
Ölçüm Sistemi
Metrik Sistem
Mali Yılı
Takvim Yılı
5/67
TEMEL EKONOMĠK GÖSTERGELER
2000
Nominal GSYĠH (milyon €)
Reel GSYĠH ArtıĢ Oranı (%)
KiĢi BaĢına DüĢen Gelir (€)
KM/ABD Doları Paritesi
Enflasyon Oranı (%)
ĠĢsizlik Oranı (%)
Ortalama Net Ücretler (€)
Sanayi Üretimi Büyüme Oranı (%)
Döviz Rezervi (milyon €)
Net Doğrudan Yabancı Sermaye (FDI)
GiriĢi (milyon €)
FDI/GSYĠH Oranı (%)
Cari ĠĢlemler Dengesi (milyon €)
Cari Açık/GSYĠH (%)
Döviz Rezervi (milyon €)
DıĢ Borç (milyon €)
Ġhracat (milyon €)
DIġ TĠCARET
Ġthalat (milyon €)
Hacim (milyon €)
Denge (milyon €)
Ġhracat/Ġthalat (%)
2010
2011
2012
2013
5500
12720
13177
13157
13356*
5,5
0,8
0,1
-1,2
1,6*
1660
3310
3431
3430
3522*
2,12
1,48
1,41
1,52
1,47
4,8
2,1
3,7
2,1
-0,1
39,7
27,2
27,6
28
27,5
190
408
417
422
423
8,8
1,6
5,6
-5,2
6,7
522
3301
3284
3327
3614
-
307
355
285
210**
-
2,4
2,7
2,2
n/a
-955
-781
-1283
-1218
-734
17,4
6,1
9,7
9,3
5,5
539
3302
3285
3327
3614
2601
3216
3406
3658
3786
1158
3628
4204
4018
4285
3366
6962
7938
7799
7756
4524
10590
12142
11817
12041
-2208
-3334
-3734
-3781
-3471
34,40
52,11
52,96
51,52
55,20
(*) Bosna Hersek Merkez Bankasının tahmini verileri.
(**) I-IX 2013 dönemi arasındaki Bosna Hersek Yatırım ve TeĢvik Ajansı verisi.
6/67
1.3 BOSNA HERSEK TARĠHĠNE KISA BĠR BAKIġ
1463
Fatih Sultan Mehmet tarafından fethedildi ve Rumeli Eyaletine bağlı bir sancak statüsüyle
Osmanlı Ġmparatorluğu‟na katıldı.
1878
Osmanlı-Rus savaĢı sonrası yapılan Berlin AnlaĢması ile Avusturya-Macaristan
Ġmparatorluğu yönetimine bırakıldı.
1908
Avusturya-Macaristan Ġmparatorluğu tarafından ilhak edildi.
1914
Avusturya-Macaristan Ġmparatorluğu veliaht prensi Franz Ferdinand ve eĢinin
Saraybosna‟da Bosnalı Sırp bir öğrenci olan Gavrilo Princip tarafından öldürülmesi ile I.
Dünya SavaĢı baĢladı.
1918
1. Dünya SavaĢı sonrasında Avusturya-Macaristan Ġmparatorluğu‟nun dağılmasını
müteakiben kurulan Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı‟nın bir parçası oldu
1921
Kral Alexander‟in iktidarı ve ülkenin adı Yugoslavya (Güney Slavların Ülkesi) olarak
değiĢti.
1941
Almanya tarafından ilan edilen Hırvatistan Devleti'nin yönetimi altına girdi.
1945
Josip Broz Tito öncülüğündeki mücadele neticesinde bağımsızlığına kavuĢtu.
1948
Tito ve Stalin arasındaki anlaĢmazlık neticesinde Yugoslavya Kominform‟dan ihraç edildi.
1945-1991
Bosna Hersek Sosyalist Cumhuriyeti adıyla Yugoslavya Sosyalist Federal
Cumhuriyeti‟nin bir parçası oldu.
1980
Tito hayatını kaybetti.
1991
Slovenya ve Hırvatistan Yugoslavya‟dan ayrıldı.
1 Mart 1992
1992-1995
Referandum akabinde bağımsızlığını ilan etti.
Bosna SavaĢı
1994
Hırvatlar ve BoĢnaklar. aralarındaki çatıĢmaları sona erdiren anlaĢmayı imzaladı. NATO
Bosnalı Sırplara geri çekilmeleri için ültimatom verdi.
1995
NATO'nun askeri müdahalesi gerçekleĢti ve Sırp birlikleri teslim oldu.
14 Aralık 1995
Paris'te imzalanan “Dayton BarıĢ AnlaĢması” ile Bosna SavaĢı sona erdi. Bu anlaĢma ile
"Bosna Hersek Federasyonu", "Republika Srpska" ve "Brčko" bölgelerinden oluĢan Bosna
Hersek Devleti kuruldu.
1996
Dayton BarıĢ AnlaĢması‟nın sivil yönlerini uygulamakla yükümlü Yüksek Temsilcilik
Ofisi (OHR) hayata geçti.
2003
Bosna Hersek ile Türkiye arasında imzalanan Serbest Ticaret AnlaĢması yürürlüğe girdi.
2004
NATO, barıĢ koruma görevlerini Avrupa Birliği'ne (EUFOR) devretti.
2008
Bosna Hersek ile Avrupa Birliği arasında Ġstikrar ve Ortaklık AnlaĢması imzalandı. Söz
konusu anlaĢmanın yürürlüğe girmesine yönelik süreç devam etmektedir.
Günümüz
BoĢnak (Bakir ĠZZETBEGOVĠÇ), Hırvat (Zelyko KOMSĠÇ) ve Sırp (Neboysa
RADMANOVĠÇ) olmak üzere 3 üyenin bulunduğu CumhurbaĢkanlığı Konseyi tarafından
yönetilmektedir.
7/67
1.4
SĠYASĠ VE ĠDARĠ YAPI (I)
8/67
SĠYASĠ VE ĠDARĠ YAPI (II)
Bosna Hersek'te 2 bölgeli (entite) bir yapı mevcut olup, ayrıca özel statüye sahip Brčko
bölgesi bulunmaktadır. Ülkedeki mevcut yapı Ģu Ģekildedir:
BOSNA
HERSEK
(BiH)
YASAMA
SEÇĠM TARĠHLERĠ
YÜRÜTME
- BOSNA HERSEK FEDERASYONU (FBiH)
- REPUBLIKA SRPSKA (RS)
- BRĥKO BÖLGESĠ
BiH Parlamentosu, Temsilciler Meclisi ve Halk Meclisi olmak üzere 2
meclisten oluĢmaktadır. Temsilciler meclisi üyelerinin 2/3'ü FBiH, 1/3'ü
RS'den seçilmektedir. Halk Meclisi ise FBiH ve RS'den 5'er üyeden
oluĢur. BiH Parlamentosu'nun yanı sıra FBiH ve RS'nin kendi
parlamentoları bulunmaktadır. Ayrıca, 10 Kantondan oluĢan FBiH'de her
kantonun kendi meclisi vardır.
Son Genel Seçim: 03 Ekim 2010 Bir Sonraki Genel Seçim: 12 Ekim
2014
Çok katmanlı bir yapıda olan Yürütme, Ģu organlardan oluĢmaktadır:
- BiH (devlet) düzeyinde BoĢnak, Hırvat ve Sırp üyesi olan 3'lü
CumhurbaĢkanlığı Konseyi (Konsey üyeleri 8'er ayda Konsey
BaĢkanlığını sırayla devralmaktadır) ile BaĢbakan ve 9 Bakandan oluĢan
hükümet,
- FBiH (entite) düzeyinde BoĢnak, Hırvat ve Sırp üyeden oluĢan
CumhurbaĢkanlığı ile BaĢbakan ve 16 Bakandan oluĢan hükümet (Ayrıca,
FBiH'deki
10
kantonun
da
kendi
hükümetleri
vardır),
- RS (entite) düzeyinde CumhurbaĢkanı ve 2 CumhurbaĢkanı Yardımcısı,
BaĢbakan ve 2 BaĢbakan Yardımcısı ile 16 Bakandan oluĢan hükümet,
- BrĦko Bölgesi, merkezi hükümetin yetkisi altında özel bir yönetime
sahip olan Brčko Bölgesi de kendi hükümetine sahiptir.
YARGI
Bağımsız mahkemeler, Kantonlar, FBiH, RS ve BiH düzeyinde
bulunmaktadır.
SĠYASAL PARTĠLER
Demokratik Eylem Partisi (SDA), Daha Ġyi Bir Gelecek Ġçin Ġttifak (SBB
BiH), BiH Sosyal Demokratik Parti (SDP BiH), BiH için Parti (S BiH),
BiH Hırvat Demokratik Birlik Partisi (HDZ BiH), Hırvat Demokratik
Birliği 1990 (HDZ 1990), Bağımsız Sosyal Demokratlar Birliği (SNSD),
Sırp Demokratik Partisi (SDS), ÇalıĢarak Ġlerleme Halk Partisi (NSRzB),
BiH Hırvat Haklar Partisi (HSP BiH), Demokratik Halk Ġttifakı (DNS),
RS Sosyalist Partisi (SPRS), Demokratik Cephe Partisi (DF)
9/67
SĠYASĠ VE ĠDARĠ YAPI (III)
DEVLET VE ENTĠTE
DÜZEYĠNDE YÖNETĠM
YETKĠLERĠNĠN
KULLANIMI
Merkezi hükümet (devlet düzeyindeki BiH hükümeti) 1995 Dayton BarıĢ
AnlaĢması çerçevesinde sınırlı sorumluluklara sahiptir. Bunlar, Anayasa
Mahkemesi, Yer DeğiĢtirmiĢ KiĢiler Komisyonu, Ġnsan Hakları Komisyonu,
Merkez Bankası, UlaĢtırma ve HaberleĢme faaliyetleri ile telekomünikasyon
hizmetlerini yönetmek ve iĢletmek amacıyla kamu iĢletmeleri, Milli Anıtları
Koruma Komisyonu ve Tahkim Sistemi kurulmasıdır. DıĢ ticaret anlaĢmaları
da BiH hükümeti tarafından müzakere edilmektedir. Dayton AnlaĢması‟nı
takip eden yıllarda, devlet düzeyinde adalet, güvenlik ve savunma
bakanlıkları ihdas edilmiĢ ve BiH CumhurbaĢkanlığı 2003 yılında silahlı
kuvvetlerin komutasını devralmıĢtır. 2006 yılında katma değer vergisinin
hayata geçirilmesini müteakiben BiH genelini kapsayacak Ģekilde birleĢik
Dolaylı Vergi Ġdaresi kurulmuĢtur.
Bosna Hersek‟teki çok katmanlı idari yapıda, daha önce entite
hükümetlerinin düzenleme yetkisinde olan bir çok konu, devlet düzeyinde
oluĢturulan Bakanlıklara ve/veya devlet düzeyinde düzenleme yapmaya
yetkili kuruluĢlara devredilerek kamu yönetiminde etkinlik sağlanmaya
çalıĢılmaktadır.
Ayrıca, yönetimin sadeleĢtirilmesi ve etkinleĢtirilmesine yönelik anayasa
değiĢikliği çalıĢmaları ülkenin siyasi gündeminde yer almaktadır.
ULUSLARARASI ĠLĠġKĠLER
FBiH'TEKĠ 10 KANTON
DAYTON
ANLAġMASI VE
YÜKSEK
TEMSĠLCĠLĠK
OFĠSĠ (OHR)
Una Sana, Posavina, Tuzla, Zenica-Doboj, Bosna-Podrinje, Merkez Bosna,
Hersek-Neretva, Batı Hersek, Saraybosna, Livno
Dayton AnlaĢması‟nın uygulanmasının izlenmesi ve uluslararası kuruluĢların
faaliyetlerinin koordinasyonu amacıyla kurulmuĢ olan Yüksek Temsilcilik
Ofisi (OHR), Aralık 1997‟den bu yana anlaĢmazlıkların çözümü ve zorluk
çıkaran yetkililerinin bertaraf edilmesi konularında kararlar alabilmiĢtir.
Avrupa Birliği ile 2008 yılında Ġstikrar ve ĠĢbirliği AnlaĢması ile Ticaret ve
Ticaret ile Ġlgili Konularda Geçici AnlaĢma imzalanmıĢtır. Söz konusu
Geçici AnlaĢma kapsamında, AB ile Bosna Hersek arasında tercihli ihracat
rejimi 01/07/2008 itibarıyla yürürlüğe girmiĢtir.
AVRUPA
Bosna Hersek'in Avrupa Birliği (AB) tarafından Ģart koĢulan reformların
BĠRLĠĞĠ
benimsenmesi konusunda mesafe alamamıĢ olması ülkenin AB'ye tam
üyelik baĢvurusu yapamamasına neden olmaktadır. Bosna Hersekli
siyasetçiler arasında fikir birliği eksikliğinin, ülkenin AB'ye entegrasyonunu
daha da geciktirmesi yüksek bir olasılık olarak görünmektedir.
NATO, 2010 yılında Bosna Hersek‟e askeri varlıkların tahsisine iliĢkin
anlaĢmaya bağlı olarak “Üyelik Eylem Planı” sunmuĢtur. Anılan eylem planı
kapsamındaki koĢulların yerine getirilmesi hususunda Mart 2012‟de
NATO
gerçekleĢen NATO zirvesinde anlaĢmaya varılmakla birlikte, halen plan
üzerinde BiH'in gerekli adımları atması beklenmektedir.
BirleĢmiĢ Milletler (UN)- 1992 yılından beri Üye
Avrupa Güvenlik ve ĠĢbirliği TeĢkilatı (OSCE)-1992 yılından beri Üye
ÜYE/GÖZLEMCĠ Uluslararası Para Fonu (IMF) - 1995 yılından beri Üye
OLUNAN
Avrupa Yatırım ve Kalkınma Bankası(EBRD)-1996 yılından beri Üye
ULUSLARARASI Bölgesel ĠĢbirliği Konseyi (RCC)-1999 yılından beri Üye
Avrupa Konseyi (CE) - 2002 yılından beri Üye
KURULUġLAR
Ġslam Konferansı Örgütü (OIC)-1994 yılından beri Gözlemci statüsü
Dünya Ticaret Örgütü (WTO)-1999 yılından beri Gözlemci
10/67
1.5 EKONOMĠK YAPI VE GELĠġMELER
 Bosna-Hersek, 1992-1995 yıllarındaki savaĢtan önce sanayi altyapısı kuvvetli bir
ülkeydi. Ülkede önemli sanayi kolları (demir çelik, savunma sanayii, çimento, soda,
kağıt, alüminyum, uçak yedek parçaları, rafineri, ağaç ve orman ürünleri, kimya ve
metalürji) mevcuttu ve toplam istihdam ve üretimin yaklaĢık % 50'si bu sanayilerce
karĢılanmaktaydı. SavaĢtan önceki dönemde Bosna Hersek'teki üretim faaliyetleri
temelde Yugoslavya'nın iç pazarının ihtiyaçlarının karĢılanması üzerine kuruluydu.
 SavaĢ, Bosna Hersek'teki sanayi yapılanmasına ağır hasar vermiĢtir. Pazar kaybının
yanı sıra sanayi tesislerinin zarar görmesi ve bu tesislerdeki makine ve teçhizatların
çalınması vb. nedenlerle ülkenin sanayiye dayalı ekonomik yapısı bozulmuĢtur.
 SavaĢ sonrası dönemde söz konusu sanayi kapasitesinin bir kısmı devlet tarafından
yeniden iĢletmeye açılmıĢ, bir kısmı özelleĢtirilmiĢ, bir kısmı ise kapatılmıĢtır.
SavaĢtan önce ağırlıklı olarak devlet mülkiyetinde olan veya yönlendirilen üretim
altyapısının özelleĢtirme veya iflaslar yoluyla özel mülkiyete geçmesi süreci
çerçevesinde önemli sayıda iĢletme satılmıĢtır. Ancak, hala satıĢı yürütülen veya
çalıĢmaları devam eden az sayıda da olsa iĢletme bulunmaktadır.
 Bilhassa savaĢ sırasında olmak üzere 1990'lı yıllarda ülkenin hiperenflasyon ile karĢı
karĢı kalması nedeniyle, parasal istikrar ülkenin ekonomi politikasındaki en önemli
hedefler arasında yer almıĢtır.
 2000'li yılların baĢından beri yüksek düzeylerde seyretmeyen ve 2009 yılında negatife
dönen enflasyon, 2010 yılından itibaren çok yüksek oranlarda olmasa da (bkz.
Enflasyon Oranları Tablosu) yeniden artı değerlere çıkmıĢtır. Uluslararası gıda
fiyatlarındaki artıĢ enflasyondaki artıĢın baĢlıca sebebi olarak gösterilmektedir.
Bununla birlikte 2011 yılından itibaren enflasyonda görülen azalıĢ eğilimi devam
etmiĢ; 2013 yılında % -0,1 ile yeniden negatife dönülmüĢtür. Bu düĢüĢün nedenleri
arasında uluslararası piyasada petrol dıĢı ürün fiyatlarında meydana gelen düĢüĢ ile iç
talepteki azalma gösterilmektedir.
* Bosna Hersek Yabancı Yatırım ve Teşvik Ajansı
11/67
 Ekonomik istikrar politikaları kapsamında, Temmuz 1998'de Konvertible Mark (KM)
yürürlüğe girmiĢtir. Bu yeni para birimi, Dayton BarıĢ AnlaĢması (1995) gereğince
"Para Kurulu/Currency Board" kuralları altında yönetilmeye baĢlanmıĢtır. Söz konusu
kurallar ve iĢleyiĢ Bosna Hersek Merkez Bankası tarafından sıkı bir Ģekilde kontrol
edilmektedir.
 Ticaret politikalarında uluslararası sistemle bütünleĢme çalıĢmaları kapsamında, 1999
yılında Dünya Ticaret Örgütü‟nde gözlemci statüsü elde edilmiĢtir. DTÖ ile iliĢkiler
kapsamında, ülkenin tarife yapısı DTÖ kuralları ile uyumlu hale getirilmeye
çalıĢılmakta olup, ülkenin DTÖ‟ye üyelik çalıĢmaları nihai aĢamada bulunmaktadır.
 Bosna Hersek‟in tarife yapısı oldukça libere bir görünüm sergilemekte olup, ortalama
gümrük vergisi oranı % 7,6 civarındadır. Ayrıca, Bosna Hersek‟in kısa bir zaman
öncesine kadar 8 ülke ile (Hırvatistan, Makedonya, Sırbistan, Karadağ, Bulgaristan,
Romanya, Türkiye, Moldova ve Arnavutluk) varolan Serbest Ticaret AnlaĢması (STA)
Bosna Hersek'in 2007 yılında CEFTA‟ya katılması (BiH-Türkiye STA hariç) ile
yürürlükten kalkmıĢtır. 01 Temmuz 2013 tarihi itibariyle Avrupa Birliği üyesi olan
Hırvatistan da bu tarihten itibaren CEFTA kapsamında yer almamaktadır.
 Ülkenin önemli gelir kaynakları ve döviz kazandırıcı kalemleri arasında, ihracat ve
yurt dıĢında çalıĢan vatandaĢlar tarafından gönderilen gelirler sayılabilir. Yurt dıĢında
çalıĢan vatandaĢların gönderdiği gelirler GSYĠH‟nın önemli bir kısmını oluĢturmakta
olup 2011 yılında 1,78 milyar Avro, 2012 yılında 1,83 milyar Avro 2013 yılında ise
hafif azalma ile 1,81 milyar Avro'ya gerilemiĢtir. Söz konusu tutarların ülkenin
GSYĠH'sına oranları 2011, 2012 ve 2013 yıllarında sırasıyla % 13,6, % 13,8 ve 13,7
olarak gerçekleĢmiĢtir.
 Kısa ve orta vadede dıĢ yardımların azalması ve Bosna Hersek‟te barıĢın ve düzenin
tesis edilmesi için uluslararası kuruluĢlardan ve diğer ülkelerden gelen temsilci
sayısının zamanla azalması nedeniyle gelir kaynaklarının azalmakta olduğu ve bunun
da ülke ekonomisi açısından olumsuzluk oluĢturduğu düĢünülmektedir.
 YavaĢ büyüme ve Avrupa piyasalarındaki süregelen dalgalanmaların hakim olduğu
kriz döneminin üstesinden gelebilmek amacıyla ihracat odaklı yeni bir büyüme modeli
planlanmaktadır. Bu stratejinin baĢarılı olabilmesi için, Bosna Hersek'in fiziksel alt
yapısını, iĢ ortamını ve insan kaynaklarını daha iyi hale getirerek daha rekabetçi bir
duruma gelmesinin önem taĢıdığı düĢünülmektedir.
 Ülkede yatırımlar genel olarak düĢük düzeylerde seyretmiĢ olup, gerçekleĢtirilen
yatırımlar ise büyük ölçüde yabancı sermaye tarafından finanse edilmiĢtir. Ülkeye
yapılan dıĢ yardımlardaki azalma nedeniyle üretimin ve özellikle ihracatın
artırılabilmesi için doğrudan yabancı yatırıma ihtiyaç duyulmaktadır. Yakın
12/67
zamanlarda yabancı sermayenin Bosna Hersek‟e ilgisinde artıĢ olmakla birlikte,
savaĢın olumsuz etkilerinin hala devam etmesi ve eski Yugoslavya pazarının önemli
ölçüde kaybedilmiĢ olması nedeniyle, bu ilginin üretime somut yatırımlara
dönüĢmesinde sıkıntılar yaĢanmaktadır. Ülkenin yeniden yapılandırılması kapsamında
çeĢitli kredi programları uygulamaya konulsa da, söz konusu kredi programları
genelde küçük ve orta ölçekli firmaları hedeflememiĢtir. Diğer taraftan, özellikle
yabancı bankaların ülkede faaliyet göstermeye baĢlamasıyla birlikte, sermaye arzında
nispeten bir artıĢ olsa da, bürokrasi, karmaĢık hukuki altyapı, yasal yaptırımların zayıf
olması vb. sebeplerle sermaye arzındaki bu artıĢ sınai üretiminde yeterince karĢılığını
bulamamıĢtır. Öte yandan, Bosna Hersek‟te bankalar tarafından sağlanan krediler
çoğunlukla tüketime yönelik olup, üretimin fonlanmasında finans kesiminin nispeten
isteksiz davranması üretimin arttırılması önündeki engellerden birisini
oluĢturmaktadır.
