Milutin R. Đuričić
Snežana A. Bjelić
Rade M. Đuričić
Vladimir Misailović
Milan M. Đuričić
INOVACIJE I KOMPETENTNOST
METALOPRERAĐIVAČKE DELATNOSTI
-MONOGRAFIJA-
Užice, decembra 2008.god
Milutin R. Đuričić
Snežana A. Bjelić
Rade M. Đuričić
Vladimir Misailović
Milan M. Đuričić
Recenzenti:
Prof. dr Ljubodrag Đorđević
Prof. dr Zagorka Aćimović-Pavlović
Izdavač:
Regionalna privredna komora Užice,
Dimitrija Tucovića 52, 31000 Užice
Telefon ++381 31 513-483
Za izdavača:
Duško Majkić, predsednik
Kompjuterski priprema i dizajn korica:
Zorana Z. Đuričić
CIP- Каталогизација у публикацији
Народна библиотека Србије, Београд
621.7/.9:005.591.6
338.4:621.7/.9 (497.11)
347.77/.78
INOVACIJE i kompetentnost
мetaloprerađivačke delatnosti : [monografija]
/ Milutin R.Đuričić … [et al.]. -1. izd.
- Užice : Regionalna privredna komora, 2008
(Užice : Inprint). – XVII, 292 str. : graf.
Prikazi, tabele ; 24 cm
Deo teksta uporedo na srp. i engl. jeziku. –
Tiraž 5000. – Str. VI-XVII: Umesto predgovora
/ Duško Majkić, Dragomir Papić = Insetad of
Preface/ Dusko Majkic, Dragomir Papic. –
Napomene i bibliografske reference uz tekst.
- Bibliografija uz svako poglavlje
ISBN 978-86-82919-03-2
1.Ђуричић, Милутин Р., 1949- [аутор]
а) Металопрерађивачка индустрија –
Иновације б) Металопрерађивачка индустрија
-Развој – Ужички регион с) Интелектуална
својина
COBISS.SR-ID 154608140
SADRŽAJ
Umesto predgovora
Instead of Preface
Uvod
1. Menadžment tehnoloških inovacija- nova paradigma
uspešnog poslovanja
1.1.
Tehnološke inovacije i poslovni sistemi
1.2.
Uslovljenost tehnologije i organizacione strukture
poslovnog sistema
1.3.
Zavisnost strategije poslovnog sistema od
tehnoloških inovacija
1.4.
Kako doći do strateške tehnološke
konkurentnosti?
1.5.
Inovativni poslovni sistemi
1.6.
Podela poslovnih sistema prema vrsti tehnologije
Literatura
2. Uticaj menadžmenta tehnoloških inovacija- MTI na
konkuretnost PS-a
2.1.
Uvod u menadžment tehnoloških inovacija
proizvoda i procesa
2.2.
Inovacija procesa i inovacija proizvoda
2.3.
Model menadžmenta tehnologijom u poslovnom
sistemu
2.4.
Kriva učenja u proizvodnji
2.5.
Uspešnost tehnološke inovacije PS-a
2.6.
Utvrdjivanje strateške tehnološke dijagnoze PS-a
2.7.
Konkurentnost PS-a i struktura tehnološkog
portfolia
Literatura
3.
Stanje inovativne delatnosti u metaloprerađivačkoj
industriji
3.1. Uvod u inovativnu delatnost u privredi Srbije –
dosadašnja istraživanja
3.2. Značaj inovacija i zaštita prava intelektualne svojine u
Srbiji
3.3. Inovativna delatnost metaloprerađivačke industrije
Zlatiborskog okruga i opštine Pirot
3.4. Prikaz rezultata istraživanja
3.5. Analiza eksperimentalnih podataka
3.5.1.
Analiza kadrovske strukture
i
vii
1
5
6
10
13
16
18
24
26
27
27
29
31
36
41
46
52
58
59
59
62
67
68
73
77
3.5.2.
3.5.3
3.5.4.
3.5.5.
3.5.6.
3.5.7.
Analiza proizvodnog asortimana
Analiza konkurentskih faktora
Analiza korišćenja osnovnih informacionih
tehnologija
Analiza korišćenja osnovnih izvora
informacija
Analiza najvećih teškoća u procesu inovacija
Analiza konkurentske mogućnosti PS-a za
povećanje sopstvene konkurentnosti
Analiza patentne aktivnosti
Analiza tehnoloških potreba
3.5.8.
3.5.9.
Literatura
4.
Optimalna organizacija inovativne delatnosti u
Zlatiborskom okrugu
4.1. Tehnološki park i njegova uloga u podsticanju
inovacionih aktivnosti malih i srednjih PS-a
4.2. Biznis inkubator i njegova uloga u podsticanju
inovacionih aktivnosti malih i srednjih PS-a
4.3. Tehnološki centar i njegova uloga u podsticanju
inovacionih aktivnosti malih i srednjih PS-a
4.4. Visoka poslovno-tehnička škola strukovnih studija u
Užicu
4.5. Laboratorija Valjaonice bakra Sevojno
4.6. Laboratorije Zavoda za zaštitu zdravlja iz Užica
4.7. Regionalni centar za razvoj malih i srednjih preduzeća
i preduzetništva Zlatibor- d.o.o. Užice
4.8. Ostali subjekti koji mogu potpomoći inovacijsku
delatnost
4.9. Kako optimalno organizovati inovacionu delatnost u
zlatiborskom okrugu?
Literatura
5.
Intelektualna svojina za uspešno poslovanje
5.1
Autorsko i srodno pravo i njihovo ostvarivanje
5.1.1. Obim i trajanje zaštite
5.1.2. Kriterijumi za autorsko-pravnu zaštitu dela
5.1.3. Prava obezbedjena autorsko-pravnom
zaštitom
5.1.4. Prava obezbedjena srodnim pravima
5.1.5. Autorska i srodna prava za muzička dela
5.1.6. Trajanje zaštite autorskih i srodnih prava
5.2. Zaštita originalnog dela
5.3. Autorsko-pravna zaštita multimedijalnih proizvoda
79
82
88
91
94
97
101
102
108
109
111
114
116
119
120
120
121
123
122
124
125
127
129
131
133
135
137
138
139
146
5.4.
Autorsko-pravna zaštita dela u elektronskom ili
digitalnom obliku
5.5. Informacije o upravljanju pravima
5.6. Tehnološke mere zaštite
5.7. Autorsko-pravna zaštita u inostranstvu
5.8. Isticanje obaveštenja o autorskom pravu
5.9. Pravo svojine na autorskom pravu
5.10. Koristi od autorskog i srodnih prava
5.11. Davanje dozvole za korišćenje autorskog dela
5.12. Organizacije za kolektivno ostvarivanje autorskog i
srodnih prava
5.13. Kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava u
muzičkoj industriji
5.14. Kolektivno ostvarivanje prava u vezi sa
umnožavanjem štampanog materijala
5.15. Korišćenje dela drugih nosilaca autorskih i srodnih
prava
5.16. Umanjenje rizika od povrede autorskog prava
5.17. Ostvarivanje autorskog prava
Literatura
6.
Primeri tehnološke inovacije
6.1. Primeri Mega projekata-inovacija na svetskom nivou
6.1.1. Mega projekat: Najbrži kompjuter sutrašnjice
6.1.2. Mega projekat: Windows 2000
6.1.3. Mega projekat: Ljudski genom
6.1.4. Mega projekat: Hadron Kolajder
6.1.5. Mega projekat: Tri klisure
6.1.6. Mega projekat: Platforme za podvodnu
eksploataciju nafte
6.1.7. Mega projekat: Premošćavanje granica
6.1.8. Mega projekat: Most u kompozitnu
budućnost
6.1.9. Mega projekat: Međunarodna svemirska
stanica
6.1.10. Mega projekat: Teleskopi
6.2. Primeri uspelih tehnoloških inovacija
6.2.1. Srpski energator (SE)
6.2.2. Uređaj za hlađenje mleka ”PROTOK”
6.2.3. Postrojenje za sagorevanje i neutralisanje
medicinskog otpada
6.2.3.1 Opis tehnološkog procesa
146
147
148
148
149
150
152
155
156
157
158
158
159
161
166
167
171
171
171
173
173
174
174
175
176
176
177
178
178
183
186
186
Literatura
7.
Prijava pronalazaka Evropskoj i nacionalnim
organizacijama za intelektualnu svojinu
7.1. UPUTSTVO o načinu sastavljanja prijave za zaštitu
pronalaska Evropskom patentnom zavodu
7.2.
UPUTSTVO o načinu sastavljanja prijave za zaštitu
pronalaska u Srbiji
Literatura
PRILOG I
PRILOG II
PRILOG III
PRILOG IV
PRILOG V
PRILOG VI
PRILOG VII
PRILOG VII-1
PRILOG VII-2
PRILOG VIII
PRILOG IX
PRILOG X
PRILOG XI
190
191
191
211
226
Korisni Internet linkovi
Web sajt adrese nacionalnih institucija za
autorsko i srodna prava
Rezime glavnih medjunarodnih ugovora u
vezi sa autorskom i srodnim pravima
Spisak potpisnica Bernske konvencije o
zaštiti književnih i umetničkih dela
Zakon o patentima (IZVOD)
Zakon o pravnoj zaštiti dizajna (IZVOD)
Zakon o žigovima (IZVOD)
Međunarodna klasifikacija roba i usluga
radi registrovanja žigova prema Ničanskom
aranžmanu
Obrasci Zavoda za intelektualnu svojinu za
prijavljivanje žigova
Zakon o autorskom i srodnim pravima
(IZVOD)
Zakon o zaštiti topografija integrisanih kola
(IZVOD)
Zakon o oznakama geografskog porekla
(IZVOD)
Zvanične takse vezane za zaštitu
intelektualne svojine
227
228
231
235
238
247
254
259
262
274
282
286
289
POPIS SLIKA
Sl.1.1.
Sl.1.2.
Sl.1.3.
Sl.1.4.
Sl.1.5.
Sl.1.6.
Sl.1.7.
Sl.1.8.
Sl.1.9.
Sl.1.10.
Sl.1.11.
Sl.1.12.
Sl.2.1.
Sl.2.2.
Sl.2.3.
Sl.2.4.
Sl.2.5.
Sl.2.6.
Sl.2.7.
Sl.2.8.
Sl.2.9.
Sl.2.10.
Sl.2.11.
Sl.2.12.
Sl.2.13.
Sl.2.14.
Sl.2.15.
Sl.2.16.
Sl.2.17.
Ključni periodi industrijske revolucije
Prikaz uticaja okruženja na organizacionu strukuru
PS-a
Prikaz odnosa SBA i SBU
Model technology push
Model Strategy pull
Prikaz faktora uspešnosti TI
Prikaz strategija i strateškog planiranja u PS-u
Prikaz četiri osnovne dimenzije strategije PS-a
Prikaz odnosa poslovnog sistema sa okruženjem
Prikaz izrazitih kompetentnosti PS-a u ostvarivanju
konkurentnosti
Prikaz osnovnih faktora promena u PS-u
Karakteristike inovativne organizacije
Prikaz odnosa inovacije procesa i inovacije
proizvoda u klasičnom modelu tradicionalnih
tehnologija
Prikaz odnosa inovacija proizvoda i inovacija
procesu u modelu zasnovano na novim – elastičnim –
fleksibilnim tehnologijama
Prikaz menadžmenta kašnjenjem između faza
inovacionog ciklusa
Prikaz modela TI u PS-u
Prikaz načina prikupljanja ideja za nove projekte TI
Prikaz elastičnosti PS-a
Prikaz elastičnosti u PPS-a
Tri generacije istraživačko-razvojne IR aktivnosti u
PS-u
Kriva učenja
Prikaz marketing krive učenja
Prikaz upravljanja TI u PS-u
Prikaz eksternih i internih faktora uspešnosti TI u PS-u
Rizik projekta TI
Prikaz zavisnosti troškova i profita od trajanja
inovacionog projekta
Prikaz postupka određivanja stepena promenljivosti
tehnološkog okruženja PS-a
Prikaz strateškog uticaja tehnologije na konkurentnost
PS-a
Prikaz tehnološkog portfolia
6
11
15
16
17
17
18
21
21
22
22
24
30
31
32
34
35
35
35
36
38
40
41
42
43
44
47
48
49
Sl.2.18. Vrste transfera tehnologija
Sl.2.19. Prikaz matrične tržišne i tehnološke portfolio analize
a)tržišna matrica; b)tehnološka matrica
Sl.2.20. Prikaz kombinacije tržišnih i tehnoloških rešenja
Sl.2.21 Prikaz implikacija različitih kombinacija STP i tržišta
Sl.2.22. Prikaz strateških dimenzija tehnološke diverzifikacije
Sl.3.1. Histogramski prikaz ukupnih prihoda anketiranih PS
Sl.3.2. Prikaz procenata učešća izvoza u ukupnom prihodu
Sl.3.3. Prikaz glavnih kupaca anketiranih PS
Sl.3.4. Učešće prihoda od prodaje delova i poluprerađevina
drugim PS u ukupnom prihodu PS-a
Sl.3.5. Prikaz učešća izdataka za nabavku delova i
poluprerađevina od drugih PS u ukupnom prihodu
PS-a
Sl.3.6. Prikaz toka ukupnog prihoda anketiranih PS u
poslednje tri godine
Sl.3.7. Prikaz pripadnosti poslovnoj grupaciji anketiranih
PS
Sl.3.8. Prikaz postojanja tzv. ″glavnog partnera″ anketiranih
PS
Sl.3.9. Prikaz ukupnog broja zaposlenih u anketiranim PS
Sl.3.10. Prikaz ukupnog broja zaposlenih visokostručnih
kadrova u anketiranim PS
Sl.3.11. Prikaz broja zaposlenih na poslovima I&R i TP u
anketiranim PS
Sl.3.12. Prikaz broja intelektualnih, naučnih i tehničkih
profesija zaposlenih u anketiranim PS
Sl.3.13. Prikaz broja različiih proizvoda koji se razvijaju ili
proizvode u anketiranim PS
Sl.3.14. Prikaz broja različiih poluproizvoda koji se razvijaju
ili proizvode u anketiranim PS
Sl.3.15. Prikaz broja različiih usluga koji svojim klijentima
nude anketirani PS
Sl.3.16. Prosečni životni vek proizvoda ili usluga anketiranih
PS
Sl.3.17. Prikaz broja različitih glavnih procesa koje koriste
anketirani PS.
Sl.3.18. Prikaz broja uvedenih inovacija u anketiranim PS u
poslednje tri godine
Sl.3.19. Prikaz broja različitih aktivnosti pogodnih za
uvođenje novih proizvoda u anketiranim PS
Sl.3.20. Prikaz investicija u inovacije za koje su
51
52
53
54
54
74
74
75
75
76
76
77
77
78
78
79
79
80
80
81
81
81
82
82
Sl.3.21.
Sl.3.22.
Sl.3.23.
Sl.3.24.
Sl.3.25.
Sl.3.26.
Sl.3.27.
Sl.3.28.
Sl.3.29.
Sl.3.30.
Sl.3.31.
Sl.3.32.
Sl.3.33.
Sl.4.1.
Sl.4.2.
Sl.4.3.
Sl.4.4.
Sl.4.5.
Sl.6.1.
Sl.6.2.
Sl.6.3.
zainteresovani anketirani PS (a-zainteresovanost
anketiranih PS, b-procentualni prikaz poželjnih
85
investicija u inovacije
Prikaz zainteresovanosti za pojedinačne vidove
investiranja u inovacije
87
Prikaz osnovnih informacionih tehnologija koje
koriste anketirani PS.
89
Prikaz korišćenih informacionih tehnologija u
anketiranim PS
91
Prikaz osnovnih izvora inovacija koje koriste
anketirani PS a)broj anketiranih PS, b)procentualno
učešće anketiranih PS
92
Prikaz zainteresovanosti anketiranih PS za osnovne
izvore inovacija
94
Prikaz najvećih teškoća u procesu inovacija
anketiranih PS.
95
Prikaz najvećih teškoća u procesu inovacija
97
anketiranih prikazan u procentima
Prikaz konkurentskih mogućnosti čijim iskorišćenjem
bi anketirani PS ostvarili povećanu konkurentnost
98
Prikaz zainteresovanosti anketiranih PS za
pojedinačne mogućnosti podizanja sopstvene
100
konkurentnosti
Prikaz patentne aktivnosti anketiranih PS
101
Prikaz patentne aktivnosti anketiranih PS izražen u
procentima
103
Prikaz utrošenog vremena na istraživanje i razvoj u
104
anketiranim PS.
Zastupljenost tehnološkog osposobljavanja u
ukupnoj edukaciji zaposlenih (a-izraženo brojčano i
b- izraženo u procentima)
104
Prikaz odnosa poslovnog sistema sa okruženjem
110
Podela malih i srednjih PS prema inovativnosti
112
Minimalni preduslovi za definisanje i osnivanje
113
tehnoloških parkova
Struktura upravljanja TP
113
Organizaciona struktura tehnološko-istraživačkog
123
centra Užice.
Šema linearnog modela inovacionih procesa
167
Šema lančanog modela inovacionih procesa
168
Dijagram toka tehnološkog procesa-TP postrojenja
181
za sagorevanje i neutralizaciju medicinskog otpada
POPIS TABELA
Tab.1.1.
Tab.1.2.
Tab.1.3.
Tab.1.4.
Tab.1.5.
Tab.2.1.
Tab.2.2.
Tab.2.3.
Tab.3.0.
Tab.3.1.
Tab.3.2.
Tab.3.3.
Poređenje karakteristika tradicionalne tehnologije i
fleksibilne automatizacije
Osnovni pristupi u organizacionim promenama PS-a
Prikaz modela sedam S
Prikaz faktora efektivnosti i efikasnosti
Klasifikacija poslovnih sistema prema tehnološkoj
komponenti
Prikaz faza promena u poslovnom sistemu
Raspodela troškova inovacija (%), 100 firmi SAD
i Japan.
Formular za ocenjivanje strateških tehnoloških
faktora
Prikaz poredjenja inovativne delatnosti Srbije i
okruženja
Prikaz nekih pokazatelja poslovanja anketiranih PS
Prikaz ljudskih resursa anketiranih PS
Prikaz broja različitih proizvoda, poluproizvoda i
usluga koje nude tržištu anketirani PS
Tab.3.4. Prikaz broja različitih procesa koje nude tržištu
anketirani PS
Tab.3.5. Prikaz investicija u inovaciju za koje su
zainteresovani anketirani PS.
Tab.3.6. Prikaz osnovnih informacionih tehnologija koje koriste
anketirani PS.
Tab.3.7. Prikaz osnovnih izvori inovacija anketiranih PS
Tab.3.8. Prikaz najvećih teškoća u procesu inovacija
anketiranih PS
Tab.3.9. Prikaz konkurentskih mogućnosti čijim
iskorišćenjem bi anketirani PS ostvarili povećanje
sopstvene konkurentosti
Tab.3.10. Prikaz oblika edukacije/usavršavanja koje su
koristili anketirani PS u poslednje tri godine (20032005)
Tab.4.1. Usluge biznis inkubacije u Kruševcu
Tab.4.2. Zahtevi metaloprerađivačkih PPS za uslugama
Tehnološkog centra.
Tab.4.3. Pregled delatnosti koje su predložene u okviru
projekta TISAF
Tab.5.1. Prijave patenata
Tab.5.2. Prijave malih patenata
7
9
12
23
25
28
44
55
60
68
69
69
70
70
71
71
72
72
73
115
117
117
140
140
Tab.5.3.
Tab.5.4.
Tab 5.5.
Tab.5.6.
Tab.5.7.
Tab.5.8.
Tab.5.9.
Tab.5.10.
Tab.5.11.
Tab.5.12.
Tab.5.13.
Tab.6.1.
Priznati patenti u Srbiji u periodu od 1998. do
2007.godine
Priznati mali patenti u Srbiji u periodu od 2000. do
2007.godine
Važeći patenti u Srbiji na dan 31.12.3007.godine
Važeći mali patenti
Struktura prijavljenih žigova u Srbiji od 1998. do
2007.godine
Prikaz zastupljenosti proizvoda i usluga po klasama za
prijave neposredno podnete
Struktura registrovanih žigova od 1998. do 2007.godine
Podaci o važećim registrovanim žigovima, po godinama
prijave
Prikaz strukture prijava dizajna od 1998. dо 2007.
godine
Podaci o važećem dizajnu u Srbiji od 1992. do
2007.godine
Prikaz strukture registrovanog dizajna u Srbiji od 1998.
do 2007.godine
Pregled „Sedam izvora“ inovativnih mogućnosti
141
141
141
142
142
143
143
144
144
145
145
170
UMESTO PREDGOVORA
Održanje konkurentske prednosti je postalo zajednički imenitelj za sve
tržišno orijentisane poslovne sisteme. Ta težnja je nezavisna od nivoa
tehnološke sofisticiranosti, i imperativ je njihovog opstanka i prosperiteta.
Inovacije su faktor konkurentnosti podjednako važan na globalnom ali i na
domaćem tržištu. Sposobnost zemlje da održi privredni rast i konkurentnost
leži u aktiviranju inovacija i učenja. Otuda, inovacije predstavljaju izazov za
svaki biznis, a posebno za one koji su izloženi međunarodnoj konkurenciji.
Istraživanje i razvoj su jedan od prioriteta Evropske Unije i srž
Lisabonske strategije1, koja počiva na tri stuba:
- ekonomskom (privreda zasnovana na znanju)
- društvenom (investiranje u obrazovanje i obuke)
- ekološkom (briga o prirodnim resursima).
Istraživanje, obrazovanje i inovacije čine „trougao znanja’’ od koga se
očekuje da će omogućiti Evropi održanje ekonomskog dinamizma i
društvenog modela2 i on odgovara potrebama industrijske politike EU
stavljajući znanje u službu ekonomije, društvenog progresa i zaštite životne
sredine.
Srbija želi da ostvari da bude ravnopravni deo Evrope i lider na
Balkanu. Taj put je dug. Tranzicija se privodi kraju nakon dve decenije.
Uspostavljena je nova privredna struktura u kojoj prevladavaju mala i srednja
preduzeća.
Nesporna je činjenica da istraživanje i razvoj moraju biti prisutni u
preduzećima bez obzira na njihovu veličinu, jer je uloga velikih i malih
preduzeća komplementarna u životnom ciklusu proizvoda3. Rezultati
istraživačko - razvojnog rada imaju za proizvod tzv. intelektualnu svojinu,
kao produkt uma. Ona je vlasništvo pojedinca ili organizacije, koji mogu
doneti odluku da je slobodno podele sa drugima ili da kontrolišu njeno
korišćenje4 .
1
Lisabonska strategija je nastala u martu 2000. godine na sastanku Saveta Evrope u
Lisabonu, a u cilju da učini privredu Evropske Unije najkonkurentnijom na svetu uz
dostizanje pune zaposlenosti 2010. godine.
2
Sedmi okvirni program (FP 7) za period od 2007. do 2013. godine predviđa da će
nacionalne investicije u istraživanje i razvoj u EU dostići cilj od 3% DBP. Ovaj program ima
najveći budžet od nastanka istraživačkog identiteta Evropske Unije,
3
U početnoj fazi životnog ciklusa proizvoda odlučujuća je uloga malih preduzeća jer su ona
sklonija inovacijama i uvođenju novog proizvoda; u kasnijim fazama, veliko preduzeće ima
više mogućnosti za standardizaciju i proizvodnju u velikim serijama u cilju smanjenja troškova
po jedinici proizvoda, što čini proizvod atraktivnijim za tržište.
4
Izveštaj Međunarodne trgovinske komore u Parizu, “Postojeća i moguća nova pitanja o
intelektualnoj svojini u privredi” www.iccwbo.org
-i-
Prava intelektualne svojine obično dozvoljavaju autoru da koristi svoj
rad u komercijalne svrhe isključivo na ograničeni vremenski period. Zauzvrat
što odobrava takva prava i društvo ima višestruke koristi, kao na primer:
- održavanjem korektne konkurencije i podsticanjem širokog spektra
kvalitetnih roba i usluga
- jačanjem privrednog razvoja i zaposlenosti
- davanjem podrške inovacijama i kreacijama
- promovisanjem tehnološkog i kulturnog napretka
- obogaćivanjem pula opšteg znanja.
Intelektualna svojina se štiti davanjem ekskluzivnog prava autoru
nekog rada ili u da koristi svoju kreaciju ili pronalazak u komercijalne svrhe
na ograničeni vremenski period. Ovo pravo se može i prodati, licencirati ili
nosilac prava može njime raspolagati na neki drugi način. Intelektualna
svojina i prava intelektualne svojine se odobravaju na osnovu nacionalnih
zakona svake zemlje ili regiona i biće detaljnije tretirana u posebnom
poglavlju ove publikacije.
Glavne sile koje menjaju sliku intelektualne svojine danas i njihov
mogući uticaj na kreiranje i korišćenje intelektualne svojine su:
1. Globalizacija ekonomije,
2. Razvoj novih tehnologija,
3. Porast ekonomskog značaja poslovnih inovacija i resursa koji ne
spadaju u domen tehnologije a koji nisu zaštićeni postojećim režimom
intelektualne svojine,
4. Politizacija pitanja intelektualne svojine, i
5. Promene u načinu poslovanja preduzeća.
Inovacija predstavlja uspešan razvoj i primena ideja i znanja i ima za
rezultat da se znatno poboljšani proizvod ili usluga ponude tržištu (inovacija
proizvoda) ili kada se novi i znatno poboljšani metod proizvodnje ili isporuke
komercijalno koristi (inovacija procesa). U inovacije se ubrajaju i izmene u
znanju, veštinama, rutinama, kompetencijama, opremi ili inženjerskoj praksi
da bi se razvio ili stvorio novi proizvod ili uveo novi proces.
Radi stvaranja klime koja će podsticajno delovati na inovativne procese
u Srbiji funkcioniše nacionalni inovacioni sistem kao kompleksan sistem
većeg broja relevantnih institucija i sektora; tu su uključene Vlada,
finansijski sektor, sistem obrazovanja, tržište rada i naučno-tehnološke
organizacije i istraživačke institucije, a njihove aktivnosti treba da budu
usmerene na postizanje specifičnih ciljeva kroz efikasnu primenu javnih
instrumenata.
Prioriteti nacionalne inovacione strategije u Srbiji treba da budu:
1) uspostavljanje institucionalnog okvira za inovacije,
2) poboljšanje pristupa izvorima finansiranja inovativnih ideja novih i
postojećih preduzeća,
- ii -
3) razvoj infrastrukture za podršku konkurentnosti ključnim sektorima,
4) jačanje veza između nauke i industrije, razvoj potencijala za transfer
tehnologije i komercijalizaciju istraživanja srpskih univerziteta i istraživačkih
centara, i
5) razvoj inovacione kulture i edukacija.
U poređenju sa razvijenim evropskim zemljama, inovacioni potencijal
u privatnom sektoru Srbije je u lošijem položaju, u pogledu pristupa tržištu,
izvorima finansiranja i
investicijama u istraživanje i razvoj5 novih
proizvoda.
Suština Nacionalne strategije privrednog razvoja Republike Srbije od
2006. do 2012. godine jeste podizanje ukupne konkurentne sposobnosti
srpske privrede kroz reformu obrazovanja, veći naglasak na istraživanje,
primenu inovacija i brži razvoj novih informacionih i komunikacionih
tehnologija. Strategija prepoznaje značaj povećanja međunarodne
konkurentnosti, gde Srbija zauzima 91. mesto na svetskoj rang listi 2007.
godine. Kao prioritetan cilj određena je privreda zasnovana na znanju kao
garant održivog privrednog razvoja.
Značajni privredni problemi sa tehničko-tehnološkog aspekta su:
- kritično nizak tehnološki nivo,
- preovlađujuće učešće tehnologija nižeg kapitalnog intenziteta,
- zanemarljiva su sopstvena rešenja, i
- sporo se usvajaju tuđa rešenja.
Sa aspekta potrebe povećanja granske konkurentnosti industrije
Republike Srbije, strategija stavlja akcenat na:
- uvođenje poreskih olakšica za investicije u inovacije,
- podizanje tehnološkog nivoa i modernizaciju kapaciteta, poboljšanje
dizajna, kvaliteta i stvaranje domaćih robnih marki visokog kvaliteta,
- praćenje i razvoj primenjenih tehnologija u svetu i realnu primenu,
istraživanje novih programa, razvoj i kontrolu novih materijala, i
- usklađivanje obrazovnog i istraživačkog sistema i saradnju sa
naučno-obrazovnim institucijama.
Očekuje se da bi realizacija ciljeva navedenih u Strategiji rezultirala u
promeni strukture prerađivačke industrije u 2012. godini u korist visoko
tehnoloških industrijskih grana čije će se učešće povećati sa 14,6% u 2005.
5
O tome svedoči i veoma nizak nivo učešća troškova istraživanja i razvoja u
društvenom bruto proizvodu u Srbiji (0,13%) u poređenju sa zemljama Evropske Unije
(EU15 - 1,27% i EU 25 – 1,3%) i razvijenim zemljama sveta (SAD–2,02%, Japan–2,32%).
Izdvajanje iz budžetskih sredstava Republike Srbije za istraživanje i razvoj u
istraživačkim institutima u odnosu na društveni bruto proizvod iznosi 0,14% i nisko je u
poređenju sa Evropskom Unijom (EU 15 – 0,69% i EU 25 – 0,67%) i razvijenim zemljama
sveta (SAD – 0,86%, Japan –0,8%).
- iii -
godini na 18% (2012. godine); učešće srednjetehnoloških industrija će se
smanjiti (sa 48,3% na 45,9%) a niskotehnoloških sa 37,1% na 36,1%. U
strukturi izvoza visokotehnološke grane će povećati učešće sa 13,5% na
20%.
Strategija daje podršku i razvoju klastera i industrijskih i tehnoloških
parkova.
Generalno, Strategija podržava uspostavljanje efikasnog i
kompetentnog istraživačko-razvojnog inovacionog sistema za racionalnu
primenu raspoloživih i novih znanja i tehnologija u razvoju novih proizvoda i
procesa.
Inovacije su jedan od ciljeva i Strategije razvoja sektora malih i
srednjih preduzeća u Republici Srbiji za podizanje konkurentnosti ovog
sektora, pored programa razvoja menadžmenta preduzeća i uvođenja sistema
kvaliteta.
Regionalna privredna komora i konkurentnost privrede
Regionalna privredna komora Užice, u poslednjoj deceniji, posebnu
pažnju posvećuje kompleksnom pristupu razvoju kompetentnosti i
konkurentnosti svojih članica. Ona je svesna činjenice da evolucija i razvoj
aktuelnih međunarodnih prilika, nauka, konkurentnost i inovacije postali su
ključni elementi privrednog rasta i razvoja.
Srbija kao zemlja u razvoju, svoj privredni zaostatak može pored
ostalog, smanjiti i većim uključivanjem u međunarodnu privrednu i naučnu
saradnju. Sa tog razloga Regionalna privredna komora Užice se aktivno
uključuje u niz međunarodnih projekata. Posebno uspešnu saradnju ostvaruje
sa Trgovinskom komorom iz Ankone, odnosno Italijanskom pokrajinom
Marke.
U ovoj monografiji biće prikazani rezultati Međunarodnog projekta
ITAC6, čiji je cilj promovisanje inovacija kao podrške procesima visoke
konkurentnosti. Glavni cilj projekta je ostvaren kroz savladavanje izazova
tehnoloških inovacija kroz uspostavljanje novih formi saradnje između
privrednih komora, javnih i privatnih fakulteta, instituta i privrede, radi
planiranja, testiranja, razvoja i pripreme novih proizvoda, procesa ili usluga,
ili suštinskih izmena postojećih proizvoda, proizvodnih linija i proizvodnih
procesa, što će značajno unaprediti konkurentnost firmi. Postizanje ovog
opšteg cilja zahteva ispunjenje sledećih specifičnih ciljeva:
6
Projekat ITAC je usmeren na jačanje uloge italijanskih trgovinskih komora i
ostalih komora u jadranskoj regiji u davanju podrške inovacijama, naročito u oblastima
metalskog kompleksa(u Srbiji), tekstilnoj industriji, proizvodnji hrane i nautici. Projekat
nastoji da kreira mrežu komora i istraživačkih instituta da bi se povećala tražnja za znanjem i
omogućio intenzivniji transfer znanja u cilju zadovoljenja stvarnih potreba privrede.
- iv -
• Razvoj metoda za sistematsko praćenje tehnoloških zahteva firmi,
• Uspostavljanje stalne veze između javnih i privatnih istraživačkih
centara/privrednih komora, radi približavanja ponude i tražnje, na dobrobit
malih i srednjih preduzeća,
• Olakšavanje pristupa kompanija odgovarajućim evropskim,
nacionalnim i regionalnim finansijskim instrumentima koji treba da
pomognu u razvoju njihove konkurentnosti u pogledu inovacija tehnologije,
procesa i proizvoda,
• Razmena znanja između italijanskih i stranih partnera o
ekonomskim i strateškim faktorima koji utiču na stvaranje i struktuiranje
poslovnih klastera, kao osnovnog alata za lokalni privredni rast prožet
razvojem inovacija i tehnologije,
• Formalizovanje najboljih iskustava u uspostavljanju poslovnih
klastera,
• Promovisanje i realizacija novih poslovnih poduhvata (spin of),
• Promovisanje dijaloga među privrednicima kroz moderne oblike
komunikacije, u cilju povećanja razmene podataka, iskustava i poslovnih
mogućnosti.
Očekivani rezultati su uglavnom i ostvareni i to:
• Ubrzano širenje znanja, ubrzanje procesa inovacija i posebno
sužavanje jaza između istraživanja vođenog od strane javnih i privatnih
istraživačkih centara i poslovnog sveta, a tome značajno treba da doprinese i
ova Monografija,
• Obuka novih profesionalnih profila (medijatori znanja) za transfer
tehnološkog znanja privrednicima i iniciranje veza sa istraživačkim
centrima,
• Poboljšanje koordinacije između svih sektora radi unapređenja
transfera tehnologija ka privredi, kroz, pored ostalog, i predloženog
formiranja Tehnološkog centra,
• Povećanje saznanja malih i srednjih preduzeća o sadržaju novih
EU, nacionalnih i regionalnih programa za podršku istraživanju i
tehnološkim inovacijama,
• Mogućnost da preduzeća učestvuju u mreži odnosa sa drugim
privrednicima i inovatorima u regiji istočnog Jadrana u cilju razmena
znanja, uspostavljanja kontakata i obostrano korisnih odnosa, uz praćenje
razvoja novih tehnologija, zahvaljujući delom i redovnoj ponudi informacija
i pomoći od strane mreže privrednih komora,
• Uspostavljanje stalne mreže italijanskih i inostranih komora
sposobnih da razmatraju oblasti od interesa za mala i srednja preduzeća na
stalnoj i sistematskoj osnovi, promovišući inicijative za olakšane razmene
iskustava između različitih regija.
-v-
Rezultati Međunarodnog projekta ITAC treba da se ujedine sa
rezultatima projekta TISAF i rezultiraju i kroz osnivanje Tehnološkog centra
Užice, kao osnove za razvoj istraživačko razvoje delatnosti za potrebe
privrednog rasta Zlatiborskog okruga i Srbije kao celine.
Duško Majkić, Predsednik RPK Užice
Dragomir Papić, Direktor RPK Užice
- vi -
INSTEAD OF PREFACE
Maintaining a competitive advantage has become a joint denominator
for all market oriented business systems. This aspiration does not depend on
the level of technological sophistication and it is the imperative for their
survival and prosperity. Innovations are a factor of competitiveness which is
of equal importance both at the world and local markets. The ability of a
country to sustain the economic growth and competitiveness lies in activating
innovations and learning. This is why innovation represents a challenge for
every business and especially for those exposed to the international
competition.
Research and development are one of the priorities of European
Union and the essence of Lisabon strategy7 which rests on three bases:
- economic (economy based on knowledge)
- social (investing into education and training)
- ecological (concern for natural resources).
Research, education and innovations make the “knowledge triangle”
which is expected to enable Europe to sustain economic dynamism and social
model8 and it corresponds to the requirements of the EU industrial policy by
putting knowledge into the service of economy, social progress and
environment protection.
Serbia wants to be an equal part of Europe and the leader on the
Balkans. This is a long way to go. The transition is coming to its end after
two decades. A new economic structure has been established with small and
medium sized companies prevailing.
The fact that research and development must be present in enterprises
regardless of their size is indisputable, since the role of big and small
enterprises is complementary in the life cycle of products.9 A product of
research and development results is the so called intellectual property, as a
7
Lisabon strategy was created in March 2000 at the meeting of the Council of Europe in
Lisbon, aiming to make the EU economy the most competitive in the world with achieving
full level of employment by 2010.
8
The Seventh Frame Programme (FP 7) for the period from 2007 to 2013 predicts that the
national investments in research and development are going to reach the goal of 3% Gross
National Product. This programme has the biggest budget since the beginning of the research
identity of European Union.
9
The role of small enterprises is decisive in the initial phase of the lifecycle of a product
because they are more prone to innovations and new products introduction: at later phases,
big enterprises have more possibilities for standardisation and production in large series
aiming to reduce costs per product unit, which makes the product more attractive for the
market.
- vii -
product of mind. It is the property of an individual or organization that can
make a decision to share it freely with the others or to control its utilization.10
The intellectual property rights usually allow the author to use its work in
commercial purposes only for a limited period of time. The society also has
multiple benefits in return for approving these rights, such as:
- by sustaining fair competitiveness and encouraging a wide range of
high quality goods and services.
- by strengthening economic growth and employment
- by supporting innovations and designs
- by promoting technological and cultural progress
- by enriching the pool of general knowledge
Intellectual property is protected by granting exclusive rights to the
author of a work or to use his creation or invention in commercial purposes for a
limited period of time. This right can be sold, licensed or the right holder can
handle it in some other manner. Intellectual property and the intellectual
property rights are granted on basis of national laws of each country or region
and shall be addressed in more detail in a separate chapter of this publication.
The main forces that change the image of intellectual property today and
their possible influence on creation and utilisation of intellectual property are:
1. Globalisation of economy
2. Development of new technologies
3. Growth of economic significance of business innovations and
resources which do not belong to the technology field and which are
not protected by the existing regime of intellectual property.
4. Politicizing of intellectual property issues and
5. Changes in business operations of enterprises.
Innovations represent successful development and implementation of
ideas and knowledge and has for the result that a significantly improved product
or service are offered at the market (product innovation) or when a new and
considerably improved method of production or delivery are commercially used
(process innovation). Changes in knowledge, skills, routines, competences,
equipment or engineering practice are also included in innovations in order to
develop or create a new product or introduce a new process.
In order to create a climate which is going to have an encouraging effect
on innovative processes in Serbia the national innovations system functions as a
complex system of a greater number of relevant institutions and sectors: those
included here are the government, financial sector, education system, labour
market and scientific-technological organisations and research institutions, and
their activities should be directed towards achieving specific goals through
efficient application of public instruments.
Priorities of the national innovations strategy in Serbia should be:
10
The report of International Chamber of Commerce in Paris, “Existing and new possible
questions about intellectual property in economy”, www.iccwbo.org.
- viii -
1) establishing the institutional frame for innovations
2) improving the access to financial resources for innovative ideas of
new and existing enterprises
3) development of infrastructure for supporting the competitiveness of
vital sectors
4) strengthening the relations between science and industry,
development of the potential for technology transfer and
commercialisation of research of Serbian universities and research
centres, and
5) development of innovation culture and education.
In comparison with developed European countries, the innovation potential
in the private sector of Serbia is in a bad position, in terms of the access to
market, financing resources and investments in research and development11
of new products.
The essence of the National strategy of economic development of
Republic of Serbia from 2006 to 2012 is promotion of overall competitive ability
of Serbian economy through reforms in education system, greater emphasis on
research, application of innovations and faster development of new information
and communication technologies. The strategy recognises the significance of
enhancing the international competitiveness, where Serbia takes the 91st place in
the world’s rank order in year 2007. The economy based on knowledge has been
established as a priority goal as a guarantee of a sustainable economic
development.
Important economic problems with technical-technological aspects are:
- critically low technological level
- prevailing participation of technologies of lower capital intensity
- negligible level of our own solutions, and
- slow adoption of other countries’ solutions.
From the aspect of the need to increase the branch competitiveness of
the Republic of Serbia industry, the strategy puts the stress on:
- introduction of tax relief for investments and innovations
- enhancement of technological level and modernisation of capacities,
design and quality improvement and creation of local top-quality brands.
- observing and developing applicable technologies in the world and
practical implementation, research of new programmes, development and
control of new materials, and
11
A witness to this is a very low level of participation of research and development
costs in the gross national product in Serbia (0.13%) compared to the European Union
countries (EU 15 and EU 25 – 1.3%) and the developed countries of the world (USA –
2.02%, Japan -2.32%).
Assignment of funds from the budget of Republic of Serbia for research and
development at research institutes compared to the Gross National Product amounts to
0.14% and is low compared to the European Union (EU 15-0.69% and EU 25 – 0.67%) and
to the developed countries of the world (USA – 0.86%, Japan – 0.8%).
- ix -
- harmonisation of educational and research systems and cooperation
with scientific-educational institutions.
It is expected that implementation of objectives mentioned in the
Strategy are going to result in change of the processing industry structure in
2012 to the benefit of high- tech industrial branches, the participation of which is
going to increase from 14.6% in 2005 to 18% in 2012; the participation of
medium-tech industrial branches is going to decrease (from 48.3% to 45.9%)
and the low-tech ones from 37.1% to 36.1%. High-tech branches are going to
increase their participation in the structure of export from 13.5% to 20%.
The strategy also supports development of clusters and industrial and
technological parks.
In general, The Strategy supports establishing an efficient and competent
and new knowledge and technologies in developing new products and processes.
Innovations are one of the goals of the Strategy for developing the
sector of small and medium enterprises in Republic of Serbia to improve the
competitiveness of this sector, apart from the programme for developing
company management and quality system introduction.
Regional Chamber of Commerce and competitiveness of economy
In the last decade Regional Chamber of Commerce in Uzice has been
paying special attention to the complex approach to developing competence and
competitiveness of its members. It is aware of the fact that evolution and
development of current international circumstances, science, competitiveness
and innovations have become the elements of vital importance for economic
growth and development.
Serbia as a developing country can reduce its economic lag, beside the
other means, by greater engagement in the international economic and scientific
cooperation. For this reason the Regional Chamber of Commerce in Uzice has
been actively engaged in a number of international projects. It maintains an
especially successful cooperation with the Chamber of Trade from Ancona, i.e.
the Italian province of Marche.
The results of the International ITAC project12 shall be presented in this
monograph, the objective of which is to promote innovations as a support to the
processes of high competitiveness. The main objective of the project has been
realised by winning the challenges of technological innovations through
establishing new forms of cooperation between chambers of commerce, public
12
ITAC project is directed towards strengthening the role of Italian chambers of
trade and other chambers in the Adriatic region to give support to innovations, especially in
the fields of metalworking complex (in Serbia), textile industry, food production and
nautics. The projects endeavours to create a network of chambers and research institutes in
order to increase the demand for knowledge and enable more intensive transfer of
knowledge aiming to satisfy the actual needs of economy.
-x-
and private universities, institutes and economy, for the sake of planning,
testing, developing and preparing new products, processes or services or
intrinsic changes in the existing products, production lines or production
processes, which is going to substantially improve competitiveness of
enterprises. To reach this common objective requires fulfilling the following
specific objectives:
• Development of methods for systematic monitoring of the technical
requirements of enterprises
• Establishing a continual relation between public and private research
centres/chambers of commerce, in order to bring closer demand and supply, to
the benefit of small and medium enterprises.
• Facilitating the access of companies to appropriate European, national
and regional financial means which should assist development of their
competitiveness in terms of innovations in technology, processes and products.
• Exchange of knowledge between Italian and foreign partners about
economic and strategic factors which have impact on creating and structuring
business clusters, as a basic tool for local economic growth imbued by
development of innovations and technology,
• Formalising the best experiences in establishing business clusters
• Promoting and implementing new business ventures (spin of)
• Promoting a dialogue between businessmen through modern forms of
communication towards the increase in data exchange, exchange of experience
and business possibilities.
The anticipated results have mostly been realised as follows:
• Rapid expansion of knowledge, acceleration of the processes of
innovation and particularly reduction of the gap between research conducted by
public and private research centres and the business world, and this is what the
Monograph should significantly contribute to.
• Training new vocational profiles (mediators of knowledge) for the
transfer of technological knowledge to businessmen and initiating relations with
research centres.
• Improving the coordination between all sectors for the sake of
improving the transfer of technology towards economy by, among other things,
suggested set up of the Technology Centre.
• Enhancing knowledge of small and medium enterprises about new EU,
national and regional programmes for supporting research and technology
innovations.
• Possibility for the enterprises to take part in a network of relations with
other businessmen and innovators in the region of east Adriatic Sea for the sake
of exchange of knowledge, making contacts and mutually useful relations,
observing the development of new technologies, partly owing to the regular
supply of information and assistance from network of the chambers of
commerce.
- xi -
• Establishing a continual network of Italian and foreign chambers
that are able to consider the fields of interest for small and medium enterprises
on continual and systematic basis, promoting incentives for facilitated exchange
of experience among different regions.
The results of the International ITAC Project should be united with the
results of TISAF Project and should result in setting up the Technology Centre
in Uzice as a basis for development of research and development activity for the
requirements of economic growth of Zlatibor district and Serbia as a whole.
Dusko Majkic, Chairman of RPK Uzice
Dragomir Papic, Director of RPK Uzice
- xii -
UVOD
Tehnološke inovacije su jedna od delatnosti za koju su veoma
zainteresovani, ne samo poslovni sistemi, nego i svi članovi jednog
društva. Nesporna je činjenica da su tehnološke inovacije izrazito krhka i
nestalna kategorija, čiji se nastanak može preduprediti samo u manjoj
meri. Svaki čovek je u svojoj biti, manje ili više kreativan, a načini na koji
će on ispoljiti tu svoju osobinu, koja leži u osnovi svake inovacije, su kod
razlitičih ljudi, različiti.
U svemu tome, savremene informacione tehnologije i Internet, nam
mogu biti od ogromne pomoći, s obzirom na to da njihova primena
eliminiše papir kao medijum i omogućava da se svi poslovni podaci
beleže u elektronskoj formi, a da im se brzo i efikasno pristupa putem
računarske mreže, odnosno Interneta. U okruženju svetske mreže, svaki
poslovni sistem stiče moć da lako prikuplja informacije koje se odnose
na njegovo poslovanje.
Značajno je istaći da se tehnološke inovacije posmatraju pre svega
kao tehnološke inovacije proizvoda, tehnološke inovacije procesa i
tehnološke inovacije u oblasti informacionih tehnologija bez kojih se ne
mogu zamisliti savremeni poslovni sistemi. Detaljnim razmatranjem
prirode i ključnih svojstava inovacija, zaključuje se da je osnovna
filozofija, koja se krije iza svake inovacije, povezivanje tehničkih
mogućnosti i potreba tržišta.
Menadžment tehnološkim inovacijama u svim fazama njihovog
nastanka, razvoja, primene, difuzije posebno je značajan na nivou
društva u celini. Ti najširi aspekti menadžmenta tehnološkim inovacijama
i tehnološkim razvojem u svetlu razvoja čitavog čovečanstva iziskuju
posebna istraživanja u sintezi većeg broja naučnih disciplina.
Tehnološke inovacije nisu tema koja je vezana isključivo za poslovne
sisteme. Odgovarajući, a i u najvećem broju slučajeva presudan uticaj na
poslovne sisteme imaju društvo i država u kojima ti poslovni sistemi posluju.
Najbolji dokaz za to je i činjenica da je Zakonom o budžetu Republike Srbije
za 2008. godinu („Službeni glasnik RS ”, broj 123/07), član 5. opredeljeno da
se deo sredstva u iznosu 250.000.000 dinara, usmerava preko Razdela 15 -1-
Ministarstvo ekonomije i regionalnog razvoja, funkcija 410 Opšti ekonomski
i komercijalni poslovi i poslovi po pitanju rada, ekonomska klasifikacija 621
Nabavka domaće finansijske imovine. Ovaj program o rasporedu i
korišćenju sredstava namenjenih za pretvaranje inovacija u gotov proizvod
sprovodi Fond za razvoj Republike Srbije.
Tehnološke inovacije sve više su predmet pažnje menadžmenta
moćnih poslovnih sistema. Tako, moćni povezuju tehničke mogućnosti
poslovnih sistema i potrebe tržišta i tu traže prostor za tehnološke
inovacije. Da bi tehnološke inovacije, bile uspešne mora se poći od
najšireg mogućeg stanovišta njihovog iniciranja, generisanja i primena u
jednom poslovnom sistemu, koji posluje u uslovima izuzetno hirovitog
tržišta sa nizom različitih uticajnih faktora, koji doprinose da procesi
tehnološki inovacija u poslovnom sistemu postanu izuzetno rizični
poduhvati. Iz tog razloga razvijeni koncepti inovativne organizacije
definišu optimalno interno okruženje procesa uspešne tehnološke
inovacije.
Menadžment naših poslovnih sistema mora uvažavati promene, koje
se događaju u svetu, ali i sve specifičnosti našeg područja. Usvajanje
tehnološlih inovacija zahteva suštinske promene u poslovnom sistemu i
uspostavljanje menadžmenta tehnološkog razvoja u poslovnom sistemu.
U monografiji su navedeni odabrani stavovi mnogobrojnih naučnih
radnika i uspešnih ljudi u različitim oblastima savremenog poslovanja.
Osnovni ciljevi ove monografije ogledaju se u sledećem:
-isticanju problema sa kojima se suočavaju poslovni sistemi u sferi
tehnoloških inovacija
-prezentovanju niza koncepata i tehnika kako bi se ovi problemi
rešili i
-predstavljanju rešenja ovih problema, u granicama teorijskog i
praktičnog, koja se mogu primeniti u različitim poslovnim sistemima sa
posebnim osvrtom na metalopreradjivačku industriju.
Prikazana istraživanja u ovoj monografiji će dati naučni doprinos i u
stvaranju modela superiornih konkurentskih performansi poslovnih
sistema u metaloprerađivačkoj industriji kroz neprekidna usavršavanja i
poboljšanja, ostvarena benčmarking metodom i prihvatanjem najboljih
praksi. To će dati i značajan doprinos razvoju društva u celini.
Takođe, prikazana istraživanja će dati i poseban doprinos razvoju
primene tehnoloških inovacija u metaloprerađivačkoj industriji, što će za
posledicu imati poboljšanja kvaliteta proizvoda i usluga i ostvarivanje
konkurentske prednosti na tržištu. Tome ide u prilog i činjenica da nije
veliki broj radova u našoj zemlji objavljen na ovu temu, pa će ovaj
-2-
naučno istraživački rad značajno doprineti bogaćenju nauke o
tehnološkim inovacijama i našem nezaostajanju za svetom.
Očekivani stručni doprinos je u tome da će prikazani modeli
tehnoloških inovacija pomoći u optimizaciji organizacione strukture
poslovnih sistema u metaloprerađivačkoj industriji, kao i u neposrednim
procesima primene tehnoloških inovacija u njima. Takođe, ova
monografija će inicirati i druge specifikovane projekte u ovoj oblasti.
Motivi za pisanje ove monografije su pre svega razvojno ekonomski. Monografija ima za cilj da svim čitaocima pomogne da izadju
iz lavirinta ekonomskog beznadja u kome se nalaze. Da im pomogne da
identifikuju šanse i da osmišljeno i odlučno krenu u samostalno kreiranje
svoje poslovne sudbine.
Vreme u kome živimo je plodno tlo za primenu ideja i znanja koja
će u ovoj monografiji biti predstavljena. Poslovni sistemi su u kolapsu ili
krizi. Zaposleni kadrovi u njima su angažovani sporadično ili polovično.
Veliki broj zaposlenih kadrova predstavlja i tehnološki višak. Jedan od
mogućih izlaza iz te teške situacije je i menadžment razvoja tehnoloških
inovacija. To je uvek bio i prostor uspešnog prosperiteta poslovnih
sistema, čak i u najvećim društvenim nesrećama i ekonomskim krizama,
koje su zahvatale pojedine zemlje.
Želja autora ove monografije je da se utvrdi stanje inovativne
delatnosti na reprezentativnom uzorku u poslovnim sistemima
metaloprerađivačkog kompleksa u Zlatiborskom i Pirotskom okrugu.
Kompleksnim istraživanjem utvrdiće se svi relevantni faktori neophodni
za uspešno projektovanje održivog modela interakcije tehnoloških
inovacija i procesa i razvoja preduzetništva u metaloprerađivačkoj
delatnosti i društvu, kao celini. Primenom samog koncepta poslovni
sistemi bi potpuno zadovoljili potrebe kupca, a zauzeli bi najbolje
strateške pozicije na tržištu, stekli konkurentske prednosti, ostvarili
maksimiziranje profita kao tekućeg cilja poslovanja, i preduslova za
razvoj.
Tematski posmatrano monografija je podeljena na sedam poglavlja.
Nakon uvodnog izlaganja o inovacijama, poseban akcenat se stavlja na
pregledu stanja tehnoloških inovacija i snimku istih u
metalopreradjivačkoj industriji. Na osnovu snimka stanja i detaljne
analize biće predložena optimalna organizacija inovativne delatnosti u
Zlatiborskom okrugu. Pitanje intelektualne svojine i njen uticaj na
uspešnost poslovanja zaokuplja pažnju poslovnog sveta pa će dobiti
zasluženo mesto i u ovoj publikaciji. Posebna pažnja biće posvećena
autorskim i srodnim pravima i njihovom ostvarivanju. Takođe, svoje
mesto u ovoj Monogafiji dobiće i primeri tehnoloških inovacija, i to kroz
-3-
primere uspelih Mega projekata, kao i kroz primere tehnoloških inovacija
na nivou naše zemlje. Dato je i nekoliko studija slučajeva, kojima se
pomaže inovatorima i drugim zainteresovanim da svoja prava i želje u
oblasti intelekualne svojine lakše ostvare. Prijava pronalazaka Evropskoj i
nacionalnim organizacijama za intelektualnu svojinu biće detaljno
prikazana, da bi se učinila prihvatljivijim za naše inovatore.
-4-
1.MENADŽMENT TEHNOLOŠKIH INOVACIJA –
NOVA PARADIGMA USPEŠNOG POSLOVANJA
Tehnološke inovacije (dalje: TI) se posmatraju, prvenstveno kao:
-tehnološke inovacije proizvoda, i kao
- tehnološke inovacije procesa.
Njima se danas, dodaju i TI u oblasti informacionih tehnologija
(dalje: IT), bez kojih je nezamislivo savremeno poslovanje poslovnih
sistema (dalje: PS). Uspešne TI polaze od potreba tržišta i tehničkh
sredstava kojima se te potrebe zadovoljavaju.
Menadžment TI je deo strateškog menadžmenta tehnologijom u PSu, pa su elementi strateškog menadžmenta PS-a stalno prisutni i u
organizacionom pristupu TI. Uspešan menadžment PS-a podržava i
obezbeđuje klimu tehnološke inovativnosti kroz:
1.optimalan izbor pravaca inovacijske aktivnosti u PS-u,
2.stvaranje uslova i uspešnu realizaciju projekata TI u ciklusu od
nastanka ideje o TI do njene uspešne primene u konkretnim tehnološkim
procesioma PS-a, a sve sa ciljem da se ostvari njegova tehnološka
konkurentnost.
Ovo je potvrđeno i dugogodišnjim istraživanjima koja su potvrdila
da su to i najbitniji činioci ekonomskog rasta i razvoja.13
Tehnološki napredak predstavlja rast izlaza (autputa) po jedinici
osnovnih kategorija ulaza (inputa)- rada, kapitala i resursa (materija,
zemlja).
Nekontrolisan tehnološki napredak može dovesti do ekološke
katastrofe i ogromnih ekoloških troškova. Za to se danas u svetu sve više
primenjuje sistema KOPPSIO (kompleksna optimizcija poslovnoproizvodnih sistema u interakciji sa okruženjem). On podrazumeva da se
porede ukupni troškovi i dobiti od primene novih tehnologija, što
podrazumeva objektivnu ocenu troškova vezanih za životnu sredinu i
narušavanje ravnoteže prirodnih resursa, kao i dugoročne štete od
korišćenja pojedinih tehnologija. Tako SAD intenzivno istražuje po kojoj
stopi se prirodni resursi (nafta, gas, drvo) troše kako to utiče na njeno
nacionalno bogastvo.14
13
Taishoff, E., Tecnhical progress multiplies output potential of investment, Washington
Economic Reports, 22.VI.1994, str. 4.
14
Taishoff, E., US seeks to measure environmental costs of production, Washington
Economic Reports, 1.VI.1994, str. 3.
-5-
Menadžment naših poslovno-proizvodnih sistema (dalje: PPS) mora
uvažavati promene, koje se događaju u svetu, ali i sve specifičnosti našeg
područja. Usvajanje nove tehnologije zahteva suštinske promene u PS-u i
uspostavljanje tehnološkog menadženta u PPS-u
1.1.Tehnološke inovacije i poslovni sistemi
Razvoj društva propratio je i odgovarajući razvoj tehnologija.
Intenzivan razvoj tehnologija vezan je za period od 1820 - 1900.god.
zahvaljujući značajnim TI: parna mašina, mašina za čišćenje pamuka,
Besemerov proces za dobijanje čelika, vulkanizacija gume itd, kao
tehnološke osnove industrijskog razvoja.15
Industrijska revolucija sa svoja tri karakteristična razdoblja (sl.1.1) u
savrmenim uslovima prelazi u informacionu revoluciju.
INDUSTRIJSKA REVOLUCIJA
1.DOBA
ENERGETSKOG
INŽENJERSTVA
(kraj 18. do kraja
19. veka):
-ljudski rad zamenjen radom mašina, zahvaljujući
parnoj mašini.
2.DOBA
MEHANIZACIJE
(započelo krajem
19. veka):
-korišćenje električne
energije donelo je mehanizaciju operacija,
-korišćenje tradicionalnih tehnologija.
3.DOBA
AUTOMATIZACIJE
(započelo oko 1950.g.)
-zasnovano na razvoju
informacione i
tehnologije mikročipa,
-koriste se fleksibilne
tehnologije (savremene
proizvodne i IT).
Sl.1.1.Ključni periodi industrijske revolucije
Danas su prisutne ogromne razlike između razvijenog i nerazvijenog
sveta, koji pretežno koristi zastarele tehnologije. Razvijeni svet,
uglavnom, svoje bogastvo bazira na korišćnju novih-savremenih
proizvodnih i IT tehnologija (tab.1.1).16
15
16
Ansoff, I. McDonnel, E., Implanting Strategic Management, Prentice Hall, London, 1990., str. 3.
Noory, H., Managing the Dinamics of New Technology, Prentice Hall, London, 1990., str. 3.
-6-
Različiti periodi industrijske revolucije doneli
proizvodne filozofije i filozofije upravljanja i to:17
su različite
Tab.1.1.Poređenje karakteristika tradicionalne tehnologije i fleksibilne automatizacije
Tradicionalne tehnologije
Nove tehnologije
Ekonomija obima
Kriva učenja
Speijalizacija zadataka
Rad kao društvena aktivnost
Izdvojeni varijabilni troškovi
Standardizacija
Skupa fleksibilnost i varijetet
Karkateristike fabrika sa
tradicionalnom tehnologijom
Centralizacija
Krupna postrojenja
Uravnotežene linije
Ujednačeni tokovi
Ekonomija opsega
Kraći životni ciklus proizvoda
Višenamenska oprema
Sistemi bez radnika
Zajednički troškovi
Varijetet
Profitabilna fleksibilnost i varijetet
Karkateristike fabrika sa fleksibilnom
tehnologijom
Decentralizacija
Dezagregirani kapacitet
Fleksibilnost
Fleksibilnost
tokova i podsticaj
promenama.
Standradna konstrukcija proizvoda Mnoštvo proizvoda prema zahtevima
kupca
Nizak stepen promena i visoka Inovacije i responzivnost
stabilnost
Zalihe kao rezerva za
Proizvodnja vezana za tražnju.
ujednačavanje toka.
Fokusirana fabrika kao
Funkcionalne sposobnosti koje
organizacioni konncept.
omogućavaju kreativne organizacije.
Obogaćivanje i proširenje
Odgovornost vezana za nagrađivanje.
poslova.
Sistemi sa ujednačenim
Automatizacija serijske proizvodnje.
tokovima.
1. Period predtejlorizma,
2. Period masovne proizvodnje i
3. Period fleksibilne proizvodnje.
17
Noory, H., Managing the Dinamics of New Technology, Prentice Hall, London, 1990., str. 5.
-7-
Postoji podela i na sledeće periode:18
1. Period masovne proizvodnje od 1820.god.,
2. Period masovnog marketinga, od 1930.god.,
3. Post-industrijski period, od 1950.god.
Upravljački sistemi u PS-u prate izmenu stepena promenljivosti
promena i prošli su četiri etape:
1.Menadžment putem kontrole performansi- pasivan pristup razvijen
u vreme sporih promena,
2. Menadžment putem ekstrapolacije, koji se vezuje za period ubrzanja
promena i mogućnost predvđanja budućnosti ekstrapolacijom prošlosti,
3. Menadžment putem anticipiranja, koji se vezuje za period relativno brzih
promena, aii dovoljno sporih da se mogu anticipirati i dobiti adekvatan odgovor,
4. Menadžment putem fleksibilnog/brzog odgovora, koji se vezuje za
savremeni trenutak u uslovima nepredvidivih, brzih promena kada se
savremeni PS prilagođava zahtevima okruženja.
Danas su tri osnovna pristupa u otkrivanju suštine organizacijskih promena u
svetskoj privredi: strukturni, tehnološki, i ljudski (humani) (tab.1.2).19
Uticaj tehnologije na funkcionalnost PS-a je evidentan. Kompleksan
je odnos tehnologije i organizacije, sa posebnim naglaskom na inovacione
promene. Danas se većina teoretičara i praktičara vezuju za uspostavljanje
integralnog modela tehnološke inovacije.
Integralni model tehnologije se sastoji iz četiri komponente:20
1.HARDVER (opredmećeni delovi tehnologije),
2.SOFTVER (formalizovani, zaštićeni oblici znanja),
3.ORGVER (organizacija, upravljanje, neformalizovani oblici
tehnološkog znanja, znanje i veština kadrova), i
4.NAUKA, kao naučno-teoijska saznanja i fundament svih tehnologija.
Međutim, analizom radova iz ove oblasti može se zaključiti da
raniji radovi o tehnologiji istu su izjednačavali sa opremom zanemarivši
neopredmećene komponente:
-tehnološki softver,
-orgver, i
-brejver (znanja i veštine kadrova, nauka kao naučno teorijska
saznanja i osnova svih tehnologija).
Danas se nauka i praksa zalažu za svestrano sagledavanje
tehnologije i za dinamički pristup promenama u tehnologiji i organizaciji,
ističući značaj inovacija. Pri tome primarno mesto treba dati organizaciji i
18
Noory, H., Managing the Dinamics of New Technology, Prentice Hall, London, 1990., str. 7.
Mc Lennan, R., Managing Organizational Change, Prentice Hall, New Jersey, 1989,
str.161.
20
Levi-Jakšić. M., Upravljanje tehnološkim inovacijama, FON, Beograd, 1999., str. 17.
19
-8-
upravljanju, a ne kompjuterima. Izbor nove tehnologije treba izvršiti
shodno potrebama, a ne kompjutera i kompjuterskog sistema.21
Tab.1.2.Osnovni pristupi u organizacionim promenama PS-a
R.br. PRISTUP
1.
STRUKTURNI
PRISTUP
2.
TEHNOLOŠKI
PRISTUP
3.
LJUDSKI
(HUMANI)
PRISTUP
OPIS
Poseduje četiri osnovna modela-klase istraživanja:
1.Strukturne promene kao osnovni mehanizam
promena-optimizacije organizacije.
2.Ideja o decentralizaciji organizacije, kojom se
ostvaruje veća fleksibilnost organizacionih celina i
mogućnost boljeg korišćenja tehnologija i sl.,
3.Orijentacija ka isticanju prednosti uspešnog
obavljanja zadataka kao krajnji cilj i kriterijum
organizacionih promena. To je tzv. svojevrsno
društveno inženjerstvo jer krajnji cilj ostvaruju
zaposleni ljudi na koje se usredsređuje pažnja.
4.Istraživanje mreža komunikacija unutar PS-a, jer
optimalne komunikacione strukture u PS-u mogu se
mnogo razlikovati u kompleksnim PS u zavisnosti
od tipova zadataka koji se realizuju u pojedinim
organizacionim celinama.
-Uvažava tehnološke kategorije organizacione
promene i zasnovan je na Tejlorovom učenju.
-Nedostatak ovog pristupa ogleda se u nedovoljnom
uvažavanju čoveka-radnika i njegovog doprinosa
uspehu PS-a,
-Pojavom operacionih istraživanja i personalnih
računara zbačajno je osnažen tehnološki pristup,
koji je danas daleko sveobuhvatniji, višefaktroski, i
dugoročno orijentisan.
-Nastoji da promeni organizaciju putem promene
ponašanja zaposlenih u njoj.
-Menjanjem ljudi može se izazvati njihova
kreativnost, koja će doneti brojne kreativne
invencije, koje mogu dovesti i do transformacije
organizacione strukture PS-a.
21
Preece, D., Managing The Adoption of New Technology, Routledge, London, 1989., str.
53.
-9-
Upravljati tehnologijom u PS-u znači:
1.upravljati inovacijama i inovacionim procesima,
2.upravljati horizontalnom difuzijom inovacija u PS-u, i
3.upravljati konkretnim tehnološkim sistemima, procesima i
operacijama implementirane tehnologije.
1.2.Uslovljenost tehnologije i organizacione strukture
poslovnog sistema
Uspešnu primenu novih tehnologija nužno prati odgovarajuća
organizaciona struktura, kao deo infrastrukture za podršku u okviru koje
deluju tehnički sistemi. Organizacionu strukturu prate, nužno, sledeće
promene:
-sve organizacione celine i funkcije PS-a se međusobno integrišu,
-organizacije postaju ″pliće″,
-multifunkcionalni timovi planiraju, realizuju i upravljaju
promenama,
-unutar tima i među timovima stvara se veća elastičnost.
-autoritet se stiče konkretnim doprinosom, a ne po osnovu položaja
koji pojedinac zauzima, itd.
Najbolje je da svaki PS razvije organizacionu strukturu u skladu sa
svojim unutrašnjim svojstvima i u vezi sa odnosima koje uspostavlja sa
okruženjem (sl. 1.2). Pri tome, pod organizacionom strukturom posmatra
se relativno trajna dodela radnih uloga i administrativnih mehanizama
koji kreiraju oblik međusobno povezanih radnih aktivnosti i omogućavaju
organizacijama da vode, koordiniraju i kontrolišu sve radne aktivnosti.22
Praksa nas uverava da postoji više različitih pristupa u
organizovanju organizacione strukture PS-a. Jedna od mogućih podela
organizacione strukture je na tri osnovna tipa:
1.Funkcionalni, koji se opisuje kao hijerarhijska struktura
zasnovana na očuvanju jedinstva funkcija ili discipline. Polazi od
22
Hax, A.C., Majluf, N.S., Strategic Management: An Integrative Perspective, Preantice
Hall, Englewood Cliffs, 1984.
- 10 -
DINAMIČNA TRŽIŠTA
-Međunarodna konkurencija.
-Skraćivanje životnog
ciklusa proizvoda.
-Veća individualnost kupaca.
PROMENE U
OKRUŽENJU
-Novi zakoni
-Novi standardi,
-Novi propisi
-Ekološki problemi
UTICAJI OKRUŽENJA NA
ORGANIZACIONU STRUKTURU
POSLOVNOG SISTEMA
potrebnih inputa za obavljanje zadataka u PS-u. Inputi su obično funkcije:
proizvodnja, tehnologija, finansije, marketing, istraživanje i razvoj,
kadrovi i dr. Konkurentna je pri proizvodnji jednog proizvoda, sa jednim
tržištem i kad je PS mali.
2. Divizioni, koji polazi od toga da određeni zadatak treba završiti
za definisano vreme. Sektori se dobijaju podelom PS-a po metodama
grupisanja po proizvodu, po teritoriji, po potrošačima i sl.23
3.Matrični, koji polazi od toga da ljudi u PC-u pripadaju
funkcionalnoj hijerarhiji, a da u isto vreme učestvuju kao članovi
projektnog tima, u realizaciji određenih projekata. Ovaj tip ima i svoje
prednosti, ali i nedostatke.24
TEHNOLOŠKE
OPREME
-Automatizacija
-Informacioni
sistemi,
-Fleksibilni proizvodni sistemi
PROMENE
PARADIGME
-Timski rad,
-Decentralizacija,
-Participacija
Sl.1.2.Prikaz uticaja okruženja na organizacionu strukuru PS-a
Pored ovih osnovnih oblika organizacionih struktura u praksi se susreću i
hibridne-složene organizacione strukture: multidiviziona organizaciona struktura.
holding organizaciona struktura, globalno matrična organizaciona struktura.25
Kultura organizacije, itekako, utiče na odnos prema tehnološkim
inovacijama. Takođe, tehnološke promene zahtevaju promene u kulturi
organizacije u pravcu tzv. inovacione organizacione kulture. Uspeh se postiže
samo multidisciplinarnim radom, koji objedinjava tehnologiju i potrebne
promene u organizaciji. Znači, timski rad je osnovni preduslov za
23
Wren, D.A., Voich, D., Menadžment-proces, struktura i ponašanje, Privredni pregled,
Beograd, 1994., str. 234.
24
Bulat, V. Industrijski menadžment, ICIM, Kruševac, 2001., str. 102.
25
Đorđević, B., Osnove menadžmenta, Niš, 1999, str. 81.
- 11 -
prevazilaženje mogućih jazova između tehnologa i generalnog menadžera u
PS-u, koji mogu biti:26
-informacioni plan,
-semantički jaz, i
-vrednosni i plan ciljeva.
Da bi se svi ti jazovi prebrisali treba razvijati organizacionu kulturu u
PS-u, čiji moto će biti i ostvarenje profitabilnosti na duži vremenski period.
Ključne promene u PS-u mogu se izvršiti i u modelu sedam S, koji
ističe sedam ključnih sadržaja za uspešno upravljanje PS-om. Model je
kršten po početnim slovima engleskih termina(tab.1.3).27
Tab.1.3.Prikaz modela sedam S
Opis
R.br. Naziv
Pravac delovanja kojim se ostvaruje prednost na
1.
Strategija
konkurentima, unapređujući odgovarajuće resurse
(strategy)
(naročito tehnološke) uz ostvarenje bolje tržišne pozicije.
Oganizaciona šema i ceo paket koji je prati u
2.
Struktura
(structure) definisanju podele zadataka i odgovornosti, ali i u
njihovoj integraciji.
Ulazno-izlazni tokovi i procesi kojima se prikazuju
3.
Sistemi
sve aktivnosti PS-a (npr. Informacioni sistem, sistem
(systems)
menadžmenta kvalitetom, poizvodni sistem, sistem
finansiranja, tehnološki sistem i dr.).
Realno sagledavanje svih kategorija značajnih u PS-u,
4.
Stil
kojima
se utiče na ponašanje zaposlenih i koje su
(style)
prioritetne, a pre svega vezuju se za menadžment PS-a.
Ljudstvo zaposleno u PS-u, koje treba sagledati na
5.
Kadrovi
pravi način kao celinu, strukturno i dinamički
(staff)
praćenjem svih promena u vezi s njim.
Sposobnosti i potencijali PS-a kao celine. To nije
6.
Veštine
prost zbir pojedinačnih znanja i umeća zaposlenih.
(skills)
Treba težiti sinergiji.
7.
Zajedničke Vrednosti koje se ističu iznad svih ostalih u PS-u, a
prihvaćene su od većine u PS-a.
vrednosti
(shared
values)
26
Ansoff, op.cit., str. 173.
Peters, T.J., Waterman, R.H., In Search of Excellence, Harper & Row Pub., New
York, 1982.
27
- 12 -
Osim ovog modela za praksu sagledavanja, identifikovanja, razvoja
i primene tehnologije veoma je značajno koristiti tzv. tehnološku
inteligenciju.28 Tehnološka inteligencija je oblik konkurentske inteligencije i
značajno smanjuje rizik i otvara nove perspektive za PS. Naime
tehnološka inteligencija koristi informacije kao ulaz, pa ih sortira,
analizira, interpretira i pretvara u kreativni i korisni rezultat. Poznato je da
svaki PS raspolaže akumulacijom većih količina informacija, ali izuzetno
mali broj njih ih pretvara u konkurentsku inteligenciju. Značaj tehnološke
inteligencije ogleda se, pre svega, u poboljšanju kvaliteta strateških i
operativnih odluka menadžmenta PS-a, a sve to zahvaljujući novoj
dimenziji i perspektivi eksternih uslova i događaja.
Ovaj vek će imati veštački stvorene komparativne prednosti
zasnovane na tehnologijama, znanju i umeću, a ne na prirodnim resursima
u odnosu kapital/rad. Sa tog razloga razvojne, istraživačko/razvojne
komponente tehnologije sve više dobijaju na važnosti.
1.3.Zavisnost strategije poslovnog sistema od tehnoloških
inovacija
Nesumnjivo je da tehnološke inovacije utiču i na strategiju PS-a.
Naime, prisutan je novi pristup tehnološkim inovacijama:
1.Jer se tehnologija i tehnološke inovacije (proizvoda i procesa) u
konkurentskoj borbi na hirovitim tržištima posmatraju kao faktor
konkurentnosti, i
2.Pojavile su se nove informacione i proizvodne tehnologije sa
brojnim prednostima u odnosu na tradicionalne, pa je itekako potrebno da
se i modeli tehnoloških inovacija prilagode ovim vrstama tehnologija.
Poslovna strategija se bavi cuiljevima PS-a, njegovim
proizvodnim/tržišnim fokusom i opsegom i konkurentskim prednostima.
Uticaj tehnologije na poslovnu strategiju PS-a danas integriše pitanje
tehnologije proizvoda, tehnologije procesa i informacionih tehnologija u
PS-u, posmatrajući ih sa stanovišta efikasnosti, efektivnosti i daljeg
razvoja.
28
Stefan, R., Tehnološka inteligencija: moćno sredstvo za konkurentsku prednost, u
časopisu Artur De Little, Realiring the Power of Technology, Tematsko izdanje
časopisa Prism, drugi kvartal 1991., Massachusetts, SAD
- 13 -
Danas je prisutna i pojava fragmentacije strateškog upravljanja
tehnologijom radi njene usaglašenosti sa celokupnom poslovnom
strategijom PS-a jer:
1.Tehnologija determiniše identifikovanje strateških područja
poslovanja PS-a (engl. strategic business area – SBA),
2.Tehnologija determiniše strateške poslovne jedinice PS-a (engl.
strategic business units-SBU), koje uz tehnološki potencijal PS-a
ostvaruju ciljeve poslovne strategije, i
3.Dinamika tehnologije
okruženju u odnosu na postojeću
tehnologiju u PS-u stalno se menja, pa PS mora uspostaviti strateška
tehnološka područja poslovanja-STP. STP određuje pravce TI u PS-u na
duži vremenski period sa ciljem da se ostvari rast profitabilnosti,
osvajanja novih tržišta i sl.
Očevidno je da tehnologija utiče na poslovnu strategiju PS-a, a i
uslovljava sprovođenje poslovne strategije i pruža podršku kod promene
poslovne strategije i kod ostvarivanja poslovnih prednosti PS-a.
Strategija PS-a se usklađuje sa delovanjem okruženja. Strategija
tehnološke agresivnosti PS-a se usklađuje:
1.eksterno: sa tehnološkim promenama u okruženju i globalnom
strategijom PS-a, i
2.interno: sa tehnološkom sposobnošću ili internim snagama
tehnološke moći u PS-u.
Okruženje deluje na PS preko svojih promenljivosti i to:
tehnoloških, promenljive konkurencije, saturacije rasta i društvenopolitičkih pritisaka. Uticaj ovih dejstava ne rešava se prostim dodavanjem
delatnosti PS-u. Najpre se mora optimizirati konkurentska strategija PS-a
preispitivanjem područja poslovanja BSG matricom, a zatim optimizirati
celokupni portfolio poslovanja PS-a.
Strateška analiza, najpre, obuhvata analizu okruženja PS-a
utvrđujući jasne buduće trendove, opasnosti i šanse koje se nude PS-u.
Ovom analizom utvrđuje se strateško područje poslovanja-SBU, koje čini
izdvojen deo okruženja u kome PS posluje ili će tek poslovati. SBA se
definiše bez obzira na postojeću strukturu ili tekuću delatnost PS-a.
Objektivna analiza treba da rezultira definisanjem perspektive
rasta/profitailnosti/turbulencije-tehnologije koje SBA treba da, u
budućnosti, omogući kompetentnom konkurentu. SBA treba
menadžmentu PS-a da omogući donošenje sledećih odluka:
1.U kojim SBA će PS poslovati u budućnosti ?
2.Koji konkurentski položaj će PS zauzeti u svakom SBA u kome se nađe?
- 14 -
3.Kakvu konkurentsku strategiju bi PS trebao da sledi da bi ostvario
željenu poziciju?
Jake svetske kompanije General Electric i sl. razvijaju u svom
sastavu strateške poslovne jedinice-SBU i zadužuju ih da razviju stratešku
poziciju PS-a u jednoj ili više SBA(sl.1.3). Menadžeri, imaju mnogo
poteškoća da izvrše segmentacije okruženja PS pri definisanje SBA.
Osnovni razlog za to je opterećenost sopstvenim PS-om što ih sprečava da
objektivno sagledaju poslovna područja okruženja. Pri definisanju
streteških područja poslovanja SBA treba uzeti u obzir:
1.potrebe društva za određenim proizvodima,
2.tehnologiju koja će zadovoljiti potrebu u budućnosti,
3.tip potrošača koji će imati tu potrebu i
4.geografsku regiju u kojoj će se potreba javiti i na koju treba
plasirati proizvod.
Poslovni sistem
Okruženje
SBA1
SBA2
SBU
SBA3
Sl.1.3.Prikaz odnosa SBA i SBU
1.4.Kako doći do strateške tehnološke konkurentnosti?
Uspešnost PS-a, u budućnosti, zavisi od njegove posvećenosti
eksternim i internim problemima. Menadžment PS-a će voditi inovacije,
organizovati proizvodni ciklus koji je orijentisan na istraživanje i razvoj, a
proizvodnja i marketing će biti fleksibilni i responzivni na promene u
miksu prozvod-tržište.29 Pri tome vitalni resurs stalne konkurentsnosti PS29
Ansoff, H. u knjizi Twiss, B., Managing Technlogical Innovation, Longman, New
York, 1986, str. 173.