 Ülke ticaret ve kredi açısından Avrupa'ya oldukça bağımlı durumdadır. Ġhracatın son
yıllarda artıĢ göstermiĢ olmasına (özellikle metal ve elektrik sektörlerinde) rağmen,
uluslararası petrol ve gıda fiyatlarındaki artıĢ dolayısıyla ithalatın da yükselmesi
sonucu ülkenin dıĢ ticaret açığı devam etmektedir.
 Sektörlerin Bosna-Hersek ekonomisindeki ağırlıkları incelendiğinde, tarım, sanayi ve
hizmetler sektörlerinin ülke ekonomisindeki paylarının 2013 yılı itibariyle sırasıyla
yaklaĢık olarak % 8,1, % 26,4 ve % 65,5 olarak gerçekleĢtiği tahmin edilmektedir
(CIA World Factbook).
 Ġç talebin zayıf olması ekonomik resesyonun en önemli sebeplerinden biri olarak kabul
edilmektedir. Yüksek düzeyde seyreden iĢsizlik oranı ve bütçe açığının
giderilebilmesine dönük önlemler hem harcamalar üzerinde baskı unsuru hem de
ekonomik durgunluğun sebepleri arasında gösterilebilir. IMF ile imzalanan stand-by
anlaĢması kapsamında bütçe açığının daraltılmasına yönelik olarak IMF tarafından Ģart
koĢulan kemer sıkma politikaları da kısa vadede ekonomik büyümenin önündeki
kısıtlar olarak değerlendirilebilir.
* Bosna Hersek İstatistik Kurumu
13/67
 1990'ların sonları ile 2000'li yılların baĢlarında ülkede yüksek kamu harcamaları ve
bütçe açıkları yaĢanmıĢtır. 1998-2000 yılları arasında GSYĠH‟nın % 66‟sına varan
yüksek kamu harcamaları ve GSYĠH‟nın yaklaĢık % 9‟una ulaĢan bütçe açıklarının
azaltılmasına yönelik olarak 2000-2005 yılları arasında IMF ile imzalanan stand-by
düzenlemeleri kapsamında istikrar programları uygulanarak mali yapı konsolide
edilmiĢ ve bu çerçevede kamu harcamaları GSYĠH‟nin yaklaĢık % 50‟sinin altına
gerilemiĢtir.
 Bosna-Hersek‟te ekonominin kayıt altına alınması amacıyla 1 Ocak 2006 tarihi
itibariyle tek vergi sistemine geçilmiĢ, daha önce iki entitede (FBiH ve RS) farklı
oranlarda uygulanan „satıĢ‟ ve „hizmet‟ vergileri kaldırılarak bunların yerine Katma
Değer Vergisi (KDV) uygulamasına baĢlanmıĢ ve ülke genelinde uygulamaları
yürütmek üzere Dolaylı Vergilendirme Ġdaresi (ĠTA) kurulmuĢtur. Bosna Hersek‟te
her ürün ve hizmet (sağlık hizmetleri, sosyal sigorta hizmetleri, eğitim vb. sektörlerde
istisnalar bulunmakla birlikte) için halihazırda uygulanmakta olan KDV oranı %
17'dir.
 2003-2008 döneminde ekonomik performanstaki iyileĢme büyüme ve milli gelir
rakamlarına yansımakla beraber, cari açık, iĢĢizlik ve düĢük gelir düzeyi ülkenin
önemli ekonomik sorunları olmaya devam etmiĢtir. Küresel mali ve ekonomik krizin
etkisiyle ülke ekonomisi 2009 yılında daralmıĢtır. 2010 ve 2011 yıllarında yaĢanan
düĢük oranlı büyümeler iç talep ve yatırımlara bağlı olarak gerçekleĢmiĢtir. Ancak,
Avrupa Birliği'nde (AB) ekonomik krizin derinleĢmesi sonucu sanayi imalatının
düĢmesi, iĢsizlikteki artıĢın devam etmesi ve yurtdıĢında çalıĢan vatandaĢların
gönderdiği gelirlerin azalması vb. sebeplerle ekonomi 2012 yılında yeniden negatif
büyümeyle karĢı karĢıya kalmıĢtır.
 2008 yılında yaĢanan küresel mali krizin de etkisiyle ekonominin daralması, firmaların
yeniden yapılandırılmalarının beklenen hızda gerçekleĢmemesi ve yüksek vergiler
nedeniyle istihdamın kayıt dıĢı ekonomiye kayması nedeniyle, iĢsizlik rakamlarında
uzun vadede önemli bir düĢme beklenmemektedir. Kayıt dıĢı istihdamın ise emeklilik
gibi konular nedeniyle orta ve uzun vadede önemli bir sosyal soruna neden olması
beklenmektedir. Bu nedenle, Bosna Hersek ekonomisini değerlendirirken “kayıt dıĢı”
ekonominin yüzdesinin oldukça yüksek olduğu gerçeğini de göz ardı etmemek
gerekmektedir. Dünya Bankası tahminlerine göre kayıt dıĢı ekonomi GSYĠH'nin
yaklaĢık %33'ü oranında bulunmaktadır.
 2008 yılından baĢ gösteren küresel mali ve ekonomik kriz ülke ekonomisini olumsuz
etkilemiĢtir ve krizin etkileri hala hissedilmektedir. 2010 yılında % 0,8 daralan
GSYĠH, 2011 ve 2012 yıllarında sırasıyla % 0,1 ve % -1,2 oranları ile büyüme ve
daralma yaĢadıktan sonra, 2013 yılında yeniden önemli büyüme yaĢamıĢtır.
14/67
Halihazırda resesyon ile mücadele eden ülkede GSYĠH'nin 2013 yılında olduğu gibi
orta vadede düĢük oranlarda da olsa büyümesi beklenmektedir.
* Bosna Hersek İstatistik Kurumu, Bosna Hersek Merkez Bankası
 2013 yılındaki yatırımların büyümesinde ana kaynağı kamu sektörü oluĢturmuĢtur. Bir
taraftan FBiH özel sektöründeki yatırımların gerilemesi, diğer taraftan altyapı ve
otoyol inĢa çalıĢmaları için IMF ile imzalanan yeni 'Stand-by' anlaĢması ve daha önce
onaylamıĢ kredilerin aktif hale getirilmesiyle yatırımlardaki denge sağlanmaya
çalıĢılmıĢtır. Özel sektördeki yatırımlardaki düĢüĢü ithalattaki düĢüĢ izlemiĢ ve
müteahhitlik sektöründe de gerileme görülmüĢtür. 2013 yılının son döneminde
sağlanan hafif büyüme ile, 2013 yılı % 1,6 ekonomik büyüme ile kapatılmıĢtır.
 2014 yılı için yapılan tahminlere göre Bosna Hersek için önemli partner konumundaki
AB ülkelerinde (Almanya, Avusturya, Hırvatistan ve Ġtalya) ekonomik büyüme
beklenirken, sadece Slovenya‟da negatif ekonomik büyüme tahmin edilmektedir. Bu
durumun 2014 yılının Mayıs ayının ilk yarısında görülen sel felaketi öncesinde BH‟in
ihracatında artıĢ, sanayi sektöründe büyüme ve ülke için en büyük sorun olan
istihdamı olumlu yönde etkilemesi; bölge ülkelerinde görülen ekonomideki olumlu
iklimin yurtdıĢından daha fazla para transferi doğurması; tüm bu olumlu geliĢmeler
dikkate alındığında 2014 yılında sel felaketi öncesinde % 2,7 ekonomik büyüme
beklentisi öngörülmüĢ iken ülke tarihinde görülmemiĢ boyutlarda yaĢanan sel
felaketinin ekonomiye verdiği zararın hesaplanmasına iliĢkin çalıĢmalar 2014 yılı
Haziran ayı itibarıyla halen devam etmektedir.
 BiH DıĢ Ticaret Odasınca 2014 yılının Haziran ayında yapılan açıklamada ise yaĢanan
sel felaketi nedeniyle Bosna Hersek ekonomisinin 1/3 oranında küçüleceğine dair
beklentinin bulunduğu; Gracanica, Tuzla, Maglaj ve Posavina bölgesinde yüzlerce
firmanın faaliyet gösteremediği belirtilmiĢtir. Posavina bölgesinde kayıtlı 430
iĢletmeden 200'ünün su altında kaldığı Kanton Ekonomi ve ġehir Planlama
Bakanlığınca ifade edilmiĢtir.
15/67
 Bosna Hersek Ġstatistik Kurumu verilerine göre, 2014 yılı Mayıs ayında sel felaketinin
etkisiyle ihracat 670,6 milyon KM (yaklaĢık 335,3 milyon Avro) gerçekleĢme ile 2014
yılı Nisan ayına göre % 8 oranında, geçen yılın Mayıs ayına göre ise % 9,6 oranında
düĢüĢ göstermiĢtir. Geçen yılın ilk beĢ aylık dönemine kıyasla gıda ve hayvancılık
ihracatında %12,3 oranında, demir ve çelik ihracatında %12,9 oranında düĢüĢ
kaydedildiği ayrıca anılan Kurum tarafından belirtilmiĢtir.
 Bosna Hersek Devleti Hükümetinin AB, BM, IMF ve Dünya Bankasının desteğiyle
yürüttüğü sel felaketinden kaynaklanan zararın tespitine yönelik olarak 18/06/2014
tarihinde yapılan resmi açıklamada selden kaynaklanan zararın giderilmesi için gerekli
olan toplam tutarın 4 milyar KM (yaklaĢık 2 milyar Avro) olduğu belirtilmiĢtir. Anılan
rakamın, Bosna Hersek GSYĠH'sının % 16'sına ve kamu kurumlarının dört yıllık
bütçelerinin toplamına eĢit olduğu DıĢiĢleri Bakanı Lagumdzija tarafından ifade
edilmiĢtir. Brcko Bölgesinin zararının söz konusu tutarda 60 milyon Avro‟luk bölümü
oluĢturduğu; kalan zarar tutarının FBIH ve RS arasında eĢit oranda görüldüğü
tespitinde bulunulmuĢtur. GSYĠH‟da IMF tarafından sel öncesinde öngörülen 2014
yılı sonunda beklenen %2,2‟lik büyümenin %1,1‟le sınırlı kalmasının beklendiği; sel
altında kalan bölgelerin özellikle akarsu kontrolüne iliĢkin olarak altyapılarının,
ulaĢım ve iletiĢim sistemlerinin ve tarım sektörünün yoğun zarar gördüğü ifade
edilmiĢtir. Bu nedenle, ticaret açığının GSYĠH‟nın %10‟u seviyesine ulaĢmasının
beklendiği belirtilmiĢtir. 2014 yılı Haziran ayı itibarıyla halen sektör spesifik zarar
tespit çalıĢmaları devam etmekte olup 16 Temmuz 2014 tarihinde Brüksel'de bir
bağıĢçılar konferansının zarar raporunun nihai halinin hazırlanmasını müteakiben
toplanması öngörülmüĢtür.
2.
SEKTÖREL BAKIġ
Bu bölümde Bosna Hersek ekonomisindeki belli baĢlı sektörlere iliĢkin kısa bilgiler ve
değerlendirmeler yer almaktadır.
2.1 TARIM VE HAYVANCILIK
 Ülkede tarımsal arazinin hem nitelik hem de nicelik açısından oldukça sınırlı olmasına
karĢın, temiz ve kolayca eriĢilebilen zengin yeraltı ve yerüstü su kaynakları
bulunmaktadır. Ülke topraklarının % 50,3'ü geniĢ anlamda tarımsal arazi, % 48,3'ü ise
ormanlarla kaplıdır. RS‟de bulunan Posavina bölgesi baĢta olmak üzere, tarımsal
arazinin % 62'si ekilebilir durumdadır (Ekilebilir arazinin % 48'si FBiH, % 52'si
RS'dedir). Ekilebilir arazinin ırmak yataklarındaki düzlüklerde bulunan kısmı (toplam
ekilebilir arazinin % 20'sinden az) yoğun tarım yapılmaya elveriĢlidir. FBiH kısmında,
baĢta Neretva nehri olmak üzere bazı nehirler üzerindeki küçük vadilerde ve Hersek
bölgesinde tarımsal üretim yoğunlaĢmıĢtır.
 Tarımsal arazinin yaklaĢık % 56'sı çayır ve otlak, % 40'ı iĢlenebilir arazi ve % 4'ü ise
meyve bahçeleri ve bağlardan oluĢmaktadır.
16/67
 Tarım sektörünün ülke ekonomisindeki payı 2013 yılı verilerine göre yaklaĢık %
8,1'dir. RS‟deki tarımsal üretimin FBiH'deki tarımsal üretimin iki katı olduğu tahmin
edilmektedir.
 Ülkedeki tarımsal potansiyelin kısmen kullanılabildiği düĢünülmektedir. Tarımsal
üretimin her kesiminde modernizasyon ihtiyacı (eski teknoloji ve araç gereçlerin
yenilenmesi) ve tarım sektörünün mevcut yapısının iyileĢtirilmesi konusunda yatırım
yapılabilmesi için en önemli engellerden birisi sektörün finansal kaynak ihtiyacıdır.
 BaĢta tahıl, et ve süt ürünleri, meyve suları olmak üzere neredeyse tüm tarım
ürünlerini ithal eden ülke tarımda net ithalatçı konumundadır.
 Tarımsal üretimin gerçekleĢtiği araziler çoğunlukla özel araziler olup, küçük parçalı
toprak sahipliği yaygındır. Tarımsal üretimin önündeki önemli sorunlardan birisi de
kadastro ve resmi kayıt sisteminin karıĢıklığı ve yeterli bir Ģekilde düzenlenmemiĢ
olmasıdır.
 Ülkede üretilen baĢlıca tarım ürünleri arasında tahıl, mısır, yem, yağlık tohum,
bakliyat, kök ve yumrulu bitkiler ve sebzeler yer almaktadır. Meyve sebze üretimi
mikro klimalar sayesinde çeĢitlilik arz etmektedir.
 SavaĢtan önce önemli ölçüde geliĢmiĢ olan hayvancılık sektörü savaĢ yıllarında
gerilemiĢ ve dıĢ yardımlarla yeniden toparlanması amaçlanmaktadır.
 Hayvancılığın toplam tarımsal üretimdeki payının % 50 dolaylarında olduğu tahmin
edilmektedir.
 Ülke topraklarının büyük bir kısmı (özellikle su kaynakları açısından zengin olan
dağlık orta kesim) yem, otlaklar ve iklimsel koĢullar göz önüne alındığında büyükbaĢ
ve küçükbaĢ hayvancılık, et-süt ve çiftlik üretimi açısından elveriĢlidir. Ancak,
hayvancılıkta da varolan potansiyelin yeterince kullanılamadığı düĢünülmektedir.
 Ülkede savaĢ öncesi dönemde tamamı devlet kontrolünde yaklaĢık 970 bin civarında
olan büyükbaĢ hayvan sayısı savaĢ nedeniyle 200 bin civarına düĢmüĢ ve buna paralel
olarak et ve süt üretiminde de çarpıcı düĢüĢler yaĢanmıĢtır. Havyancılığın yeniden
yapılandırılmasına yönelik olarak savaĢ sonrası dönemde aktarılan finansman ile
özellikle 2003 yılından sonra keçi haricinde tüm hayvan cinslerinde sayıca artıĢ
kaydedilmiĢtir.
17/67
* Bosna Hersek İstatistik Ajansı
 SavaĢtan önce geliĢme gösteren balıkçılık sektörü, savaĢtan sonra da aynı seyrine
devam etmiĢtir. Ülkede bulunan nehirler üzerinde balık yetiĢtiriciliği yaygın olarak
yapılmaktadır.
 KirlenmemiĢ akarsuların bolluğu hem aile ölçeğinde hem de endüstiyel balık
üreticiliği açısından önemli bir potansiyel sunmaktadır.
 Alabalık ve sazan yetiĢtiriciliği bir hayli geliĢmiĢ durumdadır.
2.2 AĞAÇ VE ORMAN ÜRÜNLERĠ
 YaklaĢık yarısı (% 48,3) ormanlarla kaplı olan ülkede, geçmiĢteki yasadıĢı
kullanımdan kaynaklanan tahribat ve savaĢ döneminden kalma mayınlar yüzünden
ormanlık arazinin bir kısmı kullanılamamaktadır.
 Bosna Hersek‟teki orman arazilerinin % 80,7‟si devlet mülkiyetindedir.
 Sert ve yumuĢak odun açısından zengin olan; rekabetçi ve kalifiye iĢ gücüne sahip
Bosna Hersek'te ağaç ve orman ürünleri sektörü gerek yatırım gerekse ihracat odaklı
üretim açısından önemli bir potansiyel barındırmaktadır.
 Ağaç ve orman ürünleri sanayii Bosna Hersek sanayi üretiminde % 15 ile önemli bir
paya sahiptir ve ham keresteden mobilyaya kadar geniĢ bir ürün gamında üretim
yapılmaktadır.
 Ülkedeki ağaçların miktar, tür ve kalite bakımından zenginliği orman ürünleri sanayii
açısından kayda değer bir kaynak sunmaktadır. Kayın, meĢe, diĢbudak, çam, köknar,
ceviz, elma ve kiraz ağaçlarından ham, yarı ve tam iĢlenmiĢ ürün ihracatı
yapılmaktadır.
 Ağaç ve orman ürünleri sektörü ihracat odaklı bir sektör olup, sektörün ülkenin 2013
yılı ihracatındaki payı % 18 olarak gerçekleĢmiĢtir.
18/67
 Koltuk, ahĢap malzeme, ev mobilyaları ve ham kereste en çok ihracatı yapılan ürünler
olup, baĢlıca ihraç ülkeleri arasında Ġtalya, Slovenya, Sırbistan, Hırvatistan,
Avusturya, Almanya ve Mısır yer almaktadır.
 SavaĢ öncesi dönemde ülke GSYĠH‟sinin yaklaĢık % 10‟una tekabül eden bir üretim
gerçekleĢtirilen ağaç ve orman ürünleri sektörü günümüzde çoğunluğu özelleĢtirilmiĢ
iĢletmelerden oluĢan bir yapı sergilemektedir. Sektöre yönelik finansman eksikliği ile
bu iĢletmelerdeki ortaklık yapısına iliĢkin sağlıklı öngörülerin yapılamayıĢı gibi
sebepler, bu sektördeki üretim kapasitesindeki düĢüĢün ve teknolojiye ayak
uydurulamamasının en önemli sebepleri arasında gösterilmektedir. Sektörde faaliyet
gösteren iĢletmeler çoğunlukla birincil aĢama üretim yapmaktadır.
 Günümüzde olduğu gibi savaĢ öncesi dönemde de ihracata yönelik bir sektör olan ağaç
ve orman ürünleri sektörünün geliĢmesi açısından atılacak en önemli adımları mevcut
teknolojinin yenilenmesi, makine-teçhizatın modernizasyonu, üretimde katma değerin
arttırılması ve destekleyici sanayilerle daha güçlü bağların kurulması olduğu
düĢünülmektedir.
 2003 yılında hükümet tarafından düĢük katma değerli ürünler yerine yüksek katma
değerli ürünlerin ihracatının teĢviki amacıyla ihracatta konulan kısıtlamalar kaldırılmıĢ
olup halihazırda bu ürünlerin ihracatında herhangi bir kısıtlama bulunmamaktadır.
2.3 SANAYĠ ÜRETĠMĠ
 SavaĢ sırasında önemli derecede azalarak düĢük seviyelere inen sınai üretim, savaĢın
sona ermesi ile birlikte 1996-1999 yılları arasında güçlü bir büyüme performansı
sergilemiĢtir. Gıda ve içecekler sektörü, ülkede toplam sınai üretiminde önemli bir yer
tutmakta olup, bahse konu sektördeki büyümenin sınırlı kalmasının en önemli
nedenleri olarak, özellikle Hırvatistan (01 Temmuz 2013 itibariyle CEFTA dıĢında yer
almaktadır) ve CEFTA ülkelerinden Sırbistan'dan yapılan ithalat ve AB‟ye yeni üye
olan ülkelerin AB mevzuatı çerçevesinde ticari engelleri Bosna Hersek gibi üçüncü
ülkeler aleyhine yükseltmeleri olarak gösterilmektedir.
 Bosna Hersek‟te savaĢ öncesi sınai üretim yapısı ile savaĢ sonrası üretim yapısı
farklılık arz etmektedir. SavaĢtan önceki dönemde metal iĢleme, makine üretimi,
kimyasallar, ağaç iĢleme, gıda, tekstil ve deri sektörlerinde yoğunlaĢan ve katma
değeri nispeten yüksek bir görünüm arz eden üretim yapısı, yerini gıda iĢleme, metal
dıĢı ürünler ve mineraller, ağaç iĢleme ve temel metaller gibi daha düĢük katma
değerli sektörlere bırakmıĢtır.
 Bununla birlikte, metal iĢleme, demir çelik, otomotiv parçaları vb. sektörlerde
faaliyetler devam etmekte olup, bu sektörler ülkenin üretim ve ihracatında önemli bir
yer tutmaktadır.
19/67
 Üretim hem FBiH'de hem de RS‟de genel olarak büyük Ģehirlerde yoğunlaĢmıĢtır.
(FBiH'de Saraybosna, Tuzla, Mostar ve Zenica; RS‟de Banja Luka, Modrica ve
Bijeljina).
2.3.1 METAL VE METAL ĠġLEME
 Metal ve metal iĢleme sektörü, kapasite kullanımı ve istihdam açısından savaĢ öncesi
dönemdeki seviyesinden uzak olmasına karĢın (1992 yılında 200.000, günümüzde
30.000 civarında istihdam) ülke ekonomisi açısından önemini hala muhafaza
etmektedir.
 Metal iĢleme sanayii, özellikle demir ve demir dıĢı metal iĢleme, demir-çelik,
alüminyum, kurĢun, çinko ve bakır olmak üzere oldukça geniĢ bir faaliyet alanını
kapsamaktadır.
 Ülkedeki maden rezervlerinin (özellikle demir cevheri, boksit, kurĢun, çinko, bakır)
katkısı ve eski Yugoslavya döneminde ülkenin savunma sanayii merkezi olmasının da
etkisiyle metal iĢleme sektörü ülkenin geleneksel olarak en güçlü sektörü olarak kabul
edilmektedir.
 Sektörün son 10 yıllık büyüme performansı % 10 civarında gerçekleĢmiĢ olup, Bosna
Hersek sanayii ve ihracatında en önemli kalemi teĢkil etmektedir. Özellikle
alüminyum, demir-çelik ve otomotiv parçaları ihracatı olmak üzere metal sektörü ülke
ihracatının önde gelen sektörleri arasında yer almakta olup, Bosna Hersek metal
sektöründe ticaret fazlası vermektedir.
 Metal sektöründe üretilen ürünler ağırlıklı olarak Avrupa ve çevre (özellikle CEFTA
ülkeleri) pazarlardaki otomotiv, makine ve metal ürünleri üreticilerine gönderilmesinin
yanı sıra iç piyasada da kullanılmaktadır. 2008 yılındaki küresel mali ve ekonomik
krizi sektörü derinden etkilemiĢ olup, sonraki yıllarda toparlanma yaĢanmasına karĢın
sektör 2008 yılı ihracat rakamlarının hala gerisinde bulunmaktadır.
 Metal sanayii konjonktürel olarak uluslararası piyasalardaki metal fiyatlarındaki
değiĢkenliğe oldukça duyarlı bir seyir izlemekte ve iç piyasa da bu dalgalanmalardan
etkilenmektedir.
 Ülkede metal sanayiinde iĢtigal eden Ģirketlerin % 80'i küçük ölçekli, % 15'i orta
ölçekli ve % 5'i ise büyük ölçekli iĢletmelerdir. Dolayısıyla, sektörün mevcut yapısı
küçük iĢletmelerden oluĢmakta olup, söz konusu küçük iĢletmelerin entegre hale
getirilmesiyle elde edilecek ölçek ekonomisi vasıtasıyla sektörün geliĢiminin
hızlanabileceği düĢünülmektedir.
20/67
 Ülkenin metal iĢleme sektöründeki birikimi de göz önüne alındığında sektöre giriĢ
yapmak isteyen yatırımcıların bilhassa ortaklık kurma veya özelleĢtirmeler vasıtasıyla
sektör de yatırım yapabilecekleri düĢünülmektedir.
 Hemen her sektörde olduğu gibi metal sektöründe de yabancı sermayenin ülkeye
gelmesi ve yatırım yapması için uygun ortam oluĢturulmaya çalıĢılmaktadır. Sektörde
katma değeri yüksek üretimin teĢviki amacıyla yerli ve yabancı yatırımcılar gerek yeni
Ģirket kurulumu gerekse mevcut iĢletmelerin dönüĢümü konusunda desteklenmektedir.
2.3.2 OTOMOTĠV ve OTOMOTĠV YAN SANAYĠĠ
 SavaĢ öncesi yıllarda otomotiv sektöründe önemli yabancı Ģirketlerin yatırımlarının
bulunduğu Bosna Hersek'te otomotiv sektörü savaĢ nedeniyle önemli hasara uğramıĢ
ve varolan yabancı yatırımlar büyük ölçüde ülkeyi terketmiĢtir. Ancak, ülkede
otomotiv sektörünün yeniden yapılandırılmasına yönelik olarak metal üretimi, metal
iĢleme, alet yapımı, plastik iĢleme, otomotiv parçaları ve otomotive yönelik tekstil
ürünleri üretimi faaliyetleri halihazırda devam etmektedir.
 2013 yılı itibariyle ülke ihracatında % 13,15 pay ile üçüncü sırada bulunan makine ve
ulaĢım araçları sektörünün temel unsurunu otomotiv sanayii oluĢturmaktadır.
 Ülkenin otomotiv sektöründeki Ģirketlerce motor diĢli ve parçaları, yüksek kaliteli
metal hassas parçalar, tahrik milleri, fren parçaları ve sistemleri, debriyaj, direksiyon
parça ve sistemleri, pompa, filtre, otomotiv elektrik parçaları (sinyaller, röle,
elektronik anahtarlar), tekstil ve deri ürünleri, plastik enjeksiyon parçaları, alüminyum
jantlar, aküler, yaylar, vidalar, hortumlar, metal, kauçuk ve plastik bileĢenler gibi
muhtelif küçük parçalar vb. geniĢ bir ürün gamında üretim yapılmaktadır.
 Otomotiv yedek parçaları sektörü ihracat odaklı bir sektör konumundadır ve üretimin
yaklaĢık % 90'ı aralarında Almanya, Ġspanya, Ġtalya, Lüksemburg, Slovenya ve
Türkiye'nin de bulunduğu 30'a yakın ülkeye ihraç edilmektedir.
2.3.3 TEKSTĠL
 Tekstil sektörünün eski Yugoslavya döneminde Bosna Hersek‟te önemli bir yere sahip
olduğu bilinmektedir. SavaĢ öncesi dönemde Bosna Hersekli tekstil ve ayakkabı
üreticileri ürünlerini (pamuk ipliği, kumaĢ, dokuma, konfeksiyon, ham ve iĢlenmiĢ
deri ürünleri) tüm kıtalara ihraç etmiĢlerdir. GeçmiĢte Almanya ve Ġtalya pazarlarına
tekstil ve ayakkabı tedariği yapmıĢ olan Bosna Hersek, bu anlamda bu sektörde
birikime ve vasıflı bir iĢ gücüne sahiptir.
 Tekstil sektörü bugün ülkede birçok küçük üretici vasıtasıyla sürdürülmekte ve çok
çeĢitlenmiĢ bir yapı arz etmektedir. Özellikle makine ve teçhizata yapılacak
yatırımlarla Bosna Hersek tekstil sektörü dinamik bir geliĢim sergileme potansiyeline
sahiptir.
21/67
 Ülkede tekstil sektöründe yaklaĢık 30.000 kiĢi istihdam edilmektedir.
 Tekstil, ayakkabı ve deri sanayinin Bosna Hersek‟in toplam ihracatındaki payı % 11,6
olarak gerçekleĢmiĢtir.
 Tekstil sektörü ihracatının artıĢındaki önemli faktörler arasında birçok kamu
iĢletmelerinin özelleĢtirilmesi ve sektör üretiminin yurt dıĢı piyasaların taleplerine
yönlendirilmesi gösterilmektedir.
 Ülkenin tekstil sektöründeki önde gelen ticari partnerleri arasında AB ülkeleri, Doğu
ve Güneydoğu Avrupa ülkeleri yer almaktadır.
 Bosna Hersek tekstil hammaddeleri ticaretinde net ithalatçı konumundadır.
 Diğer sektörlerde de vurgulandığı üzere, tekstil sektöründe (konfeksiyon, deri ve
ayakkabı) mevcut altyapı, iĢletmeler ve üretim süreçlerinin modernize edilerek
sektörün uluslararası ölçekte rekabetçi ürünleri üretebilecek hale getirilmesi için
sermayeye ihtiyaç duyulmaktadır. Bu bağlamda, yabancı yatırımlar sektörün geliĢimi
ve modernizasyonunun gerçekleĢtirilmesi açısından en etkili ve hızlı çözüm yolu
olarak kabul edilmektedir.
2.3.4 ĠÇECEK
 Bosna Hersek tatlı su kaynakları bakımından oldukça zengin bir ülkedir. Tatlı su ve
taze meyve-sebze Bosna Hersek'in içecek sektörü açısından önemli bir yer teĢkil
etmektedir.
 Ġç piyasada içeceklere yönelik talebin yalnızca % 45'inin yerli üretimle karĢılandığı
tahmin edilmektedir. Arz yetersizliği sektördeki yatırım potansiyelinin önemli bir
göstergesi olarak kabul edilmektedir.
 Bosna Hersek'te yıllık yaklaĢık 400 milyon litre civarında maden suyu tüketilmektedir.
Gelecekte ĢiĢelenmiĢ kaynak suyu tüketiminin maden suyu tüketimden daha fazla
olacağı beklenmektedir. Ülke zengin tatlı su kaynaklarına sahip olmasına karĢın,
kaynak suyu ticaretinde net ithalatçı durumundadır. Ġthalat yapılan ülkeler arasında
Hırvatistan ve Slovenya baĢı çekmektedir.
 Bosna Hersek'te yılda üretilen 350 milyon litre suyun % 50'si ĢiĢelenmiĢ kaynak
suyudur. Ülkede kaynak suyu satıĢı gerek hacim gerekse değer açısından gazlı içecek
satıĢından daha fazladır. Ayrıca, 2013 yılında içme suyu ihracat ve ithalatı sırasıyla
yaklaĢık 4,2 milyon Avro ve 9,7 milyon Avro olarak gerçekleĢmiĢtir.
 Ülkede yaklaĢık 10.000 meyve bahçesi bulunmaktadır. Verimli toprakları ve ılıman
iklimin olduğu bölgelerde çok çeĢitli meyve yetiĢtirme imkanı bulunmaktadır. Bu
nedenle Bosna Hersek yüksek kalite meyve suyu üretimi için iyi bir potansiyel
barındırmaktadır.
22/67
 Ülke bira ve Ģarap gibi alkollü içeceklerde de net ithalatçıdır. Biracılıkta yerel üretim
iç talebin % 65'ini karĢılamakta olup, talep fazlası Hırvatistan ve Sırbistan'dan ithalat
yoluyla karĢılanmaktadır. Ülkede Ģarap üretiminin tamamı Hersek bölgesinde
yapılmaktadır. Yerli üretim Ģaraplara göre fiyat avantajına sahip olduklarından dolayı
Karadağ ve Makedonya, Ģarap ithalatının yapıldığı ülkeler arasında önde gelmektedir.
2.4 DOĞAL KAYNAKLAR VE MADENCĠLĠK
 Bosna Hersek, eski Yugoslavya zamanında ülkedeki zengin maden rezervleri
nedeniyle madencilik ve ağır sanayi alanlarında yoğunlaĢmıĢtı. Dayton BarıĢ
AnlaĢması ve AB süreçleri çerçevesinde Batı Balkanlar‟da sağlanan istikrar ortamı,
Balkanlar‟da oluĢması beklenen enerji arz açığı ile temel madenlerde son yıllarda
yaĢanan fiyat artıĢları, ülkedeki madencilik potansiyelinin kullanımının artırılması
hususunu ekonomi gündeminin en önemli maddelerinden birisi haline getirmiĢtir.
 SavaĢtan önce geliĢmiĢ olan ve büyük ölçüde Yugoslavya ağır sanayisine dönük
üretim yapan Bosna Hersek madencilik sektörü, savaĢ boyunca ve daha sonra izleyen
ekonomik daralma ile paralel bir Ģekilde küçülmüĢ ve birçok ocak kapanmıĢtır.
Özellikle 1999 yılında en önemli pazar olan Sırbistan ve Karadağ‟da, Kosova
SavaĢı'ndan dolayı daralma yaĢansa da, sektör daha sonra toparlanmıĢtır. 2003 ve 2004
yıllarında FBiH'de sırasıyla % 4,6 ve % 5,8‟lik büyüme gerçekleĢmiĢ olup, RS‟de bu
oran 2004 yılında % 36 olarak gerçekleĢmiĢtir.
 FBiH'deki Vares ve Jablanica ile RS'deki Ljubija'da toplam 750 milyon ton demir
cevheri rezervi olduğu tahmin edilmektedir. SavaĢtan önce 1,8 milyon ton demir
üreten ve 20.000 kiĢi istihdam eden sektörün üretimi savaĢ sonrası dönemde
kaydadeğer biçimde azalmıĢtır (2003 yılında 100.000 ton). Ancak, son yıllarda
yeniden toparlanan demir üretimi 2012 yılı itibariyle yaklaĢık 3 milyon tona
ulaĢmıĢtır. 2013 yılı üretim rakamlarının yıl sonuna doğru açıklanması
beklenmektedir.
 1998 yılında Zenica Steelworks ve Kuwait Yatırım Otoritesi (KWA – Kuwaiti
Investment Authority) ortaklığı ile BIH Steel kurulmuĢ olup, söz konusu ortaklığın
amacı 45 milyon ABD Doları yatırım yaparak yılda 1 milyon ton üretime ulaĢmak
olarak belirlenmiĢtir. Daha sonra söz konusu ortaklıktaki devlet payı dünyanın en
büyük çelik üreticilerinden Mittal Steel'e (LNM Holding) satılmıĢ olup, üretim hedefi
zamanla 1,5 milyon tona ve yatırım hedefi ise bölgeye yapılacak yatırımlar da dahil
olmak üzere 420 milyon ABD Doları'na çıkmıĢtır.
 Ülkedeki çinko ve kurĢun rezervlerinin ise 11,7 milyon ton civarında olduğu tahmin
edilmekte olup, bu rezervler FBiH'de Vares ve Olova‟da, RS‟de ise Srebrenica‟da
bulunmaktadır. 2004 yılında RS Hükümeti Srebrenica‟daki SASE‟nin kurĢun ve çinko
madenleri yönetim hakkını beĢ yıllığına Rus Juruzal Zoloto‟ya devretmiĢtir. Ülkede
ayrıca tuz, barit, kireç ve kalay madenleri ile ülkenin çeĢitli yerlerine dağılmıĢ
durumda düĢük kaliteli boksit yatakları bulunmaktadır.
23/67
 Madencilik konusunda FBiH ve RS'de farklı politikalar uygulanmaktadır. RS'de açılan
ve sonuçlandırılan 2 termik santral ihalesinin Ģeffaflığı konusundaki tereddütler ulusal
ve uluslararası kamuoyunda sık sık gündeme getirilmektedir. FBiH'de termik
santraller konusundaki kararların FBiH yönetimi düzeyinde, diğer madenlerde ise
Kanton düzeyinde alındığı görülmektedir.
 Ülkenin termik ve hidroelektrik enerji kapasitesinin yüksek olduğu dikkate
alındığında, ülkemiz firmalarının bu konuda daha aktif olunması yönünde çaba
göstermelerinin önem arz ettiği değerlendirilmektedir.
 Aluminij Mostar Ģirketi, savaĢtan sonra hızla toparlanarak savaĢ öncesi dönemde
olduğu gibi savaĢtan sonra da ülkenin en büyük ihracatçısı (2012 yılı ihracat miktarı
yaklaĢık 225 milyon Avro) olmuĢtur. ġirketin ihracatının büyük bir kısmı Hırvatistan
ve Ġsviçre‟ye gerçekleĢtirilmektedir. Söz konusu Ģirketin hisse yapısına iliĢkin sorunlar
yakın bir zamanda çözümlenmiĢ olup, Ģirket hisselerinin % 44'ü kamuya, % 44'ü
küçük hissedarlara, % 12'si ise yabancı sermayeye aittir. ġirketin özelleĢtirilmesi
gündemde yer almaktadır. Ancak, söz konusu özelleĢtirme konusunda nasıl bir
yöntemin uygulanacağı henüz netleĢtirilmemiĢtir. Bu konudaki karar mercii FBiH
hükümetidir.
 Tuzla‟da bulunan ve soda üretiminde bulunan Soda-So Lukavac üretim tesisleri, 2006
yılında ġiĢecam iĢtiraki olan Soda Sanayi tarafından alınmıĢtır. Halihazırda
Türkiye'nin ülkedeki en büyük yatırımları arasında yer alan tesis faaliyetlerini
sürdürmektedir.
2.5 ENERJĠ
 Bosna Hersek elektrik hariç enerji ihtiyacının önemli bir kısmını ithalat yoluyla
karĢılamaktadır. SavaĢtan önce 13 hidroelektrik santrali toplam enerji ihtiyacının %
40‟ını, 4 termik santral ise kalan ihtiyacı karĢılamaktaydı.
 2000 yılında ülkenin enerji üretimi savaĢ öncesi dönemin % 80‟ine ulaĢmıĢ ve sonraki
dönemlerde daha da toparlanarak artıĢ göstermeye devam etmiĢtir.
 RS Hükümeti tarafından 2006 yılı sonunda Bosanski Brod petrol rafinerisi, Modrica
motor yağı fabrikası ve Petrol (petrol istasyonları) özelleĢtirme yoluyla Rus
Zarubezhneft‟e satılmıĢtır. AB mevzuatına uyum çalıĢmaları çerçevesinde satılan
petrol ürünleri içerisinde kükürt değerlerinin düĢürülmesi öngörülmesine karĢılık,
Bosanski Brod rafinerisinde üretilen petrolün düĢük kaliteli olması (kükürt içeriğinin
fazla olması) nedeniyle bu konu uzun süre gündemi meĢgul etmiĢtir.
 FBiH‟deki enerji Ģirketi Energopetrol‟un % 67‟si 2006 yılında Macar (MOL)-Hırvat
(INA) ortaklığına satılmıĢtır.
24/67
 Bosna Hersek‟in ithalat kompozisyonu incelendiğinde, petrol ve petrol ürünlerinin
önemli bir kalem oluĢturduğu görülmektedir. Ülkemiz ile imzalanan Serbest Ticaret
AnlaĢması kapsamında petrol ürünleri ihtiyacının bir kısmı 2008 yılına kadar
ülkemizden karĢılanmıĢtır. Söz konusu dönemdeki petrol ihracatımız Bosna Hersek‟e
toplam ihracatımızın yaklaĢık % 50‟sine tekabül etmekteydi. Ancak, 2008 yılının son
aylarından itibaren, Bosna Hersek'in AB ile imzaladığı Ticaret ve Ticaretle Ġlgili
Konulara ĠliĢkin Geçici AnlaĢmanın 01/07/2008 tarihinde yürürlüğe girmesi sonrası
ülkemizden Bosna Hersek‟e olan petrol ihracatında ciddi bir düĢüĢ yaĢanmıĢtır.
 Enerji sektörü Bosna Hersek‟in geleneksel olarak en güçlü sektörleri arasında yer
almakta olup, ülkenin enerjiye bağımlı Avrupa pazarlarına yakınlığı da göz önüne
alındığında geliĢim olanakları ve yatırım açısından kayda değer potansiyel ve fırsatlar
barındırmaktadır.
 Ülkede henüz yeterince iĢlenmemiĢ veya kısmen iĢlenmekte olan çok çeĢitli doğal
kaynaklar arasında tahminen 6 milyar ton rezervi olan kahverengi kömür ve linyit,
tahmini 6000 megavatlık hidroelektrik enerji potansiyeli, tahminen 2000 megavatlık
rüzgar enerjisi potansiyeli, yaklaĢık 1,5 milyon metreküp ahĢap atıkları, talaĢ, cips ve
yontma ahĢabın da dahil olduğu bio-mass enerji, jeotermal ve güneĢ enerjisi
sayılabilir. Ayrıca, ülkede petrol arama çalıĢmaları da yürütülmektedir.
 Ülkede enerji sektörünün ana bileĢenleri olarak kömür, elektrik, petrol ve doğalgaz
gösterilebilir.
 Kömür ülkenin en önemli enerji kaynakları arasında yer almaktadır. Linyit ve
kahverengi kömür yatakları hem FBiH hem de RS‟de bulunmaktadır.
 Ülkede üretilen kömürün yaklaĢık % 90‟ı termik santraller tarafından kullanılmakta
olup, kalan % 10‟luk kısmın çoğu sanayide ve genel tüketimde sarfedilmekte, çok az
bir kısmı da ihraç edilmektedir.
 Bosna Hersek petrolü ithal etmekte ve ithal edilen petrol de ülkedeki rafinerilerde
iĢlenmektedir.
 Enerji sektöründe en az geliĢme göstermiĢ olan sektör doğalgazdır. Halihazırda
doğalgaz ihtiyacının tamamı Rusya Federasyonu‟ndan karĢılanmaktadır. Ülkedeki
mevcut doğalgaz boru hattı 191 km uzunluğunda olup yıllık 1 milyar metreküp
kapasiteye sahiptir. Ülkede boru hatlarının yaygınlaĢtırılması konusunda çalıĢmalar
devam etmektedir.
25/67
 Elektrik ağırlıklı olarak hidroelektrik santralleri ve termik santrallerde üretilmektedir.
Ġç talebin üzerinde gerçekleĢen ve toplam 4000 megavat olan elektrik ülke ihracatına
katkıda bulunmaktadır.
 Özellikle Balkan ülkeleri ve Avrupa piyasalarındaki elektrik arzındaki açığın
giderilmesi amacıyla ülkede elektrik üretiminin arttırılması için yeni projeler
gündemde bulunmaktadır. Kömür, hidroelektrik enerjisi ve yenilenebilir enerji
kaynaklarına dayalı olarak planlanan söz konusu projeler vasıtasıyla gerek mevcut
tesislerin geniĢletilmesi gerekse yeni üretim tesislerinin inĢası hedeflenmektedir.
Enerji sektöründeki kalkınma programları kapsamında, toplam 2000 megavatlık 15
adet büyük ve küçük hidroelektrik santrali projesi ile 4 rehabilitasyon ve geniĢletme
projesi (Jablanica, Rama, Jajce and Čapljina hidroelektrik santrallerinde) ile 1000
megavatlık enerji üretimi için mini hidroelektrik santrallerinin inĢası öngörülmektedir.
 Ülkenin güney kesimlerinin rüzgar enerjisi santrallerinin kurulumu açısından en
elveriĢli yerler olduğu ileri sürülmektedir.
2.6
ULAġTIRMA VE HABERLEġME
2.6.1 ULAġTIRMA
 Ülkenin ulaĢtırma alt yapısı geleneksel ulaĢım modlarının (karayolu, demiryolu,
denizyolu ve havayolu) tümünden faydalanılması üzerine kuruludur.
 Ancak, ülkenin özellikle FBiH‟de yüksek dağlarla kaplı olması ve eski Yugoslavya
döneminde yeterli yatırım alamamıĢ olması gibi sebeplerle karayolu ve demiryolu ağı
yeterince geliĢmemiĢtir. GidiĢ-geliĢ tek yönlü karayolu bağlantısı ülkenin lojistik
açısından dezavantajlı yönü olarak düĢünülmektedir. Bu olumsuzluklara rağmen,
ülkenin diğer ülkelerle ve dıĢ pazarlarla bağlantılarında 4 ulaĢım modu da halihazırda
kullanılabilmektedir.
2.6.1.1. KARAYOLU
 Karayolu taĢımacılığı, Bosna Hersek‟te ulaĢım altyapısının en önemli unsurunu
teĢkil etmekte olup, uzunluğu 22.600 km‟dir (3.800 km anayol).
 Arazisinin büyük bölümünün dağlık olması nedeniyle, karayolu yapımı zor ve
pahalıdır. Hırvatistan‟ın Ploće limanı ile Bosna Hersek üzerinden BudapeĢte ve
Kiev üzerinden Kalaningrad‟a ulaĢacak olan Koridor Vc yolunun yapımına
baĢlanmıĢtır ve bugüne kadar yaklaĢık 50 km‟lik kısım tamamlanmıĢtır.