- 15 -
a je dinamika tehnologije, pa ista zaslužuje potrebnu i dovoljnu pažnju
menadžmenta PS-a. To se obezbeđuje uspostavljanjem inovativne
organizacije, koja prihvata i sprovodi promene u najkraćem mogućem
roku, a sve sa ciljem da se očuva tržišna konkurentnost PS-a.
Savremeni PS teži da ostvari što veći stepen elastičnosti
tehnologije procesa, koja će obezbediti generisanje više živonih ciklusa
tehnologije proizvoda. To znači da PS će biti sposoban da ponudi tržištu
širi asortiman svojih proizvoda, i da će potpunije zadovoljiti zahteve
kupca i time steći konkurentsku prednost. Preporuka menadžmentu PS-a
je da što češće vrši tehnološku portfolio analizu u cilju da se utvrdi status
pojedinih tehnologija u PS-u u odnosu na lidere i u odnosu na tržišne
potrebe u okviru različitih SBA.
Naročitu pažnju menadžment PS-a treba da posveti odnosu tehnoloških
inovacija i procesa u PS-u. To bi trebalo da bude osnova za definisanje
budućih pravaca strateškog delovanja koji će pored ostalog doneti i razvoj
šireg asortimana proizvoda, veći kvalitet i potpuno zadovoljenje potreba
kupca.
Strateška pozicija tehnoloških inovacija sagledava se pomoću tri modela i to:
1.Technology push (sl.1.4), koji polazi od shvatanja da je primarna
uloga istraživanja i razvoja u procesu TI, kojima će se generisati novi
pronalasci, a sve ostalo dolazi samo po sebi (proizvodnja, poslovni uspeh,
tržišna prednost, konkurentnost PS-a i dr.).
Istraživanje
i tazvoj-IR
Proizvodnja
Marketing Kupac
(tržišna
potreba)
Sl.1.4.Model technology push
Ovaj model podrazumeva da pronalazak pokreće inovativnu
aktivnost u PS-u, koja se završava primenom i difuzijom inovacije. Znači,
najvažnije je generisati TI, a drugorazrednog značaja je njihova primena u
proizvodnji i tržišna realizacija.
3. Strategy pull model (sl.1.5), koji polazi od strateških pravaca
razvoja PS-a opredeljenim strateškim odlukama i proaktivnim delovanjem
PS-a u okruženju. U PS-u se formiraju izdvojena strateška područja
poslovanja (SBA) i strateško tehnološka područja (STP), koji su zaduženi
da sagledavajući promene u okruženju i u PS-u, ostvare dominantan
tržišni položaj PS-a ne obazirući se strogo na tražnju na tržištu već na
svoje sve prednosti prethodna dva modela. Omogućava da se zahtevi
okruženja usaglase sa idejama iz PS-a.
- 16 -
Strategija
PS-a
Istraživanje i
razvoj IR
Proizvodnja
Marketing
Kupac
tržišna
potreba
Sl.1.5. Model Strategy pull
Kritični faktori uspešnosti TI uz uvažene marketinške i strateške
orijentacije obuhvataju30:
1. stratešku orijentisanost,
2. tržišnu orjentisanost,
3. značajnost za sve ukupne ciljeve organizacije u celini,
4. efektivnost izbora projekata i sistema vrednovanja,
5. efektivnost upravljanja i kontrole projekata,
6. izvore kreativnih ideja,
7. spremnost organizacije da prihvati inovaciju,i
8. privrženost jednog ili više pojedinaca organizaciji.
Ovi faktori se mogu sistematizovati u tri grupe (sl.1.6).
Strateško planiranje u PS-u se može razmotriti na četiri nivoa (sl.1.7):
1.institucionalna strategija, 2.strategija PS-a, 3.strategija poslovnih
jedinica i 4.funkcionalna strategija
Faktori uspešnosti tehnološke inovacije
Faktori
efikasnosti TI
-strateška
orijentacija PS-a
-tržišna
orijentacija PS-a
-analiza
benefit/cost
prednosti i td.
Faktori efikasnosti
uspešne primene u PS-u
-savladavanje otpora
promenama
-razvoj inovativne
organizacione klime
-obrazovanje i trening ljudi
-adaptacija
-brzo učenje i
prilagođavanje promenama.
Faktori uspešnog
vođenja IR
projekata:
-potrebe
projektnog
pristupa u
menadžmentu TI u
PS-u.
Sl.1.6. Prikaz faktora uspešnosti TI
30
Twiss,B.C.,Managing Tehnological Innovation, Longman, England, 1986.g. str.28.
- 17 -
Strateško planiranje u PS-u
Institucionalna
strategija –
misija PS-a
1.Daje odgovor
na pitanje:
- Ko smo ?
-Kuda stremimo ?
2.Odnosi se na
razvoj
osnovnog
karaktera i
uloge PS-a.
Strategija
poslovnih
jedinica
-konkretno planiranje
1.Utvrđuje :
portfolija na nivou PS-a
a.jasan i detaljan
-utvrđuje kojim
plan ciljeva i
asortimanom će se PS
zadataka poslobaviti u budućnosti
vnih jedinica
-utvrđuje šta će
b.način na koji
doprineti jačanju PS-a
će poslovne jedi-utvrđuje kako uskladiti nice obezbediti
delovanja posebnih pos- ostvarenje utvrlovnih jedinica unutar PS-a đenih ciljeva.
Funkcionalna
strategija
-osigurava uspešnu primenu
poslovne
strategije u
okviru PS-a
-odnosi se na
strategije:
1.tehnologije
2.proizvodnje
3.marketinga
4.IR i td.
Sl.1.7. Prikaz strategija i strateškog planiranja u PS-u
Strategija PS-a
1.5.Inovativni poslovni sistemi
Tehnološke inovacije sve više su predmet pažnje menadžmenta
moćnih PS-a. Tako, moćni povezuju tehničke mogućnosti PS-a i potrebe
tržišta i tu traže prostor za TI, danas se na osnovu dva domena(marketing
i istraživanje i razvoj) dodaje i njihovo kompleksno sadejstvo sa nizom
uticajnih faktora PS-a. Takođe pretpostavka je da je PS otvoren prema
okruženju, elastičan, opredeljen na proaktivnu ulogu menjanja i uticaja na
okruženje.
Da bi TI, bile uspešne mora se poći od najšireg mogućeg stanovišta
njihovog iniciranja, generisanja, primena u PS-u, koji posluje u uslovima
izuzetno hirovitog tržišta sa nizom različitih uticajnih faktora, koji
doprinose da procesi TI u PS-u postanu izuzetno rizični poduhvati. Sa tog
razloga razvijeni koncepti inovativne organizacije definišu optimalno
interno okruženjeprocesa uspešne TI.
Koncept procesa TI pod uticajem dve osnovne grupe faktora iz
okruženja(1.stanje tehničkog znanja i način korišćenja proizvoda i
procesa i 2. tržišne potrebe za novim proizvodima i procesima) je
- 18 -
nepotpun za savremeno poslovanje PS-a. Naime dokazano je da
organizacija i upravljanje igraju najvažniju ulogu u primeni novih
proizvodnih tehnologija.
Fleksibilnu proizvodnu tehnologiju prati nova nova organizaciona
struktura PS-a, kao i novi oblik organizacije proizvodnje, fleksibilni
sistemi upravljanja proizvodnjom (FSUP). Ovaj oblik organizacije
proizvodnje odgovaraće fabrikama budućnosti31.
U SAD i na razvijenom zapadu sve više se koriste savršene
tehnologije težeći ostvarenju koncepta kompjuterski integrisane
proizvodnje(CIM) i fabrika visokoh nivoa automatizacije32. Japan se ovoj
filozofiji suprostavlja manje kompleksnim tehnologijama, koje se mogu
koristiti za šire namene. Cilj je postići veću produktivnost i kvalitet i sa
cenom konkurentnom na svetskom tržištu. Japan želi ostvariti fleksibilan
tržišni nastup, orjentišući proizvodnju prema specifičnim zahtevima
kupca.
Očevidni je da razvijeni Zapad sledi filozofiju imperativa
tehnologije, a Japan tržišta i tržišnih zahteva. Male zemlje treba da se
prilagode i potraže sopstveni put u razvoju uopšte.
Koristeći sva pozitivna svetska iskustva i prilagiđavajući ih
sopstvenim uslovima, to je saglasno i sa rezultatima brojnih iskustava
sadržanih u tezi: da bi se održala efektivnost PS-a(uspešnost, poslovni uspeh,
željene karakteristike PS-a), on se mora uskladiti sa okruženjem koje je
podeljeno na različite rangove33 i to:
1. pripadna industrijska grana u kojoj je izrazit rast, zrelost ili
opadanje kod životnog ciklusa tehnologije proizvoda i procesa,
2. proizvodnja industrijskih ili potrošačkih proizvoda,
3. fragmentirana ili koncentrisana industrija, i td.
Posmatrano na međunarodnom nivou PS može biti globalno
orijentisan ili orjentisan, pre svega, na jednu zemlju(multidomesticilno).
Sva relativna istraživanja dokazala su da da postoje četiri osnovne
dimenzije strategije koje se konzistentno izdvajaju(sl 1.8)
31
Noori,H., Managing. The Dynamics of New Technology, Prentice Hall London, 1990,
str.233.
32
Taishoff.E, „U.S. seeks to measure environmental costs of production“, Washington
Economic.Reports, 1.jul.1994.
33
Kendall Rath,Allen Morrison, Business Level Competitive Strategy: A Contigency
Link to Internationalization, Journal of Management, sept.1992.t,18. br.3.
- 19 -
Da bi PS postao inovativna organizacija mora uspostaviti stalnu
direktnu i povratnu spregu sa svojim okruženjem(sl.1.9), čime treba da
ostvari kritični masu elastičnosti svoje organizacione strukture.
U osnovi svega toga leži ostvarenje dugoročne konkurentske
prednosti PS-a, koja se sastoji iz četiri komponente izrazitih
kompetentnosti PS-a u ostvarenju konkurentnosti34 (sl.1.10).
Konkurentska prednost PS-a se stiče:
1. inovacionim radikalnim ili
2. operacionalnim(evolutivnim,transakcionim,resursnim)
faktorima promene u PS-u (sl.1.11)
Inovativna organizacija ima uspostavljenu pravu meru između
inovacionih i operacionalnih promena. U takvim uslovima ona ostvaruje
efektivnost i efikasnost u PS-u, koji se vrednuju preko više
parametara(tab.1.4)
Ponašanje PS-a u uvođenju TI u njega zavisi od:
1. specifičnosti konkurenstkog okruženja u reprodukcionoj celini
kojoj pripada PS, i
2. stepena inovativnosti samog PS-a.
Stopa uvođenja tehnoloških inovacija SUTI računa se po obrascu:
SUTI = f(KORC, IO)
gde je:
KORC- konkurentsko okruženje u reprodukcionoj celini koje zavisi
od uticaja ekonomskih i društvenih faktora (zahtevi kupca, prosečni
životni vek proizvoda, životni ciklus tehnologija u toj reprodukcionoj
celini, kod konkurenata tehnološke karakteristike tehnologije),
IO- inovativnost PS-a, određuje se stepenom razvijenosti inovativne
organizacije.
34
A.Lada N.Boyd,P Wright,A Competency Based Model of Sustainable Competitive
Advantage; Toward a Conceptual Integration Journal of Management t.18,br.1;1992.
- 20 -
Dimenzija strategije PS-a
Relevantni atributi strategije
1.Kompleksna
inovacija (stopa
uvođenja novih
proizvoda na
nivou PS-a)
1.inovacija
proizvoda
2.inovacije
procesa
3.inženjering i
IR
4.razvoj unikatnih proizvoda.
5.vlasništvo nad
patentima
2. Marketing
4. Konzervativna
3.Opseg
(obim tržišta
diferencijacija
kontrola
koje
(kreiranje
troškova
lojalnosti kupaca zadovoljava (stepen u kome PS
konkretni
zadovoljenjem
zauzima vodeću
PS)
njegovih zahteva i
poziciju u odnosu
potreba)
na konkurenciju u
pogledu troškova)
1.različit
1.kontrola nad
1.kontrola režijvarijetet
distribucijom
skih troškova
kupaca
2.agresivni
2.varijetet
2.naglasak na
inovativni
geografskih sniženju troškova
marketing
tržišta
po jedinici.
3.veliki obim 3.efikasna
3.servisi kupaca
proizvoda.
proizvodnja
4.visok stepen ko4.reklama i
rišćenja
promocija.
kapaciteta
5.cene niže od
5.brza isporuka.
cene konkurenata
6.vlasništvo nad 6.trenutni
6.privlačenje i
drugim oblicima odgovor na
zadržavanje VSS
intelektualne
narudžbine
kadrova.
svojina.
kupaca.
Sl.1.8. Prikaz četiri osnovne dimenzije strategije PS-a
POSLOVNI SISTEM
⇒
OKRUŽENJE
⇐
Sl.1.9. Prikaz odnosa poslovnog sistema sa okruženjem
- 21 -
Komponente izrazitih kompetentnosti PS u ostvarivanju konkurentnosti
1.Upravljačka
2.Kompeten4.Kompetent3.Kompetentnosti
kompetentnost
tnosti
nosti zasnovazasnivane na
zasnovane na
ne na izlazu–
i strateška
transformaciji
resursima
autputu
orijentacija
-zauzima centralnu
poziciju u odnosu na
druge komponente
-ostvaruje se akcijama top menadžera
PS-a zasnovanim na
SVOT-analizi
-menadžeri su
odgovorno za razvoj
ukupne svesti o
ciljevima integralne
strategije i njene
primene u PS-u
-polazi od posebne
filozofije koja
izražava proaktivnu
ulogu strategije na
šta odlučujuće deluju
menadžeri.
-sastoje se od
ljudskog
kapitala i
materijalnih
dobara PS-a
-preko ulaza
okruženja je
direktno povezano sa ovom
vrstom kompetentnosti
-pod resursima se posmatra sve ono
što se može
smatrati snagom ili slabošću određenog PS-a.
-to su organizacione
-odnosi se na
sposobnosti PS-a
1.fizičke
potrebne za uspeš-nu autpute
transformaciju inputa
koji donose
u outpute
vrednost PS-u
-obuhvataju i ino2.nevidljive
vativnost i organiautpute kao
zacionu kulturu
što su:
-inovacije (tehnolo-ugled za
ške, marketinške i
kvalitet
upravljačke) obezproizvoda
beđuju PS-u sposob-zaštićena
nost da generiše
marka i znak
nove proizvodne
proizvoda
procese brže od
-prodajna
konkurenata
mreža koja
-organizaciona
daje vrednost
kultura može da
unapredi sposobnost kupcima.
učenja u PS-u.
Sl.1.10. Prikaz izrazitih kompetentnosti PS-a u ostvarivanju
konkurentnosti
Faktori promene u PS-u
Inovacioni faktori promene
Operacionalni faktori promene
• nastaju kao odgovor PS-a na izra• vezani su za finansijska
zite zahteve i promene u okruženju
podešavanja u pravcu rasta, pre
svega,
resursnih
• značajni su za ostvarenje efikasnokompetentnosti PS-a.
sti PS-a kao celine (produktivnost,
profitabilnost, osvajanje tržišta);
• informacije o stanju i odnosima
u PS-u ključne su za
• informacije o eksternim uticajima iz
određivanje pravaca i sadržaja
okruženja dominantno su za
ovih promena.
definisanje ovih promena u PS-u.
Sl.1.11. Prikaz osnovnih faktora promena u PS-u
- 22 -
Faktori efektivnosti i efikasnosti
Faktori efektivnosti tehnologije
Faktori efikasnosti tehnologije
Misija i
Karakter
OrganiOrgani- Mena Sistemstrategija
liderstva
zaciona
zaciona džment
ski
kultura
struktura praksa
faktori
• vrsta- • upravlja- • uprav• proizvodi • osnovna • osnovne
tip
čki nivoi
vrednosti
ljački
struktura
(tehnologija
IS
proizvoda) • odnos
• responziv- • stepen • efikasnost
central
merenja i • sistem
nost u
prema
• tržišne
izacije
kontrole
odnosu na
menapromeni
potrebe
okruženje • odgo- • upravljadžmen
• tehnologija • osnovne
ta
vornje u funsposobprocesa
• uklopljekvalinosti i
kcionalnim
nost sa
nosti
• način
tetom
zadaci
oblastima
eksternim
prodaje
• adekvazahtevima • raspo- • upravlja- • sistem
tnost.
• kanali dinagrađ
red ponje tehno• razvoj.
stribucije
ivanja.
slova
i
logijom
u
• veličina i
zadaprimeni.
rast
taka.
Tab.1.4. Prikaz faktora efektivnosti i efikasnosti
Upravljanje promenama u IPS je od posebnog značaja pa se sa tog
razloga definiše model organizacionih karakteristika i organizaciona
promena koja ima zadatak:
1. utvrđivanje dijagnoze stanja u konkretnom PS-u (definiše se
nivo organizovanosti PS-a, stepen inovativnosti, stanje i učestalost
tehnoloških promena) i određivanje ranga konkretnog PS-a u odnosu na
željeni model inovativne organizacije.
2. sagledavanje potreba i mogućnosti uvođenja promena u
ključnim domenima konkretnog PS-a, kao i da se promene uvedu, prate i
kontrolišu, tj. Da se njima upravlja da bi se uspostavile željenbe
inovativne organizacije.
Cilj je da se uspostavi model, koji će garantovati uspostavljanje
organizacione dijagnoze promene tako da se jasno vide odnosi uzrok-posledice
i da se to meže i praktično proveriti. Da bi se to ostvarilo nužno je
odrediti:
1. Bitne faktore koji prikazuju organizacione karakteristike i promene u
PS-u
2.Vrednost i odluke odgovarajućih parametara, karakteristika i
faktora koristeći uspostavljeni model i kao ciljni model.
- 23 -
3.Korišćenje ocene i ranga PS-a u cilju dostizanja željenih
performansi i promena.
4.Obezbeđenje primene i praktične provere modela u cilju obezbeđenja
upravljanja promenom u PS-u ( praćenje, kontrola, računarska oprema).
Inovativni poslovni sistemi-IPS
Odnos prema promenama
i inovacijama
Osnovna svojstva IPS-a
1. otvorena ka promenama
2. otvorena ka inovacijama
3. uspešno upravlja
promenama
4. ostvaruje efikasnost na
tržištu
5. ostvaruje prednost u
odnosu na konkurente
6. apsorbuje uspešno
promene ostvarujući
efikasno poslovanje
1. ima viziju o sebi kao celini i o svojoj ulozi
i mestu
2. okrenuta je ka kupcu i tržištu
3. oslanjanje na tehnologije kao resurs za
postizanje konkurentnosti
4. ima plitku organizacionu strukturu sa ne
više od tri nivoa odozgo na dole
5. interna konkurencija između projektnih
timova kako bi se smanjio rizik i
argumentovano branili inovacioni projekti
6. prihvatanje neortodoksnih ideja irešenja
7. pozitivan odnos prema menadžmentu
promenama
8. sistem nagrađivanja koji postiče TI.
Sl.1.12 . Karakteristike inovativne organizacije
1.6.Podela poslovnih sistema prema vrsti tehnologije
Svetska banka je za svoje potrebe istražila vezu TI i karakteristika
PS-a u kojima nastaju posmatrajući: 1.prevladavajuću delatnost kojoj PS
pripada, 2.veličinu PS-a, i 3.vlasništvo35
Dokazano je da privatni PS-i značajno više doprinose stepenu
promena od državnih institucija.
PS se razvrstavaju na 4 osnovna tipa prema osnovnim
tehnologijama i mogućnostima TI, i to: 1.poslovni sistem u kojima
dominiraju snabdevači, 2. veći PS sa velikim obimom proizvodnje, 3.
naučnozasnovani PS, i 4. specijalizovani PS za snabdevanje.
Najveće promene, danas, se odigravaju u naučno zasnovanim
PS,kao i PS velikog oblika proizvodnje. Osnovna obeležja napred
pomenutih PS data su u tabeli 1.5.36
35
„Building a Technological base for development“, Development Briefs, The World
Bank, N°19,jul 1993.
- 24 -
Tab.1.5. Klasifikacija poslovnih sistema prema tehnološkoj komponenti
Veličina PS-a
PS-i u kojima
dominiraju
snabdevači
Tradicionalna
proizvodnja
(tekstilna industrija, koža i
obuća, proiz-vodi
od drveta)
Mala
Tip korisnika
Osetljiv na cenu
Osnovni
fokus
tehnoloških
aktivnosti
Osnovni trenutni izvori
tehnološke
promene
Redukcija cene i
dizajn na
fokusirana
OBELEŽJE
Tipična
osnovna
delatnost
PS-i sa
intenzivnim
obimom
Krupni materijali (čelik, staklo).
Trajna potrošna dobra.
Automobili.
Velika
Osetljiv na
cenu
Redukcija
cene i
unapređenje
proizvoda
Naučno zasnovani PS-i
PS-i specijalizovani
snabdevači
Elektroteh-nika
i elektronika.
Hemikalije.
Kapitalna
dobra.
Instrumenti.
Softver.
Velika
Osetljiv na cenu i
performanse
Redukcija cene
i inovacija i
poboljšanje
proizvoda
Inženjering
proizvodnje i
konstrukcije
Mala/srednja
Osetljiv na
performanse
Inovacija
proizvoda i
poboljšanje
Korporativni
IR
Snabdevači
Inženjering
procesa
Osnovni
kanali
imitacije i
transfera
tehnologije
Kupovina
opreme i usluge
Kupovina
opreme;
licence,
know-how;
obrnuti
inženjering
Osnovni
izvori
akumulacije
tehnologije
Proizvodno
učenje;
savetodavne
usluge.
Proizvodno
učenje;
Snabdevači;
Dizajn.
Osnovni
pravci
akumulacije
tehnologije
Procesna i druga
oprema; Dizajn
proizvoda;
Proizvodnja;
Organizacija.
Procesna
tehnologija i
odgovarajuća oprema.
Tehnološki
vezani
prozvodi
Razvoj
proizvoda
Osnovni
metodi
zaštite od
imitiranja
Netehnološki
(marketing
znakovi)
Tajnost procesa; Krive
kašnjenja kod
učenja i
imitiranja.
IR know-how;
patenti; krive
kašnjenja
imitacije i
učenja.
Dizajn knowhow; patenti;
znanja o korisnikovim
potrebama.
36
Obrnuti inženjering; IR;
Zapošljavanje
kvalifikovanih
naučnika i
inženjera.
Osnovno
istraživanje;
Proizvodni
inženjering;
Dizajn.
Obrnuti
inženjering;
Učenje od
razvijenih
korisnika
Razvijeni
korisnici
M.L.Jakšić, Upravljanje Tehnološkim Inovacijama, FON, Beograd,1999, str.51.
- 25 -
LITERATURA:
1. Ansoff, I. McDonnel, E., Implanting Strategic Management, Prentice Hall,
London, 1990.,
2. Ansoff, H. u knjizi Twiss, B., Managing Technlogical Innovation,
Longman, New York, 1986,
3. „Building a Tehnological base for development“, Development Briefs,
The World Bank, N°19, 1993.
4. Bulat, V. Industrijski menadžment, ICIM, Kruševac, 2001.,
5. Đorđević, B., Osnove menadžmenta, Niš, 1999,
6. Đorđević, Lj.: Kako dalje, bez strategije, bez strateških partnera,
Časopis IMK –14, Istraživanje i razvoj, Godina IX, Broj (16-17) 12.2003. Str.135-145. UDK/UDC: 338.45:339.1.
7. Đorđević, Lj., Đurić, S., Babović, D., Popović, P.: Inoviranje znanja
tehničkog kadra kao preduslov tehničko-tehnološkog razvoja, VIII
kongres inženjera i tehničara Jugoslavije, Beograd, 29. i 30. sept. 1997.
Krstić M., Teorijsko-metodološki tretman inovacionih aktivnosti u
proizvodnji kao faktor pojave preduzetnika, doktorska disertacija,
odbranjena na Mašinskom fakultetu u Kraljevu, 2007.god.
8. Lada A. Boyd N., Wright P., A Competency Based Model of
Sustainable Competitive Advantage; Toward a Conceptual Integration
Journal of Management, 18,br.1;1992.
9. Levi-Jakšić.M., Upravljanje tehnološkim inovacijama, FON, Beograd, 1999.,
10. Kendall Rath,Allen Morrison, Business Level Competitive Strategy: A
Contigency
Link
to
Internationalization,
Journal
of
Management,.1992.g,
11. Mc Lennan, R., Managing Organizational Change, Prentice Hall, New
Jersey, 1989, str.161.
12. Noory, H., Managing the Dinamics of New Technology, Prentice Hall,
London, 1990.,
13. Peters, T.J., Waterman, R.H., In Search of Excellence, Harper & Row
Pub., New York, 1982.
14. Preece, D., Managing The Adoption of New Technology, Routledge,
London, 1989.,
15. Stefan, R., Tehnološka inteligencija: moćno sredstvo za konkurentsku
prednost, u časopisu Artur De Little, Realiring the Power of
Technology, Tematsko izdanje časopisa Prism, drugi kvartal 1991.,
Massachusetts, SAD
16. Stefan, R., Tehnološka inteligencija: moćno sredstvo za konkurentsku
prednost, u časopisu Artur De Little, Realiring the Power of Technology,
Časopis Prism, drugi kvartal 1991., Massachusetts, SAD
17. Taishoff, E., Technical progress multiplies output potential of
investment, Washington Economic Reports, 1994,
18. Taishoff, E., US seeks to measure environmental costs of production,
Washington Economic Reports, 1994,
19. Twiss,B.C., Managing Technological Innovation, Longman, England, 1986.g.
20. Hax, A.C., Majluf, N.S., Strategic Management: An Integrative
Perspective, Preantice Hall, Englewood Cliffs, 1984.
21. Wren, D.A., Voich, D., Menadžment-proces, struktura i ponašanje,
Privredni pregled, Beograd, 1994., str. 234.
- 26 -
2.UTICAJ MENADŽMENTA TEHNOLOŠKIH
INOVACIJA - MTI NA KONKURENTNOST PS-A
2.1 .Uvod u menadžment tehnoloških inovacija proizvoda i
procesa
Menadžment TI u PS-u posmatra se u oblasti:
-inovacije proizvoda (oblast nastanka novih proizvoda)
-inovacija procesa (osvajanje novih i unapređenje postojećih
tehnoloških procesa).
Celishodno je imati sveobuhvatan celovit pristup MTI. Oni koji
zasebno posmatraju inovaciju proizvoda jer se njome bave f-je
marketinga i IP, a tehnologijom procesa proizvodne f-ja greše jer
povećavaju kašnjenja između životnog ciklusa proizvoda i životnog
ciklusa procesa.
Takođe štetu PS-u donose i različito razmatranje različitih
upravljačkih nivoa (tehnologija proizvoda pripada strateškom, a
tehnologija procesa operativnom menadžmentu u PS-u).
Dobar menadžment PS-a izdvaja značajne faze inovacija proizvoda i
inovacije procesa u okviru životnog veka tehnologije utvrđujući takvu
poslovnu politiku PS-a koja omogućava:
1. jasan sadržaj IP delatnosti PS-a
2. definiše strateške pravce razvoja
3. siguran tržišni nastup PS-a
4. precizno definisanu politiku troškova i cena.
Inovativni PS razlikuje tri faze svog prolaska kroz ključne promene
da bi uspostavila sklad između životnog ciklusa proizvoda i životnog
ciklusa procesa(tab.2.1.). Te faze su37:
1. Fleksibilna – fluidna faza, koju karakteriše najizraženija stopa
inovativnosti u PS-u u ranim fazama životnog ciklusa proizvoda. PS
menja, varira i unapređuje proizvod dok ne dođe do proizvoda koji
potpuno zadovoljava kupca. Tu je strateški menadžment izuzetno važan.
Pretpostavke za uspešno ostvarenje ove faze su:
a) marketinška orijentacija PS-a
b) visoko integrisane f-je u PS-u (marketing, IP, tehnologija,
proizvodnja, finansije, kadrovi, nabavka, prodaja),
c) matrična organizacija PS-a sa naglašenom ulogom projektnog
menadžmenta.
37
Noori,H., Managing. The Dynamics of New Technology, Prentice Hall,New
Jersey,1990, str.107.
- 27 -
d) visok nivo participativnosti u PS-u i motivacija zaposlenih da
kreativno razmišljaju, bave se inovacijama i td.
Tab.2.1.Prikaz faza promena u poslovnom sistemu
Karakteristična
obeležja
Naziv faze promena u poslovnom sistemu
Fluidna
Tranziciona
Fokusirana
(elastična) faza
(prelazna) faza
faza
Funkcionalne
Konkurentska
Varijacija
Smanjivanje
perfor-manse
proizvoda
troškova
strategija
proizvoda
Nove
Informacije o
mogućnosti
Pritisak ka
potre-bama i
Podsticaj
stvorene rastom smanjenju
tehničkim
internih
troškova i rastu
inovacijama
karakteristikama
kvaliteta
tehničkih
kupca
sposobnosti
Dalje implementarno inoviranje
Osnovne promeDominantan Česte izmene
proizvoda i
ne procesa usled
procesa sa
tip inovacije proizvoda
porasta obima
ciljem rasta
efikasnosti
Pronalaženje najmanje jednog sta- Uglavnom
Različiti varijateti
bilnog proizvoda ustaljeni
Proizvod
standardni
oblika i dizajna
sa značajnim
obimom
proizvodi
potražnje.
Postaje rigidniji
Fleksibilan i neefiProces
sa promenama
Efikasan
kasan: visok stepen
samo u nekim
proizvodnje
osnovnih promena.
koracima.
Neki se podproUniverzalna sa
cesi
zahtevom za
automatizuju
Specijalna.
Oprema
visokim
(ostrva
kvalifikacijama.
automatizacije)
Zahtevaju se
Specifični
Uglavnom
materijali po
materijali
dostupnispecifikaciji, i
počinju da se
Materijali
raspoloživi
ostvaruje se
ugovaraju sa
materijali
čvršća saradnja
snabdevačima.
sa snabdevačima.
Zahtev za visokom Definisanje
Sasvim definisaKadrovi
fleksibilnošću i
zahteva za
na potreba za
pomeranjem
određenim
odgovarajućim
- 28 -
Organizacija
i upravljanje
pomeranjem
kadrova.
određenim
kvalifikacijama.
odgovarajućim
kvalifikacijama i
brojem kadrova.
Neformalna organizacija sa izrazitom
preduzetničkom
orijentacijom-visok
stepen
decentralizacije.
Projektna organizacija nastala
formiranjem
projektnih
timova.
Naglasak na
strukturi, ciljevima i pravilimavisok stepen
centralizacije.
2. Tranziciona - prelazna faza, koju karakteriše sve izraženija
uloga inovacija procesa i racionalizacije troškova. Ova faza nastaje nakon
uspostavljanja oblika proizvoda na duži rok, i smanjenja njegove
inovativnosti. Procesi se unapređuju zamenom univerzalnih mašina i alata
specijalizacijom proizvodnje, racionalizacijom rada i sl.
3. Fokusirana faza PS-a, koju karakteriše do kraja precizno
definisan proizvod i proces. Pretpostavke za to su:
a) optimalna i stabilna organizaciona struktura PS-a
b) visok stepen centralizacije u PS-u
c) precizno definisani zadaci i odgovornosti u vezi sa realizacijom
ciljeva, kroz strožije određenu hijerarhiju PS-a.
2.2.Inovacija procesa i inovacija proizvoda
Danas, veoma zavise od novih IT, osnovno obeležje svih novih
tehnologija je njihova elastičnost. PS sa novim tehnologijama ostvaruju
potrebnu elastičnost asortimana i koriste prednost ekonomije opsega.38
Cilj je tehnološki obezbediti varijetet proizvoda i postići, u isto
vreme, efikasnost proizvodnje pri proizvodnji manjih serija. To se postiže
uspostavljanjem PS-a sa novim tehnologijama, koje tzv. Fokusiranu fazu
PS-a čine i dalje elastičnom i spremnom na stalne promene tehnologije.
To omogućava dalju elastičnost proizvoda i procesa dajući PS-u
konkurentsku prednost kroz širi asortiman stalnih proizvoda na sve
probirljivijem tržištu.
Da bi PS sa klasičnog modela i tradicionalnih tehnologija(sl.2.1)
prešao na FPS neophodno je i transformacija njegovog marketinškog
pristupa i strateške orijentacije. Naime PS će prolaziti kroz više
38
Mansfield,E., Managerial Economics Norton,1990, str.290.
- 29 -
inovacionih ciklusa proizvoda u okviru jednog životnog ciklusa, procesa i
inovacije proizvoda u klasičnom modelu sa tradicionalnim tehnologijama.
Nove fleksibilne tehnologije u PS-u donose mu više inovacija
proizvoda u odnosu na jednu inovaciju procesa (sl.2.2), a toga ne može
biti bez svojevrsnih tehnoloških inovacija u PS-u.
U uslovima FPS ne sme se dozvoliti odvajanje tehnologije
proizvoda od tehnologije procesa, koja po pravilu prati–kasni za fazom
inovacije proizvoda.
Stopa inovacija
Inovacija procesa
Inovacija proizvoda
I faza- Elastična
- Fluidna
-početna rana
faza životnog
ciklusa proizvoda, inovacija
prototipa
-cilj je doći do
dominantnog
proizvoda, koji
zadovoljava kupca.
II faza Prelazna
transmisiona
-Utvrđena je dominantna
konstrukcija proizvoda,
-intenzivno se inovira
proces u cilju masovnije proizvodnje,
-standardizuje se
kvalitet proizvoda,
-snižavaju se cene
-inovacije proizvoda se
smanjuju
Zrelost Grane
III faza Fokusirana
-tehnologija procesa se
menja evolutivno
-ostvaruje se visok
stepen specijalizacije
-snižavaju se troškovi
-povećava se kvalitet
proizvoda
-organizaciona
struktura teži rigidnosti,
-postoje otpori
promenama
Sl.2.1. Prikaz odnosa inovacije procesa i inovacije proizvoda u
klasičnom modelu tradicionalnih tehnologija
- 30 -
Stopa
inovacija
Inovacija proizvoda
Zrelost grane
Sl.2.2. Prikaz odnosa inovacija proizvoda i inovacija procesu u modelu
zasnovano na novim – elastičnim – fleksibilnim tehnologijama.
Naime, u tim uslovima mora se obezbediti jedinstvo IR,
projektovanja i konstrukcije proizvoda, proizvodnje i marketinga.
2.3.Model menadžmenta tehnologijom u poslovnom sistemu
Savremeni pristupi tehnološke inovacije u PS-u zasniva se na
činjenicama da se dinamika tehnologije čvrsto povezuje sa strateškom
dinamikom PS-a kao celine. To podrazumeva da su faze invecije i
inovacije tehnologije deo strateškog upravljanja tehnologijom u PS-u. Cilj
svega toga je efikasna tehnologija u PS-u i obezbeđenje tržištu proizvoda
željenog kvaliteta po pristupačnim cenama.
Da bi se obezbedila uspešna TI mora se proći razvojni put od:
naučnog pronalaska (otkrića), preko početne zamisli (invencija), pa
primenu u praksi, komercijalizacija (inovacija) i njena i njen dolazak u
odgovarajuće proizvodne procesa i na tržište (sl.2.3). Između svih ovih
razvojnih faza postoji vremensko kašnjenje od čije vrednosti zavisi
uspešnog čitavog procesa TI (sl.2.3).
Svaki uspešan PS ima za cilj da ostvari efikasnost svoje tehnologije
i njenih usavršavanja i promena saglasno stvarnim tržišnim potrebama.
Hirovito tržište zahteva konkurentan asortiman, kvalitet i cenu proizvoda
- 31 -
a to se postiže odgovarajućom TI proizvoda i TI procesa, a to se danas
postiže i uz pomoć informacionih tehnologija.
Cilj je stvoriti uslove za PS radi nove proizvodnje na efikasan način.
Uspešan PS strateški koristi novu tehnologiju:
-kad kreira novu tržišnu ponudu
-kad vrši veću diverzifikaciju (obezbeđuje različite usluge ili
poboljšava postojeće usluge kupcima)
-kad poboljšava svoju komunikaciju sa dobavljačima i kupcima,
-kad skraćuje vremena pripreme i ciklusa nabavke prodaje39.
Sve ovo se ne može postići bez dobro organizovanog timskog rada
(eksperata) u PS-u. Pri tome mora se stvoriti pozitivna klima za prevazilaženje
sukoba između tehnologa i top menadžera PS-a po ovim pitanjima.
Sve to govori o potrebi pristupa koji tehnologiju posmatraju kroz
celinu poslovanja PS-a. Naročito su značajne strateške dimenzije TI, koje
zavise od niza novih uticajnih faktora. Pri tome IP je jedan značajan
ulazni faktor tehnološke inovacije, a sve ostale dimenzije se razmatraju
kroz tzv. Strateški menadžment inovacije.
Naučni pronalazak
Vremensko
kašnjenje (vk)
Ko hoće da postane
tehnološki lider
mora skratiti
ovo kašnjenje
Invencija
(vk)
Ko hoće da postane
tehnološki lider
mora skratiti
ovo kašnjenje
Inovacija
(vk)
Difuzija
-proizvodnja
-tržište
39
Tehnološki sledbenici
dobijaju skraćivanjem
ovog kašnjenja
Tehnološki lideri
dobijaju produženjem
Preece,D.,Managing the Adoption of New Technology, Routledge, London,1989.
- 32 -
ovog kašnjenja
Sl.2.3. Prikaz menadžmenta kašnjenjem između faza inovacionog ciklusa.
Savremeni PS-i sagledavaju TI u svetu poslovanja PS-a, koje zavisi
od događanja u samom PS-u i njegovom okruženju. Strateški
menadžment TI u PS-u zavisi od:
1. tehnologije, kao eksternog i internog resursa i dostignuća
2. IP, kao eksternog i internog resursa i dostignuća
3. proizvodnje
4. marketinga
5. tržišta (kupci i konkurenti)
6. finansija
7. ljudskih resursa
8. organizacije i menadžmenta PS-a
9. ekologije
10. pravnog okruženja
11. ekonomskog okruženja.
Na ovaj najčešće projektni način TI (inovacije proizvoda i inovacije
procesa) stavljaju se u okvir celog PS-a, a ne samo organizacione celine
IP, koja se čvrsto sjedinjava sa ostalim organizacionim celinama PS-a i
podređuje njegovom poslovnom uspehu.
Strateški ciljevi PS-a iskazuju se odgovarajućom strategijom i strateškim
planom uvažavajući sve uticaje okruženja (sl. 2.4), a i sopstveni
mogućnosti. Pri tome najznačajnije je obezbediti odgovarajuće resurse
namenjene istraživanju i razvoju tehnologije, tj. Za ostvarenje usvojene
tehnološke strategije PS-a, koja opredeljuje:
-strategiju IP
-transfere eksternih tehnologija
-razvoja organizacije i
-razvoja menadžmenta PS-a.
Postavljeni prioriteti PS-a definisanim SBA i STP su kriterijumi za
izbor novih projekata, a u okviru obezbeđenih materijalnih, ljudskih i
finansijski resursa. Nakon izvršene selekcije pa izbora novih projekata TI
oni se izvode projektnim menadžmentom, koji omogućuje veću efikasnost
u upravljanju pojedinačnim projektima i njihovu celovitu efikasnost.
Pri izboru projekata TI posebna pažnja se posvećuje kriterijumu
elastičnosti (fleksibilnosti). On nosi dvostruku ocenu potencijalne TI i to:
- 33 -
1. ocenu doprinosa elastičnosti proizvodnog sistema ili sistema
usluga
2. ocenu doprinosa sveukupnoj elastičnosti proizvodnog sistema ili
sistema usluga
Strategija PS-a i strateški plan
Okruženje:
-ekonomsko
-društveno
-političko
-pravno
-tehničko
-ekološko
Trajno
obezbeđenje resursa
za tehnološki
razvoj
Ciljevi PS-a:
- zadovoljni kupci
-rast dobiti
- zadovoljni
zaposleni
- zadovoljni vlasnici
- zadovoljna država
Moguć
nosti
PS-a:
-snage
-slabosti
Tehnološka strategija PS-a
Obaveze
prema
projektima
u toku
Kratkoročni
ciljevi
Raspodela resursa
na projekte
tehnološkog
razvoja
Selekcija i izbor novih
razvojnih projekata
Raspodela resursa na
nove razvojne projekte
- 34 -
Predlozi za nove
razvojne projekte
(interni i eksterni)
Sl.2.4. Prikaz modela TI u PS-u
Prikupljanje predloga za nove projekte tehnoloških inovacija
Interni izvori
Eksterni izvori
saradnja sa NIO, privrednim komorama
marketing
rezultati istraživanja tržišta (tražnje proizvoda
IP
kao i stanja tehnologije kod konkurenata
proizvodnja
ljudski resursi sajmovi, izložbe, susreti privrednika
naučno stručni seminari
QMS
naučno stručna literatura
finansije
standardi
ostali
pravna regulativa i sl.
Sl.2.5. Prikaz načina prikupljanja ideja za nove projekte TI
Fleksibilnost se može posmatrati kao statička i kao
dinamička(sl.2.6), koje su veoma značajne za inovativnu organizaciju.
Fleksibilnost poslovnog sistema
Statička:
Dinamička:
-sposobnost PS-a da se u
sposobnost i spremnost PS-a da
svakom trenutku prilagodi
poveća svoju produktivnost unapretrenutnim tržišnim uslovima.
đenjem svojih procesa i to kroz TI.
Sl.2.6. Prikaz elastičnosti PS-a
Proizvodni PS-i se mogu razmatrati preko dve osnovne kategorije
elastičnosti: -procesne i proizvodne.(sl.2.7).
Fleksibilnost PPS-a
Procesna fleksibilnost
Proizvodna fleksibilnost
-proizvodni miks,
- proizvodni asortiman,
-modifikacija procesa,
-tok materijala,
-obima proizvodnje i
-konstrukcije proizvoda,
-materijala i alata, i
-inovacija
- 35 -
-ekspamzije veličine sistema (modularno)
Sl.2.7. Prikaz elastičnosti u PPS-a
Projekti razvoja tehnologije u PS-u ocenjuju se preko njihovog
doprinosa elastičnosti celog PS-a. Te ocene treba da budu rigorozne i
celovite.
Do projekta razvoja novr tehnologije dolazi se istraživanjem i
razvojem IP, koje takođe, doživljava stalne promene. Današnja nauka
razlikuje tri generacije istraživačko - razvojne IP delatnosti (sl.2.8).40
2.4.Kriva učenja u proizvodnji
Rezultati nauke i tehnologije nailaze na brojne prepreke i
ograničenja koji donose vremensko kašnjenje između trenutaka otkrića i
nastanka TI, sa druge strane javlja se i kašnjenje između trenutka
nastanka TI i njene difuzije u sve oblasti svoje moguće primene.
Za PS, kašnjenje u primeni može se posmatrati kao vreme koje
protekne od trenutka investitanja u novo tehnološko rešenje i trenutka kad
je ono u potpunosti zaživelo i daje očekivane rezultate u PS-u. To
kašnjenje u primeni se može određenim merama skraćivati.
Generacije istraživačko-razvojne (IR) aktivnosti
PRVA generacija
Drugu generaciju
Treća generacija
zasniva se na potpuno Obuhvata IR modele
obuhvata
izdvojenim IRD u PS-u. organizacijski više
menadžment IR
PS dobija inovaciju iz prilagođene potrebi PS-a. aktivnosti ali i
IRJ (laboratorija i sl.). Napušta se model
stratešku opravdanost.
PS je svestan karakte- strategije nade i dosta se
Menadžment PS-a
ristika i prednosti novih čvrsto vodi politika
određuje pravce IR
tehnologija i ubeđenja u projektnog menadžmenta
aktivnosti, ciljeve,
njenu korisnost. U
TI od ideje do primene.
sadržaje i vremenski
drugim slučajevima
Projektima se upravlja
definišu pojedine
ovaj model nije
pojedinačno, a retko
projekte i sve to
uspešan, oslanja se na
portfoliom IR projekata.
saglasno potrebnu
tzv. „strategiju nade“, Zbir pojedinačnih IR
organizacionu celinu
tj. na nadu da će u IRJ
projekata se mora stalno
PS-a.
nastati komercijalno
preispitivati sa stanovišta
40
Roussel,P.A., Saad,K.N, Ericson, T,J., “Third Generation R&D Management.;
Prism,II,1991.
- 36 -
nastati komercijalno
opravdanje TI.
preispitivati sa stanovišta
strateških ciljeva PS-a.
Sl.2.8. Tri generacije istraživačko-razvojne IR aktivnosti u PS-u
Kašnjenja u primeni TI prouzrokuju:
1.institucionalni faktori koji se mogu savladati uvođenjem
adekvatnih organizacionih i upravljačkih mera
2.neefikasnost samog investicionog precesa zbog specifičnosti
tehnologija koje zahtevaju reinžinjerig procedura,struktura i modela
investicija.
Rezultati brojnih istraživanja govore o pojavi rastućeg kašnjenja
između trenutka investiranja i trenutka kada se beleži rast produktivnosti i
drugih pozitivnih efekata u PS-u. Razlozi za to su:
1. zaostajanje produktivnosti zbog kašnjenja u ovladavanju
investiciom u praksi, zbog potrebe za učenjem i
2. odnos između usporenog rasta produktivnosti i promenjene
prirode investicija, koja sve više zahteva kauzalne povezanosti različitih
vrsta investicija.41 Naime PS mora napraviti usaglašenu strukturu
investicija u sve potrebne vrste tehnologija (opredmećene i
neopredmećene) i tek tada će imati zadovoljavajući rast produktivnosti.
Istraživanja pokazuju da se investicije u neopredmećene kategorije: IP,
kupovinu licenci softvera, istraživanje tržišta, obliku kadrova i
organizacione promene naglo rasle u većini razvijenog sveta.
Početak rasta produktivnosti u PS-u posmatra se kao proces učenja
oslikan krivom učenja kasni za trenutkom investiranja u novu tehnologiju.
To kašnjenje je rezultat potrebe prilagođavanja, učenja u PS-u i promene
koje prate svaku novu tehnologiju u PS-u, i menadžmentu, u obuci
zaposlenih, u proizvodnom sistemu (u tehničkoj pripremi proizvodnje,
operativnoj pripremi proizvodnje. Službi održavanja sredstava rada,
sistemu menadžmenta kvalitetom)(sl.2.9).
U proizvodnji se krivom učenja prikazuje zakonitost opadanja
ukupnih jediničnih troškova proizvoda sa porastom njihove ukupne
proizvodnje. Razlog za to vidi se kod proizvodnje industrijskih proizvoda
41
Deiaco,E., Hurnell, E., Vichery, G.Tehnology and Investment, Pinter, London,1990,
str 2.
- 37 -
i kroz poboljšanje proizvoda, poboljšanje procesa proizvodnje i učenja
organizaciono-upravljačkog sistema menadžerskog učenja.42
U većini PPS-a se, pri uvođenju nove tehnologije odvija proces
učenja. Na licu mesta tokom njenog puštanja i uhodavanja kadrovi za rad
sa novom tehnologijom se najčešće obučavaju tek kad se nabavi nova
tehnologija, koja se može nabaviti iz:
a) eksternih izvora nabavke (horizontalni transfer u PS) i kada u
PS-u objektivno ne postoji dovoljno relevantnih informacija o njoj, kao ni
informacija o tome šta se od nje očekuje u PS-u.
b) Internih izvora (vertikalna transfer tehnologija) kada je nova
tehnologija plod sopstvenog IP i tada je lakše stvoriti uslove u PS-u za
lakše otpočinjanje njenog korišćenja.
Ukupni
jedinični
troškovi
Ukupna proizvodnja
Sl.2.9. Kriva učenja
Posle otpočinjanja korišćenja nove tehnologije u PS-u i daljeg
protoka vremena njenog korišćenja zaposleni stiču značajna iskustva u rutini.
To utiče na ukupnu uspešnost promene i značajno povećava produktivnost
što u rezultatu ima da za isti izlaz –količinu proizvedenih proizvoda jedinični
troškovi proizvoda značajno opadaju. To opadanje je rezultat mukotrpnih
42
Twiss,B., Goodridge, M, Managing Technology for Competetive Advantage,
Pitman,1989, str.76.
- 38 -
napora PS-a da ovlada tehnologijom proizvodnje. Rezultati istraživanja
govore da udvostručena proizvodnja dovodi do smanjenja jediničnih
troškova proizvoda do 20-30%.
Pri planiranju TI treba znati da43 :
1.jedinični troškovi proizvodnje na početku korišćenja nove
tehnologije biće veći i od jediničnih troškova postojeće tehnologije, a da
će protekom vremena smanjiti se ispod njih.
2.pri zameni postojeće proizvodne tehnologije u PS-u novom
uglavnom se polazi od prednosti nove tehnologije u odnosu na postojeću
usled nižih proizvodnih troškova nove tehnologije. Ako se uzmu u obzir
troškovi na početku korišćenja nove tehnologije onda odluka može biti i
da se ne vrši zamena postojeće, koja ima niže jedinične troškove.
Preporuka je izučiti i krivu učenja pa doneti konačnu odluku.
3.PS koji proizvodi mali obim proizvoda ili više troškova po jedinici
proizvoda od PS-a koji proizvodi veliki obim proizvoda. PS koji
proizvodi mali obim proizvoda treba da ima strategiju usmerenu ka
manjim, specifičnim tržištima jer na njima može ostvariti dobit, dok
svojim malim učešćem na velikom tržištu to je nemoguće.
Kriva učenja je za PS od naročitog značaja:
1. pri određivanju cene proizvoda (preporuka je na početku ići
ispod početne cene koštanja proizvoda da bi se postigla konkurantnost i
prodor na tržište uz opadanje tih troškova usled rezultata krive učenja)
2. kod orijentacije PS-a na osvajanje tržišta i ostvarenje konkurentnosti
atraktivnim kvalitetom proizvoda, kada kupcu cena nije primarna,
Obrazac za krivu učenja je:
Tin = a x Qb
ili u logaritamskom obliku:
log Tin = loga + blogQ
gde je:
Tin- troškovi inputa za Q-ty jedinicu proizvoda
a- trošak prvog proizvedenog proizvoda
b- koeficijent, čija vrednost je negativna jer povećanjem obima
proizvodnje smanjuje troškove
Primer : U jednom PS-u utvrđena je kriva učenja sledećeg oblika:
43
Twiss, B.Business Strategies for New Technologies; and Wild. R., Technology and
Management, Casell, London,1990, str.77.
- 39 -
log Tin = 5,0 – 0,25 log Q
Proceniti koliko će jedinična cena proizvoda opasti u budućnosti?
Na primer, proceniti trošak 1000 -tog proizvoda, biće:
log Tin = 5,0 – 0,25 log1000 = 5 x 0,25 x 3=3,75
Znajući da je antilog3,75 = odgovor bi bio da bi trošak iznosio
5.623 novčanih jedinica.
Kriva učenja daje efekte vezane za porast proizvodne efikasnosti
PS-a zahvaljujući učenju. Efekti učenja se uočavaju pri opadanju
troškova proizvodnje samo ponavljanjem proizvodnje stalnog broja
komada proizvoda.
Za PS je od posebnog značaja tzv. Marketing kriva učenja, koja se
vezuje za činjenicu da kupci,takođe, uče o novom proizvodu sa porastom
njegovog prisustva na tržištu. Naime, vrednost proizvoda za potencijalne
kupce raste sa iskustvom jer:
-kupci otkrivaju sve mogućnosti i prednosti upotrebe proizvoda, koji
im se sve više dopada
-razvija se infrastruktura za proizvod
-proizvod se dalje usavršava, a razvija se mreža servisa, kanali
prodaje, reklame.
Tehnologija ima svoj životni ciklus koji beleži, kao i životni ciklus
proizvoda, postepeni uspon, nagli rast, zrelost i opadanje. Kriva životnog
ciklusa tehnologije se seče sa krivom učenja iste tehnologije (sl.2.10).
Presek deli period primene tehnologije na dva dela:
1.period u kome još nisu realizovane prednosti nove tehnologije i
2. period progresa i optimalne realizacije svih prednosti nove
tehnologije.
U prvom periodu još nisu iskazani uticaji krive učenja i troškovi su
visoki-iznad željenog nivoa.
Faze inovaciong
ciklusa(FIC)
potencijalni
korisnici-PK
FIC
FIC
PK
I
- 40 -
II
PK
III
IV
a)vreme
b)vreme
c)vreme
Sl.2.10. Prikaz marketing krive učenja
(a- jedinstven skup korisnika; b-korisnici su prikazani kroz stepenasti rast
i c- rast je prikazan kao sasvim zaseban za razne grupe korisnika.)
U drugom periodu tehnologija se koristi uz pune efekte, koji su nastali,
pored ostalog, i efektima učenja i rast iskustva u korišćenju tehnologije.
Prvi period treba skraćivati različitim
upravljačkim akcijama
menadžmenta PS-a (obukom zaposlenih, prilagođavanje organizacione
strukture PS-a, boljim menadžmentom, marketinškim aktivnostima,
obezbeđenjem plasmana većeg obima proizvoda i sl.) usmerenim na
uvećanje i pojačanje stepena učenja u PS-u, a i kod kupaca. Nagib krive
životnog ciklusa tehnologije i nagib krive učenja postaju strmiji i ranije će
se seći, a posle preseka će divergirati brže.
Drugi period promene TI treba produžavati inovacijama tehnologije
procesa u cilju povezivanja kvaliteta proizvoda i smanjenju njegove cene.
Obim proizvodnje
Troškovi
Kriva životnog ciklusa tehnologije
K
Kriva učenja 1
Vreme
Period u kome nisu
Period u kome su realizovane potencijalne
ralizovane potencijalne
mogućnosti nove tehnologije
mogućnosti nove tehnologije. Menadžment ima za cilj produžavanje
Menadžment ima za cilj
ovog perioda
skraćivanje ovog perioda
Sl.2.11. Prikaz upravljanja TI u PS-u
2.5.Uspešnost tehnološke inovacije PS-a
- 41 -
Faktori od značaja za uspeh TI u PS-u, dele se na eksterne i interne
(sl.2.12)44.
Faktori od značaja za uspeh tehnoloških inovacija u PPS- u
Interni
Strategija PS-a:
-ispravnost donete strategije PS-a
-usaglašenost projekata TI sa
strateškim opredeljenjima.
Proizvodni sistemi:
-elastičnost,
-priprema proizvodnje,
-kvalitet proizvoda,
-troškovi rada,
-tokovi materijala i unutrašnji
transport, i
-raspoložive alternativne
proizvodne tehnologije.
Ljudski resursi:
-organizaciona kultura,
-stilovi rukovođenja i odnos
prema promenama,
-odnos radnika i sindikata
Finansije:
-Cost Benefit analiza
-obrada informacija
-izbor finansiranja i raspodela
finansijskih sredstava
Eksterni
Kupci:
-koncentracija
-potrebe i zahtevi
-odnosi sa kupcima
-moć, zavisnost
Konkurenti:
-opasnost od pojave novih
konkurenata,
-intenzitet kod konkurenata,
-konkurentska prednost,
nedostaci,
-konkurentsko okruženje,
-potencijalna supstitucija.
Snabdevači:
-koncentracija,
-moć, zavisnosti,
-stepen automatizacije,
-odnosi sa snabdevačima.
Vlada:
-finansijska podrška,
-pravni propisi,
-poreska politika,
-monetarna politika
Marketing:
-strategija proizvoda,
Noori,H.,
-broj Managing.
proizvoda,The Dynamics of New Technology, Prentice Hall,New
Jersey,1990,
str.336.
-kanali prodaje,
-struktura cena.
- 42 44
Informacioni procesi:
-decentralizacija,
-centralizacija
Sl.2.12. Prikaz eksternih i internih
faktora uspešnosti TI u PS-u
Sa druge strane svaki projekt TI prate i odgovarajući
rizici (sl.2.13):
1.rizici u tehničkoj oblasti
2.rizici u oblasti marketinga
3.rizici u uplitanju(mešanju)
4.rizici vremenske dinamike.
Trajanje projekta TI i troškovi su međusobno zavisni (sl.2.14), tako
da profit PS-a pada sa rastom vremenskog intervala projekta.
45
Rizik projekta tehnološke inovacije
Rizici u
tehničkoj
oblasti
naučni
rizici
inženjerski
rizici
rizici
proizvodnje
Rizici u
marketingu
nedostatak
tražnje
negativne
reakcije
kupca,
konkurentske
akcije
koje
menjaju
atraktivnost TI
Rizici mešanja
(uplitanja)
Rizici vremenske
dimenzije
Subjektivni
rizici
Otpor TI:
konkurenata
radnika,
države, profesionalnih
organizacija
poslovnih
udruženja,
religioznih
organizacija
specijalne grupe
ili pojedinci,
koji se finansijski ili emoti-
Problemi određivanja vremena trajanja projekta TI:
trenutak pojave
TI, jer je cilj da
se ona pojavi
pre
konkurenata,
ako PS skrati
ukupno vreme
trajanja
projekta TI ona
povećava
troškove.
značaj i
uloga
menadžera koji
utiču na
odluku i
rezultat
inovativne
akcije.
45
Milisavljević M. Senić R, Janošević , S. inovacija i tehnološka strategija preduzeća,
Ekonomski fakultet, Beograd.1993.
- 43 -
vno organizuju.
Sl.2.13. Rizik projekta TI
Tehnološke inovacije46 se vidi da je optimalno trajanje projekta topt
jer je tada razlika P(t) između funkcije ukupnog profita u vremenu R(t) i
funkcije zavisnosti troškova od vremena C(t)- maksimalna.
Rezultati detaljne analize 220 istraživačko razvojnih projekata pokazali su:
1.da oko 40% njih nije tehnički dovršeno,
2.da od tehnički uspešnih njih 45% nije komercijalizovano jer
očekivani ekonomski rezultati nisu ekonomski, i
3.kod komercijalizovanih projekata njih 60% nije donelo očekivani
ekonomski rezultat.
Očevidno je da su rizici inovacije najmanji u fazi tehničkog
rešavanja inovacije, dok se značajno uvećavaju u fazi ostvarivanja
pozitivnih ekonomskih efekata, koji su krajnji cilj svake TI.
Interesantno je poređenje raspodele troškova inovacije (u 100 firmi
SAD i Japanu izvršeno 1985 god.47)(tab 2.2).
Trošak
Profit
profit
P(t)
trošak
Trajanje projekta(t)
topt
Sl.2.14. Prikaz zavisnosti troškova i profita od trajanja inovacionog
projekta
Tab.2.2. Raspodela troškova inovacija (%), 100 firmi SAD i Japan
Faza inovacionog procesa
Japan
SAD
46
47
Mansfield,E., Managerial. Economics, Norton, Njujork, 1990, str. 237.
Mansfield,E,op.at. str.239.
- 44 -
1.primenjeno istraživanje
2.priprema projekta i specifikacija proizvoda
3.prototip ili probna fabrika
4.alati i proizvodna oprema
5.priprema proizvodnje
6.priprema tržišta
Ukupno :
14
7
16
44
10
8
100
18
17
17
23
17
17
100
Vidi se da Japan pridaje ogroman značaj proizvodnoj opremi i
alatima ulažući dvostruko više od SAD, ali skoro dvostruko zaostaje u
ulaganju u pripremu tržišta.
PS koji ostvari strateški pristup TI naročito vodi računa o pet
ključnih tehnoloških faktora koji opredeljuju poslovnu strategiju48:
1. investicije koje se prate kao:
1.1.trošak
1.2.deo ostvarenog profita, što se kvantifikuje ekspertskim
metodama
1.3.doprinos istraživanja kao % procenat ostvarenog profita PS-a
1.4.doprinos razvoja kao % procenat ostvarenog profita PS-a
2. konkurentsko pozicioniranje PS-a (imitator, sledbenik ili
inovator) sobzirom na:
2.1.liderstvo u IR
2.2.vođstvo u inovacijama proizvoda
2.3.vođstvo u inovacijama procesa
3. Dinamika tehnologije proizvoda, koja se odnosi na:
3.1.frekventnost pojavljivanja novih proizvoda
3.2.dužinu životnog ciklusa proizvoda
3.3. stepen tehnološkog napretka ostvarenog u sukcesivnim
proizvodima.
4. Dinamika tehnologije procesa, koja se sagledava merenjem:
4.1.dužine životnog ciklusa tehnologije procesa
4.2.frekventnosti uvođenja novih tehnologija
4.3.broja konkurentnih tehnologija sa kojima PS raspolaže.
5. Dinamika konkurentnosti, koja podrazumeva sagledavanje:
48
Ansoff,I., Mc Donnell,E.str176.
- 45 -
5.1.stepena tehnološke diferencijacije proizvoda (od nultog do
visokog)
5.2.značaja koji PS pridaje tehnologiji kao faktoru konkurentnosti
(od nultog do visokog),
5.3. konkurentskog inteziteta koji može da bude nizak ili veoma intezivan
5.4.stepena nametnute(tržišne)zastarelosti proizvoda (nulti ili
visoki)
5.5.značaja koji se u PS-u pridaje tehnološkoj responzivnosti na
vladine zakone, uredbe i sl.
5.6.tehnološke responzibnosti na pritisak potrošača.
Nakon ocenjivanja svakog pojedinačnog faktora utvrđuje se
kumulativna ocena karaktera tehnološkog potencijala PS-a i strategija
koju on sprovodi. Procedura utvrđivanja značaja tehnoloških faktora u
poslovnoj strategiji PS-a sastoji se iz sledećih 8 koraka:
1.Utvrđivanje uticaja pojedinačnih tehnoloških faktora i
odgovarajuće poslovne strategije PS-a, u prošlosti
2.Kvantifikovanje inteziteta i relativnog značaja tehnoloških faktora
u odnosu na pojedine SBA u PS-a
3.Utvrđivanje razlike između željenog i postojećeg stanja PS-a
4.Procena buduće pozicije tehnološke konkurentnosti PS-a ukoliko
se nastavi njegova postojeća poslovna strategija u ograničenjima koje
donosi okruženje (ekonomska, tržišna, tehnološka, pravna, društvena,
politička, ekološka i sl.)
5.Utvrđivanje željene konkurentske pozicije PS-a.
6.Utvrđivanje svih neophodnih promena u poslovnoj strategiji u
odnosu na tehnološke faktore, da bi se postigla željena tehnološka,
konkurentska pozicija PS-a
7. Utvrđivanja detaljnim istraživanjem, svih neophodnih resursa i
mogućih rokova za promene koje se uvode.
8. Formiranje projekata promene u PS-u; projekte razvoja
strategije PS-a, projekte IR tehnologije proizvoda, tehnologije procesa,
projekte razvoja organizacije i menadžmenta.
2.6. Utvrđivanje strateške tehnološke dijagnoze PS-a
Strateška tehnološka dijagnoza PS-a daje odgovore na pitanje:
1.koliko je tehnološko okruženje PS-a promenljivo, turbulentno
?(sl.2.15)
- 46 -
2.kako definisati stratešku tehnološku konkurentnost da bi se
ispunili postavljeni strateški ciljevi PS-a?
Strateška responzivnost (konkurentnost) PS-a se definiše kao njegova
sposobnost da odgovori svim zahtevima tehnoloških promena nametnutih iz
okruženja. Zavisi od tehnološke promenljivosti okruženja na osnovu koje se i
definiše tehnološka strategija PS-a, čiji je cilj da PS apsorbuje potrebnu
tehnološku promenu i ostvaruje poseban uspeh na dugi vremenski period, PS
reaguje dvojako na tehnološku promenljivost okruženja:
1. preduzima racionalizaciju postojeće tehnologije (porast njene
efikasnosti, sniženje troškova u primeni tehnologije) i
uvodi tehnološke promene u cilju unapređenja i maksimiziranja
profitabilnosti PS-a. To znači ravnotežni položaj između povećanja
efikasnosti postojeće tehnologije i uvažavanja promenljivosti tržišne tražnje
sa ciljem da se u potpunosti zadovolje zahtevi kupca. Pri tome PS usvaja
optimalni rizik tehnološke promene uvažavajući i ponašanje svojih
konkurenata. On obično deluje u cilju rasta svoje profitabilnosti dvojako:
- 47 -
Stepen promenljivosti tehnološkog okruženja PS-a
1.Određivanje SBA
(strateških) područja
poslovanja PS-a
2.Sagledavanje strateških
tehnoloških područja (STP)
direktno ili indirektno
povezanih sa SBA.
2.1.Određivanje
intenziteta
tehnoloških
promena
dobijenih
rezultatima
IRP u STP
Određivanje predvidivosti
tehnoloških promena u okruženju,
kojim steći odgovarajuće metode
prognoze, čija tačnost zavisi od
kvaliteta prikupljenih informacija
i tačnosti metoda prognoziranja.
2.2.Određivanje
tehnoloških
promena kod
konkurenata
2.3. Određivanje promena
potreba potrošača u
definisanim SBA što je
direktno zavisno od
očekivanja da če u
budučnosti sve
intenzivnije dolaziti do
tehnoloških promena.
Sl.2.15. Prikaz postupka određivanja stepena promenljivosti
tehnološkog okruženja PS-a
a) čestim izmenama proizvoda uvođenjem novih proizvoda čime
razvija svoje potencijale i tehnološke i druge specijalne sposobnosti u PS-u, i
b) usavršavanjem i izmenama tehnologije procesa i TI procesa su
odgovor PS-a na zahteve sve tržišta. Nove proizvodne tehnologije su i
fleksibilne pa obezbeđuju i razvoj novih proizvoda sa istom tehnologijom
procesa.
Strateški uticaj tehnologija na konkurentnost PS-a analizira se na tri
nivoa49:
1. uticaj na delatnost i aktivnost unutar PS-a
49
Strategor, Strategic, structure, decision, indentite, Intereditions, Paris, 1991, str.160.
- 48 -
2. uticaj na konkurentske pozicije koji PS zauzima u svojoj
reprodukcionoj celini (grani) i
3. uticaj na strukturu konkurencije (sl.2.16).
Strateški uticaj tehnologije na konkurentnost PS-a
Uticaj na delatnost i
aktivnost unutar PS-a
Dinamika tehnologije
deluje na razvoj, zrelost
i značaj delatnosti
privredne grane, i na
granice između
strateških segmenata
-razvoj tehnologije
dovodi do nastanka
novih delatnosti i
nestanka zastarelih
delatnosti
-modelima strateške i
portfolio analize
utvrđuje se: razvoj
sektora u BGG modelu,
zrelost industrije u ADL
modelu i značaj ili
atrktivnosti aktivnosti u
Mc Kinsey modelu.
Uticaj na konkurentske pozicije koje PS
zauzima u okviru
svoje reprodukcione
celine (grane)
1.Tehnologija deluje
na dva pravca
konkurentske
prednosti PS-a :
-prednost kroz
troškove
-prednost kroz
diferencijaciju
proizvoda
(potencijalna
elastičnost asortimana
proizvoda, opseg
portfolia proizvoda
2. Ova dva efekta se
dopunjavaju i dovode
do sinergije u optimalnoj kombinaciji
tehnološke strategije
PS-a.
Uticaj na strukturu
konkurencije
Tehnologija utiče na
pojavu novih konkurenata i
nastanke postojećih
-tehnološka strategija PS-a
uvažava strateške
dimenzije tehnologije i
zasniva se na analizi.
1.tehnologija kojima PS
raspolaže, koje se
upoređuju prema
konkurentima (sagledavaju
prednosti i slabosti i
alternativna rešenja).
2.tehnologija konkurencije
i strateške portfolio analize
-tehnološki procesi u PS-u
nemaju podjednak
konkurentski značaj.
Sl.2.16. Prikaz strateškog uticaja tehnologije na konkurentnost PS-a
Jedna ista tehnologija može da bude važna u jednoj vrsti delatnosti,
ključna u drugoj i nastupajuća u trećoj.
Ovoj problematici se može prići i uspostavljanjem tzv. tehnološkog
portfolia PS-a.
Naime, sve tehnologije jednog PS-a se pozicioniraju na jednu
matricu (sl.2.17) koja ima dve dimenzije i to:
1.konkurentski uticaj tehnologije, meren efikasnošću (troškovima,
dodatnoj vrednosti, potencijalima za diferencijaciju). Ocenjuje se
kao: slab, srednji, značajan.
2.stepen kompetentnosti – sposobnosti PS-a u tehnologijama sa
kojima raspolaže. Ocenjuje se kao: nizak, srednji ili visok.
- 49 -
Konkurentski
uticaj tehnologije
značajan
srednji
slab
nizak
srednji
visok –
stepen sposobnosti
u datoj tehnologiji.
Sl.2.17. Prikaz tehnološkog portfolia
Dinamička mera pozicije tehnologije prikazuje se krivom životnog
ciklusa.
Nju karakterišu sledeće razvojne faze:
1.nastanak, kada PS investira u nastanke jedne tehnologije
2.razvoj, kada PS investira u dalji razvoj tehnologije
3.zrelost, kada je tehnologija dostigla maksimum i počinje da pada
u narednoj fazi
4.zastarevanje, odumiranje i smrt
PS mora uspostaviti ispravnu poslovnu strategiju kojm će napraviti
usklađenost dinamike tržišne tražnje, dinamike tehnologije proizvoda i
dinamike tehnologije procesa. Poznato je da se ciklus tražnje sastoji iz
više faza:
1.Rađanje (Ra)-period u kome nastaje određena delatnost u kojoj
veliki broj konkurenata želi da ostvari lidersku poziciju.
2.Ubrzani rast (Ur)-period u kome rast tražnje je obično veći od
rasta ponude, a konkurenti koji su preživeli uživaju plodove svoje
početne nadmoćnosti.
3.Usporeni rast (UsR)-period pojave prvih znakova zasićea i
ponuda postaje veća od tražnje.
- 50 -
4.Zrelost (Z)- period zasićenja u kojem se pojavljuje značajan višak
kapaciteta.
5.Opadanje (O) -period pada nivoa tražnje čak do nule.
PS mora pratiti kada će određena SBA preći tačku (Ur), tj, koliko
će trajati ciklus tražnje, meren od početka nastanka do trenutka zasićenja i
opadanja. U današnjim uslovima tržišnog poslovanja na svetskom tržištu
PS-a se mora orijentisati na stalno dodavanje novih SBA i ukidanje onih
koji ne mogu da zadovolje strateške ciljeve PS-a. PS svojom tehnološkom
strategijom mora definisati koje će tehnologije da zameni novim, koje će
poboljšavati, i na kraju kojim pravcima će da razvija i uvodi potpuno
nove tehnologije. Do novih tehnologija PS može doći trojako (sl.2.18).
Tehnološkom strategijom PS predviđa dva oblika korišćenja
tehnologija:
1.Interno korišćenje tehnologija za projektovanje,
proizvodnju, montažu, pakovanje proizvoda
2.Transfer tehnologije u druge PS-e.
razvoj,
Ove dve varijante ne isključuju jedna drugu pa PS često koristi
određenu tehnologiju, a istovremeno je ustupa drugom PS na korišćenje.
Moćni PS-i se nadmeću u oblastima visokih tehnologija koristeći
sledeće strategije:
1. Prvi na tržište ili strategija lidera znači da PS prvi iznosi svoj
proizvod na tržište. Da bi to i postigao PS mora imati odgovarajuće
istraživanje i razvoj da bi se postiglo tehnološko vođstvo. Ova strategija
omogućuje formitanje početne visoke prodajne cee i stvaranjem velikog
profita. Međutim PS se može opredeliti i na nisku početnu cenu da bi
ostvarilo veliko tržišno učešće i dugoročno, veću rentabilnost.
Transferi tehnologija
Vertikalni transferi
tehnologija (interna
tehnologija)
-sopstveni IR daje
nezavisnost PS-u
-interno kreiranje
Horizontalni transfer
tehnologija (eksterna
tehnologija)
Postiže se:
1.sporazumom o kooperaciji
više različitih PS-a u razvoju
- 51 -
Kombinovani
transfer
tehnologija
-kupovinom
drugog PS-a
koje poseduje
željenu
kompe-tencija stvara
kašnjenje i zahteva
velike investicije
-kad se radi o
značajnim
tehnologija ovaj
transfer obezbe|uje
snažnu i trajnu
konkurentsku
prednost.
-ovo je transfer sa
najvećim rizikom.
novih tehnologija. Troškovi se
dele i ograničava se rizik.
Preporučuje se kada
kooperanti ravnopravno
učestvuju sa sredstvima koja
se ulažu u IR.
2.kupovinom licenci, čije
ugovaranje donosi brojna
ograničenja kupcu licence.
3.ugovorom o eksternom IR
gde PS ustupa NIO i sl.
realizaciju određene
tehnologije.
željenu
tehnologiju i
kompetentno je
za razvoj
tehnologija. Ova
kupovina
izvesna je samo
ako je taj PS
postoji i da se
prodaje.
Sl. 2.18. Vrste transfera tehnologija
2. Drugi na tržište ili strategija pratioca podrazumeva ulazak u ranoj fazi
na tržište najčešće imigriranjem proizvoda-inovacije pionira. Pri tome drugi može
uočiti nedostatke kod proizvoda inovatora, pa ih otkloniti i steći bolju tržišnu
poziciju.
3. Minimiziranje troškova ili strategija kasno na tržište
omogućava PS-u da ostvari relativnu prednost u troškovima,
optimiziranjem veličine ili optimizaciojom samih prozvoda i/ili procesa.
4. Segmentacija tržišta, tj, strategija PS-a da opsluži malo tržište
sa specijalnom primenom baznih tehnologija. Za primenu ove strategije
nisu potrebna velokoserijska i masovna proizvodnja.
U literaturi se mogu naći i druge klasifikacije poslovnih strategija
PS-a. Jedna od njih deli poslovne strategije PS-a na: ofanzivne,
defanzivne, imitativne, zavisne, tradicionalne i oportunističke.
2.7. Konkurentnost PS-a i struktura tehnološkog portfolia
PS mora sagleadvati svoju konkurentsku poziciju uvažavajući
rezultate paralalne analize svog tehnološkog i tržišnog portfolia (sl.2.19).
Na prvoj matrici prestavljeni su proizvodi (ili strateška područja
poslovanja SBA), a na drugoj tehnologije (ili strateška tehnološka
- 52 -
područja)50. Ako se utvrdi da postoji vodeća pozicija PS-a u pogledu
tehnološke kompetentnosti u određenom STP, to nije garancija da će
razvoj proizvoda tog STP sigurno dovesti do značajnih tržišnih rezultata i
uspeha odgovarajućeg SBA.
Tehnološki udeo
Tehnološka pozicija
(A)(B)
Visok
A
B
C
W
D
Nizak
Visok
Y
Jako
Z
Slabo
Nizak Potencijal rasta
X
Visoko
Nisko Stepen
tehnološkog
napretka
Sl.2.19. Prikaz matrične tržišne i tehnološke portfolio analize
a)tržišna matrica ; b)tehnološka matrica
Paralelnim posmatranjem ove dve matrice i promišljanjem može se
definisati strateška dimenzija tehnologije, koja doprinosi uspešnoj
menadžmentu tehnologijom u PS-u. Kao uspešan strateški menadžment PS
paralelno prati svoj tržišni i tehnološki portfolio i tako uspešno rešava dileme
isključivo marketinške i isključivo tehnološke orijentacije. Tehnološka
konkurentnost PS-a obezbeđuje dugotrajnu dobiti i poslovni uspeh. Tržišnim
portfolio definiše stanje i perspektive SBA PS-a ukazujući na buduća područja
mogućih STP. Tržišni i tehnološki portfolio su međusobno zavisni i
ispreplitani i komplementarni. Tehnološki portfolio PS-a se ovakvim
programom realno sagledava i obezbeđuje dugoročnu strukturu i poslovni
uspeh PS-a.
Jasno je da se tehnološki portfolio PS-a definiše saglasno sa tržišnim
i tehnološkim zahtevima. Savremeno poslovanje znači da PS mora
napustiti poslovanje sa jednom tehnologijom i jednim tržištem ili manjim
brojem tržišta, i preći na različite kombinacije predstavljene
kompleksnom matricom mogućih alternativa. Svaki trenutak ima svoju
optimalnu kombinaciju postojećeg tehnololškog portfolia sa novim
tržištima, novim SBA.
50
Twiss, B., Business Strategies for New Technologies, and Wild. R., Technology and
Management, Casell, London, 1990,str. 9.
- 53 -
Diverzifikovanje tehnologija i tržišta su nužna posledica
tehnološkog procesa, koji je često sveo na minimum tradicionalne razlike
između pojedinačnih industrijskih grana, odnosno vrsta delatnosti uopšte.
Ilustrativan je primer kombinovanja STP i tržišta (sl. 2.20), koji ima brojne
implikacije sl.2.21.
Tehnologija
A
Tehnologija
A
B
C
D
3
*
Tržište
2
*
*
1
*
A
B
C
Tehnologija
Tržište
2
*
1
*
3
*
*
*
*
1
*
Tržište
3
*
*
2
*
*
3A
*
*
*
4
*
*
*
Sl.2.20.Prikaz kombinacije tržišnih i tehnoloških rešenja
a) tradicionalni programi : osnovna tehnologija A za tržište 1,2,3
b) Tradicionalni program dodate tehnologije B i C (dva dodatna STP), koja
obezbeđuju proizvode za postojeća tri tržišta.
c) Poslovna ekspanzija: novi proizvodi i nova tržišta postojećih proizvoda sa
postojećim tehnologija A,B,C
Implikacije različitih kombinacija STP i tržišta
Tehničke
Finansijske
Upravljanje
Strateške prirode
prirode
prirode
prirode
-PS mora utvrditi
-PS mora da
-tehnička baza se -dominantna
potrebu za tehničkom
indentifikuje najčešće proširuje pozicija i status
ili tržišnom
ocenu i
osnovne
investiranjem u
diverzifikacijom
nabavi nive
tehnologije PS-a
tehnologiji
-PS mora utvrditi
tehnologije
u tehničkom
-vrednost
sopstvene mogućnosti
za nove
sektoru može
investiranja se
u pore|enju sa
može umanjiti
sprečiti potrebu
proizvode.
- 54 -
mogućnostima koje
nudi povezivanje sa
drugim PS-om.
nekim oblikom
zajedničkih
ulaganja.
za prijem novih
kadrova za novije
tehnologije.
Sl.2.21. Prikaz implikacija različitih kombinacija STP i tržišta
Pod pojmom strategije tehnološke diverzifikacije podrazumevaju se
komponente portfolio strategije, koje obezbeđuju diverzifikaciju
tehnologije, sa obe njene strateške dimenzije: eksterne i interne (sl.2.22).
Strateške dimenzije tehnološke diverzifikacije
Interna
Eksterna diverzifikovanost sa ciljevima:
elastičnost
(fleksibilnost)
Postiže se
optimalnim
rasporedom resursa
PS-a, kapaciteta
sposobnosti i
mogućnosti.
-postiže se efikasnim
transferom iz jednog
SBA, STP u
drugom.
-sposobnost da se
obezbedi potrebna
fleksibilnost tehnologije za brzi, efekasni transfer iz jedne
SBA/ STP u drugu.
Sl.2.22. Prikaz strateških dimenzija tehnološke diverzifikacije
Pri tome se zadovoljenjem kriterijuma fleksibilnosti i nepovredivosti PS-a
obezbeđuje optimalan tehnološki portfolio, bez obzira da li su u pitanju:
1.PS u kojima dominiraju snabdevači
2.veći PS sa intezivnim obimom
3.naučno zasnovani PS ili
4.specijalizovani PS za snabdevanje.
Ostali PS-i, van ove 4 kategorije se uglavnom razvijaju sledeći
komercijalnu logiku tj. zadovoljavajući potrebe kupca i ukupno
prilagođavajući se tom cilju.
1. Očuvanje tehnološke nepovredivosti PS-a,
koji se ostvaruje :
1.1.Širenjem tehnološke psnove PS-a, tehnološkom
diverzifikacijom, unošenjem u tehnološki
portfolio STP sa različitim pozicijama u
odnosu na životni ciklus tehnologije,
1.2.Izborom STP koji su dovoljno različiti i u kombinaciji sa SBA koji bi sprečili da se efekti
iznenadnih promena osete u svim oblastima
tehnologije.
2. Očuvanje željene fleksibilnosti PS-a se ostvaruje:
2.1. preduzetničkim ponašanjem PS-a
2.2. PS se postavlja u SBA sa tehnologijoma koje
su promenljive – turbulentne, ali mogu obezbediti
značajne tehnološke prodore sa brojnim prednostima.
- 55 -
PS upravlja tehnološkim portfolio kao sistemom različitih
tehnoloških područja (STP) definisanih tehnologijom i tržištem:
1.upravljanjem sabnim strateškim tehnološkim područjima (STP)
2.upravljanje preko uravnoteženja tehnološkog portfolia
3.upravljanjem preko optimizacije tehnološkog portfolia,
zasnovanog na
3.1. strategija tehnološko portfolia sa tri pod strategije : opseg
portfolia, koherentnost TPF i diverzifikacija portfolia
3.2. strateškim ciljevima PS-a sa dva upravljačka nivoa.
3.2.1. ciljevi efikasnosti tehnologije na nivou strateškog
menadžmenta i
3.2.2. ciljevi efikasnosti tehnologija na operativnom
nivou menadžmenta tehnologijom.
Tab 2.3. Formular za ocenjivanje strateških tehnoloških faktora
Faktori
Važnost Strateški Prioritet
za budu- gep PS- akcije
ći uspeh a
PS-a
Intenzitet
1
2
Investicije u IR
%
nisko
3
1.IR kao
profita
2.Istraživanje
kao % profita
3.Razvoj kao %
profita
Konkurentska pozicija
4.Istraživačko
imitator sledbenik
vođstvo
5.Proizvodno
imitator sledbenik
vođstvo
6.Procesno
imitator sledbenik
vođstvo
visoko
inovator
inovator
inovator
Dinamika proizvodnje
7.Učestalost
novih proizvoda
8.Dužina
životnog cilkusa
9.Tehnološki napredak u
proizvodima
niska
visoka
dugačak
kratak
mali
veliki
- 56 -
4
5
Tehnološka dinamika
10.Životni ciklus dugačak
11.Učestalost no
niska
vih tehnologija
12.Konkurentska
jedna
tehnologija
kratak
visoka
više
Konkurentska dinamika
13.Tehnološka
diferencijacija
proizvoda
14.Tehnologija
kao konkuretsko
sredstvo
15.Konkurentski
intenzitet
16.Prinudno zasta
revanje proizvoda
17.Tehnološki
odgovor na državnu regulaciju
18. Tehnološki
odgovor na
pritiske potrošača
mala
velika
nevažna
važna
nizak
visok
retko
često
nebitan
bitan
nebitan
bitan
UKUPNA OCENA
19.Tehnološka
turbulentnost
20.Agresivnost
strategije PS-a
0
5
0
5
LITERATURA:
1. Ansoff, I. Mc Donnell,E., Implanting Strategy, Management,
Prentice Hall, London, 1990.
2. Ansof. H.U knjizi Twiss,B., Managing Technological
Innovation, Longman, Njujork, 1986.
3. Building a Technological base for development“, Development
Briefs, The World Bank, N°19, 1993.
- 57 -
4. Deiaco E, Hurnell E, Vichery G, Technology and Investment,
Pinter, London, 1990.
5. Đorđević .B., Osnove menadžmenta, Niš, 1999.
6. Krstić, M. Đorđević, Lj.: Teorijsko-metodološki tretman
inovacionih aktivnosti u proizvodnji kao faktor pojave preduzetnika,
Časopis IMK –14, Istraživanje i razvoj, Godina XI, Broj (22-23) 34.2005. Str.55-64. UDK/UDC:658.511:001.895:005.914.3.
7. Kendall R., Morrison A., Business Level Competitive Strategy:
A Contigency Link to Internationalization, Journal of Management, 1992
8. Lada A., Boyd N., Wright P., A Competency Based Model of
Sustainable Competitive Advantage; Toward a Conceptual Integration
Journal of Management t.18,br.1;1992.
9. Levi-Jakšić M., Upravljanje tehnološkim inovacijama, FON,
Beograd, 1999.
10. Mansfield E., Managerial Economics Norton, 1990.
11. Milisavljević M, Senić R, Janošević S, Inovacija i tehnološka
strategija preduzeća, Ekonomski fakultet, Beograd.1993.
12. Mc Lennanm,R., Managing Organizational Change Prentice
Hall, New Jersey,1989.
13. Noori H., Managing. The Dynamics of New Technology,
Prentice Hall London, 1990.
14. Peters.T.J., Waterman.R.H,In Search of Ehcellence, Harper &
Row.Pub., New Jork, 1982.
15. Preece D., Managing the Adoption of New Technology,
Routledge, London,1989.
16. Roussel P.A, Saad K.N, Ericson T.J, “Third Generation R&D
Management.; Prism,II, 1991
17. Stefan R., „Tehnološka inteligencija; moćno sredstvo za
konkurentsku prednost“ u časopisu, Artur De Litlle, Realizing the Power
of Tehnology, Tematsko izdawe časopisa Prizm, drugi kvartal 1991 g.
Massachusetts, SAD.
18. Strategor, Strategic, structure, decision, indentite, Intereditions,
Paris, 1991.
19. Taishoff. E., “Technical progress multiplies output potential of
investment“, Washington Economic, Reports, 22.VI.1994.
20. Taishoff. E, „U.S. seeks to measure environmental costs of
production“, Washington Economic.Reports, 1994.
21. Twiss.B.Goodridge, M., Managing Tehnology for Competetive
Advantage, Pitman, London, 1989.
22. Twiss,B.C.,Managing Tehnological Innovation, Longman,
England, 1986.
- 58 -
23. Twiss B, Business Strategie for New Tehnologies; and Wild.R.,
Technology and Management, Casell, London,1990,
24. Hax A.C, Majluf N.S, Strategic Management. An Integrative
Perspective, Prentince. Hall, Englewood Cliffs, 1984.
25. Wren,D.A.,
Voich,D.,
Menadžment-proces,struktura
i
ponašanje, Privredni pregled, Beograd, 1994.
3. STANJE INOVATIVNE DELATNOSTI U
METALOPRERAĐIVAČKOJ DELATNOSTI
3.1.Uvod u inovativnu delatnost u privredi Srbijedosadašnja istraživanja
Inovaciju predstavlja uspešan razvoj i primena ideja i znanja. Ona postoji
kada se znatno poboljšani proizvod ili usluga ponude tržištu (inovacija proizvoda) ili
- 59 -
kada se novi i znatno poboljšani metod proizvodnje ili isporuke komercijalno
koristi (inovacija procesa) ali i kada se traže izmene u znanju, veštinama,
rutinama, kompetencijama, opremi ili inženjerskoj praksi da bi se razvio ili
stvorio novi proizvod ili uveo novi proces. Estetske izmene (boja, dezen) ili
neznatne izmene u cilju razlikovanja proizvoda koji je tehnički nepromenjen u
konstrukciji i radnim karakteristikama, ne predstavljaju inovaciju. Primena
standarda kvaliteta ne predstavlja inovaciju osim ako nije direktno u vezi sa
uvođenjem novog proizvoda ili tehnološki novog ili znatno unapređenog procesa.
Radi stvaranja klime koja će podsticajno delovati na inovativne procese u
zemlji treba da funkcioniše nacionalni inovacioni sistem kao kompleksan sistem
većeg broja relevantnih institucija i sektora; tu su uključene vlada, finansijski
sektor, sistem obrazovanja, tržište rada i naučno-tehnološke organizacije i
istraživačke institucije, a njihove aktivnosti treba da budu usmerene na
postizanje specifičnih ciljeva kroz efikasnu primenu javnih instrumenata.
Prioriteti nacionalne inovacione strategije u Srbiji treba da budu:
1) uspostavljanje institucionalnog okvira za inovacije,
2) poboljšanje pristupa izvorima finansiranja inovativnih ideja novih i
postojećih preduzeća,
3) razvoj infrastrukture za podršku konkurentnosi ključnim sektorima,
4) jačanje veza između nauke i industrije, razvoj potencijala za transfer
tehnologije i komercijalizaciju istraživanja srpskih univerziteta i istraživačkih
centara, i
5) razvoj inovacione kulture i edukacija.
U poređenju sa razvijenim evropskim zemljama, inovacioni potencijal u
privatnom sektoru Srbije je u lošijem položaju, u pogledu pristupa tržištu,
izvorima finansiranja i investicijama u istraživanje i razvoj novih proizvoda.
U okviru programa EU i Evropske agencije za rekonstrukciju sprovedeno
je istraživanje o inovacijama u Srbiji kojim je od septembra 2005. do januara
2006. godine bilo obuhvaćeno 600 preduzeća i 40 institucija koje daju podršku
inovacijama (univerziteti, naučno-istraživački centri, regionalne privredne
komore, regionalne agencije za razvoj MSP), a korišćeni su i podaci
Republičkog zavoda za statistiku (tab.3.0.).51
Tab.3.0.Prikaz poređenja inovativne delatnosti Srbije i okruženja
Buga- Rumu EU EU
JaPokazatelj
Srbija
SAD
rska nija 25 15
pan
1.1. Diplomirani u nauci i
6,7
11,7
5,8 11,5 12,5 10,5 13
tehnici, starosti 20-29 godina
1.2 Populacija edukovana u
9,6 21,2 21,8 38,1 36,3
20,84 21,3
uslužnim delatnostima
1.3 Učešće u učenju tokom
4,1
1,4
1,3
9,0 9,7
čitavog života
1.4 Zaposlenost u proizvodnji na
4,3
4,66 5,32 6,6 7,1 4,65
bazi srednje i visoke tehnologije
51
Innovation audit, Survey of innovation performance in Serbia, ECORYS Research and
consulting, EAR
- 60 -
1.5 Zaposlenost u sektoru
usluga visoke tehnologije
2.1 Učešće javnog IR u DBP
2.2 Učešće poslovnog IR u DBP
1,9
2,69
1,45
3,19 3,49
0,14
0,13
0,4
0,09
0,15
0,23
0,67 0,69 0,86 0,8
0,27 1,3 2,03 2,32
Sprovedeno istraživanje pokazalo je da je 85,9% anketiranih preduzeća
aktivno u smislu inovacija odnosno da su u periodu 2002.-2004. godine
sprovodili jedan od sedam tipova inovativnih aktivnosti:
1) inovacije u okviru samog preduzeća,
2) sticanje rezultata istraživanja i razvoja nabavkom izvan preduzeća,
3) nabavka mašina, opreme i sofvera,
4) nabavka znanja izvan preduzeća,
5) obuke,
6) svi oblici dizajna, i
7)priprema tržišta i uvođenje novog ili znatno poboljšanog proizvoda ili usluge.
Najčešće inovativne aktivnosti u Srbiji su nabavka opreme, mašina i
softvera (57%), obuka (50%) i prilagođavanje promenama na tržištu kroz
primenu inovacija radi povećanja konkurentnosti (46%). To pokazuje da je
industrija u fazi modernizacije i tranzicije, što zahteva nabavku opreme i obuku
radnika.
Inovacije proizvoda (robe i usluge) imalo je 44% anketiranih preduzeća.
Posmatrano po veličini, najveći broj malih preduzeća učestvuje u inovacijama
proizvoda (69%) a srednja i velika ih slede sa 64% i 68%. Velika preduzeća
najviše učestvuju u inovacijama proizvoda (roba) a slede ih mala i srednja, dok
mikro preduzeća učestvuju u inovacijama proizvoda sa manje od jedne polovine
učešća velikih preduzeća. U oblasti inovacija usluga, najveće je učešće malih
preduzeća. Od ukupnog broja preduzeća koja su imala uvođenje novog
proizvoda, 56% su uvela novi proizvod na tržište, a 60% su imitatori, odnosno
uvela su proizvod koji je novi samo za njihovo preduzeće, a ne i za tržište.
U oblasti inovacije procesa, 43% anketiranih preduzeća je imalo nove ili
znatno poboljšane procese za proizvodnju roba ili usluga, a među njima 79% su
uvela novi proces u industriji kojoj pripadaju. U inovacijama procesa najmanje
je učešće mikro preduzeća, ali među mikro preduzećima koja uvode inovacije
procesa 94% inovacija su nove u njihovoj delatnosti.
Inovacije u širem smislu, netehnološke inovacije ili «sofware inovacije»
podrazumevaju inovacije organizacije, poslovne strukture i prakse u cilju
povećanja unutrašnje efikasnosti i efektivnosti ili u pristupu tržištima i
potrošačima. One se odnose na znatno promenjenu korporativnu strategiju,
primenu naprednih tehnika upravljanja, promenu organizacione strukture,
tržišnog koncepta ili strategije, uvođenje sistema kvaliteta. Velika preduzeća
imaju najveće učešće u ovim inovacijama posebno kod primene korporativnih
strategija i sistema kvaliteta. Najveći udeo u inovativnim aktivnostima
shvaćenim u širem smislu ima kategorija izmene marketing koncepta i strategije,
što ukazuje na pozitivan trend i uočavanje značaja unapređenja konkurentske
pozicije preduzeća na tržištu.
- 61 -
Zaštitu inovacija tražilo je samo 1,96% svih anketiranih inovativno
aktivnih firmi u Srbiji. i samo 1,47% njih ima bar jedan zaštićen patent.
Rezultati istraživanja pokazuju da strateški tipovi zaštite inovacija, posebno
početna prednost u odnosu na konkurente zajedno sa ugovorima o poverljivosti i
zaštitni žig imaju veći značaj od patenata i drugih formalnih oblika zaštite
intelektualne svojine. Među formalnim oblicima zaštite, kao relativno značajni
ocenjeni su ugovori o poverljivosti i zaštitni žigovi.
Za uspešnu inovativnu aktivnost poželjna je saradnja na lokalnom,
nacionalnom i međunarodnom nivou sa drugim preduzećima, dobavljačima
opreme, materijala, usluga i softvera, klijentima i potrošačima, konkurentima u
istoj grani industrije, konsultantima, komercijalnim laboratorijama i privatnim
istraživačko-razvojnim institucijama, univerzitetima i istraživačkim institucijama.
Velika preduzeća u Srbiji su uključena u saradnju u inovativnim aktivnostima
više od drugih preduzeća. Izvan Srbije, najviše se sarađuje sa dobavljačima ali
nema saradnje sa istraživačkim centrima i univerzitetima. Generalno je veoma
nizak ukupan obim saradnje u inovativnim aktivnostima sa partnerima iz drugih
zemalja.
Za inovativno aktivna preduzeća u Srbiji najznačajniji ograničavajući
faktori za inovacije su raspoloživost finansijskih sredstava, visoki troškovi
inovacionih aktivnosti, privredni rizici i finansijski troškovi. Značajan je i
nedostatak informacija o tržištima (neizvesna tražnja), potreba poznavanja i
poštovanja propisa Evropske Unije i propisa koje donosi vlada. Preduzeća u
Srbiji potcenjuju značaj relevantnog znanja i veština u postizanju konkurentnosti
kroz inovacije.
U oblasti obezbeđenja potrebnih finansijskih sredstava posebnu prepreku
predstavlja preovlađujući nivo komercijalne kamatne stope i potrebne garancije,
vremensko trajanje procedura i nedostatak iskustva i poverenja između
preduzeća i finansijskih institucija.
Najveći deo troškova inovativnih aktivnosti među inovativno aktivnim
preduzećima u Srbiji odnosi se na nabavku opreme, mašina i softvera. Značajni
su i izdaci za inovacije unutar firme, istraživanje tržišta i obuke i treninge
zaposlenih, naročito u malim firmama. Najmanje se ulaže u dizajn, istraživanje i
razvoj i kupovinu znanja izvan sopstvenog preduzeća. Sve to upućuje na slabost
nacionalnog inovacionog sistema, posebno na nedostatak veze između industrije
i istraživačko-razvojnih institucija i univerziteta. O tome svedoči i veoma nizak
nivo učešća troškova istraživanja i razvoja u društvenom bruto proizvodu u
Srbiji (0,13%) u poređenju sa zemljama Evropske Unije (EU15 - 1,27% i EU 25
– 1,3%) i razvijenim zemljama sveta (SAD – 2,02%, Japan – 2,32%).
Finansijska podrška javnog sektora inovativnim aktivnostima preduzeća u
Srbiji je veoma niska. Izdvajanja vlade u istraživanje i razvoj kao procenat
društvenog bruto proizvoda su na niskom nivou iako se iz godine u godine
povećavaju (0,1% u 2001., 0,16% u 2002., 0,26% u 2003., 0,32% u 2004.).
Izdvajanje iz budžetskih sredstava Republike Srbije za istraživanje i
razvoj u istraživačkim institutima u odnosu na društveni bruto proizvod iznosi
0,14% i nisko je u poređenju sa Evropskom Unijom (EU 15 – 0,69% i EU 25 –
0,67%) i razvijenim zemljama sveta (SAD – 0,86%, Japan –0,8%).
- 62 -
Ekonomija zasnovana na znanju zavisi od dobro obrazovane populacije
otvorene za kreativnost i nove ideje. U Srbiji nedostaje funkcionalna veza
između sistema obrazovanja, istraživačkih instituta i industrijskog i
komercijalnog sektora. Obavljanje prakse nije regulisano i redak je rad
studenata. U nastavnim programima nema mesta za izmene od strane prosvetnih
radnika, a na drugoj strani privredni sektor ne pokazuje dobru volju da podrži
škole za obrazovanje studenata pripremljenih za tehnološku i upravljačku
realnost današnjice. U osnovnim i srednjim školama nedostaju kreativne i
inovativne metode učenja.
Istraživanja pokazuju da je usko grlo u inovacijama u Srbiji nedostatak
kreativnih i preduzetnički orijentisanih ljudi. Ipak, visoko je učešće fakultetski
obrazovanih ljudi u ukupnom broju zaposlenih i iznosi 20.84% što je visok
procenat u poređenju sa EU 15 (21,8%) i EU 25 (21,2%), ali i sa SAD (38,1%) i
Japanom (36,3%).
3.2.Značaj inovacija i zaštita prava intelektualne
svojine u Srbiji
Prepoznajući značaj inovacija za podizanje konkurentnosti domaće
privrede, Vlada Republike Srbije je donela:
- Nacionalnu strategiju privrednog razvoja Republike Srbije za period
2006.-2012 godine
- Strategiju razvoja malih i srednjih preduzeća i preduzetnika u Republici
Srbiji u periodu 2003.-2008. godine
- a u izradi je i Nacionalna strategija inovacija.
Suština Nacionalne strategije privrednog razvoja Republike Srbije od
2006. do 2012. godine jeste podizanje ukupne konkurentne sposobnosti srpske
privrede kroz reformu obrazovanja, veći naglasak na istraživanje, primenu
inovacija i brži razvoj novih informacionih i komunikacionih tehnologija.
Strategija prepoznaje značaj povećanja međunarodne konkurentnosti, gde Srbija
zauzima 91. mesto na svetskoj rang listi 2007. godine. Kao prioritetan cilj
određena je privreda zasnovana na znanju kao garant održivog privrednog
razvoja.
Analiza stanja u Republici pokazuje da Srbija ima dobru osnovu za razvoj
novih tehnologija sa aspekta rapoloživog broja visokoobrazovanih kadrova. Od
ukupnog broja godišnje diplomiranih studenata u Republici (prosečno godišnje
oko 20.000) najviše njih (oko 3.000) diplomiralo je na tehničkim fakultetima.
Ako se dodaju diplomirani sa prirodno-matematičkih fakulteta i fakulteta
organizacionih nauka (informatički kadar) ovaj procenat iznosi 20%, što znači
da je oko jedna petina visokobrazovanih kadrova tehničkog usmerenja.
Instalisani proizvodni kapaciteti u pogledu obima nisu ograničavajući
faktor povećanja proizvodnje, ali je situacija znatno nepovoljnija u pogledu
kvaliteta (tehnološki nivo), strukturne i organizacione usklađenosti. Visok je
stepen otpisanosti opreme u privredi (82,8%) a u prerađivačkoj industriji 84,6%.
- 63 -
U Srbiji je slaba povezanost univerziteta i razvojno istraživačkih
institucija sa privredom, što utiče na nepovoljan i ograničen protok znanja i
tehnologije, i odsustvo primene naučno-tehnoloških istraživanja u cilju
povećanja inovativnosti (u oblasti proizvoda, proizvodnje, dizajna, marketinga) i
osavremenjavanja tehničko-tehnološkog procesa proizvodnje, odnosno nije u
funkciji povećanja konkurentnosti privrede.
U poslednjih 10 godina visok je odliv kvalitetnih kadrova u inostranstvo, a
posebno visoko-obrazovanog mladog dela populacije. Procenjuje se da je Srbija
«izgubila» oko 300.000 kvalitetnog kadra, što će u dužem periodu predstavljati
«investicioni» nedostatak humanog kapitala u realnom i socijalnom sektoru.
Visoko tehnološke industrijske grane su nedovoljno zastupljene u privredi
Srbije i one generišu svega 14,6% prihoda prerađivačke industrije i svega 13,5%
dobiti. U strukturi izvoza prerađivačke industrije najmanje učestvuju visoko
tehnološke industrijske grane (13,3%), srednje tehnološke grane imaju učešće od
59,3% a nisko tehnološke 27,4%.
Za formiranje nove industrijske strukture i njeno uključivanje u savremene
tržišne tokove neophodno je obezbediti razvoj visokih tehnologija u sledećim
oblastima: u delu hemijske industrije, farmaceutike, informaciono-komunikacione
tehnologije, delu elektronske industrije, prehrambene industrije itd.
Značajni privredni problemi sa tehničko-tehnološkog aspekta su:
- kritično nizak tehnološki nivo
- preovlađujuće učešće tehnologija nižeg kapitalnog intenziteta
- zanemarljiva su sopstvena rešenja i
- sporo se usvajaju tuđa rešenja.
Sa aspekta potrebe povećanja granske konkurentnosti industrije Republike
Srbije, strategija stavlja akcenat na:
- uvođenje poreskih olakšica za investicije u inovacije
- podizanje tehnološkog nivoa i modernizaciju kapaciteta, poboljšanje
dizajna, kvaliteta i stvaranje domaćih robnih marki visokog kvaliteta
- praćenje i razvoj primenjenih tehnologija u svetu i realnu primenu,
istraživanje novih programa, razvoj i kontrolu novih materijala
- usklađivanje obrazovnog i istraživačkog sistema i saradnju sa naučnoobrazovnim institucijama.
Očekuje se da bi realizacija ciljeva navedenih u Strategiji rezultirala u
promeni strukture prerađivačke industrije u 2012. godini u korist visoko
tehnoloških industrijskih grana čije će se učešće povećati sa 14,6% u 2005.
godini na 18% (2012. godine); učešće srednjetehnoloških industrija će se
smanjiti (sa 48,3% na 45,9%) a niskotehnoloških sa 37,1% na 36,1%. U strukturi
izvoza visokotehnološke grane će povećati učešće sa 13,5% na 20%.
Strategija daje podršku i razvoju klastera i industrijskih i tehnoloških parkova.
U internacionalizaciji izvoza naglašava se uloga necenovnih faktora
konkurentnosti, posebno kvaliteta proizvoda ili usluga i uvođenja standarda kvaliteta,
ali i značaj kreiranja i promocije izvoznog nacionalnog brenda i uspostavljanje
procedure za licenciranje koje bi garantovale visok kvalitet proizvoda.
- 64 -
Generalno, Strategija podržava uspostavljanje efikasnog i kompetentnog
istraživačko-razvojnog inovacionog sistema za racionalnu primenu raspoloživih
i novih znanja i tehnologija u razvoju novih proizvoda i procesa.
Inovacije su jedan od ciljeva i Strategije razvoja sektora malih i srednjih
preduzeća u Republici Srbiji za podizanje konkurentnosti ovog sektora, pored
programa razvoja menadžmenta preduzeća i uvođenja sistema kvaliteta.
Pored donetih strategija, u Srbiji je stvoren i pravni okvir za podsticaj
inovacijama i zaštitu prava intelektualne svojine. Donet je set relevantnih
zakona, čije izvode dajemo u Prilozima ove Monografije52.
Zakon zabranjuje proizvodnju, promet, upotrebu i držanje robe i pružanje
usluga kojima se povređuju prava intelektualne svojine, kao i emitovanje i
reemitovanje radio i televizijskog programa koji sadrži autorska dela ili
predmete srodnog prava, za čije korišćenje nije plaćena naknada nosiocu prava.
Glavna novina koju zakon donosi predstavlja krug mera koje nadležni
organ preduzima u slučaju povrede prava intelektualne svojine i to:
-privremeno oduzima svu zatečenu robu i sredstva kojim je povređeno
pravo intelektualne svojine,
- privremeno zabranjuje povrediocu da obavlja svoju poslovnu delatnost,
kojom se povređuje pravo intelektualne svojine
- uzima uzorke predmetne robe radi ispitivanja postojanja povrede prava
intelektualne svojine i radi obezbeđivanja dokaza o tome
- podnosi prijavu nadležnom javnom tužiocu, odnosno prekršajnom organu.
Nadležni organ je obavezan da o povredi prava intelektualne svojine i
preduzetim merama obavesti nosioca prava, a nosilac prava je dužan da u
propisanom roku pokrene postupak za zaštitu svog prava pred nadležnim sudom.
Zakon predviđa i novčane kazne za nepoštovanje pojedinih odredaba ovog
zakona, ali i Zakona o autorskim i srodnim pravima, Zakona o žigovima, Zakona
o pravnoj zaštiti dizajna, kao i oduzimanje predmeta koji su bili upotrebljani ili
namenjeni za izvršenje prestupa.
- Zakon o inovacionoj delatnosti (Službeni glasnik RS br. 110/2005)
reguliše inovacione delatnosti koje su u Republici Srbiji u nadležnosti
Ministarstva nauke. Ministarstvo je nadležno i za vođenje registra inovacione
52
-Zakon o patentima (Sl. list SCG broj 32/2004 i 35/2004., 2. jul 2004. godine)
-Zakon o žigovima (Sl. List SCG broj 61/2004)
-Zakon o pravnoj zaštiti dizajna (Sl. List SCG broj 61/2004)
-Zakon o oznakama geografskog porekla (Sl. List SCG broj 20/2006.)
-Zakon o zaštiti topografija integrisanih kola (Sl. List SCG broj 61/2004.)
-Zakon o autorskom i srodnim pravima (Sl. List SCG broj 61/ 2004.)
-Zakon o posebnim ovlašćenjima radi efikasne zaštite prava intelektualne svojine
(Sl.glasnik RS broj 46/2006.), koji predviđa konkretne mere koje su nadležni državni organi
(tržišna i druge inspekcije, poreski inspektori, poreska policija i Republička radiodifuzna agencija)
ovlašćeni da preduzemu u cilju zaštite prava intelektualne svojine priznatih pravima i
međunarodnim ugovorima. U poređenju sa ostalim zakonima u ovoj oblasti, koji obezbeđuju
zaštitu isključivo u sudskim postupcima, što podrazumeva složenu i često sporu proceduru, ovaj
zakon omogućava neposredno angažovanje administrativnih organa u hitnom postupku.
- 65 -
delatnosti. Samo subjekti upisani u registar mogu biti korisnici podsticajnih
mera i budžetskih sredstava za razvoj inovacione delatnosti.
Kod Ministarstva se registruju i organizacije za obavljanje inovacione
delatnosti i to: razvojno-proizvodni, istraživačko-razvojni i inovacioni centri.
Zakon predviđa i mogućnost registrovanja organizacija za pružanje
infrastrukturne podrške inovacionoj delatnosti (poslovno-tehnološki inkubator i
naučno-tehnološki park).
Vlada može da finansira inovacione projekte čiji su nosioci privredna
društva, visokoškolske ustanove, naučno-istraživačke i inovacione organizacije.
Zakon predviđa više ekonomskih instrumenata kojima se može podsticati
inovaciona delatnost, i to: sredstva budžeta Republike, sredstva budžeta
autonomne pokrajine, sredstva budžeta jedinice lokalne samouprave, sredstva
međunarodnih finansijskih organizacija, fond za inovacionu delatnost, drugi
fondovi, i ekonomsko-podsticajne mere i druge mere u skladu sa zakonom.
Fond za inovacionu delatnost obavlja poslove u vezi sa finansiranjem
pripreme, realizacije i razvoja programa, projekata i drugih aktivnosti u oblasti
sprovođenja nacionalne inovacione politike. Fond vodi bazu podataka o programima i
projektima koje finansira a takođe sarađuje i sa međunarodnim i domaćim
finansijskim institucijama radi finanasiranja inovacione delatnosti. Finansijska
sredstva Fond obezbeđuje iz: budžeta Republike, donacija, iz sredstava ostvarenih po
osnovu realizacije inovacije čiji je razvoj Fond finansirao i iz drugih izvora.
Članom 51 Zakona predviđaju se i poreske, carinske i druge olakšice ili
oslobađanja od obaveze plaćanja, za pravna i fizička lica koja primenjuju
savremene tehnologije, kao i posebne podsticajne mere za privredna društva i
preduzetnike koji ulažu u razvoj i povećanje obima inovativnosti i pronalazaštva.
- Uredba o carinski dozvoljenom postupanju sa carinskom robom,
puštanju carinske robe i naplati carinskog duga (Sl.glasnik RS br. 127/03,
20/04, 63/04, 104/04, 44/05, 71/05, 76/05, 106/05, 05/06, 10/07, 25/07, 80/07)
reguliše zaštitu prava inelektualne svojine na granici.
Prema članu 286 stav 2 Uredbe, mere zaštite na granici obuhvataju mere za
sprečavanje uvoza, izvoza i tranzita robe kojom se povređuju prava intelektualne
svojine, što obuhvata piratizovana autorska dela, robu sa krivotvorenim žigom, robu
kojom se povređuju prava iz patenata, kao i robu koja je prevashodno projektovana,
napravljena ili prepravljena sa ciljem da omogući zaobilaženje tehnološke mere,
uređaja ili sastavnog dela, čija je svrha da spreči ili ograniči radnje u odnosu na
predmet zaštite koje nije odobrio nosilac prava: piratizovanog autorskog dela, robe sa
krivotvorenim žigom, robe kojom se povređuju prava na dizajn, robe kojom se
povređuju prava iz patenta, sredstava za izbegavanje zaštite.
U našoj praksi mere zaštite na granici prevashodno se odnose na robu
kojom se povređuju prava intelektualne svojine, kao što su tekstilni proizvodi
(sportska odeća i obuća i prateća oprema), oprema i delovi za mobilne telefone
(maske, futrole, tastature, baterije, punjači, kućišta), ručni časovnici, delovi za
automobile, parfimersijski proizvodi i baterije.
Piratizovano autorsko delo je primerak zaštićenog autorskog dela ili robe
koja sadrži zaštićeno autorsko delo, izrađena bez saglasnosti nosioca autorskog
ili srodnog prava ili lica ovlašćenog od strane nosioca prava.
- 66 -
Roba sa krivotvorenim žigom je:
- svaka roba ili pakovanje, uključujući i robu koja ne nosi krivotvoreni
žig, ali koja se neposredno nalazi u pakovanju koje nosi krivotvoreni žig,
koja neovlašćeno nosi žig koji je istovetan ili se suštinski ne razlikuje od
žiga registrovanog u vezi sa sličnim ili srodnim proizvodom, ili koja se
po suštinskim odlikama ne može razlikovati od takvog žiga;
- svaki simbol žiga (logotip, etiketa, nalepnica, uputstva za upotrebu ili
garantni list) bilo da je predstavljen zajedno sa robom ili odvojeno;
- roba koja nosi oznaku koja je istovetna sa registrovanim žigom ili
oznaka koja se suštinski ne može razlikovati od takvog žiga i izaziva
zabunu u pogledu porekla proizvoda;
- roba kojom se povređuju prava na dizajn je roba izrađena bez
ovlašćenja nosioca prava, koja sadrži dizajn istovetan sa dizajnom
registrovanim u odnosu na takvu robu, ili dizajn koji se po suštinskim
odlikama na može razlikovati od registrovanog dizajna.
Roba kojom se povređuju prava iz patenta je roba istovetna sa robom koja
uživa patentnu zaštitu, odnosno roba izrađena neposrednom primenom
patentiranog procesa ili roba koja se po suštinskim odlikama ne može razlikovati
od takve robe, proizvedena bez ovlašćenja nosioca prava.
Prema članu 286 stav 3 kalup ili matrica posebno napravljeni ili prepravljeni za
izradu krivotvorenog žiga ili proizvoda koja nosi takav žig ili piratizovanih
proizvoda, smatraju se krivotvorenim odnosno piratizovanim proizvodom.
Nosilac prava intelektualne svojine je nosilac bilo kog prava intelektualne
svojine ili pravni sledbenik nosioca prava, kao i lice ovlašćeno od strane nosioca prava.
Prema članu 241 Carinskog zakona, carinski organ na zahtev nosioca
prava intelektualne svojine, prekinuće carinski postupak i zadržati robu u slučaju
sumnje da se uvozom ili tranzitom robe koja je predmet carinskog postupka
povređuju prava intelektualne svojine. Prema članu 288 Uredbe, u slučaju
sumnje da se uvozom, izvozom ili tranzitom određene robe povređuju prava
intelektualne svojine, nosilac prava može da Upravi carina na adresu njenog
sedišta podnese pisani zahtev da se za tu robu prekine carinski postupak. 53
3.3.Inovativna delatnost metaloprerađivačke delatnosti
Zlatiborskog okruga i opštine Pirot
Tehnološke inovacije su u žiži interesovanja menadžmenta uspešnih
poslovnih sistema. Uspešan menadžment povezuje tehničke mogućnosti PS-a i
potrebe tržišta i tu traži prostor za tehnološke inovacije. Danas se na dva domena
(marketing i istraživanje i razvoj) dodaje i njihovo kompleksno sadejstvo sa
nizom uticajnih faktora PS-a.
53
Vesna Lazić, Sprovođenje mera za zaštitu prava intelektualne svojine na granici,
Eksport Import Bilten broj 143, novembar 2007. godine
- 67 -
U ovom radu istražili smo stanje inovativne delatnosti u našim
metaloprerađivačkim proizvodnim poslovnim sistemima pa na bazi toga
predložili optimalni pristup razvoju istih.
Anketirana su 83 PS iz metaloprerađivačkog kompleksa54, koji su
predavali završne račune. Uzorak je bio slučajan i obuhvatio je dva okruga:
Zlatiborski i Pirot iz Ponišavskog okruga. PS-i koji su analizirani pripadaju,
generalno, srednjim ili malim poslovnim sistemima.
Sprovedena anketa je obuhvatila sve najvažnije podatke vezane za
sveukupno poslovanje anketiranih PS. Podaci su grupisani po organskoj
srodnosti u sledeće grupe pokazatelja vezane za:
pokazatelje poslovanja anketiranih PS,
ljudske resurse anketiranih PS,
broj različitih proizvoda, poluproizvoda i usluga koje nude tržištu
anketirani PS,
broj različitih procesa koje nude tržištu anketirani PS,
investicije u inovacije za koje su zainteresovani anketirani PS,
osnovne informacione tehnologije koje koriste anketirani PS,
osnovne izvore inovacija anketiranih PS,
najveće teškoće u procesu inovacija anketiranih PS
konkurentske mogućnosti čijim iskorišćenjem bi anketirani PS
ostvarili povećanje sopstvene konkurentosti,
oblike edukacije/usavršavanja koje su koristili anketirani PS u
poslednje tri godine (2003-2005), i
tehnološke potrebe anketiranih PS.
3.4.Prikaz rezultata istraživanja
Ukupan prihod anketiranih PS-a za 2005.godinu i njegov trend u poslednje
tri godine, kao i: izvozni rezultati, uslužena klijentela, prihod od prodaje delova i
poluprerađevina, izdaci za nabavku delova i poluprerađevina, pripadnost
poslovnoj grupaciji i postojanje tzv. glavnog partnera prikazani su u tab. 3.1.
54
Ova istraživanja su vršena u okviru realizacije Međunarodnog istraživačkog projekta
ITAC Innovation Technology for Adriatic Competitiveness (Inovacione tehnologije za jadransku
konkurentnost), koji finnsira Evropska unija iz sredstava INTERREG III/CARDS. U realizaciji
projekta učestvje deset italijanskih komora is edam partnera na Balkanu. Regionalna privredna
komora Užice je vodeći partner u Srbiji, a lokalni partner je udruženje građana “Ponišavlje” iz
Pirota. Kao Ekspert sa Srbiju u realizaciji projekta učestvopvao je Prof. dr Milutin R. Đuričić,
radovni profesor Univerziteta “UNION iz Beograda Fakultet za industrijski menadžment iz
Kruševca i Profesor Visoke Poslovno-tehničke škole strukovnih studija iz Užica.
- 68 -
Tab.3.1.Prikaz nekih pokazatelja poslovanja anketiranih PS
Pokazatelji
koji ukazuju na
promet za
2005.
manje
od 0.5
miliona
eura
50
Procenti koji
ukazuju na
IZVOZ
0
38
15
Industrijski PS
41
od 1%
0
do 10%
Glavni kupci
Prihod od prodaje delova i poluprerađevina
drugim PS
/% od UP/
Izdaci za kupovinu delova
i poluprerađevina od drugih
PS /% od UP/
Tok ukupnog
prihoda u
poslednje 3
godine
Pripadnost
poslovnoj
grupaciji
od 0.5
do 2
miliona
eura
17
od 1%
do 10%
od 2.1 do
10 miliona
eura
od 10.1 do
50 miliona
eura
11
od 10%
do 25%
3
od 26% do
50%
17
2
Trgovački posrednici
12
od 10%
od 26% do
do 25 %
50 %
od 50.1
do 260
miliona
eura
1
od 51%
do 75%
više od
260
miliona
eura
1
preko
75%
6
5
Krajnji potrosači
33
od 51%
preko
do 75%
75%
18
28
15
10
3
9
0
od 1%
do 10%
od 10%
do 25%
od 26% do
50%
od 51%
do 75%
preko
75%
13
2
14
22
10
2
smanjenje
preko 3% god.
nepromenjen
(+/- 3%)
porast izmedju
3% i 10% god.
porast za više od
10% god.
5
18
35
25
da, sa glavnim
partnerom iz Srbije
da, sa glavnim partnerom iz
inostranstva
ne
8
9
66
Postoji li "glavni partner" u
grupaciji kojoj
pripadate?
DA
NE
17
66
Ljudski resursi su analizirani sa stanovišta ukupno zaposlenih, a posebno
su razmatrani kadrovi sa visokostručnim obrazovanjem, kao i kadrovi koji se
bave istraživanjem i razvojem. Posebnu pažnju imali su kadrovi koji se bave
intelektualnim, naučnim i inženjerskim radom sa diplomom ili bez nje (tab.3.2).
Tab.3.2. Prikaz ljudskih resursa anketiranih PS
R.
ZAPOSLENI
br
1
Ukupan broj
zaposlenih
Broj anketiranih PS
Zastupljenost broja PS prema zaposlenim
kadrovima
manji od 5 od 10 od 50 od 100 od 250 više
od 5 do 9 do 49 do 99 do 249 do 499 od 500
17
19
- 69 -
25
3
10
4
5
2
3
4
Broj zaposlenih
visokoobrazovanih
Broj anketiranih PS
Broj zaposlenih na
poslovima IR i
tehničke pripreme
Broj anketiranih PS
Broj intelektualnih,
naučnih i tehničkih
profesija (sa
diplomom ili bez)
Broj anketiranih PS
0
od 1
do 5
od 5
do 9
od 10
do 49
8
51
8
11
0
od 1
do 5
od 5
do 9
od 10
do 49
35
41
3
3
0
od 1
do 5
od 5
do 9
od 10
do 49
33
41
3
5
od 50 od 100 više od
do 99 do 249 250
3
2
0
od 50 od 100 više od
do 99 do 249 250
0
1
0
od 50 od 100 više od
do 99 do 249 250
1
0
0
Asortiman proizvoda anketiranih PS posmatran je preko maksimum tri
gotova proizvoda, tri poluproizvoda i tri usluge, sa posebnim naglaskom na
životni vek proizvoda (videti tab.3.3).
Tab.3.3.Prikaz broja različitih proizvoda, poluproizvoda i usluga koje
nude tržištu anketirani PS
PS razvija ili proizvodi gotove proizvode?
PS razvija ili proizvodi poluproizvode?
PS razvija ili proizvodi usluge?
Prosečan životni vek proizvoda ili usluge
pre zamene na tržištu ili koji je njegov
doprinos jednoj suštinskoj modifikaciji?
Proizvod 1
83
Proizvod 2
79
Proizvod 3
75
40
Polupropizvodi 1
Poluproizvodi 2
28
25
Poluproizvodi 3
Usluge 1
65
57
Usluge 2
38
Usluge 3
7-9
4-6
1-3
godina godina godine
59
15
9
Anketirani PS obavljaju svoju delatnost pomoću različitog broja
proizvodnih procesa koje nude tržištu anketirani PS, sa različitin intenzitetom
razvojne aktivnosti u protekle tri godine i danas (videti tab.3.4)
Tab.3.4.Prikaz broja različitih procesa koje nude tržištu anketirani PS
Broj glavnih procesa korišćenih u
anketiranim PS.
Jedan glavni proces
Dva glavna procesa
- 70 -
83
76
U poslednjem periodu su uvođene
inovacije ili značajna poboljšanja
početnih procesa
Preduzeće razvija još nekompletirane
aktivnosti pogodne za uvođenje novih
proizvoda ili usluga
Tri glavna procesa
2005.godina/inovacija
2006.godina/inovacija
2007.godina/inovacija
Jedan razvojni projekat
Dva razvojna projekta
Tri razvojna projekta
63
49
41
34
46
16
17
Investicije u inovaciju za koje su zainteresovani anketirani PS prikazane
su u tab.3.5.
Tab.3.5.Prikaz investicija u inovaciju za koje su zainteresovani anketirani
PS
Konkurentski faktor
Inovacija proizvoda koji se baziraju na
novim tehnologijama
Inovacija proizvoda koji se baziraju na vec
postojecim tehnologijama
Inovacija procesa
Komercijalne nekretnine
Nekretnine namenjene proizvodnoj
aktivnosti
Sposobnost anticipiranja potreba tržišta
Reklama
Mreža prodaje i distribucije
Logistika i transport
Omogućavanje pomoćnih usluga klijentu
Zapošljavanje visokoobrazovanih ili lična
specijalizacija
Razvoj proizvoda u ko-dizajnu sa klijentom
Proizvodna dislokacija u nove tržišne
oblasti ili tamo gde je niska cena rada
Upotreba ICT-a
Ostalo (navesti)
SLOBODNO MESTO ZA OSTALO
Ne
Malo
Prilično
Mnogo
15
28
31
9
7
36
44
16
8
51
38
20
22
10
15
2
27
29
24
3
5
17
24
31
11
18
29
25
27
38
38
28
23
18
28
22
9
11
7
6
8
44
25
6
21
27
26
9
55
16
11
1
41
18
19
4
18
1
5
2
U tabeli 3.6. dat je prikaz osnovnih informacionih tehnologija koje koriste
anketirani PS, a u tab.3.7. dati su osnovni izvori inovacija anketiranih PS.
Tab.3.6.Prikaz osnovnih informacionih tehnologija koje koriste anketirani PS
Koje su od osnovnih informacionih tehnologija korišćene do
31.12.2006.god.?
- 71 -
31.12.2006.god.?
Softver za rukovođenje odnosima sa
snabdevačima (CRM, Supply Chain
Management)
Softver za kontrolu kvaliteta ili
standarda
Softver trodimenzionalnog dizajna
Integrisani sistemi CAD CAM
Potpuno robotizovan proizvodni lanac
Softver za optimizaciju proizvodnje
potpunog kapaciteta (pr. Schedulatori)
Tehnologija RFID za monitorisanje
materijala duz logistićkog lanca
Softver poslovne inteligencije
MESTO ZA OSTALO
Ne
Malo
Prilično
Mnogo
27
20
33
3
58
12
11
2
43
50
75
18
18
6
15
9
7
5
2
65
10
3
1
74
6
2
1
74
3
5
1
Tab.3.7.Prikaz osnovnih izvori inovacija anketiranih PS
Izvor
Ne
Malo
Prilično
Mnogo
Dobavljači
43
24
16
Klijenti(direktno ili preko posrednika)
Javni izvori (Univerziteti,Privredne
komore,Strukovna udruženja)
Događaji (sastanci,sajmovi,izložbe,…)
Konsultanti
Konkurentske firme
Unutrašnji izvori (nadležni za R&S i/ili
druge unutrašnje geupe firme)
Publikacije (časopisi, studije tržišta,itd.
10
22
41
10
42
31
8
2
3
30
17
31
34
24
32
17
31
7
2
11
15
25
34
9
21
36
23
3
MESTO ZA OSTALO
U tab.3.8. prikazali smo najveće teškoće u procesu inovacija anketiranih PS.
Prikaz konkurentskih mogućnosti čijim iskorišćenjem bi anketirani PS ostvarili
povećanje sopstvene konkurentosti dat je u tabeli 3.9, dok je u tab. 3.10. dat pregled
oblika edukacije/usavršavanja koje su koristili anketirani PS u poslednje tri godine
(2003-2005).
Tab.3.8.Prikaz najvećih teškoća u procesu inovacija anketiranih PS
- 72 -
Stepen uticaja teškoće u
procesu inovacije
Teškoća
Teškoće u pronalaženju finansija (nedostatak
informacija, nedostatak izvora i instrumenata
Teškoće vezane za reorganizaciju zaposlenih u PS-u (troškovi vezani za reorganizaciju zaposlenih u PS-u, osavremenjivanje
Teškoće u pronalaženju novog osoblja
Teškoće vezane za prestrukturiranje
proizvodnog procesa (npr. troškovi vezani
za sirovine,zamenu uređaja,itd.)
Strateške teškoće tržišta (tok zahteva, molbi, trzište kojim dominiraju firme lideri)
Teškoće prepoznavanja PS-u koje mogu biti
mogući partneri za zajedničke projekte
Teškoće prepoznavanja centara istraživanja
cija je aktivnost identična interesu mog PS-a
Teškoće pronalaženja tehnoloških informacija
Ostalo (specifikovati)
Ne
Malo
Prilično
Mnogo
3
19
45
16
25
35
12
11
22
29
18
15
17
34
26
6
15
33
30
5
24
31
23
5
18
36
20
9
24
31
21
7
Tab.3.9.Prikaz konkurentskih mogućnosti čijim iskorišćenjem bi
anketirani PS ostvarili povećanje sopstvene konkurentosti
KONKURENTSKA MOGUĆNOST
Ne
Malo
Prilično
Mnogo
Istraživanje materijala
Elektronika
Informatika-telematika
Inženjering proizvodnih procesa,
automatizacija, robotika
Analize fizičko-hemijskih procesa
Medicina/Biologija/Biotehnologija
Inženjersko projektovanje za oblasti: pomorstvo, mehanika, elektronika, informatika, itd.)
Nanotehnologije
SLOBODNO MESTO ZA: (specificirati
oblast inženjerskog učešća)
20
36
34
19
24
25
42
19
21
2
4
3
13
20
37
13
42
73
25
8
15
1
1
1
44
12
23
4
63
12
7
1
Tab.3.10. Prikaz oblika edukacije/usavršavanja koje su koristili anketirani PS u
poslednje tri godine (2003-2005)
0
- 73 -
1
2
3
4
< od
4
Broj razvijenih patenata i /ili odobrenih
Broj kupljenih patenata
Broj kupljenih dozvola za patent
Broj prodatih dozvola za patent
Broj registrovanih žigova
Broj vlastitih registrovanih web sajtova
Broj dana
utrošenih za I&R
Koliko je zastupljeno tehnološko
osposobljavanje u
ukupnom procesu
edukacije
73
79
79
83
76
45
6
3
6
34
2
2
2
2
1
1
1
-
1
1
1
0
od 1
do 4
od 5 do
9
od 10
do 19
od 20
do 29
od 30
do 50
više
od 50
14
8
5
5
6
6
39
>od 10%
od 11% do 25%
od 26% do 50%
< od 50%
32
16
4
31
3.5.Analiza eksperimentalnih podataka
Oko 94% anketiranih PPS prema OECD-u pripadaju grupi malih i
srednjih preduzeća (MSP55).
Analiza strukture ukupnog prihoda
Ukupni prihod anketiranih PPS (sl.3.1) iznosi:
manje od 500.000 Evra/god kod 62% anketiranih PPS,
prihod od 0,5 do 2 mil. Evra kod 21% anketiranih PPS,
prihod od 2,1 do 10 mil. Evra kod 13% anketiranih PPS,
prihod od 10,1 do 50 mil. Evra kod 2% anketiranih PPS,
prihod od 50,1 do 260 mil. Evra kod 1% anketiranih PPS, i
prihod veći od 260 mil. Evra kod 1% anketiranih PPS,
55
Mala i srednja preduzeća se prema nekim odredbama Evropske unije mogu definisati
kao preduzeća sa manje od 250 zaposlenih, godišnjim obrtom manjim od 40 miliona
EUR i kao upravljački nezavisna. Prema OECD-u, pak, gornja granica je 500 zaposlenih,
a MSP se mogu podeliti na: mikro (sa 1-4 zaposlenih), vrlo male (sa 5-19 zaposlenih),
male (sa 20-99 zaposlenih) i srednje (sa 100-500 zaposlenih).
- 74 -
Ukupan prihod anketiranih PS
Ukupan prihod anketiranih PS
1%
2% 1%
više od 260 mil. Evra
13%
manje od 0,5 mil.evra
od 50,1 do 260 mil. Evra
od 0,5 do 2 mil. evra
od 10,1 do 50 mil. Evra
os 2,1 do 10 mil. Evra
Broj PS
os 2,1 do 10 mil. Evra
62%
21%
od 10,1 do 50 mil. Evra
od 50,1 do 260 mil. Evra
od 0,5 do 2 mil. evra
više od 260 mil. Evra
manje od 0,5 mil.evra
0
10
20
30
40
50
Sl.3.1. Histogramski prikaz ukupnih prihoda anketiranih PS
Anketirani PPS ostvaruju sledeće učešće prihoda od izvoza svojih
proizvoda u svom ukupnom prihodu-UP(sl.3.2.):
24% anketiranih PPS ne izvozi svoje proizvode,
28% anketiranih PPS izvozi svoje proizvode i ostvaruje po tom
osnovu od 1-10%UP,
27% anketiranih PPS izvozi svoje proizvode i ostvaruje po tom
osnovu od 10-25%UP,
3% anketiranih PPS izvozi svoje proizvode i ostvaruje po tom
osnovu od 26-50%UP,
10% anketiranih PPS izvozi svoje proizvode i ostvaruje po tom
osnovu od 51-75%UP, i
8% anketiranih PPS izvozi svoje proizvode i ostvaruje po tom
osnovu više od 75%UP.
Učešće izvoza u UP anketiranih PS
Učešće izvoza u UP anketiranih PS
8%
10%
preko 75%
od 51% do 75%
24%
3%
0
od 1% do 10%
od 26% do 50%
od 11 do 25%
Broj PS
od 11 do 25%
od 26% do 50%
od 51% do 75%
od 1% do 10%
preko 75%
27%
28%
0
0
5
10
15
20
Sl.3.2. Prikaz procenata učešća izvoza u ukupnom prihodu
Glavne kupce anketiranih PPS čine(sl.3.3):
industrijski PS sa učešćem od 48%,
trgovački posrednici sa učešćem od 14%, i
krajnju potrošači sa učešćem od 38%.
- 75 -
Glavni kupci anketiranih PS
Glavni kupci anketiranih PS
45
40
35
30
38%
25
20
48%
Broj PS
Industrijski PS
Trgovački posrednici
Krajnji potrošači
15
10
5
14%
0
Industrijski
PS
Trgovački
posrednici
Krajnji
potrošači
Sl.3.3. Prikaz glavnih kupaca anketiranih PS
Anketirani PPS pored prodaje svojih glavnih proizvoda ostvaruju i deo
prihoda prodajom delova i poluprerađevina(sl.3.4). Učešće prihoda od prodaje
delova i poluprerađevina u ukupnom prihodu anketiranih PPS iznosi:
nema prihoda 22% anketiranih PPS,
od 1% do 10% UP od prodaje delova i poluprerađevina ostvaruje 33%
anketiranih PPS,
od 10% do 25% UP od prodaje delova i poluprerađevina ostvaruje 18%
anketiranih PPS,
od 26% do 50% UP od prodaje delova i poluprerađevina ostvaruje 12%
anketiranih PPS,
od 51% do 75% UP od prodaje delova i poluprerađevina ostvaruje 4%
anketiranih PPS, i
preko 75% UP od prodaje delova i poluprerađevina ostvaruje 11%
anketiranih PPS.
Učešće prihoda od prodaje delova i
poluprerađevina u UP
Učešće prihoda od prodaje delova i
poluprerađevina u UP
30
11%
25
4%
22%
20
0
od 1% do 10%
12%
15
od 11 do 25%
Broj PS
od 26% do 50%
10
od 51% do 75%
18%
5
33%
preko 75%
0
0
od 1% od 11 do od 26% od 51%
do 10%
25%
do 50% do 75%
preko
75%
Sl.3.4.Učešće prihoda od prodaje delova i poluprerađevina drugim PS u
ukupnom prihodu PS-a
Za realizaciju sopstvenog proizvodnog procesa anketirani PPS izdvajaju i
određena sredstva za nabavku nedostajućih delova i poluprerađevina(sl.3.5).
Učešće izdataka za delove i poluprerađevine u UP anketiranih PPS izbosi:
nema izdataka 21% anketiranih PPS,
izdatke za delove i poluprerađevine od 1% do 10% UP ima 3%
anketiranih PPS,
izdatke za delove i poluprerađevine od 11% do 25% UP ima 22%
anketiranih PPS,
- 76 -
izdatke za delove i poluprerađevine od 26% do 50% UP ima 35%
anketiranih PPS,
izdatke za delove i poluprerađevine od 51% do 75% UP ima 16%
anketiranih PPS, i
izdatke za delove i poluprerađevine veće od 75% UP ima 3%
anketiranih PPS.
Učešće izdataka za delove i poluprerađevine u UP
Učešće izdataka za delove i poluprerađevine u UP
25
3%
20
16%
15
21%
10
0
3%
Broj PS
od 1% do 10%
od 11 do 25%
od 26% do 50%
od 51% do 75%
5
22%
35%
preko 75%
0
0
od 1% od 11 do od 26% od 51%
do 10%
25%
do 50% do 75%
preko
75%
Sl.3.5.Prikaz učešća izdataka za nabavku delova i poluprerađevina od drugih PS
u ukupnom prihodu PS-a
Anketirali smo po principima slučajnog uzorkovanja PPS koji su poslovali u
poslednje tri godine. Pratili smo tok njihovog ukupnog prihoda (sl.3.6) i utvrdili da:
6% anketiranih PPS imalo je smanjenje ukupnog prihoda u protekle tri
godine za više od 3%,
22% anketiranih PPS imalo je nepromenjen ukupan prihod (+/- 3%) u
protekle tri godine,
42% anketiranih PPS imalo je porast ukupnog prihoda u protekle tri
godine između 3% i 10% godišnje,
30% anketiranih PPS imalo je porast ukupnog prihoda u protekle tri
godine veći od 10% godišnje,
Tok UP anketiranih PS u poslednje tri godine
Tok UP anketiranih PS u poslednje tri godine
6%
35
30
30%
25
22%
Smanjenje preko 3%
20
Nepromenjen (+/- 3%)
Porast između 3% i 10% god.
15
Porast preko 10% god.
10
42%
5
0
Smanjenje
preko 3%
Nepromenjen
(+/- 3%)
Porast između
3% i 10% god.
Porast preko
10% god.
Broj PS
Sl.3.6.Prikaz toka ukupnog prihoda anketiranih PS u poslednje tri godine
Svoje poslovanje anketirani PPS realizuju sarađujući u okviru poslovne
grupacije(sl.3.7) i struktura te saradnje je sledeća:
79% anketiranih PPS ne pripada poslovnoj grupaciji,
10% anketiranih PPS pripada poslovnoj grupaciji i ima glavnog
partnera u Srbiji, i
- 77 -
11% anketiranih PPS pripada poslovnoj grupaciji i ima glavnog
partnera u inostranstvu.
Pripadnost poslovnoj grupaciji anketiranih PS
Pripadnost poslovnoj grupaciji anketiranih PS
70
10%
60
50
11%
Da, sa glavnim
partnerom iz Srbije
40
30
Da, sa glavnim
partnerom iz
inostranstva
Ne
Broj PS
20
10
79%
0
Da, sa glavnim
partnerom iz
Srbije
Da, sa glavnim
partnerom iz
inostranstva
Ne
Sl.3.7.Prikaz pripadnosti poslovnoj grupaciji anketiranih PS
Svoje poslovanje anketirani PPS realizuju sarađujući sa svojim glavnim
partnerom (sl.3.8) i struktura te saradnje je sledeća:
80% anketiranih PPS nema glavnog partnera, a
20% anketiranih PPS ima glavnog partnera.
Postojanje glavnog partnera anketiranih PS
Postojanje glavnog partnera anketiranih PS
70
60
20%
50
40
Da
Broj PS
Ne
30
20
80%
10
0
Da
Ne
Sl.3.8.Prikaz postojanja tzv. ″glavnog partnera″ anketiranih PS
3.5.1.Analiza kadrovske strukture
Posebna pažnja u istraživanju posvećena je kadrovskim resursima
anketiranih PPS. Snimljen je ukupan broj zaposlenih, broj zaposlenih sa VSS,
broj zaposlenih koji se bave poslovima I&R i TP, kao i broj zaposlenih koji se
bave inovativnim radom.
Strukturu PPS čini (sl.3.9):
5% anketiranih PS je sa brojem zaposlenih ispod 5,
23% anketiranih PS je sa brojem zaposlenih od 5 do 9,
30% anketiranih PS je sa brojem zaposlenih od 11 do 49,
4% anketiranih PS je sa brojem zaposlenih od 50 do 99,
12% anketiranih PS je sa brojem zaposlenih od 100 do 249,
5% anketiranih PS je sa brojem zaposlenih od 250 do 499, i
6% anketiranih PS je sa brojem zaposlenih od 500.
- 78 -
Ukupan broj zaposlenih
Ukupan broj zaposlenih
12%
4%
pr e k o 500
5%
6%
20%
23%
od 250 do 499
30%
od 100 do 249
0d 50 do 99
Br oj PS
od 10 do 49
od 5 do 9
m anji od 5
od 10 do 49
od 100 do 249
preko 500
m anji od 5
0
10
20
30
od 5 do 9
0d 50 do 99
od 250 do 499
Sl.3.9.Prikaz ukupnog broja zaposlenih u anketiranim PS
Visoka stručna sprema - VSS ima sledeću zastupljenost u anketiranim PPS
(sl.3.10):
nemaju zaposlenih sa VSS u 10% anketiranih PPS,
61 % anketiranih PP zapošljava 1-5 VSS kadrova,
10% anketiranih PPS zapošljava 5-9 VSS kadrova,
13% anketiranih PPS zapošljava 10-49 VSS kadrova,
4% anketiranih PPS zapošljava 50-99 VSS kadrova, i
2% anketiranih PPS zapošljava 100-249 VSS kadrova,
Broj zaposlenih sa VSS
Broj zaposlenih sa VSS
4% 2%
više od 250
13%
od 100 do 249
10%
0d 50 do 99
od 10 do 49
10%
61%
Broj PS
od 5 do 9
od 1 do 5
0
od 5 do 9
0d 50 do 99
više od 250
0
0
10
20
30
40
50
60
od 1 do 5
od 10 do 49
od 100 do 249
Sl.3.10. Prikaz ukupnog broja zaposlenih visokostručnih kadrova u anketiranim PS
Na poslovima istraživanja i razvoja-IR i tehničke pripreme proizvodnje -TP u
anketiranim PS prisutna je sledeća kadrovska struktura (sl.3.11):
u 42% anketiranih PPS niko nije zaposlen na poslovima I&R i TP,
dok 1-5 zaposlenih se bavi poslovima IR i TP u 49 % anketiranih PPS,
u 4% anketiranih PS poslovima IR i TP se bavi od 5-9 zaposlenih,
u 4% anketiranih PS poslovima IR i TP se bavi od 10-49 zaposlenih, a
samo u 1% anketiranih PS-a poslovima IR i TP se bavi više od 100 zaposlenih.
- 79 -
Broj zaposlenih na
poslovima I&R i TP
4% 4% 1%
42%
49%
Broj zaposlenih na poslovima I&R i TP
više od 250
od 100 do 249
0d 50 do 99
od 10 do 49
Broj PS
od 5 do 9
od 1 do 5
0
od 5 do 9
0d 50 do 99
više od 250
0
0
10
20
30
40
50
od 1 do 5
od 10 do 49
od 100 do 249
Sl.3.11.Prikaz broja zaposlenih na poslovima I&R i TP u anketiranim PS
Poslovima inovacija u anketiranim PS se bave intelektualne, naučne i
tehničke profesije, čija je struktura data na sl.3.12. Očevidno je da intelektualne,
naučne i tehničke profesije:
ne postoje u 40% anketiranih PPS,
tih profesija od 1-5 zaposlenih nalazi se u 49% anketiranih PPS-a,
tih profesija od 5-9 zaposlenih nalazi se u 4% anketiranih PPS-a,
u 6% anketiranih PPS-u tih profesija nalazi se od 10 do 49 zaposlenih, a
u 1% anketiranih PPS-u tih profesija nalazi se od 50 do 99 zaposlenih.
Broj intelektualnih, naučnih i tehničkih
profesija
Broj intelektualnih, naučnih
i tehničkih profesija
1%
4% 6%
40%
više od 250
od 100 do 249
0d 50 do 99
49%
od 10 do 49
Broj PS
od 5 do 9
od 1 do 5
0
od 5 do 9
0d 50 do 99
više od 250
0
0
10
20
30
40
50
od 1 do 5
od 10 do 49
od 100 do 249
Sl.3.12. Prikaz broja intelektualnih, naučnih i tehničkih profesija zaposlenih u
anketiranim PS
3.5.2.Analiza proizvodnog asortimana
Proizvod, kao jedini preduslov opstanka svakog tržišno orijentisanog PPSa je posebno izučavan. Snimali smo koliko imaju anketirani PPS-i: glavnih
proizvoda, poluproizvoda i koliko usluga nude tržištu. Napravili smo snimak i
prosečnog životnog veka proizvoda anketiranih PPS. Takođe, napravili smo
snimak: broja različitih glavnih procesa koje koriste anketirani PS; broja
- 80 -
uvedenih inovacija u anketiranim PS u poslednje tri godine; i broja različitih
aktivnosti pogodnih za uvođenje novih proizvoda u anketiranim PS.
U anketiranim PS razvija se ili proizvodi različit broj proizvoda (sl.3.13).
Struktura je sledeća:
Tri različita glavna proizvoda poseduje 90% anketiranih PS,
Dva različita glavna proizvoda poseduje 5% anketiranih PS, a
Jedan glavni proizvod poseduje 5% anketiranih PS,
Broj različitih proizvoda koje nude tržištu anketirani
PS
Broj različitih proizvoda koje nude tržištu anketirani
PS
5%
80
5%
70
60
50
Samo jedan proizvod
40
Dva proizvoda
Broj PS
30
Tri proizvoda
20
10
90%
0
Samo jedan
proizvod
Dva proizvoda Tri proizvoda
Sl.3.13.Prikaz broja različiih proizvoda koji se razvijaju ili proizvode u
anketiranim PS
U anketiranim PS razvija se ili proizvodi različit broj poluproizvoda
(sl.3.14). Struktura je sledeća:
Tri različita glavna poluproizvoda poseduje 62% anketiranih PS,
Dva različita glavna poluproizvoda poseduje 8% anketiranih PS, a
Jedan glavni poluproizvod poseduje 30% anketiranih PS,
Broj različitih poluproizvoda koje nude tržištu
anketirani PS
Broj različitih poluproizvoda koje nude tržištu
anketirani PS
25
20
30%
15
Samo jedan poluproizvod
Dva poluproizvoda
Broj PS
10
Tri poluproizvoda
62%
5
8%
0
Samo jedan
poluproizvod
Dva
Tri
poluproizvoda poluproizvoda
Sl.3.14. Prikaz broja različiih poluproizvoda koji se razvijaju ili proizvode u
anketiranim PS
Anketirani PS nude tržištu različit broj usluga(sl.3.15). Struktura je
sledeća:
Tri različite glavne usluge tržištu nudi 59% anketiranih PS,
Dva različite glavne usluge tržištu nudi 29% anketiranih PS, a
Jednu glavnu uslugu tržištu nudi 12% anketiranih PS.
- 81 -
Broj različitih usluga koje nude tržištu anketirani PS
Broj različitih usluga koje nude tržištu anketirani PS
12%
40
35
30
25
Samo jednu uslugu
20
Broj PS
15
29%
59%
Dve usluge
Tri usluge
10
5
0
Samo jednu
uslugu
Dve usluge
Tri usluge
Sl.3.15.Prikaz broja različiih usluga koji svojim klijentima nude anketirani PS
Anketirani PPS nude tržištu proizvode različitih životnih trajanja (sl.3.16).
Struktura je sledeća:
životni vek od 7-9 godina poseduju proizvodi kod 71% anketiranih PS,
životni vek od 4-6 godina poseduju proizvodi kod 18% anketiranih PS,a
životni vek od 1-3 godine poseduju proizvodi kod 11% anketiranih PS.
Prosečni životni vek proizvoda anketiranih PS
Prosečni životni vek proizvoda anketiranih PS
11%
60
50
18%
40
7-9 godina
30
Broj PS
4-6 godina
1-3 godine
71%
20
10
0
7-9 godina
4-6 godina
1-3 godine
Sl.3.16. Prosečni životni vek proizvoda ili usluga anketiranih PS
Anketirani PPS za realizaciju svojih proizvoda koriste različite-glavne
proizvodne procese (sl.3.17). Struktura je sledeća:
Tri glavna procesa poseduje 76% anketiranih PS,
Dva glavna procesa poseduje 16% anketiranih PS,a
Jedan glavni proces poseduje 8% anketiranih PS.
Broj glavnih procesa anketiranih PS
Broj glavnih procesa anketiranih PS
70
8%
60
50
16%
40
Jedan glavni proces
Dva glavna procesa
Broj PS
30
Tri glavna procesa
20
76%
10
0
Jedan glavni
proces
Dva glavna
procesa
Tri glavna
procesa
Sl.3.17.Prikaz broja različitih glavnih procesa koje koriste anketirani PS
Anketirani PPS za realizaciju svojih razvojnih ciljeva koriste i različite
inovacije (sl.3.18). Struktura je sledeća:
u 2005.godini inovacije je imalo (49/83)x100=59% anketiranih PS, ili
40% od ukupnog broja inovacija u poslednje tri godine,
- 82 -
u 2006.godini inovacije je imalo (41/83)x100=49% anketiranih PS, ili
33% od ukupnog broja inovacija u poslednje tri godine,
u 2007.godini inovacije je imalo (34/83)x100=41% anketiranih PS, ili
27% od ukupnog broja inovacija u poslednje tri godine,
Broj uvedeneh inovacija u anketiranim PS
Broj uvedeneh inovacija u anketiranim PS
27%
50
2005./inovacija
40%
40
2006./inovacija
30
2007./inovacija
20
33%
Broj
Broj
PS PS
10
0
2005./inovacija
2006./inovacija
2007./inovacija
Sl.3.18. Prikaz broja uvedenih inovacija u anketiranim PS u poslednje tri
godine
Anketirani PPS i trenutno na realizaciji svojih razvojnih ciljeva kroz
različite aktivnosti pogodne za uvođenje novih proizvoda (sl.3.19). Struktura tih
aktivnosti je sledeća:
Tri razvojna projekta poseduje 22% anketiranih PS,
Dva razvojna projekta poseduje 20% anketiranih PS, dok
Jedan razvojni projekat poseduje 58% anketiranih PS,
Broj razvojnih projekata anketiranih PS
Broj razvojnih projekata anketiranih PS
50
45
40
22%
35
30
25
20
15
10
5
0
Jedan razvojni projekat
Broj PS
58%
20%
Jedan razvojni Dva razvojna
projekat
projekta
Dva razvojna projekta
Tri razvojna projekta
Tri razvojna
projekta
Sl.3.19.Prikaz broja različitih aktivnosti pogodnih za uvođenje novih proizvoda
u anketiranim PS
3.5.3.Analiza konkurentskih faktora
Investicije u inovacije, kojima anketirani PPS mogu povećati svoju
kompetentnost i konkurentnost na probirljivom svetskom tržištu, su snimljene po
15 različtih konkurentskih faktora:1.Inovacija proizvoda koji se baziraju na
novim tehnologijama, 2.Inovacija proizvoda koji se baziraju na postojećim
tehnologijama, 3.Inovacija procesa,4. Komercijalne nekretnine,5. Nekretnine
namenjene proizvodnoj aktivnosti, 6.Sposobnost anticipiranja potreba tržišta,
7.Reklama, 8.Mreža prodaje i distribucije, 9.Logistika i transport, 10.
Omogućavanje pomoćnih usluga klijentu, 11.Zapošljavanje visokoobrazovanih
ili lična specijalizacija, 12.Razvoj proizvoda u ko-dizajnu sa klijentom,
- 83 -
13.Proizvodna dislokacija u nove tržišne oblasti ili tamo gde je niska cena rada,14.
Upotreba ICT-a i 15. Ostalo
Anketiranim PPS su bile ponuđene četiri gradacije za ocenu investicija u inovacije, i
dobijeni rezultati su prikazani na sl.3.20.a, a procentualni prikaz poželjnih investicija u
inovacije na sl.3.20.b. Anketirani PS su, znači ocenjivali u četiri gradacije
konkurentske faktoe u čije bi inovacije bilo korisno investirati, a ocene su bile,
ne, malo, prilično i mnogo. Ako usvojimo kao meru značajno da je obuhvatila
odgovore sa prilično plus mnogo dobijamo sledeću sliku:
PS-i koji značajno koriste
konkuretski faktor
% od ukupno
Broj
anketiranih PS
Konkurentski faktor
Inovacija proizvoda koji se baziraju na novim
tehnologijama
Inovacija proizvoda koji se baziraju na
postojećim tehnologijama
Inovacija procesa
Komercijalne nekretnine
Nekretnine namenjene proizvodnoj aktivnosti
Sposobnost anticipiranja potreba tržišta
Reklama
Mreža prodaje i distribucije
Logistika i transport
Omogućavanje pomoćnih usluga klijentu
Zapošljavanje visokoobrazovanih ili lična
specijalizacija
Razvoj proizvoda u ko-dizajnu sa klijentom
Proizvodna dislokacija u nove tržišne oblasti
ili tamo gde je niska cena rada
Upotreba ICT-a
Ostalo (navesti)
40
48
60
72
37
12
27
60
37
34
25
34
45
14
33
72
45
41
30
41
31
37
35
42
12
14
23
3
28
4
Anketirani PS značajno koriste kao konkurentski faktor investiranje u sledeće
inovacije: Inovacija proizvoda koji se baziraju na već postojećim tehnologijama
(72%), Sposobnost anticipiranja potreba tržišta (72%), Inovacija proizvoda koji
se baziraju na novim tehnologijama(48%), Inovacija procesa (45%), Sposobnost
anticipiranja potreba tržišta (45%), Razvoj proizvoda u ko-dizajnu sa klijentom
(42%), Mreža prodaje i distribucije (41%), Omogućavanje pomoćnih usluga
klijentu (41%), Zapošljavanje visokoobrazovanih ili lična specijalizacija (37%),
Nekretnine namenjene proizvodnoj aktivnosti (33%), Logistika i transport (30%),
Upotreba ICT-a (28%), Komercijalne nekretnine (14%), Proizvodna dislokacija
u nove tržišne oblasti ili tamo gde je niska cena rada(14%) i Ostalo (4%).
- 84 -
Svaki konkurentski faktor je posebno analiziran(sl.3.21).
Razvojnu šansu kroz investicije u inovacije proizvoda koje se baziraju na
novim tehnologijama (sl.3.21.a) vidi kao:
ništa ne treba investirati smatra 18% anketiranih PS,
malo treba investirati smatra 34% anketiranih PS,
prilično treba investirati smatra 37% anketiranih PS, i
mnogo treba investirati smatra 11% anketiranih PS.
Razvojnu šansu kroz investicije u inovacije proizvoda koje se baziraju na
postojećim tehnologijama(sl.3.21.b) vidi kao:
ništa ne treba investirati smatra 7% anketiranih PS,
malo treba investirati smatra 35% anketiranih PS,
prilično treba investirati smatra 42% anketiranih PS, i
mnogo treba investirati smatra 16% anketiranih PS.
Razvojnu šansu kroz investicije u ko-dizajn sa klijentom(sl.3.21.v) vidi kao:
ništa ne treba investirati smatra 25% anketiranih PS,
malo treba investirati smatra 33% anketiranih PS,
prilično treba investirati smatra 31% anketiranih PS, i
mnogo treba investirati smatra 11% anketiranih PS.
Razvojnu šansu kroz investicije u inovacije procesa(sl.3.21.g) vidi kao:
ništa ne treba investirati smatra 10% anketiranih PS,
malo treba investirati smatra 45% anketiranih PS,
prilično treba investirati smatra 27% anketiranih PS, i
mnogo treba investirati smatra 19% anketiranih PS.
Razvojnu šansu kroz investicije u komercijalne nekretnine(sl.3.21.d) vidi
kao:
ništa ne treba investirati smatra 62% anketiranih PS,
malo treba investirati smatra 24% anketiranih PS,
prilično treba investirati smatra 12% anketiranih PS, i
mnogo treba investirati smatra 2% anketiranih PS.
Razvojnu šansu kroz investicije u proizvodne nekretnine(sl.3.21.đ) vidi kao:
ništa ne treba investirati smatra 36% anketiranih PS,
malo treba investirati smatra 35% anketiranih PS,
prilično treba investirati smatra 25% anketiranih PS, i
mnogo treba investirati smatra 4% anketiranih PS.
Razvojnu šansu kroz investicije u sposobnosti anticipiranja potreba tržišta
(sl.3.21.e) vidi kao:
ništa ne treba investirati smatra 33% anketiranih PS,
malo treba investirati smatra 34% anketiranih PS,
prilično treba investirati smatra 29% anketiranih PS, i
mnogo treba investirati smatra 4% anketiranih PS.
- 85 -
Ostalo
Proizvodna dislokacija
Zapošljavanje VSS ili lična
specijalizacija
Mnogo
Logistika i transport
Prilično
Malo
Reklama
Ne
Nekrenine namenjene
proizvodnoj aktivnosti
Inovacija procesa
Inovacija proizvoda koji se
baziraju na novim tehnologijama
0
10
20
30
40
50
60
a)
Poželjne investicije u inovacije
5%
4% 2%
12%
14%
Inovacija proizvoda na novim tehnologijama
Inovacija procesa
Komercijalne nekretnine
Nekretnine namenjene proizvodnji
Sposobnost anticipiranja potreba tržišta
Inovacija proizvoda na postojećim tehnologijama
Reklama
Mreža prodaje i distribucija
Logistika i transport
Pomoćne usluge klijentu
Zapošljavanje VSS kadrova i lična specijalizacija
Razvoj proizvoda u kodizajnu sa klijentom
Proizvodna dislokacija
Upotreba ICT-a
Ostalo
5%
16%
8%
6%
2%
3%
2%
5%
9%
7%
b)
Sl.3.20.Prikaz investicija u inovacije za koje su zainteresovani anketirani PS
(a-zainteresovanost anketiranih PS, b-procentualni prikaz poželjnih investicija
u inovacije
Razvojnu šansu kroz investicije u reklamu (sl.3.21.ž) vidi kao:
ništa ne treba investirati smatra 20% anketiranih PS,
malo treba investirati smatra 35% anketiranih PS,
- 86 -
prilično treba investirati smatra 34% anketiranih PS, i
mnogo treba investirati smatra 11% anketiranih PS.
Razvojnu šansu kroz investicije u mrežu prodaje i distribucije (sl.3.21.z) vidi
kao:
ništa ne treba investirati smatra 29% anketiranih PS,
malo treba investirati smatra 30% anketiranih PS,
prilično treba investirati smatra 28% anketiranih PS, i
mnogo treba investirati smatra 13% anketiranih PS.
Razvojnu šansu kroz investicije u logistiku i transport(sl.3.21.i) vidi kao:
ništa ne treba investirati smatra 37% anketiranih PS,
malo treba investirati smatra 33% anketiranih PS,
prilično treba investirati smatra 22% anketiranih PS, i
mnogo treba investirati smatra 8% anketiranih PS.
Razvojnu šansu kroz investicije u omogućavanje pomoćnih usluga
klijentu(sl.3.21.j) vidi kao:
ništa ne treba investirati smatra 13% anketiranih PS,
malo treba investirati smatra 46% anketiranih PS,
prilično treba investirati smatra 34% anketiranih PS, i
mnogo treba investirati smatra 7% anketiranih PS.
Razvojnu šansu kroz investicije u zapošljavanje visokoobrazovanih
kadrova ili ličnu specijalizaciju(sl.3.21.k) vidi kao:
ništa ne treba investirati smatra 10% anketiranih PS,
malo treba investirati smatra 53% anketiranih PS,
prilično treba investirati smatra 30% anketiranih PS, i
mnogo treba investirati smatra 7% anketiranih PS.
Razvojnu šansu kroz investicije u proizvodnu dislokaciju u nove tržišne
oblasti ili tamo gde je niska cena rada (sl.3.21.l) vidi kao:
ništa ne treba investirati smatra 67% anketiranih PS,
malo treba investirati smatra 19% anketiranih PS,
prilično treba investirati smatra 13% anketiranih PS, i
mnogo treba investirati smatra 1% anketiranih PS.