 Bosna Hersek'te kuzeyde Brod'dan baĢlayarak batıda Bosna Hersek sınırının
hemen yakınındaki Hırvatistan'ın Ploće limanında biten ve BudapeĢte'yi Ploće
limanına bağlayan, yaklaĢık 75 kilometresi tünel ve 33 kilometresi köprü
olmak üzere 336 km uzunluğunda olması ve 3 milyar Euro'ya malolması
26/67
beklenen Koridor Vc Otoyol Projesi, Bosna Hersek'in en büyük kalkınma
projesi olarak tanımlanmaktadır. Söz konusu Proje'nin 2017 yılında
tamamlanması öngörülmekte olup, kısmi lotlar halinde ihaleye çıkılmaktadır.
Ġlk defa bir Türk firması (Cengiz ĠnĢaat) 2012 yılında 3 lot ihaleyi kazanmıĢtır.
 2014 yılında söz konusu otoyol projesi kapsamında 102 kilometrelik kısmın
tamamlanması planlanmakta olup Zenica Güney-Zenica Kuzey ile PociteljMedjugorje bölgelerine yönelik olarak ihale süreci devam etmektedir.
 Koridor Vc Projesinin finansmanına yönelik olarak EBRD tarafından kredi
sağlanmaktadır. Ayrıca, söz konusu projeye danıĢmanlık hizmeti sağlanması
konusunda Dünya Bankası grubu kuruluĢu olan IFC ile sözleĢme
imzalanmıĢtır. Projenin finansmanı konusunda uluslararası platformda
arayıĢlar devam etmektedir. Koridor Vc Projesi‟nin hayata geçirilmesi
konusunda Bosna Hersek‟te ve uluslararası toplumda önemli ölçüde kararlılık
bulunmaktadır.
2.6.1.2. DEMĠRYOLU
 Ülkenin savaĢtan önce (1992-1995) 1.030 km olan demiryolu ağı, savaĢta
önemli ölçüde zarar görmüĢ olup, bu zararın bir kısmı uluslararası kuruluĢların
da yardımıyla onarılmıĢtır.
 Demiryolunun taĢımacılıkta daha etkin hale getirilmesi çalıĢmaları devam
etmekte olup, AB 2006 yılında ülke genelinde tek bir demiryolu yönetimini
desteklediğini açıklamıĢtır.
2.6.1.3. DENĠZYOLU/SU YOLLARI
 Bosna Hersek‟in 20 km civarında denize çıkıĢı olmakla beraber (Neum), bu
bölgede liman bulunmamaktadır.
 Ülke, Hırvatistan kıyısındaki Ploće limanını fiilen kullanmakta olup,
Hırvatistan ile Bosna Hersek arasında 1998 yılında adıgeçen limanın kullanımı
ile ilgili olarak yapılan AnlaĢma henüz onaylanmamıĢtır.
 Sava nehri üzerinde Bosanska Gradiska, Bosanski Brod, Orasje ve Brčko
limanları bulunmakta olup, bu limanlardan en büyüğü Brčko‟dur. Brčko
Limanı, Temmuz 2006 tarihinde uluslararası liman statüsü kazanmıĢtır. Tuna
ve Sava nehirleri vasıtasıyla söz konusu limandan Karadeniz‟e çıkıĢ mümkün
bulunmaktadır.
27/67
2.6.1.4. HAVAYOLU
 Ülkede 20‟nin üzerinde havalimanı bulunmakta olup, sadece Saraybosna,
Tuzla, Banja Luka ve Mostar havalimanları ticari trafiğe açıktır.
 Ülkenin havayolu Ģirketi, Air Bosna, 2003 yılında iflas etmiĢ olup, 2005
yılında devlet desteği ile BH Airlines adı altında yeniden faaliyete baĢlamıĢtır.
2009 yılında sonuçlanan BH Airlines ihalesini THY kazanmıĢ ve BH
Airlines‟ın % 49 hissesini satın alarak “yönetici ortak” olmuĢtur. Ancak, bu
ortaklık 2012 yılında sona ermiĢtir.
 Havalimanlarının özelleĢtirilmesi konusu ülke gündeminde bulunmakla
beraber, siyasi iradenin genel olarak içinde bulunduğu özellikle
özelleĢtirmelerle ilgili isteksiz ve kararsız tutum nedeniyle, bu konu Ģimdilik
askıya alınmıĢtır. Diğer taraftan, Bosna Hersek kendi hava sahasını kontrol
etmemekte olup, bu kontrol Sırbistan ve Hırvatistan tarafından sağlanmaktadır.
Bosna Hersek‟in kendi hava sahasını kontrol edememe maliyetinin yıllık
yaklaĢık 30 milyon Avro olduğu hesaplanmaktadır. Bununla birlikte IATA‟nın
gerektirdiği ulusal düzenlemelerin hayata geçirilmesi ile 01/01/2015 tarihinden
itibaren Bosna Hersek‟in kendi hava sahasını kontrol etmeye baĢlaması
planlanmaktadır.
2.6.2 HABERLEġME/TELEKOMÜNĠKASYON
 Bosna Hersek‟te telekomünikasyon sektörü savaĢtan sonra en hızlı toparlanan
sektörlerden birisi olmuĢtur.
 2005 rakamlarına göre 969.000 (her 100 kiĢiye 25,2 hat) sabit hat mevcutken, 2012
yılında 929.453 (her 100 kiĢiye 24,19 hat) , 2013 yılında ise 891.622 (her 100 kiĢiye
23,21 hat) olmuĢtur.
 2005 yılında 1.6 milyon (her 100 kiĢiye 42 hat) olan cep telefonu hattı sayısı, 2011
yılında yaklaĢık 3.2 milyon (her 100 kiĢiye 83 hat), 2012 yılında ise yaklaĢık 3.35
milyona (her 100 kiĢiye 88 hat) ve 2013 yılında 3.49 milyona (her 100 kiĢiye 91 hat)
ulaĢmıĢtır.
 Ülkede internete eriĢim konusunda önemli bir mesafe kaydedilmiĢtir. 2004 yılında
585.000 kiĢi olan internet kullanıcısı sayısı, 2013 yılı itibariyle söz konusu yıla oranla
% 274 oranında artarak 2.188.429'a ulaĢmıĢtır.
28/67
BiH'TE ĠNTERNET KULLANIMI
Yıl
Internet Kullanıcı Sayısı
Endeks
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
585000
805185
950000
1055000
1307585
1421540
2000000
2113100
2174250
2188429
137,64
117,99
111,05
123,94
108,71
140,69
105,66
102,89
100,65
*Bosna Hersek İletişim Düzenleme Ajansı
 Telekomünikasyon sektöründe üç büyük operatör bulunmaktadır. (Eronet, BH
Telekom, Telekom Sırpske). Bunların en büyüğü BH Telekom olup, söz konusu firma
FBiH hükümetine aittir. Eronet‟in % 49‟u Deutsche Telekom‟un sahip olduğu
Hırvatistan sabit hat operatörü Croatia-T-HT firmasına aittir. RS hükümetine ait olan
Telekom Srpske ise özelleĢtirme kapsamında Sırbistan‟da yerleĢik Telekom Srbija
firmasına 646 milyon Euro (844 milyon ABD doları) karĢılığında satılmıĢtır. Söz
konusu operatörün ismi değiĢtirilmiĢ olup, Ģu and M-TEL unvanıyla faaliyet
göstermektedir. FBiH‟e ait olan BH Telekom‟un ise özelleĢtirme çalıĢmaları devam
etmekte olup, yukarıda da belirtildiği üzere, FBiH‟de siyasi iradenin özelleĢtirmelere
karĢı tutumu nedeniyle bu konudaki çalıĢmalar oldukça yavaĢ ilerlemektedir.
2.7 ĠNġAAT VE MÜTEAHHĠTLĠK
 Bosna Hersek‟te müteahhitlik sektöründeki faaliyetler arasında mevcut binaların ıslahı
ve yenilenmesi ile yeni binaların yapılması, baĢta yol (karayolu yapımı ve
demiryollarının rekonstrüksiyonu) yapımı olmak üzere altyapı projeleri ve enerji
santrallerinin inĢası yer almakta olup, söz konusu projelerin gerçekleĢtirilmesine
yönelik olarak teknik bilgi, tecrübe ve finansman açısından yabancı
firmaların/kurumların varlığına ihtiyaç duyulmaktadır.
 1992-1995 yıllarındaki savaĢ sırasında ülkedeki konutların yaklaĢık % 42‟sinin
yıkıldığı veya hasar gördüğü, günümüzde ülkede doğalgaz kullanımının
yaygınlaĢmaya baĢladığı ve doğalgaz altyapısının geliĢtirilmesi projelerine hız
verilmeye çalıĢıldığı hususları göz önüne alındığında, Bosna Hersek‟in hem yeni
konut yapımı hem de mevcut binaların yenilenmesi/dönüĢtürülmesine iliĢkin olarak
önemli fırsatları barındırdığı söylenebilir.
 EUROSTAT tarafından 37 Avrupa ülkesinde yapılan bir araĢtırmaya göre, Bosna
Hersek‟te ortalama inĢaat maliyetinin Avrupa ortalamasının % 62‟sine karĢılık geldiği
29/67
ve ülkenin bu bakımdan Makedonya (% 54) ve Arnavutluk (% 58) ile birlikte
Avrupa‟da en uygun koĢullara sahip üç ülkeden biri olması Bosna Hersek‟in
barındırdığı diğer bir avantaj olarak değerlendirilebilmekle beraber, ülkede makine ve
ekipman fiyatları Avrupa ortalamasının % 4 üzerinde olduğu da söz konusu
araĢtırmada yer verilen hususlardan biridir.
 Bosna Hersek‟teki yolların genel durumu, alt yapı yatırımlarına olan ihtiyaç ve ülkenin
hidroelektrik ve termik enerji kaynakları açısından zengin olduğu düĢünülürse, ülkede
bu alanlara yönelik hatırı sayılır iĢ fırsatları mevcuttur. Bilhassa, Avrupa Ġmar ve
Kalkınma Bankası (EBRD) ve Avrupa Kalkınma Bankası (EIB) ülkedeki altyapı
projelerinin finansmanında önemli rol oynamaktadır. Bu bağlamda, Saraybosna
Havalimanı, Sarajevo Bypass, Pan European Corridors gibi projelere adı geçen
kuruluĢlar tarafından kredi desteği sağlanmıĢ ve önümüzdeki dönemde de sağlanmaya
devam etmesi planlanmaktadır.
 Bosna Hersek Yabancı Yatırım Tanıtım Ajansı verilerine göre, Bosna Hersek inĢaat
sektörünün 2010 yılı itibariyle Bosna Hersek‟in GSYĠH‟si içerisinde payı yaklaĢık %
10, ihracatında ise % 6 olarak gerçekleĢmiĢtir. ĠnĢaat sektörünün ekonomideki diğer
sektörlere de doğrudan etki yaptığı düĢünüldüğünde bu sektördeki geliĢmelerin
ekonominin canlanmasına yönelik olarak doğrudan ve pozitif etkiler yapacağı
düĢünülmektedir. Bununla birlikte, Bosna Hersek Ekonomik Planlama Müdürlüğü
verilerine göre 2012 ve 2013 yıllarında Kuzey Afrika ve Ortadoğu‟da çıkan
karıĢıklıklar nedeniyle ülkenin yurt dıĢındaki sektör yatırımları olumsuz yönde
etkilenmiĢtir. 2013 yılında kamu yatırımlarının ulaĢım alanına yönelik bölümü
sektörün olumlu geliĢim göstermesinde en önemli aktör olarak görülmüĢ; anılan
yatırımlar neticesinde inĢaat sektörü genelinde toplamda % 3‟lük bir büyüme
kaydedilmiĢtir. Bu çerçevede, sektörde kamu yatırımlarında sadece otoyol/yol altyapı
çalıĢmaları % 17,3 artıĢ gösterirken tüm diğer müteahhitlik alanlarında azalma
kaydedilmiĢtir. Özellikle doğalgaz boru hattı altyapı çalıĢmaları, iletiĢim ve elektrik
hatlarındaki altyapı inĢaatlarında % 17,4 düĢüĢ kaydedilmiĢtir. Diğer taraftan 2013
yılında özel sektör yatırımlarında da düĢüĢ görülmüĢ olup, konut inĢaatındaki düĢüĢ
%17,7 olarak gerçekleĢmiĢtir.
 Bosna Hersek Yabancı Yatırım Tanıtım Ajansı'ndan alınan bilgiye göre, uluslararası
projelerde çalıĢmıĢ olan uzman ve iĢçilerin yurt dıĢında kazandıkları tecrübeleri Bosna
Hersek‟e getirmeleri, Bosna Hersek‟teki üniversiteler ve teknik okulların mühendislik
alanındaki eğitime önem vermeleri, yarı-özel ve kamu müteahhitlik firmalarının yurt
içi ve yurt dıĢı projelere danıĢmanlık desteği sağlamasının Bosna Hersek‟te
halihazırda varolan nitelikli iĢ gücüne önemli katkılarda bulunduğu ve sektörün
geliĢmesinde önemli bir rol oynayabileceği değerlendirilmektedir.
 Gerek mevcut yapıların rehabilitasyonu gerekse yeni binaların yapımı ve
havaalanlarından otoyollara kadar altyapı sistemlerinin geliĢtirilmesinde kullanılacak
inĢaat malzemelerinin birçoğunun yerel piyasadan temin edilebilmesi, mevcut
olmayan unsurların ise makul ölçüde yatırımlarla edinilebilmesi olanağı Bosna
30/67
Hersek‟te inĢaat sektörünün geliĢimi için diğer elveriĢli unsurlar olarak ön plana
çıkmaktadır.
 Bosna Hersek Yabancı Yatırımlar Hakkında Kanun uyarınca, yabancı yatırımcıların
emlak arazisi satın almaları/sahip olmaları hususunda herhangi bir sınırlama
bulunmamakta olup, yabancı yatırımcılar da yerel kiĢiler gibi söz konusu mülklere %
100 sahip olabilirler. Ancak, bu sahipliğin Bosna Hersek‟te kuracakları Ģirket adına
olması gerekmektedir.
 Bosna Hersek‟te inĢaat sektörüne iliĢkin yasal çerçevenin AB mevzuatı ile
uyumlaĢtırılma süreci halihazırda devam etmektedir. Ancak, çoğu alanda olduğu gibi
yatırımlar alanında da bazı yasal düzenlemeler FBiH ile RS arasında farklılık
göstermektedir. Örneğin, kamu-özel ortaklıklarına iliĢkin Kanun RS‟de çıkarılmıĢ
olmasına rağmen, FBiH‟de konuya iliĢkin süreç henüz tamamlanmamıĢtır.
 Eski Yugoslavya‟da müteahhitlik sektöründe uluslararası ihalelerde boy gösteren
güçlü firmalar bulunduğu ve halihazırda bazı Bosna Hersek firmalarının da yurt
dıĢında iĢ yaptıklarından hareketle, Bosna Hersek‟in bu sektörde iyi bir miras
devraldığı ve önemli büyüklükte müteahhitlik firmalarına sahip olduğu söylenebilir.
Bu bağlamda, son dönemdeki önemli çalıĢmalar olarak, enerji sektöründe faaliyet
gösteren Bıçakçiç Mühendislik ve MüĢavirlik firması HES enerji projelendirme
iĢlerinde Kosova, Arnavutluk ve Türkiye'de projeler üstlendiği, Energoinvest
Ģirketinin Arnavutluk'un güneyinde 30,5 milyon Avro değerinde 250 km uzunluğunda
ve 110 KW'lık enerji hattının inĢası için anlaĢma imzaladığı hususları sayılabilir.
 Türk Müteahhitlik firmaları bugüne kadar Bosna Hersek piyasasında çok fazla
faaliyette bulunmamıĢlardır. Ancak, son dönemde ülkemiz firmaları ihalelerde boy
göstermeye baĢlamıĢ olup, Cengiz ĠnĢaat firması 2012 yılında gerçekleĢtirilen otoyol
projesi ihalelerini tek baĢına kazanmıĢtır. Söz konusu firmanın kazanmıĢ olduğu
projelerin bedelleri toplam 370 milyon Avro‟ya ulaĢmıĢtır.
 Ülkede halihazırda gündemde bulunup müteahhitlik sektöründe faaliyet gösteren
Ģirketleri ilgilendirebilecek yatırım projelerine dair özet bilgiler Ģu Ģekildedir.
 Republika Sırpska Kurumlar Vergisi Kanunu uyarınca firmanın üretim
tesislerindeki ekipmanlara yatırım yaptığı taktirde vergi oranlarında indirimi
mevcuttur.
 Bosna Hersek‟in ulaĢım altyapısının iyileĢtirilmesi amacıyla hem FBiH hem de
RS‟de otoyol projeleri gündemde önemli bir yer tutmakta olup, söz konusu
projelerin tamamlanmasına yönelik çalıĢmalar devam etmektedir.
31/67
 Bosna Hersek‟in mevcut doğalgaz boru hattının safhalar halinde geniĢletilmesi
planlanmakta olup, söz konusu geniĢletme çalıĢmalarının 450-500 milyon
ABD Doları‟na mal olması öngörülmektedir.
 Bosna Hersek hidroelektrik ve termik enerji kaynakları açısından zengin bir
ülkedir. Sözkonusu enerji kaynaklarından daha fazla yararlanmak için ülkede
yeni santraller kurmak amacıyla yatırım ve geliĢim projeleri gündemde önemli
bir yer tutmaktadır. Bu projeler kapsamında, bölgede ve Avrupa piyasalarında
enerji tedariği açığını karĢılamak için yeni tesislerin kurulması ve mevcut olan
tesislerin geniĢletilmesi amaçlanmaktadır. Enerji sektöründe tüm bu yatırım
programlarının tamamlanabilmesi için Bosna Hersek‟in finansman kaynakları
yeterli olmayıp yabancı sermaye yatırımları gereklidir. Bu nedenle, bu
projelerin gerçekleĢtirilmesine destek verebilecek stratejik partnerler ve finans
kurumlarının ülkeye gelmeleri önem taĢımaktadır.
 Bosna Hersek‟in en büyük enerji firması EPBiH, mevcut tesislerin bakımı ve
yeni hidroelektrik ve termik santraller ile yenilenebilir enerji kaynakları
kurmak için önümüzdeki 3 yıl içinde 1,1 milyar ABD Doları yatırım yapmayı
planlamaktadır. Ġkinci en büyük enerji firması olan EPRS ise 2012 yılında
Sırbistan‟ın enerji tekeli olan EPS ile Drina nehrinin doğu kısmı üzerinde
yapımı 450 milyon Avro‟yu bulacak olan 4 adet hidroelektrik santralin inĢası
için joint venture oluĢturmuĢtur. Halihazırda söz konusu projenin hayata
geçirilip geçirilmeyeceğine iliĢkin nihai karar alınamamıĢtır.
2.8 TURĠZM
 Bosna Hersek çok çeĢitli turizm faaliyetlerinin yapılabilmesine olanak sağlayan
tarihsel, coğrafi ve kültürel bir miras ve zenginliğe sahiptir.
 Ülkede kıĢ sporları, kaplıca turizmi ve avcılıktan doğa sporlarına, milli ve doğal
parklarda eko turizmden kültür ve inanç turizmine kadar birçok değiĢik turizm
faaliyetinin gerçekleĢtirilmesi olanağı bulunmaktadır.
 Ülkenin Adriyatik Denizi‟nde 20 km uzunluğunda bir kıyısı bulunmakta olup, bu
bölgedeki sahilde çeĢitli turistik tesisler bulunmaktadır.
 SavaĢtan önce belirli bir seviyeye gelmiĢ olan turizm sektörü, savaĢtan sonra ülkenin
güvenli olmayan bir yer olarak algılanması, yol ve turistik tesisler gibi altyapı
yatırımlarının yetersiz kalması nedenleriyle kaydadeğer bir geliĢim gösterememiĢtir.
 Turizm, Bosna Hersek tarafından stratejik sektör olarak belirlenmiĢ olup, ülke
tanıtımının aktif bir Ģekilde yapılması yönünde çalıĢmalar devam etmektedir.
32/67
 Bosna Hersek 1984 yılında KıĢ Olimpiyatları‟na ev sahipliği yapmıĢ olup, Saraybosna
Havalimanı‟nın Ģehirdeki kıĢ sporları merkezlerine (Bjelasnica ve Jahorina) yarım saat
uzaklıkta olması Saraybosna‟yı kıĢ sporları açısından cazibe merkezi olarak öne
çıkarmaktadır. Ancak, söz konusu merkezlerde konut amaçlı binaların fazla olmaması,
otel kapasitesinin sınırlı olması ve küresel ısınma nedeniyle sezonun kısalması gibi
nedenlerle bu potansiyelden yeterince yararlanılamamaktadır. Ancak, yapay kar
sistemlerinin kurulmasıyla birlikte bu olumsuzluk önemli ölçüde giderilmeye
baĢlanmıĢtır.
 Ülkenin ekonomik kalkınma politikasında turizm sektörüne en öncelikli sektörler
arasında yer verilmiĢ olduğu da hesaba katıldığında, Bosna Hersek‟in turizm
sektörünün geliĢimi açısından önemli bir altyapı ve potansiyele sahip olduğu rahatlıkla
öne sürülebilir.
* Bosna Hersek İstatistik Kurumu
2.9 HĠZMETLER
2.9.1. BASIN-YAYIN
 SavaĢ nedeniyle önemli derecede sıkıntı yaĢayan ve politize olan medyanın yeniden
yapılanması konusu önem taĢımaktadır. Ülkede 2013 yılı itibariyle 7 günlük gazete, 14
tanesi kamu olmak üzere toplam 43 televizyon kanalı, 143 radyo istasyonu
bulunmaktadır. Saraybosna‟da iki, Banja Luka ve Mostar‟da ise birer haber ajansı
faaliyet göstermektedir.
2.9.2. BANKACILIK
 FBiH'te 17 ve RS'de ise 10 adet olmak üzere Bosna Hersek‟te bugün itibariyle 27
banka faaliyette bulunmaktadır. Bosna Hersek‟te bankacılık sektöründe yabancı
yatırımlar ağırlıklı bir pozisyondadır.
33/67
 FBiH‟de bankaların baĢlangıç sermayesinin % 9‟u kamuya, % 13‟ü yerli özel
sermayeye ve % 78‟i yabancı özel sermayeye aittir.
 RS‟de faaliyet gösteren bankaların mülkiyet yapıları incelendiğinde ise, söz konusu
bankaların % 99‟unun özel mülkiyete, % 1‟inin ise kamuya ait olduğu görülmektedir.