Razvojnu šansu kroz investicije u upotrebu ICT-a(sl.3.21.lj) vidi kao:
ništa ne treba investirati smatra 49% anketiranih PS,
malo treba investirati smatra 23% anketiranih PS,
prilično treba investirati smatra 22% anketiranih PS, i
mnogo treba investirati smatra 6% anketiranih PS.
Razvojnu šansu kroz investicije u sve ostalo(sl.3.21.m) vidi kao:
ništa ne treba investirati smatra 72% anketiranih PS,
malo treba investirati smatra 16% anketiranih PS,
prilično treba investirati smatra 4% anketiranih PS, i
mnogo treba investirati smatra 8% anketiranih PS.
- 87 -
Inovacija proizvoda na
postojećim
tehnologijama
Inovacija proizvoda na
novim tehnologijama
11% 18%
16%
35%
18% 10%
v)
2%
12%
45%
62%
24%
29%
35%
Mnogo
7%
7%
Malo
Malo
34%
46%
Ne
53%
Mnogo
k)
Proizvodna dislokacija
Ostalo
Upotreba ICT-a
6%
1%
4%
Ne
Malo
49%
Prilično
Mnogo
8%
Ne
22%
Ne
16%
Malo
lj)
Malo
Prilično
72%
Mnogo
23%
Malo
Prilično
Mnogo
Mnogo
67%
10%
30%
Prilično
j)
19%
Mnogo
Ne
Prilično
13%
Prilično
Zapošljavanje VSS kadrova i lična specijalizacija
13%
Ne
i)
30%
z)
8%
33%
Ne
Malo
28%
Mnogo
Pomoćne usluge klijentu
Logistika i transport
22%
29%
Prilično
ž)
37%
13%
Ne
Malo
34%
Malo
Prilično
l)
Mreža prodaje i
distribucija
11%
20%
e)
Mnogo
đ)
Ne
34%
Malo
35%
Reklama
Sposobnost anticipiranja
potreba tržišta
Ne
36%
Prilično
Mnogo
d)
33%
25%
Prilično
Mnogo
4%
4%
Malo
Prilično
g)
Nekretnine namenjene
proizvodnji
Ne
Malo
27%
Mnogo
Komercijalne nekretnine
Ne
Prilično
33%
Mnogo
b)
Inovacija procesa
Malo
Prilično
42%
Ne
31%
Malo
Mnogo
a)
25%
Ne
Prilično
34%
11%
7%
Ne
Malo
37%
Razvoj proizvoda u
kodizajnu sa klijentom
Prilično
Mnogo
m)
Sl.3.21.Prikaz zainteresovanosti za pojedinačne vidove investiranja u inovacije
- 88 -
3.5.4.Analiza korišćenja osnovnih informacionih
tehnologija
Korišćenje osnovnih informacionih tehnologija, kojima anketirani PPS mogu
povećati svoju kompetentnost i konkurentnost snimljeno je po 9 različitih
konkurentskih faktora: 1.Softver za rukovođenje odnosima sa snabdevačima:
2.Softver za kontrolu kvaliteta ili standarda; 3.Softver trodimenzionalnog dizajna;
4.Integrisani sistemi CAD CAM; 5.Potpuno robotizovan proizvodni lanac;
6.Softver za optimizaciju proizvodnje potpunog kapaciteta;7. Tehnologija RFID
za monitorisanje materijala duž logističkog lanca; 8. Softver poslovne
inteligencije; i 9. Ostalo. Prikaz osnovnih informacionih tehnologija koje koriste
anketirani PS prikazan je na sl.3.22.
Anketirani PS su ocenjivali u četiri gradacije korišćene informacione
tehnologije, a ocene su bile, ne, malo, prilično i mnogo. Očevidno je
prevladavaju odgovori sa ne i malo u svim vidovima korišćenja informacionih
tehnologija. Ako usvojimo kao meru značajno da je obuhvatila odgovore sa
prilično plus mnogo dobijamo sledeću sliku:
PS-i koji značajno koriste ICT
% od ukupno
Broj
anketiranih PS
Informaciona tehnologija
Softver za rukovođenje odnosima sa
snabdevačima
Softver za kontrolu kvaliteta ili standarda
Softver trodimenzionalnog dizajna
Integrisani sistemi CAD CAM
Potpuno robotizovan proizvodni lanac
Softver za optimizaciju proizvodnje
potpunog kapaciteta
Tehnologija RFID za monitoring
materijala duž logističkog lanca
Softver poslovne inteligencije
36
43
13
22
14
2
16
27
17
2
4
5
3
4
6
7
Ostalo
0
0
Očevidno je da anketirani PS najviše koriste softver za rukovođenje
odnosima sa snabdevačima (43%), Softver trodimenzionalnog dizajna (27%),
integrisani sistemi CAD CAM (17%) i softver za kontrolu kvaliteta (16%).
Ostali vidovi informacionih tehnologija se koriste od 0 do 7%.
Analiziraćemo korišćenje svake pojedinačne informacione tehnologije.
Softver za rukovođenje odnosima sa snabdevačima (sl.3.22) koristi se:
-nimalo u 27, odnosno u 33% anketiranih PS,
-malo u 20, odnosno u 24% anketiranih PS,
-prilično u 33, odnosno u 39% anketiranih PS,
-mnogo u 3, odnosno u 4% anketiranih PS,
- 89 -
So
ftv
er
za
Te
hn
Po
ol
og
tp
er
So
ija
u
o
za
no
ftv
p
RF
In
t
So
i
ru
e
m
r
So
te
rt
ob
ID
ko
i
ftv
z
g
ro
ftv
a
o
r
vo
za
er
is
t iz
cij
di
er
an
đe
m
u
o
po
m
za
va
en
is
pr
nj
o
sl
ni
n
oi
e
i
ov
z
k
s
t
i
on
pr
vo
te
sa
on
o
ne
r in
m
oi
dn
tro
al
do
i
z
g
in
n
v
o
C
l
u
ba
og
te
od
g
m
AD
kv
lig
at
s
vl
n
d
i
s
al
e
i
ja
en
i
C
za
te
la
rij
i te
čim
A
ci
n
m
a
j
M
n
t
a
l
je
a
a
a
a
a
c
So
ftv
Mnogo
Prilično
Malo
Ne
0
20
- 90 40
60
80
Sl.3.22.Prikaz osnovnih informacionih tehnologija koje koriste anketirani
PS
Softver za kontrolu kvaliteta ili standarda (sl.3.23) koristi se:
-nimalo u 58, odnosno u 71% anketiranih PS,
-malo u 12, odnosno u 14% anketiranih PS,
-prilično u 11, odnosno u 13% anketiranih PS, i
-mnogo u 2, odnosno u 2% anketiranih PS.
Softver trodimenzionalnog dizajna (sl.3.23) koristi se:
-nimalo u 43, odnosno u 52% anketiranih PS,
-malo u 18, odnosno u 22% anketiranih PS,
-prilično u 15, odnosno u 18% anketiranih PS, i
-mnogo u 7, odnosno u 8% anketiranih PS.
Integrisani sistemi CAD CAM(sl.3.23) koristi se:
-nimalo u 50, odnosno u 61% anketiranih PS,
-malo u 18, odnosno u 22% anketiranih PS,
-prilično u 9, odnosno u 11% anketiranih PS, i
-mnogo u 5, odnosno u 6% anketiranih PS.
Potpuno robotizovan proizvodni lanac(sl.3.23) koristi se:
-nimalo u 75, odnosno u 91% anketiranih PS,
-malo u 6, odnosno u 7% anketiranih PS,
-prilično u 0, odnosno u 0% anketiranih PS, i
-mnogo u 2, odnosno u 2% anketiranih PS.
Softver za optimizaciju proizvodnje potpunog kapaciteta (sl.3.23) koristi
se:
-nimalo u 65, odnosno u 82% anketiranih PS,
-malo u 10, odnosno u 13% anketiranih PS,
-prilično u 3, odnosno u 4% anketiranih PS, i
-mnogo u 1, odnosno u 1% anketiranih PS.
Tehnologija RFID za monitoring materijala duž logističkog lanca
(sl.3.23) koristi se:
-nimalo u 74, odnosno u 90% anketiranih PS,
-malo u 6, odnosno u 7% anketiranih PS,
-prilično u 2, odnosno u 2% anketiranih PS, i
-mnogo u 1, odnosno u 1% anketiranih PS.
Softver poslovne inteligencije (sl.3.23) koristi se:
-nimalo u 74, odnosno u 89% anketiranih PS,
-malo u 3, odnosno u 4% anketiranih PS,
-prilično u 5, odnosno u 6% anketiranih PS, i
-mnogo u 1, odnosno u 1% anketiranih PS.
Nijedan anketirani PS nije iskazao zainteresovanost za neku drugu, a u
anketi nenabrojanu informacionu tehnologiju.
- 91 -
Softver za rukovođenje
sa dobavljačima
4%
39%
14%
33%
Softver
trodimenzionalnog
dizajna
Softver za kontrolu
kvaliteta
13%
2%
8%
18%
71%
52%
24%
22%
Ne
Malo
Prilično
Mnogo
Integrisani sistemi
CAD/CAM
Malo
Prilično
Ne
Malo
Prilično
Mnogo
Softver za optimizaciju
proivodnog sistema
13%
7% 2%
4%1%
82%
61%
22%
91%
Malo
Prilično
Mnogo
Ne
Malo
Prilično
7% 2%1%
4%
6%1%
89%
90%
Malo
Prilično
Mnogo
Softver poslovne
inteligencije
Tehnologija RFID za
monitoring materijala
Ne
Mnogo
Potpuno robotizovan
proizvodni lanac
6%
11%
Ne
Ne
Mnogo
Ne
Malo
Prilično
Mnogo
Ne
Prilično
Malo
Mnogo
Sl.3.23. Prikaz
korišćenih
informacionih
tehnologija u
anketiranim PS
3.5.5.Analiza korišćenja osnovnih izvora inovacija
Korišćenje osnovnih izvora inovacija, kojima anketirani PPS mogu povećati
svoju kompetentnost i konkurentnost snimljeno je po 9 različitih konkurentskih
faktora: 1.Dobavljači: 2.Klijenti; 3.Javni izvori; 4.Događaji; 5.Konsultanti;
6.Konkurentske firme; 7. Unutrašnji izvori; 8. Publikacije; i 9. Ostalo. Prikaz
osnovnih izvora inovacija koje koriste anketirani PS prikazan je na sl.3.24.
Anketirani PS su ocenjivali u četiri gradacije korišćene izvore inovacija, a
ocene su bile, ne, malo, prilično i mnogo. Ako usvojimo kao meru značajno da
je obuhvatila odgovore sa prilično plus mnogo dobijamo sledeću sliku:
- 92 -
PS-i koji značajno koriste
izvore inovacija
% od ukupno
Broj
anketiranih PS
Izvor inovacija
Dobavljači
16
19
Klijenti (direktno ili preko posrednika)
Javni izvori (Univerziteti, Privredne
komore, Strukovna udruženja)
Događaji (sastanci, sajmovi, izložbe,…)
Konsultanti
Konkurentske firme
Unutrašnji izvori (nadležni za R&S i/ili
druge unutrašnje grupe firme)
Publikacije (časopisi, studije tržišta, itd.)
Ostalo
51
61
10
12
39
19
44
47
23
53
43
52
26
0
31
0
Anketirani PS najviše koriste kao izvor inovacija Klijente(61%),
Konkurentske firme (53%), Unutrašnje izvore (nadležni za R&S i/ili druge
unutrašnje grupe firme) (52%) i Događaje (sastanci, sajmovi, izložbe,…) (47%).
Ostale vidove izvora inovacija anketirani PS koriste od 0% (Ostale izvore
inovacija), 12% Javne izvore(Univerziteti, Privredne komore, Strukovna
udruženja), 19% Dobavljače i 31% Publikacije (časopisi, studije tržišta, itd.).
Publikacije
Publikacije
Unutrašnji izvori
Unutrašnji izvori
Konkurenti
Konkurencija
Mnogo
Konsultanti
Prilično
Malo
Događaji
Javni izvori
Jevni izvori
Klijenti
Klijenti
Dobavljači
Dobavljači
10
20
30
40
Malo
Prilično
Događaji
Ne
0
a)
Ne
Konsultanti
Mnogo
0%
50
20%
40%
60%
80%
100%
b)
Sl.3.24. Prikaz osnovnih izvora inovacija koje koriste anketirani PS
a)broj anketiranih PS, b)procentualno učešće anketiranih PS
Analiziraćemo sve osnovne izvore inovacija.
- 93 -
Dobavljače kao izvor inovacija (sl.3.25) koristi:
-nimalo u 43, odnosno u 52% anketiranih PS,
-malo u 24, odnosno u 29% anketiranih PS,
-prilično u 16, odnosno u 19% anketiranih PS,
-mnogo u 0, odnosno u 0% anketiranih PS,
Klijente kao izvor inovacija (sl.3.25) koristi:
-nimalo u 10, odnosno u 12% anketiranih PS,
-malo u 22, odnosno u 27% anketiranih PS,
-prilično u 41, odnosno u 49% anketiranih PS,
-mnogo u 10, odnosno u 12% anketiranih PS,
Javne izvore kao izvor inovacija (sl.3.25) koristi:
-nimalo u 42, odnosno u 51% anketiranih PS,
-malo u 31, odnosno u 37% anketiranih PS,
-prilično u 8, odnosno u 10% anketiranih PS,
-mnogo u 2, odnosno u 2% anketiranih PS,
Događaje kao izvor inovacija (sl.3.25) koristi:
-nimalo u 3, odnosno u 4% anketiranih PS,
-malo u 31, odnosno u 42% anketiranih PS,
-prilično u 32, odnosno u 44% anketiranih PS,
-mnogo u 7, odnosno u 10% anketiranih PS,
Konsultante kao izvor inovacija (sl.3.25) koristi:
-nimalo u 30, odnosno u 36% anketiranih PS,
-malo u 34, odnosno u 42% anketiranih PS,
-prilično u 17, odnosno u 20% anketiranih PS,
-mnogo u 2, odnosno u 2% anketiranih PS,
Konkurenciju kao izvor inovacija (sl.3.25) koristi:
-nimalo u 17, odnosno u 20% anketiranih PS,
-malo u 24, odnosno u 29% anketiranih PS,
-prilično u 31, odnosno u 38% anketiranih PS,
-mnogo u 11, odnosno u 13% anketiranih PS,
Unutrašnje izvore kao izvor inovacija (sl.3.25) koristi:
-nimalo u 15, odnosno u 18% anketiranih PS,
-malo u 25, odnosno u 30% anketiranih PS,
-prilično u 34, odnosno u 41% anketiranih PS,
-mnogo u 9, odnosno u 11% anketiranih PS,
Publikacije kao izvor inovacija (sl.3.25) koristi:
-nimalo u 21, odnosno u 25% anketiranih PS,
-malo u 36, odnosno u 43% anketiranih PS,
-prilično u 23, odnosno u 28% anketiranih PS,
-mnogo u 3, odnosno u 4% anketiranih PS,
Nijedan anketirani PS nije iskazao da je imao neki drugi, a u anketi
nenabrojani izvor inovacija.
- 94 -
Dobavljači
Klijenti
12%
19%
10%
12%
29%
27%
Malo
Prilično
Ne
Ne
Ne
52%
Javni izvori
2%
Malo
Prilično
49%
Malo
51%
37%
Prilično
Mnogo
Mnogo
Mnogo
Događaji
10%
Konkurencija
Konsultanti
2%
4%
Ne
13%
20%
36%
Malo
42%
44%
20%
Ne
Prilično
Prilično
Mnogo
Mnogo
42%
Unutrašnji izvori
Ne
Malo
Malo
38%
29%
Prilično
Mnogo
Publikacije
4%
11%
18%
Ne
25%
28%
Malo
Malo
41%
Prilično
Prilično
30%
Mnogo
Ne
43%
Mnogo
Sl.3.25. Prikaz
zainteresovanosti
anketiranih PS za
osnovne izvore
inovacija
3.5.6.Analiza najvećih teškoća u procesu inovacija
Najveće teškoće u procesu inovacija snimljene su po 9 različitih faktora:
1.Teškoće u pronalaženju finansija: 2.Teškoće vezane za reorganizaciju
zaposlenih u PS-u; 3.Teškoće u pronalaženju novog osoblja; 4.Teškoće vezane za
prestruktuiranje proizvodnog procesa; 5.Strateške teškoće tržišta; 6.Teškoće
prepoznavanja PS-a koji mogu biti mogući partneri za zajedničke projekte; 7.
Teškoće prepoznavanja istraživačkih centara čija je aktivnost interesantna za
anketirani PS; 8. Teškoće pronalaženja tehnoloških informacija; i 9. Ostalo.
Prikaz najvećih teškoća u procesu inovacija koje vide anketirani PS prikazan je
na sl.3.26.
- 95 -
Teškoće
prepoznavanja
I&R centara
Mnogo
Strateške
tržišne teškoće
Teškoće pronalaženje
tehnoloških informacija
Teškoće prepoznavanja
I&R centara
Prilično
Mnogo
Prilično
Teškoće u
prepoznavanju mogućih
partnera
Malo
Ne
Teškoće u
pronalaženju
novog osoblja
Malo
Strateške tržišne
teškoće
Teškoće u
nalaženju
finansija
Ne
0
0
10
20
30
40
10
20
30
40
50
Sl.3.26. Prikaz najvećih teškoća u procesu inovacija anketiranih PS
Anketirani PS su ocenjivali u četiri gradacije najveće teškoće u procesu
inovacija, a ocene su bile, ne, malo, prilično i mnogo. Ako usvojimo kao meru
značajno da je obuhvatila odgovore sa prilično plus mnogo dobijamo sledeću sliku:
PS-i koji ima značajne
teškoće
% od ukupno
Broj
anketiranih PS
Teškoća u procesu inovacija
Teškoće u pronalaženju finansija (nedostatak
informacija, nedostatak izvora i instrumenata)
Teškoće vezane za reorganizaciju zaposlenih u PS-u (troškovi vezani za reorganizaciju zaposlenih u PS-u, osavremenjivanje)
Teškoće u pronalaženju novog osoblja
Teškoće vezane za prestrukturiranje
proizvodnog procesa (npr. troškovi vezani
za sirovine,zamenu uređaja,itd.)
Strateške teškoće tržišta (tok zahteva, molbi, trzište kojim dominiraju firme lideri)
Teškoće prepoznavanja PS-u koje mogu biti
mogući partneri za zajedničke projekte
Teškoće prepoznavanja centara istraživanja
čija je aktivnost identična interesu mog PS-a
Teškoće pronalaženja tehnoloških informacija
Ostalo
61
66
23
28
33
41
32
40
35
42
28
34
29
35
28
0
34
0
Anketirani PS najveće teškoće u procesu inovacija vide u Teškoćama u
pronalaženju finansija (66%), Strateškim teškoćama tržišta (42%), Teškoćama u
pronalaženju novog osoblja (41%), Teškoćama vezanim za prestrukturiranje
proizvodnog procesa (40%), Teškoćama prepoznavanja centara istraživanja čija
- 96 -
je aktivnost identična interesu mog PS-a (35%), Teškoćama prepoznavanja PS-u
koje mogu biti mogući partneri za zajedničke projekte i Teškoćama pronalaženja
tehnoloških informacija sa po (34%), i Teškoćama vezanim za reorganizaciju
zaposlenih u PS-u (28%)
Analiziraćemo pojedinačno sve teškoće u procesu inovacija.
Pronalaženje finansija kao teškoću u procesu inovacija (sl.3.27) vidi:
-nimalo u 3, odnosno u 4% anketiranih PS,
-malo u 19, odnosno u 23% anketiranih PS,
-prilično u 45, odnosno u 54% anketiranih PS, i
-mnogo u 16, odnosno u 19% anketiranih PS.
Reorganizaciju zaposlenih u PS-u kao teškoću u procesu inovacija (sl.3.27)
vidi:
-nimalo u 25, odnosno u 30% anketiranih PS,
-malo u 35, odnosno u 43% anketiranih PS,
-prilično u 12, odnosno u 14% anketiranih PS, i
-mnogo u 11, odnosno u 13% anketiranih PS.
Pronalaženje novog osoblja kao teškoću u procesu inovacija (sl.3.27) vidi:
-nimalo u 22, odnosno u 26% anketiranih PS,
-malo u 29, odnosno u 35% anketiranih PS,
-prilično u 18, odnosno u 21% anketiranih PS, i
-mnogo u 15, odnosno u 18% anketiranih PS.
Prestruktuiranje proizvodnog procesa kao teškoću u procesu inovacija
(sl.3.27) vidi:
-nimalo u 17, odnosno u 20% anketiranih PS,
-malo u 34, odnosno u 42% anketiranih PS,
-prilično u 26, odnosno u 31% anketiranih PS, i
-mnogo u 6, odnosno u 7% anketiranih PS.
Strateške teškoće tržišta kao teškoću u procesu inovacija (sl.3.27) vidi:
-nimalo u 15, odnosno u 18% anketiranih PS,
-malo u 33, odnosno u 40% anketiranih PS,
-prilično u 30, odnosno u 36% anketiranih PS, i
-mnogo u 5, odnosno u 6% anketiranih PS.
Teškoće prepoznavanja PS-u koje mogu biti mogući partneri za
zajedničke projekte kao teškoću u procesu inovacija (sl.3.27) vidi:
-nimalo u 24, odnosno u 29% anketiranih PS,
-malo u 31, odnosno u 37% anketiranih PS,
-prilično u 23, odnosno u 28% anketiranih PS, i
-mnogo u 5, odnosno u 6% anketiranih PS.
Teškoće prepoznavanja centara istraživanja čija je aktivnost
identična interesu mog PS-a kao teškoću u procesu inovacija (sl.3.27) vidi:
-nimalo u 18, odnosno u 22% anketiranih PS,
-malo u 36, odnosno u 43% anketiranih PS,
-prilično u 20, odnosno u 24% anketiranih PS, i
-mnogo u 9, odnosno u 11% anketiranih PS.
- 97 -
Teškoće pronalaženja tehnoloških informacija kao teškoću u procesu
inovacija (sl.3.27) vidi:
-nimalo u 24, odnosno u 29% anketiranih PS,
-malo u 31, odnosno u 38% anketiranih PS,
-prilično u 21, odnosno u 25% anketiranih PS, i
-mnogo u 7, odnosno u 8% anketiranih PS.
Nijedan anketirani PS nije iskazao da je imao neki drugu teškoću, van
onih nabrojanih u anketi.
Teškoće u pronalaženju finansija
Teškoće vezane za reorganizaciju zaposlenih u PS-u
13%
4%
23
%
19%
Malo
Prilično
18%
30%
14%
21%
54%
Ne
Teškoće u pronalaženju
novog osoblja
43%
Mnogo
Teškoće vezane za prestruktuiranje proizvodnog procesa
Ne
Malo
Prilično
Mnogo
Strateške tržišne teškoće
Ne
Malo
Prilično
Mnogo
6%
18%
20%
35%
Teškoće u prepoznavanju
mogućih partnera
6%
7%
26%
29%
28%
36%
31%
37%
40%
42%
Ne
Malo
Prilično
Mnogo
Teškoće prepoznavanja I&R
centara
Ne
Malo
Pril i čno
Mnogo
Teškoće pronalaženja
tehnoloških informacija
11%
8%
22%
29%
25%
24%
38%
43%
Ne
Prilično
Malo
Mnogo
Ne
Prilično
Ne
Prilično
Malo
Mnogo
Sl.3.27. Prikaz
najvećih teškoća u
procesu inovacija
anketiranih prikazan
u procentima
Malo
Mnogo
3.5.7.Analiza konkurentskih mogućnosti PS-a za povećanje
sopstvene konkurentnosti
Konkurentske mogućnosti čijim iskorišćenjem bi anketirani PS ostvarili
povećanje sopstvene konkurentnosti snimljene su po 9 različitih osnova:
1.Istraživanje materijala: 2.Elektronika; 3.Informatika-telematika; 4.Inženjering
proizvodnih procesa, automatizacija, robotika; 5.Analize fizičko-hemijskih
procesa; 6.Medicina/Biologija/Biotehnologija; 7. Inženjersko projektovanje za
oblasti: pomorstvo, mehanika, elektronika, informatika i dr.; 8.Nanotehnologije;
- 98 -
Mnogo
Prilično
Malo
Ne
0
20
40
60
80
A
M
na
In
ed
liz
že
ic
a
nj
in
f iz
er
In
a/
in
ič
že
Bi
In
Is
g
k
olo
nj
fo
otra
pr
er
r
h
m
gi
oi
ži
em
sk
Na
at
j
z
va
a
o
vo
ik
/B
ijs
no
nj
pr
a
d
o
ki
-T
e
E
ni
te
oj
te
h
le
m
e
h
ek
h
hn
pr
kt
le
at
no
p
t
o
r
ol
m
o
r
er
on
oc
lo
ce
va
og
a
ija
g
t
ika
es
sa
nj
ika
ija
ije
la
e
a
An
M
In
al
ed
že
iza
ic
nj
in
fiz
er
In
a/
in
ič
že
Bi
In
Is
g
k
o lo
f
nj
oor
t ra
pr
er
h
m
gi
oi
ži
em
sk
Na
at
j
z
va
a
o
vo
ika
/B
ijs
no
nj
pr
dn
ot
ki
-T
e
El
oj
te
e
h
i
m
el
ek
h
ek
hn
hn
pr
at
e
p
t
to
ol
ol
oc
m
ro
ro
er
v
o
og
a
n
c
es
ija
an
gi
tik
ika
es
ije
j
a
la
a
je
a
a
i 9. Ostalo. Prikaz konkurentskih mogućnosti čijim iskorišćenjem bi anketirani PS
ostvarili povećanje sopstvene konkurentnosti prikazan je na sl.3.28.
Ne
Malo
Prilično
Mnogo
0%
20%
40%
60%
80% 100%
Sl.3.28. Prikaz konkurentskih mogućnosti čijim iskorišćenjem bi anketirani PS
ostvarili povećanu konkurentnost
Anketirani PS su ocenjivali u četiri gradacije konkurentskih mogućnosti
čijim iskorišćenjem bi anketirani PS ostvarili povećanje sopstvene konkurentnosti, a
ocene su bile, ne, malo, prilično i mnogo. Ako usvojimo kao meru značajno da
je obuhvatila odgovore sa prilično plus mnogo dobijamo sledeću sliku:
PS-i koji uočavaju
konkuretsku mogućnost
KONKURENTSKA MOGUĆNOST
% od ukupno
Broj
anketiranih PS
Istraživanje materijala
Elektronika
Informatika-telematika
Inženjering proizvodnih procesa,
automatizacija, robotika
Analize fizičko-hemijskih procesa
Medicina/Biologija/Biotehnologija
Inženjersko projektovanje za oblasti: pomorstvo,
mehanika, elektronika, informatika, itd.
Nanotehnologije
Ostalo
44
23
24
53
28
29
50
60
16
2
19
2
27
33
8
0
10
0
Anketirani PS najveće konkurentske mogućnosti čijim iskorišćenjem bi
ostvarili povećanje sopstvene konkurentnosti vide u Inženjeringu proizvodnih
procesa, automatizacija, robotika (60%), Istraživanju materijala (53%),
Inženjersko projektovanje za oblasti: pomorstvo, mehanika, elektronika,
- 99 -
informatika, itd. (33%), Informatici-Telematici(29%), Elektronici (28%), Analizi
fizičko-hemijskih
procesa
(19%),
Nanotehnologijama
(10%)
i
Medicini/Biologiji/biotehnologiji(2%)
Analiziraćemo pojedinačno sve najveće konkurentske mogućnosti čijim
iskorišćenjem bi ostvarili povećanje sopstvene konkurentnosti.
Istraživanje materijala kao konkurentsku mogućnost čijim iskorišćenjem
anketirani PS bi ostvarili povećanje sopstvene konkurentnosti (sl.3.29) vidi:
-nimalo u 20, odnosno u 24% anketiranih PS,
-malo u 19, odnosno u 23% anketiranih PS,
-prilično u 42, odnosno u 51% anketiranih PS, i
-mnogo u 2, odnosno u 2% anketiranih PS.
Elektroniku kao konkurentsku mogućnost čijim iskorišćenjem anketirani PS
bi ostvarili povećanje sopstvene konkurentnosti (sl.3.29) vidi:
-nimalo u 36, odnosno u 43% anketiranih PS,
-malo u 24, odnosno u 29% anketiranih PS,
-prilično u 19, odnosno u 23% anketiranih PS, i
-mnogo u 4, odnosno u 5% anketiranih PS.
Informatiku-Telematiku kao konkurentsku mogućnost čijim iskorišćenjem
anketirani PS bi ostvarili povećanje sopstvene konkurentnosti (sl.3.29) vidi:
-nimalo u 34, odnosno u 41% anketiranih PS,
-malo u 25, odnosno u 30% anketiranih PS,
-prilično u 21, odnosno u 25% anketiranih PS, i
-mnogo u 3, odnosno u 4% anketiranih PS.
Inženjering proizvodnih procesa kao konkurentsku mogućnost čijim iskorišćenjem anketirani PS bi ostvarili povećanje sopstvene konkurentnosti (sl.3.29) vidi:
-nimalo u 13, odnosno u 16% anketiranih PS,
-malo u 20, odnosno u 24% anketiranih PS,
-prilično u 37, odnosno u 44% anketiranih PS, i
-mnogo u 13, odnosno u 16% anketiranih PS.
Analizu fizičko-hemijskih procesa kao konkurentsku mogućnost čijim iskorišćenjem anketirani PS bi ostvarili povećanje sopstvene konkurentnosti (sl.3.29)
vidi:
-nimalo u 42, odnosno u 51% anketiranih PS,
-malo u 25, odnosno u 30% anketiranih PS,
-prilično u 15, odnosno u 18% anketiranih PS, i
-mnogo u 1, odnosno u 1% anketiranih PS.
Medicinu/Biologiju/Biotehnologiju kao konkurentsku mogućnost čijim iskorišćenjem anketirani PS bi ostvarili povećanje sopstvene konkurentnosti (sl.3.29)
vidi:
-nimalo u 73, odnosno u 88% anketiranih PS,
-malo u 8, odnosno u 10% anketiranih PS,
-prilično u 1, odnosno u 1% anketiranih PS, i
-mnogo u 1, odnosno u 1% anketiranih PS.
- 100 -
Inženjersko projektovanje za oblasti pomorstvo, mehanika, elektronika,
informatika, itd. kao konkurentsku mogućnost čijim iskorišćenjem anketirani PS bi
ostvarili povećanje sopstvene konkurentnosti (sl.3.29) vidi:
-nimalo u 44, odnosno u 53% anketiranih PS,
-malo u 12, odnosno u 14% anketiranih PS,
-prilično u 23, odnosno u 28% anketiranih PS, i
-mnogo u 4, odnosno u 5% anketiranih PS.
Istraživanje materijala
Elektronika
Informatika-Telematika
4%
2%
5%
24%
25%
41%
23%
43%
51%
23
%
Ne
Prilično
Malo
Mnogo
Inženjering proizvodnih
procesa
29%
30%
Ne
Prilično
Malo
Mnogo
Analiza fizičko-hemijskih
procesa
16%
Malo
Prilično
Mnogo
Medicina/Biologija/Biotehnologija
1%
10% 1%
1%
16%
Ne
18%
51%
24%
88%
30%
44%
Ne
Prilično
Malo
Mnogo
Inženjersko projektovanje
Ne
Prilično
53%
77%
14%
Ne
Prilično
Malo
Mnogo
Malo
Mnogo
1%
14%
28%
Ne
Prilično
Nano tehnologije
8%
5%
Malo
Mnogo
Ne
Prilično
Malo
Mnogo
Sl.3.29. Prikaz
zainteresovanosti
anketiranih PS za
pojedinačne mo-gućnosti
podizanja sop-stvene
konkurentnosti
Nanotehnologije kao konkurentsku mogućnost čijim iskorišćenjem anketirani
PS bi ostvarili povećanje sopstvene konkurentnosti (sl.3.29) vidi:
-nimalo u 63, odnosno u 77% anketiranih PS,
-malo u 12, odnosno u 14% anketiranih PS,
-prilično u 7, odnosno u 8% anketiranih PS, i
-mnogo u 1, odnosno u 1% anketiranih PS.
Nijedan anketirani PS nije iskazao da je ima neki druga konkurentska
mogućnost čijim iskorišćenjem bi ostvarili povećanje sopstvene konkurentnosti, van
onih nabrojanih u anketi.
- 101 -
3.5.8.Analiza patentne aktivnosti
Patentne aktivnosti anketiranih PS snimljene su po 5 različitih osnova:
1.Broj razvijenih patenata i/ili odobrenih: 2.Broj kupljenih patenata; 3.Broj
kupljenih dozvola za patent; 4. Broj prodatih dozvola za patent; 5.Broj
registrovanih žigova. Posebno je analiziran broj vlastiitih registrovanih web
sajtova, kao i Broj dana utrošenih na I&R, odnosno koliko je zastupljeno
tehnološko osposobljavanje u ukupnom procesu edukacije u anketiranim PS.
Prikaz patentne aktivnosti anketiranih PS prikazan je na sl.3.30.
100%
80%
60%
40%
20%
0%
90
Broj razvijenih
patenata i/ili
odobrenih
80
70
Broj kupljenih
dozvola za patent
60
Broj kupljenih
dozvola za patent
50
40
Broj prodatih dozvola
za patent
30
Broj registrovanih
žigova
20
10
Broj registrovanih
WEB sajtova
0
0
1
2
3
4
više
od 4
0
1
2
3
4 više
od 4
Broj registrovanih WEB sajtova
Broj registrovanih žigova
Broj prodatih dozvola za patent
Broj kupljenih dozvola za patent
Broj kupljenih dozvola za patent
Broj razvijenih patenata i/ili odobrenih
Sl.3.30. Prikaz patentne aktivnosti anketiranih PS
Od anketiranih PS prikupljeni su podaci u šest gradacija patentne
aktivnosti, a ocene su 0, 1, 2, 3, 4 i više od 4. Ako usvojimo kao meru značajno
da je obuhvatila odgovore sa 3 plus 4 plus više od 4 dobijamo sledeću sliku:
PS-i koji imaju značajnu
patentnu aktivnost
(veću od dve)
Patentna aktivnost
Broj razvijenih patenata i /ili odobrenih
Broj kupljenih patenata
Broj kupljenih dozvola za patent
Broj prodatih dozvola za patent
Broj registrovanih žigova
Broj vlastitih registrovanih web sajtova
Broj
% od ukupno
anketiranih PS
2
2
1
0
1
2
2
2
1
0
1
2
Očevidno je da na ovom planu anketirani PS nemaju znčajnih rezultata,
koji su pojedinačno najviše zastupljeni kod svega 2% (Broj razvijenih patenata i
/ili odobrenih, Broj kupljenih patenata i Broj sopstvenih web sajtova) anketiranih
PS, dok ni jedan od anketiranih PS nema prodatih dozvola za patent.
- 102 -
Analiziraćemo pojedinačno svaku patentnu aktivnost anketiranih PS.
Broj razvijenih patenata i/ili odobrenih u anketiranim PS (sl.3.31) je:
-0 patenata u 73, odnosno u 89% anketiranih PS,
-1 patent u 6, odnosno u 7% anketiranih PS,
-2 patenta u 2, odnosno u 2% anketiranih PS,
-3 patenta u 2, odnosno u 2% anketiranih PS,
-4 patenta u 0 anketiranih PS, i
-više od 4 patenta u 0 anketiranih PS.
Broj kupljenih patenata u anketiranim PS (sl.3.31) je:
-0 patenata u 79, odnosno u 96% anketiranih PS,
-1 patent u 0, odnosno u 0% anketiranih PS,
-2 patenta u 2, odnosno u 2% anketiranih PS,
-3 patenta u 1, odnosno u 1% anketiranih PS,
-4 patenta u 1, odnosno u 1% anketiranih PS, i
-više od 4 patenta u 0 anketiranih PS.
Broj kupljenih dozvola za patent u anketiranim PS (sl.3.31) je:
-0 patenata u 79, odnosno u 95% anketiranih PS,
-1 patent u 3, odnosno u 4% anketiranih PS,
-2 patenta u 0, odnosno u 0% anketiranih PS,
-3 patenta u 0, odnosno u 0% anketiranih PS,
-4 patenta u 0, odnosno u 0% anketiranih PS, i
-više od 4 patenta u 1, odnosno u 1% anketiranih PS.
Broj prodatih dozvola za patent u anketiranim PS (sl.3.31) je 0(nula).
Broj registrovanih žigova u anketiranim PS (sl.3.31) je:
-0 žigova u 76, odnosno u 92% anketiranih PS,
-1 žig u 6, odnosno u 7% anketiranih PS,
-2 žiga u 0, odnosno u 0% anketiranih PS,
-3 žiga u 0, odnosno u 0% anketiranih PS,
-4 žiga u 0, odnosno u 0% anketiranih PS, i
-više od 4 žiga u 1, odnosno u 1% anketiranih PS.
Broj registrovanih vlastitih web sajtova u anketiranim PS (sl.3.31) je:
-0 web sajtova u 45, odnosno u 55% anketiranih PS,
-1 web sajt u 34, odnosno u 41% anketiranih PS,
-2 web sajta u 2, odnosno u 2% anketiranih PS,
-3 web sajta u 1, odnosno u 1% anketiranih PS,
-4 web sajta u 0, odnosno u 0% anketiranih PS, i
-više od 4 web sajta u 1, odnosno u 1% anketiranih PS.
- 103 -
Broj razvijenih patenata i/ili
odobrenih
Broj razvije nih patenata i/ili
odobre nih
2%
2%
0
7%
1
80
Broj kupljenih patenata
100
80
70
60
50
40
60
40
2
Broj razv ij enih
patenata i/ili
odobrenih
20
0
3
30
20
0
4
89%
10
0
1
2
3
4
1
2
3
4
više
od 4
Broj kupljenih patenata
više od 4
0
v iše
od 4
Broj kupljenih dozvola za patent
Broj kupljenih dozvola za patent
Broj kupljenih patenata
90
2%1%
1%
4%1%
80
70
60
0
0
50
Broj kupljenih dozvola
za patent
40
1
1
2
30
2
3
4
20
95%
10
3
96%
više od 4
4
0
0
1
2
3
4
više od 4
više
od 4
Broj prodatih dozvola za patent
Broj prodatih dozvola za patent
Broj registrovanih žigova
100
80
80
70
60
60
50
40
40
100%
20
30
20
0
10
0
1
2
3
4
Broj prodatih dozvola
više
od 4
0
0
Broj registrovanih WEB
sajtova
50
40
30
20
10
0
1
2
3
4
više od 4
0
1
2
3
4
Broj registrovanih žigova
Broj registrovanih WEB sajtova
više
od 4
Broj registrovanih žigova
1%
7%
1%
2%
1%
0
1
41%
0
1
2
3
4
2
55%
više
od
4
92%
3
4
više od 4
0
Broj registrovanih WEB sajtova
1
2
3
4
više od 4
Sl.3.31. Prikaz patentne aktivnosti anketiranih PS izražen u procentima
Broj dana utrošenih na poslove I&R u anketiranim PS (sl.3.32) je:
-0 dana u 14, odnosno u 17% anketiranih PS,
-od 1 do 4 dana u 8, odnosno u 10% anketiranih PS,
- od 5 do 9 dana u 5, odnosno u 6% anketiranih PS,
- od 10 do 19 dana u 5, odnosno u 6% anketiranih PS,
- od 20 do 29 dana u 6, odnosno u 7% anketiranih PS,
- od 30 do 50 dana u 6, odnosno u 7% anketiranih PS, i
-više od 50 dana u 39, odnosno u 47% anketiranih PS.
- 104 -
Broj dana utrošenih na I&R
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
Broj dana utrošenih na I&R
17%
0
Broj dana
utrošenih na I&R
0d 1 do 4
10%
47%
od 10 do 19
6%
0
0d
1
do
4
0d
5
do
9
od
10
do
19
od
20
do
29
0d 5 do 9
7%
od 30 do 50
više od 50
6%
od više
30 od
do 50
50
od 20 do 29
7%
Sl.3.32. Prikaz utrošenog vremena na istraživanje i razvoj u anketiranim
PS
Zastupljenost tehnološkog osposobljavanja u ukupnoj edukciji
zaposlenih u anketiranim PS (sl.3.33) je:
-manje od 10% u 32, odnosno u 39% anketiranih PS,
-od 11% do 25% u 16, odnosno u 19% anketiranih PS,
- od 26% do 50% u 4, odnosno u 5% anketiranih PS, i
- više od 50% u 31, odnosno u 37% anketiranih PS.
Zastupljenost tehnološkog
osposobljavanja u ukupnom
procesu edukacije
Zastupljenost tehnološkog osposobljavanja u
ukupnom procesu edukacije
Više od 50%
od 26% do
50%
Broj PS
1
39%
37%
5%
od 11% do
25%
19%
manje od 10%
0
5
10
15
20
25
30
35
a)
manje od 10%
od 11% do 25%
od 26% do 50%
Više od 50%
b)
Sl.3.33. Zastupljenost tehnološkog osposobljavanja u ukupnoj edukciji
zaposlenih (a-izraženo brojčano i b- izraženo u procentima)
3.5.9.Analiza tehnoloških potreba
Anketa je sadržala i deo koji se odnosio na snimak tehnoloških potreba
ankertiranih PS. Iskazane potrebe su saglasne sa ostalim odgovorima u
sprovedenoj anketi. Naime glavne tehnološke potrebe su:
1. CNC strugovi,
2. CNC glodalice,
3. CNC brusilice,
- 105 -
4.
5.
6.
7.
CNC obradni centri,
Automatizovane linije za zaštitu metala od korozije,
Automatske linije za zavarivanje plazma postupkom,
Automatizovane linije za gasno sečenje metala ili sečenje mlazom
abraziva,
8. Automatske linije za pertlovanje auspuha,
9. Linije za proizvodnju specijalnih delova za poznatog ino kupca, kao
kooperant, ili franšizing ili lizing i sl.
Opšti zaključci sprovedenog istraživanja su:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Anketirani PS ostvaruju uglavnom ukupne prihode-UP:
manje od 2 mil. Evra/god (83% anketiranih PPS),
njih 96% ostvaruje godišnji UP manji od 10 mil.Evra.
njih 98% ostvaruje godišnji UP manji od 50 mil.Evra.
njih 99% ostvaruje godišnji UP manji od 260 mil.Evra.
Dobre izvozne rezultate sa učešćem prihoda od izvoza većim od
25%UP ostvaruje 16% anketiranih PS, dok značajne izvozne rezultate
sa učešćem prihoda od izvoza većim od 50%UP ostvaruje 13%
anketiranih PS.
Glavni kupci anketiranih PS su industrijski sistemi (48%), što svedoči
svetsku praksu da mali i srednji PS rade za velike PS. 38% anketiranih
PS okrenuto je klasičnom tržištu, odnosno krajnjim potrošačima, a
14% anketiranih PS ima za glavne kupce trgovačke posrednike.
Dobar prihod (veći od 25%UP) od prodaje delova i poluprerađevina
drugim PS ostvaruje 27% anketiranih PS, dok značajan prihod (veći
od 50%UP)od prodaje delova i poluprerađevina drugim PS ostvaruje
14% anketiranih PS.
Dobar deo prihoda (veći od 25%UP) ulaže 41% anketiranih PS u
nabavku delova i poluprerađevina od drugih PS, dok značajan deo
prihoda (veći od 50%UP) ulaže 14% anketiranih PS u nabavku delova
i poluprerađevina od drugih PS.
Porast UP u poslednje tri godine ostvarilo je 72% anketiranih PS, dok
je značajno povećanje UP (veće od 10% godišnje) ostvarilo 30%
anketiranih PS.
80% anketiranih PS-a ne pripada poslovnoj grupaciji, što je
nezadovoljavajuće.
Samo 20% anketiranih PS ima tzv. glavnog partnera.
Nestaju tzv. veliki PS i ustupaju mesto malim i srednjim PS pa
strukturu anketiranih čine prema OECD-u: 77% mikro, vrlo malih i
malih PS (broj zaposlenih od 1 do 99), 17% srednjih PS (broj
zaposlenih od 100 do4 99), 6% velikih PS (broj zaposlenih veći od
500), što približno odgovara privrednoj strukturi Srbije56.
56
Na str. 7 publikacije Republičkog zavoda za statistiku (2006): Preduzeća u Republici
Srbiji prema veličini, za 2005.godinu, u Srbiji je registrovano ukupno 75,4 hiljada preduzeća, od
- 106 -
10. Mali broj zaposlenih kadrova sa VSS (manji od 5) ima 71%
anketiranih PS-a, od 5 do 49 zaposlenih sa VSS ima 23% anketiranih
PS-a, više od 50 ima 6% anketiranih PS-a.
11. Mali broj zaposlenih kadrova na poslovima I&R i TP (manji od 5) ima
92% anketiranih PS-a, od 5 do 49 zaposlenih sa VSS ima 7%
anketiranih PS-a, više od 50 ima 1% anketiranih PS-a.
12. Mali broj zaposlenih intelektualnih, naučnih i tehničkih profesija (sa
diplomom ili bez) (manji od 5) ima 89% anketiranih PS-a, od 5 do 49
zaposlenih sa VSS ima 10% anketiranih PS-a, više od 50 ima 1%
anketiranih PS-a.
13. U anketiranim PS razvija se ili proizvodi tri različita glavna proizvoda
u 90% anketiranih PS, dva glavna proizvoda u 5% anketiranih PS, a
jedan glavni proizvod u 5% anketiranih PS.
14. U anketiranim PS razvija se ili proizvodi tri različita glavna
poluproizvoda u 62% anketiranih PS, dva glavna poluproizvoda u 8%
anketiranih PS, a jedan glavni poluproizvod u 30% anketiranih PS.
15. Anketirani PS nude tržištu tri različite glavne usluge tržištu u 59%
slučajeva, dve usluge tržištu nudi 29% anketiranih PS, a jednu glavnu
uslugu tržištu nudi 12% anketiranih PS.
16. Životni vek od 7-9 godina poseduju proizvodi kod 71% anketiranih
PS, životni vek od 4-6 godina poseduju proizvodi kod 18%
anketiranih PS, a životni vek od 1-3 godine poseduju proizvodi kod
11% anketiranih PS. To svedoči da anketirani PS nemaju dovoljno
savremenih proizvoda tzv. visokih tehnologija.
17. Po tri glavna procesa poseduje 76% anketiranih PS, dva glavna
procesa poseduje 16% anketiranih PS, a jedan glavni proces poseduje
8% anketiranih PS.
18. Tehnološke inovacije je uvelo:
u 2005.godini 59% anketiranih PS, ili 40% od ukupnog broja
inovacija u poslednje tri godine,
- u 2006.godini 49% anketiranih PS, ili 33% od ukupnog broja
inovacija u poslednje tri godine, i
- u 2007.godini 41% anketiranih PS, ili 27% od ukupnog broja
inovacija u poslednje tri godine,
19. Tri razvojna projekta trenutno razvija 22% anketiranih PS, dva
razvojna projekta razvija 20% anketiranih PS, dok jedan razvojni
projekat razvija 58% anketiranih PS,
20. Anketirani PS značajno koriste kao konkurentski faktor investiranje u
sledeće inovacije: Inovacija proizvoda koji se baziraju na već
postojećim tehnologijama (72%), Sposobnost anticipiranja potreba
tržišta (72%), Inovacija proizvoda koji se baziraju na novim
tehnologijama(48%), Inovacija procesa (45%), Sposobnost
anticipiranja potreba tržišta (45%), Razvoj proizvoda u ko-dizajnu sa
čega su 72,3 hiljade (95,8%) mikro i mala preduzeća, 2,4 hiljade srednjih preduzeća (3,2%) i 894
velikih preduzeća (1%).
- 107 -
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
klijentom (42%), Mreža prodaje i distribucije (41%), Omogućavanje
pomoćnih usluga klijentu (41%), Zapošljavanje visokoobrazovanih ili
lična specijalizacija (37%), Nekretnine namenjene proizvodnoj aktivnosti
(33%), Logistika i transport (30%), Upotreba ICT-a (28%),
Komercijalne nekretnine (14%), Proizvodna dislokacija u nove tržišne
oblasti ili tamo gde je niska cena rada(14%) i Ostalo (4%).
Od informacionih tehnologija anketirani PS najviše koriste softver za
rukovođenje odnosima sa snabdevačima (43%), Softver
trodimenzionalnog dizajna (27%), integrisani sistemi CAD CAM
(17%) i softver za kontrolu kvaliteta (16%). Ostali
vidovi
informacionih tehnologija se koriste od 0 do 7%.
Kao izvor inovacija anketirani PS najviše koriste: Klijente(61%),
Konkurentske firme (53%), Unutrašnje izvore (nadležni za R&S i/ili
druge unutrašnje grupe firme) (52%) i Događaje (sastanci, sajmovi,
izložbe,…) (47%). Ostale vidove izvora inovacija anketirani PS
koriste od 0% (Ostale izvore inovacija), 12% Javne
izvore(Univerziteti, Privredne komore, Strukovna udruženja), 19%
Dobavljače i 31% Publikacije (časopisi, studije tržišta, itd.).
Anketirani PS najveće teškoće u procesu inovacija vide u Teškoćama u
pronalaženju finansija (66%), Strateškim teškoćama tržišta (42%),
Teškoćama u pronalaženju novog osoblja (41%), Teškoćama vezanim
za prestrukturiranje proizvodnog procesa (40%), Teškoćama
prepoznavanja centara istraživanja čija je aktivnost identična interesu
mog PS-a (35%), Teškoćama prepoznavanja PS-u koje mogu biti
mogući partneri za zajedničke projekte i Teškoćama pronalaženja
tehnoloških informacija sa po (34%), i Teškoćama vezanim za
reorganizaciju zaposlenih u PS-u (28%).
Anketirani PS najveće konkurentske mogućnosti čijim iskorišćenjem bi
ostvarili povećanje sopstvene konkurentnosti vide u: Inženjeringu
proizvodnih procesa, automatizacija, robotika (60%), Istraživanju
materijala (53%), Inženjersko projektovanje za oblasti: pomorstvo,
mehanika, elektronika, informatika, itd. (33%), Informatici-Telematici
(29%), Elektronici (28%), Analizi fizičko-hemijskih procesa (19%),
Nanotehnologijama (10%) i Medicini/Biologiji/biotehnologiji(2%)
Na planu patentnih aktivnosti očevidno je da anketirani PS nemaju
znčajnih rezultata, koji su pojedinačno najviše zastupljeni kod svega
2% (Broj razvijenih patenata i /ili odobrenih, Broj kupljenih patenata i
Broj sopstvenih web sajtova) anketiranih PS, dok ni jedan od
anketiranih PS nema prodatih dozvola za patent.
Broj dana utrošenih na poslove I&R u anketiranim PS nezadovoljavajući
(0 do 19 dana godišnje) u 39% anketiranih PS, zadovoljavajući (od 20
do 29 dana godišnje) u 7% anketiranih PS, dobar (od 30 do 50 dana
godišnje) u 7% anketiranih PS, i vrlo dobar u 47% anketiranih PS.
Zastupljenost
tehnološkog osposobljavanja u ukupnoj edukciji
zaposlenih u anketiranim PS je nezadovoljavajuća (manje od 25% od
ukupne edukacije) u 58% anketiranih PS, dobra (od 26% do 50%
- 108 -
28.
29.
30.
31.
32.
33.
34.
35.
ukupne edukacije) u 5% anketiranih PS, i vrlo dobra (više od 50%
ukupne edukacije) u 37% anketiranih PS.
Iskazane tehnološke potrebe anketiranih PS su saglasne sa ostalim
odgovorima u sprovedenoj anketi mogu se klasifikovati: CNC obradne
sisteme, Fleksibilne proizvodne sisteme, kao i specijalizovane Linije
za proizvodnju delova za poznatog ino kupca, kao kooperant, ili
franšizing ili lizing i sl.
Male i srednje PS formirali su inventivni pojedinci najčešće bez
dovoljno finansijskih sredstava i sa relativno zastarelom proizvodnom
opremom.
Mali i srednji PS poseduju relativno visok nivo preduzetničkog
ponašanja i to im je veoma značajan faktor konkurentnosti,
Mali i srednji PS ne koriste dobro osmišljen marketinški pristup,
Nedovoljno pažnje posvećuju sistemu menadžmenta kvalitetom,
Nizak je nivo povezanosti malih i srednjih PS sa naučnoistraživačkim
organizacijama(NIO),
Takođe, nizak je nivo povezanosti malih i srednjih PS sa Komorskim
sistemom, Univerziteima, Fakultetima i Visokim strukovnim školama,
Mali i srednji PS ne poznaju u potrebnoj meri inovacijske aktivnosti.
Literatura:
1) A.Sterlakini, Ekonomija inovacija,
Politehnički fakultet
Ankona, 2007.
2) K.Pavit, Sektorski modeli tehničke promene: Prema taksonomiji
i teoriji, 1984.
3) Postojeća i moguća nova pitanja o intelektualnoj svojini u
privredi, Izveštaj Međunarodne trgovinske komore u Parizu,
www.iccwbo.org
4) Nacionalna strategija privrednog razvoja Republike Srbije za
period 2006.-2012 godine, Vlada Republike Srbije, Beograd, 2005.
5) V. Lazić, Sprovođenje mera za zaštitu prava intelektualne
svojine na granici, Eksport Import Bilten broj 143, novembar 2007.
godine
6) Zakon o patentima, Službeni list SCG broj 32/2004
7) Zakon o žigovima, Službeni list SCG broj 61/2004
8) Zakon o posebnim ovlašćenjima radi efikasne zaštite prava
intelektualne svojine (Službeni glasnik RS broj 46/2006)
9) Zakon o inovacionoj delatnosti, Službeni glasnik RS 110/2005
10) Innovation audit, Survey of innovation performance in Serbia,
ECORYS Research and consulting, EAR
- 109 -
4.OPTIMALNA ORGANIZACIJA INOVATIVNE
DELATNOSTI U ZLATIBORSKOM OKRUGU
Mali i srednji PS su velika šansa za razvoj Srbije. Da bi se ta šansa i
iskoristila neophodno je, pre svega, stvoriti metaloprerađivačkoj delatnosti, a i
ostatku industrije, normalan ambijent za poslovanje i razvoj. Naime sve
privatizacije u kojima nije nađen stvarni strateški partner, koji uspešno posluje
na ino tržištima će se naći u značajnim teškoćama, ukoliko ne uhvate razvojni
korak i ne ostvare u narednih pet godina značajno poslovanje na hirovitom
svetskom tržištu.
U stvaranju povoljnog ambijenta posebno je značajno da Vlada, nadležna
Ministarstva. i Komorski sistem Skupštini dostave na usvajanje neophodne
Zakone, direktive, i propise neophodne za harmonizaciju sa propisima Evropske
unije i stvaranje obaveze i zakonskih preduslova za stvarno tržišno poslovanje
naših PS-a. Takođe, bitno je formirati ili dovesti što više tzv. velikih PS za koje
bi radili mali i srednji PS. Za takav ambijent potrebno je projektovati i u praksu
uvesti celokupan nov obrazovni sistem, nov sistem naučnoistraživačkih,
istraživačko-razvojnih institucija, i naročito inovacionih centara. Sa kvantiteta
treba preći na kvalitet.
Treba uzeti u obzir da koncept procesa tehnoloških inovacija-TI pod
uticajem dve osnovne grupe faktora iz okruženja:
1.stanje tehničkog znanja i način korišćenja proizvoda i procesa i
2. tržišne potrebe za novim proizvodima i procesima) je nepotpun za
savremeno poslovanje PS-a.
Naime dokazano je da organizacija i upravljanje igraju najvažniju ulogu u
primeni novih proizvodnih tehnologija.
Fleksibilnu proizvodnu tehnologiju prati nova nova organizaciona
struktura PS-a, kao i novi oblik organizacije proizvodnje, fleksibilni sistemi
upravljanja proizvodnjom (FSUP). Ovaj oblik organizacije proizvodnje
odgovaraće fabrikama budućnosti. Za njih se treba i pripremiti kroz adekvatni
obrazovni sistem, kao i kroz sistem permanentnog obrazovanja.
Koristeći sva pozitivna svetska iskustva i prilagođavajući ih sopstvenim
uslovima, to je saglasno i sa rezultatima brojnih iskustava sadržanih u tezi: da bi
se održala efektivnost PS-a (uspešnost, poslovni uspeh, željene karakteristike
PS-a), on se mora uskladiti sa okruženjem koje je podeljeno na različite rangove
i to:
pripadna industrijska grana u kojoj je izrazit rast, zrelost ili opadanje
kod životnog ciklusa tehnologije proizvoda i procesa,
proizvodnja industrijskih ili potrošačkih proizvoda,
fragmentirana ili koncentrisana industrija, itd.
Posmatrano na međunarodnom nivou PS može biti globalno orijentisan ili
orijentisan, pre svega, na jednu zemlju. Sva relativna istraživanja dokazala su da
postoje četiri osnovne dimenzije strategije koje se konzistentno izdvajaju :
Kompleksna inovacija
Marketing diferencijacija
- 110 -
Opseg i
Konzervativna kontrola troškova
Da bi PS postao inovativna organizacija mora uspostaviti stalnu direktnu i
povratnu spregu sa svojim okruženjem, čime treba da ostvari kritični masu
elastičnosti svoje organizacione strukture.
POSLOVNI
SISTEM
OKRUŽENJE
Sl.4.1.Prikaz odnosa poslovnog sistema sa okruženjem
U osnovi svega toga leži ostvarenje dugoročne konkurentske prednosti PSa, koja se sastoji iz četiri komponente izrazitih kompetentnosti PS-a u ostvarenju
konkurentnosti:
1.Upravljačka kompetentnost i strateška orijentacija
2.Kompetentnosti zasnovane na resursima
3.Kompetentnosti zasnivane na transformaciji
4.Kompetentnosti zasnovane na izlazu–autputu
Konkurentska prednost PS-a se stiče:
inovacionim- radikalnim ili
operacionalnim (evolutivnim, transakcionim, resursnim) faktorima
promene u PS-u
Inovativna organizacija ima uspostavljenu pravu meru između inovacionih
i operacionalnih promena. U takvim uslovima ona ostvaruje efektivnost i
efikasnost u PS-u, koji se vrednuju preko više parametara:
Faktori efektivnosti tehnologije:
1.Misija i strategija,
2.Karakter liderstva, i
3. Organizaciona kultura
Faktori efikasnosti tehnologije:
1.Organizaciona struktura,
2.Menadžment praksa, i
3.Sistemski faktori
Ponašanje PS-a u uvođenju TI u njega zavisi od:
specifičnosti konkurenstkog okruženja u reprodukcionoj celini kojoj
pripada PS, i
stepena inovativnosti samog PS-a.
Očevidno je da svaki PS u najvećoj meri i odgovara za svoj rad i poslovanje.
Ali to ne isključuje i druge uticajne faktore da i oni potpomognu da se stanje u
inovativnoj delatnosti unapredi do zadovoljavajućeg nivoa. Daćemo prikaz nekih
postojećih potencijala kao i mogućnosti (Tehnološki parkovi, Biznis inkubatori,
Tehnološki centar, Visoka poslovno-tehnička škola strukovnih studija u Užicu,
Laboratorija Valjaonice bakra Sevojno, Laboratorije Zavoda za zdravlje iz
Užice, Regionalni centar za razvoj malih i srednjih preduzeća i preduzeništva-
- 111 -
Zlatibor , d.o.o. Užice, Predstavništva Preduzeća za kontrolu kvaliteta
“Jugoinspekt” iz Beograda i sl.).
4.1.Tehnološki park i njegova uloga u podsticanju
inovacionih aktivnosti malih i srednjih PS-a
Poznata je činjenica da su mali i srednji PS od posebnog značaja u
uslovima komplikovane i kompleksne ekonomske situacije, iz brojnih razloga57:
- relativno mala ulaganja za pokretanje i razvoj,
- brza modifikacija proizvodnih programa,
-sposobnost brze preorijentacije sa jednog na drugu vrstu proizvoda sa
malim ulaganjima,
-lako obezbeđuju diverzifikaciju proizvoda,
-lakše otkrivaju i razvijaju nova tržišta,
- laka prilagodljivost uslovima tržišta,
- otpornost na negativne uticaje nesredjenog i nezaštićenog tržišta,
- nepostojanje velikog finansijskog rizika,
- u odnosu na tehnološke promene, MSP imaju prednost u odnosu na
velika preduzeća.
- lakše od velikih PS dolaze do novih elemenata i koristi za ekonomski
rast i kreiranje zaposlenosti, itd.
High-tech tehnologije su doskora bile privilegije velikih kompanija, a
danas su, sve više, dostupne i sektoru malih i srednjih PS, pa se inovacione
aktivnosti i zasnovanost na znanju posebno stimulišu na tom nivou. Mali srednji
PS-i prema inovativnosti, mogu se podeliti na: 1.niskotehnološke PS, 2. PS sa
minimumom tehnoloških sposobnosti, 3.tehnološki kompetentne PS i 4. PS koji
mogu biti izvodjači istraživanja (sl.4.2).
Razvoj preduzetništva se može podstaći dvojako:
1.jačanjem sopstvenog istraživačko-razvojnog rada u samom PS-u, što
predstavlja proces, koji zna ponekad da traje neprihvatljivo dugo, i
2.podsticanjem osnivanja novih na znanju zasnovanih: tehnoloških
parkova58, bioznis inkubatora, Centara za razvoj i transfer tehnologija i sl.
Tehnološki park stimuliše i upravlja protokom znanja i tehnologija
izmedju univerziteta, I&R institucija, malih i srednjih PS i tržišta, olakšavajući
kreiranje i rast na inovacijama zasnovanih PS kroz inkubacione procese i
obezbedjujući servisne usluge u cilju povećanja dodate vrednosti zajedno sa
uslugama visokokvalitetnog ambijenta i opreme u tehnološkom parku(sl.4.3.).
57
Živković D., i grupa autora, Uloga Univerziteta u podsticanju inovacionih aktivnosti malih i srednjih
preduzeće, Tehnički fakultet Bor, Bor, 2005.
58
Medjunarodna asocijacija tehnoloških parkova (IASP) sa sedištem u Malagi (Španija) definisala
je: Tehnološki park je organizacija upravljana od specijalizovanih profesionalaca čiji je osnovni
cilj da povećaju blagostanje zajednice promovišući kulturu inovativnosti i konkurentnosti
udruženih preduzetnika i univerziteta/istraživačkih institucija (Izvor:Potencijali tehnoloških
parkova i mogućnosti za unapređenje privrednog razvoja zemlje, Međunarodna konferencija
„Privredni oporavak Srbije kroz razvoj tehnoloških parkova“, Beograd, jun 2004. (u organizaciji
Privredne komore Srbije i Ministarstva nauke i zaštite životne sredine Srbije)).
- 112 -
MALI I SREDNJI
PS-REALIZATORI
ISTRAŽIVANJA
TEHNOLOŠKI
KOMPETENTNI
MALI I SREDNJI PS
MALI I SREDNJI PS
SA MINIMALNOM
SPOSOBNOŠĆU
NISKOTEHNOLOŠKI
MALI I SREDNJI PS
Privredni institut, Istraživačko-razvojna jedinica
ili ekvivalent
Dugoročni pristup u razvoju tehnološke sposobnosti
Više inženjera
Neke budžetske diskretnosti
Sposobnost da učestvuje u tehnološkim mrežama
Jedan inženjer
Sposobno je za adaptaciju solucija u paketu
Može zahtevati pomoć u implementaciji
Bez značajnih tehnoloških mogućnosti
Ne iskazuje potrebu za njima
Možda nema tekućih potreba toga tipa
Sl.4.2. Podela malih i srednjih PS prema inovativnosti59
Tehnološki park predstavlja skup malih i srednjih PS povezanih sa
univerzitetom, visokim strukovnim školama ili istraživačkim institucijama, koje
obezbedjuju infrastrukturu i usluge za aktivnosti okupljenih malih i srednjih PS,
olakšavaju proces transfera tehnologije i podstiču privredni razvoj lokalne
zajednice u kome se nalaze60. Uspešnog parka61 nema bez jakog univerziteta i
visokih strukovnih škola, koji male i srednje PS, u okviru Tehnološkog parka,
mogu povezati sa tehnologijom (know-how), novim diplomiranim osobljem,
specijalističkim postrojenjima i upravljanjem znanjem. U dobroj svetskoj praksi
pokazala se kao vrlo uspešna upravljačka struktura prikazana na slici 4.4.
Novi ekonomski razvoj uspostavio je jednu novu misiju kojom se
univerziteti i visoke strukovne škole transformišu iz predavačkih u
preduzetničke. Tehnološki parkovi su izuzetno važna dodatna dimenzija u
vezama univerziteta i visokih strukovnih škola sa svetom industrije i
komercijale; to je mogućnost neposrednog načina realizacije tehnologije, ali i
ekspertiza u korist lokalne ekonomske zajednice. Tehnološki parkovi62 ne
moraju biti u univerzitetu i/ili visokoj strukovnoj školi glavna aktivnost, ali su
mogućnost za uzajamno dejstvo sa malim i srednjim PS u cilju što boljeg
iskorišćenja postojećih potencijala. Savremeni univerzitet i visoke strukovne
škole moraju da, delujući kroz Tehnološke parkove, čini okosnicu inovacionog
59
S.Kotlica, Upravljanje novim tehnologijama i inovacijama, Megatrend, Zaječar, 2003.
M.Glas, Tehnološki centar-tehnološki park, predavanje, Tehnički fakultet, Bor, 2005.
61
Tehnološki parkovi su pokazali svoju efikasnost i u visoko razvijenim zemljama (zemlje EU,
Japan, SAD, itd.), ali i u zemljama novim članicama EU (Slovenija, Madjarska, Poljska, Češka, itd.).
60
62
Ustanovljena je vizija o univerzitetu zasnovanom na istraživanju i inovacijama, kao i ideja o
«Evropi znanja» 2020. godine. Pokrenute su akcije i inicijativa za izradu dugoročne strategije
izgradnje naučno-tehnološke infrastrukture i razvoja naučno-tehnoloških parkova u Srbiji. Takođe,
već se radi na uspostavljanju i razvoju tehnoloških parkova i inovacionih centara pri univerzitetima
i fakultetima u Srbiji (Novi Sad, Beograd, Kragujevac, Niš, Čačak, Bor,...).
- 113 -
sistema Srbije, da zadrži i uposli kvalitetan istraživački kadar iškolovan kod nas,
da pomogne reindustrijalizaciji zemlje i da stvaranjem inovacionih klastera
stvori neophodnu sinergiju za stvaranje sopstvenih visokotehnoloških proizvoda.
TEHNOLOŠKI PARK
Zemljište /
inkubator
Zgrade /oprema
Konsalting usluge
ljudi od znanja
Sl.4.3. Minimalni preduslovi za definisanje i osnivanje tehnoloških parkova
Lokalne
kompanije
Instituti i istraživačko-razvojni
centri
Mali i srednji PSučesnici
Upravljanje TP
Fakulteti i visoke
škole
Planiranje i
upravljanje
Marketing
(promocija)
Upravljanje
znanjem
Start-up
kompanije
Sl.4.4. Struktura upravljanja TP
U Zlatiborskom i drugim okruzima, koji nisu sedište Univerziteta u ovom
momentu se ne razmišlja o formiranju tehnoloških parkova.
- 114 -
4.2.Biznis inkubator i njegova uloga u podsticanju
inovacionih aktivnosti malih i srednjih PS-a
Pojava biznis inkubatora63 vezuje se za zemlje današnje Evropske unije i
70-te godine XX-tog veka i njihov organizovan rad na stvaranju novih radnih
mesta. Njihovim osnivanjem želeli su da smanje društvene troškove privrednog
razvoja. Razvoj biznis inkubatora prošao je kroz tri faze i tri generacije, koje
karakterišu:
1. generaciju, koja je obezbeđivala poslovni prostor po povlašćenim
cenama, kao i kolektivne-zajedničke usluge,
2. generaciju (1990.godine), koja je stanarima počela da nudi dodatne
usluge (razne konsalting usluge, osposobljavanje, umrežavanje sa drugim PS i
obezbeđenje pristupa tzv, “semenskom” kapitalu,
3. generaciju (1998.god.), koja je unela novu dimenziju vezanu za
privlačenje informaconih i komunikacionih tehnologija, sa naglaskom na hi-teh,
i nematerijalna sredstva i usluge.
Svi se slažu da je biznis inkubacija veoma dinamičan proces razvoja PS-a.
Biznis inkubatori odgajaju mlade PS i pomažu im (u menadžmentu, pristupu
finansiranju i koordiniranom pristupu tehničkim i poslovnim uslugama podrške)
da prežive i rastu u početnom periodu, kada su i najranjivije. Oni se danas
najčešće klasifikuju u tri kategorije:
1. Biznis inkubatori opšte namene, posvećeni opštem privrednom razvoju,
2. Biznis inkubatori ekonomskog razvoja, posvećeni realizaciji specifičnih
ekonomskih ciljeva i
3. Tehnološki biznis inkubatori, posvećenih promociji razvoja PS na
tehnologijama.
Biznis inkubatori, danas, obično , obuhvataju četiri oblasti64 i to:
1. obuka preduzetnika,
2. konsalting usluge (poslovno savetovanje),
3. finansijska podrška, i
4. tehnološka podrška.
Navešćemo šta će sadržati biznis inkubacija u Kruševcu65, kao centru
Rasinskog okruga(tab.4.1).
63
Zakon o inovacijama (“Sl. glasnik RS”, broj 110/05) definiše biznis-tehnološki inkubator kao
“komercijalno preduzeće čija je osnovna aktivnost da obezbeđuje i izdaje raspoloživi poslovni
prostor, administrativne, tehničke i druge usluge novoosnovanim komercijalnim preduzećima ili
inovativnim organizacijama.”. Evropska komisija definiše Biznis inkubator kao “organizaciju
koja ubrzava i sistematizuje process kreiranja uspešnih preduzeća, obezbeđujući im sveobuhvatan
i integrisan opseg pomoći uključujući: proctor u inkubatoru, usluge poslovne pomoći i šanse za
stvaranje klastera i umrežavanje. Obezbeđujući svoje klijente sa uslugama na “on-stop-shop”
osnovi i omogućujući smanjenje režijskih troškova putem deobe troškova, biznis inkubatori
značajno poboljšavaju perspective za preživljavanje i rast novih startapova”
64
Zoltan S., and Antal, Sz., Benchmarking of Business Incubators in SEE and CIS economics,
Budapest, 2006, pp 8-11.
65
Šljivić, S., Biznis inkubator Kruševac-Studija izvodljivosti & Biznis plan,Kruševac, april, 2008. str.57.
- 115 -
Tab.4.1.Usluge biznis inkubacije u Kruševcu12
R.br. Naziv usluge
1.
1.1.
1.2.
1.3.
1.4.
2.
2.1.
2.2..
2.3.
3.
3.1.
3.2.
3.3.
3.4.
3.5.
3.6.
4.
4. 1
5.
5.1.
5.2.
5.3.
Osnovne usluge
Iznajmljivanje prostora (proizvodni prostor, laboratorije, kancelarije).
Korišćenje zajedničkog prostora i opreme (sala za sastanke,
kompjuterska sala, konferecijska oprema, kafeterija, parking,...).
Poslovna komunikacija (telefon, faks, fotokopiranje, internet, pošta).
Tekuće održavanje, čišćenje i obezbeđenje objekta.
Preduzetnička obuka
Programi za obuku preduzenika.
Obuka u veštinama poslovnog menadženta.
Ponuda specijalnih kurseva (obuka za rad na račubaru, strani jezici).
Poslovno savetovanje (Konsalting)
Izrada biznis planova.
Marketing (istraživanje tržišta, proizvod, cene, kanali prodaje,
promocija).
Finansijske i pravne konsultacije.
Inovacije i komercijalizacija.
Nove tehnologije.
Mentorstvo.
Finansijska podrška
Pomoć u apliciranju za sredstva budžetskog fonda, start-up kredite,
donatorska sredstva i usmeravanje ka drugim povoljnim izvorima
finansiranja.
Tehnološka podrška i kooperacija.
Pomoć u ranim fazama razvoja novog proizvoda (prototip).
Usluge menadžmenta kvaliteta.
Pomoć pri profesionalnom umrežavanju.
Sve nabrojane usluge66 su namenjene stanarima inkubatora, ali se mogu
ponuditi i drugim PS-a.
66
Period inkubacije je sledeći: 1. U Užicu i Kruševcu: 3 godine za proizvodne delatnosti i 2
godine za uslužne delatnosti, 2.U Boru: 3 godine bez obzira na vrstu delatnosti, 3. U Vranju,
Prokuplju, Subotici i Zrenjaninu: 4. godine bez obzira na vrstu delatnosti, 4.U Sloveniji: 2-3
godine za uslužni biznis, 3-4 godine za proizvodni biznis i 5-7 godina za biznis visoke tehnologije,
i 5. U Hrvatskoj: prosečan inkubacioni period je 5 godina za proizvodni biznis i 4 godine za
uslužni biznis.
- 116 -
4.3.Tehnološki centar i njegova uloga u podsticanju
inovacionih aktivnosti malih i srednjih PS-a
Metaloprerađivačka delatnost Srbije je velika i različita, a vrlo zanimljiva
u pogledu penetracije komercijalnih mogućnosti, kao i mogućnosti za
industrijsku saradnju i ulaganja. Ova preduzeća predstavljaju 4% od ukupnog
broja industrijskih preduzeća i zapošljavaju oko 4% radne snage. Glavna
karakteristika ove delatniosti je fleksibilnost i mogućnost za proizvodnju
različitih proizvoda. U osnovnim i konvencionalnim tehnologijama,
metaloprerađivačka preduzeća Srbije se, još uvek, mogu smatrati relativno
konkurentnim, i za lokalno tržište pa i u inostranstvu. Proizvodna oprema je
tehnološki zastarela, a naročito se zaostaje u tzv. visokim tehnologijama, što je
posledica sankcija najrazvijenijih zemalja sveta, što je neizbežno uticalo i na razvoj.
Proces tranzicije je doneo niz veoma značajnih posledica i za
metaloprerađivačku delatnost Srbije. Nestala je većina tzv. velikih preduzeća.
Ona što su opstala najčešće su broj zaposlenih svela ispod polovine. Veliki broj
transformisanih poslovnih sistema sertifikovao je sistem menadžmenta
kvalitetom u želji da se što bolje približe razvijenom svetu. Međutim, njihov
razvoj zaostaje i preti mnogima i zatvaranjem. Država svojim sistemskim
zakonima i harmonizacijom sa Evropskom unijom nedovoljno stimuliše razvoj i
izvoz i nepravedno favorizuje uvoznike, povećavajući platni deficit i spoljni dug
Srbije, U periodu od 2000- 2006, visina spoljnjog duga je prosečno rasla 21%
godišnje u evrima. 2006 godine spoljnji dug zemlje uvećan je za 14% u evrima i
to zbog jakog trenda širenja privatnog duga, koji je sa 2,4 milijardi evra u
2003.god. (tada 23% ukupnog spoljnjog duga), skočio na oko 12 milijardi evra
u 2007., predstavljajući tako 63% ukupnog spoljnjog duga.
Osmišljavanje koncepta razvoja metaloprerađivačke delatnosti zahteva
detaljno istraživanje inovacijske delatnosti67, te projektovanje Tehnološkog
centra, za pospešivanje razvoja i bolje iskorišćavanje postojećih proizvodnih i
istraživačko-razvojnih resursa.
Detaljna analiza je istakla potrebu za osnivanje i opremanje na teritoriji
Srbije, a posebno u Užicu servisni centar koji podržava lokalne
metaloprerađivačke poslovne sisteme, a posebno malih i srednjih u delikatan
proces transfera inovativnih tehnologija. Naročito nedostajuće usluge
metaloprerađivačkoj delatnosti Zlatiborskog okruga su približne onim za Srbiju,
a prezentirane u okviru Međunarodnog projekta TISAF (tab.4.2).
1.M.R.Đuričić, Menadžement tehnoloških inovacija-važan preduslov uspešnog razvoja
industrijskog poslovnog sistema- Uvodni referat na Naučno-stručnim skupu ″Industrijski
menadžment i razvoj″, Kruševac, decembar 2007, i 2.M.R.Đuričić, Inovacijska delatnost u
metaloprerađivačkim poslovnim sistemima Zlatiborskog okruga, Uvodno izlaganje na Naučnostručnom skupu ″Inovacije i konkurentnost metaloprerađivačke industrije″, Regionalna privredna
komora, Užice, 28.mart 2008,
67
- 117 -
Tab.4.2.Zahtevi metaloprerađivačkih PPS za uslugama Tehnološkog centra68
R.
Procentualna
Polje delovanja
br.
zastupljenost
1. Laboratorijska ispitivanja i testiranja, i certifikacija
48%
2. Istraživanje i razvoj
24%
3. Transfer tehnologija
16%
4. Internacionalizacija
8%
5. Trening
4%
Tehnološki centar (TC) bi trebao da pokrije 5 prioritetnih područja za
metaloprerađivačku i drvoprerađivačku delatnost, uzimajući u obzir savremene
tehnologije i potrebe za reorganizacijom upravljanja poslovnim sistemima.
Ovakva struktura omogućila bi reklamiranje i podršku tehnološkom razvoju,
proizvodnji, trgovini i upravljanju poslovnim subjektima metaloprerađivačke
delatnosti. Postigla bi se i veća produktivnost i rentabilnost poslovanja. Naime
svaki prostor će moći iskazati svoje specifične ciljeve kroz raznolikost usluga
koje će predstavljati odgovor na potrebe izražene od svakog poslovnog subjekta.
Tab.4.3. Pregled delatnosti koje su predložene u okviru projekta TISAF
R. Funkcija
Glavne delatnosti
br TC-a
Sprovođenje potrebnih laboratorijskih ispitivanja i
izdavanje certifikata (CE znak za Europsku uniju, UL
marku za SAD i Kanadu, SASO marku za arapske zemlje,
The mark GOSST za Rusija, Kina marku za CCC)
Pružanje sledećih vrsta ispitivanja:
1. mehanička ispitivanja metala (istezanje, savijanje,
elastičnost);
2.hemijska analiza (pomoću quantometra, optičkog
KVALIemisijskog spektrometra i atomska apsorpcija),
TET, ISPI- 3.metallografska analiza, i određivanje mikrotvrdoće,
1. TIVANJE I 4. mehanička ispitivanja plastike (čvrstoća, savijanje,
CERTIFIpritisak) i zaštite životne sredine,
KACIJA
5. Test korozije za zaštitu životne sredine, UV testovi.
Pružanje tehničkih informacija o proizvodima i
proizvodnim procesima,
Pružanje informacija o važećem zakonodavstvu u Srbiji i
inostranstvu
Pomoć poslovnim subjektima u primeni zakona,
standarda, pravila i sl.,
Podrška poslovnim subjektima u procesu uvođenja i
implementacije njihovih sistema menadžmenta
68
Grupa autora, Studija o prihvatljivosti Tehnološkog centra u Srbiji za mašinski i drvo-nameštaj
sektor, Potprojekat B projekta, TISAF, Užice, 2008.god.
- 118 -
2.
PROJEKTOVANJE
PROIZVODA, ISTRAŽIVANJE I RAZVOJ, IZRADA I
OPTIMIZACIJA, I
TRANSFER TEHNOLOGIJA
3.
OBUKA
4.
INTERNACIONALIZACIJA
kvalitetom, s obzirom na aspekte zaštite životne sredine,
bezbednosti i zdravlju na radu, proizvodnje zdrave
hrane, kako bi se zadovoljili zahtevi za certifikaciju;
Promocija i koordinirani razvoj, prenos i širenje
inovativne tehnologije i tehnoloških rešenja između
poslovnih sistema,
Demonstracija i testiranje inovativnih tehnologija;
Pomoć u projektima korporativnih inovacija.
Izrada i ocena tehnoloških studija,
Automatizacija dizajniranja proizvoda, upravljanja
proizvodnim procesima i dr.
Jačanje kapaciteta za upravljanje poslovnim sistemima,
povećanim korišćenjem ICT i e-biznisa u sopstvenom
poslovanju i odnosima sa kupcima i dobavljačima,
Reklama istraživanja i razvojnh projekata u saradnji sa
istraživačko razvojnim centrima, institutima,
visokoškolskim ustanovama iz Srbije i inostranstva,
Optimalno korišćenje materijala tokom životnog cilusa uz
kontrolisan uticaj na životnu sredinu i štednju energije sa
posebnim naglaskom na reciklažu otpada i veće korišćenje
obnovljivih izvora energije,
Sprovoditi sistematsku profesionalnu obuku usmerenu na
povišenje intelektualnog kapitala poslovnih sistema
(obuku preduzetnika, menadžera, tehničkih stručnjaka,
ekonomskih stručnjaka i sl.).
Obuka preduzetnika će biti usmerena na promociju
strateške vizije i menadžerski pristup upravljanju poslovanjem.
Obuka mladih stručnih, a nezaposlenih ljudi za konkretne
poslove u cilju zaposlenja,
Različiti nivoi i funkcionalna specijalizacija, uzimajući u
obzir različite potrebe u pogledu veština i profesionalnosti;
Sadržaj, trajanje i metodologije treninga će se definisati za
svaku ciljnu grupu i tražiće se odgovarajući izvori finansiranja.
Podrška poslovnim sistemima u fazi istraživanja, izbora i
prodora na inostrana tržišta,
Razvoj ciljnih komercijalnih projekata za homogene grupe
proizvodnih poslovnih sistema koji pripadaju
proizvodnim sektorima koji je komplementarni u stranim
zemljama,u cilju tešnjeg povezivanja i sinergičnog
delovanja u mreži uz povećanu elastičnost i spremnost u
ispunjavanju tehnoloških zahteva i kvaliteta koje zahteva
međunarodno tržište.
Razvoj različitih oblika saradnje sa inostranim firmama,
a naročito sa onim sa prostora Balkana, Evropske unije,
Rusije i sl., uz poštovanje životne sredine i bezbednosti na radu.
- 119 -
5.
ORGANIZACIJA I
UPRAVLJANJE
POSLOVANJEM
Marketinško uvođenje savremenih modela i metoda za
upravljanje poslovanjem,
Povećavati primenu ICT u upravljanju poslovanjem,
Konsalting usluge za reinženjering poslovnih procesa sa
ciljem da se podigne produktivnost i rentabilnost poslovanja,
Osposobljavanje i razvoj ljudskih resursa.
4.4.Visoka poslovno-tehnička škola strukovnih studija u
Užicu
Visoka poslovno-tehnička škola strukovnih studija u Užicu predstavlja
izuzetno jak razvojni potencijal Zlatiborskog okruga. Poseduje tradiciju dugu
više od tri decenije. Angažuje naučno-stručni potencijal koji broji preko 100
visokostručnih kadrova različitih profila u kojima prevladavaju kadrovi:
mašinske struke, tehnološko-metalurške struke, arhitektonsko-građevinske
struke, ekonomske struke, menadžerske struke, informatičke struke, filološke
struke i turističke struke.
Škola poseduje i dobro opremljene i jake:
-laboratoriju za fiziku,
-laboratoriju za elektrotehniku,
-laboratoriju za ispitivanje materijala,
-laboratoriju za metrologiju,
-laboratoriju za automatizaciju i upravljanje procesima,
-računarske laboratorije.
Brojne su reference i poslovi koje, pored osnovne delatnosti (visoko
obrazovanje) može pokriti kadar Škole:
• poslove projektovanja proizvoda i procesa,
• poslove istraživanja i razvoja proizvoda, tehnologija i procesa,
• poslove unapređenja-inoviranja proizvoda i procesa za metaloprerađivačku delatnost i dr.,
• poslove reinženjeringa,
• poslove nadzora nad izvođenjem investicionih poslova,
• poslove izvođenja investicionih poslova,
• poslove tehničkih pregleda investicionih objekata,
• konsalting usluge vezane zauvođenja QMS-a, uvođenja EMS-a,
uvođenja, OHSAS-a, uvođenja HACCP, uvođenja integrisanog menadženrt
sistema, i sl.,
• procene vrednosti kapitala,
• projektovanje i implementacija informacionih sistema za sve vrste PS-a,
• izrade raznih vrsta studija i elaborata,
• izrade biznis planova, atestiranja proizvoda,
• obuke iz bezbednosti i zdravlja na radu i dr.
- 120 -
4.5.Laboratorija Valjaonice bakra Sevojno
U Valjaonici bakra Sevojno AD u okviru organizacione celine
KVALITET, funkcioniše Laboratorija koja ima dve organizacione celine:
Hemijsku laboratoriju i Mehaničko-metalografsku laboratoriju. Laboratorija ima
sertifikovan sistem menadžmenta kvalitetom po zahtevima standarda JUS ISO
9001:2001. Laboratorija je bila akreditovana 2002.godine od strane JUATA-a po
standardu SCS ISO/IES 17025, ali akreditacija nije obnovljena shodno stavu
menadžmenta Valjaonice bakra. Hemijska laboratorija je od 1991.god. ovlašćena
od Ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, za fizičko-hemijska
ispitivanja kvaliteta površinskih, podzemnih i otpadnih voda.
Laboratorija kontinualno učestvuje u međulaboratorijskim ispitivanjima za
sledeće materijale: bakar, legure bakra, čelici, vode i naftni derivati. Za
navedena ispitivanja pruža usluge trećim licima.
Hemijska laboratorija ima jednog inženjera fizičko-hemijske struke,
jednog inženjera tehnologije i 7 izvršilaca-tehničara hemijsko-tehnološke struke.
Mehaničko-metalografska laboratorija zapošljava jednog inženjera metalurgije,
četiri metalurška tehničara- ispitivača i dva izvršioca mašinske struke za obradu
uzoraka. Laboratorija obavlja sledeća ispitivanja:
DELATNOST LABORATORIJE Valjaonice bakra Sevojno AD
MEHANIČKO-METALOGRAFSKA
HEMIJSKA LABORATORIJA
LABORATORIJA
• Ispitivanje valjačkih, hidrauličnih i • Mehaničko metalografska laboratorija
(zateznih karakteristika, tvrdoće,
emulzivnih ulja
dubokog izvlačenja, ušičavosti i
• Ispitivanje redukcionog gasa
graničnog odnosa izvlačenja za limove
• Ispitivanje industrijskih,
i trake)
tehnoloških i otpadnih voda
• Ispitivanje unutrašnje čistoće cevi
• Metalografska ispitivanja (priprema
uzoraka, određivanje veličine zrna
• Određivanje hemijskog sastava
bakra i legura bakra, mikrostrukturna
bakra i legura bakra
ispitivanja na svetlosnom mikroskopu,
• Određivanje hemijskog sastava
makrostrukturna ispitivanja, ispitivanje
čelika, Al, ZN, i bakar oksida.
zaostalih napona, ispitivanje tvrdoće
po Vikersu)
4.6.Laboratorije Zavoda za zaštitu zdravlja iz Užica
Zavod za zaštitu zdravlja iz Užica registrovan je, pored ostalog, za
merenje i kontrolu aerozagađenosti. Monitoring aero zagađenosti radi za grad
Užice, kao i šire. Posebnu aktivnost sprovodi za kontrolna merenja
aerozagađenosti za potrebe ekozaštite.
- 121 -
4.7.Regionalni centar za razvoj malih i srednjih preduzeća i
preduzeništva- Zlatibor, d.o.o. Užice
„Regionalni centar za razvoj malih i srednjih preduzeća i preduzeništvaZlatibor“, d.o.o. Užice (skraćeno „MSP-Zlatibor“,d.o.o. Užice) posluje od
septembra 2002.godine, a osnovan je, na neograničeno vreme, Ugovorom
sedam osnivača. Delatnost mu je:
• Konsalting i menadžment poslovi,
• Izdavačka delatnost, štampanje i reprodukcija snimljenih medija,
• Štampanje i uslužne aktivnosti u vezi sa štampanjem,
• Komjuterske i srodne delatnosti,
• Reklama i propaganda, i
• Obrazovanje odraslih i ostalo obrazovanje.
U vreme naših istraživanja „MSP-Zlatibor“,d.o.o. Užice doživljava
organizacionu transformaciju i prerasta u „Regionalnu razvojnu agenciju
Zlatibor“ sa sedištem u Užicu. Izvršiće se prilagođavanje delatnosti kojoj bi
trebalo naglasak da budu konsalting usluge vezane za pripremu za razvoj i
investicije PS Zlatiborskog okruga i šire.
4.8.Ostali subjekti koji mogu potpomoći inovacijsku
delatnost
U Užicu svoje ispostave, manje ili više organizovane, poseduju:
• JUGOINSPEKT AD Beograd i nudi kontrolisanje kvaliteta proizvoda i
usluga u skoro svim privrednim granama.
• Univerzitet BRAĆA KARIĆ koji nudi obrazovane i istraživačko
razvojne usluge uglavnom iz oblasti trgovine i bankarstva,
• Fakultet za industrijski menadžent iz Kruševca koji nudi obrazovane i
istraživačko razvojne usluge uglavnom iz oblasti industrijskog menadžmenta, i
• Univerzitet MEGATREND iz Zaječara, nudi obrazovane i istraživačko
razvojne usluge uglavnom iz oblasti menadžmenta.
Pored ovih visokoškolskih i konsultantskih ustanova na području
Zlatiborskog okruga svoju šansu za biznis traže i svi Tehnički fakulteti, i
Ekonomski fakultet Beogradskog Univerziteta. Takođe, prisutni su i Fakulteti
Kragujevačkog Univeziteta.
Posebno treba istaći da su krajem prošlog veka u tadašnjim nosiocima
privrednog razvoja u Užičkom okrugu postojale jake istraživačko-razvojne
jedinice u Valjaonici bakra i aluminijuma Sevojno, Prvom Partizanu iz Užica, i.
FAP-u iz Priboja. Iz oblasti poljoprivrede Zavod za poljoprivredu MORAVICA
iz Užica je bio nosilac saradnje, ali i brojnih primenjenih istraživanja. Formiran
je i registrovan kao istraživačko razvojna jedinica i NIC-Naučnoistraživački
centar, koji je svoju delatnost postavio multidisciplinarno, od Inovacionih
- 122 -
projekata, ekologije, overe projekata itd, ali nije us svom razvoju dospeo do
statusa Naučnoistraživačke organizacije-INSTITUTA.
4.9.Kako optimalno organizovati inovacionu delatnost u
zlatiborskom okrugu?
Osnova za optimalno organizovanje naučnoistraživačke delatnosti u
Zlatiborskom okrugu mora biti čvrsto opredeljenje da bez razvoja nauke i
visokog obrazovanja nema ni uspešnog razvoja okruga. Centralno mesto u tome
pripada sedištu okruga. Krajnji cilj mora biti strateško opredeljenje da Užice
postane jedan od univerzitetskih gradova u Srbiji. Do tog realnog cilja se može
doći u procesu, čije trajanje zavisi isključivo od stepena osmišljenosti
ostvarivanja željenog cilja. Taj cilj se mora definisati i u Strategiji razvoja nauke
i visokog obrazovanja u Srbiji. Uzimajući u obzir sve resurse sa kojima se
raspolaže u Užicu i ostalim opštinama Zlatiborskog okruga, a posebno Užičane u
užoj i/ili široj dijaspori cilj je vrlo ostvarljiv i treba ga posebno elaborirati, a to
nije naš cilj u ovom radu.
Detaljno sagledavajući rezultate naših istraživanja mogu se predložiti
sledeće aktivnosti:
1. Da se svi nabrojani akteri razvoja inovativne delatnosti i ukupnog
razvoja (Visoka poslovno-tehnička škola, Laboratorija Valjaonice bakra
Sevojno, Razvoj FAP-a Priboj, Inkubacioni centar Užice, Regionalni centar za
razvoj malih i srednjih preduzeća i preduzeništva- Zlatibor, i drugi) okupe u
Regionalnoj privrednoj komori i osmisle optimalno korišćenje svih postojećih
razvojnih resursa, okupljenih oko zajedničkog cilja. Bolesnom konkurencijom se
ne može ići u razvoj, ali korektom saradnjom itekako može!
2. Da se razvoj inovacione delatnosti posmatra kao deo ukupne
istraživačko razvojne delatnosti,
3. Da se za stožer okupljanja usvoje postojeće insitucije i da se formira
Tehnološki centar (TC), koji bi trebao da pokrije ne sano 5 prioritetnih područja
za metaloprerađivačku i drvoprerađivačku delatnost, koje su predložili
predstavnici Italijanske firme MECCANO u okviru projekta TISAF (tab.4.3),
već i ostale nedostajuće oblasti.
4. Tehnološki centar bi trebalo registrovati kao istraživačko-razvojnu
instituciju saglasno važećem Zakonu o naučnoistraživačkom radu. Time se može
obezbediti i značajan prihod realizacijom Inovacionih projekata i zajedničkih
istraživačkih projekata u saradnji sa Naučnoistraživačkim organizacijama.
5. Razvoj tehnoloških inovacija, i zaštita intelektualne svojine treba da ima
tri komponente. Prva bi bila vezana za promociju tehnoloških inovacija i
izgradnju sistema razvoja tehnoloških inovacija u poslovnim sistemima
Zlatiborskog okruga. Druga komponenta bi se odnosila na pomoć u zaštiti
intelektualne svojine kako inventivnim pojedincima tako i inovativnim
organizacijama. Treća komponenta bi bila vezana za realizaciju invencije u
inovaciju spremnu za izlazak na tržište-inovacioni inkubacioni centar.
- 123 -
KVALITET, ISPITIVANJE I
CERTIFIKACIJA
PROJEKTOVANJE PROIZVODA,
ISTRAŽIVANJE I RAZVOJ,
IZRADA I OPTIMIZACIJA, I
TRANSFER TEHNOLOGIJA
OBUKA
INTERNACIONALIZACIJA
ORGANIZACIJA I
UPRAVLJANJE POSLOVANJEM
6. Dobro bi bilo da se dopuni ime u Tehnološko-istraživački centar sa
organizacionom strukturom kao na sledećoj slici.
ZAŠTITA INTELEKTUALNE
SVOJINE
TEHNOLOŠKO-ISTRAŽIVAČKI CENTAR UŽICE
- 124 -
Sl.4.5.Organizaciona struktura tehnološko-istraživačkog centra Užice
INOVACIONI I ISTRAŽIVAČKI
PROJEKTI
LITERATURA:
1.Živković D., i grupa autora, Uloga Univerziteta u podsticanju
inovacionih aktivnosti malih i srednjih preduzeće, Tehnički fakultet Bor,
Bor, 2005.
2.S.Kotlica, Upravljanje novim tehnologijama i inovacijama,
Megatrend, Zaječar, 2003.
3.M.Glas, Tehnološki centar-tehnološki park, predavanje, Tehnički
fakultet, Bor, 2005.
4.Zoltan S., and Antal, Sz., Benchmarking of Business Incubators in
SEE and CIS economics, Budapest, 2006, pp 8-11.
5.Šljivić, S., Biznis inkubator Kruševac-Studija izvodljivosti & Biznis
plan,Kruševac, april, 2008. str.57.
6.M.R.Đuričić,
Menadžement
tehnoloških
inovacija-važan
preduslov uspešnog razvoja industrijskog poslovnog sistema- Uvodni
referat na Naučno-stručnim skupu ″Industrijski menadžment i razvoj″,
Kruševac, decembar 2007.
7.M.R.Đuričić, Inovacijska delatnost u metaloprerađivačkim
poslovnim sistemima Zlatiborskog okruga, Uvodno izlaganje na Naučnostručnom skupu ″Inovacije i konkurentnost metaloprerađivačke
industrije″, Regionalna privredna komora, Užice, 28.mart 2008,
8.Grupa autora, Studija o prihvatljivosti Tehnološkog centra u Srbiji
za mašinski i drvo-nameštaj sektor, Potprojekat B projekta, TISAF,
Užice, 2008.god.
- 125 -
5.INTELEKTUALNA SVOJINA ZA USPEŠNO
POSLOVANJE
Intelekt se u starijoj psihologiji definisao kao mentalna moć kojom
se misli i saznaje, svojstvena samo čoveku. U novijoj psihologiji, naročito
u vezi s faktorskom analizom, ponovo se govori o intelektu i njegovoj
strukturi, obeleženoj kongitivnim (saznajnim) procesima, pretežno onima
koji se odnose na uviđenje odnosa između stvari ili pojava.
Termin „intelektualna svojina“ u širu upotrebu ušao je
sedamdesetih godina XX veka stupanjem na snagu Konvencije o
ustanovljenju Svetske organizacije za intelektualnu svojinu. U članu 2 viii
te konvencije definisan je termin “intelektualna svojina”69, koji označava
prava koja se odnose na:
- književna, umetnička i naučna dela,
- interpretacije umetnika i interpretatora i izvođenja umetnika
izvođača, fonograme i radio-emisije,
- pronalaske u svim oblastima ljudske aktivnosti,
- naučna otkrića,
- industrijske uzorke i modele,
- fabričke, trgovačke i uslužne žigove, kao i trgovačka imena i
trgovačke nazive,
- zaštitu od nelojalne utakmice i sva druga prava vezana za
intelektualnu aktivnost u industrijskoj, naučnoj, književnoj i umetničkoj
oblasti.”
Intelektualna svojina, kao nematerijalno dobra može da uživa zaštitu
na osnovu različitih nivoa isključivih prava koja su slična svojinskim. To
omogućuje komercijalizaciju i eksploataciju intelektualne svojine na
tržištu. Na primer, u mobilnom telefonu suštinski kvalitet, tehnološki,
funkcionalni sadržaj zasnovan je na pronalasku, vizuelni izgled mobilnog
telefona, ukrasni kvalitet na industrijskom dizajnu, a njegov komercijalni
simbol kao žig, kao znak razlikovanja, odredjuje njegov tržišni kvalitet.
Prava intelektualne svojine dele na dve velike grupe:
1. autorsko pravo i prava srodna autorskom pravu, sa jedne
strane, i
2. prava industrijske svojine sa druge strane.
69
Intelektualna svojina je pravno-tehnički i opšti pojam za odredjene kreacije čoveka i
njegovog uma i komercijalne simbole koji predstavljaju bestelesna dobra.
- 126 -
Prava industrijske svojine se obično dele na:
1. pronalazačko pravo (patenti, korisni modeli, topografije
integrisanih kola, nove biljne sorte, know-how),
2. pravo znakova razlikovanja (žigovi, imena porekla i geografske
oznake, industrijski dizajn, poslovno ime) i
3. pravo konkurencije (suzbijanje nelojalne konkurencije).
Pronalasci, korisni modeli, topografije integrisana kola, biljne
sorte, know-how predstavljaju praktičnu primenu ideja u vidu znanja i
informacija. Oni igraju važnu ulogu u stvaranju novog, dodatog
suštinskog kvaliteta roba, odredjenih njihovim tehnološkim
(funkcionalnim, utilitarnim) karakteristikama.
Sa druge strane
industrijski dizajn i dela primenjene umetnosti, kao intelektualne kreacije
mogu biti osnova za nadogradnju formalnog kvaliteta nekog proizvoda,
odredjenog putem njegovog novog vizuelnog izgleda.
Žigovi, poslovna imena ili oznake geografskog porekla (imena
porekla i geografske oznake), kao komercijalni simboli, koriste se za
razvijanje tržišnog i marketinškog kvaliteta roba i usluga, tako što ih
medjusobno razlikuju, ili razlikuju kompanije ili geografske regione iz
kojih oni potiču, ili odakle potiče njihova reputacija, dobar glas
(goodwill) ili trgovačka vrednost.
U ovoj monografiji detaljnije ćemo obraditi autorska i srodna prava i
njihovo ostvarivanje.
Osnova za to biće iskustva svetske organizacije za intelektualnu
svojinu. U Prilozima ćemo dati korisne sajtove, koji mogu dobro doći
svima onima koji se žele pozabaviti zaštitom svoje intelektualne svojine,
kao i onima koji žele bezbedno da iskoriste tuđu intelektualnu svojinu.
U Prilozima ćemo dati i izvode iz važećih zakona iz oblasti zaštite
intelektualne svojine u Srbiji, kao i neke druge korisne informacije.
- 127 -
5.1.Autorsko i srodna prava i njihovo ostvarivanje
Autorsko i srodna prava, sve više, zaokupljaju pažnju ćitavog sveta.
Oko tih prava često izbijaju afere, sudski sporovi, a i brojni primeri
ekonomske špijunaže.
obezbeđuje
autorima-stvaraocima
dela,
Autorsko
pravo70
kompozitorima, programerima, dizajnerima web - sajtova i drugim
stvaraocima, pravnu zaštitu za njihove književne, umetničke, dramske ili
druge tvorevine, koje se uobičajeno nazivaju "delo". Ono obezbeđuje autoru
određena isključiva prava u odnosu na svoje delo, tokom određenog,
zakonom predviđenog, vremenskog perioda. Ova prava omogućavaju autoru
da:
a. na različite načine kontroliše ekonomsko iskorišćavanje svog dela i
da za to naplati naknadu, i
b. da obezbeđuje "moralna prava", koja, između ostalog, štite ugled i čast
autora.
Neki oblici poslovanja Poslovnih subjekata zaštićeni su autorskim
pravom (računarski programi ili softver; sadržaj na web sajtovima; katalozi
proizvoda; bilteni; uputstva za upotrebu ili priručnici za korišćenje mašina ili
proizvoda široke potrošwe; priručnici za korisnike, popravku ili održavanje
raznih vrsta opreme; grafika i tekst u literaturi koja se odnosi na proizvod,
grafika i tekst na etiketama ili ambalaži; Priručnici za održavanje i
prezentacije; marketinški i reklamni materijali na papiru, bilbordima, veb
sajtovima itd). Autorskim pravom većina država štiti i skice, crteže ili dizajn
proizvedenih roba.
"Srodna prava"71 su prava interpretatora, proizvođača fonograma i
emitera i pojavljuju se u tri vida:
1) Prava interpretatora (glumaca, muzičara i dr.) na njihove
interpretacije (izvođenje uživo postojećeg umetničkog, dramskog ili
muzičkog dela, ili recitovanje ili čitanje uživo postojećeg, književnog dela).
Izvođeno delo ne mora prethodno biti zapisano ni u jednom medijumu ili
obliku, a može biti u javnom domenu ili zaštićeno autorskim pravom.
Interpretacija može da bude i improvizacija, originalna, ili na bazi
postojećeg dela.
2) Prava proizvođača zvučnih zapisa (ili "fonograma") na njihove
zapise (kompakt diskovi, DVD diskovi i sl.); i
70
Autorskim pravom štite se brojna originalna dela (knjige, časopisi, novine, muzička dela,
slike, fotografije, skulpture, video igrice, originalne baze podataka i dr.).
71
Sjedinjene Američke Države (SAD) i Velika Britanija, srodna prava su uključile u
autorsko pravo. dok Nemačka i Francuska, ova prava štite u sklopu posebne kategorije prava
koja se naziva "susedna prava"
- 128 -
3) Prava emitera na njihove radio i televizijske emisije koje se
emituju bežično, a u nekim državama, i prava na emitovanje dela preko
kablovskih sistema (tzv. žično emitovanje).
Dela različitih kategorija nosilaca prava72 se štite autorskim i srodnim
pravima. Originalna dela samih autora štite se autorskim pravom. Određenim
kategorijama pojedinaca ili poslovnih subjekata koji igraju značajnu ulogu u
izvođenju, saopštavanju ili stavljanju na raspolaganje javnosti dela garantuju
se srodna prava bez obzira da li su ili nisu predmet zaštite autorskim
pravom.
Književni, umetnički, dramski i drugi stvaralački elementi proizvoda ili
usluge štite se autorskim pravom. Nosioc autorskog prava može da spreči da
njegovo autorsko delo koriste drugi. Poslovni sistem po osnovu autorskog i
srodnog prava može:
1) Da kontroliše komercijalno korišćenje73 originalnih dela (knjige,
muziku, filmove, računarske programe, originalne baze podataka, reklame,
sadržaj na vebsajtovima, video igrice, zvučni zapisi, radio i TV programi ili
bilo koja druga dela koja zadovoljavaju kriterijume originalnosti).
2) Da ostvaruje prihod74 komercijalizacijom autorskog i srodnih
prava (izradom i prodajom više primeraka dela zaštićenog autorskim i
srodnim pravima; prodajom autorskog prava na drugo lice ili Poslovni
subjekt, ili da odobri licencu drugom licu ili privrednom subjektu uz plaćanje
odgovarajuće-ugovorene naknade),
3) Da pribavi sredstva od finansijske institucije koristeći imovinu u
vidu autorskog i srodnih prava kao finansijsko obezbeđenje, tako što će
investitorima i zajmodavcima dozvoliti pravo zaloge u odnosu na ta prava,
4) Da pokrene postupak protiv povredilaca prava pred nadležnim
sudom protiv lica koje povredi isključiva prava nosioca autorskog prava i u
tom postupku zahteva naknadu materijalne štete, kao i uništavanje predmeta
povrede i naplate advokatskih troškova.
5) Da koristi dela drugih nosilaca prava.75 vodeći računa da se za to
pribavi dozvola od nosioca autorskog, odnosno, srodnih prava, za korišćenje
njegovog dela za neku konkretnu svrhu.
72
Autorskim pravom se štiti, recimo, muzika kompozitora i reči autora teksta neke
pesme, a srodna prava bi se odnosila na: 1.Izvođenje muzičara i pevača koji izvode pesmu; 2.
Zvučni zapis proizvođača fonograma koji obuhvata i tu pesmu; i 3. Emisiju proizvođača i
emitera koja sadrži tu pesmu.
73
Dela zaštićena autorskim i srodnim pravima ne smeju biti umnožavana ili korišćena
u komercijalne svrhe od strane drugih lica, bez prethodne dozvole nosioca prava. Zaštićena
dela omogućavaju poslovnom sistemu da stekne održivu konkurentsku prednost na tržištu.
74
Titular autorskog i srodnih prava na neko delo može da koristi to delo, da ga otuđi
putem prodaje, poklona ili nasleđivanja.
75
Poslovni subjekt može korišćenjem dela zaštićenih autorskim i srodnim pravima
drugih titulara u komercijalne svrhe povećati vrednost ili efikasnost svog poslovanja,
- 129 -
Autorsko i srodna prava se uređuju zakonom. Među zakonima o
autorskom i srodnim pravima različitih država postoje značajne razlike. Pre
donošewa ključnih poslovnih odluka u vezi sa autorskim, odnosno, srodnim
pravima preporučljivo je konsultovati relevantne nacionalne zakone o
autorskom, odnosno, srodnim pravima, tražeći pravni savet od kompetentnog
stručwaka. Većina država potpisala je niz međunarodnih ugovora kojima je
izvršena harmonizacija u pogledu nivoa zaštite autorskog i srodnih prava u
različitim državama. Time je omogućeno da dela uživaju autorskopravnu
zaštitu bez ikakvih formalnosti ili zahteva u pogledu registracije. Spisak
glavnih međunarodnih ugovora dat je u Prilogu III.
Zavisno od vrste originalne tvorevine-dela, u cilju zaštite poslovnih
interesa, u praksi, se koriste i sledeća prava intelektualne svojine,
pojedinačno, ili zajedno76:
1) Žig- određeni znak (reč, logotip, boja ili njihova kombinacija), koji
obezbeđuje isključivo pravo i omogućava razlikovanje proizvoda jednog
privrednog subjekta od nekog drugog proizvoda.
2) Industrijski dizajn-"patent za dizajn", koji se može ostvariti
zaštitom isključivog prava na ukrasne ili estetske karakteristike-dizajna
određenog proizvoda,
3) Patent, kojim se može zaštititi pronalazak koji ispunjava
kriterijume novosti, inventivnog nivoa i industrijske primenljivosti.
4) Poverljive poslovne informacije određene komercijalne vrednosti
se mogu zaštititi kao poslovna tajna, ukoliko njihov nosilac preduzme
razumne korake da takvu informaciju zadrži kao poverljivu ili tajnu.
5) Zakoni o nelojalnoj konkurenciji, koji omogućavaju poslovnom
sistemu da pokrene postupak protiv nelojalnog poslovnog ponašanja konkurenata.
Treba znati da zaštita u skladu sa zakonima koji uređuju pojedinačna prava
intelektualne svojine, jača je od zaštite koju obezbeđuju nacionalni propisi
protiv nelojalne konkurencije.
5.1.1.Obim i trajanje zaštite
Većina država uključila je u zaštitu sledeće kategorije, ili vrste
autorskih dela:
uključujući i vrednosti sopstvenog goodwill-a. Recimo, utisak klijenta o restoranu, baru,
prodavnici, ili o avio prevozniku je bolji ako se, dok koristi uslugu ili se nalazi u poslovnim
prostorijama, pušta muzika. Za ovakvo korišćenje muzike, u većini zemalja, potrebno je da se
prethodno pribavi dozvola za korišćenje te muzike za konkretnu namenu od nosioca
autorskog i srodnih prava.
76
Za zaštitu dela koja zadovoljavaju kriterijume originalnosti, ćesto se koristi, istovremeno ili u sledu, niz prava intelektualne svojine( Miki Maus je zaštićen autorskim pravom
i žigovnim pravom. © Disney, Inc. Upotrebljeno uz dozvolu The Walt Disney Company.).
- 130 -
1) Književna dela (na pr. knjige, časopisi, novine, tehnička
dokumentacija, priručnici sa uputstvima, katalozi, tabele i kompilacije
književnih dela);
2) Muzička dela ili kompozicije, uključujući kompilacije;
3) Dramska dela (uključuju ne samo pozorišne komade već i, na primer,
program obuke za prodajnu delatnost, koji je zabeležen na video kasete);
4) Umetnička dela (karikature, crteži, slike, skulpture i računarska
grafika);
5) Fotografska dela (na papiru i u digitalnom obliku);
6) Računarski programi i softver77;
7) Neke vrste baza podataka;78
77
Zaštitom računarskih programa i softvera štite se originalni izrazi autora u
nekom računarskom programu, kao "književno delo". Izvorni kod se posmatra kao
književno delo čitljivo za čoveka- softverskog inženjera. Izvorni kod-Instrukcije čitljive za
čoveka nisu jedine koje se smatraju "pisanim izrazom" već se istim smatraju i binarne,
mašinski čitljive instrukcije (predmetni kod), te su i one zaštićene autorskim pravom (u
nekim zemljama patentom, a u drugim kao poslovna tajna). Određene karakteristike
računarskih programa, kao što su ikonice na ekranu računara, u nekim zemljama mogu biti
zaštićene kao industrijski dizajn. Proteklih godina, mnoge zemlje sve više koriste krivično
pravo za regulisanje pristupa informacionim tehnologijama, uključujući i softver. Novi vid
zaštite softvera pruža i sama tehnologija, kroz programe za zaštitu pristupa i primene
metoda šifrovanja. Na ovaj način, tehnologija omogućava umešnim proizvođačima da
obezbede vlastitu, dodatnu, vanpravnu zaštitu. Na primer, radi zaštite svog predmetnog koda
proizvođač video igre bi mogao da se osloni na tehnologiju za zaštitu pristupa, ili na autorsko
pravo, ili i na jedno i na drugo. Mora se, znati da neki elementi softvera ne mogu da budu
predmet autorskopravne zaštite. Načini funkcionisanja (na pr. komande menija) uglavnom
ne mogu da budu zaštićeni autorskim pravom, ukoliko ne sadrže izuzetno individualne ili
umetničke elemente. Isto tako, grafički korisnički interfejs (GUI) ne može da bude zaštićen
autorskim pravom, ukoliko ne sadrži izrazito značajne originalne elemente. Drugim rečima,
autorskim pravom se obezbeđuje zaštita od neovlašćenog umnožavanja ili korišćenja
izvornog koda, predmetnog koda, izvršnog programa, interfejsa i korisničkog priručnika sa
instrukcijama, ali ne i funkcija, ideja, procedura, postupaka, algoritama koji leže u osnovi
softvera ili metoda funkcionisanja ili logike korišćene u softveru. Ovi ponekad mogu biti
zaštićeni patentom, ili čuvanjem programa kao poslovne tajne. Autorskopravna zaštita
izrazito značajnih originalnih elemenata računarskog softvera:1.Ne zahteva registraciju;
2.Stoga, može se dobiti za mali iznos novca; 3.Traje dugo; 4.Obezbeđuje ograničenu zaštitu,
pošto pokriva samo konkretan način na koji su, u datom programu, izražene ideje, sistemi i
procesi integrisani u softver, 5.Ne pruža zaštitu ideje, sistema ili samog postupka.
78
Baza podataka, kao zbir informacija organizovanih na sistematičan način radi
lakšeg pristupa i analize može biti na papiru ili u elektronskom obliku, štiti se primarno
odredbama Zakona o autorskom pravu. Međutim, nisu sve baze podataka zaštićene
autorskim pravom, a čak i one koje jesu, mogu da uživaju veoma ograničenu zaštitu. SAD
baze podataka štite autorskim pravom samo ukoliko su izabrane, koordinisane, ili uređene na
način koji ih čini dovoljno originalnim). Sa druge strane iscrpne baze podataka i baze
podataka u kojima su podaci uređeni u skladu sa osnovnim pravilima (na pr. azbučnim
redom, i sl.) obično nisu zaštićene autorskim pravom u tim zemljama, ali mogu da budu
zaštićene odredbama o nelojalnoj konkurenciji. U Evropi, neoriginalne baze podataka su
- 131 -
8) Mape, globusi, karte, dijagrami, planovi i tehnički crteži;
9) Reklame, komercijalni štampani materijal i etikete;
10) Kinematografska dela, uključujući igrane filmove, televizijske
zabavne emisije i prenos preko veb stranica;
11) Multimedijalne proizvode79 , i
12) U nekim državama, dela primenjene umetnosti (umetnički nakit, zidne tapete
i tepisi).
Autorskopravna zaštita se ostvaruje za štampana dela kao i dela
kreirana na elektronskom ili digitalnom medijumu ili na tim medijima
sačuvana. Činjenica da se delo koje je u digitalnoj formi može čitati samo
pomoću računara - zato što se sastoji samo od jedinica i nula - ne utiče na
njegovu autorskopravnu zaštitu.
5.1.2.Kriterijumi za autorskopravnu zaštitu dela
Osnovni kriterijum za autorskopravnu zaštitu nekog dela je njegova
originalnost, tj. da ono po svom izrazu potiče od autora, koji ga je stvorio
samostalno, a ne kopiranjem tuđeg dela ili materijala koji je u javnom
domenu. Termin originalnost u zakonima o autorskom pravu razlikuje se od
države do države, i uvek se odnosi na oblik izražavanja, a ne na ideju koja
leži u osnovi dela.
Neke države zahtevaju da delo bude zabeleženo80 u materijalnom
obliku81 (napisano na papiru, memorisano na disku, naslikano na platnu,
zaštićene pravom sui generis, koje se naziva pravo na bazu podataka, kojim autori baze
podataka mogu da podnesu tužbu protiv konkurenata ukoliko ovi izdvajaju i koriste znatan
deo (kvantitativno ili kvalitativno) takve baze podataka, pod uslovom da je u pribavljanje,
verifikaciju ili prezentaciju sadržaja podataka izvršeno znatno ulaganje. Baza podataka sa
dovoljnim nivoom originalnosti strukture štiti se autorskim pravom i time se štiti samo način
selekcije i prezentacije baze podataka, ali ne i njen sadržaj. Doslovno kopiranje ili
neovlašćena distribucija računarskog programa predstavlja povredu autorskog prava. U
većini takvih slučajeva, nije potrebno razmatrati da li neke sličnosti predstavljaju originalnu
kreaciju (zaštićenu autorskim pravom) ili funkciju (koja nije zaštićena autorskim pravom).
79
"Multimedijalni" proizvod se obično sastoji iz nekoliko vrsta dela, kombinovanih u
jedan fiksirani medijum, kao što je računarski disk ili CD-ROM (video igre, informacioni
kiosci i interaktivne web stranice i sl.). Elementi koji mogu biti kombinovani u
multimedijalni proizvod obuhvataju muziku, tekst, fotografije, isečene fotografije, slike i
ilustracije, softver i živu sliku. Svaki od ovih elemenata, sam za sebe, može da bude predmet
autorskopravne zaštite. Pored toga, kompilacija ili konsolidacija ovih dela - sam
multimedijalni proizvod - može da uživa autorskopravnu zaštitu, ukoliko je u tom postupku
nastao proizvod koji se smatra originalnim.
80
Definicija pojma "beleženje", najčešće isključuje privremene reprodukcije (na
primer one koje se nakratko projektuju na ekranu, ili koje se prikazuju elektronskim putem
na televiziji ili sličnom uređaju, ili one koje se trenutno zabeleže u "memoriji" računara).
- 132 -
zabeleženo na traci i sl.). Sa druge strane zaštiti ne podležu koreografska
dela ili improvizovani govori ili muzička izvođenja za koja nema notnih
zapisa ili koja nisu zabeležena.
Objavljena i neobjavljena dela se štite autorskim pravom. Originalno
delo je rezultat rada, veštine, vremena, domišljatosti, izbora ili mentalni
napora. Autorskopravnu zaštitu može ostvariti svako originalno delo, bez
obzira na njegove kreativne elemente, kvalitet ili vrednost. Kreacija
oznake na ambalaži, recepta, tehničkog uputstva, priručnika sa uputstvima, ili
tehničkog crteža, kao i bilo kog dečijeg crteža, takođe predstavljaju autorsko
pravo.
Autorskim pravom nisu zaštićeni:
1. Ideje ili koncepti pronalaska, metoda rada, principa, procedure,
postupka, ili sistema, koji leže u osnovi dela, bez obzira na oblik u kojem je
ovo opisano u delu ili integrisano u delo. Autorsko pravo štiti samo način na
koji su ideje ili koncepti82 izraženi u nekom konkretnom delu83.
2. Činjenice ili informacije - naučne, stručne84, istorijske, biografske
činjenice85 ili vesti, ali autorskopravnu zaštitu uživa samo način na koji su
te činjenice ili informacije izražene, izabrane ili uređene,
3. Nazivi86, naslovi, slogani i druge kratke rečenice su isključeni iz
autorskopravne zaštite87.
Delo može da zabeleži autor, ili drugo, od autora ovlašćeno, lice. Emitovanje dela koje
sadrži zvuk ili slike smatra se zabeleženim (u fonogramima ili kopijama), ukoliko se
zapisivanje tog dela vrši istovremeno sa njegovim emitovanjem. Kopije se pojavljuju u dva
oblika: 1.fizički (štampani ili neštampani medijum, kao što je računarski čip) ili 2.digitalni
(računarski programi i kompilacije baza podataka).
81
Skice i tehnički crteži (arhitektonski, građevinski, elektro, mašinski iskonstruisani
predmeti, mašine, igračke, odeća itd.,) zaštićeni su autorskim pravom.
82
Pisana uputstva ili crteži pomoću kojih se objašnjava ili ilustruje koncept ili metod
uživaju autorskopravnu zaštitu, dok sam koncept ili metod rada nije predmet autorskopravne
zaštite.
83
Neki poslovnni sistem je nosilac autorskog prava na priručnik sa uputstvima, u
kojem se opisuje sistem za proizvodnju užičke pršute. Zahvaljujući autorskom pravu na ovaj
priručnik, taj poslovni sistem će moći da spreči druge da kopiraju način na koji je napisan
priručnik, kao i izraze i ilustracije koje se u njemu upotrebljene. Sa druge strane time ne
može sprečiti konkurente da koriste postupke i metode proizvodnje i prodaje užičke pršute
opisane u priručniku ili da napišu svoj priručnik za proizvodnju užičke pršute.
84
Svako može da koristi informacije iz recepata iz Kuvara da bi skuvao neko jelo, ali
ne sme da bez dozvole umnožava te recepte.
85
Autor biografije može da utroši dosta vremena i napora da utvrdi brojne, do tada,
nepoznate činjenice o životu neke osobe. Drugi mogu slobodno da koriste te činjenice
ukoliko ne kopiraju konkretan način na koji su te činjenice izražene.
86
Naziv proizvoda ili reklamni slogan, obično ne uživa autorskopravnu zaštitu, ali se
može štititi žigom ili na osnovu odredaba o nelojalnoj konkurenciji. Međutim, logotip se
može štititi i autorskim pravom i žigom, ako ispunjava uslove za takvu zaštitu.
- 133 -
4. Zvanična državna dela (zakoni, sudska mišljenja i dr.) u nekim
državama ne podležu autorskopravnoj zaštiti .
5. Dela primenjene umetnosti88. Međutim, neke države su zakonom o
industrijskom dizajnu predvidele da ukrasni aspekti tih dela mogu biti
zaštićeni kao industrijski dizajn. Sa druge strane, autorskopravnom zaštitom
obuhvataju se slikovne, grafičke ili trodimenzionalne karakteristike,
"identifikovane zasebno od upotrebnog aspekta" nekog predmeta.
5.1.3.Prava obezbeđena autorskopravnom zaštitom
Autorsko pravo obezbeđuje dva vrste prava i to:
1. Imovinska prava, i
2. Moralna prava.
Imovinska prava obezbeđuju zaštitu autorovog ekonomskog interesa ili
ekonomskog interesa nosioca prava u mogućoj komercijalnoj dobiti, tj. daju
nosiocu autorskog prava isključivo pravo da dozvoli ili zabrani određeno
korišćenje dela. Niko drugi ne može da koristi ta prava bez prethodno
pribavljene dozvole nosioca autorskog prava89. Imovinska prava
predstavljaju nekoliko različitih prava, usmerenih na sprečavanje drugih da
na nepošten način koriste stvaralački rad originalnog nosioca autorskog
prava. Ona uključuju isključivo pravo na:
1. Umnožavanje dela na različite načine (na primer, umnožavanje
DVD-a, ili umnožavanje CD-a, fotokopiranje knjige, učitavanje računarskog
programa, digitalizacija fotografije i njeno skladištenje na hard disk,
skeniranje teksta, štampanje lika iz crtanog filma na majici, ili unošenje dela
neke pesme u neku novu pesmu). Ovo je jedno od najvažnijih ovlašćenja
sadržanih u autorskom pravu.
2. Distribuciju primeraka dela90, i zabranu drugima da neovlašćeno
prodaju, daju u zakup ili licenciraju primerke dela.
87
Neke države dozvoljavaju autorskopravnu zaštitu naziva, naslova, slogana i
drugih kratkih rečenica ako imaju izražena svojstva originalnosti.
88
Dela primenjene umetnosti predstavljaju umetnička dela koja se koriste za
industrijske potrebe (nakit, lampe, nameštaj i sl.). Ona se mogu posmatrati kao umetničko
delo, s tim što se njihovo iskorišćavanje i korišćenje ne odvija na posebnim tržištima
umetničkih predmeta, već na tržištu proizvoda opšte namene. Zbog toga se dela primenjene
ummetnosti stavljaju na graničnu liniju između zaštite koja se obezbeđuje autorskim pravom
i zaštite industrijskog dizajna. Zaštita koju uživaju dela primenjene umetnosti, u velikoj se
meri razlikuje od zemlje do zemlje. Da bi se znalo kakva je situacija u konkretnoj državi,
preporučljivo je da se konsultuje nacionalni stručnjak za intelektualnu svojinu.
89
Obim ovih prava i njihovo ograničenje i izuzeci se razlikuju u zavisnosti od vrste
dela o kojem je reč i od odgovarajućeg nacionalnog zakona o autorskom pravu.
90
U većini zemalja, pravo distribucije prestaje posle prve prodaje ili prenosa prava
svojine na određenom primerku. Znači da nosilac autorskog prava može kontrolisati samo
- 134 -
3. Davanje primeraka dela u zakup ( za dela kao što su:
kinematografska dela, muzička dela ili računarski programi91).
4. Prevođenje ili adaptaciju dela92,
5. Javno izvođenje93 i javno saopštavanje dela putem javnog
izvođenja, recitacije, emitovanja ili saopštavanje putem radija, kabla, satelita,
ili televizije, ili putem prenosa na internetu.
6. Naplatu procenta od prodajne cene u slučaju preprodaje dela94
(pravo preprodaje ili pravo sleđenja).
7. Činjenje dela dostupnim javnosti na internetu, i to tako da se
pristup dobija na zahtev, sa mesta i u vreme po individualnom izboru
određene osobe. Ovim je posebno obuhvaćena interaktivna komunikacija ''na
zahtev'' preko Interneta.
Svako lice ili poslovni sistem koje želi da koristi zaštićena dela u bilo
koju navedenu svrhu, mora, po pravilu, da prethodno pribavi dozvolu
nosioca autorskog prava. Iako su prava nosioca autorskog prava isključiva,
ona su ograničena vremenski i podležu nekim važnim izuzecima i
ograničenjima.
Moralna prava obezbeđuju zaštitu autorovog stvaralačkog integriteta i
ugleda izraženog kroz to delo95. Većina država priznaje moralna prava. Obim
"prvu prodaju" primerka dela, uključujući i vreme kad se prodaja vrši i druge uslove. Nakon
prodaje određenog primerka nosilac autorskog prava nema nikakva prava u pogledu toga
kako će primerak biti dalje distribuiran na teritoriji određene zemlje, odnosno zemalja.
Kupac može preprodati primerak, ili ga otuđiti, ali ga ne može umnožavati, ili na bazi njega
praviti izvedena dela.
91
Ovo pravo ne obuhvata računarske programe koji su sastavni deo nekog
industrijskog proizvoda, kao što je program za kontrolu paljenja iznajmljenog automobila .
92
U pitanju su tzv. izvedena dela, odnosno nova dela bazirana na zaštićenom delu
(prevod priručnika sa instrukcijama, sa engleskog na druge jezike, ekranizacija romanaigrani film, prebacivanje računarskog programa u drugi računarski jezik, pravljenje
drugačijeg muzičkog aranžmana, ili pravljenje igračke na bazi lika iz crtanog filma i sl.). U
nekim državama postoje važni izuzeci od isključivih prava u pogledu stvaranja izvedenih
dela pa dozvoljavaju da
ako neko zakonito poseduje primerak nekog računarskog
programa, može ga prilagoditi ili modifikovati samo za potrebe sopstvenog redovnog
korišćenja.
93
Delo se javno izvodi kada se izvodi na mestu dostupnom javnosti, odnosno gde su
osim najbliže porodice i prijatelja, prisutne i druge osobe. Pravo izvođenja je ograničeno na
književna, muzička i audiovizuelna dela, dok pravo na javno saopštavanje obuhvata sve
kategorije dela.
94
Neke države su ovo pravo ograničile na određene vrste dela (na pr. slikarska dela,
crteže, grafičke otiske, kolaže, skulpture, gravure, tapiserije, keramiku, staklo, originalne
rukopise, itd.). Stvaralac na osnovu prava sleđenja može da dobije deo profita od ponovne
prodaje dela (obično od 2% do 5% od ukupne prodajne cene), pod uslovom da do takve
prodaje dođe na određen način.
95
Moralna prava se baziraju na francuskoj tradiciji droit d'auteur, po kojoj se
intelektualne tvorevine smatraju otelotvorenjem duha ili duše stvaraoca. Autorsko i srodna
prava, u anglosaksonskoj tradiciji prava se zasnivaju na Common Law sistemu, pa se
- 135 -
ovih prava se u velikoj meri razlikuje i ona nisu u svim državama utvrđena u
sklopu samog zakona o autorskom pravu. Većina država priznaje, najmanje,
sledeće dve vrste moralnih prava:
1. Pravo da se bude označen kao autor dela96 ("autorsko pravo" ili
"pravo paterniteta"). i
2. Pravo na zaštitu integriteta dela, kojim se zabrawuje unošenje u
delo bilo kakvih izmena koje bi mogle da nanesu štetu autorovoj časti ili
ugledu.
Moralna prava, za razliku od imovinskih prava, nisu prenosiva na
drugog jer pripadaju lično stvaraocu (ali mogu biti preneta na naslednike
stvaraoca). Čak i kada se imovinska prava na delo prodaju nekom drugom,
stvaralac zadržava moralna prava na to delo. Autor ili stvaralac, u nekim
državama, može da se odrekne svojih moralnih prava putem pisanog
ugovora, čime pristaje da ne koristi svoja moralna prava, u celosti ili
delimično. Manji broj država, obezbeđuje zaštitu moralnih prava
interpretatora u odnosu na interpretaciju. Moralna prava interpretatora u vezi
sa njihovim izvođenjima uživo, ili izvođenjima zabeleženim na
fonogramima, postoje i nakon prenosa imovinskih prava, i uključuju:
1. Pravo da bude označen kao interpretator svoje interpretacije, osim
kada je nemogućnost da se ovo učini posledica načina korišćenja izvođenja,
i
2. Pravo interpretatora da ospori prepravku, oštećewe ili drugu
izmenu interpretacija, koja bi štetila njegovom ugledu.
5.1.4.Prava obezbeđena "srodnim pravima"
Interpretatori (glumci, muzičari, igrači i dr.) imaju isključivo pravo da
dozvole ili zabrane beleženje svoje interpretacije uživo u celosti ili u
znatnom delu, na bilo kom medijumu, javno saopštavanje, emitovanje, ili
kablovsko emitovanje, kao i umnožavanje zapisa njihovih interpretacija
načinjenih uživo. U članicama Evropske unije i nekim drugim državama,
interpretatori takođe imaju isključivo pravo da dozvole ili zabrane davanje u
zakup ili na poslugu fonograma i audiovizuelnih dela koja sadrže njihove
interpretacije uživo97.
smatraju pravom svojine, što znači da se svaka tvorevina može kupiti, prodati ili dati u
zakup, slično kao kuća ili automobil.
96
Kada se autorsko delo umnožava, objavljuje, čini dostupnim ili saopštava publici,
ili izlaže u javnosti, lice koje je odgovorno za obavljanje te radnje mora obezbediti da
autorovo ime bude istaknuto na delu, ili u vezi sa njim, kada god je to razumno moguće.
97
Emitovanje ili javno saopštavanje fonograma, u mnogim državama, interpretatorima, ili
proizvođačima fonograma, ili i jednima i drugima, donosi jednokratnu, ali pravičnu naknadu.
Prava interpretatora se mogu, u većini država, preneti, u celosti ili delimično, na drugoga.
- 136 -
Proizvođači fonograma (proizvođači zvučnih zapisa) imaju isključivo pravo98
da dozvole ili zabrane umnožavanje, korišćenje ili distribuciju svojih zapisa.
Emiteri imaju isključiva prava99 na svoj bežični komunikacioni signal,
kao što je pravo da ga reemituju, da zabeleže signal, ili da umnože bilo koji
njegov zapis, čak i ukoliko je napravljen bez dozvole emitera. Emiteri u
nekim državama imaju pravo:
• da dozvole ili zabrane emitovanje zapisa100 svojih emisija koje se vrši
na zahtev pojedinačnog pretplatnika, kao i činjenja dostupnim javnosti zapisa
njihovih emisija sadržanih u računarskim bazama podataka, preko onlajn mreže.
• da dozvole ili zabrane emitovanje svojih emisija putem kablovskog sistema101.
• da dozvoli ili zabrani saopštavanje javnosti televizijskog komunikacionog
signala, na primer, na mestu otvorenom za javnost uz naplatu ulaznice.
• da dozvoli ili zabrani reemitovanje emisije putem kabla preko organizacije
za kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava, osim kada to pravo ostvaruje
organizacija za radiodifuziju u odnosu na sopstvene emisije.
Oblast prava vezanih sa proizvodnju i prenošenje sadržaja on-line se brzo
razvija, pa je preporuka konsultovati stručnjaka za autorsko pravo u konkretnoj državi,
Ostvarivanje srodnih prava ne utiče na autorskopravnu zaštitu dela koja se
interpretiraju, beleže, ili emituju na internetu, ukoliko podležu takvoj zaštiti.
Međutim i nakon takvog prenosa ili licenciranja prava, interpretator, u zavisnosti od
nacionalnog zakonodavstva, može da zabrani proizvodnju, prodaju, distribuciju i uvoz u
zemlju neovlašćenog ili ilegalno proizvedenog zapisa njegovih izvođenja uživo.
98
Najvažnije pravo je pravo na kontrolu umnožavanja sopstvenih fonograma. Druga
prava mogu da obuhvate pravo na naplatu pravične naknade za emitovanje fonograma,
činjenje fonograma dostupnim (dostupnim u individualno odabrano vreme), ili pravo na
javno saopštavanje. Proizvođači fonograma, u mnogim državama, mogu da zabrane uvoz i
distribuciju svojih fonograma. U nekim državama imaju pravo na polovinu naknade za javno
izvođenje ili javno saopštavanje zvučnih zapisa na kojima su nosioci prava.
Proizvođači zapisa, po zakonima mnogih država, ne mogu zabraniti emitovanje svojih
zvučnih zapisa, ali imaju pravo da naplate naknadu od emitera. Emiteri plaćaju naknadu ne
samo kompozitoru - za pravo na emitovanje kompozicije i proizvođaču fonograma - za
kupovinu zapisa, već i proizvođaču zapisa – za pravo na emitovanje tog zapisa.
99
Pravo dato emiterima je odvojeno od autorskog prava na filmove, muziku i drugi
materijal koji emiter prenosi
100
Mnoge države ne smatraju da distribucija audio i video signala preko interneta
("striming") predstavlja radiodifuznu uslugu u smislu važećih odredaba u njihovim
zakonima o autorskom i srodnim pravima.
101
Kablovski operateri, u nekim drugim državama, još uvek imaju mogućnost da, bez
dozvole ili plaćanja, reemituju signale emitera preko kablovske mreže.
- 137 -
5.1.5.Autorska i srodna prava za muzička dela
Poslovni sistem često koristi muziku102, u cilju sticawa bolje
konkurentske pozicije, obezbeđenja boljeg radnog okruženja za svoje
zaposlene, uspostavljanje baze odanih klijenata, pa čak i za poboljšawe
percepcije ljudi o goodwill-u ili subjektu u celini. Pomoću muzike mogu se
privući klijenti, stvoriti pozitivan uticaj na ponašanje klijenata, ili stvoriti
dobra atmosfera za svoje zaposlene. Za emitovanje celokupne pesme,
najčešće je potrebno dobiti licencu od organizacije za kolektivno ostvarivanje
autorskog i srodnih prava.
Prava na objavljivanje muzike obuhvataju prava na zvučni zapis, prava
na interpretaciju, pravo na umnožavanje i pravo da se delo uključi u neko
novo ili drugačije delo, koje se ponekad zove izvedeno delo. Da bi se
olakšalo komercijalno korišćenje, većina tekstopisaca, obično, radije se
opredeljuje da izvrši prenos prava objavljivanja na subjekat koji je označen
kao "izdavač", putem ugovora o objavljivanju muzike, kojim se autorsko
pravo ili pravo na upravljanje ostvarivanjem autorskog prava prenosi na
izdavača. Mnoga su prava povezana sa muzičkim delima: prava izvođenja,
prava štampanja, mehanička prava i prava sinhronizacije.
Pravo na javno izvođenje je najunosniji izvor prihoda za autore
muzičkih dela. Pravo javnog izvođenja zvučnih zapisa (ili "fonograma") ne
postoji, u nekim državama, već samo pravo na digitalni audio prenos. Za
interpretaciju nedigitalnog zvučnog zapisa u SAD nije potrebna dozvola, ali
je potrebna za pesmu sadržanu u zvučnom zapisu. Izdavač daje dozvolupravo na štampanje i prodaju jedne ili više pesama ili primeraka notnog
teksta muzičke kompozicije.
Mehaničko pravo je pravo na beleženje, umnožavanje i distribuciju
muzičke kompozicije zaštićene autorskim pravom na bilo kom nosaču zvuka
(audio trake, kompakt diskovi i bilo koja druga vrsta materijalnih predmeta na
koji se zvuk beleži, izuzev onih materijalnih predmeta koji prate igrane
filmove i druga audio vizuelna dela). Dozvole koje se daju korisniku za
korišćenje mehaničkih prava, nazivaju se dozvole za mehanička prava. Pravo
na beleženje muzičke kompozicije u sinhronizaciji sa kadrovima ili slikama u
102
Za javno izvođenje ili korišćenje muzičkih dela plaćaju naknadu velike televizijske
mreže, lokalne TV i radio stanice, kablovske i satelitske mreže i sistemi, javni emiteri,
internet web sajtovi, fakulteti i univerziteti, noćni klubovi, restorani, usluge ambijentalne
muzike, fitnes klubovi i klubovi za održavanje zdravlja, hoteli, trgovinski sajmovi,
organizatori koncerata, šoping centri, zabavni parkovi, avio prevoznici i korisnici muzike u
širokom opsegu drugih delatnosti, uključujući i usluge telefonije (melodije za mobilne
telefone). Ukoliko su muziku i tekst za muziku stvorile različite osobe, verovatno će se na
osnovu nacionalnog zakona ta pesma tretirati kao pesma koja se sastoji iz dva dela muzičkog dela i književnog dela.
- 138 -
audiovizuelnoj produkciji, kao što je igrani film, televizijski program,
televizijska reklama, ili video produkcija, naziva se pravo sinhronizacije.
Dozvola za sinhronizaciju103 je potrebna za beleženje muzike u
audiovizuelnom zapisu i ona omogućava producentu da može određeno
muzičko delo uključiti u audiovizuelno delo.
Pojam master zapis104 označava prvobitno proizvedeni zapis zvuka na
medijumu za pohrawivanje sa kojeg proizvođač zapisa pravi CD-ove ili trake,
koje prodaje na tržištu.
Danas se veoma razvija oblast korišćenja muzičkih dela u vidu zvuka
mobilnog telefona105. To je domen zabave i izuzetno popularan način
personalizacije mobilnog telefona. Popularnost zvuka mobilnog telefona se
pokazala mnogo rasprostranjenijom i trajnijom nego što su mnogi u početku
očekivali, a zahvaljujući woj, ovaj novi vid korišćenja muzike izbio je na
čelo projektovanog rasta u domenu plaćenog sadržaja za mobilne uređaje.
Softveri za "upravljanje digitalnim pravima" igraju važnu ulogu u
upravljanju prodajom muzike on-line uz pbezbeđenio sprečavanje piraterije.
Recimo FairPlay tehnologijom kompanije Apple i Windows Media
kompanije Microsoft, u digitalnu muziku ugrađuju zaštitu pristupa, da bi
nosioci autorskog prava mogli da dobiju naknadu za izvršenu prodaju. Time
se sprečava proizvodnja digitalnih kopija.
5.1.6.Trajanje zaštite autorskih i srodnih prava
Zaštita imovinskih prava u većini država, za većinu dela, traje tokom
života autora, plus dodatni period od najmanje 50 godina106. Znači da autor
nije jedini koji ima koristi od dela, već su to i autorovi naslednici.
Za koautorsko delo rok zaštite se računa od smrti poslednjeg živog
autora. Kada istekne autorskopravna zaštita, smatra se da je delo u "javnom
domenu". Nacionalnim zakonima za određena autorska dela propisuju se
posebne odredbe, a naročito za:
• Dela koja stvore zaposleni i angažovani radnici (na primer, trajanje
103
Dozvolu za sinhronizaciju televizijski producent dobija, najčešće, direktnim
pregovorima sa kompozitorom i tekstopiscem, ili sa njihovim izdavačem. Pored pribavljanja
dozvole od kompozitora za korišćenje muzike u audiovizuelnom zapisu, potrebno je dobiti i
dozvolu za sinhronizaciju, od vlasnika zvučnog zapisa koji obuhvata ili sadrži to muzičko delo.
104
Za umnožavanje i distribuciju zvučnog zapisa koji sadrži određenu interpretaciju
muzičke kompozicije od strane određenog umetnika potrebno je pribaviti prava na master
zapis ili prava na korišćenje mastera.
105
Zvuk mobilnog telefona je fajl sa binarnim kodom, koji se šalje mobilnom uređaju
putem SMS-a ili WAP-a. Dozvola za ovaj zvuk obično pokriva kreiranje i isporuku
"monofonskog" i "polifonskog" zvuka.
106
Zaštita imovinskih prava je 70 godina nakon smrti autora, u Evropi, Sjedinjenim
Američkim Državama i nekim drugim državama.
- 139 -
može biti 95 godina od izdavanja ili 120 godina od stvarawa dela);
• Koautorska dela;
• Kinematografska dela;
• Anonimna ili pseudonimna dela;
• Fotografska dela107i dela primenjene umetnosti, koja često imaju
kraći rok zaštite;
• Dela koja stvori država (od kojih neka ili sva mogu biti isključena iz
zaštite autorskim pravom);
• Dela objavljena nakon smrti autora; i
• Tipografski aranžmani.
Uslovi zaštite moralnih prava se različiti u raznim državama. Ova
prava su u nekim državama trajna, dok u drugim, ona ističu u isto vreme
kada i imovinska prava, ili nakon smrti autora.
Srodna prava, obično se štite za vreme kraće od trajawa autorskopravne zaštite.
Njihova zaštita, u nekim državama, traje 20 godina od kraja kalendarske godine108 u
kojoj je zapis proizveden, ili u kojoj je izvedena interpretacija ili emitovanje.
5.2.Zaštita originalnog dela
Originalno delo, svojim nastankom109, je automatski zaštićeno bez
ikakve posebne registracije, deponovanja, plaćanja naknade ili bilo kojeg
drugog formalnog uslova. Zaštita koja se pruža na osnovu autorskog i
srodnih prava daje se, u čitavom svetu, bez ikakve zvanične procedure.
Međutim, sistem zaštite bez formalnosti može da stvori izvesne teškoće kada,
u slučaju spora, autor pokušava da ostvari svoja prava. Ako neko tvrdi da je
neko prekopirao njegovo delo, autor mora da dokaže da je on prvi stvaralac!
Autor može preduzeti određene mere predostrožnosti da bi stvorio dokaze o
tom da je on, u određenom trenutku, stvorio to delo.
Autor treba da deponuje, odnosno, registruje svoje delo, uz određenu
naknadu kod nadležnog nacionalnog zavoda za autorska prava (vidi Prilog:
Spisak web sajtova nekih nacionalnih zavoda za autorska prava). Na taj način
autor obezbeđuje valjan dokaz o polaganju prava na autorskopravnu zaštitu i
biće u stanju da vodi efikasniji postupak zbog povrede autorskog prava. U
nekiim državama, izričito se preporučuje prethodno registrovanje dela kod
banke ili advokata, ili se autorsko delo može poslati lično nadležnoj
agenciji za autorska prava, u zapečaćenoj koverti, preporučenom poštom
(na kojoj se jasno vidi štambilj sa datumom na koverti), koja po isporuci neće
107
U nekim državama, fotografije su zaštićene 5 do 15 godina nakon datuma objavljivanja.
108
Srodna prava se štite, u mnogim zemljama, tokom 50 godina, počev od kraja
kalendarske godine u kojoj je došlo do izvođenja, zapisa ili emitovanja, u zavisnosti od slučaja.
109
U nekim državama traži da originalno delo bude zapisano u nekom materijalnom obliku.
- 140 -
biti otvorena. Međutim, sve zemlje ne prihvataju ovu praksu kao valjan
dokaz. Na delima koja su objavljena trebalo bi da bude istaknuto
obaveštenje o autorskom pravu. Takođe je preporučljivo da se delo označi
konkretnim standardnim numeričkim sistemom identifikacije, kao što je
Međunarodni standardni broj knjige (ISBN), za knjige; Međunarodni
standardni kod zapisa (ISRC), za zvučne zapise; međunarodni standardni
broj za muziku (ISMN), za štampane muzičke publikacije; Međunarodni
standardni kod za muzičko delo (ISWC), za muzička dela koja po vrsti
pripadaju repertoaru koji je uglavnom pod kontrolom organizacija za
kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava; Međunarodni standardni
audio-vizuelni broj (ISAN), za audiovizuelna dela.
U Srbiji se zaštitom autorskih prava bavi Zavod za intelektualnu
svojinu. U svom Izveštaju o radu za 2007.godinu konstatovali su da je tokom
2007.godine za zaštitu u Srbiji podneto 6.066 prijava i naznačenih prijava
pronalazaka, a od toga za 5.888 prijavljenih pronalazaka(tab.5.1.) zatražena
je zaštita u vidu patenta (oko 97% od ukupnog broja prijava), u 158 prijava
(oko 3% od ukupno podnetih prijava) zatražena je zaštita u vidu malog
patenta(tab.5.2.). Broj pronalazaka koji se štite patentom veći je za 1937
prijava u odnosu na 2006.godinu (povećanje oko 37%), dok je broj traženih
zaštita malim patentom manji za 31 prijavu (oko 18%) nego u 2006.godini.
Broj priznatih patenata u Srbiji u periodu od 1998. do 2007.godine prikazan je
u tabeli 5.3., a broj priznatih malih patenata u Srbiji u periodu od 2000. do
2007.godine u tabeli 5.4.
Tabela 5.1. Prijave patenata
2004. 2005. 2006. 2007.
2006/2007.
473
372
432
406
- 26
Prijave stranih prijavilaca 59
podnete direktno Zavodu
PCT prijave u nacionalnoj fazi
635
51
30
56
+26
558
243
54
-189
5372
5482
+2126
+1963
5888
+1937
Prijave domaćih prijavilaca
Proširene prijave evropskog patenta
386 3246
Ukupan broj prijava stranih 694 995 3519
prijavilaca
Ukupan broj prijava patenata 1067 1367 3951
podnetih Zavodu
Tabela 5.2. Prijave malih patenata
2004 2005.
.
Prijave domaćih prijavilaca
137
134
Prijave stranih prijavilaca
Ukupno
2006.
185
2007.
156
2006/2007.
- 29
3
2
4
2
-2
140
136
189
158
-31
- 141 -
Tabela 5.3. Priznati patenti u Srbiji u periodu od 1998. do 2007.godine
Podnosilac
Broj priznatih patenata od 1998. – 2007.
prijave
1998. 1999. 2000. 2001. 2002. 2003. 2004. 2005. 2006. 2007.
Domaći
Strani
Ukupno
112 59
137 49
249 108
3
0
3
31
11
42
73 91 65 127 72 81
58 93 110 138 101 126
131 184 175 265 173 207
Tabela 5.4 . Priznati mali patenti u Srbiji u periodu od 2000. do 2007.godine
Podnosilac
Broj priznatih malih patenata od 2000. – 2007.god.
prijave
2000. 2001. 2002. 2003. 2004. 2005. 2006. 2007.
Domaći
5
Ill
86
102
82
88
91
89
Strani
0
1
3
2
1
2
2
2
Ukupno
5
112
89
104
83
90
93
91
U Srbiji je 31.12.2007.godine bilo na snazi ukupno 1.097 patenata i 416 malih
patenata (tabela 5.5), kao i 416 malih patenata (tabela 5.6.).
Tabela 5.5 . Važeći patenti u Srbiji na dan 31.12.2007.godine
GoGodina važenja patenta
dina
ve
1988.
1989.
1990.
1991.
1992.
1993.
1994.
1995.
1996.
1997.
1998.
1999.
2000.
2001.
2002.
2003.
2004.
2005.
2006.
2007.
Ukupno va- 1097
žećih
2 3. 4. 5. 6. 7 8. 9. 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20
3 41
4 34 8
4
3
46
4
67 1
5
67 1
4
82 1
8
111 3
126 2
9 106 5
7 56 5
1 37
12 1
1
7
61 4
4
83 3
57 2
6
1 3
1
2 3 8
6 13 45 65 111 139 117 90 72 71 51 61 85 68
- 142 -
41 49
Tabela 5.6 – Važeći mali patenti
Godina
Godina važenja malog patenta
prijave
1
2
3
4
5
6
7
8
1997.
1998.
1999.
2000.
2001.
2002.
2003.
2004.
2005.
2006.
2007.
Ukupno
18
56
416
28
88
31 3
31 119 74
19
22
41
16
21
37
26
44
70
9
1
10
9
8
10
7
8
8
15
8
3
11
Sektor za znake razlikovanja Zavoda za intelektualnu svojinu registrovao je
tokom 2007.godine 9,059 prijava znakova registrovanja: 8.889 prijava žigova
(videti tabele 5.7.do tabele 5.10.), 164 prijava dizajna(tabela 5.11. do tab. 5.13.) i 6
prijava za ustanovljavanje geografske oznake porekla110.
Тabela 5.7. Struktura prijavljenih žigova u Srbiji od 1998. do 2007.godine
Nacionalne
Godina Međunarodne registracije* Strane
registracije
Domaće Ukupno
1998.
4668
866
529
6063
1999.
3682
587
310
4579
2000.
4726
827
462
6015
2001.
5319
891
971
7181
2002.
2003.
2004.
2005.
2006.
2007.
4456
4480
4334
5175
5211
5754
738
663
774
772
1151
1023
923
1077
966
1089
1861
2112
6125
6220
6074
7036
8223
8889
* Međunarodne registracije na osnovu Madridskog aranžmana
110
U 2007. godini Zavodu za intelektualnu svojinu podneto je 6 prijava za registrovanje
imena porekla: “Svrljiški kačkavalj“; “Valjevski duvan čvarci ” ; “Bermet”; ”Zlatarski sir”,
“Karlovački rizling” i “Futoški kiseli kupus”, kao i 3 prijave za registrovanje geografske
oznake: “Homoljski med”, “Feketićka višnja-Međtarđi” i “ Feketićka višnja ” i 5 prijava za
registrovanje statusa ovlaščenog korisnika oznake geografskog porekla. U istom periodu
registrovana su 4 imena porekla „Petrovska klobasa“ (Petrovačka kobasica); „Valjevski
duvan čvarci“; „Leskovačko roštilj meso za pljeskavice i ćevapčiće“ i „Bermet“.
- 143 -
Tabela 5.8. Prikaz zastupljenosti proizvoda i usluga po klasama za prijave
neposredno podnete Zavodu za intelektualnu svojinu u 2007.god.
Red.
broj
klase
Broj
prijava
u kojima se
klasa
pojavljuje
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
136
80
240
50
644
83
124
63
274
60
121
98
28
66
37
Zastupljenost
klase u
Red.
odnosu
broj
na
klase
ukupan
broj
prijava
4.33%
2.55 %
6.79%
1.59%
18.2%
2.64%
3.95%
2.00%
8.74%
1.91%
3.85 %
3.12 %
0.89 %
2.10%
1.18 %
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
Broj
prijava
u kojima se
klasa
pojavljuje
393
101
207
87
112
125
68
33
145
378
57
65
212
266
518
Zastupljenost
klase u
Red.
odnosu
broj
na
klase
ukupan
broj
prijava
12.5 %
3.22 %
6.60 %
2.77 %
3.57 %
3.98 %
2.16 %
1.05 %
4.62 %
31
32
33
34
35
36
37
38
39
10.70 % 40
1.81 % 41
0.05 % 42
0.66 % 43
8.48 % 44
16.52 % 45
Broj
prijava
u kojima se
klasa
pojavljuje
149
310
182
135
640
201
129
226
178
61
453
231
160
84
87
Zastupljenost
klase u
odnosu
na
ukupan
broj
prijava
4.75 %
8.77 %
5.80 %
4.30 %
20.41 %
6.41 %
4.11 %
7.2 %
5.67 %
1.94 %
14.44 %
7.36 %
5.10 %
2.67 %
2.67 %
Tabela 5.9..Struktura registrovanih žigova od 1998. do 2007.godine
Nacionalne registracije
Ukupno
Стране
Домаће
1998.
4340
1093
551
5984
1999.
3095
615
243
3953
2000.
4438
189
172
4799
2001.
4785
368
279
5432
2002.
3605
731
342
4678
2003.
4330
886
459
5675
2004.
4743
789
591
6123
2005.
5505
913
790
7208
2006.
4964
961
962
6887
2007.
5162
856
1246
7264
* Međunarodne registracije na osnovu Madridskog aranžmana
Godina Međunarodne registracije*
- 144 -
Tabela 5.10.Podaci o važećim registrovanim žigovima, po godinama prijave
Godina
1921 1922 1923 1924 1925
Broj žigova 20 10
5
5
2
Godina
1931 1932 1933 1934 1935
Broj žigova
Godina
Broj žigova
Godina
1
1
2
2
4
1941 1942 1943 1944 1945
0
1
0
0
0
1926
11
1936
6
1946
30
1927 1928 1929 1930
10
7
6
13
1937 1938 1939 1940
5
4
3
3
1947 1948 1949 1950
32
62
22
18
1951 1952 1953 1954 1955
1956
1957 1958 1959 1960
Broj žigova 14 17 54 38
25
Godina
1961 1962 1963 1964 1965
32
1966
23
37
30
43
1967 1968 1969 1970
Broj žigova
Godina
Broj žigova
Godina
Broj žigova
Godina
Broj žigova
Godina
Broj žigova
126
1976
182
1986
254
1996
1174
2006
1904
154
1977
330
1987
305
1997
1102
2007
414
67
1971
170
1981
200
1991
904
2001
1239
53
1972
143
1982
172
1992
557
2002
1184
56
1973
186
1983
174
1993
258
2003
1185
77
1974
178
1984
229
1994
563
2004
1236
71
1975
165
1985
286
1995
687
2005
1362
204 145 174
1978 1979 1980
212 233 181
1988 1989 1990
337 470 996
1998 1999 2000
1014 603 892
Тabela 5.11. Prikaz strukture prijava dizajna od 1998. dо 2007. godine
Godina
1998.
1999.
2000.
2001.
2002.
2003.
2004.
2005.
2006.
2007.
Haški aranžman
806
825
913
925
934
712
455
418
475
388
Nacionalne prijave
Strane
Domaće
13
118
13
141
11
99
27
134
14
181
36
152
39
126
24
92
28
147
16
148
- 145 -
Ukupno
937
979
1023
1086
1129
900
620
534
650
552
Тabela 5.12. Podaci o važećem dizajnu u Srbiji od 1992. do 2007.godine
Godina
1992.
1993.
1994.
1995.
1996.
1997.
1998.
1999.
2000.
2001.
2002.
2003.
2004.
2005.
2006.
2007.
Укупно
Model
Uzorak
2
4
4
3
3
16
10
10
14
41
68
97
36
11
308
11
Dizajn
Ukupno
13
41
58
41
1
154
2
4
4
3
3
16
10
10
14
41
68
110
88
56
41
1
473
Tab. 5.13. Prikaz strukture registrovanog dizajna u Srbiji od 1998. do 2007.godine
Godina
1998.
1999.
2000.
2001.
2002.
2003.
2004.
2005.
2006.
2007.
Haški aranžman
806
825
913
925
934
712
455
418
475
388
Nacionalne prijave
Strane
Domaće
20
109
1
23
5
14
20
62
13
80
13
71
13
103
16
24
28
147
28
59
Ukupno
935
849
932
1007
1027
796
571
458
650
475
U daljem tekstu prikazaćemo autorskopravnu zaštitu multimedijanih
proizvoda, i dela u elektronskom ili digitalnom obliku koji zaokupljaju veliku
pažnju širom sveta.
- 146 -
5.3.Autorskopravna zaštita multimedijalnih proizvoda
"Multimedijalni" proizvod111 je obično sastavljen iz nekoliko vrsta
dela, kombinovanih u jedan fiksirani medijum (računarski disk, CD-ROM i
sl.). Elementi koji se kombinuju u multimedijalni proizvod su muzika, tekst,
fotografije, isečene fotografije, slike i ilustracije, softver i živa slika. Predmet
autorskopravne zaštite može da bude svaki od ovih elemenata, sam za sebe,
kso i kompilacija ili konsolidacija ovih dela - sam multimedijalni proizvod,
ako se smatra originalnim. Neke države, izričito preporučuju prethodno
registrovanje dela kod banke ili advokata. Alternativno, primerak autorskog
dela autor može poslati lično, u zapečaćenoj koverti, preporučenom poštom
se jasno vidljivim štambiljom sa datumom na koverti, koja po isporuci neće
biti otvorena. Sa druge strane neke države ne prihvataju ovu praksu kao
valjan dokaz.
Na objavljenim delima treba istaći obaveštenje o autorskom pravu.
Preporuka je da se autorsko delo označi konkretnim standardnim
numeričkim sistemom identifikacije112.
5.4.Autorskopravna zaštita dela u elektronskom ili digitalnom
obliku
Autorsko-pravna zaštita dela u elektronskom ili digitalnom obliku113
vrši se njihovom registracijom ili deponovanjem kod nacionalnog zavoda za
autorska prava. Sa druge strane ekonomski sistemi, koji pribavljaju delo
preko on-line sistema, obično prihvataju "klik ugovor" kojim se ograničava
mogućnost korisnika da raspolaže sadržajem. Korišćenje se obično
ograničava dozvoljavanjem korisniku da samo čita/sluša jedan primerak.
Redistribucija ili ponovno korišćenje je, obično, zabranjeno. Autorsko pravo
na digitalni sadržaj, najčešće, se štiti i primenom odgovarajućih tehnoloških
mera-alata114 i sistema za "upravljanje digitalnim pravima". Tehnološke
111
Multimedijalni proizvodi su video igre, informacioni kiosci i interaktivne web stranice i sl.
Primeri standardnih numeričkih sistema identifikacije su: 1. Međunarodni
standardni broj knjige (ISBN), za knjige; 2.Međunarodni standardni kod zapisa (ISRC), za
zvučne zapise; 3.međunarodni standardni broj za muziku (ISMN), za štampane muzičke
publikacije; 4.Međunarodni standardni kod za muzičko delo (ISWC), za muzička dela koja
po vrsti pripadaju repertoaru koji je uglavnom pod kontrolom organizacija za kolektivno
ostvarivanje autorskog i srodnih prava; 5.Međunarodni standardni audio-vizuelni broj
(ISAN), za audiovizuelna dela.