Ayrıca, bankaların hisselerinin % 87‟si yabancı sermayeye, % 13‟ü ise yerli
sermayeye aittir.
 2013 yılı sonunda Bosna Hersek‟te faaliyet gösteren bankaların aktiflerinde geçen
sene ile kıyaslandığında % 5 artıĢ görülmüĢ, söz konusu rakam 11,3 milyar Avro‟ya
ulaĢmıĢtır. Ayrıca, anılan bankalardaki sermaye miktarı da % 2 artıĢ ile 1,64 milyar
Avro olarak gerçekleĢmiĢtir.
 2013 yılında bankalarca sağlanan 8,4 milyar Avro kredinin, yaklaĢık 6,17 milyar
Avro‟su uzun vadeli, 2,2 milyar Avro‟luk kısmı ise kısa vadeli kredilerden
oluĢmaktadır. Hükümet dıĢı sektörlere verilen 7,6 milyar Avro kredinin 7,2 milyar
Avro‟luk kısmı özel sektör tarafından kullanılmıĢtır. Özel sektöre verilen kredinin %
48‟i hanehalkı, % 52‟si ise Ģirketler tarafından alınmıĢtır.
 Bosna Hersek'te halihazırda faaliyet gösteren bankalara iliĢkin olarak Bosna Hersek
Merkez Bankası tarafından hazırlanmıĢ olan güncel bilgileri içeren listeye
(http://www.cbbh.ba/index.php?id=7&lang=en) adresinden ulaĢılabilmektedir.
2.9.3. PERAKENDECĠLĠK
 SavaĢ sonrasında önemli bir canlanma içerisine giren perakendecilik sektörünün
GSYĠH içindeki payı 2005 yılında % 14‟e yükselmiĢtir. SavaĢ öncesinde devlet
tarafından kontrol edilen büyük perakende Ģirketleri, savaĢ sonrasında sektörden
çekilmek veya faaliyet gösterdikleri yerleri özel sektör kuruluĢlarına kiralamak
zorunda kalmıĢlardır. Böylelikle, devlet teĢebbüslerinin aksine, küçük iĢletmeler
sektöre hakim duruma gelmiĢlerdir.
 Sektöre 2000 yılından bu yana özellikle Hırvat, Ġtalyan, Sloven ve Fransız sermayesi
girmiĢ olup, hipermarket düzeyinde perakendecilik büyük ölçüde bu gruplar tarafından
kontrol edilmektedir.
 Bosna Hersek‟teki perakende sektöründe önde gelen zincir marketler arasında
Mercator, Konzum, Tropic, Bingo ve Interex yer almaktadır.
 Perakende piyasasında büyük marketler özellikle yabancı sermayenin giriĢiyle birlikte
yaygınlaĢmıĢ olmakla birlikte, ülkede üretici-toptancı-perakendeci sistemi yaygın
olarak dağıtım kanallarında ağırlığını korumaktadır.
34/67
 Büyük marketlerde yabancı sermaye ağırlığı bulunmakta ve firmalar, kendi
ülkelerinden ithalat yapmayı tercih etmektedirler. Halkın büyük kesimi evlerine yakın
bakkallardan ve küçük marketlerden alıĢveriĢ yapmak yerine giderek artan oranda
büyük marketlerden alıĢveriĢ yapma eğilimi içindedir. Büyük marketlere ürün satan
Türk firmalar ile yapılan görüĢmelerde, söz konusu satıĢlarda kar marjının yüksek
olmadığı; ancak, ürünün daha iyi tanıtılmasına katkı sağladığı görüĢleri edinilmiĢtir.
 2011 yılında özellikle gıda, tekstil, ayakkabı ve ilaç ürünlerinde büyüme gösteren
perakende sektörü, 2012 yılında yakıt ve yakıt ürünleri, dayanıksız tüketim malları
(tütün, içecek ve gıda) ve eczacılıkta artıĢ göstermiĢ, baĢta elektronik ürünler olmak
üzere dayanıklı tüketim mallarında ise düĢüĢ göstermiĢtir. Bosna Hersek Ekonomik
Planlama Müdürlüğü verilerine göre 2013 yılında Bosna Hersek pazarı dünyadaki
perakende fiyatlarındaki trendi takip etmiĢ olup, 2012 yılı ile kıyaslandığında petrol
fiyatlarındaki % 2,8 düĢüĢe paralel olarak akaryakıt fiyatlarında % 6,6, ulaĢım
sektöründe de % 1,1 düĢüĢ kaydedilmiĢtir. Ayrıca, giyim ve ayakkabı sektöründe %
9,9, ilaç sektöründe ise % 1,7 düĢüĢ görülmüĢtür. Gıda ve alkolsüz içeçekler
sektöründe ise fiyatlar 2012 yılına nazaran değiĢiklik göstermemiĢ; alkol ve tütün
ürünlerinde ise % 6,4 artıĢ tespit edilmiĢtir. Diğer taraftan, emlak kiraları, su ve
elektrik tedariği sektörlerinde ise % 0,8 artıĢ kaydedilmiĢtir.
2.10 SAĞLIK HĠZMETLERĠ
 Bosna Hersek‟te sağlık sisteminde gerek kamu gerekse özel sektör düzeyinde
insanların tedavi ihtiyaçlarının karĢılanması hususunda yetersizliklerle karĢılaĢıldığı ve
bu durumun iyileĢtirilmesine yönelik olarak reformların yapılması gerektiği hem
ulusal hem de uluslararası çevreler tarafından dile getirilmektedir.
 Hastaların devlet hastanelerine baĢvurmalarını müteakiben tomografi, MR vb.
tetkiklerin yapılabilmesi için kendilerine verilen randevu sürelerinin ortalama 3-4 ay
civarında olması nedeniyle durumu aciliyet arz eden hastaların genellikle özel sağlık
kuruluĢlarına baĢvurdukları bilinmektedir. Ayrıca, kronik rahatsızlıklar, doğum
kontrolü, diĢ tedavileri vb. sağlık sorunlarına yönelik olarak da zamanında hizmet
almak isteyen ve ekonomik durumları buna elveren kiĢiler de tedavileri için özel
sağlık kuruluĢlarını tercih etmektedirler.
 Bosna Hersek‟te 21 kamu, 1 özel ve 4 üniversite hastanesi bulunmaktadır. Ülkedeki
toplam doktor sayısı 6.443‟tür. Ülkede 1000 kiĢiye düĢen doktor sayısı 1,73, hemĢire
sayısı 5,04 ve yatak sayısı ise 3,45‟tir. Ülkede sağlık harcamalarının GSYĠH‟ye oranı
ise yaklaĢık % 10 düzeyindedir.

Bosna Hersek‟te erkek ve kadın nüfus arasında en sık rastlanan hastalıklar ve
karĢılaĢılma sıklıkları aĢağıdaki tabloda yer almaktadır.
35/67
EN SIK GÖRÜLEN HASTALIKLARIN ERKEK VE KADIN NÜFUSA GÖRE DAĞILIMI*
ERKEK
No
Hastalıklar
BAYAN
Görülme
Sıklığı (%)
Hastalıklar
Görülme
Sıklığı (%)
1
Kardiyovasküler Hastalıklar
30.1
Kardiyovasküler Hastalıklar
28.5
2
Nöropsikiyatrik Hastalıklar
16.5
Nöropsikiyatrik Hastalıklar
23.6
3
Habis Tümörler
11.5
Habis Tümörler
9.9
4
ĠstemdıĢı Yaralanmalar
10.5
Kas-Ġskelet Hastalıkları
5
Ġstemli Yaralanmalar
4.2
Duyu Organları Hastalıkları
6.6
6
Duyu Organları Hastalıkları
4.1
Solunum Hastalıkları
3.2
7
Sindirim Hastalıkları
4
Sindirim Hastalıkları
3.2
8
Solunum Hastalıkları
3.9
ĠstemdıĢı Yaralanmalar
2.6
9
Kas-Ġskelet Hastalıkları
3.8
Perinatal Durumlar
2.5
10
Perinatal Durumlar
2.7
BulaĢıcı ve Parazitsel Hastalıklar
1.9
7
* Dünya Sağlık Örgütü
 Bosna Hersek‟ten yurt dıĢına tedavi amacıyla hasta gönderilen ülkeler arasında baĢta
Hırvatistan, Sırbistan ve Karadağ yer almaktadır. Ayrıca, hastaların kendi imkanlarıyla
Avusturya, Slovenya ve Türkiye‟ye de gittikleri bilinmektedir. Öte yandan, Bosna
Hersek‟ten diğer ülkelerden tedavi amacıyla çok az sayıda hasta gelmekte olup, bu
hastaların ise tamamına yakını çevre ülkelerden gelmektedir.
 Ülkedeki mevcut sağlık hizmetlerinin genel durumu ve sektörün alt yapısı göz önüne
alındığında, yurt dıĢına tedavi amacıyla hasta transferi açısından ülkenin önemli bir
potansiyel barındırdığı düĢünülmektedir.
3.
YABANCI YATIRIMLAR
 Ülkede özellikle 2000‟li yılların baĢlarından itibaren gelmeye baĢlayan doğrudan
yabancı yatırımlar rakamsal olarak çok yüksek değerlerde bulunmamaktadır. Ülkeye
Mayıs 1994-2012 yılları arasında gelen doğrudan yabancı yatırımların miktarı 5,8
milyar Avro olarak gerçekleĢmiĢtir.
 2011 ve 2012 yıllarında ülkeye gelen doğrudan yabancı yatırımların değeri sırasıyla
355 milyon Avro ve 285 milyon Avro olarak gerçekleĢmiĢtir. Bu bağlamda, 2011 ve
2012 yıllarında doğrudan yabancı yatırımlarının ülkenin GSYĠH‟si içindeki payı
sırasıyla % 2,7 ve % 2,2 olmuĢtur.
36/67
 2013 yılının ilk 9 ayındaki doğrudan yabancı yatırımların 210 milyon Avro olduğu göz
önüne alındığında, yılın ilk 9 ayında gerçekleĢen doğrudan yabancı yatırımlarının
ülkenin yıllık GSYĠH‟sine oranının % 2,6 olduğu görülmektedir.
* Bosna Hersek Yabancı Yatırım Tanıtım Ajansı
 2007 yılında doğrudan yabancı yatırımlarında meydana gelen büyük artıĢın temel
sebebi bazı kamu iktisadi teĢekküllerinin özelleĢtirilmesi olarak gösterilmektedir.
 2008 yılındaki doğrudan yabancı yatırımları performansının ana belirleyicileri olarak
ise üretim sektörüne yapılan yatırımlar ile yeni yatırımlar olarak da ifade
edilen“greenfield investments” sayılabilir.
 Küresel ekonomik kriz 2009 yılında ülkeye yönelik doğrudan yabancı yatırımların
performansını bir hayli etkilemiĢ olmasına rağmen, 2010 yılından itibaren doğrudan
yabancı yatırımlarının miktarında iyileĢme yaĢanmaya baĢlamıĢtır.
 Bosna Hersek‟e yatırım yapan ülkelerin baĢta Bosna Hersek‟in çevresinde ülkeler
olmak üzere oldukça ağırlıklı bir biçimde Avrupa ülkeleri olduğu gözlemlenmektedir.
37/67
* Bosna Hersek Yabancı Yatırım Tanıtım Ajansı, Bosna Hersek Merkez Bankası
 Bosna Hersek‟e en fazla yatırım yapan ülkeler arasında Avusturya, Sırbistan,
Hırvatistan ve Slovenya baĢı çekmektedir.
* Bosna Hersek Yabancı Yatırım Tanıtım Ajansı
 Bosna Hersek‟e gelen doğrudan yabancı yatırımların sektörel açıdan çok çeĢitli
alanlara yöneldiği görülmektedir. Bu bağlamda, ülkenin geleneksel olarak güçlü
sektörlerinden olan üretim sektörü ile bankacılık sektörü, sırasıyla % 35 ve % 21‟lik
payla doğrudan yabancı yatırımlarında en çok rağbet edilen sektörler olarak öne
çıkmaktadır.
38/67
* Bosna Hersek Yabancı Yatırım Tanıtım Ajansı
 Bosna Hersek‟te yatırım faaliyetlerine iliĢkin diğer hususlar aĢağıda özetlenmektedir:
 SavaĢtan sonra toparlanma yönünde adımların atıldığı, AB ile bütünleĢme
yönündeki çabalar, Avrupa piyasalarına yakınlığı, halihazırda gündemdeki
yerini koruyan yatırım projeleri, doğal kaynakların zenginliği ve stratejik kamu
iĢletmelerinin özelleĢtirme kapsamına alınması olasılığı hesaba katıldığında,
Bosna Hersek yabancı yatırım açısından göz önünde bulundurulmasında fayda
görülen bir ülke olarak değerlendirilmektedir.
 Yatırım amaçlı gelen yabancı sermayeye ait mal ve ekipmanlar, rehabilitasyon
ve onarım projeleri için getirilecek mal ve ekipmanlar, ihraç kaydıyla yapılan
ithalat, yatırım amaçlı olarak yapılan komple tesis ve makine ithalatı,
promosyon ve tanıtım amaçlı olarak ülkeye getirilen ürünler, numuneler,
mektup ve posta yolu ile gelen parsiyeller gümrük vergisinden muaftır.
 Yabancı yatırımcı hüviyetindeki tüzel kiĢilikler Ģirket kayıt iĢlemlerinin
tamamlanmasının akabinde gayrimenkul alımına hak kazanmaktadırlar. Diğer
taraftan mütekabiliyet esası kapsamında Büyükelçiliğimiz tarafından Bosna
Hersek DıĢiĢleri Bakanlığına gönderilen notaya iliĢkin olarak alınan cevabi
notada gerçek kiĢilerin herhangi bir oturum Ģartı aranmaksızın FBiH'de
gayrimenkul edinmesinin mümkün bulunduğu ifade edilmiĢtir. Yabancı
sermayeli Ģirketler kârlarını baĢka bir ülkeye serbestçe transfer edebilecekleri
gibi yeni yatırımlarda da kullanabilmektedirler.
 Silah ve savunma sanayi sektörü ile doğrudan kamu güvenliğini ilgilendiren
sektörlerde faaliyet gösterecek yabancı sermayeli Ģirketlerde yabancı sermaye
39/67
miktarı % 49‟u aĢamaz. Diğer sektörlerde herhangi bir sermaye sınırlaması
bulunmamaktadır.
 Bosna Hersek‟te kömür rezervleri stratejik bir öneme sahiptir. Bu konuda FBiH
ve RS farklı politikalar izlemektedir. Republika Sırpska, termik santralleri
kurma ve iĢletme hakkını yabancılara verilmesi konusunda fazla tereddüt
yaĢamazken, FBiH ise bu konuda model oluĢturma tartıĢmaları ve çalıĢmaları
içindedir. RS tarafından termik santral konularında verilen imtiyazların veriliĢ
süreci konusundaki kuĢkular aralarında Transparency International gibi
kuruluĢların yer aldığı uluslararası STK‟lar tarafından gündeme getirilmektedir.
 Öte yandan, enerji alanında önemli bir iĢbirliği olarak, RS'de yaklaĢık 550
milyon Avro değerindeki 'Stanari' termik santralinin inĢası projesinin Çinli
firma 'Dongfang' ile RS firmalarının iĢbirliğinde yapılması kararlaĢtırılmıĢtır.
Söz konusu termik santralin inĢasının Çin Kalkınma Bankası tarafından
sağlanacak kredi ile finanse edileceği ve ilgili Bakanlığın tavsiyesi üzerine Çinli
firmanın inĢaat iĢlerinde yerli iĢ gücüne ağırlık vereceği açıklanmıĢtır. ĠnĢaatın
2015 yılının son çeyreğinde bitmesi beklenmektedir.
4.
SERBEST BÖLGELER
 Bosna Hersek‟te serbest bölgeler, Bosna Hersek gümrük bölgesi içinde yer alan, özel
olarak çevrelenmiĢ ve Bosna Hersek Gümrük Politikaları Kanunu ve Serbest Bölgeler
Kanunu‟na istinaden içerisinde özel koĢullar altında faaliyette bulunulan bölgeler
olarak tanımlanmaktadır.
 Yerli ve/veya yabancı tüzel ve/veya gerçek kiĢiler serbest bölge kurabilmekte,
iĢleticisi olabilmekte ve ticaret ve/veya üretim faaliyetlerinde bulunabilmektedirler.
 Bosna Hersek‟te serbest bölgelerin kanuni esaslar çerçevesinde kurulmasına yönelik
iĢlemler Bosna Hersek DıĢ Ticaret ve Ekonomik ĠliĢkiler Bakanlığınca
yürütülmektedir. Ġlgili Bakanlığın teklifini müteakiben Bakanlar Kurulu karar
vermekte ve olumlu karar çıkması durumunda serbest bölgenin kuruluĢuna iliĢkin
iĢlemler Bosna Hersek DıĢ Ticaret ve Ekonomik ĠliĢkiler Bakanlığı tarafından
tamamlanmaktadır.
 Serbest bölgenin kurulumunun ekonomik açıdan uygun olması önem taĢımakta olup,
bunun göstergesi olarak ise kurulacak olan serbest bölgeden ihraç edilecek ürünlerin
en az % 50 katma değer kazanmıĢ olması kabul edilmektedir.
 Serbest bölgelerde her türlü endüstriyel, ticari, finansal, bankacılık, sigorta vs. hizmet
faaliyetleri yapılabilmektedir.
40/67
 Serbest bölge kullanıcıları KDV ve diğer katkı payları (iĢçi ücreti ve maaĢlar hariç) ile
gümrük vergilerinden muaftır. Serbest bölge içerisinde yapılan yatırımlar ile serbest
bölgeden yapılan kar ve yatırım transferlerinden herhangi bir ücret alınmamaktadır.
 Serbest bölgede üretim yapılmasına yönelik olarak kullanılacak makine ve teçhizatın
serbest bölgeye giriĢinde de gümrük vergisi vs. ücretler alınmamaktadır.
4.1 BOSNA HERSEK'TEKĠ SERBEST BÖLGELER
 Bosna Hersek'te halihazırda faaliyet göstermekte olan 4 adet serbest bölge (Vogošća,
Visoko ve Hercegovina-Mostar, Holc) bulunmakta ve bunların tamamı FBiH'de yer
almaktadır.
4.1.1 VISOKO SERBEST BÖLGESĠ
 Toplam alanı 200.000 m2, kullanılan alan ise 18.000 m2 dir.
 Saraybosna‟nın kuzeyinde yer alan ve Saraybosna Ģehir merkezine yaklaĢık 40 km,
Saraybosna havaalanında ise 30 km mesafedeki Visoko kasabası sınırları içerisinde
bulunmaktadır.
 Ana karayolu (Korridor Vc: Orašje-Doboj-Zenica-Saraybosna) ve ana demiryolu
ağlarına (Zagreb-Belgrad-Vinkovci-Saraybosna-Ploče)
yakın bir konumda
bulunmaktadır.
 Ġrtibat bilgileri Ģu Ģekildedir:
ĠletiĢim: Jasna Zubic
Adres : Kakanjska 4, 71 300 Visoko
Tel
: +387 32 738 010
Faks : +387 32 738 010
4.1.2 VOGOŠģA SERBEST BÖLGESĠ
 Toplam alanı 85.000 m2 dir.
 Saraybosna‟nın kuzeyinde yer alan ve Saraybosna Ģehir merkezine 6 km, Saraybosna
havaalanında ise 10 km mesafedeki Vogosca belediyesi sınırları içerisinde
bulunmaktadır.
 Ana karayolu ağına (Korridor Vc: Budapeste-Osijek-Saraybosna-Mostar-Ploče) çok
yakındır. Ana demiryolu hattına (Ploče-Saraybosna-Banja Luka-Zagreb/Belgrad)
direk bağlantısı ve Trans-Avrupa gaz ağına bağlantısı vardır.
 Ġrtibat bilgileri Ģu Ģekildedir:
ĠletiĢim: Zijad Kafedić
Adres: Igmanska 36, 71 320 Vogošća
41/67
Tel
: +387 33 434 534
Faks : +387 33 433 509
E-posta: [email protected]
Web : http://internet.ba/szona_vogosca/
4.1.3 HERZEGOVINA-MOSTAR SERBEST BÖLGESĠ
 Toplam alanı 435.633 m2 dir.
 Ana karayolu ağına (Korridor Vc: Budapeste-Osijek-Saraybosna-Mostar-Ploče), ana
demiryolu hattına (BudapeĢte-Saraybosna-Banja Luka-Zagreb/Belgrad) bağlantısı
vardır. Mostar (Saraybosna‟ya 110 km mesafede) Ģehir merkezine 6 km, Mostar
havaalanına Hırvatistan‟daki Ploče Limanı‟na (Adriyatik Denizi) 60 km uzaklıkta
bulunmaktadır.
 Ġrtibat bilgileri Ģu Ģekildedir:
Müdür : Mr. Ante Vidaček
ĠletiĢim: Seka Babić
Adres : Rodoč bb, 88000 Mostar
Tel
: +387 36 350 210
Faks : +387 36 350 221
E-posta: [email protected]
4.1.4 HOLC SERBEST BÖLGESĠ
 Toplam alanı 75.000 m2, kapalı alanı ise 12.000 m2‟dir.
 Saraybosna‟nın kuzeyinde yer alan ve Saraybosna Ģehir merkezine 135 km, Tuzla
Ģehrine 15 km mesafede bulunan Puračić‟te (Lukavac Belediyesi sınırları içerisinde
bir köy) bulunmaktadır.
 Tuzla-Doboj karayoluna çok yakın bir konumda bulunmaktadır.
 Ġrtibat bilgileri Ģu Ģekildedir:
ĠletiĢim: Advija Murselović
Adres : Bosna 1, 75305 Puračić
Telefon: +387 35 553 096/
Faks : +387 35 553 196
E-posta : [email protected] ; [email protected]
4.1.5 SERBEST BÖLGELERĠN ĠHRACAT VERĠLERĠ
 Bosna Hersek'te faaliyet gösteren serbest bölgelerin 2011 ve 2012 yılı faaliyetlerine
iliĢkin istatistiki veriler aĢağıda yer almaktadır. 2013 yılın resmi verileri raporun
hazırlandığı tarihi itibarıyla açıklanmamıĢtır.
42/67
BOSNA HERSEK SERBEST BÖLGELERĠ'NĠN FAALĠYET VERĠLERĠ (milyon €)
SERBEST
BÖLGE
BiH
Piyasasından
AlıĢ
Ġthalat
2011
2012
Visoko
VogošĤa
Herzegovina
172,1
199,5
7,4
30,3
23,1
14,2
Holc-PuraĦiĤ
TOPLAM
5.
2011
2012
Ġhracat
BĠH
Piyasasına
SatıĢ
Toplam
Üretim
2011
2012
2011
2012
2011
2012
6,6
213,8
367,2
3,7
3,3
217,5
370,5
5,7
5,7
21,5
22,2
0,0
0,0
21,5
22,2
11,9
43,1
37,6
28,4
31,2
11,7
11,9
40,1
43,1
6,6
6,1
4,1
3,9
15,5
15,1
0,0
0,1
15,6
15,2
223,1
240,6
60,3
53,7
279,2
435,8
15,4
15,3
294,6
451,1
VERGĠ,TEġVĠK & DIġ TĠCARET MEVZUATI
5.1 VERGĠ DÜZENLEMELERĠ
 01 Ocak 2006 tarihinden itibaren Bosna Hersek‟te tek vergi sistemine geçilmiĢ olup,
daha önce iki entitede farklı oranlarda uygulanan „satıĢ‟ ve „hizmet‟ vergileri
kaldırılmıĢ, bunların yerine Katma Değer Vergisi uygulamasına baĢlanmıĢtır. Bazı
sektörlerde istisnalar/indirimler talep edilmiĢ ancak Ģimdiye kadar söz konusu
uygulamada herhangi bir değiĢiklik yapılmamıĢtır.
 Katma Değer Vergisi (KDV) tüm ürünlerde % 17 olarak belirlenmiĢtir.
 Kurumlar Vergisi brüt modele göre hesaplanmakta olup, FBiH, RS ve Brcko
Bölgesi'nde % 10 olarak aynı oran uygulanmaktadır.
 Gelir Vergisi de, kurumlar vergisinde olduğu gibi, FBiH, RS ve Brcko Bölgesi'nde %
10 olarak aynı oran uygulanmaktadır.
 Yurt dıĢından Bosna Hersek‟e aktarılan kar transferleri vergiye tabi tutulmamaktadır.
 FBiH ve RS‟de ikamet eden (oturum izni olan) yabancı vatandaĢlar Bosna Hersek
topraklarında takvim yılı boyunca elde edilen gelirlere yönelik olarak vergi ödemekle
yükümlüdürler.
 FBiH ve RS‟de sürekli ikamet etmeyen (oturum izni olmayıp geçici olarak çalıĢan)
yabancı kiĢiler de elde ettikleri gelirler kapsamında vergi mükellefi olarak kabul
edilmektedir. Brčko Bölgesi‟nde ise 183 günden fazla ikamet eden yabancı
vatandaĢlar vergi mükellefi olarak değerlendirilmektedir.
43/67
5.2 TEġVĠK DÜZENLEMELERĠ
 Bosna Hersek'te iĢ yapmak isteyen yatırımcılara yönelik olarak sağlanan teĢviklere
iliĢkin bilgiler ana hatlarıyla aĢağıda yer almakta olup, ülkede yabancı yatırımcılara
sağlanan fırsat ve teĢvikler hakkında ayrıntılı ve güncel bilgilere Bosna Hersek
Yabancı Yatırım Tanıtım Ajansı (FIPA)'nın internet sayfasından (www.fipa.gov.ba)
ulaĢılabilmektedir.
 Yerel Ģirketlerle aynı statüde Ģirket sahibi olan yabancı yatırımcılar hem FBiH hem
RS'de devlet bütçesinden tahsis edilen teĢviklere baĢvurma hakkına sahiptir.
 Turizmin geliĢtirilmesi, tarımsal sübvansiyonlar, küçük ve orta ölçekli iĢletmelerin
desteklenmesine yönelik projeler vb. faaliyetlere yönelik olarak sağlanan teĢvikler,
ilgili kurumlar tarafından kamu duyurusu olarak ilan edilmekte olup, ilgilenen Ģirketler
söz konusu duyurularda belirtilen koĢulları yerine getirdikten sonra teĢvike hak
kazanmak baĢvurabilmektedirler.
 ġirketler aynı zamanda FBiH ve RS'deki yatırım ve kalkınma bankalarının finansman
olanaklarından yararlanabilmek için de baĢvuru yapabilmektedirler.
5.2.1 FBiH
 Bosna Hersek Federasyonu Kurumlar Vergisi Kanunu uyarınca yabancı yatırımcıların
yararlanabilecekleri teĢvikler özetle Ģu Ģekildedir:
 Firmanın yıllık toplam gelirinin % 30‟unun ihracattan sağlanması durumunda o
yıl için kurumlar vergisi ödenmemektedir.
 Firmanın beĢ yıl boyunca 20 milyon KM (ilk yıl 4 milyon KM) yatırım
yapması durumunda söz konusu 5 yıl süresince kurumlar vergisi
ödenmemektedir. Ancak, firma beĢ yıl boyunca söz verdiği yatırımı yapmadığı
taktirde kurumlar vergisi faizi ile birlikte sonradan ödemek zorundadır.
 Kanunda belirtilen Ģartlar dahilinde firmada sakat veya engelli çalıĢtırması
durumunda, o yıl için kurumlar vergisi ödenmemektedir.
5.2.2 RS
 RS‟de faaliyet göstermek isteyen yatırımcıların yararlanabilecekleri teĢvikler özetle Ģu
Ģekildedir:
 Republika Sırpska Kurumlar Vergisi Kanunu uyarınca firmanın üretim
tesislerindeki ekipmanlara yatırım yaptığı takdirde vergi oranlarında indirimi
mevcuttur.
44/67
 Republika Sırpska Kurumlar Vergisi Kanunu uyarınca firmanın üretiminde
kullanılmak üzere taĢınmayan mülkiyete yatırım yapılır ise vergi oranlarında
indirimi mevcuttur.
 Bir takvim yılı boyunca en az 30 yeni (iĢe alma) eleman süresiz çalıĢtırdığı
durumlarda gelir vergisinde ve zorunlu pirimlerde indirim mevcuttur.
 Republika Sırpska‟nın yeni düzenlemesinde belirtilen Ģartlar dahilinde en az
2.000.000 KM yatırım sermayesi ve en az 20 eleman çalıĢtırılması durumunda
yatırımcı firmaya 3.500 KM veya 5.000 KM çalıĢan baĢına maddi destek
sağlanmaktadır.
 Öte yandan, yeni düzenlemede belirtilen Ģartlar dahilinde, 25.000.000.- KM‟lik
yatırım projelerinde ve 100 kiĢi çalıĢtırılması durumunda toplam yatırım
değerinin % 15'i kadar maddi destek verilmektedir. Söz konusu maddi destek
üç taksitle verilmekte olup, ilk taksit yatırım baĢlamadan öncesi, ikinci taksit
yatırım projesi tamamlanınca ve üçüncü taksit kanunca belirtilen Ģartlar yerine
getirilince ilgili makam tarafınca yatırımcıya ödenmektedir.
5.3 DIġ TĠCARET MEVZUATI
 Bosna Hersek tarafından uygulanmakta olan gümrük vergisi oranları % 0-15 bandında
değiĢmektedir. Ayrıca, ithalatta % 1 gümrük harcı alınmaktadır.
 Bazı gıda ürünlerinin Bosna Hersek‟e ithalatında ise gümrük vergilerinin yanı sıra
aĢağıdaki tabloda belirtilen ek ve tüketim vergiler uygulanmaktadır.
BAZI ÜRÜNLERĠN ĠTHALATINDA UYGULANAN EK GÜMRÜK VERGĠLERĠ
ÜRÜN ADI
UYGULANAN VERGĠ ORANI
Petrol
0.30 KM/lt + 0.15 KM/lt (yol vergisi) + 0.10 KM/lt (otoyol vergisi)
Dizel+diğer gaz
yağları
0.30 KM/lt + 0.15 KM/lt (yol vergisi) + 0.10 KM/lt (otoyol vergisi)
Benzin
0.40 KM/lt + 0.15 KM/lt (yol vergisi) + 0.10 KM/lt (otoyol vergisi)
KurĢunsuz benzin
0.35 KM/lt + 0.15 KM/lt (yol vergisi) + 0.10 KM/lt (otoyol vergisi)
Alkolsüz içecekler
0.10 KM/lt
Bira
0.20 KM/lt
ġarap
0.25 KM/lt
45/67
Alkol ve Alkollü
Ġçecekler
15 KM/lt
Etil Alkol
15 KM/lt
Doğal meyveli rakı
8 KM/lt
Kahve
1.5 – 3.5 KM/kg
Sigara
Vergi matrahı üzerinden %42 oranda vergiye ilave olarak kutu sayısına
istinaden ilave tüketim vergisi
 Bosna Hersek, ticaretin kolaylaĢtırılması ve yerli/yabancı yatırımcılar için elveriĢli bir
iĢ ortamı sağlanması amacıyla ikili ve çok taraflı serbest ticaret anlaĢmaları
imzalamıĢtır. Bu anlaĢmalar, Arnavutluk, Hırvatistan, Karadağ, Kosova, Makedonya,
Moldova ve Sırbistan'ın içerisinde yer aldığı ve 2007 yılı Kasım ayından bu yana
yürürlükte olan Orta Avrupa Serbest Ticaret AnlaĢması (CEFTA) ile Türkiye ile
imzalanıp 2003 yılından bu yana yürürlükte bulunan serbest ticaret anlaĢmasıdır. 1
Temmuz 2013 itibariyle Avrupa Birliği üyesi olan Hırvatistan, CEFTA kapsamından
çıkmıĢ bulunmaktadır.
 Bosna Hersek ile Avrupa Birliği arasında imzalanmıĢ ve 2008 yılı Temmuz ayından
bu yana yürürlükte bulunan "Ticaret ve Ticaretle Alakalı Konularda Geçici AnlaĢma"
kapsamında, Bosna Hersek ile Avrupa Birliği arasında bir serbest ticaret bölgesi tesis
edilmiĢtir. Bu bağlamda, Bosna Hersek menĢeli ürünlerin Avrupa Birliği piyasasına
giriĢi ve Avrupa Birliği'nin Bosna Hersek'e ihracatında tercihli sistem
uygulanmaktadır. Ayrıca, Bosna Hersek 2000 yılından bu yana Avrupa Birliği'nin
otonom ticaret önlemlerinden de faydalanmaktadır.
 Bosna Hersek ile ABD, Belarus, Ġsviçre, Japonya, Kazakistan, Norveç, Rusya ve Yeni
Zelanda arasında GenelleĢtirilmiĢ Tercihler Sistemi uygulanmakta olup, ayrıca Bosna
Hersek ile Ġran arasında tercihli ihracat rejimi bulunmaktadır.
 2011 yılı Mart ayından bu yana süregelen müzakereler neticesinde, Bosna Hersek ile
Avrupa Serbest Ticaret Birliği (EFTA- üyeleri Ġsviçre, Ġzlanda, LihtenĢtayn, Norveç)
arasında 24 Haziran 2013 tarihinde Serbest Ticaret AnlaĢması imzalanmıĢtır.
 Bosna Hersek-Türkiye Serbest Ticaret AnlaĢması uyarınca, Bosna Hersek‟ten
ülkemize ithal edilecek ürünlerden (bazı tarım ve hayvancılık ürünleri hariç olmak
üzere) gümrük vergisi alınmamaktadır. Ancak, ülkemizden Bosna Hersek‟e ihraç
edilen tüm ürünler gümrük vergilerinden muaftır.
 Ülkemizden Bosna Hersek'e ihracat açısından sıkıntı oluĢturacak tarife dıĢı engel ve
anti-damping uygulaması bulunmamaktadır.
 Bosna Hersek‟in DıĢ Ticaret mevzuatına iliĢkin ilave bilgiler Ģunlardır:
46/67
 Çevre ve insan sağlığı için tehlikeli olabilecek malların ithalatı için yetkili
Bakanlıklardan izin alınması gerekmektedir.
 Bosna Hersek'e ikinci el araçların ithalatına iliĢkin olarak ulusal kuruluĢlardan
alınan bilgiye göre, Bosna Hersek'te daha önce yürürlükte olan 7 yaĢından
büyük kara taĢıtlarının ve 10 yıldan eski ağır kamyon ve otobüslerin ithalatına
iliĢkin yasak kalkmıĢtır. 1 Ocak 2013 tarihinden itibaren ikinci el araçların
homologasyona (yasal mevzuata) uygunluğu durumunda ithalatına izin
verilmiĢtir. Yukarıda da belirtildiği üzere, Türkiye ile Bosna Hersek arasinda
imzalanan Serbest Ticaret AnlaĢması çerçevesinde Türk menĢeli sanayi
ürünleri icin, EUR1 belgesi sunulabilmesi durumunda gümrük vergisi sıfır
olarak uygulanmakta olup, Bosna Hersek'te uygulanan genel KDV oranı ise
%17'dir.
 Öte yandan, özellikle tarım ürünlerinde korumacılık talepleri zaman zaman
yüksek sesle dile getirilmesine karĢılık, bazı sınırlı etkili önlemler dıĢında, bu
taleplerin AB süreci nedeniyle genel bir içe kapanma ile sonuçlanması
beklenmemektedir.
6.
BOSNA HERSEK'ĠN DIġ TĠCARETĠ
 Pazar yakınlığı, tarihsel ve kültürel bağlar, eski Yugoslavya zamanındaki sıkı ticari ve
ekonomik iliĢkilerin yansımaları ve lojistik avantajlardan dolayı Bosna Hersek‟in dıĢ
ticaretinin büyük bölümü komĢusu olan ülkeler ve AB ülkeleri ile gerçekleĢmektedir.
Söz konusu unsurlara ilaveten Avusturya‟nın Bosna Hersek pazarına olan ilgisi ile
Almanya ve Ġtalya‟nın Balkanlar‟a yönelik stratejileri çerçevesinde Bosna Hersek ile
ticari ve ekonomik iliĢkileri geliĢtirmek için yaptıkları çalıĢmalar ve kaynak
ayırımlarının da önemli etkisi olduğu söylenebilir.
 Ülkenin dıĢ ticaretinde öne çıkan ülkeler arasında Hırvatistan, Almanya, Sırbistan,
Ġtalya ve Slovenya yer almaktadır. Pazar ve lojistik unsurlarının yanı sıra Bosna
Hersek ile AB arasındaki tercihli ticaret sistemi ve ülkenin CEFTA üyeliği de ülkenin
dıĢ ticaretinde çevre ülkeler ve AB piyasasının ağırlığını pekiĢtiren unsurlar olarak
dikkate alınabilir.
 Bosna Hersek‟in 2000 yılından bu yana dıĢ ticaretindeki geliĢmeler incelendiğinde,
2000-2008 döneminde ülkenin ihracatının, ithalatının ve dıĢ ticaret hacminin istikrarlı
bir artıĢ gösterdiği, dıĢ ticaret açığının ufak dalgalanmalar dıĢında yükselmeye devam
ettiği, 2008 yılında küresel mali ve ekonomik krizin etkisiyle ülke ihracatı, ithalatı, dıĢ
ticaret hacmi ve dıĢ ticaret açığında düĢüĢ yaĢandığı ve takip eden dönemde ise söz
konusu kalemlerin dalgalı bir seyir izledikleri söylenebilir. GeliĢmelere iliĢkin sayısal
veriler aĢağıdaki grafikte yer almaktadır.
47/67
BOSNA HERSEK DIġ TĠCARETĠNĠN SEYRĠ (2000-2013)* (milyon €)
* Bosna Hersek İstatistik Kurumu
 Bosna Hersek‟in dıĢ ticaretinin ülkelere ve ülke gruplarına göre dağılımına aĢağıdaki
tabloda yer verilmektedir. Tabloda da görülebileceği üzere, 2013 yılı itibariyle Bosna
Hersek‟in toplam dıĢ ticaretinde ilk 5 ülke sırasıyla Hırvatistan, Almanya, Ġtalya,
Sırbistan ve Rusya; ülkenin ihracatında ilk 5 ülke sırasıyla Almanya, Hırvatistan,
Ġtalya, Sırbistan ve Avusturya; ülkenin ithalatında ise ilk 5 sırada sırasıyla Hırvatistan,
Almanya, Rusya Federasyonu, Sırbistan ve Ġtalya yer almaktadır.
 2013 yılı itibariyle, AB‟nin ülkenin ihracat, ithalat ve dıĢ ticaretindeki payı sırasıyla %
73,6, % 60,1 ve % 64,9; CEFTA ülkelerinin ise ülkenin ihracat, ithalat ve dıĢ
ticaretindeki payı sırasıyla % 15,9, % 11,1 ve % 12,8 olarak gerçekleĢmiĢtir.
 2013 yılı verilerine göre, Bosna Hersek ile tarihsel, kültürel ve pazar yakınlığı bulunan
5 ülkenin (Hırvatistan, Almanya, Ġtalya, Sırbistan, Slovenya) Bosna Hersek‟in ihracat,
ithalat ve toplam dıĢ ticaretindeki payları sırasıyla % 77,6, % 49 ve % 52,5 olmuĢtur.
 Bosna Hersek Ġstatistik Kurumu verilerine göre 2014 yılının Ocak-Mayıs döneminde
ihracat, geçen yılın aynı dönemine göre % 0,3 azalıĢla 3,45 milyar KM (yaklaĢık 1,72
milyar Avro) olarak gerçekleĢmiĢtir. Ġthalatta ise geçtiğimiz yılın aynı dönemine göre
6,26 milyar KM (yaklaĢık 3,13 milyar Avro) ile % 4,6 oranında artıĢ görülmüĢtür. Bu
çerçevede, anılan dönemde ihracatın ithalatı karĢılama oranı %54,9; dıĢ ticaret açığı
ise 2,81 milyar KM (yaklaĢık 1,41 milyar Avro) olarak gerçekleĢmiĢtir.
48/67
BH DIġ TĠCARETĠNĠN ÜLKELERE GÖRE DAĞILIMI* (2013-milyon €)
Ülke/Ülke
Grubu
Ġhracat
Ġthalat
Hacim
Denge
%
Ġhracat
%
Ġthalat
%
Hacim
Hırvatistan
611
1000
1611
-389
14,3
12,9
13,4
Almanya
670
887
1557
-217
15,6
11,4
12,9
Ġtalya
513
758
1271
-245
12,0
9,8
10,6
Sırbistan
392
760
1152
-368
9,1
9,8
9,6
29
770
799
-741
0,7
9,9
6,6
Slovenya
351
386
737
-35
8,2
5,0
6,1
Avusturya
352
266
617
86
8,2
3,4
5,1
5
467
473
-462
0,1
6,0
3,9
Türkiye
89
252
341
-163
2,1
3,3
2,8
Macaristan
71
226
297
-155
1,7
2,9
2,5
ABD
19
198
217
-179
0,4
2,5
1,8
Çek
Cumhuriyeti
78
126
204
-48
1,8
1,6
1,7
138
19
157
120
3,2
0,2
1,3
3156
4658
7814
-1502
73,6
60,1
64,9
683
859
1542
-176
15,9
11,1
12,8
4285
7756
12041
-3471
77.4
78.8
78.3
Rusya
Çin
Karadağ
EU
CEFTA
TOPLAM
* Bosna Hersek İstatistik Kurumu
49/67
* Bosna Hersek İstatistik Kurumu
* Bosna Hersek İstatistik Kurumu
50/67
* Bosna Hersek İstatistik Kurumu
 Bosna Hersek‟in en önemli ihraç kalemleri arasında baz metaller ve metal ürünleri,
mineral yakıtlar, makine ve elektrikli aletler, kimyasal ürünler, ağaç ve ağaç ürünleri
mobilya, motorlu araçlar (büyük ölçüde montaj), ayakkabı, tekstil, gıda ve içecek
sayılabilir. Bosna Hersek‟in baĢlıca ithalat kalemleri arasında ise mineral yakıtlar ve
yağlar, makine ve elektrikli aletler, kimyasal ürünler, gıda ve içecek, baz metaller,
motorlu araçlar, plastik ve kauçuk, tekstil ürünleri, tarım ürünleri, canlı hayvan ve
hayvan ürünleri yer almaktadır.
 Bosna Hersek‟in ihracat ve ithalattaki ürün kompozisyonuna iliĢkin bilgiler aĢağıdaki
tablolarda yer almaktadır. (SITC tanımına göre oluĢturulan tablolarda, üretim
maddesine göre sınıflandırılmıĢ ürünler grubunda metal ve metal dışı ürünler, kağıt
ve odun, tektil, iplik, kumaş, deri, kauçuk vs.; üretilmiĢ çeĢitli ürünler grubunda ise
mobilya, giyim eşyası, ayakkabı, sıhhi tesisat ve aydınlatma cihazları, kontrol
ekipmanları vs. yer almaktadır.)
51/67
* Bosna Hersek İstatistik Kurumu
* Bosna Hersek İstatistik Kurumu
52/67
 Son olarak, Bosna Hersek‟in ana ihracat ve ithalat kalemleri ile Bosna Hersek‟in bu
ürünleri ihraç ve ithal ettiği baĢlıca ülkeleri gösteren tablolar aĢağıda yer almaktadır.