113
Dela u elektronskom ili digitalnom obliku (CD, DVD, on-line tekst, muzika,
filmovi i sl.) vrlo su podložna povredi prava, jer se lako umnožavaju i prenose preko
interneta: Pri tome ne dolazi do gubitka kvaliteta dela, ili gubitka uopšte.
114
Alati i sistemi za "upravljanje digitalnim pravima" se koriste za definisanje, praćenje i
primenu dozvola i uslova putem elektronskih sredstava, tokom vremena trajanja sadržaja.
112
- 147 -
mere teba koristiti veoma obazrivo115. Dva su načina da se uz pomoć
tehnoloških mera116 za upravljanje digitalnim pravima kontroliše autorsko
pravo na digitalna dela:
1.Označavanje digitalnih dela informacijama o njihovoj autorsko-pravnoj
zaštiti, nosiocu prava, itd., koje se nazivaju "informacije o upravljanju
pravima"; i
2.Primena "tehnoloških mera zaštite"117, koje se koriste za kontrolu
pristupa ili korišćenja digitalnog dela (davanje dozvole ili odbijanje davanja
dozvole).
5.5.Informacije o upravljanju pravima
Različiti su načini za označavanje materijala zaštićenog autorskim
pravom:
1.Označavanje digitalnog sadržaja, recimo, obaveštenjem o autorskom
pravu ili oznakom sa upozorenjem, kao što je "Umnožavanje dozvoljeno samo u
nekomercijalne svrhe". Isticanje izjave o autorskom pravu na svakoj stranici
web sajta autora, uz navedene uslove korišćenja sadržaja na toj stranici,
takođe, je dobra praksa.
2.Identifikator digitalnog predmeta118 je sistem identifikacije dela
zaštićenih autorskim pravom u digitalnom okruženju, koji se koristi za
pružawe važećih informacija119, uključujući i podatke o tome gde delo može
da se nađe na internetu .
115
Upotreba tehnoloških mera zaštite treba da bude u ravnoteži sa drugim
elementima. Ove mere zaštite ne bi trebalo da se koriste na način protivan drugim važećim
zakonima, kao što je zakon o zaštiti privatnosti, zakoni o zaštiti potrošača, ili zakoni o zaštiti
konkurencije. Korisnici tuđih digitalnih sadržaja treba da pribave sve licence ili dozvole
potrebne za željeno iskorišćavanje dela. Privredni subjekt ili pojedinac koji izbegne
tehnološke mere zaštite, a zatim koristi zaštićeno delo, može da bude odgovoran zbog
povrede propisa o izbegavanja tehnoloških mera zaštite, kao i zbog povrede autorskog prava.
116
Izbor odgovarajuće tehnike treba izvršiti na osnovu procene nivoa rizika vezanog
sa korišćenjem dela. Brojne su tehnike za smanjenje mogućnosti povrede autorskog prava,
zasnovane na primeni alata i sistema za upravljanje digitalnim pravima. Njih karakterišu
različite prednost i nedostatci, kao i troškovi nabavke, integracije i održavanja.
117
Tehnološkim merama se kontroliše mogućnost korisnika da vidi, čuje, menja,
snimi, napravi izvod, prevede, drži na određeno vreme, prosledi, kopira, štampa, autorsko
delo u digitalnom obliku itd., u skladu sa važećim zakonom o autorskom i srodnim pravima.
Ovim merama zaštite obezbeđuje se privatnost, bezbednost i integritet sadržaja.
118
Identifikator digitalnog predmeta je digitalna oznaka/naziv koji se dodeljuje delu u
digitalnoj formi radi korišćenja na internetu.
119
Informacije o digitalnom delu mogu se vremenom menjati, uključujući i
informacije o tome gde delo može da se nađe, pri čemu identifikator digitalnog predmeta
dela ostaje neizmenjen. (Videti www.doi.org.).
- 148 -
3.Vremenski žig, kao oznaka stavljena na digitalni sadržaj (dela),
kojom se može dokazati kakav je bio sadržaj u određenom trenutku120.
Moguća je i specijalizovana usluga potvrđivanja vremena kreiranja
dokumenta.
4.Digitalnim vodenim žigovima121 se odgovarajućim softverom u samo
digitalno delo ugrađuje informacija o autorskom pravu. Vodeni žigovi se,
često, ugrađuju tako da u normalnoj upotrebi ne mogu da se detektuju122.
5.6.Tehnološke mere zaštite
Poslovni sistemi, u cilju zaštite svojih autorskih prava, često
pribegavaju primeni tehnoloških mera da bi pristup svojim delima ograničili
samo na one klijente koji prihvataju određene uslove korišćenja dela. Takve
mere obuhvataju:
1.Šifrovanje123, koje se koristi za zaštitu od neovlašćene upotrebe
softverskih proizvoda, fonograma i audiovizuelnih dela.
2.Sistem za kontrolu pristupa ili sistem za uslovni pristup, koji
proverava identitet korisnika, sadržaj fajlova i prava (čitanje, izmene,
izvršavanje, itd.), koje svaki korisnik ima za određeno delo. Vlasnik
digitalnog dela može konfigurisati pristup na razne načine: dokument se
može videti, ali se ne može štampati, ili se može koristiti samo tokom
ograničenog vremena.
3.Objavljivanje samo verzija nižeg kvaliteta124.
5.7.Autorsko-pravna zaštita u inostranstvu
Autorsko-pravna zaštita, po svojoj prirodi, je teritorijalna. Delo će imati
zaštitu na bazi autorskog prava ukoliko ispunjava propisane uslove zakona o
120
Vreme je suštinski bitan element za dokazivanje povrede autorskog prava: kada je
određeni e-mail poslat, kada je ugovor sklopljen, kada je stvoren ili izmenjen neki predmet
intelektualne svojine, ili kada je pribavljen digitalni dokaz.
121
Digitalni vodeni žig može biti nevidljiv, ali se lako može pretvoriti u vidljivi,
slično kao i obaveštenje o autorskom pravu na margini fotografije. On može biti protkan
kroz celi dokument, isto kao kod štampanja dokumenata na papiru protkanom vodenim
žigovima.
122
Vidljivi vodeni žigovi su korisni kao sredstvo za odvraćanje od povrede prava, dok
su nevidljivi vodeni žigovi pogodniji za dokazivanje krađe i praćenja korišćenja dela
zaštićenog autorskim pravom u online mreži.
123
Recimo, kada klijent učita delo, softver za upravljanje digitalnim pravima može
da kontaktira centar-instituciju za izdavanje dozvole radi ugovaranja plaćanja, dešifrovanja fajla i
dodele individualnog "ključa" - lozinke, koja je klijentu potrebna za gledanje ili slušanje sadržaja.
124
Na web sajtu se, recimo, objave fotografije ili druge slike koje imaju dovoljno
detalja na osnovu kojih se može zaključiti da li su pogodne za, na primer, skicu reklame, ali
koje nisu dovoljno detaljne i kvalitetne za reprodukciju u nekom časopisu.
- 149 -
autorskom pravu odnosne države. Međutim, delo može automatski biti
zaštićeno autorskim pravom u mnogim državama125 (zbog međunarodnih
sporazuma), u svakoj državi i dalje postoji zaseban sistem autorskopravne
zaštite, koji se, u znatnoj meri, razlikuje od države do države.
5.8.Isticanje obaveštenja o autorskom pravu
Isticanje obaveštenja o autorskom pravu ne zahteva dodatne izdatke, a
veoma je rentabilna mera bezbednosti. Ovom merom se mogu drugi odvratiti
od umnožavanja autorovog dela, ali im i olakšati put za pribavljanje dozvole
time što im je olakšana identifikacija nosioca autorskog prava.
Preporuka je da se na autorskom delu, ili u vezi sa njim, istakne obaveštenje
o autorskom pravu126. Time se ljudi podsećaju da je delo zaštićeno i ko je nosilac
autorskog prava, od koga zainteresovani mogu da pribave dozvolu za njegovo
korišćenje.
Isticanje obaveštenja o autorskom pravu na delo može biti u pisanoj
formi, otkucano, utisnuto pečatom ili naslikano. Obaveštenje o autorskom
pravu sadrži:
• Reči "copyright" ili "copr.", ili znak za autorsko pravo;
• Godinu kada je delo prvi put objavljeno; i
• Ime nosioca autorskog prava127.
Ako delo pretrpi značajnu izmenu, preporuka je da se ažurira i na
njemu istakne obaveštenje o autorskom pravu, dodavanjem godine svake
izmene. Na primer, "2003, 2005, 2007", označava da je delo stvoreno 2003.
godine, a da je izmenjeno 2005. i 2007. Kada se delo kontinuirano ažurira
(sadržaj na web-sajtu i sl.), moguće je uneti godine od trenutka prvog
izdanja, do danas: na primer,©2003-2008, ZCUE. Preporuka je, takođe, da se
obaveštenje dopuni spiskom radnji koje ne smeju da se obavljaju bez dozvole.
125
Mnoge države su potpisnice jednog ili više međunarodnih sporazuma kako bi
obezbedile da delo zaštićeno autorskim pravom, stvoreno u jednoj državi, bude automatski
zaštićeno u svim državama potpisnicama takvih međunarodnih konvencija. Bernska
konvencija o zaštiti književnih i umetničkih dela (vidi spisak potpisnica u Prilogu III) je
najvažniji međunarodni sporazum o autorskom pravu, koja autoru državljanu ili stanovniku
zemlje potpisnice Bernske konvencije, koji je izdao svoje delo u jednoj od država potpisnica,
njegovo delo će automatski imati nivo autorskopravne zaštite utvrđen Bernskom
konvencijom u svim drugim državama potpisnicama te konvencije.
126
U mnogim državama, za zaštitu nije potrebno obaveštenje o autorskom pravu. U
SAD i nekim drugim državama, isticanje validnog obaveštenja znači da se smatra da je
povredilac znao da to delo ima status dela zaštićenog autorskim pravom. Sud će doneti
odluku da je povredilac odgovoran za namernu povredu prava, i više ga kazniti nego u
slučaju nenamerne povrede prava.
127
Primer: Copyright 2008, Milutin R. Đuričić.
1
- 150 -
Zvučni zapisi štite se slovnom oznakom "P" (fonogram), u krugu ili u
zagradama. Neke države su, u cilju zaštite, propisale obavezu da ta oznaka i
godina prvog izdanja budu istaknute na primercima fonograma (DVD-ima,
CD-ovima ili audio trakama).
Posebnu pažnju zaslužuje autorskopravna zaštita za web sajtove128,
kao kombinacije mnogih dela koja ispunjavaju standarde originalnosti, kao
što su slike i ilustracije, tekst, muzika, grafika, fotografije, baze podataka,
video, računarski softver, HTML kod, koji se koristi za dizajniranje web
sajtova, itd.
5.9. Pravo svojine na autorskom pravu
U praksi se vrlo često mešaju pojmovi "autorstva129" i "prava svojine130".
Nosilac autorskog prava na delo je lice-autor koje ima isključiva prava
da koristi, umnožava, prodaje i pravi izvedena dela. Autorsko pravo na neko
delo pripada izvorno licu koje ga je stvorilo, tj., autoru, ali ne i u nekim
okolnostima. U većini država, ugovorom se mogu izmeniti ili razjasniti opšta
pravila koja zakon utvrđuje u pogledu svojine na autorskom pravu.
Moralna prava uvek pripadaju individualnom stvaraocu131 dela (ili
njegovim naslednicima).
Značajna pitanja nosioca autorskog prava su u sledećim slučajevima:
1.Nosilac autorskog prava na delo koje je stvorio zaposleni u okviru
svog zaposlenja, je automatski poslodavac132, ukoliko nije drugačije
128
Svi elementi web sajta se mogu zasebno zaštiti autorskim pravom (članak na web
sajtu može da bude predmet posebne autorskopravne zaštite itd.). Autorskim pravom,
takođe, se može štititi kreacija kompletnog web sajta. Za više informacija vidi:
www.wipo.int/sme/en/documents/business_website.htm
129
Autor dela je lice koje je stvorilo delo. Ako je delo stvorilo više lica, svi stvaraoci
se smatraju koautorima. Pitanje autorstva je posebno značajno u vezi sa moralnim pravima,
kao i prilikom određivanja datuma isticanja zaštite.
130
Svojina na autorskom pravu je različito pitanje. Iako autorsko pravo na neko delo
pripada, izvorno, licu koje ga je stvorilo, tj., autoru, to nije slučaj u svakoj državi, a to
naročito ne mora biti slučaj u sledećim okolnostima:
• Ukoliko je delo stvorio zaposleni, kao sastavni deo svog posla;
• Ukoliko je delo naručeno ili stvoreno na osnovu posebne porudžbine;
• ili ako je delo stvorilo više lica.
131
U nekim državama, lice-autor se može odreći od moralnih prava. Pravna lica ne
mogu imati moralna prava. Na primer, ukoliko je producent televizijskog filma TV stanicapravno lice, samo režiser i pisac scenarija za film imaju moralna prava na taj film.
132
Ovo nije uvek slučaj. U nekim državama zakonom je utvrđeno da prenos prava na
poslodavca ne može biti automatski, već mora da bude deo ugovora o zapošljavanju. Akt o
prenosu autorskog prava, u nekim državama, mora da bude zaključen za svako delo stvoreno
na ovaj način koje uživa autorskopravnu zaštitu.
- 151 -
dogovoreno. Sporovi mogu nastati u slučaju kada zaposleni obavi određeni
posao kod kuće, ili nakon radnog vremena, ili proizvede delo koje ne spada u
okvir redovnog zaposlenja tog zaposlenog133.
2.Nosilac autorskog prava na naručeno delo, u većini država, je
stvaralac (spoljni konsultant, ili agencija za kreativne usluge, i dr.) naručenog
dela134, a lice koje je to delo naručilo imaće samo licencu da delo koristi za
namene za koje je naručeno. Pitanje svojine se najčešće postavlja u vezi sa
ponovnim korišćenjem naručenog materijala za istu ili neku drugu namenu.
3.Nosilac autorskog prava na delo stvoreno za potrebe vlade je vlada135 na
dela koja su stvorena ili prvi put objavljena pod njenim instrukcijama ili
kontrolom, ukoliko u pisanom ugovoru nije drugačije dogovoreno.
4.Nosilac autorskog prava na delo stvoreno u toku radnog odnosa ili
po porudžbini nosilac autorskog prava je subjekat koji to delo plaća, a ne lice
koje je delo stvorilo.
5.Nosilac autorskog prava na delo koje je stvorilo nekoliko autora su
koautori, čija prava se obično ostvaruju na osnovu ugovora136 između
koautora. U praksi se susreću tri ovakva dela: 1.Koautorsko delo137,
2.Kolektivna dela138. i 3.Izvedeno delo139.
133
Recimo, programer je zaposlen u nekom poslovnom sistemu, tokom uobičajenog
radnog vremena, pravi video igre uz pomoć opreme koju obezbeđuje poslodavac. Imovinska
prava na taj softver, u većini država, pripadaju poslovnom sistemu. Ako zaposleni odradi
deo posla van radnog vremena kod sebe kući da bi se izbegli sporovi, dobro je da zaposleni i
poslodavac potpišu pisani ugovor kojim će jasno urediti sva pitanja u vezi sa autorskim pravom.
134
Mnogi kompozitori, fotografi, novinari koji imaju samostalni status, grafički
dizajneri, programeri i dizajneri web sajtova rade na ovom principu.
135
Mali privrednici koji stvaraju dela za državne resore i agencije, moraju da budu
svesni ovog pravila i da ugovorom jasno urede pitanje nosioca autorskog prava.
136
Kada nema ugovora o nosiocu autorskog prava na delo koje je stvorilo nekoliko
autora, važe opšta pravila koja se razlikuju za koautorska, kolektivna i izvedena dela.
137
Koautorsko delo, kao rezultat saglasnosti da dva ili više autora svoje priloge spoje
u jednu nerazdvojivu ili međusobno zavisnu kombinaciju tih pojedinačnih priloga (na
primer: udžbenik u kojem su koautori dali svoje zasebne komponente, koje su spojene u
jedno delo). Autori koautorskog dela, u nekim državama, postaju suvlasnici celokupnog
dela i moraju dati saglasnost na ostvarivanje autorskog prava. U drugim državama, bilo koji
od suvlasnika koautorskog dela može da koristi delo bez dozvole drugog koautora (međutim,
može da postoji odredba kojom se nalaže da on mora podeliti profit koji stvori na osnovu
takvog korišćenja). Pisani ugovor između autora, odnosno, vlasnika, kojim će biti uređena
pitanja svojine i korišćenja, prava na korekciju dela, marketing i podela prihoda, kao i
garancije u vezi sa povredom autorskog prava, je obično najbolji način postupanja.
138
Kolektivna dela, kao rezultat dogovora autora da se njihovi prilozi koriste
zasebno (na primer: CD-ovi, koji predstavljaju kompilaciju pesama raznih kompozitora, ili
časopisi koji sadrže članke čiji autori imaju slobodni status). U tom slučaju, svaki autor je
vlasnik autorskog prava na delu koje je stvorio.
139
Izvedeno delo, koje se zasniva na jednom ili više postojećih dela (na primer:
prevod, muzički aranžman, umetnička reprodukcija, dramatizacija ili verzija igranog filma).
- 152 -
Često je teško napraviti razliku između koautorskog i kolektivnog dela,
ili izvedenog dela. U većini država, kriterijum za utvrđivanje da li se radi o
koautorskom, kolektivnom ili izvedenom delu je zajednička namera koautora
da budu, ili da ne budu, koautori. Za koautorstvo je potrebna namera i
doprinos svakog pojedinačnog koautora, koji se može zaštititi autorskim
pravom. Ukoliko nema namere da se stvori koautorsko delo, dva ili više
autora koji stvore nerazdvojivo ili međusobno zavisno delo stvoriće
izvedeno140 ili kolektivno delo.
5.10.Koristi od autorskog i srodnih prava
Ako neki poslovni sistem poseduje autorsko pravo na neko delo, on,
automatski, raspolaže kompletnim skupom isključivih prava. To znači da
samo taj poslovni sistem može umnožiti zaštićeno delo, prodavati primerke
tog dela ili davati ih u zakup, praviti izvedena dela, izvoditi i izlagati delo u
javnosti i obavljati druge slične radnje. Svi koji žele da koriste ili
komercijalizuju delo koji uživa autorskopravnu zaštitu, moraju dobiti dozvolu
za korišćenje ili kupiti isključiva prava, u celosti ili delimično, uz određenu
jednokratnu ili periodičnu naknadu. Ovo, u zbiru, često donosi mnogo veći
profit poslovnom sistemu od direktnog korišćenja autorskog prava od strane
autora, stvaraoca ili nosioca autorskog prava141.
Brojni su načini da se kreativno delo komercijalizuje:
• Dela zaštićena autorskim pravom se mogu prodati, ili napraviti
kopije, a zatim te kopije prodati; u oba slučaja, zadržavaju se sva, ili većina
prava koja proističu iz činjenice da je neko nosilac autorskog prava;
• Može se dozvoliti nekom drugom da umnožava, ili na drugi način
koristi autorsko delo, tako što će se dati dozvola za korišćenje imovinskih
prava na dela; i
• Može se, u celosti ili delimično, prodati nečije autorsko pravo na delo.
Pravljenje izvedenog dela je isključivo pravo nosioca autorskog prava. Izvedeno delo samo
za sebe može da ispunjava uslove za posebnu autorskopravnu zaštitu. Autorsko pravo
obuhvata samo originalne aspekte izvedenog dela.
140
Film "Lepa sela lepo gore" je izvedeno delo nastalo na bazi knjige Vanje Bulića
"Tunel". Producent filma "Lepa sela lepo gore" je, stoga, morao da dobije dozvolu od Vanje
Bulića za proizvodnju i distribuciju filma.
141
Isključiva prava se mogu deliti na segmente, manje ili veće. Tako podeljena isključiva
prava mogu se dati na korišćenje ili prodati na bilo koji način, uz ograničenje u pogledu
teritorije, roka, segmenta tržišta, jezika (prevoda), medija ili sadržaja. Recimo, nosilac
autorskog prava može preneti celokupno autorsko pravo na delo, ili prodati prava objavljivanja
izdavaču knjiga, filmska prava - filmskoj kompaniji, pravo na emitovanje dela - radio
stanici, a pravo na dramsku adaptaciju dela - pozorišnoj trupi ili televizijskoj kompaniji.
- 153 -
Prodaja dela koje uživa autorskopravnu zaštitu (računarski program,
rukopis i sl.) ne znači i automatski prenos autorskog prava na kupca.
Autorsko pravo na delo ostaje u svojini autora, ukoliko ga on izričito ne prenese
na kupca dela, pisanim ugovorom. U nekim državama, ako neko proda primerak
dela, ili original (vajarsko delo, slikarsko delo i sl.), može izgubiti neka od
isključivih prava koja čine autorsko pravo. Kupac primerka može dobiti
pravo da, ubuduće, raspolaže tim primerkom, i da ga proda ili prenese na
drugog. Gubitak ili zadržavanje određenih prava zavisi od nacionalnog
zakonodavstva države o kojoj je reč. Pre prodaje primeraka dela preporuka je
da se provere važeći zakoni o autorskom pravu u državi i na tržištu izvoza.
Dozvola za korišćenje autorskog prava142 (licenca) je dozvola koja se
daje drugim licima (pojedincima ili poslovnim sistemima) za korišćenje
jednog ili više imovinskih prava u odnosu na delo zaštićeno autorskim
pravom. Ugovori o davanju dozvole za korišćenje prava-licenciranje143 može
se dati dozvola za određena prava, ali ne za neka druga. Može se dati dozvola
za pravo da se prave kopije neke računarske igre i da se ona koristi, a da, pri
tom, se zadrže prava na stvaranje izvedenih dela na osnovu te igre (na
primer, crtani film).
Dozvola za korišćenje autorskog prava može biti isključiva i
neisključiva. Isključivom dozvolom144, korisnik takve dozvole je jedini koji ima
pravo da koristi delo u skladu sa dozvolom. S druge strane, neisključivom
142
Davanjem dozvole za korišćenje autorskog prava vlasnik ostaje i dalje nosilac
autorskog prava, a drugima samo dozvoljava da delo umnožavaju, distribuiraju, učitavaju,
emituju, prenose preko mreže, emituju simultano preko televizije i radija, proizvode digitalni
zapis radio emisije ili slične emisije sa interneta radi učitavanja na lični audio plejer, ili
prave izvedena dela za određenu naknadu.
143
Licenciranjem-davanjem dozvole, korisniku licence precizno de dozvoljava da
čini određene stvari utvrđene ugovorom, koje bi inače bile zabranjene. Prodavac licence
bolje je da da dozvole koje će po opsegu biti ograničene na konkretne potrebe i interese
korisnika. Davanjem neisključive dozvole, drugim zainteresovanim korisnicima daje se
dozvola za iste ili druge svrhe, pod istovetnim ili drugačijim uslovima. Apsolutna kontrola
nad delom predstavlja poslovno obezbeđenje za korisnika dozvole ili bitan deo njegove
poslovne strategije. Tada je najbolje rešenje isključiva dozvola ili prenos svih autorskih
prava uz plaćanje jednokratne naknade. U pregovore se treba upustiti tek nakon što ste iscrpe
sve druge alternative, pri čemu treba obezbediti i plaćanje adekvatne naknade. Prenosom
autorskog prava na delo, vlasnik gubi sav potencijal koje to delo nosi u smislu budućih
prihoda.
144
Isključiva dozvola u pisanoj formi, u većini država, je uslov da bi bila punovažna,
i može biti ograničena na određenu teritoriju, na određeni rok, može biti za ograničenu namenu,
ili produženje ekskluziviteta može zavisiti od drugih vrsta zahteva u vezi sa kvalitetom rada.
Isključive dozvole predstavljaju dobru poslovnu strategiju da se proizvod zaštićen autorskim
pravom distribuira i prodaje na tržištu ako nedostaju resursi nosiocu autorskog prava da
svoje delo sami efikasno plasiraju na tržište.
- 154 -
dozvolom145 kupac dobija pravo da koristi jedno ili više isključivih autorskih
prava, ali vlasnik autorskog prava se ne sprečava da dozvoli drugima
(uključujući i sebe) da koriste ista prava u isto vreme.
Nosilac autorskog prava može nekome da proda svoje autorsko pravo
tj. da izvrši "prenos prava" na delo, nakon čega to lice postaje novi nosilac
autorskog prava. Dozvolom za korišćenje autorskog prava daje se samo
pravo da se uradi nešto, što bi inače bilo protivzakonito da dozvole nema,
dok prenosom prava se prenosi ukupan interes u odnosu na autorsko pravo ili
prava. Autorska prava se mogu preneti u celosti ili delimično. U mnogim
državama prenos prava ili isključiva licenca moraju biti u pisanoj formi.
Danas se, sve više koristi tzv."Merchandising"146, kao oblik
marketinga, u kojem se na proizvodu koristi pravo na intelektualnu svojinu
(žig, industrijski dizajn ili autorsko pravo) radi povećanja njegove
privlačnosti u očima kupaca.
5.11.Davanje dozvole za korišćenje autorskog dela
Pravima koja proističu iz autorskog i srodnih prava obično upravljaju:
• Nosilac prava;
• Posrednik, kao što je izdavač, proizvođač ili distributer; ili
• Organizacija za kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava. U
nekim slučajevima, ostvarivanje prava preko ovih organizacija može čak biti
propisano zakonom.
145
Nosioc autorskog prava može dati bilo kom broju lica ili privrednih subjekata, pravo na
korišćenje, umnožavanje ili distribuciju dela. Neisključive dozvole, kao i isključive dozvole,
mogu biti ograničene na sve načine. U većini država, neisključiva licenca može biti data
usmenim putem ili u pisanoj formi, koja se smatra boljim rešenjem.
146
"Merchandising"-om se koristi pravo na intelektualnu svojinu radi povećanja
njegove privlačnosti u očima kupaca. Crteži iz stripova, glumci, pop zvezde, sportske
zvezde, poznata slikarska dela, statue i mnoge druge slike pojavljuju se na celom nizu
proizvoda (majice, igračke, kancelarijski pribor, šolje za kafu ili posteri idr.). Merchandising
proizvoda oslanjanjem na autorsko pravo može biti unosan dodatni izvor prihoda:
• Kad se radi o privrednim subjektima koji su vlasnici dela zaštićenih autorskim
pravom (crteži iz stripova ili fotografije i dr.), davanje licence za autorsko pravo
potencijalnim korisnicima, može doneti znatne prihode. Tako subjekt može da ostvari
prihode plasmanom proizvoda na nova tržišta na relativno nerizičan i rentabilan način.
• Poslovni sistemi koji proizvode jeftinu robu masovne proizvodnje mogu povećati
atraktivnost svojih proizvoda koristeći na njima poznate likove, umetnička dela, ili druge
privlačne elemente.
Za "merchandising" je potrebno prethodno pribaviti dozvolu za korišćenje različitih
prava (autorsko pravo, industrijski dizajn ili žig) na robi koja se plasira na ovaj način. Kada
se koriste likovi slavnih osoba, potrebno je obratiti dodatnu pažnju, pošto oni mogu biti
zaštićeni pravima privatnosti i publiciteta.
- 155 -
Nosilac autorskog i srodnih prava odlučuje da li će dati dozvolu za
korišćenje svog dela, kome ćete je dati, i na koji način. Razni su načini na
koje nosioci prava rešavaju pitanje davanja dozvole i to:
1.Da sve poslove u postupku davanja dozvole obavi sam nosilac
autorskog i srodnih prava147,
2.Da sve poslove u postupku davanja dozvole nosilac autorskog i
srodnih prava poveri profesionalnom agentu ili agenciji za licence148, ili
3.Da sve poslove u postupku davanja dozvole nosilac autorskog i
srodnih prava poveri organizaciji za kolektivno ostvarivanje autorskog i
srodnih prava149, ukoliko postoji za konkretnu kategoriju dela. Ove
organizacije zaslužuju više detalja.
5.12. Organizacije za kolektivno ostvarivanje autorskog i
srodnih prava
Organizacije za kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava150
funkcionišu kao posrednci između korisnika i određenog broja nosilaca
autorskog prava koji su članovi ove organizacije. Ove organizacije sklapaju
147
Nosilac autorskog i srodnih prava dogovara uslove ugovora sa svakim korisnikom
dozvole pojedinačno, ili nudi dozvole pod standardnim uslovima, koje druga strana mora
prihvatiti kao takve ako je zainteresovana za korišćenje dela zaštićenog autorskim i srodnim
pravima. On se, pri tome, bori sa brojnim administrativnim poslovima i troškovima oko
prikupljanja tržišnih informacija, traženja potencijalnih korisnika i vođenja pregovora oko
ugovora.
148
Nosilac autorskog i srodnih prava može razmotriti mogućnost da posao
ostvarivanja nekih, ili svih svojih prava poveri profesionalnom agentu ili agenciji za licence
(izdavač knjiga, proizvođač vdeograma, proizvođač fonograma i sl.), koji će, zatim, u
njegovo ime, sklopiti ugovore. Agent je, često, u boljoj poziciji od nosioca autorskog i
srodnih prava i može bolje od njega pronaći potencijalne korisnike, kao i ugovoriti bolje
cene i uslove za davanje dozvole. Treba znati da nosiocu autorskog i srodnih prava, a čak i
agentu za licence je često teško da prati sva različita korišćenja dela. Sa druge strane,
korisnicima (recimo: radio ili TV stanicama i sl.), prilično je teško da kontaktiraju svakog
autora ili nosioca autorskog prava pojedinačno, da bi dobili neophodne dozvole.
149
Ponekad pojedinačno licenciranje nije moguće, ili nije izvodljivo, pa se
preporučuje nosiocu autorskog ili srodnog prava da se pridruži organizaciji za kolektivno
ostvarivanje autorskog i srodnih prava, ukoliko postoji za konkretnu kategoriju dela. Ona
prati iskorišćavanje dela za račun stvaraoca određene kategorije dela i zadužena je za
ugovaranje licenci i naplatu naknada. Nosioc autorskog ili srodnog prava se može pridružiti
odgovarajućoj organizaciji za kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava u svojoj
državi, ukoliko takva postoji, odnosno, u drugim državama.
150
Za svaku vrstu dela i za svaku zemlju, najčešće, postoji po jedna organizacija za
kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava i to za dela koja se mogu svrstati u film,
muziku, fotografiju, reprografiju (sve vrste štampanog materijala), televiziju i video i
likovne umetnosti. Članovi organizacije za kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava
obaveštavaju organizaciju o delima koja su stvorili ili čiji su vlasnici.
- 156 -
recipročne ugovore sa drugim takvim organizacijama širom sveta i time
nosiocima autorskog i srodnih prava omogućavaju da budu predstavljeni na
međunarodnom nivou. Njihova glavna delatnost je:
1) Vođenje dokumentacije dela svojih članova,
2) Licenciranje i naplata honorara u ime svojih članova,
3) Prikupljanje informacija i davanje izveštaja o korišćenju dela,
4) Praćenje i revizija i
5) Distribucija honorara svojim članovima.
Zainteresovani za pribavljanje dozvole za korišćenje dela na repertoaru
organizacije za kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava, pregledaju
taj repertoar. Ove organizacije zatim daju dozvole u ime svojih članova,
naplaćuju naknade i vrše raspodelu naplaćenih iznosa nosiocima autorskog
prava, na osnovu ugovorene formule.
Brojna su praktična preimućstva kolektivnog ostvarivanja autorskog i
srodnih prava151.
Detaljnije informacije o relevantnim organizacijama za kolektivno
ostvarivanje autorskog i srodnih prava u određenoj državi mogu se dobiti od
međunarodne federacije organizacija za kolektivno ostvarivanje autorskog i
srodnih prava (videti Prilog I i Prilog II).
Za praksu je od posebnog značaja kolektivno ostvarivanje autorskog i
srodnih prava u muzičkoj industriji i kolektivno ostvarivanje prava u vezi sa
151
Kolektivno licenciranje ima mnoga preimućstva za korisnike i nosioce prava:
• Mogućnost obavljanja svih poslova na jednom mestu što smanjuje administrativni
teret i omogućava ekonomičnost u pogledu administrativnih troškova, ali isto čini i u
pogledu istraživanja i razvoja u cilju stvaranja digitalnih sistema koji omogućavaju
efikasniju borbu protiv piraterije. Kolektivno licenciranje je značajan faktor za
uspostavljanje ravnoteže jer u njemu učestvuju svi subjekti na tržištu, mali i srednji nosioci
prava, kao i mali i srednji korisnici, koji bi bez toga bili, naprosto, isključeni sa tržišta.
• Vlasnici zaštićenih dela mogu da koriste preimućstvo kolektivnog pregovaranja i
dobiju bolje uslove za korišćenje svojih dela, pošto organizacija za kolektivno ostvarivanje
autorskog i srodnih prava može da pregovara pod mnogo uravnoteženijim uslovima sa
brojnim, moćnijim i često rasutim i udaljenim grupama korisnika. Poslovni sistemi koji žele
da dobiju licencu za neki materijal u digitalnom obliku, dobijaju koristan instrument, uz
jednostavniji postupak za dobijanje tih prava.
• Neke organizacije za kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava se bave i
primenom prava (sprečavanje piraterije); pružaju usluge obrazovanja i širenja informacija;
uspostavljaju vezu sa zakonodavnim organima ; podstiču i unapređuju razvoj novih dela u
raznim kulturama putem kulturnih inicijativa i doprinose socijalnom i zakonskom
blagostawu svojih članova. Od pre nekoliko godina, mnoge od ovih organizacija aktivno
rade na razvoju komponenti upravljanja digitalnim pravima za potrebe upravljanja pravima.
Takođe, mnoge organizacije za kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava su
angažovane u okviru međunarodnih foruma na promociji razvoja zajedničkih,
interoperabilnih i bezbednih standarda, koji odgovaraju njihovim potrebama u pogledu
ostvarivanja autorskog i srodnih prava, sprovođenja i obezbeđenja prava koja zastupaju.
- 157 -
umnožavanjem štampanog materijala pa ćemo tim pitanjima posvetiti, u
daljem tekstu, dužnu pažnju.
5.13.Kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava u
muzičkoj industriji
Muzički biznis je veoma aktuelan. Zbog različitih vrsta prava u lancu
muzičkog biznisa kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava igra
suštinski značajnu ulogu u muzičkom biznisu. Posebnu pažnju zaslužuju:
1.Mehanička prava152 ,
2.Prava izvođenja153, i
3.Prava izvođenja154.
Organizacije za kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava, koje
zastupaju svoje interpretatore (muzičke i audio vizuelne) od početka ostvaruju prava
na internetu, uglavnom u domenu simultanog radio i TV prenosa i prenosa putem
mreže, a od sada će, takođe, obezbeđivati i "pravo na činjenje dostupnim". U većini
država, emiter mora platiti pravo na emitovanje muzike. Plaćanje se vrši
kompozitoru, ali uglavnom na indirektan način155.
152
153
154
Mehanička prava se naplaćuju u ime autora, kompozitora i izdavača;
Prava izvođenja153 se naplaćuju u ime autora, kompozitora i izdavača;
Prava izvođenja se naplaćuju u ime interpretatora i proizvođača
fonograma. Mnogo malih i srednjih kompanija za izdavanje zvučnih zapisa, kao i
izdavača muzičkih dela i umetnika, svako u svojoj državi, oslanja se na lokalne,
odnosno, udaljene organizacije za kolektivno ostvarivanje prava, s ciljem da one
zastupaju njihove interese i umesto njih pregovaraju sa moćnim korisnicima muzike
(velike grupe koje vrše saopštavanje javnosti, radio, TV, telekom grupe ili kablovski
operateri), kako bi obezbedili adekvatnu naknadu za svoju stvaralačku delatnost. Svi
korisnici imaju pristup svim repertoarima, bez potrebe da pregovaraju sa velikim
brojem pojedinačnih nosilaca prava.
155
Kompozitor prenosi svoja prava na organizaciju za kolektivno ostvarivanje autorskog i
srodnih prava (udruženje za zaštitu izvođačkih prava i sl.), koja u njegovo ime pregovara sa
zainteresovanim za javno izvođenje muzičkih dela, i plaća mu autorske honorare, u skladu sa
tim koliko je puta određeno delo izvedeno u javnosti. Organizacija za kolektivno
ostvarivanje autorskog i srodnih prava ugovaraju i naplaćuju ukupan godišnji iznos od
emitera, koji joj daju primerke prijava od pojedinačnih stanica, u kojima je navedeno koliko
je puta neki zapis emitovan, a na osnovu čega se može izvršiti obračun u cilju plaćanja
honorara kompozitorima. Za emitere u okviru Komonvelta, najrelevantnije su Australasian
Performing Right Association (APRA, Udruženje za zaštitu izvođačkih prava u Australiji i
Aziji), ili The Performing Right Society (Kraljevsko udruženje za zaštitu izvođačkih prava)
koje se nalazi u Velikoj Britaniji. Emiteri od oba udruženja mogu dobiti licence za praktično
sva muzička dela komponovana bilo gde u svetu. APRA ima kontrolu ne samo nad muzikom
za koju su njeni članovi preneli svoja prava na APRA -u u okviru Australije i Azije, Novog
Zelanda i Južnog Pacifika, već i nad muzikom koju u Ujedinjenom Kraljevstvu napišu
kompozitori i izdavači koji su članovi udruženja The Performing Right Society. APRA, u
- 158 -
Bilo koje emitovanje televizijske emisije koja sadrži muziku podrazumeva
i obezbeđeno Pravo izvođenja-dozvolu, odobrenu od strane nosioca autorskog prava
ili izdavača kompozicije i zvučnog zapisa koji se iskorišćava. Najčešće se od
udruženja za zaštitu izvođačkih prava pribavlja opšta licenca.
5.14.Kolektivno ostvarivanje prava u vezi sa umnožavanjem
štampanog materijala
Poslovni sistemi često koriste sve vrste štampanog materijala
zaštićenog autorskim pravom ( fotokopije članaka iz novina, časopisa i
druge periodične štampe), koje žele da distribuiraju svojim zaposlenima radi
njihovog informisanja i istraživačkog rada. Nepraktično je, a često i
nemoguće, tražiti dozvolu za takvo korišćenje direktno od autora i izdavača
širom sveta.
Mnoge države, autori i izdavači su osnovali organizacije za
ostvarivanje prava umnožavanja - vrsta organizacije za kolektivno
ostvarivanje autorskog i srodnih prava - posrednike koji obezbeđuju potrebne
dozvole u skladu sa autorskim pravom kada god nosioci prava ne mogu da
postupaju samostalno.
Ove organizacije izdaju dozvole u ime svojih članova, kojim
dozvoljavaju proizvodnju reprografskih ili skeniranih kopija nekog odeljka
objavljenog dela (uključujući knjige, časopise, periodičnu štampu, itd.), u
ograničenom broju primeraka, za potrebe zaposlenih u institucijama i
organizacijama (uključujući biblioteke, državnu upravu, fotokopirnice,
obrazovne institucije i širok spektar trgovinskih i industrijskih poslovnih
sistema). Neke od ovih organizacija mogu da daju dozvolu i za druge
namene, kao što je elektronska distribucija preko mreže.
5.15. Korišćenje dela drugih nosilaca autorskih i srodnih
prava
Poslovni sistemi, često, koriste dela zaštićena autorskim pravom ili dela
zaštićena srodnim pravima, kao podršku svojoj poslovnoj delatnosti. Za
takva korišćenja moraju prvo utvrditi da li je potrebna dozvola autora.
Dozvola nosioca autorskog prava je potrebna:
Australiji i Novom Zelandu, na osnovu ugovora, ima kontrolu nad muzičkim delima koja
napišu razni kompozitori koji su članovi raznih udruženja u Sjedinjenim Državama, kao i
udruženja iz Francuske, Nemačke, Italije, Španije, Holandije, Grčke i dr.
- 159 -
• Ako je delo obuhvaćeno zakonom ili zakonima o autorskom, odnosno,
srodnim pravima,
• Ako delo nije u javnom domenu,
• Ako planirano iskorišćavanje dela podrazumeva korišćenje svih
autorskih i srodnih prava odobrenih nosiocu prava, odnosno, dela tih
prava; i
• Ako planirano iskorišćavanje dela nije obuhvaćeno "poštenim
korišćenjem" ili "poštenim postupanjem" ili ograničenjem ili
izuzetkom koji je konkretno uključen u nacionalni zakon o autorskom
ili srodnim pravima .
Poslovnom sistemu će možda biti potrebna konkretna dozvola da bi
tuđa autorska prava, mogao da koristi izvan svojih poslovnih prostorija (na
web sajtu, za bilten, itd.) i unutar svojih poslovnih prostorija (za distribuciju
zaposlenima, sastanke, obuku u poslovnim prostorijama, itd.). Ukoliko
koristi samo jedan deo nekog dela zaštićenog autorskim pravom,
poslovnom sistemu će biti potrebna prethodna dozvola156.
Autorskopravna zaštita se odnosi na digitalno korišćenje i čuvanje157,
isto kao i na bilo koje drugo korišćenje. Prethodno, često, treba pribaviti
dozvolu nosioca autorskog prava da bi neko skenirao njihova dela, ili objavio
njihova dela na elektronskoj oglasnoj tabli.
Kupovinom standardizovanih softverskih paketa, često se dobija licenca za
određeno korišćenje softvera sadržanog u njemu. Uslovi davanja licence
najčešće su navedeni na paketu, koji kupac može vratiti ako se ne slaže sa
navedenim uslovima. Ukoliko otvoripaket smatra se da je prihvato uslove
licencnog ugovora, koji može biti ubačen u zapakovani softver. Često se
licenciranje softvera obavlja on-line, putem "klik ugovora"158. Postoje i
156
Autorsko pravo je odvojeno od prava svojine na delo pa kupovinom primerka
neke knjige, CD-a, videa ili računarskog programa, kupac ne stiče obavezno i pravo da pravi
dodatne primerke ili da ta dela objavljuje ili prikazuje u javnosti. To pravo (umnožavanje
dela) obično pripada nosiocu autorskog prava. On daje dozvole za takve postupke (na primer
za fotokopiranje dela, skeniranje dela radi proizvodnje elektronskog primerka i učitavanje
primerka dela u elektronskom obliku, i sl.) te je pre obavljanja bilo kojeg od tih postupaka
potrebno pribaviti dozvolu.
157
Savremena tehnologija olakšava korišćenje materijala koji su stvorili drugi –
filmskih odlomaka i odlomaka televizijskih emisija, muzike, slika i ilustracija, fotografije,
softvera, teksta, itd. - na vašem web sajtu. Međutim, sama tehnička lakoća korišćenja i
umnožavanja dela ne daje zakonsko pravo bilo kome da to i učini ili memoriše njihov
digitalni sadržaj u sopstvenoj bazi podataka, ili objavi njihova dela na sopstvenom web sajtu.
Mnogi web sajtovi daju spisak e-mail adresa kontakt osoba, zahvaljujući čemu je relativno
lako dostaviti zahtev za umnožavanje slika ili teksta.
158
Pri licenciranju softvera putem "klik ugovora" kupac prihvata uslove ugovora
pritiskom na odgovarajuću ikonicu na stranici web sajta. Ako mu je potreban određeni softver za
određeni broj računara u okviru soptvenog poslovnog sistema, može dobiti količinsku
- 160 -
autorska prava koja se mogu koristiti bez pribavljene dozvole nosioca autorskog prava159. Od posebnog značaja su korišćenja dela u javnom domenu160.
Takođe, korisnik tuđeg dela treba da se uveri da li je delo još uvek
zaštićeno autorskim ili srodnim pravima. Naime, saglasno sa moralnim
pravima, na delu se najčešće ističe ime autora, dok se godina njegove smrti
može dobiti iz bibliografskih dela ili javnih registara161. Ukoliko takvim
pretraživanjima se ne dođe do jasnih rezultata, treba konsultovati registar
autorskog prava u državnom zavodu za autorska prava i proveriti relevantne
informacije, ili kontaktirati relevantnu organizaciju za kolektivno ostvarivanje
autorskog i srodnih prava ili izdavača dela. Treba znati da možda postoji
nekoliko autorskih prava na jedan proizvod, a ova prava možda pripadaju
različitim nosiocima prava i imaju različite rokove zaštite162.
Nacionalni zakoni o autorskom pravu ograničavaju obim
autorskopravne zaštite i dozvoljavaju slobodno korišćenje dela u određenim
licencu na osnovu koje dobija značajan popust kupovinom većeg broja licenci . Mnogi
proizvođači pokušavaju da ugovornim odredbama prošire granice svojih prava, izvan
dozvoljenog zakonima pa je potrebno pažljivo pregledati licencni ugovor, i utvrditi šta se
može, a šta ne može raditi sa softverom koji je kupljen. Treba proveriti u nacionalnom
zakonu o autorskom pravu ima li izuzetaka koji omogućavaju dase računarski program
koristi na određene načine za koje nije potrebna dozvola, kao što je pravljenje interoperabilnih proizvoda, ispravka grešaka, provera bezbednosti i pravljenje rezervne kopije.
159
Dozvola nosioca autorskog prava nije potrebna:
• Ako se koristi aspekt dela koji nije zaštićen na osnovu zakona o autorskom pravu.
Na primer, ako neko na svoj lični način izražava činjenice ili ideje iz nekog
zaštićenog dela, umesto da prepiše autorov izraz;
• Ako je delo u javnom domenu; i
• Ako neko koristi delo obuhvaćeno pojmom "pošteno korišćenje" ili "pošteno
postupanje" ili delo obuhvaćeno ograničenjem ili izuzetkom koji je konkretno
predviđen nacionalnim zakonom o autorskom pravu.
160
Delo pripada javnom domenu ako niko nema autorsko prasvo na njega i svako
može slobodno da ga koristiti za bilo koju namenu. U dela su u javnom domenu spadaju:
• Delo čiji je rok autorskopravne zaštite istekao;
• Delo koje ne može biti zaštićeno autorskim pravom (na pr: naslov knjige); i
• Delo u pogledu kojeg se nosilac autorskog prava izričito odrekao svojih prava, na
primer, tako što je na delo istakao obaveštenje da ono spada u javni domen.
Ne znači da je delo u javnom domenu, čak i ako je delo dostupno na internetu, i ako
ne postoji obaveštenje o autorskom pravu.
161
Stevan Mokranjac je umro 1849.- Muzika i tekstovi za muziku koje je on napisao,
su u javnom domenu. Prema tome, svako može da svira Mokranjčevu muziku. Međutim,
pošto su zvučni zapisi zaštićeni zasebno od muzičkih kompozicija, zvučni zapisi
Mokranjčeve muzike su možda još uvek pod autorskopravnom zaštitom.
162
Knjiga može sadržati tekst i slike koji su zaštićeni na osnovu nekoliko autorskih
prava, koja su zasebna, a od kojih svako ističe drugog datuma.
- 161 -
okolnostima, ili korišćenje dela bez dozvole, po konceptu "poštenog
korišćenja"163, ali uz određeno plaćanje. Izuzeci i ograničenja obuhvataju:
• korišćenje citata iz objavljenog dela (tj., korišćenje kratkih izvoda u
delu koje je autor samostalno stvorio),
• određeno prepisivanje radi privatne i lične upotrebe (na pr.: za
potrebe istraživanja i proučavanja),
• određeno umnožavanje u bibliotekama i arhivama (na pr.: dela koja
se ne mogu naći u štampi, čiji su primerci previše osetljivi da bi se
mogli davati na pozajmicu javnosti),
• umnožavanje izvoda dela od strane nastavnika za potrebe korišćenja
od strane učenika u razredu, ili
• pravljenja specijalnih primeraka za potrebe korišćenje od strane
slabovidih ili slepih lica.
Neke države su uvele brojna druga ograničenja ili izuzetke u korist
raznih grupa, koji su detaljno opisani u nacionalnom zakonu, koji bi trebalo
konsultovati radi dobijanja pravih uputstava, ili potražiti stručni savet.
Ukoliko se nečije delo koristi u skladu sa ovim odredbama tzv."poštenog
korišćenja", i dalje je, u većini država, potrebno da se naznači ime autora.
Privatno umnožavanje materijala zaštićenog autorskim pravima, za
vlastite, nekomercijalne potrebe, po svojoj prirodi, ne može biti uređeno
ugovorom: ljudi spontano prave privatne primerke u privatnosti vlastitog
doma. Umnožavanje za vlastitu upotrebu je, u nekim državama, dozvoljeno
na osnovu izuzeća i nije potrebno tražiti nikakvu prethodnu dozvolu. Jedan
broj država je uspostavio sistem plaćanja dažbina radi obezbeđenja naknada
umetnicima, piscima i muzičarima za takvo umnožavanje njihovih dela. Taj
sistem se sastoji iz dva elementa:
• Dažbina na opremu i medije164, i
163
Države anglosaksonskog prava (Australija, Kanada, Indija, Velika Britanija, i
Sjedinjene Američke Države) zakonom su propisale da dela podležu konceptu "poštenog
korišćenja" ili "poštenog postupanja", kojim je utvrđeno da, za određene vrste korišćenja
tuđih dela zaštićenih autorskim pravom, nije potrebna dozvola nosioca autorskog prava. To
korišćenje, dovoljno je minimalno da se neće neopravdano sukobiti sa isključivim pravima
nosioca autorskog prava na umnožavanje i, inače, na korišćenje dela. Opšta pravila o
"poštenom korišćenju" je teško opisati zato što je ono uvek veoma povezano sa činjeničnim
stanjem. Privatna lica koja umnožavaju dela za vlastito korišćenje obično imaju mnogo veća
prava "poštenog korišćenja" od onih koji ga umnožavaju u komercijalne svrhe. Kao primer
"poštenog korišćenja" smatra se distribuiranje primeraka slike iz novina na času, za
obrazovne svrhe, imitiranje dela radi parodije ili socijalnog komentara, davanje citata iz
objavljenog dela i softver za reverzibilni inženjering u cilju obezbeđenja kompatibilnosti.
Razne države različito tumače termin obim "poštenog korišćenja" .
164
Cena svih vrsta opreme za proizvodnju zapisa(od mašina za kopiranje i faks
mašina, do rezača za CD i DVD, video rekordera i skenera), uvećava se za malu naknadu za
- 162 -
• Dažbine koju plaćaju korisnici165.
Poslovni sistemi treba da obrate pažnju kada u komercijalne svrhe
koriste dela zaštićena tehnološkim merama zaštite. Izbegavanje mera
tehnološke zaštite166 predstavlja postupak zakonom zabranjen u mnogim
državama. Odgovornost za ove povrede prava je zasebna i razgraničena od
bilo koje odgovornosti zbog povrede autorskog prava na zaštićena dela. Čak i
ako je izbegavanje mera odobreno, i dalje važe opšta pravila u vezi sa
povredom autorskog prava, pa za svako korišćenje dela i dalje će biti
potrebno da se pribavi dozvola nosioca autorskog prava.
Dva su glavna načina za dobijanje dozvole za korišćenje dela
zaštićenog autorskim ili srodnim pravom:
1. Korišćenje usluga organizacija za kolektivno ostvarivanje
autorskog i srodnih prava, ili
2. Stupanje u direktan kontakt sa nosiocem autorskog ili srodnog
prava, ukoliko se može doći do podataka o tom licu.
Najbolji je da se prvo utvrdi da li je delo upisano u repertoar
odgovarajuće organizacije za kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih
prava, koje obično daju razne vrste dozvola, za razne namene i korišćenja.
Neke od njih, takođe, daju digitalne licence. Ukoliko autorskim ili srodnim
pravom ne upravlja organizacija za kolektivno ostvarivanje autorskog i
srodnih prava, korisnik dela mora direktno da kontaktira nosioca autorskog
ili srodnog prava ili njegovog agenta. Lice koje je navedeno u obaveštenju o
autorskom pravu je verovatno lice koje je prvobitni nosilac autorskog prava,
pa treba proveriti da li je došlo do prenosa imovinskih prava u sklopu
autorskog ili srodnog prava, na drugo lice167.
autorsko pravo. Neke države, takođe, uvele su dažbine na prazne medije za snimanje zapisa,
(papir za fotokopiranje, prazne trake, CD-R, ili fleš kartice).
165
Škole, fakulteti, državne institucije i istraživačke institucije, univerziteti, biblioteke
i Poslovni sistemi koji proizvode veliku količinu fotokopija, plaćaju "korisničku naknadu".
166
Do izbegavanja tehnoloških mera zaštite bi došlo, na primer, ukoliko neko upadne
u nečiji sistem za ostvarivanje digitalnih prava s ciljem da zaštićeni sadržaj koristi bez dozvole, ili
ukoliko neko bez odobrenja dešifruje delo zaštićeno autorskim pravom. Akt izbegavanja mera, u
nekim državama, se ne smatra samo nelegalnom praksom, već se i svaka pripremna radnja
ili stavljanje na raspolaganje opreme za izbegavanje mera takođe smatra povredom prava.
167
U Indiji i SAD, koje imaju sistem dobrovoljne registracije autorskog prava, pretraga
nacionalnog registra autorskih prava treba da omogući da se utvrdi ko je sadašnji nosilac
autorskog ili srodnog prava. Za pisano ili muzičko delo, može se kontaktirati izdavač ili
proizvođač zapisa dela, koji je često nosilac prava na umnožavanje materijala. Pošto obično
postoji nekoliko "slojeva" prava, može da postoji i nekoliko različitih nosilaca prava od kojih je
pojedinačno potrebno pribaviti dozvole. Tako može postojati izdavač muzičkih dela - za
kompoziciju, proizvođač zvučnog zapisa - za muzički zapis, a često, takođe i interpretatori.
- 163 -
Pri kupovini važnih licenci, preporuka je da se, pre nego što se uđe u
pregovore o uslovima ugovora, pribavi stručno mišljenje, čak i kada se licenca
prvobitno nudi pod tzv. standardnim uslovima. Ekspert za licence može
pomoći da se ugovori najbolje rešenje za poslovne potrebe kupca licence.
5.16.Umanjenje rizika od povrede autorskog prava
Većina sudskih postupaka u vezi sa kršenjem autorskog prava je skup
poduhvat. Mudro je primeniti mere koje pomažu da ne dođe do povrede
prava i to:
• Obezbediti odgovarajuće obrazovanje za zaposlene u poslovnom sistemu,
tako da budu svesni mogućih implikacija autorskopravne zaštite njihovog dela i
njihovih postupaka;
• Pribaviti pisane dozvole ili obezbediti da se izvrši prenos prava, kada
je to potrebno, kao i da osoblje bude upoznato sa obimom takvih dozvola ili
prenosa prava;
• Na aparat koji bi mogao biti upotrebljen za povredu autorskog
prava (kao što su mašine za fotokopiranje, računari, rezači za CD i DVD)
treba istaći jasno obaveštenje da aparat ne sme da bude korišćen za kršenje
autorskog prava;
• Izričito zabraniti zaposlenima da sa interneta na računare u
kancelariji, učitaju bilo koji materijal zaštićen autorskim pravima, bez
dozvole; i
• Ako poslovni sistem često koristi proizvode zaštićene tehnološkim
merama zaštite, razraditi praktične mere koje će obezbediti da zaposleni ne
izbegavaju tehnološke mere zaštite bez dozvole nosioca autorskog prava, ili da
ne pređu obim te dozvole.
Ukoliko neko želi da koristi neko delo, potrebna mu je dozvola nosioca
autorskog prava na to delo. Autori često prenose svoja prava na izdavača ili
na organizaciju za ostvarivanje autorskog i srodnih prava, koji u njihovo ime
preuzimaju ostvarivanje imovinske koristi od njihovih dela.
Svaki poslovni sistem treba da poštuje propise u vezi sa autorskim
pravom. Takođe, treba da propiše i detaljne postupke za pribavljanje dozvola
za autorsko pravo, koji su prilagođeni njegovoj poslovnoj delatnosti i
njegovim praktičnim potrebama. Razvojem kulture poštovanja propisa za
zaštitu autorskog prava u poslovnom sistemu, smanjuje se rizik od povrede
autorskog prava.
Iz svega navedenog mogu se izvući sledeći zaključci:
- 164 -
1.Potrebno je povećati zaštitu autorskog prava do najveće moguće mere168.
2.Potrebno je proveriti ko je nosilac autorskog prava169,
3. Potrebno je izbeći povrede prava170, i
4. Potrebno je da izvučete najviše što možete iz svog autorskog prava171.
5.17.Ostvarivanje autorskog prava
Povredu autorskog prava izvršilo je svako lice koje bez prethodne
dozvole nosioca autorskog prava se bavi nekom delatnošću za koju dozvolu
ili zabranu može dati samo nosilac autorskog prava.
Imovinska prava se povređuju ako neko lice, bez dozvole:
• Izvrši neku radnju za čije vršenje samo neko drugi ima isključivo pravo;
• U nekim državama, vrši komercijalnu delatnost u vezi sa delom
kojim se povređuje pravo ili obezbedi sredstva za proizvodnju dela kojim se
povređuje pravo (na pr: prodaja piratske verzije CD-a); ili
• U nekim državama, uveze ili poseduje delo kojim se povređuje pravo, ukoliko
to delo ne spada pod zakonski izuzetak ili ukoliko nije na drugi način opravdano.
Povreda autorskog prava može se izvršiti čak i ukoliko se koristi samo
deo dela, iako do povrede obično dolazi kada se „znatan deo“ tj. važan, bitan
ili prepoznatljiv deo koristi na jedan od načina rezervisanih isključivo za
nosioca autorskog prava. Znači, važni su i količina i kvalitet. Nije propisano
opšte pravilo u pogledu toga koliki deo dela može biti korišćen bez povrede
autorskog prava. To se utvrđuje u svakom konkretnom slučaju, u zavisnosti od
stvarnih činjenica i okolnosti slučaja. Do povrede moralnih prava može da dođe :
• Ako se ne priznaje doprinos autora dela; ili
• Ako je autorsko delo izloženo podcenjivačkom tretmanu ili ako je
izmenjeno na način kojim je naneta šteta časti i ugledu autora.
Do povrede prava može da dođe i ako neko napravi ili uveze uređaje
pomoću kojih se izbegavaju tehnološke mere zaštite koje je nosilac autorskog
168
Nosioc autorskog prava treba da: 1. registruje svoja dela kod nacionalnog zavoda
za autorska prava, koji omogućava takvu dobrovoljnu registraciju autorskog prava. 2. istakne
obaveštenje o autorskom pravu na svoja dela, i 3. upotrebi alate za ostvarivanje digitalnih
prava da bi zaštitio digitalna dela.
169
Poslovni sistem treba da sklopi pisane ugovore sa svim zaposlenima, nezavisnim
izvođačima i drugim licima, da bi utvrdioko je nosilac autorskog prava na bilo kom delu
stvorenom u poslovnom sistemu.
170
Ako proizvod ili usluga poslovnog sistema obuhvata bilo koji materijal koji nije u
potpunosti potekao iz samog poslovnog sistema, potrebno je utvrditi da li je potrebna
dozvola za korišćenje takvog materijala, a kada jeste, prethodno je treba pribaviti.
171
Poslovni sistem treba da da dozvolu za korišćenje svog prava umesto da ta prava
proda. Takođe treba da da specifične i restriktivne dozvole kako bi svaku dozvolu prilagodio
konkretnim potrebama korisnika licence.
- 165 -
prava postavio radi zaštite sadržaja svog autorskog prava od neovlašćenog
korišćenja, ili ako pomoću takvih uređaja obavlja poslovanje u komercijalne
svrhe. Do povrede može da dođe i ako neko ukloni ili izmeni informacije o
upravljanju pravima koji su istaknuti na delu koje uživa autorskopravnu zaštitu.
Teret dokazivanja autorskog prava pada na nosioca prava. On odlučuje
koje će mere preduzeti da bi zaštitiuo sopstvena autorska prava. Ukoliko dođe do
povrede nečijeg autorskog prava nosilac tog prava mož, kao prvo, da pošalje
pismo - „nalog za obustavu radnje“ navodnom povrediocu, obaveštavajući ga o
mogućem postojanju povrede. Preporuka je da se zatraži pomoć advokata pri
sastavljanju ovog pisma. Neke države su propisale da ako neko povredi nečije
autorsko pravo preko interneta, nosilac tog prava može da:
1.Pošalje specijalni nalog o obustavi radnje provajderu internet
usluga, uz zahtev da sporni sadržaj ukloni sa web sajta ili blokira pristup tom
sadržaju (obaveštenje i uklanjanje); ili da
2.Obavesti provajdera internet usluga, koji će obavestiti svoje
korisnike o navodnoj povredi i time olakšati rešenje problema (postupak
„obaveštenje i obaveštenje“).
Mnogi smatraju da je ponekad iznenađenje najbolja taktika. Naime ako se
povrediocu dostavi obaveštenje da neko polaže pravo na delo, time mu može dati
mogućnost da sakrije ili uništi dokaz. Ako nosilac prava smatra da se radi o
namernoj povredi prava, i zna gde se delatnost povrede obavlja, može se obratiti
nadležnom sudu bez obaveštavanja povredioca i tražiti nalog bez saslušanja
suprotne strane, na osnovu kojeg će biti omogućen iznenadni uviđaj u prostorijama
povredioca i zaplena relevantnih dokaza. Sudski postupak može trajati dugo. Jednim
postupkom mogu se povrediti prava više nosilaca prava172.
Advokat, stručnjak za autorska prava može obezbediti nosiocu prava
informacije o mogućnostima koje mu stoje na raspolaganju i pomoći da odluči da li
će pokrenuti sudski postupak protiv povredioca, kada i kako će to uraditi i koju vrstu
sudskog postupka će pokrenuti, kao i kako da reši bilo koji takav spor, na sudu ili na
drugi način. Svaka takva odluka treba da bude u skladu sa ukupnom poslovnom
strategijom i ciljevima nosioca autorskog prava. Da bi se sprečila dalja štetu tokom
ovog vremena, mogu se odmah preduzeti mere da se zaustavi delatnost za koju
sumnja da se njome povređuje autorsko pravo i da se spreči da roba kojom se
povređuje pravo uđe u trgovinske tokove. Zakon većine država je omogućio da sud,
pre donošenja konačne odluke, odredi privremenu meru kojom povrediocu može da
naloži da prekine delatnost kojom povređuje pravo i sačuva relevantne dokaze.
172
Ukoliko se prodaju trake sa emitovanim emisijama, radi se o povredi prava na
emitovanje dela. Ovim postupkom povređeno je i autorsko pravo kompozitora muzike i
kompanije za proizvodnju zvučnih zapisa, koja je proizvela prvobitni zvučni zapis. Svaki
nosilac prava može pokrenuti poseban postupak za zaštitu prava.
- 166 -
Nosilac autorskog prava na delo treba da pokrene sudski postupak protiv
povredioca173 samo ako može da dokaže povredu svojih prava i ako bi korist u
sudskom postupku nadmašila troškove samog postupka. Štetne posledice nastale
zbog povrede prava sud može otkloniti određivanjem plaćanja odštete, sudskom
zabranom, nalogom za izveštaj o poreklu profita i narediti predaju robe kojom se
povređuje pravo. Sud može povrediocu da naredi da otkrije identitet trećih lica
uključenih u proizvodnju i distribuciju robe kojom se povređuje pravo i informaciju
o njihovim distribucionim kanalima. Na zahtev nosioca prava, sud može naložiti da
se roba kojom se povređuje pravo uništi, bez nadoknade.
Za sprečavanje uvoza piratskih proizvoda, potrebno je kontaktirati
nacionalne carinske organe, jer su neke države uvele mere za zaštitu prava
intelektualne svojine na granici, zahvaljujući kojima nosioci autorskog prava i
korisnici dozvola mogu zahtevati da se roba za koju se sumnja da je piratska,
odnosno falsifikovana, zadrži.
Preporuka je da se slučajevi povrede autorskog prava rešavaju van suda174 kad
god je to moguće.
LITERATURA:
1.Kreativni izraz - uvod u autorsko i srodna prava za mala i srednja
preduzeća (prevela Ljiljana Šobajić)- Beograd, Zavod za intelektualnu svojinu,
2006, Prevod dela: Creative Expression: An Introduction to Copyright and Related
Rights for Small and Medium-sized,
2.Zakon o autorskim i srodnim pravima, "Službeni list SCG" br. 61/04 -
24.12.2004. god.
173
Sud može na osnovu Zakona o autorskom pravu utvrditi i krivičnu odgovornost za
pravljenje primeraka dela kojima se povređuje pravo ili komercijalno poslovanje tim
primercima. Kaznene mere za povredu prava mogu biti novčana, pa čak i zatvorska kazna.
174
Efikasan način postupanja u slučaju povrede, često, je obraćanje arbitraži ili
medijacija. Arbitraža je manje formalna pa predstavlja kraći i jeftiniji postupak od sudskog
postupka, a arbitražna odluka se može lakše izvršiti na međunarodnom nivou. Prednost
arbitraže i medijacije je u tome što strane u sporu zadržavaju kontrolu nad postupkom
rešavanja spora, pa se mogu zaštititi dobri poslovni odnosi sa drugim Poslovnim sistemima,
sa kojim bi poslovni sistem želelo da nastavi saradnju, ili da zaključi nove licencne ugovore
ili ugovore o unakrsnom licenciranju u budućnosti. Dobra je praksa da se u licencni ugovor
uključe klauzule o medijaciji, odnosno, arbitraži. Više podataka možete naći na web sajtu
WIPO Centra za arbitražu i medijaciju na adresi: arbiter.WIPO.int./center/index.html.
- 167 -
6.PRIMERI TEHNOLOŠKE INOVACIJE
Inovacije175, po pravilu, donose ljudi-preduzetnici u cilju kreiranja resursa za
stvaranje sopstvenog bogastva. One su rezultat uspešne tržišne primene invencije176
- koncepta, ideje i metoda za dobijanje novog proizvoda / procesa. Invencija može,
ali ne mora da bude bazirana na otkriću177. Da bi invencija postala inovacija, dalji
preduzetnički napori moraju da se preduzmu za njen razvoj, proizvodnju i
komercijalizaciju. Nije redak slučaj da invencija, čak i kad je zaštićena patentom178,
ne završi kao inovacija179.
Za razvoj društva od posebnog značaja su tehnološke inovacije proizvoda180 i
tehnološke inovacije procesa181. Njihov ekonomski značaj postiže se difuzijom182.
Difuzijom tehnologija one se sveobuhvatno prihvataju i usvajaju od korisnika koji
nisu njeni autori- inovatori i inventori.
Do inovacija može se doći linearnim modelom inovacionoh procesa (sl.6.1.)
ili lančanim modelom inovacionoh procesa (sl.6.2.).
Istraživanje
⇒ Razvoj
⇒ Proizvodnja
⇒ Marketing
Sl. 6.1. Šema linearnog modela inovacionih procesa
175
Inovacija se koristi za uspešnu komercijalnu (tržišnu) primenu invencije.
Termin Invencija opisuje otkrića nove tehnologije (proizvoda/procesa) za
iskorišćavanje prirodnih resursa.
177
Otkriće je vizija ili znanje o nečem što pre nije viđeno ili je bilo nepoznato.
178
Patent je sredstvo zaštite invencije razvijene od poslovnih sistema, institucija i
pojedinaca, i može se interpretirati kao indikator invencija.
179
Primeri invencija koje nisu završile kao inovacije:
• Goodyear je izumeo vulkaniziranu gumu, ali nije napravio “Goodyear”
automobilsku gumu;
• Howe je izumeo šivaću mašinu, ali je kasnije patent dobio Singer;
• Spangler je izumeo usisivač, ali ga je Hoover prvi komercijalizovao (otuda ime na
eng.);
• Paterson je razvio DOS, ali je Gates kupio prava za $25000 i prodao licencu IBM;
180
Tehnološka inovacija proizvoda je implementacija / komercijalizacija proizvoda
sa poboljšanim performansama, kao i pružanje novih ili poboljšanih usluga korisnicima.
181
Tehnološka inovacija procesa je implementacija ili prihvatanje novih ili značajno
poboljšanih procesa proizvodnje ili metoda obsluživanja. Može da obuhvati promene u opremi,
ljudskim resursima, metodama rada ili kombinaciju svih navedenih promena.
182
Difuzija je način na koji se tehnološke inovacije proizvoda / procesa šire, kroz
tržišne i ne tržišne kanale, od njihove prve implementacije u svetu do različitih zemalja i
regiona i različitih industrija, tržišta i poslovnih sistema.
176
- 168 -
ISTRAŽIVANJE
ZNANJE
Potencijal
tržšta
Pronaći i/ili
proizvesti
analitički
dizajn
Detaljan
dizajn i test
Redizajn i
proizvodnja
Distribucija i
tržište
Sl. 6.2. Šema lančanog modela183 inovacionih procesa
Inovacije treba da budu svrsishodne i da predstavljaju vrednosni resurs. P.F.
Drucker184 smatra da ″sistematska inovacija se sastoji od svrsishodnog i
organizovanog traganja za promenama, tako da se u okviru sistematske analize
mogućnosti takvih promena mogu prihvatiti kaso ekonomske ili socijalne inovacije″
Navešćemo nekoliko primera uspešnih inovacija:
1. Pojava prve zabeležene lančane proizvodnje za proizvodnju sandala u
antičkoj Grčkoj pre naše ere.
2. Prema Will-u Durant-u iz Misira je došla jeftina hartija i zamenila do tada
korišćeni skupi pergament. Zahvaljujući tome štampa se naglo počela razvijati kao
zapaljeni eksploziv i svoj prevratnički i prosvećivački uticaj raširila je u svim
pravcima.
3. Tehnologija izrade slova za umnožavanje prošla je kroz niz inovacija od
urezivanja slova na drvenu ploču, pa do izlivanja olova, linotip, da bi se poslednjih
decenija dvadesetog veka to obavljalo tekst procesorima na personalnim
računarima.
4. Uređaji za umnožavanje teksta, takođe, prošli su kroz niz inovacija. Od
ploča na kojima su urezivana slova, da bi premazane bojom, te preklopljene
183
prema: Klein, S.J. and N.Rosenberg, 1986.
Peter F. Drucker, Inovacije i preduzetništvo – Praksa i principi, PS ″Grmeč″.
Beograd, 1996.
184
- 169 -
papirusom, trljanjem bio ostvaren otisak, pa preko sve savršenijih mašina: mašine za
ravnu štampu, mašine za sito štampu, mašine za rotacije pa sve do savremenih
štamparskih mašina koje rade pomoću matrica (plastičnih, na pausu, papiru i sl.) i
do najsavršenijih komjuterskih štamparskih mašina.
5. Penicilinska plesan bila je ″štetočina″, a ne resurs sve dok engleski lekar
Aleksandar Fleming, 1920-tih godina, nije shvatio da ta ″štetočina″ je ubica
bakterija, za kojim su bakteriolozi tragali. Tako je nastao nadaleko čuveni penicilin.
6. Sarjus Mak Kornik, jedan od pronalazača žetalica, pronašao je mogućnost
kupovine istih na otplatu. To je brojnim farmerima omogućilo da kupe preko
potrebne žetelice i da ih otplate svojim budućim prihodima, a ne uštedom, koju nisu
mogli da ostvare. Na taj način američki farmer je odjednom stekao kupovnu moć da
nabavlja poljoprivrednu mehanizaciju.
7. Inovacija- kontejner za kamion umesto klasične karoserije nastala je kao
rezultat minimizacije ostajanja teretnih brodova u luci. Kontejneri su povećali oko
četiri puta produktivnost prekookeanskih teretnih brodova. Time je sprečena
očekivana propast pomorskog transporta, a ostvarena ogomna ekspanzija svetske
trgovine.
8. Udžbenik kao inovacija omogućio je nastavniku da podučava više od
jednog ili dva deteta, tj. čitav razred. Uz pomoć dobrog udžbenika i slabiji nastavnik
može nešto da nauči skup od trideset đaka.
9. Menadžment, tj. ″korisno znanje″, omogućuje čoveku da prvi put okupi
produktivne ljude različitih nivoa znanja i stručnosti, da rade u jednoj ″organizaciji″.
Za to mnogi smatraju Menadžment kao inovaciju dvadesetog veka, koji je društvo
pretvorio u nešto sasvim novo: društvo organizaciju.
10. Nemac August Borsigo uveo je u praksu značajnu inovaciju, koja se
danas naziva nemačkim sistemom organizacije fabrike i osnovom nemačke
industrijske snage.
Naime, on je uveo ideju majstora (Meister),
visokokvalifikovanog i visokocenjenog predradnika, koji vodi radionicu dosta
nezavisno, kao i ″sistem učenika u privredi″ (Lehring System), koji znači
kombinaciju praktične obuke (Lehre) za određeni posao, sa stručnom obukom
(Ansbildung) u učionici.
11. Zaokret od integralnog koncepta čeličane na rentabilniju ″mini čeličanu″,
koja polazi od raspoloživih čeličnih otpadaka, a ne od rude gvožđa, i završava se
jednim finalnim proizvodom (npr. gredice, ili šipke, pre nego sirovim čelikom, koji
se opet mora dalje prerađivati) najbolje je opisan i analiziran teorijom ponude.
12. Japan je uveo tzv. socijalne inovacije185 sa ciljem da razvije sopstvene
socijalne institucije (Škole, Univerzitete, banke, administraciju i radne odnose) i da
zahvaljujući njima dođe do tzv. ″kreativnih inovacija″ koje su danas veoma uspešna
preduzetnička strategija. Sa druge strane nisu otišli dalje od imitiranja, uvoza i
adaptiranja tehnologija drugih naroda i da nauče da sami preduzimaju sopstvene
prave tehničke inovacije.
185
″Inovacija″″ bi u tom smislu trebalo pre da bude ekonomski i socijalni, nego
tehnički termin.
- 170 -
Sistematska inovacija omogućava i kontrolisanje ″sedam izvora″″ inovativnih
mogućnosti (tab.6.1.), koji nisu međusobno jasno razgraničeni. Sa tog razloga se
vrši pojedinačna naliza svakog od njih i nju je izvršio P.F. Drucker186.
Tab.6.1. Pregled ″sedam izvora″″ inovativnih mogućnosti
R.br.
IZVOR
1
NEOČEKIVANO
2
NEPODUDARNOST
3.
4.
5.
6.
7.
INOVACIJA
PROMENE U STRUKTURI PRIVREDE ILI
TRŽIŠTA
DEMOGRAFSKA
KRETANJAPROMENE
PROMENE U
OPAŽANJIMA,
RASPOLOŽENJIMA I
ZNAČENJIMA
NOVA SAZNANJA,
NAUČNA I
NENAUČNA
Opis izvora
Neočekivani uspeh, neočekivani promašaj, neočekivani spoljnji događaj
Između trenutne stvarnosti i
stvarnosti koja bi mogla da
bude ili kakva ″bi trebala
da bude″″
Zasnovana na potrebi
nekog procesa (npr.
proizvodnje)
Koje svakog iznenade
Promene
U poslovnom
sistemu
U poslovnom
sistemu
U poslovnom
sistemu
U poslovnom
sistemu
Van
poslovnog
sistema
Van
poslovnog
sistema
Van
poslovnog
sistema
Bogata društva pristupaju organizovanim putem inovativnom radu i kroz tzv.
MEGA projekte, koji predstavljaju inženjerske piramide sadašnjosti. U ovoj knjizi
navešćemo neke primere koje je u svojoj Menadžment tehnologija dao prof.
Vladimir Milačić. Sa druge strane daćemo prikaz i uspelih tehnoloških inovacija iz
Srbije.
186
Peter F. Drucker, Inovacije i preduzetništvo – Praksa i principi, PS ″Grmeč″.
Beograd, 1996.str. 51-52.
- 171 -
6.1. Primeri Mega projekata-inovacija na svetskom nivou
6.1.1.Mega projekat: Najbrži kompjuter sutrašnjice
Početkom osamdesetih godina prošlog veka Japan je promovisao kompjutere
tzv. Pete generacije. SAD je na to odgovorila istraživanjima u oblastima novih/viših
jezika, prepoznavanje oblika, prepoznavanje glasa, prevođenje, nova generacija
čipova, itd. Zahvaljujući ostvarenom rezultatu pojavio se u maju 1999. godine super
kompjuter Blue Pacific, čije su performanse 3,9 tera flopsova, (trilion operacija sa
pokretnim zarezom) u sekundi.
Finansijer ovog projekta-američko ministarstvo za energetiku predviđa
2000.godine, u okviru programa Accelerated Strategic Computing Initijative
(ASCI), novi kompjuter ASCI-White čije su performanse 10 tera flopsova. Ova
mašina ima na hiljade procesora čiji je rad istovremen, a košta 100 miliona USD.
Četvrti od sedam super-kompjutera ima 8.192 procesora i 10.752 spoljna
diska, a performanse su mu 100 tera flopsova. Ovaj kompjuter može da demonstrira
i model simulacije eksplozije na suncu i kretanje talasa plazme prema magnetnoj
sferi zemlje.
Razvoj ovako moćnog računara predstavlja tehnološki prodor u pravcu
stvaranja vrlo kompleksnih modela simulacije raznih prostora (razvoj kompleksnih
socioloških sistema, dugoročna prognoza vremena, globalizacija odluka za razvoj
čovečanstva i dr.). Onaj ko ima ovako moćnu mašinu može da simulira eksploziju
mnogo jeftinije u odnosu na realni eksperiment. Sa druge strane može da izbaci iz
trke za nuklearno naoružanje one koji nemaju ovako jaku simulacionu alatku.
6.1.2.Mega projekat: Windows 2000
Bil Gejts sa svojim timom napravio je veliki skok, u odnosu na DOS program
od 30.000 linija, lansiranjem Windows-a 2000 sa 29 miliona linija. Na realizaciji
ovog mega projekta radilo je 9.100 zaposlenih (u samoj kompaniji je radilo 2000
zaposlenih i 800 zaposlenih iz strukture partnera Microsofta, a ostatak- najveći deo
osoblja po drugim osnovama).
Struktura posla vezana za realizaciju ovog mega projekta je interesantna.
Samo pisanje programa nije glavna aktivnost, već testiranje i otklanjanje grešaka
(debuging) obuhvata (90-95%) ukupnih aktivnosti
Članovi projektnog tima potpisali su obavezu da će raditi do završetka mega
projekta, i time je stvoren osećaj zaposlenih da suštinski pripadaju timu. Napredak
rada na projektu praćen je nedeljno, tačno određenog dana. Razmena rezultata i
usglašavanje rešenja članova projektnog tima vršeno je posredstvom Interneta i
LAN mreže. Pored toga, za sve učesnike-članove projektnog tima, jednom nedeljno
u glavnom štabu Microsoft-a (Majkrosofta) organizovani su sastanci: Ličnim
kontaktom i druženjem, učesnici su homogenizovali svoj napor u cilju ostvarenja
postavljenog cilja.
- 172 -
6.1.3.Mega projekat: Ljudski genom
Megaprojekat nazvan ljudski genom187 govori o proizvodu samog mozga
(brainware), a ne o hardveru i softveru. Projektni tim je za 250 miliona USD($)
napisao mape svih naših gena i omogućio nam čitanje knjige sopstvenog ponašanja
čoveka. Pored laboratorija na ovom projektu radilo je 1.100 naučnika iz Engleske,
Francuske, Japana, Nemačke i Kine.
Bil Klinton- predsednik SAD 2000. godine na CNN-u pojavio se sa dve
grupe naučnika i biznismena, i objavio da je napisana knjiga Komletan genetski kod
ljudskih bića koja ima slova A, T, C i G koja se ponavljaju u različitom redosledu.
Knjiga je po obimu ravna 200 knjiga telefonskih imenika i obuhvatila je kompletne
genetske mape čovekovog genoma koji imaju tri milijarde DNK(DNA) osnovnih
parova ili jedinica.
Sa druge strane privatna kompanija Cetera Genomika iz Rokvita, Meriland
razvila je sopstveni koncept fabrike za generisanje lančića gena pomoću 300
automatizovanih DNK sekvencera.
Istraživači su, u ova dva paralelno izvođena projekta, koristili različite
strategije formiranja genetskih lančića-sekvenci. Cetera Genomika koristi totalno
okidanje. DNK sekvenca se raspada u male fragmente, a u DNK sekvenceru
očitavaju se DNK sekvence svakog fragmenta. Sklapanje fragmenata, za koje je
utvrđeno da se preklapaju, vrši se u redosledu.
U drugom-čovekovom genom projektu pristup je parcijalno okidanje. Dolazi
se do DNK čovekovih sekvenci, koje su postavljane u grubom rasporedu segmenata
sekvenci. Segmenti se zatim razbijaju u male fragmente koji se mere u DNK
sekvenceru i očitava se DNK sekvenca svakog fragmenta. Sekvencirani fragmenti se
sklapaju saglasno njihovom poznatom relativnom redosledu.
Rezultati ovog Megagenom projekta treba da posluže za dva osnovna pravca
razvoja i to:
1.Prvi pravac usmeren na praktične rezultate u farmakologiji i u medicini, uz
stvaranje bogate banke gena i pojave velikog broja patenata. Trenutno je na
Internetu ulazak u banku bez nadoknade.
2.Drugi pravac istraživanja usmeren je razvoj postoječih i stvaranje novih
naučnih i tehnoloških disciplina i nauka(Bioinženjering- zona biologije na koju je
primenjen inženjering pristup; “bioinformatika”- interakcija nauke o kompjuterima i
biologije, i sl).
Očekuju se naredni Mega projekti o genomu i njihovoj kompoziciji u
hromozome. Time će se omogućiti dalje izučavanje prirode života i svesti čoveka.
Taj izuzetno složen tehnološki program biće usmeren na stalnu borbu za zdravlje i
razvoj ljudske vrste.
187
Kathryn Brown, The Human Genome Business Today, Scientific American, vol.
283, (2000)
- 173 -
6.1.4.Mega projekat: Hadron Kolajder
Mega projekat Hadron Kolajder ima za cilj da, u moćnim laboratorijama za
fiziku SAD-a, Japana i drugih razvijenih država, izgradi veliki uređaj za ubrzavanje
čestice do dosada neviđene energije i kompleksnosti. Ovaj ultra snažan akcelerator
LHC188 (Veliki Hadron Kolajder) gradi se u postojećem prstenastom tunelu, dužine
27 km i prečnika 8 km, CERN-a189 i treba da preraste u svetsku laboratoriju.
Iskorišćen je pomoćni CERN-ov veliki Elektron-pozitron kolajder a u tunel sa osam
otvora smešteni su detektori i pomoćna oprema.
Mega projekat LHC ima po prof. V. Milačiću tri osnovna cilja:
1. Da izvrši teorijski-eksprerimentalni i radikalni prodor u oblast fizike
čestica,
2.Da postavi novo razumevanje univerzuma,
3.Da razumevanje između naroda podigne na viši nivo.
Tri kritična tehnološka izazova LHC podsistema su: magnetni akcelerator,
akvizicija podataka i detektori.
Superprovodični magnet je vrlo složen inženjerski i sofistikovan190 proizvod
koji je nastao na bazi širokog spektra tehnologija. Ovakvih 1232 jedinica, sa po 15m
magneta, treba tačno montirati-postaviti u obim tunela, što je vrlo složen tehnološki
zadatak.
Razvijen je sistem detektora- radne stanice ovog LHC sistema za kontrolu 7
TeV protonskog mlaza u ATLAS detektoru-toroidna LHC aparatura sa inoviranim
toroidnim magnetnim sistemom. ATLAS detektor sa CMS-(Compact MUOM
Solenoid) smešteni su u objektu 22m visine sa težinom od 6.600 t. Maksimalna
brzina i energija protonskog mlaza omogućuju brzinu protona od 1 milijarde km/h
(blizu brzine svetlosti).
Na četiri lokacije u krugu LHC, gde su postavljeni ovi ogromni detektori sa
hiljadama sofisticiranih uređaja Pomoću kompjuterskih algoritama obavljaće se online selekcija i kasnija analiza važnih podataka.
Ovakvi Mega projekti- naučni eksperimenti koji se bave fizikom čestice su
ambiciozni, ali i vrlo skupi da bi se izvodili nezavisno u svakoj zemlji. Tako CERN sa LHC
postaje laboratorija za ceo svet, pa njene usluge koristi polovina onih koji se u svetu
bavi fizikom čestice (oko 7.000 svetskih naučnika).
Dalji skokovi u tehnološkom razvoju biće rezultat sve više novih Mega
projekata, koji će predstavljati koevoluciju između nauke i tehnologije.
188
Chris Liewelyn Smith, The Large Hadron Collider, Scientific America, vol. 283, Nol.
May, 2000.
189
Evropska laboratorija za fiziku estica podignuta je pre 40 godina na granici Švajcarske i Francuske u zoni
eneve.
190
Izuzetno složen proizvod.
- 174 -
6.1.5.Mega projekat: Tri klisure
Brana tri klisure gradi se u Kini i treba da bude najveća u svetu191. Gradi se na
reci Jangtze u oblastima tri klisure: Qutang, Wu i Xiling. Brana je locirana u,
nizvodno, poslednjoj klisuri Xiling. Na klisuri Wu blizu grada Wushan-a nivo vode
će porasti za oko 100 m, dok će porast nivoa vode uzvodno dosezati i na 640 km.
Ovaj projekat koštaće 27 milijardi USD, a završetak radova se predviđa za 2009.
godinu. Imaće 26 instaliranih gigantskih vodenih turbina sa 18,20 MW, što je
ekvivalent 18 nuklearnih elektrana. Na ovom prostoru 15 km2 ovih godina radiće
oko 25000 radnika u drugoj najsloženijoj fazi izgradnje.
Termini i planovi radova za ovaj projekat su strogo definisani. Tako npr.
planirano je dovođenje iz fabrike betona na određena mesta 400.000 m3 betona
mesečno korišćenjem kompleksnog transportnog sistema, uz stalnu kontrolu
kvaliteta betona praćenjem preko temperature stezanja koja iznosi 7oC.
Izgradnja ovog sistema izazvaće i velike usputne štete: potapanje stotine ruralnih
gradova i sela, arheoloških nalazišta, istorijskih spomenika, kao i poremećaj i
premeštanje stanovništva sa prostora gde su živeli u nove sredine.
6.1.6.Mega projekat: Platforme za podvodnu eksploataciju nafte
Platforme za podvodnu eksploataciju nafte predstavljaju projekat, koji se
odnosi na vađenje nafte i gasa iz slojeva ispod morskog dna, primenom off-shore
tehnologije. Razvoj ove off-shore tehnologije192 vezuje se za 1955. godinu, kada je
dubina mora iznosila 30m, da bi 1988. god. ta dubina već bila 390m. Danas se
koriste brojni tipovi platformi za bušenje off-shore nafte i gasa, kao što su: betonska
gravitaciona platforma (240 m dubine mora), konvencionalna čelična konstrukcija
(390 m dubine), TLP sa nogama napregnutim na istezanje (1200 m dubine), SPAR
modifikovana verzija TLP (1500m dubine). Projekti koji se realizuju su platforme
postavljene na morsko dno- Božićno drvo 1620m dubine, da bi se ostvarila granica
snova dubine od 3000m.
Eksploatacioni uslovi ovih građevinskih kolosa mogu da nastanu razvojem
složenog dinamičkog modela talasa i morskih struja, delovanjem morske vode,
zemljotresa i mnogih drugih uticaja. Takve dinamičke nelinearne pojave sa
promenom dubine traže prelazak na nove analitičke i eksperimentalne metode.
Modeliranje morskog dna i rasporeda pritiska po dubini uz sve navedene
poremećaje posebno je složen zadatak. Za izgradnju ovakvih objekata sve više se
koriste novi kompozitni materijali sa unapred zadatim svojstvima, čije ponašanje u
praksu u vremenskom intervalu 30-50 godina je nepoznato.
191
John J. Kosowatz, Mighty Monolith, Scientific American, Extreme Engineering, ol. 10.,
No4(1999).
192
Jos M. Rosset, To the Botton of the Sea, Scientific American, Extreme Engineering, ol.
10., No4(1999).
- 175 -
6.1.7.Mega projekat: Premošćavanje granica
Mega projekat Premošćavanje granica izgradnjom mostova i tunela gigantskih
razmera ima za cilj funkcionalno prilagođavanje prirode čovekovim potrebama.
Potreba za njima nastala je brzim razvojem čovekove tehnološke civilizacije
praćene demografskom eksplozijom.
Predmetni Mega projekat vredan 3 milijarde USD vezan je za premošćavanje
granica u Skandinaviji, a predstavlja kombinaciju više celina: podvodnog tunela za
železnicu i automobile dugačkog više od 4 km, 7,8 km mosta sa kablovskim
vešanjem u sredini, i veštačkog ostrva dugog 4 km, u sredini, gde se spajaju most i
tunel. Ovaj objekat spaja Kopenhagen u Danskoj sa kopnom kod Malmea u
Švedskoj i omogućuje povezivanje 3,5 miliona stanovnika. Pre njega se koristila
feribot veza.
Ovaj Mega projekat predstavlja jedan od najvećih infrastrukturnih projekata u
evropskoj istoriji i vrlo je složen za izvođenje kako po dimenzijama, tako i složenim
inženjerskim rešenjima.
Prilikom montaže tunelskih sekcija koje imaju po dve cevi za železnički i
automobilski saobraćaj koje se posebno izrađuju i donose na mesto montaže. Svaki
od 8 segmenata je dužine 176m, 42m širine i 9m visine i ukupne težine 57.000
metričkih tona, dovodi se u položaj za montažu jedan sa drugim. Da bi se izvelo
spajanje ovako velikih blokova koristi se globalni pozicioni sistem (GPS) koji preko
svoje antene omogućuje ta pozicioniranja od 5cm. Drugi primer je izrada 49 gredasegmenata centralnog dela mosta. Svaka greda je teška 6.000 metričkih tona.
Segmenti su izrađeni i montirani u [paniji i doneti na mesto izgradnje mosta. Za
postavljanje ovih segmenata koristi se ploveći kran “labud” nosivosti 8.700
metričkih tona. Po gornjoj površini nosećeg elementa su automobilske kolovozne
trake, dok su u šupljinama segmenata železničke trake.
Ova transportna veza zove se Oresund fiksna veza zone Kopenhagen Malme.
Ovom linijom ovaj region Severne Evrope se pretvara u poslovni, transportni,
istraživački i obrazovni centar. Pravo tehnološko rešenje generisalo je bogati,
poslovni, naučni, obrazovni i društveni ambijent za stalni razvoj jednog region
- 176 -
6.1.8.Mega projekat: Most u kompozitnu budućnost
Mega projekat “Most u kompozitnu budućnost”193 ima za rezultat prvi
projektovani i izgrađeni most od kompozita, spojivši dva dela Univerziteta u San
Dijegu u dužini od 140 m premošćujući glavni autoput 5. Realizator projekta je
Frieder Seible, rukovodilac Departmana za strukturno inženjerstvo na univerzitetu
Kalifornija u San Dijegu. Izgradnju mosta u svom najvećem delu realizovao je od
kompozitnih materijala, koristeći do tada nekorišćenu tehnologiju za mostove sa
lančanim vešanjem koji treba da je otporan na zemljotresne udare. Ovaj most će
koštati duplo više od konvencionalne izgradnje i iznosi 11 miliona USD. Most ima
funkciju u samom kampusu Univerziteta jer služi studentima i profesorima kao
inspiracija za dalji prodor u novu tehnologiju budućnosti izgradnje građevinskih
objekata.
6.1.9.Mega projekat: Međunarodna svemirska stanica
Mega projekat ″Međunarodna Svemirska Stanica (MSS)″ započet je
sredinom devedesetih godina dvadesetog veka. U ovom naučnom programu
učestvovalo je 16 država: SAD, Japan, Rusija, Brazil, i 11 zemalja Evropske
svemirske agencije. Neki tehnički podaci o MSS:
Raspon objekta je 108m, dužina 80m a ukupna masa iznosi 454.000 kg.
Kapacitet stanice je za posadu od sedam članova.
Pozicija stanice je na daljini od 250 milja sa uglom položaja od 51,6
stepeni.
Ovakav položaj stanice omogućava osmatranje 85% teritorije zemlje koju
naseljava 95% stanovnika.
Izgradnja MSS-a je na modularnom principu. Moduli se izrađuju u raznim
fabrikama sveta, a onda se testiraju pre nego što se lansiraju u orbitu i u svemiru
sklapaju.
MSS predstavlja veliki naučni centar sa šest laboratorija u stanici, koje se
bave otkrićima u medicini, materijalima i fundamentalnim naukama, od koristi za
sve ljude sveta. Kroz ta istraživanja i tehnologiju, stanica služi kao nužan korak za
pripremu budućih čovekovih istraživanja vasione.
Neki istraživački programu u ovim laboratorijama su:
Izučavanje protein kristala,
Kultura tkiva,
Istraživanje u oblasti života u zoni niže gravitacije,
Plamen, fluidi i metali u svemiru,
Istraživanja u oblasti prirodnih nauka, i
Posmatranje zemlje iz orbite
193
Jessa Neming, A Bridge to a Composite Future, Scientific American, Extreme
Engineering, ol. 10., No4(1999)
- 177 -
Izučavanje protein kristala, čistijih jer su rasli u svemiru nego na Zemlji
omogućava naučnicima da bolje razumeju prirodu proteina, enzima i virusa. Time bi
se ušlo u novi korak u zoni lekova, kao i u domenu blokova od kojih je sačinjen
život. Doći će i do boljeg sistema lečenja opakih bolesti. Rešiće se i problem
imuniteta kod ljudi.
Kultura tkiva, t.j. rast živih ćelija u bestežinskim uslovima je vrlo važan
projekat. Razvijen je, za potrebe istraživanja, bioreaktor i u bestežinskom stanju
(stanju bez gravitacije). Time je omogućeno stvaranje novih kultura, koje mogu da
pomognu u novom tretiranju malignih oboljenja bez nanošenja štete pacijentu.
Istraživanje u oblasti života u zoni niže gravitacije pomaže da se izuči
ponašanje čovekovog tela, praćeno slabljenjem muskulature, promenama u radu
srca, arterija, vena, gubitku gustine u kostima i da se uporedi sa tim teškoćama koje
čovek ima na Zemlji.
Plamen, fluidi i metali u svemiru su, takođe, predmet istraživanja na stanici.
Ponašanje plamena, fluida i topljenje metala u prostoru bez gravitacije je drugojačije
nego na zemlji. Doći će do razvoja nove nauke sagorevanja, kao i nauke o novim
materijalima. Time će se značajno ubrzati razvoj mnogih industrija na Zemlji.
Istraživanja u oblasti prirodnih nauka stvaraju nova znanja za bolje
razumevanje svemira, a obuhvataju eksperimente u samoj stanici i slobodnom
prostoru. Time će se unaprediti projektovanje svemirskih letelica. Spoznaja prirode
sila u domenu fundamentalne fizike omogućiće bolje razumevanje razvoja
univerzuma. Primena lasera za hlađenje atoma do blizu apsolutne nule omogućiće
stvaranje novih znanja o gravitaciji. Ova istraživanja omogućiće da se na Zemlji
projektuje časovnik, hiljadu puta veće tačnosti od današnjeg atomskog časovnika;
bolju vremensku prognozu, materijale veće jačine i dr.
Posmatranje zemlje iz orbite omogućuje potpunije sagledavanje promene
čovekove sredine u oblastima šuma, okeana i planina. Posledice delovanja vulkana,
ranijih meteorita, uragana i tajfuna, se posebno proučavaju. Izučava se i uticaj
čoveka na globalno zagađenje planete kroz uništavanje šuma, izgradnju urbanih
centara, izgradnju transportnih magistrala i dr. Time će biti moguća prognoza
globalne perspektive opstanka čoveka na Zemlji.
Komercijalizacija ovih istraživanja delom ima za cilj da se razviju novi
proizvodi i nove usluge, kao i otvaranje novih radnih mesta.
6.1.10.Mega projekat: Teleskopi
Mega projekat ″Teleskopi″ ima za cilj da čovek pobedi u svojoj stalnoj borbi
između svoje usamljene svesti i svemoćnih nebesa, zahvaljujući doprinosima velike
nauke koja se zove astronomija. Izdvaja se sedam čuda moderne astronomije, koji
su objekti-prave fabrike sa visoko sofisticiranom inženjerskom opremom i vrlo
složenim programima istraživanja.
- 178 -
Počasno mesto u ovoj grupi opservatorija pripada Hubble svemirskom
teleskopu vrednom 1,6 milijardi USD, koji predstavlja najkomplikovaniju gosada
izgrađenu robotsko-svemirsku stanicu. U početnom periodu rada teleskop je imao
značajne teškoće u funkcionisanju pa su ekipe kosmonauta kroz dramatični boravak
u slobodnom prostoru uspeli da ga osposobe. Sada se univerzum mogao videti u
novom svetlu.
Hubble svemirski teleskop sastavljen je od četiri spregnuta teleskopa, koji
funkcionišu kao jedan. Svaki od ovih instrumenata ima 8,2m, instrumente koji na
bazi interferometrija tehnike šalju podatke u centralnu laboratoriju. Laserski uređaji
i adaptivna optika eliminiše atmosfersku distorziju i omogućuju oštru sliku
osmatranog prostora. Mali elementi, ogledala, se posebno podešavaju ugrađenim
sistemom cilindra, tako da se sve distorzije u osmatranom polju gotovo trenutno
eliminišu.
Navedene primere Mega projekata treba razumeti kao meru razvijene
sposobnosti inženjera i naučnika da ovakve grandiozne programe realizuju, po
pravilu za dobrobit čoveka.
6.2.Primeri uspelih tehnoloških inovacija
6.2.1.Srpski energator (SE)
Srpski energator (SE), autora Prof. dr Vuja Gordića iz Užica,
dobitnik je diplome i zlatne plakete i diplome Međunarodnog festivala
inovacija, znanja i stvaralaštva- Tesla Fest 2008 održanog u Novom Sadu od
12- 15. oktobra, 2008. godine. Ova inovacija dobila je i protokolarnu
diplomu i medalju Rumunskog nacionalnog instituta iz grada Jašija(videti
fotografiju). Izum je prijavljen Evropskoj patentnoj organizaciji i uspešno je
prošao pretraživanje(videti obaveštenje PCT-Patent Cooperation Treaty
PCT/RS2008/000009 od 23. aprila 2008.godine). Prototip srpskog energatora
je urađen i pušten u rad početkom 2008. godine.
- 179 -
Daćemo-citiraćemo neke važne elemente iz patentne prijave ovog
pronalaska.
„Mehanički oscilator, po navodu svog autora u patentnoj prijavi, spada
u transformatore sile potencijalne energije u obrtni moment na spojnici
vratila, odnosno, spada u oblast motora. Svoju efikasnost zasniva na primeni
osnovnog zakona dinamike rotacionog kretanja: na konstantnosti momenta
količine kretanja, odnosno, na konstantnosti sektorske brzine. S’ obzirom na
svoju univerzalnu osobinu, mehanički oscilator jednako uspešno može
zameniti postojeće mehanizme: motore sa unutrašnjim sagorevanjem, hidro
motore, hidro turbine, gasne turbine, parne turbine, asinhrone motore.
Mehanički oscilator, zbog osobine da mu je: cos ϕ = 1, predstavlja prenosni
mehanizam energije bez samozagrevanja, pa je, iz tog razloga, ugradnja
sistema za hlađenje nepotrebna.
Proizvodnja potencijalne energije vezana je za prostor izvan
mehanizma mehaničkog oscilatora. Radni ciklus mu je naizmeničanizobarski, jer koristi cilindar dvostranog dejstva.
Stanje tehnike: Svi motori konstruisani, do dana današnjeg, su daleko
od principa prvog Njutnovog zakona, zakona inercijalnih sistema referencije.
- 180 -
Iz razloga konstrukcije mehanizama motora, koji podležu zakonima
inercijalnih sila, motori današnjice produkuju moment spoljašnjih sila
(energiju) koja uzrokuje pojavu sekundarne energije u obliku: toplote,
vibracije, buke, što ima za posledicu smanjenje ukupnog energetskog stepena
iskorišćenja motora, njegovog veka trajanja-zbog toplotnog i vibracionog
preopterećenja, što, opet, iziskuje ugradnju skupljih materijala; buka
zagađujuće deluje na životnu sredinu.
Drugi značajan nedostatak današnjih motora, u transformaciji sile
potencijala, jeste energetski radni ciklus. Naime, današnji mehanizmi, skoro bez
izuzetka, koriste kinetičku/protočnu, odnosno, zapreminsku energiju, koja ima
veoma nizak energetski stepen iskorišćenja, zbog sužene radno dijagramske
površine između procesa kompresije i ekspanzije. Mehanički oscilator koristi
statički potencijal i egzistira na izobarskom ciklusu-sinusnog karaktera.
Detaljan opis pronalaska: Mehanički oscilator nastao je iz
matematičkog modela termodinamičkog oscilatora [V.Gordić: Sublimacija
Keplerovih i III Njutnovog zakona u jedan zakon, www.tdo.co.yu, Užice,
2003.god.] kojim se definiše energetsko/kvantno stanje, odnosno, određuju
veličine: malog epicikla (1) i deferenta (3) svake planete- pojedinačno.
Jedina razlika, među njima, je u tome, što termodinamički oscilator
funkcioniše na bazi dejstva: obrtnog gravitacionog i radijalnog toplotnog
polja, pojedinačno, ili, u među sobom složenim okolnostima, a mehanički
oscilator funkcioniše na bazi kinematsko mehaničke veze, koja ima za
zadatak da proizvede veštačko obrtno termogravitaciono polje. Otuda,
termodinamički oscilator opisuje večno kretanje Sunčevog sistema
„perpetumobile” dok mehanički oscilator ne proizvodi dejstvo
„perpetumobile” jer se od ukupno raspoloživog radijalnog potencijala polja3
jačine toga polja. Pa
sile pritiska na klipu, na spojnici vratila koristi
2
ipak, mehanički oscilator, poređen sa ostalim mehaničkim prenosnicima
potencijalne energije, na spojnici vratila daje, ubedljivo, najbolje efekte.
Osnovni zadatak, mehaničkog oscilatora, je da potencijal, preveden u
silu na klipu, transformiše u obrtni moment na spojnicu vratila. Za
prevođenje pravolinijskog kretanja klipnjače u obrtno kretanje, potrebna su
dva podsistema: prvi, da obezbedi izvođenje kružnog kretanja uške klipnjače,
tačke B i drugi, da obezbedi radijalno kretanje tačci B.
Kružno kretanje izvodi podsistem: ekscentar/koleno (5) veliki epicikl
(2) i termo/hidrocilindar sa klipnjačom (4). Ovom pod sistemu, kinematski i
funkcionalno, odgovara klipno radijalni hidro motor. Zapravo, kretanje klipa
(4) po krugu, omogućio je stator (3) uz pomoć ekscentra (CA) što čini
potpunu analogiju sa pod sistemom za kružno kretanje.
Radijalno kretanje izvodi podsistem: mali epicikl (1) deferent (3) i
termo/hidrocilindar sa klipnjačom (4). Njemu, pod sistemu za radijalno
- 181 -
kretanje, kinematski i funkcijalno odgovara: klipni mehanizam motora sa
unutrašnjim sagorevanjem, bez ukrsne glave, sa: klipom (2) motornom
polugom (3) i kolenom (4). Vidimo da u oba podsistema učestvuje, ne bez
razloga, termo/hidrocilindar sa klipnjačom (4).
Zbog istovremene pripadnosti osovine (B) trima celinama: malom
epiciklu (1) velikom epiciklu (2) i termo/hidrocilindru sa klipnjačom (4)
osovina (B) čini centralno mesto mehaničkog oscilatora. Zato, osovina (B)
mora da zadovolji:
- Uslov konstantnosti ugaone brzine, jednačina (23) koja se
istovremeno odnosi i na : mali epicikl (1) veliki epicikl (2) i deferent (3),
- Uslov konstantnosti momenta količine kretanja, jednačina (5)
odnosno, konstantnosti sektorske brzine, jednačina (20) koja se istovremeno
odnosi i na termo/hidrocilindar sa klipnjačom (4),
- Oscilovanje oko pogonskog vratila (6) za ugao:
r
r
1
θ max = ± arctg 0 = ± arctg 0 = ± arctg = ±9,46 0 ,
koji
se
6r0
6
rS
istovremeno odnosi i na termo/hidrocilindar sa klipnjačom (4) ,
Kružno kretanje oko osovine (D),
Kružno kretanje oko osovine obrtnog priključka (7).
Pored uloge obezbeđenja, celom mehanizmu, kružnog kretanja oko
osovine obrtnog priključka (7) i pogonskog vratila (6) veliki epicikl (2), vrši
'
promenu pravca sile klipa, FB → FB , čime direktno utiče na multiplikaciju
nominalnog obrtnog momenta, na spojnici vratila, za 7 (sedam) puta u
odnosu na motore sa unutrašnjim sagorevanjem.
Rotacija osovine (B) oko osovine (D) izvodi se u IV i I kvadrantu, a
rotacija osovine (D) oko osovine (B) izvodi se u II i III kvadrantu.
Zahvaljujući ovoj, naizmeničnoj, rotaciji osovine (B) oko osovine (D) i
osovine (D) oko osovine (B) ostvaruje se istovremena promena radijusa i
ugaone brzine termo/hidro cilindra sa klipom (4), odnosno, što mehaničkom
oscilatoru obezbeđuje konstantnost momenta količine kretanja, odnosno,
konstantnost sektorske brzine.“
- 182 -
- 183 -
SZR - TOK Užice 6.2.2.UREĐAJ ZA HLAĐENJE MLEKA ”PROTOK”
U proizvodnji i preradi mleka NEOHPODNO je ohladiti sirovo mleko u toku
procesa ili neposredno posle obavljene muže.
Uređaj za hlađenje mleka ,”PROTOK” je potpuno nov uređaj koji je stvoren 2002.
god. Prototip je testiran tri godine i sada je spreman za serijsku proizvodnju.
Šta je uređaj za hlađenje mleka “PROTOK”? Osnovna
namena ovog uređaja je da mleko rashladi u toku ili neposredno posle muže na
dovoljno nisku temperaturu koja ima zadatak da prvenstveno uspori mikrobnu
poliferaciju koja razgrađuje osnovni sastav mleka. Prema autoru Dr D.Debeljkoviću
(MAŠINSTVO Br.11-1995) uticaj temperature na razmnožavanje mikroorganizama
kao i na održavanje kvaliteta mleka u toku dugotrajnog zadržavanja u posudama
može se sagledati kroz sledeće tabele:
15 °C
25 °C
35 °C
U početku ogleda
9 000
9 000
9 000
Posle 3 sata
10 000
18 000
30 000
Posle 6 sati
25 000
172 000
12 000 000
Posle 9 sati
46 000
1 000 000
35 000 000
Posle 24 sata
5 000 000
57 000 000
800 000 000
Temperatura ohlađenog mleka
Održivost mleka bez promene
(°C)
(sati)
12 – 15
6–8
- 184 -
10 – 12
8 – 10
9 – 10
10 – 12
7–9
12 –18
5–7
18 – 24
3–5
24 – 26
1–3
26 – 36
0-1
36 - 48
Iz ovih tabela možemo zaključiti da je mleko iz večernje muže, koje se čuva 14 sati,
potrebno ohladiti na temperaturu 7–10 oC, dok je mleko iz jutarnje muže, koja se
čuva do 6 sati, potrebno ohladiti na 12–15ºC. Sada na tržištu postoje uređaji,
LAKTOFRIZI, čija je osnovna namena da održava temperaturu sirovog mleka.
Međutim, ovi uređaji se koriste i za hlađenje pomuženog mleka, ali se tu sada
javljaju određeni problemi. Naime, ovi uređaji su bazenskog tipa i većih
zapreminskih kapaciteta (preko 150 litara) pa kao takvi nisu pogodni za male
proizvođače (do 5 krava) a i vreme ohlađenja sirovog mleka je dosta veliko (preko
3-4 sata, u zavisnosti od količine usutog mleka) što omogućava mikrobnu
poliferaciju.
Inovativnost uređaja “PROTOK” je u tome što se mleko hladi u protoku, preko
rashladne ploče, i to za temperature 7-10 oC, od 0.5 lit/min, a za 12-15 oC, od 1
lit/min. Ukoliko je uređaj povezan sa muzilicom pomužena količina mleka se odmah
ohladi na potrebnu temperaturu i time se sprečava mikrobna poliferacija. Ovako
ohlađeno mleko se čuva u termos posudama do predaje u mlekaru. Ovakvim
tretiranjem sirovog mleka se može obezbediti broj bakterija do 15 000 hiljada po
mernoj jedinici, što je znatno bolje i od Evropskog proseka. Održavanje uređaja je
vrlo jednostavno: potrebno je posudu za prihvat toplog mleka, kao i rashladnu ploču,
nakon upotrebe isprati vodom. Pomenute elemente periodično isprati nekim od
sredstava za uklanjanje mlečne masti. Ispusno crevo sa regulatorom protoka je
potrebno zameniti nakon izvesnog vremena i ovi se isporučuju kao rezervni delovi
uz uređaj. Važno je napomenuti da su delovi uređaja koji dolaze u dodir sa mlekom
izrađeni od nerđajućeg čelika i drugih materijala čija je upotreba dozvoljena u
prehrambenoj industriji.
Na takmičenju za najbolju tehnološku inovaciju Srbije NTI 2005 osvojeno treće
mesto u kategoriji pravnih lica (videti Diplomi na narednoj slici)..
- 185 -
- 186 -
6.2.3.Postrojenje za sagorevanje i neutralisanje medicinskog
otpada
Postrojenje za sagorevanje i neutralisanje medicinskog otpada razvijeno je za
potrebe zdravstvenih organizacija, a saglasno Pravilniku o načinu postupanja sa
otpacima koji imaju svojstva opasnih materija (Sl.gl. Republike Srbije broj 12/95), i
prema Spisku opasnih materija koji je sastavni deo ovog Pravilnika u tački 1.1. gde
je medicinski otpad kategorisan kao opasni otpadak koji se kontroliše.
Postrojenje za spaljivanje i neutralisanje medicinskog otpada kapaciteta 100
kg/nedeljno. čine:
1) Peć za spaljivanje sa potrebnom opremom,
2) Sistem za transport i rashlađivanje dimnih gasova, i
3) Sistem za prečišćavanje dimnih gasova.
6.2.3.1.Opis tehnološkog procesa
Tehnološki proces je diskontinuiran i odvija se kroz tri tehnološke operacije
kojima se medicinski otpad neutrališe pa neće imati štetnog uticaja na životnu
sredinu:
I operacija: Sagorevanje medicinskog otpada
II operacija: Transport i rashlađivanje dimnih gasova nastalih sagorevanjem
III operacija: Filtriranje dimnih gasova
Tehnološki proces se realizuje u zatvorenom sistemu. Jedino mesto koje je
otvoreno prema okolnom prostoru je ispust na izlaznom cevovodu prečišćenih
dimnih gasova na filteru. Kada Postrojenje ne bude u radu, otvorena mesta su peć i
ispusti na pojedinim delovima opreme kada je potrebno periodično očistiti pojedine
delove postrojenja.
Sagorevanje medicinskog otpada
Sagorevanje medicinskog otpada se obavlja u posebno konstruisanoj peći.
Goriva smeša je propan-butan kao gorivo, i tehnički kiseonik kao uslov za gorenje.
Obezbeđeno je potpuno iskorišćenje gasovitog goriva.
Pre početka ubacivanja medicinskog otpada u peć neophodno je izvršti njeno
predgrevanje u trajanju od 1-2 h. Nakon toga se peć “hrani” medicinskim otpadom
koji se pali i počinje njegovo sagorevanje.
Negorivi deo otpada su stakleni i metalni predmeti (ampule, igle, ...) dok su
ostali materijali iz specifikacije medicinskog otpada gorive materije. Proces
sagorevanja se vizuelno kontroliše kroz vatrootporno staklo uz istovremeno
upravljanje procesom dodavanjem gorive smeše ili kiseonika za potpuno
- 187 -
sagorevanje. Sagorevanje otpada je završeno kada je prisutan samo plavi plamen od
gorive smeše, a kada se prekine njen dovod, plamena od otpada nema.
Jedinstvenom-originalnom konstrukcijom Postrojenja se obezbeđuje potpuno
sagorevanje.
Svi mikroorganizmi se uništavaju, odnosno ona komponenta koja i čini
medicinski otpad opasnim se netrališe. Negorivi deo ovog otpada ostaje u pepelu a
gorivi pri potpunom sagorevanju, u celosti, odlazi u dimne gasove.
Rashlađivanje dimnih gasova
Dimni gasovi se rashlađuju do određene temperature u cilju zaštite i pravilnog
funkcionisanja filtera kao i ostalih elemenata postrojenja (ventilatori). Rashlađivanje
se vrši posebnim tehnološkim postupkom u cilju sprečavanja naknadnih procesa
stvaranja dioksina i furana.
Dimni gasovi iz peći se prinudno, posebnim hermetički zatvorenim
cevovodom odvode do glavnog višeslojnoj filtera.
Filtriranje dimnih gasova
Nakon hlađenja u izmenjivaču toplote, dimni gasovi prinudno, venilatorom,
dospevaju u grubi filter u kome se vrši odvajanje najgrubljih čestica, a nakon toga se
takođe prinudno, drugim ventilatorom, propuštaju kroz glavni filter. Rad ova dva
ventilatora je sinhronizovan.
Ohlađeni dimni sagovi u sebi nemaju mikroorganizme i osnovno obeležje
koje medicinski otpad svrstava u opasne materije prestalo je da postoji.
Sagorevanjem medicinskog otpada mogu se dobiti različita gasovita
jedinjenja- toksične supstance: aceton, mravlja kiselina, metil-etil keton, metanol,
eter, jedinjenja belančevinastog i proteinskog sastava, ciklični ugljovodonici i
sumporna jedinjenja. hlor-ugljovodonici i dioksini.
Dimni gasovi se filtriraju u univerzalnom filteru koji je sastavljen iz više
slojeva. Na filteru je postavljena manometarska U cev za merenje pada pritiska u
filteru kao pokazatelja stepena zaprljanosti filtera, i kada je filter napunjen, tada se
automatski isključiju komande za pogon ventilatora.
Opisani tehnološki proces dat je dijagramom toka (sl.6.3).
Opis tehnološke inovacije prati i odgovarajuće Upustvo za rukovanje i
bezbedan rad, Uputstvo za održavanje postrojenja.
Izrađena je saglasno Zakonu Studija o proceni uticaja Postrojenja za
sagorevanje i neutralizaciju medicinskog otpada na životnu sredinu.
Na takmičenju za Najbolju tehnološku inovaciju za 2007.godinu Ministarstvo
nauke dodelilo je timu “TOK 31” u sastavu Mišo Nenadić, Ivan Milutinović i
Milutin R. Đuričić Diplomu za najbolje plasirani tim van finala, uspešno urađen
biznis plan i odslušane treninge. Na takmičenju za najbolju tehnološku inovaciju
2008.godine poboljšano rešenje osvojilo je drugo mesto (videti Diplomu u prilogu).
- 188 -
2.SAGOREVANJE MEDICINSKOG
OTPADA
1.Početak TP
2.1.1. Dovod goriva i
kiseonika
Legenda: 2.1. Predgrevanje peći za spaljivanje
1.Početak tehnološkog procesa
Skladištenje
2.Sagorevanje 2.1.2.
medicinskog
otpada
medicinskog otpada
2.2. Ulaganje otpada u peć
2.3. Sagorevanje medicinskog otpada
2.4. Odlaganje čvrstog
otpada (pepela)
4. FILTRIRANJE DIMNIH
GASOVA
3. TRANSPORT
I HLAĐENJE
DIMNIH
GASOVA
a -> dimni gasovi
3.1. Rashlađivanje
dimnih gasova
3.1.1. Hlađenje vode
4.1. Grubo filtriranje
4.2. Završno filtriranje
b -> čvrsti otpaci (pepeo)
5. Kraj tehnološkog procesa
Sl.6.3.Dijagram toka tehnološkog procesa-TP postrojenja za sagorevanje i
neutralizaciju medicinskog otpada
- 189 -
- 190 -
LITERATURA:
1. Brown. K., The Human Genome Business Today, Scientific
American, vol. 283, 2000.
2. Drucker P.F., Inovacije i preduzetništvo – Praksa i principi, PS
″Grmeč″. Beograd, 1996.
3. Klein, S.J. and N.Rosenberg, 1986.
4. Kosowatz J.J., Monolith M., Scientific American, Extreme Engineering,
ol. 10., No4,1999.
5. Milačić V.R,, Menadžment tehnologija.
6. Neming. J., A Bridge to a Composite Future, Scientific American,
Extreme Engineering, ol. 10., No4,1999.
7. Rosset. J.M., To the Bottom of the Sea, Scientific American,
Extreme Engineering, ol. 10., No4,1999.
8. Smith C. L.,, The Large Hadron Collider, Scientific America, vol.
283, Nol. May, 2000.
- 191 -
7.PRIJAVA PRONALAZAKA EVROPSKOJ I
NACIONALNIM ORGANIZACIJAMA ZA
INTELEKTUALNU SVOJINU
Inovatori – pronalazači moraju dokazati originalnost svoja izuma i time
steći autorskopravnu zaštitu svog pronalaska pred nadležnom nacionalnom
i/ili Evropskom organizacijom za intelektualnu svojinu. U ovoj publikaciji
ograničićemo se na zaštitu patenata u Evropskoj uniji i Srbiji194, a u
prilozima ćemo dati formulare za prijavu žiga Zavodu za intelektualnu
svojinu (videti Prilog VII-2).
7.1. UPUTSTVO
o načinu sastavljanja prijave za zaštitu pronalaska
Evropskom patentnom zavodu
European Patent Office
Sažetak
Sažetak se sastoji od naziva pronalaska i predstavlja koncizan prikaz
pronalaska koji se sastoji od opisa, prava i crteža. Sažetak se piše, u proseku,
mesec dana nakon datuma publikovanja. Sažetak dokumenta, koji izvorno
nije napisan na Engleskom jeziku, može biti preveden na Engleski jezik.
Sažeci napisani na Engleskom jeziku su na raspolaganju za sve patente iz
PCT minimalne dokumentacije i dokumenti sa kojima oni korespondiraju
datiraju još iz 1970. godine, a u nekim slučajevima i znatno ranije.
Dokumenti sa kojima se korenspondira uzimaju se sledećim
redosledom:
1.Ako je na raspolaganju, EP dokument na Engleskom jeziku će biti izabran
2.Ako je na raspolaganju, US dokument će biti izabran, i
3.Ako je na raspolaganju,GB dokument će biti izabran.
[email protected]® sadrži podatke o više od 60 miliona patenata iz 85
zemalja širom sveta. U proseku oko 19,5 miliona od tih patenata ima
apstrakte koji su napisani na Engleskom jeziku.
194
http://ep.espacenet.com/, 12 oktobar 2008.g.
- 192 -
Unutar polja apstrakt- Sažetak, može se pretraživati samo jedna reč
(npr. bicikla), a maksimalno četiri.
Ukoliko se u polje za pretragu unese više od jedne reč (npr. oblik
bicikla), kao rezultat pretrage biće prikazani svi oni dokumenti u kojima se
nalaze gore navedene reči.
Nije potrebno pisati Bulov operator AND jer je to default operator u
ovom polju pretrage. Naravno drugi Bulovi operatori (NOT kada želite nešto
da isključite ili OR kada želite da dodate sinonime u vašu pretragu) mogu se
nesmetano koristiti.
Takođe, postoji još jedna mogućnost, naime pretraga se može vršiti
korišćenjem fraze pod navodnicima (npr. „oblik bicikla“). Tada ćete za
rezultate dobiti samo one dokumente u kojima se fraza nalazi u tako
navedenom redosledu.
Apostrofi, kose crte i znaci navoda ne mogu se koristiti prilikom
pretraživanja. Umesto njih se moraju korisiti polja praznog prostora.
Optimalni rezultati se dobijaju korišćenjem kombinacije IPC/ECLA i
apstrak polja.
“Već publikovano kao“ dokument
Pojedinačni pronalazak može biti subjekat patentne prijave u velikom
broju različitih zemalja. Na [email protected]®, ove patentne prijave su poznate
kao korespon-dirajući dokumenti (ili “ekvivalenti”), i to je predstavljeno u
listi pod naslovom “Već publikovano kao”. Svi dokumenti imaju isti
prioritet. Birajući bilo koji od njih dolazite do faksimila dokumenata na
jeziku koji ste vi izabrali. Korenspodirajući dokumenti će biti na listi jedino
ukoliko imaju i svoju faksimil formu.
Aplikant
Aplikant je pojedinac ili organizacija (npr. kompanija, univerzitet i sl.),
koji/koja je popunila patentu aplikaciju. Može postojati više od jednog
aplikanta po aplikaciji. Aplikant može biti sam pronalazač, ali to u većini
slučajeva, nije slučaj. Forma kojom se pojedinac prijavljuje sastoji se od
imena i prezimena (npr. Pera Perić). Forma kojom se organizacija prijavljuje
predstavlja ime te organizacije (npr. JAT). U proseku oko 38,9 miliona
dokumenata sadrži ime aplikanata.
Aplikacioni broj
Aplikacioni broj je broj koji se dodeljuje patentu kada se isti prijavi. Za
većinu zemalja on se sastoji od koda zemlje (dva slova), godine prijave
(četiri cifre) i serijskog broja (varijabla od maksimalno sedam cifara).
- 193 -
Serijski brojevi koji imaju manje od sedam cifara na nedostajućim mestima
se popunjavaju nulama (npr. GB 19950008026).
Dvanaest zemalja/organizacija koje koriste drugi format su Australija,
Nemačka, Kina, Brazil, Ukrajina, Gulf Council, Mađarska, Indija, Italija,
Meksiko, OAPI i WIPO.
U ovim slučajevima aplikacioni broj je napravljen na sledeći način:
-kod zemlje (dva slova)
-godina prijave (četiri cifre)
-“druge” informacije (jedan ili dva karaktera)
-numerički znakovi (pet do šest).
Fiksne su dužine od 13 karaktera, izuzimajući kajnd kodove i one kod
koji su praznine popunjene nepostojećim nulama.
Osnovne preporuke kod pretrage
Pretrage se može vršiti u svetskoj, evropskoj (EP) ili WIPO (PCT) bazi
podataka. Mogu se izabrati sledeće vrste pretraga:
-Brza pretraga, koja podrazumeva pretragu po ključnim rečima u
poljima naslov/apstrakt ili za pojedinca/organizaciju (aplikant i/ili pronalazač).
-Napredna pretraga, koja omogućava pretragu bibliografskih podataka,
uključujući i sažetak ukoliko je isti na raspolaganju
-Brojevna pretraga, koja podrazuumeva broj publikacije, broj
aplikacije, prioritetni broj sa ili bez koda zemlje kao prefiksom ili NPL
referenti broj.
Mogu se uneti maksimalno četiri termina po polju i ukupno 21 termin
po masci. Za broj publikacije, aplikacioni broj i prioritetni broj, ukoliko se
unese više od četiri termina, default operator je OR. To znači da možete uneti
vaše termine za pretragu bez prethodnog unošenja default operatora.
Za sva ostala polja pretrage default operator je AND. To je takođe i
operator koji se koristiza kombinaciju dva ili više ulaznih polja.
Bibliografski podatak
Bibiliografski podatak o dokumentu sadrži naslov i sažetak (gde su na
raspolaganju) kao i:
-Broj publikacije
-Datum publikovanja
-Ime pronalazača ili aplikanta
-International Patent Classification (IPC) i/ili European Classification
(ECLA)
-Aplikacioni broj
-Prioriteni broj
- 194 -
Slika prikazana na prvoj strani dokumenta pripada PCT minimalnoj
dokumentaciji (GB, US, CH, DE, FR i EP).
Sa ekrana bibliografskog podatka, možete da izaberete da pregledate
opis, prava, mozaike i originalni document traženog patetna (ukoliko je to na
raspolaganju) i INPADOC zakonski status. Ova informacija obuhvata
aplikaciju (A document). Da bi pogledali dozvoljenu patentnu informaciju
možete pogledati original B document pod sekcijom “Već publikovano kao”.
Datum publikacije B dokumenta takođe može biti pronađen pod linkom
“INPADOC patenta familija”.
Bibliografska pokrivenost svetske baze podataka
[email protected]® sadrži podatke od više od 60 miliona patenata iz 85
različitih zemalja. Negde oko 30,5 miliona ovih patenata ima naslov, a oko
29,5 miliona ima ECLA klasu i 18,9 miliona apstrakt na Engleskom jeziku.
U proseku, negde oko 38,9 miliona dokumenata ima ime aplikanta/aplikanata.
Tabela koja sledi daje generalni pregled raspoloživosti PCT minimalne
dokumentacije u svetskoj bazi podataka.
Zemlja
Faksimil iz
Abstrakt iz European Classification(ECLA)
CH
1888, od CH1 nadalje
1970
1888
DE
1877, od DE1 nadalje
1970
1877, od DE1 nadalje
EP
1978, od EP1 nadalje
1978
1978
FR
1900
1970
1902
GB
1859
1893
1859
US
1836, od US1 nadalje
1970
1836, od US1 nadalje
WO
1978
1978
1978
Bulovi operatori
Korišćenjem Bulovih operatora AND, OR i NOT može se kombinovati
pretraga željenih termina da bi lakše došlo do željenih rezultata. Maksimalno
tri operatora mogu biti korišćena u jednoj pretrazi i ukupno 20 unutar cele
maske pretrage.
Za broj publikacije, datum publikovanja, broj aplikacije i prioritetni
broj, default operator je OR:
Za naslov, apstrakt, pronalazač, aplikant, ECLA i IPC default operator je AND.
- 195 -
Citirani dokumenti
Citirani dokumenti su dokumenti citirani od istraživača u izveštaju
pretraživanja. Citirani dokument može biti patentni document ili dokument iz
nepatentne literature. Citirani dokumenti na [email protected]® vezani su samo za
Europena i PCT (WO) aplikante.
Citirani dokumenti mogu se pronaći u sekciji bibliografski podaci pod
naslovom “Citirani dokumenti” sa desne strane na ekranu pretrage.
Klasifikaciona pretraga
Omogućen je pristup relevantnoj ECLA klasifikaciji simbola da bi se
povećala efikasnost pretrage vezane za datog tehničkog subjekta.
Prava
Prava su deo patenta koji definišu obim zakonske zaštite svakog
pojedinačnog pronalaska. Opis i crteži se koriste da bi se interpretirala prava.
Najnezavisnija prava se sastoje od dva dela: prioritetnog umetničkog
dela i karakterističnog dela.
Procesno pravo je vezano za novi proces.
Proizvodno pravo je pravo vezano za specificiranje novog proizvoda.
Pravo proizvodnih procesa je vezano za specificiranje novog proizvoda
koji sa sobom nosi i novi način proizvodnje istog.
Nezavisna prava predstavljaju jednu od glavnih karakteristika
pronalaska. Svako nezavisno pravo može biti praćeno sa jednim ili više
zavisnih prava povezanih sa pojedinačnim aspektima jednog pronalaska.
Kodovi zemalja
Kodovi zemalja predstavljaju dve oznake koje upućuju na
pojedinca/organizaciju odakle potiču (npr. GB). Lista kodova zemalja koji
su uključeni u Svetsku bazu podataka je data u tabeli koja sledi:
CC
AL
AP
AR
AT
AU
BA
Ime
Albanija
Afrička regionalna industrijska vlasnička organizacija
Argentina
Austrija
Australija
Bosna i Hercegovina
CC
EG
EP
ES
FI
FR
GB
GC
- 196 -
Ime
Egipat
Evropska patentna kancelarija
Španija
Finska
Francuska
Velika Britanija
Golf Cooperation Council
BE
BG
BR
CA
CH
CL
CN
CS
CU
CY
CZ
DD
DE
DK
DZ
EA
EE
MC
MD
MK
MN
MT
MW
MX
MY
NC
NL
NO
NZ
OA
PH
PL
PT
RO
RU
Belgija
Bugarska
Brazil
Kanada
Švajcarska
Čile
Kina
Čehoslovačka (do 1993)
Kuba
Kipar
Češka republika
Nemačka, uključujući vreme
do 3 oktobra 1990, kada je
konstituisana Federalna
Republika Nemačka
Nemačka
Danska
Alžir
Evroazijska patentna organizacija
Estonija
Monako
Republika Moldavija
Bivša jugoslovenska
republika Makedonija
Mongolija
Malta
Malawi
Meksiko
Malezija
Nova Kaledonija
Holandija
Norway
Norveška
Afrička organizacija za
intelektualnu svojinu African
Filipini
Poljska
Portugal
Rumunija
Ruska federacija
GE
GR
HK
HR
HU
ID
IE
IL
IN
IS
IT
JP
KE
Džordžija
Grčla
Hong Kong
Hrvatska
Mađarska
Indonezija
Irska
Izrael
Indija
Island
Italija
Japan
Kenija
KR
Republika Koreja
LI
LT
LU
LV
MA
SE
SG
SI
Lihenštajn
Litvanija
Luksemburg
Latvija
Maroko
Švedska
Singapur
Slovenija
SK
SU
TJ
TR
TT
TW
UA
US
UY
VN
WO
Slovačka
Sovjetski savez (USSR)
Tadžikistan
Turska
Trinidad iTobago
Tajvan
Ukrajina
Sjedinjene Američke Države
Uruguvaj
Vietnam
World Intellectual Property
Organisation (WIPO)
Jugoslavija (Srbija i Crna Gora)
Južna Afrika
Zambija
Zimbabve
YU
ZA
ZM
ZW
- 197 -
Pokrivenost Evropske baze podataka patenata
Ova baza omogućava pretragu patentnih prijava Evropske patentne
kancelarije (European Patent Office) u poslednjih 24 meseca. (za patentne
aplikacije starije od 24 meseca mora se vršiti pretraga Svetske baze podataka
patenata).
Pod normalnim uslovima patente prijave se u ovu bazu unose
sedmično, na dan publikovanja (svake srede posle 14 časova). Tako unete,
one će biti ažurirane u Svetskoj bazi podataka patenata u najkraćem
mogućem roku.
Pokrivenost WIPO baze podataka
Ova baza
omogućava da se izvrši pretraga patentnih prijava
objavljenih u WIPO (WO publikacije) u poslednja 24 meseca.
U normalnim uslovima nove patentne aplikacije se unose u bazu
sedmično, svake srede, u proseku negde 2 sedmice nakon objave. One se
dalje pojavljuju u Svetskoj bazi patenata u najkraćem mogućem roku.
Pokrivenost Svetske baze podataka patenata
Svetska baza podataka patenata omogućava pretragu patentnih prijava
iz preko 80 različitih zemalja i regiona.
Ona se bazira na PCT minimalnoj dokumentaciji, koja je definisana od
strane WIPO kao minimum uslova za patentne kolekcije koje se koriste za
pretragu prioritetnih umetničkih dokumenata u cilju inovacija i inventivnosti.
EPO proširuje pokrivenost interne baze podataka i izvan PCT minimalne
dokumentacije, uključujući podatke i iz drugih zemalja i drugih vremenskih
perioda. Štaviše, dodatne informacije, kao što su ECLA simboli i reference
citirane dokumentacije su dodate radi olakšavanja pretrage ove baze.
Sažeci neistraženih Japanskih patentih prijava popunjenih od strane
Japanskih prijavljivača od oktobra 1976. godine i sve patentne prijave
popunjene od 1998. god. koje nemaju Japanski prioritet su na raspolaganju u
bazi od januara 2005. god.
Zbog procesa prevođenja sa Japanskog na Engleski jezik, ovi sažeci u
proseku čekaju da budu objavljeni oko 6 meseci od dana publikovanja.
[email protected]® sadrži podatke za više od 60 miliona patenata, iz 85
zemalja širom sveta. Oko 30,5 miliona ovih patenata imaju naslov, dok 29,5
miliona ima ECLA klasu i 19,5 miliona apstrakt napisan na Engleskom jeziku.
- 198 -
Zemlja
Faksimil iz
Sažetak iz
Evropska klasifikacija
CH
1888, od CH1 nadalje
1970
1888
DE
1877, od DE1 nadalje
1970
1877, od DE1 nadalje
EP
1978, od EP1 nadalje
1978
1978
FR
1900
1970
1902
GB
1859
1893
1859
US
1836, od US1 nadalje
1970
1836, od US1 nadalje
WO
1978
1978
1978
Opis
Opis se sastoji iz sledećih komponenata:
-Pokazatelja na tehničkom polju na koje se pronalazak odnosi
-Pregled prioritenog umetničkog prikaza da bi se pronalazak bolje
razumeo
-Objava pronalska kao prava. Objava opisuje tehnički problem i njegovo
rešenje i prikazuje napredne efekte samog pronalska sa crtežom istog
-Kratak opis oblika i crteža, obeležen odgovarajućim brojevima
-Detaljan proračun najmanje jednog načina objave prava pronalaska
-Izjavu kako pronalazak može biti najbolje korišćen u industrijske svrhe
Evropska klasifikacija (European Classification /ECLA/)
ECLA klasifikacioni sistem je produžetak sistema Međunarodne
patente klasifikacije (International Patent Classification /IPC/). On sadrži
135600 poddivizija, što je negde za oko 66000 više od IPC i one su mnogo
preciznije u odnosu na IPC. Takođe, one su homogenije i više sistematične.
ECLA klasifikacije sadrže patentna dokumenta EPO istraživača. ECLA
klasifikacija se revidira neprestano i takođe se vrši reklasifikacije
dokumentacije za korenspondenciju.
ECLA klasifikacioni simboli su napravljeni od znakova koji se odnose
na postojeću IPC klasu, praćeni sa brojevima (dve cifre) koji se odnose na
Nivo IPC sekcije (npr. B65) na Nivo IPC podklase, broj (promenljiva, 1-3
cifre, npr. B65D81), na Nivo IPC grupe, kosa crta "/" i broj (promenljiva, 1-3
cifre, npr. B65D81/32) označavajući IPC podgrupu ili celu klasifikaciju.
Opciono, klasifikacija može biti prikazana u vidu ECLA podgrupe koja je
predstavljena znakovima koji se sastoje od cifara i slova (npr.
B65D81/00B1B ili A23B4/005F4).
- 199 -
Kada je ECLA klasifikacija data u vidu dokumenta, klasifikacija je
automatski usmerena na familije članova (dokumenta koja imaju jednake
prioritete) dokumenta koji su već klasifikovani u ECLA. Ako se sadržaj
pojedinačnog dokumenta razlikuje od dokumenata koji su prvo klasifikovani,
istraživač se može da odluči za različitu ECLA klasu.
Proračunato je da je negde oko 90% dokumenta koje je klasifikovano pod
ECLA, uključeno u klasifikaciju u roku od 8 meseca od dana njihovog
publikovanja. U martu 2007.godine, 29,5 miliona dokumenata je imalo
ECLA klasu.
INPADOC vrsta kodova
Tabela Kind kod 58 strana. Click here for a table containing the
different codes used for the different publication levels in the countries
covered. Za više informacije možete kontaktirati INPADOC Tehničku
podršku u Beču ili na mejl: [email protected]
INPADOC zakonski status
Objašnjenja postojećih kodova su data “Zakonski statusni kodovi na
Engleskom
jeziku”.
"Legal
status
codes
in
English".
http://documents.epo.org/projects/babylon/rawdata.nsf/0/8E539B634AD311
83C1257490002B3D28/$File/le-codes-en0830.txt
Zakonska kodna klasifikacija je data u “Klasifikacija nedavno
korišćenih PRS kodova”. "Classification of recently used PRS codes" .
http://documents.epo.org/projects/babylon/eponet.nsf/0/85A1BA887042D7F
CC12572AE00349804/$File/prs_class_0403.xls
Klasifikacija nedavno korišćenih PRS kodova
Vrsta
datoteke
XLS
XLS
XLS
XLS
XLS
XLS
XLS
Veličina
datoteke
607 KB
601 KB
572 KB
568 KB
558 KB
539 KB
536 KB
Poslednje updejtovanje
Download
July 2007 - June 2008
April 2007 - March 2008
January - December 2007
March - September 2007
January - June 2007
October 2006 - March 2007
July 2006 - December 2006
download
download
download
download
download
download
download
- 200 -
Vrsta
datoteke
XLS
XLS
XLS
XLS
XLS
XLS
XLS
XLS
XLS
XLS
XLS
Veličina
datoteke
526 KB
654 KB
670 KB
63 KB
60 KB
60 KB
61 KB
54 KB
60 KB
61 KB
63 KB
Poslednje updejtovanje
Download
April 2006 - September 2006
January 2006 - June 2006
October 2005 - March 2006
April 2005 - September 2005
July 2005 - December 2005
January - June 2005
October 2004 - March 2005
July - December 2004
April - September 2004
January - June 2004
September 2003 - March 2004
download
download
download
download
download
download
download
download
download
download
download
Pronalazač
Pronalazač je osoba čije ime je navedeno u patentnoj prijavi kao
pronalazač. Može postojati više od jednog pronalazača. Pronalazač takođe
može biti i prijavljivač/aplikant.
Pronalazač se piše u formatu koji se sastoji od imena i prezimena (npr. Pera
Perić).
Pretraga se može vršiti najmanje sa jednom, a maksimalno sa četiri
reči. Ukoliko se unese u pretragu više od jedne reči, biće izlistani samo
dokumenti koji sadrže te reči (npr. Pera Perić). U pretrazi po defaultu
operator je AND.
Pronalazač i aplikant su nazivi koji nisu u potpnosti standardizovani.
Međunarodna patentna klasifikacija (International Patent
Classification /IPC/)
Tehnički sadržaj patentnog dokumenta je klasifikovan u skladu sa
Međunarodnom patentnom klasifikacijom IPC-om.
Kompletan IPC može biti pronađen na veb sajtu WIPO.
- 201 -
http://www.wipo.int/classifications/ipc/ipc8/?lang=en
B
SECTION B — PERFORMING
OPERATIONS; TRANSPORTING
C
SECTION C — CHEMISTRY;
METALLURGY
D
SECTION D — TEXTILES; PAPER
E
SECTION E — FIXED
CONSTRUCTIONS
F
SECTION F — MECHANICAL
ENGINEERING; LIGHTING;
HEATING; WEAPONS; BLASTING
G
SECTION G — PHYSICS
H
SECTION H — ELECTRICITY
Klasifikacioni simbol je definisan na sledeći način: oznake koje
označava IPC sekciju (npr.A), dalje postoje brojevi (dve cifre) koje
označavaju IPC klasu (npr. A63), onda oznaka IPC podklase (A63B). Broj
(promenljiva, 1-3 cifre) označava IPC glavnu grupu (npr. A63B49), zatim ide
kosa crta "/" i na kraju broj (promenljiva, 1-3 ciftre) koji označava IPC
podgrupu (npr. A63B49/02).
Vrste kodova
- 202 -
Za različite zemlje postoje različite vrste kodova. Za neke zemlje,
ukoliko znate vrstu koda, treba da ga navedete na kraju navedenih brojeva u
upitu npr.ES1005422U. Ove zemlje su: Austrija (AT), Čile (CL), Kina (CN),
Danska (DK), Finska (Fi), Nemačka (DE), Japan (JP), Koreja (KR),
Norveška (NO), Poljska (PL), Rumunija (RO), Srbija i Crna Gora (YU),
Španija (ES), Švedska (SE), Tajvan (TW), Holandija (NL) i Turska (TR).
Više inofrmacija o vrstama kodova se može dobiti u WIPO knjizi.
Zakonski status promene podataka
Kao i u ostalim bazama podataka patetnat INPADOC mora da pristupa
korekcijama unetih podataka u skladu sa patentnom kancelarijom, a najčešće
se one odnose na zastarelost podataka. Praktično, interval dostavljanja
bibliografskih ili zakonskih podataka mogu se značajno razlikovati od zemlje
do zemlje u odnosu na vremenski period na koji se oni odnose. Pre nego što
koristite bilo kakve podatke iz baze preporučljivo je da proverite vremenska
kašnjenja za geografsku oblast za koju su ti podaci vezani. Ove vrste
informacija možete pronaći u korisnim PFS i PRS statistikama na Internetu,
koji se ažuriraju sedmično i sadrže indikatore nedostajućih ili kašnjućih serija
dokumenata.
Ograničenja
[email protected]® ima sledeća ograničenja:
-Maksimum od 4 termina pretrage po polju
-Maksimum od 21 termin pretrage i 20 operatora po masci
-Termini pretrage u polju apstrakt moraju biti napisani na Engleskom
jeziku
-Kada se kombinuju polja pretrage default operator je AND i on se ne
može promeniti
-Ograničenja u pogledu korišćenja zaokruživanja
-Nije moguća pretraga van granica datuma
-Karakteri kao što su apostrofi, kose crte i znakovi navoda ne mogu se
koristiti. Umesto njih se koriste prazna mesta
-Sva dokumenta nemaju apstrakte, naslove, Evropsku ili Međunarodnu
klasifikaciju na Engleskom jeziku (proverava se pokrivenost)
-Različite maske za pretragu zavise od baze podataka koju pretražujete
-Maksimalno 500 pronađenih dokumenta od kojih je 15 u listi u
proširenom ili 30 u kompaktnom format
-Samo dokumenti koji sadrže više od 50 strana mogu biti preuzeti ili
štampani u jednoj iteraciji pretrage
- 203 -
-Samo 20 dokumenta može biti držano u “Mojoj patentnoj listi” po
godini
-Nije moguće držati XP dokumente u “Mojoj patentnoj listi”
-Nije moguće pronaći XP dokumente po imenu autora ili ograničiti
pretragu samo na XP dokumente
-Nisu omogućene nikakve statističke analize
-Nije obezbeđena za korisnike istorija pretrage baze podataka
-Za kompleksnije pretrage, moćan mehanizam pretrage koji je dat na
ESPACE® CD-ROM and DVD databases je izuzetna dopuna pretrazi koja
se obavlja putem Internet resursa
Mozaici
Mozaici su kolekcije malih slika crteža dokumenata. Zbog toga što su
ovi prikazi mnogo manji od originalne veličine strana, veoma je lako
manipulisati sa njima u modu mozaik pregleda. Može se izvršiti pregled šest
figura po strani.
Da bi se video mozaik u originalnoj veličini neophodno je kliknuti na
fasciklu “Originalan document”.
Da bi se snimio mozaik, kao dokument, neophodno je kliknuti na
fasciklu “Snimi ceo dokument” i pratiti instrukcije na ekranu.
Crteži ilustruju tehničke detalje koji su vezani za svaki pojedničani
pronalazak. Oni obično sadrže brojeve refernci ili znakove koji su navedeni u
opisu pronalaska a sve u cilju da se isti što detaljnije opiše.
Ne-patentna literatura (Non-patent literature /NPL/)
EPO pretraga dokumenata uključuje patentnu literature i bilo koji drugu
štampanu ili ne štampanu literaturu koja je tehnički relevantna za patentno
garantovane procedure. Ne-patentna literatura je označane sa NPL
referentnim brojevima. Ona ima format isti kao broj publikacije, ali umesto
koda zemlje XP znaci se koriste.
Na [email protected]®, prilikom pretrage, dokumenti ne-patentne literature
(XP dokumenti) se prikazuju samo ako su ispunjeni sledeći uslovi:
-Klasifikovanost korišćenjem Evropskog klasifikacionog sistema
-Citiranost u izveštajima pretrage koji su sačinjeni od strane EPO
Jedino dokumenti koji zadovoljavju oba gore navedena kriterijuma će
vam stajati na raspolaganju.
Bibliografski podaci se sastoje od broja dokumenta (NPL referentni
broj), datuma publikovanja, ECLA simbola i ,kada je to omogućeno, URL
adrese citiranosti kao spoljenjeg izvora na Internetu.
- 204 -
Referentni broj ne-patentne literature
Referentni broj ne-patentne literature, NPL referentni broj, je broj koji
je dodeljen ne-patentnom (XP) dokumentu.
Format XP broja je sledeći:
XP broj mora imati 9 cifara (npr. XP000000001, XP000123456).
Na [email protected]®, samo dokumenti koji su klasifikovani i/ili citirani i
izveštajima pretrage EPO sun a raspolaganju.
Nije moguće pronaći XP dokument po imenu autora i nije moguće
ograničiti pretragu samo na XP dokumente.
Kada vršite pretragu nekog specifičnog članka, morate navesti NPL
referentni broj u polju “Broj publikacije”.
Brojevna pretraga
Ukoliko ste pronašli broj (npr. u nekom članku ili magazine) ali ne
znate šta on predstavlja (aplikaciju, publikaciju, prioriteni NPL referentni
broj na primer) ili iz koje zemlje potiče, možete koristiti funkciju “Brojevna
pretraga” da biste došli do odgovarajućih dokumenata.
Sve što treba da uradite je da unesete broj u prikazanu masku na
ekranu. U zavisnosti od mogućnosti, rezultati pretrage mogu sadržati
bibliografske podatke, opis, prava, mozaike, originalne dokumente (u
faksimil modu), INPADOS zakonski status i INPADOC familiju patenata.
Patentne familije
Uopšetno govoreći, patentne familije predstavljaju grupe patenata, koji
se odnose jedan na drugi, u smislu prioriteta svakog pojedinačnog patentog
dokumenta.
Na [email protected]® patentna familija je definisana kao poređenje svih
dokumenata koji imaju isključivo isti prioritet ili kombinciju prioriteta
(jednostavna familija). Štaviše, dublje analize traženih patentnih dokumenata
mogu dovesti do definicije specifičnih prioriteta kao “ne-aktivnih”. To se
dešava u slučajevima, kada ovi sepcifični prioriteti su ignorisani kada se
građene jednostavne familije.
INPADOC patentna familija je definisana kao pronalaženje svih
dokumenata koji se distribuiraju direktno ili indirektno (npr. preko trećeg
dokumenta) najmanje po prioritetu. Ovo uključuje sve patentne dokumente
- 205 -
koji su rezultat patentnih prijava iz patentnih kancelarija i istih patentih
prijava unutar prioritetne godine patetnih kancelarija u bilo kojoj drugoj
zemlji.
Članovi jednostavnih patentnih familiju automatski preuzimaju ECLA
simbol dokumenata koji je prvo klasifikovan u ECLA.
PATLIB
PATLIB centri obezbeđuju korisnicima pretragu patentnih informacija
na domaćem i međunardnom nivou u odgovarajućim bazama podataka.
Naravno, u zavisnosti od zemlje do zemlje, mnogi centri obezbeđuju
informacije vezane za druga prava intelektualne svojine kao što su žigovi,
robne marke i modeli. Osoblje koje radi u PATLIB centrima omogućuje
korisnicima i napredne pretrage koristeći patentne informacije iz
specijalizovanih biblioteka PATLIB centra.
Mnogi centri organizuju različite patentne module tipa radionica ili
programa obuke vezanih za patente za njihove korisnike. Neki od njih
pružaju i zakonske savete u vezi sa pravima intelektualne svojine. Veliki broj
centara su razvili svoje posebne usluge i proizvode.
PATLIB centri se koriste od strane studenata, pronalazača, istraživača,
malih i srednjih preduzeća, patentnih agenata i opšte javnosti.
Broj publikovanja
Broj publikovanja je broj koji je dodeljen patentnoj prijavi prilikom
publikacije. Broj publikovanja se obično sastoji od koda zemlje (dva znaka) i
serijskog broja (promenljiva, jedna do dvanaest cifara) (npr.
DE202004009768).
Brojevi publikovanja u USA patentnim prijavama sastoje se od 20
oznaka (npr. US2004046892). Normalno jedino broj prvog nivoa publikacije
je u pretrazi.
Format PCT (WO) brojeva publikovanja od 1978 do 30/06/2002 bio je
WOYYnnnnn (2 godišnje cifre i 5 numera). Onda je format promenjen od
1/7/2002 u oblik WOYYnnnnnn (2 godišnje cifre i 6 numera) i od 1/1/2004
format je WOYYYYNNNNNN (4 godišnje cifre i 6 numera). Za neke
zemlje, ukoliko znate vrstu koda, je preporučljivo da dodate broju
publikovanja da bi ste lakše došli do traženog dokumenta (npr.
ES1005422U). Ove zemlje su: Austrija (AT), Čile (CL), Kina (CN),
Nemačka (DE), Danska (DK), Španija (ES), Finska (FI), Japan (JP), Koreja
(KR), Holandija (NL), Norveška (NO), Poljska (PL), Rumunija (RO),
Švedska (SE), Turska (TR), Tajvan (TW) i Srbija i Crna Gora (YU).
- 206 -
U polju “Broj publikovanja”, možete uneti maksimalno četiri cifre koje
će
automatski
biti
podeljene
default
operatorom
OR.
Prilikom unošenja broja publikovanja ne ostavljajte prazan prostor između
koda zemlje i broja.
Kada vršite pretragu dokumenata ne-patentne (XP) literature, morate
uneti NPL referenti broj u polje “Broj publikovanja”.
Prioritetni broj
Prioritetni broj je broj prijave i odnosi se na pravo koje je za nju
vezano. On se sastoji od koda zemlje (dve oznake), datuma prijave (četiri
oznake) i serijskog broja (promenljiva, sedam cifara). Serijski brojevi koji
imaju manje od sedam cifara mogu biti zaokruženi dodavanjem nepostojećih
nula (npr. GB19950008026).
Datum publikovanja
Datum publikovanja je datum kada patentna prijava prvi put
publikovana. To je datum kada je patentna prijava prvi pusta data na uvid
javnosti.
Datum publikovanja u Euro-PCT prijavama se prikazuje u sekciji
“Bibliografski podaci”. Datum publikovanja se može uneti u pretragu u
nekom od sledeća četiri formata:
-Ukoliko unesete 19961023, biće izlistani patentni dokumenti
publikovanai 23 oktobra 1996. Celokupan datum publikovanja (yyyymmdd)
se sastoji od godine publikovanja (četiri cifre), meseca publikovanja (dve
cifre) i dana publikovanja (dve cifre)
-Ukoliko unesete 199610, biće izlistani patentni dokumenti publikovani
u oktobru 1996. Parcijalna publikacije datuma, uključuje mesec (yyyymm), i
sastoje se od godine publikovanja (četiri cifre) i meseca publikovanja (dve
cifre)
-Ukoliko unesete 1996, biće izlistani patentni dokumenti publikovani u
1996. Parcijalna publikacija datuma, uključuje samo godinu (yyyy), i odnosi
se na godinu publikovanja (četiri cifre)
-Datum publikovanja, takođe može biti predstavljen u formatu koji
sadrži kose crte: dan publikovanja (dve cifre) pa kosa crta, mesec
publikovanja (dve cifre) pa kosa crta i godina publikovanja (četiri cifre)
(npr.23/10/1996).
Zbog ograničenja sistema, nije moguće zadavati pretragu koja je vezana
za odgovarajuće vremenske interval datuma.
- 207 -
Lista rezultata pretrage
Kao rezultat uspešne pretrage, nastaće i odgovarajuća lista rezultata
pretrage.
Dobijena lista sadrži informacije sledeće strukture:
-Kriterijum pretrage koji je korišćšen
-Broj dokumenata koji je pronađen, a odnosi se kriterijum pretrage
-Rezultate (u skraćenom i proširenom formatu pregleda), prikazane po
naslovima i korespondirajućim bibliografskim podacima
Maksimalno 100.000 rezultata može biti pronađeno po upitu, a samo
500 od njih će biti prikazano i to 15 u proširenom formatu pregleda.
Klikom miša na taster “Sledeća”, narednih 15 dokumenata će biti
izlistano.
Ukoliko izaberete kompaktni format pregleda, 30 patentnih
dokumenata uključujući njihove naslove, brojeve publikovanja i datume
publikovanja će biti prikazane na ekranu pretrage u isto vreme.
Sa druge strane u proširenom načinu pregleda prostor za prikazivanje
imena/simbola je ograničen.
Nisu sva dokumenta u bazi podataka sa naslovom ne Engleskom jeziku.
Ova dokumenta se u rezultatima pretrage predstavljaju sa njihovim
originalnim naslovima.
Selektovanjem bilo kog naslova doći ćete do detaljnih informacija
vezanih za pojedinačni dokument.
Klikom miša na ne-patentnu literature (XP) dokumenta, kao rezultat na
ekranu dobićete novootvoreni prozor, sa prikazom bibliografski podataka, i
tamo gde je to moguće linkom na eksternog provajdera.
Takođe je moguće da se otvori jedan ili više prozora da bi se omogućio
višestruki pregled dokumenata u isto vreme. Jednostavnim desnim klikom
miša na naslov, na primer, i selektovanjem opcije “Otvori u novom prozoru”.
Naslov
Naslov je jednostavan, kratak tekst (obično jedna rečenica) koja opisuje
sadržaj prijave. Naslov može biti prevod na Engleski jezik, teksta koji nije
izvorno napisan na Engleskom jeziku.
[email protected]® sadrži podatke o više od 60 miliona patenata iz 85
različitih zemalja širom sveta. 30,5 miliona ovih pateata sadrži naslove
napisane na Engleskom jeziku.
Unutar polja “Naslov”, možete uneti samo jednu reč napisanu na
Engleskom jeziku (npr. bicikla) ili maksimalno četiri.
Ukoliko unesete više od jedne reči (npr. oblik bicikla), samo oni
dokumenti koji sadrže obe ove reči u svom kontekstu. Međutim, ukoliko u
- 208 -
polje pretrage unesete frazu “oblik bicikle”, pod znacima navoda, kao
rezultat pretrage će te dobiti samo dokumenta u kojim sa traženi pojam nalazi
u gore navedenom redosledu.
Apostrofi, kose crte i specijalni znaci se ne mogu koristiti u polju
pretrage i umesto njih se koriste prazni prostori.
Važno je da imate u vidu da naslovi patetnih dokumenata nisu uvek
ekplicitno dati. Zbog toga vam preporučujemo da termine pretrage unosite u
polje “Apstrakt”.
Nemaju sva dokumenta u bazi podataka naslove napisane na
Engleskom jeziku. Ova dokumenta će u rezultatima pretrage biti prikazana sa
njihovim originalnim naslovom.
Skraćivanje unošenja pojmova /Truncation/
Da biste proširili vašu pretragu možete koristiti specijalne znake da
biste uključili na primer, pluralne oblike reči ili alternativne sinonime.
Postoje tri vrste ovih znakova, koji vam stoje na raspolaganju:
-zvezdica (*)- zamena za karaktere bilo koje dužine (standardni
specijalni znak na Internetu)
-znak pitanja (?)- zamena za nulu ili jedan karakter
-znak taraba (#)- zamena za tačno jedan karakter
Na primer, da bi se pronašli patenti koji imaju u naslovu automobil ili
automobili, u polju za pretragu kucati automobil?.
Korišćenje gore navedenih specijalnih načina označavanja ima i
odgovarajućih ograničenja, a ona su sledeća:
-Specijalni znaci ne mogu biti korišćeni na sledeći način (bo?a nije
dozvoljeno)
-Specijalni znaci mogu biti korišćeni samo u poljima “Naslov”,
“Naslov apstrakta”, “Pronalazač” ili “Podnosilac prijave/Aplikant”
-Mora postojati najmanje dva alfanumerička simbola ispred specijalnog
znaka (npr. bo##). Maksimlano tri specijalna simbola mogu biti korišćena
(npr. bo???, pa kao rezultat dobijamo boja, bojeno i sl.).
-Mora postojati najmanje tri alfanumerička simbola ispred specijlnog
znaka *
Koliko često se ažurira baza podataka patenata?
Brzina kojom se dokumenti unose u bazu podataka patenata se razlikuje
od zemlje do zemlje. Patentna dokumentacija koja se odnosi na zemlje koje
zadovoljavaju PCT minimalnu dokumentaciju, dospeva u bazu u roku od
sedam dana od datuma publikovanja, zbog toga što se EPO baze podataka
- 209 -
ažuriraju sedmično i većina patentnih kancelarija objavljuje patentne prijave
jednom sedmično.
GPDC (Global patent data coverage) izveštaj obezbeđuje i podatke
vezane za vreme a koji se nalaze u EPO bazi podataka.
Dokumenti se unose u bazu podataka sa sledećim, mogućim poljima
pretrage: broj prijave, prioritetni broj, broj publikovanja, datum
publikovanja, pronalazač, podnosilac prijave i međunarodna patenta klasa
(international patent class /IPC/).
Ukoliko je to moguće, apstrakti patentnih prijava napisanih na
Engleskom jeziku, se unose u bazu podataka, u proseku jedan mesec nakon
datuma publikovanja. Ako je apstrakt patentne prijave publikovan na jeziku
koji nije Engleski, originalni apstrakt će biti preveden na isti.
Evropska klasifikacija (The European classifications /ECLA/) je takođe na
raspolaganju nekoliko meseci nakon datuma publikovanja. Sa najnovijim
dokumentima, naravno, kriterijum pretrage se mora pažljivo koristiti.
Na narednim slikama biće prikazani primeri: patentne zaštite u Evropskoj
uniji, i patentne zaštite u SAD. Takođe biće prikazana i Evropska patent
specifikacija i Evropski izveštaj o pretrazi.
- 210 -
Primer patentne zaštite u Evropskoj uniji195
195
Dott.Ing. Raffaele Borrelli, Patents, Trade Marks & Design, Uvodno predavanje,
Zbornik radova sa Naučnog skupa, Regionalna privredna komora Užice, 28.mart 2008
- 211 -
Primer patentne zaštite u SAD
- 212 -
Evropska patent specifikacija
- 213 -
- 214 -
7.2.UPUTSTVO
o načinu sastavljanja prijave za zaštitu pronalaska u Srbiji
Zakonom o patentima (''Službeni list SCG'', br. 32/04), kao i Uredbom o
postupku za pravnu zaštitu pronalazaka (''Službeni list SCG'', br. 62/04), propisan je
postupak podnošenja prijave za zaštitu pronalaska Zavodu za intelektualnu svojinu
(u daljem tekstu: Zavod), koji je u sažetom obliku izložen u ovom uputstvu196.