BH ĠHRACATINDA ÜLKELERE GÖRE ÜRÜN GRUPLARI (2013 - milyon Avro)
ÜRÜN GRUPLARI
Almanya
Hırvatistan
Sırbistan
Avusturya
Slovenya
Türkiye
0
9,9
54,3
21,2
48,5
5,9
26,2
9,7
1
1,2
14,2
0,2
4,8
0,1
5,8
0,1
Hammaddeler
(yakıt hariç)
2
63,6
44,2
74,2
44,5
42,6
28,3
20,6
Mineral yakıtlar ve
yağlar
3
7,9
191,6
7,3
145,0
15,1
23,0
2,0
Hayvansal ve bitkisel
yağlar, mumlar
4
1,9
18,7
-
0,9
2,3
0,0
14,8
5
5,4
22,8
32,4
25,4
3,8
5,8
7,8
6
125,6
191,0
134,9
84,1
87,4
33,6
21,1
7
108,4
18,7
33,1
17,8
96,0
7,9
3,2
8
345,9
55,1
205,4
21,1
97,7
7,9
4,0
9
0,3
0,3
4,2
0,001
0,7
0,0
6,0
SITC
Gıda ve Canlı
Hayvan
Ġçecekler ve Tütün
Kimyasallar
Üretim maddesine
göre sınıflandırılmıĢ
ürünler
Makina ve ulaĢım
araçları
ÜretilmiĢ çeĢitli
maddeler
Diğer
Ġtalya
* Bosna Hersek İstatistik Kurumu
BiH ĠTHALATINDA ÜLKELERE GÖRE ÜRÜN GRUPLARI (2013 - milyon Avro)
Hırvatistan
Almanya
Rusya
Sırbistan
Ġtalya
Çin
Türkiye
ÜRÜN GRUPLARI
SITC
Gıda ve Canlı Hayvan
0
177,7
74,3
0,9
225,1
57,5
7,1
29,1
Ġçecekler ve Tütün
1
79,1
4,1
0,0
69,0
0,5
0,0
0,7
Hammaddeler
(yakıt hariç)
2
36,0
9,7
0,1
30,8
10,3
2,1
1,8
Mineral yakıtlar ve
yağlar
3
395,3
8,9
696,7
58,0
88,3
0,2
0,7
Hayvansal ve bitkisel
yağlar, mumlar
4
4,6
1,4
0,00
22,8
2,0
0,0
0,5
Kimyasallar
5
90,9
156,0
6,8
98,4
91,4
26,5
30,5
6
134,1
195,1
61,0
134,3
301,3
102,4
69,1
7
42,1
380,0
4,1
57,4
112,1
188,7
58,3
8
40,5
57,4
0,7
63,6
94,4
140,3
61,5
9
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
Üretim maddesine
göre sınıflandırılmıĢ
ürünler
Makina ve ulaĢım
araçları
ÜretilmiĢ çeĢitli
maddeler
Diğer
* Bosna Hersek İstatistik Kurumu
53/67
BiH - SEKTÖREL DIġ TĠCARET ĠSTATĠSTĠKLERĠ (-000 Avro)
SEKTÖR
ĠHRACAT
ĠTHALAT
TARIM, AVCILIK VE ORMANCILIK
81.784
102.217
%
DEĞĠġĠM
24,99
Tarım, Avcılık ve Ġlgili Hizmetler
37.159
52.360
40,91
367.096
332.320
-9,47
Ormancılık ve Ġlgili Hizmetler
38.938
45.039
15,67
3.968
3.442
-13,27
5.686
4.818
-15,26
2.088
2.306
10,46
79.520
59.867
-24,71
930.117
868.137
-6,66
104.212
18.670
-82,08
187.954
159.881
-14,94
-
-
-
725.477
2.642.684
264,27
Madeni Cevher Madenciliği
42.334
29.059
-31,36
790
7.866
895,81
Diğer Madencilik ve TaĢçılık
9.943
12.137
22,07
15.897
58.722
269,40
3.591.579
3.702.894
3,10
6.366.854
6.435.974
1,09
Gıda ve Ġçecek
335.982
339.685
1,10
1.068.782
1.073.605
0,45
Tütün Ürünleri
6.030
8.085
34,09
57.511
47.893
-16,72
38.491
37.776
-1,86
229.616
267.712
16,59
Giyim EĢyası;Kürk Boyama ve Mamülleri
136.646
154.795
13,28
137.450
145.090
5,56
Deri üretimi ve benzer ürünler
270.311
305.124
12,88
238.954
270.156
13,06
Ağaç ve ağaç ürünleri,mantar - mobilya hariç
198.901
221.494
11,36
77.275
81.519
5,49
Seluloz, kağıt ve kağıt ürünleri
106.177
111.224
4,75
166.597
175.507
5,35
39
85
116,88
843
773
-8,31
Kok, rafine edilmiĢ petrol ürünleri ve nukleer
yakıt
268.315
239.113
-10,88
611.392
590.778
-3,37
Kimyasallar ve Kimya Ürünleri
181.040
190.901
5,45
614.217
594.107
-3,27
Kauçuk ve plastik ürünleri
105.316
117.544
11,61
326.663
242.708
-25,70
39.507
37.566
-4,91
186.750
182.290
-2,39
Temel metaller
656.366
579.496
-11,71
490.332
483.664
-1,36
Metalden ürünler - makina ve ekipman hariç
294.947
304.717
3,31
255.398
290.456
13,73
Makina ve ekipman
244.311
261.640
7,09
470.250
466.542
-0,79
Elektrikli makina ve teçhizat (baĢka yerde
sınıflandırılmamıĢ)
138.456
146.895
6,09
285.414
279.271
-2,15
Motorlu kara taĢıtı,römörk ve yarı römörk
105.921
141.488
33,58
428.225
449.574
4,99
6.735
7.683
14,08
32.763
16.280
-50,31
378.837
418.309
10,42
71.071
64.926
-8,65
ELEKTRĠK, GAZ, SU (2011 verilerine
havalandırma ve buhar dahil edilmiĢtir)
76.780
241.286
214,26
71.695
61.622
-14,05
DĠĞER
18.410
20.193
9,68
97.135
93.518
-3,72
4.017.712
4.284.767
6,65
7.798.705
7.756.191
-0,55
BALIKÇILIK
MADENCĠLĠK ve TAġÇILIK
Kömür ve Turba Madenciliği
Ham Petrol ve Doğal Gaz Çıkarımı ile Ġlgili
Hizmet Faaliyetleri
ĠMALAT
Tekstil
Basım, Yayın ile Ses,Görüntü ve Bilgisayar
Kayıtlarının Çoğaltımı
Diğer metal dıĢı mineral ürünler
Diğer ulaĢım araçları
Mobilya (BaĢka yerde sınıflandırılmamıĢ
imalat)
TOPLAM
2012
2013
* Bosna Hersek İstatistik Kurumu
54/67
2012
2013
373.152
338.068
%
DEĞĠġĠM
-9,40
7.
BOSNA HERSEK-TÜRKĠYE TĠCARĠ VE
EKONOMĠK ĠLĠġKĠLERĠ
7.1. ĠKĠLĠ TĠCARET
 Daha önce de belirtildiği üzere, Bosna Hersek ile Türkiye arasındaki ticari iliĢkilerin
geliĢiminde iki ülke arasında 1 Temmuz 2003 tarihi itibariyle yürürlüğe giren Serbest
Ticaret AnlaĢması önemli bir yer tutmaktadır. Söz konusu anlaĢma uyarınca, iki ülke
arasındaki ticarette gümrük ve eĢ etkili vergiler 2007 yılından itibaren sıfırlanmıĢtır.
 Bosna Hersek ile Türkiye arasındaki ticaret hacmi günümüzde 1990‟ların ortaları ve
2000‟lerin baĢlangıcındaki seviyelere (1996 yılında 24, 2000 yılında 34, 2003 yılında
72 milyon dolar) kıyasla kayda değer bir artıĢ göstermiĢ olmasına (2005 yılında 144,
2008 yılında 597 ve 2013 yılında 398 milyon ABD Doları) rağmen, iki ülke arasında
varolan tarihi ve sosyo-kültürel münasebetlerin ikili ticari ve ekonomik iliĢkilerde
yeterince yansımasını bulamadığı değerlendirilmektedir.
 Bosna Hersek-Türkiye ticaretinin 2000‟li yılların baĢından bu yana geliĢimine
bakılacak olursa, aĢağıdaki grafikte de görüldüğü üzere, ikili ticarette sürekli olarak
Bosna Hersek açık, Türkiye ise fazla veren ülke konumundadır. Ayrıca, ikili ticaret
2000‟li yılların baĢlarından bu yana hacim olarak yaklaĢık 13 kat artmıĢ
bulunmaktadır (2000 yılında 30 milyon ABD Doları, 2013 yılı itibariyle 398 milyon
ABD Doları). Öte yandan, Bosna Hersek‟in ihracatının düĢük seviyede de olsa
istikrarlı bir artıĢ kaydederken, Türkiye‟nin ihracatının oldukça dalgalı bir seyir
izlediği, 2009 yılından itibaren ise istikrarlı arttığı göze çarpmaktadır.
55/67
BOSNA HERSEK-TÜRKĠYE TĠCARETĠNĠN SEYRĠ (2000-2013)* (milyon $)
T.C. Ekonomi Bakanlığı
 Bosna Hersek ile Türkiye arasındaki ihracat, ithalat ve dıĢ ticaret hacmine iliĢkin
istatistiki bilgilerde Bosna Hersek Ġstatistik Kurumu ile T.C. Ekonomi Bakanlığı
verileri arasında farklılık bulunmakta olup, yukarıdaki tabloda yer alan ikili ticarete
iliĢkin istatistiklerde T.C. Ekonomi Bakanlığınca hazırlanan veriler baz alınmıĢtır. Bu
bağlamda, Bosna Hersek-Türkiye ikili ticaret geliĢmelerini gösteren grafikte T.C.
Ekonomi Bakanlığı verileri kullanılmıĢ; ancak, Türkiye‟nin ihracat rakamları Bosna
Hersek‟in ithalatı, Türkiye‟nin ithalat verileri Bosna Hersek‟in ihracatı ve Türkiye‟nin
dıĢ ticaret dengesi rakamları da Bosna Hersek‟in dıĢ ticaret dengesi rakamları olarak
grafiğe yansıtılmıĢtır.
 Türkiye‟nin 2000 yılında Bosna Hersek‟e gerçekleĢtirdiği ihracat, Bosna Hersek‟in
toplam ithalatı içerisinde % 1 gibi küçük bir paya sahipken, bu oran 2006 yılında %
1,98, 2007 yılında ise % 4,6‟ya yükselmiĢtir. Ancak, söz konusu oran özellikle 2008
yılından sonraki dönemde Türkiye ihracatının önemli derecede azalması nedeniyle
düĢüĢ göstermiĢ olup 2013 yılında Türkiye‟nin Bosna Hersek‟in ithalatındaki payı %
3.2 olmuĢtur.
 Benzer durum Türkiye‟nin Bosna Hersek‟ten ithalatında da söz konusudur. Bosna
Hersek‟in ihracatında Türkiye‟nin payı 2012 yılı itibariyle % 2,3 ve 2013 yılında ise
% 2,2 olarak gerçekleĢmiĢtir. Ancak, bu oran 2000 yılında Bosna Hersek‟in
ihracatında Türkiye‟nin payının % 0,06, 2010 ve 2011 yıllarında ise % 1,5 civarında
olduğu göz önüne alındığında, bugün itibariyle ufak da olsa bir artıĢın söz konusu
olduğu ifade edilebilir.
56/67
* Bosna Hersek Dış Ticaret Odası
 Yukarıdaki tabloda görüldüğü üzere, 2013 yılı itibariyle Bosna Hersek‟in Türkiye‟ye
ihracatındaki ana kalemler arasında maden cevherleri, metaller, metal ürünleri ve
hurda, yağ, kakao, bunlardan elde edilen ürünler ile diğer gıda ürünleri, deri, kürk ve
bunlardan elde edilen ürünler, tahıl ve unlu mamüller, kağıt, selüloz ve ilgili ürünler
ile basılı yayınlar, kimyasal ürünler (organik, inorganik), silah, mühimmat ve bunların
parçaları ve mineral yakıtlar (kömür, kok, gaz, petrol) önde gelmektedir.
57/67
* Bosna Hersek Dış Ticaret Odası
 Yukarıdaki tabloda yer aldığı üzere, 2013 yılı itibariyle Bosna Hersek‟in Türkiye‟den
ithalatındaki ana kalemler arasında tekstil lifleri, kumaĢ, giysi, ayakkabı, halı, makine,
mekanik cihazlar, kazanlar, nükleer reaktörler ve parçaları, metaller, metal ürünleri ve
hurda, plastik, kauçuk vb. ürünler, elektrikli makine ve ekipmanlar ile bunların
parçaları, meyve-sebze ve bunlardan elde edilen ürünler, tahıl ve unlu mamüller,
kimyasal ürünler (organik, inorganik), mobilya, ev tekstili ve yatak yer almaktadır.
 2013 yılı itibariyle Bosna Hersek-Türkiye ikili ticaretinde 6‟lı GTĠP olarak ihracat ve
ithalattaki ilk 40 ürüne iliĢkin bilgiler ve gerçekleĢmeler Ģu Ģekildedir.
58/67
TÜRKĠYE'NĠN BOSNA HERSEK'E ĠHRACATINDA BAġLICA ÜRÜNLER (-000 $)
MADDE TANIMI (GTĠP 6'lı Kod)
GTIP
570242
SENTETĠK/SUNĠ ELYAFTAN KADĠFE ġEKLĠNDE DOKUNMUġ HAZIR EġYA
2011
7.707
2012
6.945
2013
8.197
391620
VĠNĠL KLORÜR POLĠMERLERĠNDEN MONOFĠL, ÇUBUK, PROFĠLLER-ENĠ KESĠTĠ >1MM
6.193
8.571
7.996
300490
TEDAVĠDE/KORUNMADA KULLANILMAK ÜZERE HAZIRLANAN DĠĞER ĠLAÇLAR
5.906
5.068
6.756
852872
TELEVĠZYON; DĠĞERLERĠ, RENKLĠ OLANLAR
4.094
5.533
5.640
610910
TĠġÖRT, FANĠLA, ATLET VS. GĠYĠM EġYASI; PAMUKTAN (ÖRME)
3.894
4.194
5.378
851660
DĠĞER ELEKTRĠKLĠ FIRINLAR, OCAKLAR, IZGARALAR VB.
5.805
4.770
4.857
732219
DEMĠR/ÇELĠKTEN RADYATÖR, AKSAM VE PARÇALARI
4.405
4.598
4.393
870210
DĠZEL/YARI DĠZEL MOTORLU TOPLU YOLCU TAġITLARI
3.169
3.168
3.637
845011
TAM OTOMATĠK ÇAMAġIR YIKAMA MAKĠNELERĠ-KAPASĠTESĠ=<10 KG
4.252
3.398
3.326
840290
BUHAR KAZANI AKSAM, PARÇALARI
75
2
2.946
842211
EVLERDE KULLANILAN BULAġIK YIKAMA MAKĠNELERĠ
2.982
2.620
2.880
170490
KAKAO ĠÇERMEYEN DĠĞER ġEKER MAMULLERĠ
2.677
3.309
2.861
392520
PLASTĠKTEN KAPILAR, PENCERELER VB. ÇERÇEVELERĠ, PERVAZLARI, KAPI EġĠKLERĠ
9.731
10.461
2.848
590310
POLĠVĠNĠL KLORÜR ĠLE SIVANMIġ, EMDĠRĠLMĠġ, KAPLANMIġ MENSUCAT
591
1.806
2.718
841990
150
24
2.600
610990
ISI DEĞĠġĠKLĠĞĠ YÖNTEMĠ ĠLE MADDELERĠ ĠġLEMEK ĠÇĠN CĠHAZLARIN AKSAMPARÇALARI
TĠġÖRT, FANĠLA, ATLET VS. GĠYĠM EġYASI; DĠĞER MADDELERDEN (ÖRME)
2.855
3.067
2.487
611030
SÜVETER/KAZAK/HIRKA/YELEK VS. SENTETĠK VE SUNĠ LĠFDEN (ÖRME)
1.681
1.527
2.286
080550
LĠMON VE TATLI LĠMON (TAZE/KURUTULMUġ)
2.753
1.829
2.277
180690
DĠĞER ÇĠKOLATA, KAKAO ĠÇEREN GIDA MÜSTAHZARLARI
3.287
2.291
2.241
070200
DOMATES (TAZE/SOĞUTULMUġ)
3.257
2.034
2.231
190590
DĠĞER EKMEKÇĠ MAMULLERĠ
2.305
3.120
2.128
600622
DĠĞER ÖRME MENSUCAT (PAMUKTAN, BOYANMIġ)
1.661
1.397
2.106
020714
HOROZ VE TAVUKLARIN PARÇALANMIġ ET VE SAKATATI (DONDURULMUġ)
2.859
2.131
2.104
190219
MAKARNA; YUMURTASIZ (PĠġĠRĠLMEMĠġ)
1.904
1.986
2.010
760511
ALAġIMSIZ ALUMĠNYUMDAN TELLER (ENĠNE KESĠTĠNĠN EN GENĠġ YERĠ 7MM.+)
1.559
1.268
1.906
210210
CANLI MAYALAR
1.595
1.368
1.721
760429
ALUMĠNYUM ALAġIMLARINDAN DĠĞER ÇUBUK VE PROFĠLLER
1.569
1.795
1.702
611020
SÜVETER/KAZAK/HIRKA/YELEK VS. PAMUKTAN (ÖRME)
925
1.166
1.680
392020
PROPĠLEN POLĠMERLERĠNDEN-LEVHA, PELĠKÜL, LAMLAR-TAKVĠYESĠZ
1.035
1.510
1.576
690210
ATEġE DAYANIKLI TUĞLA (MGO, CAO/CR2O3 ORANI >%50, MG, CA/CR ĠÇEREN)
893
369
1.569
392410
PLASTĠKTEN SOFRA VE MUTFAK EġYASI
1.356
1.559
1.522
961900
HĠJYENĠK HAVLULAR VE TAMPONLAR, BEBEK BEZLERĠ VE BENZERĠ HĠJYENĠK EġYA
1.469
1.512
271019
DĠĞER YAĞLAR VE MÜSTAHZARLAR
3.671
1.987
1.495
610821
KADIN/KIZ ÇOCUK ĠÇĠN SĠLĠP VE KÜLOT; PAMUKTAN (ÖRME)
1.109
1.184
1.495
190531
TATLI BĠSKÜVĠLER
2.283
1.621
1.476
070960
CAPSĠCUM/PĠMENTA CĠNSĠ MEYVELER (TAZE/SOĞUTULMUġ)
1.343
1.157
1.473
630260
TUVALET VE MUTFAK BEZLERĠ [PAMUKTAN (HAVLU MENSUCATTAN)]
814
1.124
1.387
690890
SIRLI SERAMĠKTEN DĠĞER DÖġEME, KALDIRIM TAġI VB
1.028
1.376
1.380
842139
DĠĞER MOTORLAR ĠÇĠN HAVA FĠLTRELERĠ
14
97
1.304
190532
WAFFLE VE GOFRETLER
788
1.287
1.304
T.C. Ekonomi Bakanlığı
59/67
TÜRKĠYE'NĠN BOSNA HERSEK'TEN ĠTHALATINDA BAġLICA ÜRÜNLER (-000 $)
MADDE TANIMI (GTIP 6'lı Kod)
GTIP
2011
2012
2013
36236,3
43248,3
18574,3
3049,6
15589,9
720449
DĠĞER DÖKÜNTÜ VE HURDALAR
270400
151219
TAġKÖMÜRÜ, LĠNYĠT VE TURBDAN ELDE EDĠLEN KOK/SÖMĠKOK, KARNĠ KÖMÜRÜ
BUĞDAY (MAKARNALIK DURUM BUĞDAYI HARĠÇ) VE MAHLUT; TOHUMLUK
OLMAYAN
AYÇĠÇEĞĠ TOHUMU YAĞLARI (DĠĞER)
710812
ALTIN (DĠĞER ĠġLENMEMĠġ ġEKĠLLERDE OLANLAR, PARA YERĠNE KULLANILMAYAN)
480421
BEYAZLATILMAMIġ KRAFT TORBA KAĞIDI
151211
AYÇĠÇEĞĠ TOHUMU YAĞLARI; HAM
410210
KOYUN VE KUZULARIN YÜNÜ ALINMAMIġ HAM DERĠLERĠ
930630
291714
DĠĞER FĠġEKLER VB. AKSAM, PARÇALARI
FĠTĠLLER, ĠNFĠLAK FĠTĠLLERĠ, AĞIZ OTLARI/ĠNFĠLAK KAPSÜLLERĠ; ATEġLEYĠCĠ
MADDELER
MALEĠK ANHĠDRĠT
841330
ĠÇTEN YANMALI PĠSTONLU MOTORLAR YAKIT, YAĞ/SOĞUTMA POMPALARI
731822
DEMĠR/ÇELĠKTEN DĠĞER RONDELALAR; DĠġ AÇILMAMIġ
720410
DÖKME DEMĠR DÖKÜNTÜ VE HURDALARI
480431
KRAFT KAĞIT/KARTON (M2 =< 150 GR.) BEYAZLATILMAMIġ
3244,5
2010,1
1848,6
382490
DĠĞER KĠMYA VE BAĞLI SANAYĠDE KULLANILAN KĠMYASAL ÜRÜNLER
1178,9
1252,0
1583,4
160250
SIĞIR CĠNSĠ HAYVANLARDAN HAZIRLANMIġ MADDE VE KONSERVELER
351,8
1007,6
1569,5
640391
AYAKKABI; BĠLEĞĠ KAPATAN DĠĞER YÜZÜ DERĠ AYAKKABI
790,6
528,4
1298,8
851030
ELEKTRĠKLĠ EPĠLASYON CĠHAZLARI
2553,5
1573,8
1175,8
283620
SODYUM KARBONAT
3509,3
484,2
917,2
842123
ĠÇTEN YANMALI MOTORLAR ĠÇĠN YAĞ-YAKIT FĠLTRELERĠ
689,9
495,4
668,6
820750
DELMEYE MAHSUS ALETLER (KAYA DELMEYE MAHSUS ALETLER HARĠÇ)
219,5
250,2
666,8
720529
TOZLAR; DÖKME, AYNALI, DEMĠR/ÇELĠK
148,0
660,2
284210
KOMPLEKS/ÇĠFT SĠLĠKATLAR
479,9
608,1
930629
HAVALI SĠLAH KURġUNLARI
760200
ALUMĠNYUM DÖKÜNTÜ VE HURDALARI
740400
BAKIR HURDA VE DÖKÜNTÜLER
842199
FĠLTRE, ARITMA CĠHAZLARININ AKSAM, PARÇALARI
842131
ĠÇTEN YANMALI MOTORLAR ĠÇĠN HAVA FĠLTRELERĠ
081320
ERĠK (KURUTULMUġ)
640219
AYAKKABI; DĠĞER SPORLAR ĠÇĠN
732310
DEMĠR/ÇELĠKTEN YÜN, SÜNGER VE TEMĠZLEME/PARLATMA ĠÇĠN EġYA, ELDĠVEN VB
870830
KARA TRAġITLARI ĠÇĠN FREN VE SERVO-FRENLER VB. AKSAM, PARÇALARI
640399
AYAKKABI; YÜZÜ DERĠDEN, DĠĞER
620211
KADIN/KIZ ÇOCUK ĠÇĠN PALTO, KABAN VB. GĠYSĠ; YÜN/ĠNCE KILDAN
262011
GALVANĠZLĠ MATLAR (ĠÇERĠĞĠ ÇĠNKO OLAN)
940169
AHġAP ĠSKELETLĠ ĠÇĠ DOLDURULMAMIġ OTURMAYA MAHSUS DĠĞER MOBĠLYALAR
940161
AHġAP ĠSKELETLĠ ĠÇĠ DOLDURULMUġ OTURMAYA MAHSUS DĠĞER MOBĠLYALAR
790700
ÇĠNKODAN DĠĞER EġYA
620212
KADIN/KIZ ÇOCUK ĠÇĠN PALTO, KABAN VB. GĠYSĠ; PAMUKTAN
100199
360300
10444,8
800,6
9792,0
62,0
3236,1
9011,5
8010,1
7751,1
8820,7
6818,6
4704,1
4259,9
4860,5
26,7
4611,5
4013,4
3682,5
3440,9
3837,8
2040,3
2630,5
3340,3
2210,6
2632,5
3001,0
1096,0
1208,5
1904,0
1866,4
483,4
570,1
1118,9
T.C. Ekonomi Bakanlığı
60/67
816,9
558,1
343,1
523,4
34,8
11,0
520,9
401,2
434,6
479,5
29,2
94,4
467,3
411,9
273,3
456,7
561,6
378,3
444,1
149,2
190,3
414,5
200,5
172,0
413,4
331,1
278,7
323,7
95,4
139,0
305,6
371,9
684,4
294,0
93,8
160,3
260,9
68,2
240,6
281,6
222,1
222,8
7.2 YATIRIMLAR
 Bosna Hersek Merkez Bankası verilerine göre Mayıs 1994-Aralık 2012 döneminde
Türkiye‟den Bosna Hersek‟e 149 milyon Avro yatırım gerçekleĢmiĢtir. Türkiye‟nin
söz konusu dönemde Bosna Hersek‟e yapılan doğrudan yabancı yatırımlardaki payı %
2,7 olmuĢtur.
 Söz konusu dönem içinde 2009 yılında Türkiye‟den Bosna Hersek‟e ciddi miktarda
yatırım yapılmıĢtır. 2009 yılında gerçekleĢtirilen yatırım miktarı toplam 94,90 milyon
Avro‟ya ulaĢmıĢ olup, bu rakam 1994-2012 dönemindeki toplam yatırımların %
64‟üne tekabül etmektedir.
 Türkiye‟den Bosna Hersek‟e yönelik olarak bugüne kadar yapılan en önemli yatırımlar
olarak bankacılık sektöründe Ziraat Bankası (ilk yabancı sermayeli yabancı banka),
üretim sektöründe ise ''Natron-Hayat'' (Hayat Holding tarafından özelleĢtirme
kapsamında alınmıĢ olup, kraft kağıdı ve karton ambalaj üretmektedir) ve ġiĢecam
(Lukavac‟ta soda üretimi yapmaktadır) ile ulaĢtırma sektöründe Türk Hava Yolları
(Bosna Hersek Havayolları‟nın % 49 hissesini almıĢtır) yer almaktadır.
 2009 yılı içerisindeki yatırımların artıĢında ''Natron-Hayat'' tarafından yapılan 49,54
milyon Avro sermaye artırımı, ''ġiĢecam Soda Lukavac''ın gerçekleĢtirdiği 39,32
milyon Avro sermaye artırımı ile Türk Hava Yolları (THY)‟nın Bosna Hersek
Havayolları‟nın % 49'luk hissesini 4,7 milyon Avro karĢılığında alması büyük rol
oynamıĢtır. Ancak, THY söz konusu yatırımını 2012 yılında geri çekme kararı
almıĢtır.
 2009 yılında Bosna Hersek'e Türkiye tarafından yapılan yatırımların % 79,2'si üretim,
% 9,9'u bankacılık, % 4,9'u ticaret, % 3,6'sı ulaĢım ve % 2,4'ü diğer sektörlerde
gerçekleĢtirilmiĢtir.
 Bosna Hersek‟te ticari faaliyette bulunan yaklaĢık 50 civarında Türk Ģirketi
bulunmaktadır.
61/67
7.3 ĠKĠLĠ ANLAġMALAR VE PROTOKOLLER
 Bosna Hersek ile Türkiye arasından imzalanan anlaĢmalar ve protokoller ile
gerçekleĢtirilen KEK toplantılarına iliĢkin bilgiler aĢağıdaki tabloda yer almaktadır.
BOSNA HERSEK ĠLE TÜRKĠYE ARASINDA ĠMZALANAN ANLAġMA VE PROTOKOLLER
ANLAġMA / PROTOKOL
ĠMZA TARĠHĠ
Ticaret ve Ekonomik ĠĢbirliği AnlaĢması
Yatırımların KarĢılıklı TeĢviki ve Korunması
AnlaĢması
Karayolu TaĢımacılığı AnlaĢması
Serbest Ticaret AnlaĢması
STA AnlaĢmasına iliĢkin EUR 1. DolaĢım
Sertifikaları Yönetmeliği
Sosyal Güvenlik SözleĢmesi ve Sosyal Güvenlik
SözleĢmesi‟nin Uygulanmasına ĠliĢkin Ġdari AnlaĢma
Gümrük Ġdarelerinin KarĢılıklı YardımlaĢmasına Dair
AnlaĢma
07 Kasım 1995
YÜRÜRLÜĞE GĠRĠġ
TARĠHĠ
03 Ocak 1997
21 Ocak 1998
Halen yürürlüktedir.
21 Ocak 1998
03 Temmuz 2002
Halen yürürlüktedir.
01 Temmuz 2003
Türkiye RG:15.Eylül.2003
/25230
Veterinerlik Alanında ĠĢbirliği Protokolu
15 Eylül 2003
27 Mayıs 2003
01 Eylül 2004
03 Temmuz 2002
01 Ağustos 2004
13 Aralık 2002
Bitki Koruma ve Bitki Karantina Alanında ĠĢbirliği
Protokolü
Çifte Vergilendirmenin Önlenmesi AnlaĢması
Hukuki ve Ticari Konularda Adli ĠĢbirliği AnlaĢması
Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) II - Protokolü
Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) III - Protokolü
Karma Ekonomik Komisyonu (KEK) IV - Protokolü
13 Aralık 2002
16 ġubat 2005
22-24 Kasım 2004
14 Mayıs 2009
26-27 Haziran 2012
Türkiye RG: 23 Ocak
2003
Türkiye RG: 23 Ocak
2003
1 Ocak 2009
BH RG: 28 Ekim 2005/10
24 Kasım 2004
14 Mayıs 2009
27 Haziran 2012
 Bosna Hersek, ticaretin kolaylaĢtırılması ve yerli/yabancı yatırımcılar için elveriĢli bir
iĢ ortamı sağlanması amacıyla ikili ve çok taraflı serbest ticaret anlaĢmaları
imzalamıĢtır. Bu anlaĢmalar, Arnavutluk, Hırvatistan, Karadağ, Kosova, Makedonya,
Moldova ve Sırbistan'ın içerisinde yer aldığı ve 2007 yılı Kasım ayından bu yana
yürürlükte olan Orta Avrupa Serbest Ticaret AnlaĢması (CEFTA) ile Türkiye ile
imzalanıp 2003 yılından bu yana yürürlükte bulunan serbest ticaret anlaĢmasıdır. 1
Temmuz 2013 itibariyle Avrupa Birliği üyesi olan Hırvatistan, CEFTA kapsamından
çıkmıĢ bulunmaktadır.
Bosna Hersek ile Avrupa Birliği arasında imzalanmıĢ ve 2008 yılı Temmuz ayından
bu yana yürürlükte bulunan "Ticaret ve Ticaretle Alakalı Konularda Geçici AnlaĢma"
kapsamında, Bosna Hersek ile Avrupa Birliği arasında bir serbest ticaret bölgesi tesis
edilmiĢtir. Bu bağlamda, Bosna Hersek menĢeli ürünlerin Avrupa Birliği piyasasına
giriĢi ve Avrupa Birliği'nin Bosna Hersek'e ihracatında tercihli sistem
uygulanmaktadır. Ayrıca, Bosna Hersek 2000 yılından bu yana Avrupa Birliği'nin
otonom ticaret önlemlerinden de faydalanmaktadır. Bosna Hersek ile ABD, Belarus,
62/67
Ġsviçre, Japonya, Kazakistan, Norveç, Rusya ve Yeni Zelanda arasında
GenelleĢtirilmiĢ Tercihler Sistemi uygulanmakta olup, ayrıca Bosna Hersek ile Ġran
arasında tercihli ihracat rejimi bulunmaktadır.
 2011 yılı Mart ayından bu yana süregelen müzakereler neticesinde, Bosna Hersek ile
Avrupa Serbest Ticaret Birliği (EFTA- üyeleri Ġsviçre, Ġzlanda, LihtenĢtayn, Norveç)
arasında 24 Haziran 2013 tarihinde Serbest Ticaret AnlaĢması imzalanmıĢtır.
Bosna Hersek-Türkiye Serbest Ticaret AnlaĢması uyarınca, Bosna Hersek‟ten
ülkemize ithal edilecek ürünlerden (bazı tarım ve hayvancılık ürünleri hariç olmak
üzere) gümrük vergisi alınmamaktadır. Ancak, ülkemizden Bosna Hersek‟e ihraç
edilen tüm ürünler gümrük vergilerinden muaftır.
8.
FĠRMALAR ĠÇĠN YARARLI BĠLGĠLER
8.1 YIL ĠÇĠNDE DÜZENLENEN BAġLICA FUARLAR
 Bosna Hersek‟te her yıl irili ufaklı yaklaĢık 30 kadar fuar düzenlenmekte olup, bu
fuarların çoğu yerel/bölgesel nitelikte ve nispeten küçük fuarlardır. Ülkede
ihracatçılarımız açısından önem arz eden ve katılımında fayda görülen fuarlar aĢağıda
yer almaktadır.
 Mostar Uluslararası Ekonomi Fuarı: Nisan ayında Mostar‟da düzenlenen bir
fuar olup, genel nitelikli bir fuardır.
 ZEPS: Ekim ayında Zenica‟da düzenlenen bir fuar olup, genel nitelikli ve
Bosna Hersek‟te düzenlenen en büyük fuardır.
 INTERIO: Mayıs ayında Saraybosna‟da düzenlenen fuar, mobilya ve
aksesuarları da dahil olmak üzere ev içi ürünler ve ev dekorasyonu sektörlerini
kapsamaktadır.
 ENERGA-Uluslararası Enerji Fuarı: Haziran ayında Tuzla Ģehrinde
düzenlenmekte olan fuar enerji sektörünün bütün segmentlerini
hedeflemektedir.
 ĠnĢaat Fuarı: Mart sonu veya Nisan baĢında Saraybosna‟da düzenlenmektedir.
 Turizm Fuarı: Mayıs ayında Saraybosna‟da düzenlenmektedir.
 Kitap Fuarı: Nisan ayı içerisinde Saraybosna‟da düzenlenmektedir.
 Bosna Hersek‟te yıl içerisinde düzenlenen bütün fuarlar ve etkinliklere iliĢkin bilgilere
http://komorabih.ba/wpcontent/uploads/2014/04/Kalendar_sajmova_2014_bh_kon.pdf
adresinden ulaĢılabilmektedir.
63/67
8.2 KURUM VE KURULUġLARIN ĠRTĠBAT BĠLGĠLERĠ
 Bosna Hersek'te ticari ve ekonomik iliĢkilerde faaliyet gösteren önemli kurum ve
kuruluĢların isimleri ve irtibat bilgileri Ģu Ģekildedir:





















Bosna Hersek Hükümeti (www.vijeceministara.gov.ba)
Bosna Hersek Federasyonu Hükümeti (www.fbihvlada.gov.ba)
Republika Srpska Hükümeti (www.vladars.net)
Bosna Hersek DıĢ Ticaret ve Ekonomik ĠliĢkiler Bakanlığı
(www.mvteo.gov.ba)
Bosna Hersek Dolaylı Vergilendirme Ġdaresi (www.uino.gov.ba)
Bosna Hersek Merkez Bankası (www.cbbh.ba)
Bosna Hersek Ġstatistik Kurumu (www.bhas.ba)
Bosna Hersek Ekonomik Planlama Müdürlüğü (http://www.dep.gov.ba)
Bosna Hersek DıĢ Ticaret Odası (www.komorabih.ba)
Bosna Hersek Yabancı Yatırım Tanıtım Ajansı (FIPA) (www.fipa.gov.ba)
Bosna Hersek Standartlar Enstitüsü (www.bas.gov.ba)
Bosna Hersek Metroloji Enstitüsü (www.met.gov.ba)
Bosna Hersek Entellektüel Mülkiyet Enstitüsü (www.ipr.gov.ba)
Bosna Hersek Federasyonu Ġstatistik Kurumu (www.fzs.ba)
Bosna Hersek Federasyonu Ticaret Odası (www.kfbih.com)
Republika Srpska Ticaret Odası (www.komorars.ba)
Bosna Hersek Federasyonu Bankacılık Kurumu (www.fba.ba)
Republika Srpska Bankacılık Kurumu (www.abrs.ba)
Bosna Hersek Federasyonu ÖzelleĢtirme Kurumu (www.apf.com.ba)
Republika Srpska ÖzelleĢtirme Kurumu (www.priv.rs)
Bosna Hersek Federasyonu Haber Ajansı (www.fena.ba)
8.3 BiH Ġġ ORTAMI HAKKINDA KISA BĠLGĠLER
 Bosna Hersek‟te faaliyette bulunan/bulunmayı planlayan iĢ adamları, yatırımcılar ve
müteahhitlik firmalarının göz önünde bulundurmalarında fayda görülen hususlar Ģu
Ģekilde sıralanabilir:
 Vize Muafiyeti: Türk vatandaĢları Bosna Hersek‟e giriĢlerinde vize
uygulamalarından muaftırlar. Bu durum, gerek iki ülke arasındaki
münasebetlerin daha da geliĢmesine gerekse iĢ ve yatırım amaçlı pazar
araĢtırması ziyaretlerinin daha esnek takvimlerle ve daha sık biçimde
yapılmasına olanak sağlamaktadır.
 Ülkenin Birçok Üründe DıĢa Bağımlılığı: Ülkenin gıda, içecek ve tekstil
baĢta olmak üzere birçok üründe dıĢa bağımlı ve net ithalatçı olması, ülkemiz
firmalarının Bosna Hersek pazarındaki bu açığı ya ticari bağlantılarını
64/67
arttırarak ya da arz açığı olan sektörlerde ülkeye yatırım yaparak
değerlendirebilecekleri düĢünülmektedir.
 Ülkenin GeliĢme Potansiyeli: Bosna Hersek, ihtiyaç duyulan alt ve üst yapı
yatırımları ve enerji projeleri ile önemli bir potansiyel barındırmakta olup, bu
geliĢim döneminde açılmakta olan ihalelere yakın ilgi gösterilmesinin isabetli
olacağı düĢünülmektedir.
 Ülkenin Avantajlı Konumu: Ülkenin Avrupa pazarlarına yakınlığı ve geçiĢ
noktasında olması, burada ticaret ve yatırım yapmak isteyen Ģirketler için
avantaj teĢkil etmektedir. Buna ilaveten, Bosna Hersek ile Türkiye arasında bir
Serbest Ticaret AnlaĢması‟nın bulunması, Bosna Hersek‟in CEFTA üyesi
olması, AB ile tercihli ticaret sisteminin bulunması, EFTA ile yakın bir zaman
öncesinde Serbest Ticaret AnlaĢması imzalamıĢ olması ve birçok ülke ile
tercihli ticaret sisteminin bulunması, ticari ve ekonomik açıdan bu ülkede
faaliyette bulunmayı düĢünen firmaların diğer pazarlara giriĢlerinde Bosna
Hersek‟i bir üs olarak kullanabilmeleri imkanını sunmaktadır. Diğer bir
deyiĢle, Bosna Hersek yaklaĢık 4 milyon nufüsa sahip küçük bir ülke olmasına
rağmen, buraya yatırım yapmak isteyen firmaların pazarın küçüklüğünden
ziyade, çevre ülkelere ve AB pazarına giriĢte Bosna Hersek‟i bir hareket
noktası olarak değerlendirmelerinde yarar bulunduğu düĢünülmektedir.
 Ülkenin Doğal Kaynaklar Bakımından Zenginliği: Özellikle orman ürünleri,
kömür, su vs. bakımından zengin olması, bu kaynaklara yönelik sektörlerde
ticaret ve yatırım olanaklarını arttırmaktadır.
 Nitelikli ĠĢ Gücü ve Maliyet Avantajları: Ülkenin müteahhitlik sektöründe
nitelikli ve teknik açıdan eğitimli iĢ gücüne sahip olması inĢaat faaliyetlerinin
sorunsuz iĢlemesi açısından önemli bir rol oynamaktadır. Ayrıca, inĢaat
maliyetlerinin Avrupa standartlarına oranla uygun olması müteahhitlik sektörü
açısında avantaj teĢkil etmektedir.
 Projelerin Finansmanı: Bosna Hersek‟teki enerji ve otoyol ihalelerinde
finansmanın büyük kısmı yabancı sermaye tarafından karĢılanmaktadır.
Ülkemiz firmalarının bu ülkede yapacakları yatırımlarda ihtiyaç duyacakları
uzun vadeli finansman konusunda bu hususu dikkate almalarında yarar
bulunmaktadır.
 Uzun Vadeli Strateji Eksikliği: Diğer ülke firmalarının (Hırvatistan ve
Slovenya baĢta olmak üzere) Bosna Hersek‟te açılması muhtemel ihalelere
ilgilerinin çok uzun bir zamana yayıldığı, bu konuda gerek kamu gerekse diğer
kurumlar nezdinde uzun zamandır lobi yapıldığı, hatta bu konuda kamu
kurumları tarafından yapılan teknik çalıĢmalara dahi katkı sağlandığı
görülmektedir.
 Bosna Hersek’teki YönetiĢim Sorunları: Bosna Hersek‟in idari yapısı üç
etnik gruba dayanması nedeniyle çok katmanlı bir yapı arz etmektedir. Bu idari
65/67
yapıdaki karar vericileri ve karar vericileri yönlendirilenleri teĢhis etmek ilk
baĢta her zaman mümkün olamayabilmektedir. Bu nedenle, ülkemizden Bosna
Hersek pazarına girmeyi planlayan firmaların gerek ticari gerekse ihale
süreçleri gibi konularda makul bir süre öncesinden bir öğrenme sürecinden
geçmelerinin yararlı olacağı düĢünülmektedir.
 Yerli Ortak ġartı: Bosna Hersek‟te bilhassa enerji ve inĢaat sektörlerinde
açılması planlanan ihalelerin büyük çoğunluğunun yerli ortak Ģartına
bağlanması beklenmekte olup, yerli ortağın kapasitesi ve etkinliğinin de
ihalenin baĢarılı sonuçlanmasında etkili olacağı düĢünülmektedir. Bunun için
de, firmalarımızın ihale açılmadan makul bir süre öncesinde çalıĢmalara
baĢlamaları önem arz etmektedir.
 Ticaret ve Yatırım Faaliyetleri Hakkında Değerlendirme: Bosna Hersek
temel ekonomik göstergeler açısından (enflasyon, büyüme oranları, faiz vb.)
riskin yüksek olmadığı bir ülke olarak değerlendirilmekte olup, yatırım ve
ticaret bakımından idari yapının insiyatifine büyük ölçüde ihtiyaç duymayan
firmaların bu konudaki çalıĢmalarına ara vermemesi tavsiye edilmektedir. Zira,
Bosna Hersek de dahil olmak üzere, Batı Balkanlar‟da yer alan ülkelerin,
Avrupa Birliği ile bütünleĢme süreci çerçevesinde, ılımlı büyüme oranlarını
büyük ölçüde kesintisiz olarak sürdürecekleri beklenmektedir. Bu kapsamda,
ticaret boĢluk sevmez tezinden hareketle, ülkemiz firmaları tarafından özellikle
ticarette doldurulmayan boĢluğun baĢka ülkelerin firmaları tarafından
doldurulacağı ve ilk gelenin her zaman daha avantajlı bir konumda olacağı
dikkate alındığında, firmalarımızın özellikle ticarette sürdürülebilir pazar
paylarını elde etmeleri açısından hızlı hareket etmeleri gerektiği
düĢünülmektedir. Buna ilaveten, yatırımlarda etkin bir pozisyon alınarak
bilhassa ülkenin net ithalatçı olduğu sektörler ile enerji ve müteahhitlik
alanlarına yatırım yapılmasında fayda görülmektedir.
66/67
KAYNAKÇA
9.
-
Bosna Hersek Ġstatistik Kurumu. “İstatistikler”, (http://www.bhas.ba)
-
Bosna Hersek Ekonomik Planlama Müdürlüğü. “2013 yılı Yıllık Rapolarr”
(http://www.dep.gov.ba)
-
Bosna Hersek DıĢ Ticaret Odası. (February 2014). “Overview and Analysis of Foreign
Trade Exchange of Bosnia and Herzegovina for the Period January-December
2013/2012”.
-
Bosna Hersek Yabancı Yatırım Tanıtım Ajansı. “İstatistikler, Raporlar ve Broşürler”,
(http://www.fipa.gov.ba)
-
T.C. Ekonomi Bakanlığı. “Dış Ticaret Verileri”,
(http://www.ekonomi.gov.tr/index.cfm?sayfa=79192159-19DB-2C7D3D5AE56731D11E50)
-
Bosna Hersek Merkez Bankası. “İstatistikler”, (http://www.cbbh.ba)
-
Bosnia Daily, Poenta d.o.o. Saraybosna. “Çeşitli Sayılar”
-
B&H Business Daily, Poenta d.o.o. Saraybosna. “Çeşitli Sayılar”
-
Economist Intelligence Unit. “Country Report: Bosnia and Herzegovina”,
(www.eiu.com)
-
Bosna Hersek Federasyonu Bankacılık Ajansı. “Raporlar”, (http://www.fba.ba)
-
Republika Srpska Bankacılık Ajansı. “Raporlar”, (http://www.abrs.ba)
-
BBC News. “Bosnia Herzegovina Timeline”,
(http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/1066981.stm)
-
Bosna Hersek ĠletiĢim Düzenleme Ajansı. (http://rak.ba)
-
Dünya Sağlık Örgütü (http://www.who.int/en/)
-
CIA World Factbook (https://www.cia.gov/library/publications/the-worldfactbook/geos/bk.html)
67/67
Download

Bosna Hersek Ülke Raporu