Prijava za zaštitu pronalaska se podnosi u pismenom obliku na srpskom
jeziku, u tri primerka, i to neposredno u pisarnicu Zavoda ili poštom na adresu:
Zavod za intelektualnu svojinu, Kneginje Ljubice 5, Beograd.
Za svaki pronalazak se podnosi posebna prijava.
SASTOJCI PRIJAVE ZA ZAŠTITU PRONALASKA
Prijava za zaštitu pronalaska mora da sadrži sledeće sastojke i oni treba da
budu izloženi po navedenom redosledu:
I zahtev za priznanje patenta
II opis pronalaska
III patentni zahtev (naznačenje šta je u pronalasku novo
i šta podnosilac prijave zahteva da se zaštiti patentom)
IV kratak sadržaj suštine pronalaska (apstrakt)
V nacrt na koji se poziva opis i patentni zahtev
Uz prijavu za zaštitu pronalaska se podnosi:
1. punomoćje, ako je prijava podnesena preko zastupnika;
2. potvrda o izlaganju pronalaska na međunarodnoj izložbi, ako je
pronalazak izlagan;
Potvrdu da je u pitanju zvanično priznata izložba (sajam) međunarodnog
karaktera izdaje nadležni organ zemlje članice Međunarodne unije za zaštitu
industrijske svojine. Potvrdu da je izložba (sajam) održana u Srbiji zvanično
priznata izložba (sajam) međunarodnog karaktera izdaje Privredna komora Srbije.
Podnosilac prijave je dužan da potvrdu dostavi u roku od 4 meseca od dana
podnošenja prijave. Potvrda sadrži podatke o mestu i vremenu održavanja izložbe,
izjavu da je taj pronalazak
bio izlagan na izložbi i da je izložba međunarodnog karaktera. Potvrda se
podnosi ako nije prošlo više od 6 meseci od dana zatvaranja izložbe do dana
podnošenja prijave.
3. overen prepis prve prijave, odnosno ranijih prijava, ako je zatraženo
pravo prvenstva iz člana 33, odnosno 35. Zakona. Overen prepis prve prijave,
196
www.yupat.gov.yu., 12 Oktobar, 2008.
- 215 -
odnosno ranijih prijava, mora se dostaviti Zavodu u roku od 3 meseca od dana
podnošenja zahteva za priznanje prava prvenstva.
4. izjava o osnovu sticanja prava na podnošenje prijave, ako podnosilac
prijave nije pronalazač ili nije jedini pronalazač;
5. dokaz o deponovanju biološkog materijala, ako je taj materijal
deponovan;
6. popis nukleotidnih odnosno aminokiselinskih sekvenci, ako prijava
sadrži otkrivanje jedne nukleotidne odnosno aminokiselinske sekvence ili više njih;
7. izjava pronalazača, ako ne želi da bude naveden u prijavi;
8. dokaz o uplati takse za prijavu (primerak uplatnice) i
9. izjava o zajedničkom predstavniku, ako postoji više podnosilaca prijave.
Opšte napomene o sastojcima prijave za zaštitu pronalaska
Sastojci prijave moraju biti podobni za direktno umnožavanje kod pripreme za
štampu i za ofset štampu i mikrofilmovanje u neograničenom broju primeraka.
Listovi moraju biti otporni na cepanje, gužvanje i nabiranje. Listovi prijave ne mogu
sadržati tekst na poleđini lista.
Listovi su formata A4 papira (29,7 x 21 cm) koji je bele boje, gladak, bez
sjaja, jak, savitljiv i dugotrajan. Svaki list se koristi tako da su gornja i donja strana
lista kraće strane formata (tzv. ''visoki format'').
Svaki od sastojaka prijave za zaštitu pronalaska (zahtev za priznanje prava,
opis pronalaska, patentni zahtev, nacrt i apstrakt) mora započinjati na novom listu.
Listovi moraju biti međusobno spojeni tako da ih je lako prelistavati, izdvajati i
ponovo spajati.
Dozvoljene margine na listovima koji ne sadrže slike nacrta iznose:
gornja strana lista........................................minimum 2 cm, maksimum 4 cm
leva strana lista...........................................minimum 2,5 cm, maksimum 4 cm
desna strana lista.........................................minimum 2 cm, maksimum 3 cm
donja strana lista..........................................minimum 2 cm, maksimum 3 cm
U trenutku podnošenja prijave margine na listovima moraju biti potpuno
prazne.
Svi listovi u prijavi moraju biti numerisani rastućim arapskim brojevima koji
se stavljaju na sredini gornje strane lista, ali ne na marginu.
Zahtev za priznanje prava, opis pronalaska, patentni zahtev i asptrakt moraju
biti štampani ili otkucani mašinom. Samo se grafički simboli i oznake i hemijske i
matematičke formule, ako je to neophodno, mogu upisati rukom. Razmak između
redova otkucanog teksta mora iznositi 1,5.
Visina velikih slova u tekstu ne može biti manja od 0,21 cm, pri čemu otisak
slova na listu mora biti tamne i neizbrisive boje.
Zahtev za priznanje prava, opis pronalaska, patentni zahtev i apstrakt ne
smeju sadržati crteže. Opis pronalaska, patentni zahtev i apstrakt mogu sadržati
hemijske ili matematičke formule, a opis pronalaska i apstrakt -tabele. Patentni
zahtev može sadržati tabele samo ako je suština pronalaska takva da je poželjno
korišćenje tabela. Tabele i hemijske ili matematičke formule mogu biti prikazane u
- 216 -
''poprečnom formatu'' ako se u ''visokom formatu'' ne mogu prikazati na
zadovoljavajući način. Listovi na kojima su tabele i hemijske i matematičke formule
prikazane u tom ''poprečnom formatu'' postavljaju se tako da se zaglavlje tabele ili
formula nalazi na levoj strani lista.
Vrednosti fizičkih veličina se obavezno iskazuju u jedinicama Međunarodnog
sistema jedinica (SI). Za matematičke, hemijske i molekularne formule i atomske
mase upotrebljavaju se simboli, kao i tehnički izrazi i znaci koji su prihvaćeni i
uobičajeni u predmetnoj oblasti tehnike. Terminologija, znaci i simboli moraju se
dosledno upotrebljavati u celom tekstu prijave za zaštitu pronalaska.
Svi podnesci koji se naknadno dostavljaju, moraju biti potpisani.
Tekst prijave treba da bude sa minimalnim brojem grešaka, bez dopunjavanja,
precrtavanja ili ispisivanja između redova.
I Zahtev za priznanje prava .
Zahtev za priznanje patenta sadrži:
1. izričito naznačenje da se zahteva priznanje patenta;
2. podatke o podnosiocu prijave: ime, prezime i adresa, ako je u pitanju
fizičko lice, odnosno firma i sedište, ako je u pitanju pravno lice;
3. podatke o pronalazaču: ime, prezime i adresa, ili naznačenje da pronalazač
ne želi da bude naveden u prijavi;
4. naziv pronalaska, koji mora jasno i sažeto da izrazi tehničku suštinu
pronalaska i koji ne sme da sadrži izmišljene i komercijalne nazive, žigove, imena,
šifre, skraćenice uobičajene za pojedine proizvode i slično;
5. podatke o zastupniku: ime, prezime i adresa ako je u pitanju fizičko lice,
odnosno firma i sedište ako je u pitanju pravno lice;
6. naznačenje jednog od podnosilaca prijave kao zajedničkog predstavnika,
ako postoji više podnosilaca prijave;
7. podatke o izlaganju na međunarodnoj izložbi, ako je pronalazak bio
izlagan;
8. broj prvobitne prijave, u slučaju podnošenja izdvojene prijave;
9. broj osnovne prijave, odnosno osnovnog patenta, u slučaju podnošenja
dopunske prijave;
10. podatke o ostalim delovima prijave (broj stranica opisa pronalaska, broj
patentnih zahteva i broj slika nacrta) i prilozima uz prijavu, shodno članu 3. Uredbe
i
11. potpis podnosioca zahteva ili njegovog zastupnika.
Ovi podaci se navode na obrascu P-1, koji se može dobiti u pisarnici Zavoda
ili se može preuzeti na internet adresi Zavoda: www.yupat.gov.yu.
Na prijave malog patenta shodno se primenjuju odredbe Uredbe, osim ako
Zakonom ili navedenom Uredbom nije drukčije izričito propisano.
Podnosilac prijave za zaštitu pronalaska dužan je da obaveštava Zavod o
promenama svoje adrese, odnosno sedišta, pozivajući se na broj prijave patenta (Pbroj), odnosno na broj prijave malog patenta (MP-broj).
- 217 -
Svi podnesci koje podnosilac prijave dostavlja Zavodu u vezi sa prijavom za
zaštitu pronalaska moraju sadržati P-broj, odnosno MP-broj.
II Opis pronalaska
Opis pronalaska ima za cilj da o pronalasku pruži dovoljno tehničkih podataka
koji omogućavaju prosečnom stručnjaku iz određene oblasti tehnike da praktično
primeni pronalazak, kao i da omogući čitaocu uvid u doprinos stanju tehnike koji je
pronalazač ostvario pronalaskom.
Opis pronalaska treba da bude sastavljen na sledeći način:
Na sredini gornjeg dela prve strane opisa treba navesti naziv pronalaska.
Opis predmeta pronalaska se izlaže sledećim redosledom:
a) Oblast tehnike na koju se pronalazak odnosi
Opis pronalaska počinje naznačenjem oblasti tehnike iz koje je pronalazak, uz
navođenje oznake po Međunarodnoj klasifikaciji patenata, ako je podnosiocu
prijave poznata.
b) Tehnički problem
U ovom delu treba precizno definisati tehnički problem za čije se rešenje traži
patentna zaštita. Tehnički problem podrazumeva bilo koji problem čije je rešenje
tehnički izvodljivo ili primenljivo u industrijskoj ili drugoj delatnosti putem
ponovljene reprodukcije.
Tehnički problem treba da proizilazi iz analize nedostataka poznatih rešenja i
stanja tehnike (npr. tehnički problem se može definisati na sledeći način: ''kako
rukom podesiti istovremeno željenu visinu i položaj sedišta za vozača automobila, a
da se pri tome ne ugrozi bezbednost vožnje'').
c) Stanje tehnike
U ovom delu opisa potrebno je dati prikaz i analizu poznatih rešenja kojima je
tehnički problem rešavan, a koja su poznata podnosiocu prijave, pri čemu treba
izneti i nedostatke tih rešenja, koji se otklanjaju pronalaskom. Poželjno je citiranje
patentnih dokumenata i drugih izvora koji se odnose na opisano stanje tehnike.
d) Izlaganje suštine pronalaska
U ovom delu opisa ukratko (u opštim crtama) se izlaže suština pronalaska na
način da se tehnički problem i njegovo rešenje mogu razumeti, uz naglašavanje u
čemu je novost pronalaska u odnosu na rešenja sadržana u stanju tehnike.
e) Kratak opis slika nacrta
- 218 -
Ako prijava sadržinacrt pronalaska, sadržaj slika koje čine nacrt treba ukratko
opisati, npr:
- slika 1 prikazuje kućište transformatora, pogled odozgo
- slika 2 prikazuje bočno uzvišenje kućišta
- slika 3 prikazuje kraj uzvišenja kućišta u pravcu strelice ''x'' sa slike 2
- slika 4 prikazuje poprečni presek kućišta napravljen kroz presek A-A sa
slike 1.
f) Detaljan opis pronalaska
U ovom delu opisa izlaže se detaljan opis bar jednog načina ostvarivanja
pronalaska. Normalno, to treba da bude najbolji način za izvođenje pronalaska,
poznat podnosiocu prijave.
Opis mora otkriti svaku karakteristiku neophodnu za primenu pronalaska sa
svim potrebnim detaljima, tako da je svakom prosečnom stručnjaku u određenoj
oblasti tehnike očigledno kako se taj pronalazak može uspešno primeniti u praksi. U
mnogim slučajevima jedan jedini primer izvođenja je dovoljan. Ali tamo gde
patentni zahtevi pokrivaju široku oblast, treba dati niz primera ili opisati ostala
varijantna rešenja koja pokrivaju čitavu oblast obuhvaćenu patentnim zahtevima.
Rešenje tehničkog problema izloženo u opisu pronalaska mora biti potpuno
određeno. Sve bitne karakteristike pronalaska moraju biti izložene tako da isključuju
proizvoljnosti i pretpostavke.
Detaljno opisivanje tehničkog rešenja vrši se pozivanjem na oznake sa nacrta.
Kada je u opisu neophodno pozvati se na elemente sa nacrta, treba se pozvatina
naziv elementa, kao i na njegov broj. Na primer, pozivanje ne sme da bude u formi
''3 je povezan sa 5 preko 4'', već ''otpornik 3 je povezan sa kondenzatorom 5 preko
prekidača 4''. U pogledu pozivnih oznaka (slovnih ili brojnih) opis, patentni zahtev i
nacrt moraju biti usaglašeni jedni s drugim. Pozivne oznake koje se ne nalaze u
opisu i zahtevima ne smeju se pojaviti na nacrtu i obrnuto. Iste karakteristike
pronalaska moraju u celoj prijavi biti označene istim pozivnim oznakama.
Ako se pronalazak odnosi na postupak, u opisu se moraju navesti sve njegove
bitne karakteristike (faze postupka, njihov redosled i uslovi pod kojima se izvodi
svaka faza) tako da se izvodljivost pronalaska može sagledati u celini, a dokazuje se
primerima izvođenja.
Ako se pronalazak odnosi na konstrukciju (uređaj, električna šema) nakon
detaljnog opisa konstrukcijskog rešenja sa pozivom na nacrt, kao dokaz
izvodljivosti, opisuje se i način funkcionisanja bitnih elemenata i konstrukcije u
celini.
Podnosilac prijave je dužan da u opisu obezbedi detaljno otkrivanje
pronalaska, jer ni jednom izmenom ili dopunom prijave, ne može da otkrije više od
onoga što je otkriveno u prijavi prilikom njenog podnošenja. Podnosilac prijave ima
pravo da dopuni ili izmeni po sopstvenoj inicijativi opis, patentne zahteve i
eventualno nacrt, pod uslovom da ne proširi predmet zaštite, samo do isteka roka za
odgovor na prvi rezultat ispitivanja Zavoda u pogledu suštine pronalaska. Dalje
dopune i izmene mogu da se vrše samo na traženje Zavoda.
- 219 -
g) Način industrijske ili druge primene pronalaska
U opisu pronalaska treba navesti jedan od načina na koji se pronalazak ''može
primeniti u industrijskoj ili drugoj delatnosti'', ako isti nije očigledan iz opisa ili iz
prirode pronalaska.
Opis pronalaska mora biti sastavljen prema gore iznetom načinu i redosledu,
osim ako zbog prirode samog pronalaska drugačiji način i redosled omogućavaju
bolje razumevanje i racionalniji prikaz pronalaska.
III Patentni zahtev
Iza opisa pronalaska, na posebnom listu, sa naslovom ''Patentni zahtev'',
postavljaju se jedan ili više zahteva, koji moraju biti sastavljeni tako da definišu
pronalazak isključivo njegovim tehničkim karakteristikama. Ako se prijavom traži
zaštita pronalaska malim patentom, postavlja se samo jedan nezavisan zahtev, koji
može biti praćen sa najviše dva zavisna zahteva.
Zahtevi moraju biti jasni, pojedinačno i u celini, i podržani tekstom opisa.
Sadržina zahteva ne sme se ponavljati.
Svaki zahtev mora biti sastavljen samo od jedne rečenice i ne može biti pisan
u paragrafima i stavovima, već mora predstavljati celinu. Zahtev počinje nazivom
pronalaska, koji mora biti isti kao u zahtevu za priznanje prava i u opisu, a zatim se
navode one tehničke karakteristike pronalaska koje u međusobnoj kombinaciji
pripadaju prethodnom stanju tehnike, a neophodne su za definisanje karakteristika
pronalaska za koje se traži zaštita. Zatim se, između zareza, stavlja izraz ''naznačen
time'' ili ''karakterisan time'', posle koga se navode tehničke karakteristike
pronalaska za koje se u kombinaciji sa tehničkim karakteristikama prethodnog
stanja tehnike traži patentna zaštita.
Uz svaki zahtev u kome su navedene bitne karakteristike pronalaska
(nezavisan zahtev) može se postaviti jedan ili više zavisnih zahteva koji se odnose
na specifična obeležja pronalaska.
Zavisan zahtev obuhvata sve karakteristike nekog drugog (zavisnog ili
nezavisnog) zahteva i, ako je to moguće, na početku sadrži upućivanje na drugi
patentni zahtev, nakon čega se navode dodatne karakteristike za koje se traži zaštita.
Svi zavisni patentni zahtevi koji se pozivaju na jedan ili više prethodnih patentnih
zahteva moraju biti grupisani tako da se lako odredi veza zahteva koji su u sprezi i
da se njihovo značenje u toj vezi može jasno protumačiti. Broj postavljenih zahteva
mora da odgovara prirodi pronalaska za koji se traži zaštita. Ako postoji više
zahteva, oni se moraju označiti po redosledu, arapskim brojevima.
Zahtevi se u pogledu tehničkih karakteristika pronalaska ne mogu, osim kad je
to neophodno pozivati na delove opisa ili nacrta (na primer: ''kao što je opisano u
delu... opisa'' ili ''kao što je ilustrovano na slici...nacrta'').
- 220 -
Kada prijava sadrži nacrt, tehničke karakteristike pronalaska navedene u
zahtevima, ako se razumljivost zahteva time povećava, označavaju se pozivnim
oznakama identičnim oznakama na nacrtu, smeštenim u zagrade.
U zahtev se ne mogu unositi nedovoljno precizni, nejasniili dvoznačni izrazi,
koji ne formulišu precizno bitne karakteristike pronalaska, na primer ''usko'', ''jako'',
''oko'', ''približno''. Međutim, takav izraz je prihvatljiv ako ima precizno i dobro
poznato značenje u stanju tehnike (npr. ''pojačalo visoke frekvencije'') ili ako se
koristi uz neku posebnu vrednost npr. ''oko 200°C”
Patentni zahtev u slučaju jedinstva pronalaska
Kada prijava patenta sadrži dva ili više pronalazaka tako međusobno
povezanih da ostvaruju jedinstvenu pronalazačku zamisao (čl. 22. st. 2 Zakona ''jedinstvo pronalaska'') prijava može sadržati više nezavisnih zahteva iste kategorije
(proizvod, postupak, uređaj, primena) ili više nezavisnih zahteva različitih
kategorija.
Tako na primer, jedna prijava može sadržati dva nezavisna zahteva za dva
odvojena, ali u tehničkom smislu međusobno povezana proizvoda, kao što su
odašiljač i prijemnik. Međutim, češći je slučaj da prijava sadrži više nezavisnih
zahteva u različitim kategorijama. Dopušteno je da jedna prijava sadrži:
a) pored nezavisnog zahteva za proizvod, nezavisni zahtev za postupak
posebno prilagođen za njegovu proizvodnju i nezavisan zahtev za primenu tog
proizvoda (npr. ''Postupak za dobijanje tetraciklina, jedinjenje date formule i
njegova primena'' biće zaštićen kroz tri nezavisna zahteva i odgovarajući broj
zavisnih zahteva) ili
b) pored nezavisnog zahteva za postupak, nezavisni zahtev za uređaj ili
sredstvo koji su posebno razvijeni za izvođenje tog postupka (npr. ''Postupak i
uređaj za zavarivanje limova'' biće zaštićen kroz dva nezavisna zahteva i
odgovarajući broj zavisnih zahteva) ili
c) pored nezavisnog zahteva za proizvod, nezavisni zahtev za postupak
posebno prilagođen za njegovu proizvodnju i nezavisni zahtev za uređaj ili sredstvo
koji su posebno razvijeni za izvođenje tog postupka (npr. ''Električni kabl, postupak
i uređaj za njegovu proizvodnju'' biće zaštićen kroz tri nezavisna zahteva i
odgovarajući broj zavisnih zahteva).
I druge kombinacije nezavisnih zahteva su moguće, a da se ne povredi uslov
za jedinstvom pronalaska.
Uz svaki nezavisni zahtev mogu se postaviti jedan ili više zavisnih zahteva,
zavisno od prirode pronalaska.
U oba navedena primera (više nezavisnih zahteva iste kategorije i više
nezavisnih zahteva različite kategorije) pronalaske povezuje jedinstvena
pronalazačka zamisao, tj. između njih postoji tehnička veza koja obuhvata jednu ili
više istih ili odgovarajućih posebnih tehničkih karakteristika. Veza između
proizvoda i postupka je u tome što postupak mora biti specijalno podešen za
proizvodnju proizvoda. Slično tome, uređaj ili sredstva moraju biti specijalno
prilagođena za izvođenje postupka.
- 221 -
Patentni zahtev za varijantna rešenja
Tamo gde se varijantna rešenja odnose na neke bitne karakteristike
pronalaska, može se tražiti zaštita prvo preko nezavisnog zahteva za osnovno
rešenje, a zatim daljim nezavisnim zahtevima za druga varijantna rešenja. Drugi i
sledeći nezavisni zahtevi za varijantna rešenja pozivaju se na prvi nezavisni zahtev
(npr. u formi: ''kućište prema patentnom zahtevu 1 i prema varijanti II, ''naznačeno
time''...).
Ovi zahtevi ne uključuju sve karakteristike prvog zahteva, već samo neke od
njih koje su zajedničke za osnovno i varijantno rešenje, i dodatne nove
karakteristike, specifične za odgovarajuću varijantu.
IV Apstrakt
U apstraktu se navodi naziv pronalaska i kratak sadržaj (rezime) suštine
pronalaska koji je prikazan u opisu, zahtevima i na nacrtu. Kratak pregled mora da
ukaže na oblast tehnike na koju se odnosi pronalazak i mora biti urađen tako da
omogući jasno razumevanje tehničkog problema, suštine rešenja tog problema i
osnovni način (načine) upotrebe pronalaska. Ako je potrebno, u apstraktu se može
navesti i hemijska formula koja, od svih formula sadržanih u prijavi, najbolje
karakteriše pronalazak. Apstrakt ne može sadržati crtež.
Sve glavne karakteristike pronalaska koje su navedene u apstraktu i
ilustrovane slikom, moraju biti praćene pozivnim oznakama u zagradi.
Apstrakt ne sme sadržati navode u vezi sa proizvoljnim osobinama i
vrednostima pronalaska, kao ni navode u vezi sa teoretskim mogućnostima primene.
Apstrakt mora biti tako sastavljen da može efikasno poslužiti kao instrument
za pretraživanje u određenoj oblasti tehnike, a posebno da se na osnovu njega oceni
potreba za uvidom u kompletnu prijavu pronalaska.
Ako prijava pronalaska sadrži nacrt, podnosilac prijave treba da naznači sliku
ili, izuzetno, više slika koje predlaže za objavljivanje uz apstrakt.
Apstrakt sadrži najviše 150 reči.
V Nacrt pronalaska
Nacrt pronalaska se prilaže na posebnim listovima, a ne kao sastavni deo
opisa. Nacrt se po pravilu izrađuje prema pravilima tehničkog crtanja, u
ortogonalnoj projekciji sa posebnim brojem preseka, a izuzetno, ako je to
neophodno, u aksonometriji, izometriji i sl.
Nacrt pronalaska se može izraditi i u vidu šema, uz korišćenje standardnih
simbola za odgovarajuću oblast tehnike. Dimenzije radne površine listova koji
sadrže nacrt ne smeju biti veće od 26,2 x 17 cm. Listovi ne smeju imati iscrtane
- 222 -
okvire koji ograničavaju radnu površinu crteža. Minimalne margine su na gornjoj
strani lista 2,5 cm, na levoj 2,5 cm, na desnoj 1,5 cm i na donjoj strani lista 1cm.
Nacrt mora biti urađen na sledeći način:
1) linije moraju biti izvučene tako da budu crne, dobro uočljive i neizbrisive, a
površine između njih se ne smeju bojiti ili tonirati,
2) poprečni preseci se označavaju šrafiranjem koje ne sme da ometa uočljivost
glavnih linija i pozivnih oznaka,
3) razmera i jasnoća slika moraju biti takvi da se na fotografskoj reprodukciji
sa umanjenjem od 2/3 mogu raspoznati sve pojedinosti,
4) svi brojevi, slova i pozivne oznake na slikama moraju biti jednostavni i
jasni i ne stavljaju se u zagrade, ne podvlače, ne zaokružuju i sl.,
5) nacrt se izrađuje priborom za tehničko crtanje,
6) elementi prikazani na slici moraju biti proporcionalni, osim ako su
disproporcije neophodne za veću jasnoću slike,
7) visina slova i brojeva ne sme biti manja od 0,32 cm,
8) jedan list nacrta može sadržati više slika, Ako je jedna slika kao celina
izrađena na dva lista ili na više listova, delovi slika na različitim listovima moraju se
izraditi tako da se cela slika može sastaviti bez zaklanjanja, odnosno preklapanja
pojednih delova slika sa različitihlistova. Slike na jednom listu treba da budu
raspoređene jedna ispod druge, međusobno jasno odvojene, ali bez većeg slobodnog
prostora između njih. Ako slike nisu tako raspoređene moraju se prikazati jedna
pored druge, i to prva slika na levoj strani lista. Slike se moraju numerisati arapskim
brojevima, nezavisno od numeracije listova,
9) nacrt ne sme sadržati dimenzije, vrednosti parametara i tekstualne delove,
osim, kada je to neophodno, kratke reči kao što su ''voda'', ''para'', ''otvoreno'',
''zatvoreno'' i ''presek A-B'' ili, u blok-dijagramu i dijagramu toka -kratke ključne
reči neophodne za razumevanje slika.
Grafikoni i dijagrami toka smatraju se slikama.
Odredbe čl. 4. do 12. Uredbe o postupku za pravnu zaštitu pronalaska
primenjuju se i na kasnije podneske kojima se zamenjuju delovi prijave patenta. Ti
podnesci dostavljaju se Zavodu na isti način kao i prijava.
Naknadno podneseni dokumenti koji se saopštavaju trećim licima ili koji su u
vezi sa dve prijave, ili više prijava, moraju se podneti u broju koji odgovara broju
lica kojima se saopštavaju, odnosno broju prijava na koje se odnose. Ako se, uprkos
zahtevu Zavoda ne dostavi potreban broj primeraka dokumenata, primerci koji
nedostaju oezbediće se na teret podnosioca zahteva.
- 223 -
PRIMERAK UREDNO SASTAVLjENE PRIJAVE ZA ZAŠTITU
PRONALASKA
Alat za sečenje uglja na rudarskim i sličnim mašinama
Oblast tehnike na koju se pronalazak odnosi
Pronalazak pripada oblasti rudarstva uopšte, odnosno eksploatacije rudnika a
odnosi se na alat za sečenje uglja na rudarskim i sličnim mašinama koje imaju
zamenljiv vrh koji je preko klina i žljeba u vidu lastinog repa smešten na nosaču
alata i za njega pričvršćen.
Prema Međunarodnoj klasifikaciji patenata (MKP) oznaka je: E 21 C 25/44.
Tehnički problem
Pronalazak rešava problem konstrukcije alata za sečenje uglja na rudarskim i
sličnim mašinama u kojem bi opterećenje (pritisak) koji se tokom rada prenosi na
alat jedino primala noseća površina između zamenljivog vrha i nosača, čime bi se
sprečila mogućnost oštećenja na spojevima za pričvršćivanje.
Stanje tehnike
Alat za sečenje omogućava vađenje uglja postupkom u kome se istovremeno
sečiva povlače i pritiskaju pomoću beskonačnog užeta ili lanca.
Alat za sečenje uglja je poznat na osnovu stanja tehnike opisanog u zahtevu 1
(Nemački korisni model br. ...) gde glava ima žljeb u vidu lastinog repa po celoj
svojoj dužini. Glava alata (zamenljiv vrh) sa klinom odgovarajućeg oblika ubacuje
se u postojeći žljeb sve dok ne uđe u ležište i tu se pričvršćuje osovinicom koja
prolazi kroz žljeb i kroz klin. Ležište je formirano kao zakošena ravan na kraju
žljeba u vidu lastinog repa.
Postojanje ležišta ovakve vrste podrazumeva da samo jedna osovinica mora
da izdrži značajan pritisak. Ovo dovodi do (1) - neposrednog krivljenja i oštećenja
osovinice (2) -proširenja rupe u koju se ubacuje osovinica. Pored toga, mnogo je
teže zameniti sečivo ili deo ukoliko dođe do deformisanja osovinice.
Izlaganje suštine pronalaska
Alat je sastavljen od nosača sa klinom i od zamenljivog vrha sa žljebom u
vidu lastinog repa na kome se nalazi sečivo. U otvorima, izbušenim kroz bočne
zidove žljeba i klina, smešteni su elementi za pričvršćivanje, a kojimaje zamenljivi
vrh pričvršćen za nosač. Prema pronalasku, strane žljeba zamenljivog vrha imaju
produžetke sa ravnima, dok nosač alata u koji se ubacuju ovi produžetci ima ivicu sa
na dole obrnutim površinama. Zamenljivi vrh sa nosačem alata ima nalegajuće
površine koje su upravno postavljene u odnosu na ravni i uklapaju sesa na dole
okrenutim površinama.
- 224 -
Prednosti ovog pronalaska su uglavnom sadržane u činjenici da spojevi, npr.
osovinice ili zavrtnji, nisu podvgnuti pritisku tokom radnog procesa; oni jedino
služe u svrhu osiguranja. Izbegava se oštećenje na spojevima; stoga se glava alata ne
zaglavljuje i u svakom trenutku se može jednostavno zameniti, bez gubitka
efikasnosti. Sve u svemu, alat je izuzetno trajan.
Kratak opis slika nacrta
Pronalazak je detaljno opisan na primeru izvođenja prikazanom na nacrtu u kome:
Slika 1 -predstavlja aksonometrijski prikaz alata na kome je predstavljen
pronalazak gde je zamenljiv vrh odvojen od nosača,
Slika 2 -prikazuje bočni pogled na sklop alata (u smanjenoj razmeri).
Detaljan opis pronalaska
Slike prikazuju alat za sečenje uglja na rudarskim i sličnim mašinama koji je
sastavljen od nosača 21 sa klinom 22, od zamenljivog vrha 1 sa žljebom 3 u vidu
lastinog repa na kome se nalazi sečivo 2. Klin 22 i strane žljeba 3 u vidu lastinog
repa su izbušene na mestima 23, 24 i 6 do 9 i u tim otvorima su smešteni elementi za
pričvršćivanje (npr. osovinice ili zavrtnji 32 i 34, slika 2), kojima je zamenljiv vrh 1
pričvršćen za nosač 21.
U skladu sa idejom pronalaska, strane žljeba 3 zamenljivog vrha 1 imaju
produžetke 4 i 5 sa ravnima 12 i 13, a nosač alata 21 u koji se ubacuju ovi
produžetci takođe ima ivicu 25 sa na dole okrenutim površinama 27 i 28
predviđenim za uklapanje sa datim ravnima. Pored toga, zamenljiv vrh 1 sa nosačem
alata 21 ima nalegajuće površine 10 i 29 koje su upravno postavljene u odnosu na
ravni 12 i 13 i uklapaju se sa na dole okrenutim površinama 27 i 28.
U skladu sa željenim ostvarenjem pronalaska, nalegajuća površina 29 na nosaču alata
21 je na prednjoj strani ivice 25. Ove nalegajuće površine ograničavaju prolaz klina 22 u
žljeb 3 i upravno su postavljene u odnosu na uzdužni pravac žljeba i klina u vidu lastinog
repa. Ravni 12 i 13 i na dole okrenute ravni 27 i 28, i osnova 11 žljeba 3 zajedno sa
odgovarajućom gornjom ravni 26 klina 22 leže paralelne jedna u odnosu na drugu, a
upravno su postavljene u odnosu na nalegajuće površine 10 i 29.
Potpis podnosioca prijave
__________________________
Patentni zahtev
1. Alat za sečenje uglja na rudarskim i sličnim mašinama se sastoji od nosača
alata (21) i zamenljivog vrha (1) koji se montira na njega pomoću klina (22) i žljeba
(3) u vidu lastinog repa koji leže u istom pravcu sa nosačem alata, dok otvori (23) i
(24) u klinu koji odgovaraju otvorima (6), (7), (8) i (9) u stranama žljeba
predviđenim za prolaz elemenata za spajanje (32) i (34) kao što su osovinice ili
zavrtnji i gde se zamenljivi vrh (1) kada se spoji sa nosačem oslanja na nalegajuću
površinu (29) nosača alata (21), naznačen time, što nalegajuće površine (10) i (29)
leže upravno na uzdužni pravac klina (22) i žljeba (3) u vidu lastinog repa tako da
strane žljeba (3) u zamenljivom vrhu (1) imaju sa zadnje strane produžetke (4) i (5)
- 225 -
sa površinama (12) i (13) koje leže paralelno sa osnovom (11) žljeba (3), a nosač
alata (21) u koji su ubačeni ovi produžetci (4, 5) ima ivicu (25) sa na dole okrenutim
površinama (27) i (28) na koje naležu ravni (12) i (13) produžetaka (4) i (5).
2. Alat prema zahtevu 1, naznačen time, što se nalegajuća površina (29) na
nosaču alata (21) nalazi na prednjoj strani ivice (25).
Potpis podnosioca prijave
____________________________
Apstrakt
Alat za sečenje ugljana rudarskim i sličnim mašinama
Nosač alata (21) se ubacuje putem klina (22) u žljeb (3) u vidu lastinog repa
zamenljivog vrha (1) dok nalegajuće površine ne budu uglavljene i pričvršćene
pomoću elemenata za spajanje koji se ubacuju u otvore (23; 24; 6 do 9) u žljebu i
klinu. Da bi se sprečio pritisak na spojeve u procesu rada, nalegajuće površine (10,
29) koje su u kontaktu jedna sa drugom na zamenljivom vrhu (1) i nosaču alata (21)
su upravno postavljene u odnosu na uzdužni pravac klina (22) i žljeba (3) koji ima
produžetke (4,5) koji se uklapaju sa ivicom (25) glave alata na takav način da kada
se montira vrh, ravni (12, 13) produžetaka (4, 5) paralelne sa osnovom žljeba (3)
dolaze u kontakt sa na dole okrenutim površinama (27, 28) ivice (25).
Slika 1 *)
Potpis podnosioca prijave
___________________
*) Podnosilac prijave treba da naznači sliku(e) koju(e) predlaže za
objavljivanje uz apstrakt.
Podnosilac prijave:
Alat za sečenje uglja na rudarskim i sličnim mašinama
Potpis podnosioca prijave
____________________________
- 226 -
LITERATURA:
1.Dott.Ing. Raffaele Borrelli, Patents, Trade Marks & Design, Uvodno
predavanje, Zbornik radova sa Naučnog skupa, Regionalna privredna komora
Užice, 28.mart 2008.
2. Zakon o patentima (''Službeni list SCG'', br. 32/04).
3. Uredba o postupku za pravnu zaštitu pronalazaka (''Službeni list SCG'', br.
62/04).
4.http://www.ep.espacenet.com
5.http://www.espacenet.com
6.http:[email protected]
7.http:[email protected]
8.http://www.wipo.int
9.http://www.yupat.gov.yu
- 227 -
PRILOG I
Korisni internet linkovi
1. Svetska organizacija za intelektualnu svojinu (WIPO): www.wipo.int
2. WIPO - Odeljenje za mala i srednja preduzeća:www.wipo.int/sme/en/
3. WIPO - web - sajt o autorskom i srodnim pravima:
4. www.wipo.int/copyright/en/index.html
5. WIPO - web - sajt o izvršnom postupku:
6. www.wipo.int/enforcement/en/index.html
7. Za kupovinu izdanja u elektronskoj knjižari WIPO:
8. www.wipo.int/ebookshop.
Ovde ćete naći:
9. Priručnik za licenciranje autorskog i srodnih prava, izdanje br. 897
10. Kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava, izdanje br. 855
11. Za učitavanje besplatnih publikacija: www.wipo.int/publications.
Ovde ćete naći:
12. Razumevanje autorskog i srodnih prava, publikacija br. 909
13. Od umetnika do publike: Koje koristi imaju stvaraoci i korisnici od
autorskog i srodnih prava i sistema kolektivnog ostvarivanja autorskog i
srodnih prava, publikacija br. 922
14. Kolektivno ostvarivanje autorskog i srodnih prava i reprografija, publikacija br.
924
15. Direktorijum nacionalnih uprava za autorska prava:
16. www.wipo.int/news/en/links/addresses/cr/index.htm
Međunarodne nevladine organizacije
1.Međunarodni biro udruženja za ostvarivanje prava proizvodnje
mehaničkih zapisa i umnožavanja (BIEM; akronim je nastao od prvobitnog
francuskog naziva); www.biem.org
2.Udruženje za poslovni softver (BSA): www.bsa.org
3.Međunarodna konfederacija udruženja autora i kompozitora (CISACakronim nastao iz francuskog naziva): www.cisac.org
4.Međunarodna federacija asocijacija filmskih producenata (FIAPF);
akronim nastao iz francuskog naziva): www.fiapf.org
5.Međunarodna federacija organizacija za prava umnožavanja
(IFRRO): www.ifrro.org
6.Međunarodna federacija fonogramske industrije (IFPI): www.ifpi.org
7.Asocijacija nezavisnih poizvođača muzičkih zapisa (IMPALA):
www.impalasite.org
8.Asocijacija nezavisnih izdavača (IPA): www.ipa-uie.org
9.Asocijacija softverske i informacione industrije (SIIA): www.siia.net
- 228 -
PRILOG II
Web sajt adrese nacionalnih institucija za autorsko i srodna prava
Alžir [email protected]
Andora
www.omwww.2.jus.gov.ar/miwus/s
sjyal/autor
Australija www.ag.gov.au
Barbados www.caipo.gov.bb
Belorusija
[email protected]
ncipŽbelpatent.gin.by
Beliz www. belipo/bz
Bosna i Hercegovina www.
bih.nat.ba/zsmp
Brazil www.minc.gov.br
Danska www.kum.dk
El Salvador www.cnr.gob.sv
Filipini ipophil.gov.ph
Finska www.minedu.fi
Gruzija www.globalerty.net/sagpatenti
Hrvatska www.dziv.hr
Indija copyright.gov.in
Indonezija www.dgip.go.
Island www.ministryofeducation.is
Irska www. entemp.ie
Kanada cipo.gc.ca
Kolumbija www.derautor.gov.co
Kina (Hong Kong-SAR)
www.info.gov.hk/ipd
Kirgistan www.kyrgyzpatent.kg
Letonija www.km.gov.lv
Liban www.economy.gov.lb
Litvanija www.muza.lt
Luksemburg www.etat.lu/EC
Mađarska www.hpo.hu
Malezija mipc.gov.my
Meksiko
www.sep.gob.mx/njb2/sep/sep_459
_indautor
Monako www.european-patentoffice.org/patlib/country/monaco/
Mongolija www.ipom.mn
Novi Zeland www.med.govt.nz
Nemačka www.bmj.bund.de
Niger www.bnda.ne.WIPO.net
Norveška www.dep.no/kd/
Peru www.indecopi.gob.pe
Republika Češka www.mkcr.cz
Republika Koreja
www.mct.go.kr/english
Ruska Federacija www.rupto.ru
Singapur www.gov.sg/minlanj/ipos
www.ipos.gov.sg/
Sjedinjene Američke Države
www.loc.gov/copyright
Slovačka www.culture.gov.sk
Slovenija www.sipo.mzt.si/
Španija
www.mcu.es/Propiedad_Intelectua
l/indice.htm
Švajcarska www.ige.ch
Tajland www.ipthailand.org
Turska www.kultur.gov.tr
Ujedinjeno Kraljevstvo Velike
Britanije www.patent.gov.uk
Ukrajina www.sdip.gov.ua
www.uacrr.kiev.ua
pa.ad
Napomena: Ažurirane podatke možete naći na sledećem web sajtu:
www.wipo.int/directory
- 229 -
PRILOG III
Rezime glavnih međunarodnih ugovora u vezi sa autorskim i srodnim
pravima
Bernska konvencija o zaštiti književnih i umetničkih dela (Bernska
konvencija) (1886.)
Bernska konvencija je glavni međunarodni ugovor o autorskom pravu.
Bernskom konvencijom je, između ostalog, uspostavljeno pravilo
„nacionalnog tretmana, što znači da u svakoj državi, strani autori ostvaruju
ista prava kao i domaći autori. Konvencija je trenutno na snazi u 162 države.
Spisak ugovornih strana i kompletan tekst konvencije možete naći na adresi:
www.wipi.int/treaties/en/ip/berne/index.html.
Međunarodna konvencija o zaštiti interpretatora, proizvođača
fonograma i organizacija za radiodifuziju (Rimska konvencija) (1961.)
Rimskom konvencijom, zaštita se proširuje na srodna prava:
interpretatori ostvaruju prava na svoja izvođenja, proizvođači fonograma na
svoje zvučne zapise, a radio i televizijske organizacije na svoje emitovane
programske emisije. Osamdeset tri države su trenutno potpisnice ove
Konvencije. Spisak ugovornih strana i kompletan tekst konvencije možete
naći na adresi:
www.wipi.int/treaties/en/ip/rome/index/html.
Konvencija o zaštiti proizvođača fonograma od neovlašćenog
umnožavanja njihovih fonograma (Konvencija o fonogramima) (1971.)
Konvencijom o fonogramima utvrđena je obaveza svake države
potpisnice da štiti proizvođače fonograma koji su državljani neke druge
države ugovornice, od proizvodnje kopija bez saglasnosti proizvođača, od
uvoza takvih kopija, kada je proizvodnja ili uvoz tih kopija u cilju
distribucije javnosti, kao i od distribucije takvih kopija javnosti. „Fonogram“
znači isključivo zvučni zapis (tj., taj zapis ne sadrži, na primer, filmske
tonske trake ili video kasete), bez obzira na oblik (disk, traka ili drugo).
Konvencija je trenutno na snazi u 75 država. Spisak ugovornih strana i
kompletan tekst konvencije mogu se naći na
www.wipo.int/treaties/en/ip/phonograms/index.html.
Sporazum o trgovinskim aspektima prava intelektualne svojine
(Sporazum TRIPS) (1994.)
- 231 -
U nastojanju da se međunarodna trgovina harmonizuje sa delotvornom
i odgovarajućom zaštitom prava intelektualne svojine, napravljen je
Sporazum TRIPS da bi se obezbedili odgovarajući standardi i principi u
pogledu raspoloživosti, obima i korišćenja trgovinskih aspekata prava
intelektualne svojine. U isto vreme, ovim Sporazumom se utvrđuju sredstva
za ostvarivanje tih prava. Sporazum TRIPS je obavezan za svih 149 članica
Svetske trgovinske organizacije. Tekst se može naći na web sajtu Svetske
trgovinske organizacije:
http://www.wto.org/english/docs_e/legal_e/27-trips.doc.
Ugovor o autorskom pravu Svetske organizacije za intelektualnu
svojinu (WIPO) (1996.)
Ugovor o autorskom pravu WIPO i Ugovor o interpretacijama i
fonogramima WIPO, zaključeni su 1996. godine, u cilju prilagođavanja
zaštite prava autora, interpretatora i proizvođača fonograma, izazovima koje
donosi nastanak digitalnog sveta. Ugovor o autorskom pravu je dodatak
Bernskoj konvenciji o zaštiti književnih i umetničkih dela, a na osnovu njega,
odredbe Bernske konvencije su prilagođene novim uslovima informatičkog
društva. Ovo, prvenstveno, znači da se sve odredbe Bernske konvencije
shodno primenjuju na digitalno okruženje. Ovo takođe znači da sve
potpisnice Ugovora o autorskom pravu moraju da ispunjavaju materijalne
odredbe Bernske konvencije, bez obzira na to da li su potpisnice same
Bernske konvencije, ili ne. Ugovorom o autorskom pravu proširena su prava
autora u vezi sa njihovim delima, tako što su im data tri isključiva prava, tj.:
– Pravo da dozvole ili zabrane distribuciju javnosti originalnih dela ili
njihovih primeraka putem prodaje, ili na drugi način (pravo distribucije);
– Pravo da dozvole ili zabrane davanje u zakup, u komercijalne svrhe,
računarskih programa, kinematografskih dela (ako je takvo davanje u zakup
u komercijalne svrhe dovelo do rasprostranjenog umnožavanja tih dela, čime
je naneta bitna šteta isključivom pravu umnožavanja) ili dela otelotvorenih u
fonogramima (pravo davanja u zakup); i
– Pravo da dozvole ili zabrane saopštavanje javnosti vlastitih
originalnih dela ili njihovih primeraka, žičnim ili bežičnim putem,
uključujući činjenje njihovih dela dostupnim javnosti, tako da predstavnici
javnosti mogu pristupiti tim delima sa mesta i u vreme koje lično izaberu
(pravo na saopštavanje javnosti).
Ugovor o autorskom pravu je stupio na snagu 6. marta 2002. godine, a
za
sada
ga
je
potpisalo
oko
59
država
(vidi:
www.wipo.int/treaties/en/ip/wct/index.html/) Za razliku od Ugovora o
autorskom pravu, Ugovor o interpretacijama i fonogramima se tiče nosilaca
srodnih prava, a njegov cilj je međunarodna harmonizacija zaštite za
- 232 -
interpretatore i proizvođače fonograma u informatičkom društvu. Međutim,
on se ne odnosi na audiovizuelna izvođenja. Ugovorom o interpretacijama i
fonogramima uglavnom se štite ekonomski interesi i prava zaštite ličnosti
interpretatora (glumaca, pevača, muzičara, itd.) u vezi sa njihovim
interpretacijama, bez obzira da li su zabeležena na fonogramima. Ovim
ugovorom, takođe se pomaže licima ili pravnim sistemima koji preuzmu
inicijativu, a zadužena su za beleženje zvuka. Ovim ugovorom, nosiocima
prava se daju sledeća isključiva prava:
– Pravo da dozvole ili zabrane neposredno ili posredno umnožavanje
fonograma (pravo na umnožavanje);
– Pravo da dozvole ili zabrane činjenje dostupnim javnosti originala ili
primeraka fonograma putem prodaje ili drugog prenosa vlasništva (pravo
distribucije);
– Pravo da dozvole ili zabrane davanje u zakup javnosti originala ili
primeraka fonograma (pravo na davanje u zakup) u komercijalne svrhe; i
– Pravo da dozvole ili zabrane činjenje dostupnim javnosti, žičnim ili
bežičnim putem, bilo kojeg izvođenja zabeleženog na fonogramu, tako da
predstavnici javnosti mogu da pristupe zabeleženom izvođenju sa mesta i u
vreme koje lično izaberu, na primer, putem usluge po zahtevu (pravo
stavljanja na uvid javnosti). U pogledu izvođenja uživo, tj. onih koja nisu
zabeležena na fonogramu, Ugovorom o interpretacijama i fonogramima
interpretatorima se takođe daje isključivo pravo da dozvole:
– Emitovanje za javnost;
– Saopštavanje javnosti; i
– Beleženje (samo zvuka).
Ugovor o interpretacijama i fonogramima je stupio na snagu 20-og
maja 2002. godine. Za sada, 58 država je potpisalo ovaj Ugovor
(vidi: www.wipo.int/treaties/en/ip/wppt/index.html).
Konvencija o računarskom kriminalu (2001.)
Ova Konvencija o računarskom kriminalu, koju je sačinio Savet
Evrope, utvrđuje zajedničku krivičnu politiku, u cilju zaštite društva od
računarskog kriminala. To je prvi međunarodni ugovor o krivičnim delima
koja se vrše preko interneta i drugih računarskih mreža, koji se posebno bavi
povredama autorskog prava, prevarom u vezi sa računarima, dečijom
pornografijom i kršenjem bezbednosti mreže. Konvencija takođe sadrži niz
ovlašćenja i postupaka, kao što je pretraživanje računarskih mreža i
sprečavanje nelegalnih radnji. Kompletan tekst se može naći na:
conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/185.htm.
- 233 -
Direktiva o autorskom pravu (2001.)
Direktivom Evropske Zajednice o harmonizaciji određenih aspekata
autorskog prava i srodnih prava u informacijskom društvu, usklađuju se
prava u određenim ključnim oblastima, prvenstveno u cilju rešavanja izazova
koje postavlja internet, e-trgovina i uopšte, digitalna tehnologija. Ona se
takođe bavi izuzecima od ovih prava i zakonskom zaštitom tehnoloških
aspekata sistema za ostvarivanje prava.
- 234 -
PRILOG IV
Spisak potpisnica Bernske konvencije o zaštititi književnih i umetničkih
dela
(Stanje na dan 16. juni 2006.)
• Kostarika
• Albanija
• Obala Slonovače
• Alžir
• Hrvatska
• Andora
• Kuba
• Antigva i Barbuda
• Kipar
• Argentina
• Republika Češka
• Jermenija
• Demokratska Narodna
• Australija
• Republika Koreja
• Austrija
• Demokratska
Republika
Kongo
• Azarbejdžan
• Bahami
• Danska
• Bahrein
• Džibuti
• Bangladeš
• Domnika
• Barbados
• Dominikanska Republika
• Belorusija
• Ekvador
• Belgija
• Egipat
• Beliz
• El Salvador
• Benin
• Ekvatorijalna Gvineja
• Butan
• Estonija
• Bolivija
• Fidži
• Bosna i Hercegovina
• Finska
• Bocvana
• Francuska
• Brazil
• Gabon
• Brunei Darasalem
• Gambija
• Bugarska
• Gruzija
• Burkina Faso
• Nemačka
• Kamerun
• Gana
• Kanada
• Grčka
• Zelenortska Ostrva
• Grenada
• Centralna Afrička Republika
• Gvatemala
• Čad
• Gvineja
• Čile
• Gvineja-Bisao
• Kina
• Gvajana
• Kolumbija
• Haiti
• Komorska Ostrva
• Sveta Stolica
• Kongo
- 235 -
• Novi Zeland
• Nikaragva
• Niger
• Nigerija
• Norveška
• Oman
• Pakistan
• Panama
• Paragvaj
• Peru
• Filipini
• Poljska
• Portugalija
• Katar
• Republika Koreja
• Republika Moldavija
• Rumunija
• Ruska Federacija
• Ruanda
• Sent Kits i Nevis
• Sent Lucija
• Sent Vinsent i Grenadini
• Saudijska Arabija
• Samoa
• Senegal
• Srbija
• Singapur
• Slovačka
• Slovenija
• Južna Afrika
• Španija
• Šri Lanka
• Sudan
• Surinam
• Svaziland
• Švedska
• Švajcarska
• Sirijska Arapska Republika
• Tadžikistan
• Tajland
• Honduras
• Mađarska
• Island
• Indija
• Indonezija
• Irska
• Izrael
• Italija
• Jamajka
• Japan
• Jordan
• Kazahstan
• Kenija
• Kirgistan
• Letonija
• Liban
• Lesoto
• Liberija
• Libijska Arapska
Džamahirija
• Lihtenštajn
• Litvanija
• Luksemburg
• Madagaskar
• Malavi
• Malezija
• Mali
• Malta
• Mauritanija
• Mauricijus
• Meksiko
• Mikronezija
(Federalne
Države Mikronezije)
• Monako
• Mongolija
• Maroko
• Namibija
• Nepal
• Nizozemska
- 236 -
Bivša
Jugoslovenska
Republika Makedonija
• Togo
• Tonga
• Trinidad i Tobago
• Tunis
• Turska
• Ukrajina
• Ujedinjeni Arapski Emirati
• Ujedinjeno
Kraljevstvo
Velike Britanije
• Ujedinjena
Republika
Tanzanija
• Sjedinjene
Američke
Države
• Urugvaj
• Uzbekistan
• Venecuela
• Vijetnam
• Zambija
• Zimbabve
(Ukupno: 162 države)
•
Napomena: Ažurirane informacije
možete naći na veb sajtu na sledećem
URL:
www.wipo.int/treaties/end/ip/berne.
- 237 -
PRILOG V
ZAKON O PATENTIMA (Izvod)
("Službeni list SCG" br.32/2004 - 2.7.2004.godine)
1. OPŠTE ODREDBE
Član 1.
Ovim zakonom uređuje se pravna zaštita pronalazaka.
Član 2.
Patent je pravo koje se priznaje za pronalazak iz bilo koje oblasti tehnike,
koji je nov, koji ima inventivni nivo i koji je industrijski primenljiv.
Član 3.
Strana fizička i pravna lica u pogledu zaštite pronalazaka u Srbiji uživaju ista
prava kao i domaća fizička i pravna lica, ako to proizilazi iz međunarodnih
ugovora ili iz načela uzajamnosti. Postojanje uzajamnosti dokazuje lice koje
se na nju poziva.
Član 4.
Strano fizičko ili pravno lice, u postupku pred organom uprave nadležnim za
poslove intelektualne svojine, mora zastupati zastupnik upisan u Registar
zastupnika koji vodi nadležni organ, ili domaći advokat.
2. PREDMET ZAŠTITE PATENTOM
Patentibilni pronalasci
Član 5.
Predmet pronalaska koji se štiti patentom može biti proizvod (kao npr.
uređaj, supstanca, kompozicija, biološki materijal) ili postupak.
Predmet pronalaska koji se štiti patentom može se odnositi i na:
1) proizvod koji se sastoji od biološkog materijala ili koji sadrži biološki
materijal;
- 238 -
2) postupak kojim je biološki materijal proizveden, obrađen ili korišćen;
3) biološki materijal koji je izolovan iz prirodne sredine ili je proizveden
tehničkim postupkom, čak i ako je prethodno postojao u prirodi.
U smislu ovog zakona, biološk imaterijal je materijal koji sadrži genetsku
informaciju i koji je sposoban da se sam reprodukuje ili da bude
reprodukovan u biološkom sistemu (npr. mikroorganizam, biljna ili
životinjska ćelijska kultura, sekvenca gena).
Ne smatraju se pronalascima, u smislu ovog zakona, naročito:
1) otkrića, naučne teorije i matematičke metode;
2) estetske kreacije;
3) planovi, pravila i postupci za obavljanje intelektualnih delatnosti, za
igranje igara ili za obavljanje poslova;
4) programi računara i
5) prikazivanje informacija.
Član 6.
Ljudsko telo, u bilo kom stadijumu njegovog formiranja i razvoja i otkriće
nekog od njegovih elemenata, uključujući sekvence ili delimične sekvence
gena, ne smatra se pronalaskom.
Element izolovan iz ljudskog tela ili proizveden tehničkim postupkom,
uključujući sekvence ili delimične sekvence gena, može biti patentibilan, čak
i ako je struktura tog elementa identična strukturi prirodnog elementa.
Industrijska primena sekvence ili delimične sekvence gena mora biti
otkrivena u prijavi patenta na dan njenog podnošenja.
Izuzeci od patentibilnosti
Član 7.
Patentom se ne mogu štititi:
1) pronalasci čija bi komercijalna upotreba bila protivna javnom poretku ili
moralu (s tim da se komercijalna upotreba neće smatrati protivnom javnom
poretku ili moralu samo zato što je zabranjena zakonom ili drugim
propisom), a naročito sledeće:
•
postupci kloniranja ljudskih bića,
- 239 -
•
postupci za promenu genetskog identiteta germitivnih ćelija ljudskih
bića,
• korišćenje ljudskog embriona u industrijske ili komercijalne svrhe,
• postupci izmene genetskog identiteta životinja, ako je verovatno da ti
postupci izazivaju patnju životinja, bez postizanja značajne
medicinske koristi za čoveka ili životinju, kao i životinje koje su
rezultat takvih postupaka; 2) pronalasci koji se odnose na hirurške ili
dijagnostičke postupke ili
• postupke lečenja koji se primenjuju neposredno na ljudskom ili
životinjskom telu, osim proizvoda, odnosno supstanci i kompozicija
koje se primenjuje u tom postupku; 3) biljna sorta ili životinjska rasa
ili bitno biološki postupak za dobijanje biljke ili životinje, osim:
• biotehnološkog postupka koji se odnosi na biljku ili životinju, ako
tehnička izvodljivost pronalaska nije ograničena na određenu biljnu
sortu ili životinjsku rasu,
• mikrobiološkog ili drugog tehničkog postupka ili proizvoda
dobijenog tim postupkom. U smislu ovog zakona: 1) biljna sorta ima
značenje koje je određeno zakonom koji uređuje zaštitu novih biljnih
sorti;
2) bitno biološki postupak za dobijanje biljaka ili životinja je postupak koji
se u potpunosti sastoji od prirodnih pojava kao što su ukrštanje ili selekcija;
3) mikrobiološki postupak je postupak koji obuhvata ili se izvodi na
mikrobiološkom materijalu ili čiji je proizvod takav materijal.
Novost pronalaska
Član 8.
Pronalazak se smatra novim ako nije sadržan u stanju tehnike.
Stanje tehnike, u smislu ovog zakona, čini:
1) sve što je dostupno javnosti pre datuma podnošenja prijave patenta,
pismenim ili usmenim opisom, upotrebom ili na bilo koji drugi način
i
2) sadržaj svih prijava pronalazaka podnetih u Srbiji i CrnojGori,
onakvih kakve su podnete, koje imaju raniji datum podnošenja od
datuma iz tačke 1. ovog stava, ako jesu objavljene tog datuma ili
kasnije na način predviđen ovim zakonom.
Odredbe st. 1. i 2. ovog člana ne isključuju mogućnost zaštite patentom
supstance ili kompozicije sadržane u stanju tehnike koje se primenjuju u
hirurškom ili dijagnostičkom postupku ili u postupku lečenja, pod uslovom
da njihova primena u navedenim postupcima nije sadržan a ustanju tehnike.
- 240 -
Otkrivanje pronalaska bez štetnih posledica
Član 9.
Smatra se novim i pronalazak koji je bio sadržan u stanju tehnike u periodu
do šest meseci pre podnošenja prijave patenta, zbog ili kao posledica:
1) očigledne zloupotrebe u odnosu na podnosioca prijave ili njegovog
pravnog prethodnika ili
2) izlaganja pronalaska, od strane podnosioca prijave ili njegovog pravnog
prethodnika, na izložbi koja je zvanično priznata u smislu Konvencije o
međunarodnim izložbama zaključene 22. novembra 1928. godine u Parizu,
pod uslovom da podnosilac prijave, prilikom podnošenja prijave patenta,
navede da je pronalazak bio izložen i da u roku od četiri meseca od dana
podnošenja prijave podnese o tome odgovarajuću potvrdu.
Inventivni nivo pronalaska
Član 10.
Pronalazak ima inventivni nivo ako za stručnjaka iz odgovarajuće oblasti ne
proizilazi, na očigledan način, iz stanja tehnike.
Prilikom ispitivanja da li pronalazak ima inventivni nivo ne uzima se u obzir
sadržina prijava navedenih u članu 8. stav 2. tačka 2. ovog zakona.
Industrijska primenljivost
Član 11.
Pronalazak je industrijski primenljiv ako se predmet pronalaska može
proizvesti ili upotrebiti u bilo kojoj grani industrije i poljoprivredi.
4. PRAVO NA STICANjE PATENTA
Subjekti zaštite
Član 12.
Pravo na sticanje patenta ima pronalazač ili njegov pravni sledbenik,
odnosno, u slučajevima predviđenim ovim zakonom, poslodavac ili njegov
pravni sledbenik.
- 241 -
Ako je više pronalazača došlo do pronalaska zajedničkim radom, njima
pripada zajedničko pravo na zaštitu. Pronalazačem se ne smatra lice koje je
pronalazaču pružalo tehničku pomoć.
Moralna i imovinska prava pronalazača
Član 13.
Pronalazač ima pravo da u tom svojstvu bude naveden u prijavi za priznanje
patenta, spisima, registrima, ispravama i publikacijama o njegovom
pronalasku na način određen ovim zakonom.
Pronalazač ima pravo da uživa ekonomske koristi od svog prijavljenog
pronalaska, odnosno od pronalaska zaštićenog patentom.
Prava pronalazača koji je stvorio pronalazak u radnom odnosu i prava
organizacije u kojoj je pronalazak nastao utvrđuju se ovim zakonom, opštim
aktima i ugovorom između poslodavca i zaposlenog, odnosno njihovih
predstavnika.
Sadržina prijave za priznanje patenta
Član 23.
Prijava za priznanje patenta (u daljnjem tekstu: prijava patenta) mora da
sadrži:
1) zahtev za priznanje patenta;
2) opis pronalaska;
3) jedan ili više zahteva za zaštitu pronalaska patentom (u daljem tekstu:
patentni zahtevi);
4) nacrt na koji se pozivaju opis i zahtevi, u odgovarajućem slučaju;
5) apstrakt.
Dopunska prijava patenta
Član 30.
Ako podnosilac prijave patenta, odnosno nosilac patenta dopuni ili usavrši
pronalazak koji je predmet osnovne prijave ili osnovnog patenta, za izvršenu
dopunu, odnosno usavršavanje, može podneti dopunsku prijavu.
- 242 -
Dopunska prijava se može podneti samo na osnovnu prijavu ili na osnovni
patent.
Odricanjem od osnovne prijave patenta obustavlja se postupak po dopunskoj
prijavi. Ako se postupak po osnovnoj prijavi obustavi iz bilo kog drugog
razloga, podnosilac prijave ima pravo, da u roku od tri meseca od datuma
pravnosnažnosti odluke o obustavi postupka, podnese nadležnom organu
zahtev da dopunska prijava postaneo snovna.
Na osnovu dopunske prijave, može se steći dopunski patent, s tim što on ne
može biti priznat pre priznanja osnovnog patenta.
Ako osnovni patent prestane da važi ili rešenje o njegovom priznanju bude
poništeno, nosilac patenta ima pravo da u roku od tri meseca od datuma
prestanka patenta, odnosno pravnosnažnosti odgovarajućeg rešenja, podnese
nadležnom organu zahtev da dopunski patent postane osnovni.
Ako postoji više dopunskih prijava, odnosno patenata, samo jedan od njih
postaje osnovni, a ostali se, kao dopunski, na zahtev podnosioca prijave,
odnosno nosioca patenta, koji se podnosi u roku iz stava 5. ovog člana,
vezuju za osnovnu prijavu, odnosno patent.
Trajanje patenta
Član 71.
Patent traje 20 godina, računajući od datuma podnošenja prijave.
Dopunski patent ne može da traje duže od osnovnog patenta.
Ako dopunski patent postane osnovni, on ne može trajati duže nego što bi
trajao osnovni patent.
Održavanje prava iz prijave i priznatog patenta
Član 72.
Za održavanje prava iz prijave i priznatog prava plaćaju se propisane takse.
Takse iz stava 1. ovog člana plaćaju se za treću i svaku narednu godinu,
računajući od datuma podnošenja prijave.
Ako podnosilac prijave, odnosno nosilac patenta ne plati taksu iz stava 1.
ovog člana, taksa se može platiti u dodatnom roku od šest meseci, pod
uslovom da plati propisanu dodatnu taksu.
- 243 -
12. PROMET PRAVA
Ugovor o licenci i prenos prava
Član 101.
Pravo na podnošenje prijave, prava iz prijave, kao i patent mogu biti u celini
ili delimično predmet prenosa na osnovu ugovora o prenosu ili na osnovu
nasleđivanja.
Pojedina ili sva ovlašćenja iz prava iz prijave, odnosno patenta mogu, sa
ograničenjima ili bez njih, biti predmet ustupanja na osnovu ugovora o
licenci.
Ugovor iz st. 1. i 2. ovog člana je punovažan samo ako je sastavljen u pisanoj
formi.
Na zahtev jedne od ugovornih strana ugovor, iz st. 1. i 2. ovog člana upisuje
se u odgovarajući registar.
Ugovor iz st. 1. i 2. ovog člana koji nije upisan u odgovarajući registar ne
proizvodi pravno dejstvo prema trećim licima.
Na pitanja u vezi sa ugovorom o licenci koja nisu uređena ovim zakonom
primenjuju se odredbe zakona kojim se uređuju obligacioni odnosi.
14. PRONALASCI IZ RADNOG ODNOSA
Član 108.
Pronalaskom iz radnog odnosa smatra se:
1) pronalazak koji zaposleni stvori izvršavajući svoje redovne radne obaveze
ili posebno naložene zadatke u vezi sa naučno-tehničkim istraživanjem i
razvojem, kao i pronalazak koji nastane u izvršavanju ugovora o
istraživačkom radu zaključenog sa poslodavcem;
2) pronalazak koji nije obuhvaćen tačkom 1. ovog stava, a koji zaposleni
stvori u vezi sa ktivnostima poslodavca ili korišćenjem materijalno-tehničkih
sredstava, informacija i drugih uslova koje je obezbedio poslodavac;
- 244 -
3) pronalazak koji zaposleni stvori u roku od godinu dana od dana prestanka
radnog odnosa, a koji bi, da je stvoren u toku radnog odnosa, bio pronalazak
iz tačke 1. ili tačke 2. ovog člana.
Pravo na zaštitu
Član 109.
Pravo na zaštitu pronalaska iz člana 108. tačka 1. ovog zakona ima
poslodavac, ako ugovorom između pronalazača i poslodavca nije drukčije
uređeno.
Ako je pronalazak iz radnog odnosa zaštićen na ime poslodavca, pronalazaču
pripadaju moralna prava u vezi s tim pronalaskom, kao i pravo na naknadu
zavisno od efekata ekonomskog iskorišćavanja pronalaska.
Pronalazaču pripada pravo na naknadu iz stava 2. ovog člana i uslučaju kad
poslodavac prenese pravo ili ustupi licencu za iskorišćavanje zaštićenog
pronalaska na treće lice.
Član 110.
Pravo na zaštitu pronalaska iz člana 108. tačka 2. ovog zakona ima zaposleni,
s tim što poslodavac ima pravo ekonomskog iskorišćavanja pronalaska, uz
obavezu da zaposlenom isplati naknadu u skladu sa ugovorom koji zaključe
povodom konkretnog pronalaska.
Izuzetno od odredbe stava 1. ovog člana, ako pronalazak obuhvati neku od
proizvodnih tajni poslodavca kod koga je pronalazač zaposlen, poslodavac
ima pravo da spreči objavljivanje pronalaska, uz obavezu da zaposlenom
isplati naknadu, a zaposleni nema pravo da pronalazak prijavi za zaštitu.
Naknada zaposlenom
Član 111.
Kriterijumi za utvrđivanje visine naknade, način i vreme plaćanja naknade
određuju se opštim aktom, ugovorom kojim se uređuje radnopravni odnos
između poslodavca i zaposlenog ili posebnim ugovorom koji poslodavac i
pronalazač zaključe povodom konkretnog pronalaska.
- 245 -
U slučaju spora o visini, načinu i vremenu plaćanja naknade, odlučuje sud, na
zahtev pronalazača ili poslodavca, uzimajući u obzir doprinos tog pronalaska
povećanju dobiti, odnosno stvaranju ušteda preduzeću.
Zaposleni se ne može unapred odreći svog prava na naknadu.
17. MALI PATENT
Član 134.
Mali patent je pravo kojim se štiti nov, industrijski primenljiv pronalazak,
koji ima inventivni nivo koji je rezultat rada koji prevazilazi rutinsko
korišćenje stanja tehnike od strane stručnjaka, ali nema inventivni nivo koji
se traži za patent.
Predmet pronalaska koji se štiti malim patentom može biti samo rešenje koje
se odnosi na konfiguraciju ili konstrukciju nekog proizvoda ili raspored
njegovih sastavnih delova.
Član 138.
Mali patent traje šest godina od datuma podnošenja prijave, sa mogućnošću
produženja trajanja za dva puta po dva godine.
TROŠKOVI PATENTIRANjA
U troškove patentiranja ulaze:
•
•
•
•
Plaćanja advokatu – posredniku;
Zvanične takse;
Troškovi prevođenja;
Troškovi održavanja i obnavljanja.
- 246 -
PRILOG VI
DIZAJN
Dizajn predstavlja zaštitu između patenta i autorskih prava:
-
Pruža zaštitu do 25 godina;
Štiti samo vizuelni izgled;
Obuhvata: oblik (formu), konfiguraciju, model i ornamente (ukrase);
Jeftinija i lakša zaštita od patenta, ali ima ograničen uticaj.
ZAKON O PRAVNOJ ZAŠTITI DIZAJNA(Izvod)
("Službeni list SCG" br.61/04 - 24.12.2004.godine)
Član 1.
Ovim zakonom uređuju se način ostvarivanja i zaštita prava na spoljašnji
izgled proizvoda.
Pod spoljašnjim izgledom proizvoda podrazumeva se ukupan vizuelni utisak
koji proizvod ostavlja na informisanog potrošača ili korisnika.
Informisani potrošač ili korisnik, u smislu ovog zakona, je fizičko lice koje
se redovno susreće sa proizvodom u pitanju.
I. PREDMET I USLOVI ZAŠTITE
Pojam dizajna
Član 2.
Dizajn je trodimenzionalni ili dvodimenzionalni izgled celog proizvoda, ili
njegovog dela, koji je određen njegovim vizuelnim karakteristikama,
posebno linijama, konturama, bojama, oblikom, teksturom i materijalima od
kojih je proizvod sačinjen, ili kojima je ukrašen, kao i njihovom
kombinacijom.
- 247 -
Proizvod je industrijski ili zanatski predmet, uključujući, između ostalog, i
delove koji su namenjeni za spajanje u složeni proizvod, pakovanje
proizvoda, grafičke simbole i tipografske znake, isključujući kompjuterske
programe.
Složeni proizvod je proizvod koji je sastavljen od više delova koji mogu da
budu zamenjeni i koji omogućavaju sastavljanje i rastavljanje proizvoda.
Uslovi za zaštitu dizajna
Član 3.
Dizajn se štiti isključivim pravom (pravom na dizajn) ako je nov i ako ima
individualni karakter.
Novost
Član 4.
Dizajn se smatra novim ako identičan dizajn nije postao dostupan javnosti
pre dana podnošenja prijave za priznanje tog dizajna, ili ako ne postoji ranije
podneta prijava za priznanje identičnog dizajna.
U slučaju da je zatraženo pravo prvenstva iz člana 25. ili člana 26. ovog
zakona, smatraće se da je dizajn nov ako nije postao dostupan javnosti pre
dana priznatog prava prvenstva.
Dizajni se smatraju identičnim ako se razlikuju samo u nebitnim detaljima.
Razlika u nebitnim detaljima postoji ako informisani korisnik, na prvi
pogled, ne razlikuje dizajne.
Individualni karakter
Član 5.
Dizajn ima individualni karakter ako se ukupan utisak koji ostavlja na
informisanog korisnika, razlikuje od ukupnog utiska koji na tog korisnika
ostavlja bilo koji drugi dizajn, a koji je postao dostupan javnosti pre dana
podnošenja prijave za priznanje, ili dana priznatog prava prvenstva
suprotstavljenog dizajna.
- 248 -
Prilikom utvrđivanja individualnog karaktera dizajna uzima se u obzir
stepen slobode i objektivno ograničenje autora prilikom stvaranja dizajna
konkretnog proizvoda, prouzrokovano tehnološkim i funkcionalnim
karakteristikama tog proizvoda.
Dizajn proizvoda koji čini sastavni deo složenog proizvoda
Član 6.
Dizajn, primenjen na proizvodu, ili sadržan u proizvodu koji čini sastavni
deo složenog proizvoda, smatra se da je nov i da ima individualni karakter:
1. ako sastavni deo koji je ugrađen u složeni proizvod ostaje vidljiv
tokom redovne upotrebe složenog proizvoda, i
2. ako vidljive karakteristike sastavnog dela ispunjavaju uslove novosti i
individualnog
karaktera.
Pod redovnom upotrebom iz stava 1. tačka 1. ovog člana podrazumeva se
upotreba od strane krajnjeg korisnika, isključujući održavanje, servisiranje ili
popravke proizvoda.
Isključenje zaštite zbog tehničke funkcije
Član 8.
Pravom na dizajn ne može da se zaštiti spoljašnji izgled proizvoda koji je
isključivo određen tehničkom funkcijom proizvoda.
Pravom na dizajn ne može da se zaštiti spoljašnji izgled proizvoda koji mora
da bude reprodukovan u svom tačnom obliku i dimenzijama, kako bi se
omogućilo da bude mehanički povezan sa, ili postavljen u, oko ili uz drugi
proizvod, tako da svaki proizvod može da obavlja svoju funkciju.
Pod uslovima iz čl. 4. i 5. ovog zakona, nezavisno od stava 2. ovog člana,
može da se zaštiti dizajn koji omogućava višestruko sastavljanje, ili
povezivanje međusobno zamenjivih proizvoda u modularnom sistemu.
Dizajn koji ne može da se zaštiti
Član 9.
Ne može da se zaštiti dizajn :
- 249 -
1. čije je objavljivanje ili upotreba protivna javnom poretku ili moralu;
2. koji povređuje autorsko pravo ili prava industrijske svojine drugog
lica ;
3. koji sadrži državni ili drugi javni grb, zastavu ili simbol, naziv ili
skraćenicu naziva neke zemlje ili međunarodne organizacije,
religiozne i nacionalne simbole, kao i njihovo podražavanje, osim po
odobrenju nadležnog organa;
4. koji predstavlja lik nekog lica, osim uz izričitu saglasnost tog lica.
Dizajn koji predstavlja lik umrlog lica može da se zaštiti samo po pristanku
njegovih roditelja, bračnog druga i dece.
Dizajn koji predstavlja lik istorijske ili druge umrle znamenite ličnosti može
da se zaštiti uz dozvolu nadležnog organa i pristanak njenih srodnika do
trećeg stepena srodstva.
Trajanje zaštite
Član 11.
Pravo na dizajn stiče se upisom u Registar dizajna i traje 25 godina od dana
podnošenja prijave, pod uslovom da se plaćaju propisane takse za održavanje
prava.
Pravo iz stava 1. ovog člana važi od dana podnošenja prijave dizajna organu
uprave … nadležnom za poslove intelektualne svojine (u daljem tekstu :
nadležni organ).
Prijava za priznanje prava na dizajn
Član 18.
Postupak za priznanje prava na dizajn pokreće se prijavom za priznanje
prava na dizajn (u daljem tekstu : prijava).
Prijava mora da sadrži :
1) zahtev za priznanje prava na dizajn;
2) opis dizajna;
3) dvodimenzionalni prikaz dizajna (u daljem tekstu : prikaz).
- 250 -
Način prezentacije i broj primeraka pojedinih delova prijave, kao i sadržina
priloga koji se mogu podneti uz prijavu, uređuju se posebnim propisom.
Opis dizajna
Član 20.
Opis dizajna treba da bude precizan i sažet opis ukupnog spoljašnjeg izgleda
predmeta zaštite, zasnovan na podnetom prikazu, koji se vidi stalno ili
prilikom njegove redovne upotrebe i da ispunjava druge propisane uslove.
Prikaz
Član 21.
Prikaz treba da bude takav da se svi detalji dizajna jasno vide i da, u pogledu
kvaliteta i drugih tehničkih zahteva, ispunjava propisane uslove.
Ako je u pitanju prijava dvodimenzionalnog dizajna, kao prikaz se može
dostaviti dvodimenzionalni primerak (uzorak) prijavljenog dizajna, s tim da
se najdocnije u roku od šest meseci od dana podnošenja prijave nadležnom
organu mora dostaviti prikaz iz stava 1. ovog člana.
Sadržina prava na dizajn
Član 38.
Nosilac prava na dizajn ima isključivo pravo na ekonomsko iskorišćavanje
zaštićenog dizajna i da to pravo uskrati svakom trećem licu.
Pod ekonomskim iskorišćavanjem iz stava 1.ovog člana podrazumeva se
industrijska i zanatska izrada proizvoda za tržište , na osnovu primene
zaštićenog dizajna, kao i:
1) upotreba takvog proizvoda u privrednoj delatnosti;
2) skladištenje takvog proizvoda radi njegovog stavljanja u promet;
3) ponuda takvog proizvoda radi njegovog stavljanja u promet;
4) stavljanje u promet takvog proizvoda;
5) uvoz takvog proizvoda i
6) izvoz takvog proizvoda.
Prava autora dizajna
- 251 -
Član 39.
Autor dizajna ima moralna i imovinska prava.
Moralno je pravo autora dizajna da njegovo ime bude navedeno u prijavi,
spisima i ispravi o dizajnu.
Imovinsko je pravo autora da uživa ekonomsku korist od iskorišćavanja
zaštićenog dizajna.
Ako autor dizajna nije nosilac prava na dizajn, oblik ekonomske koristi koju
uživa autor zaštićenog dizajna od njegovog iskorišćavanja određuje se
ugovorom između nosioca prava na dizajn i autora dizajna.
IV. PRAVNA ZAŠTITA DIZAJNA STVORENOG U RADNOM
ODNOSU
Član 46.
Na pravnu zaštitu dizajna stvorenog u radnom odnosu shodno se primenjuju
odredbe zakona kojim se uređuju patenti.
Ugovori o prometu prava
Član 47.
Pravo na dizajn ili pravo iz prijave mogu da budu predmet ugovora o prenosu
prava, o licenci, zalogi, franšizi i sl.
Ugovori iz stava 1. ovog člana sastavljaju se u pisanoj formi i upisuju u
odgovarajući registar iz člana 13. ovog zakona na zahtev jedne od ugovornih
strana.
Ugovori iz stava 1. ovog člana koji nisu upisani u registar nemaju pravno
dejstvo prema trećim licima.
Postupak za upis u registre ugovora iz stava 1. ovog člana i promene koje se
odnose na nosioca prava na dizajn uređuju se posebnim propisom.
Prenos prava
- 252 -
Član 48.
Nosilac prava na dizajn ili podnosilac prijave mogu ugovorom o prenosu
prava da prenesu pravo na dizajn, odnosno pravo iz prijave.
Ugovor iz stava 1. ovog člana sastavlja se u pisanoj formi i sadrži naznačenje
ugovornih strana, registarski broj dizajna, registarski broj prijave, kao i
visinu naknade, ako je naknada ugovorena.
Licenca
Član 49.
Nosilac prava na dizajn ili podnosilac prijave može da ustupi pravo
korišćenja prava na dizajn, odnosno prava iz prijave.
Ugovor o licenci iz stava 1. ovog člana sastavlja se u pisanoj formi i sadrži
naznačenje ugovornih strana, registarski broj dizajna, registarski broj prijave,
vreme trajanja licence i visinu naknade, ako je naknada ugovorena.
Povreda prava na dizajn
Član 57.
Povredom prava na dizajn smatra se svako neovlašćeno iskorišćavanje
zaštićenog dizajna u smislu člana 38. ovog zakona i neovlašćeno
objavljivanje predmeta prijave.
Povredom prava na dizajn smatra se i podražavanje zaštićenog dizajna.
Prilikom utvrđivanja da li postoji povreda prava na dizajn sud naročito vodi
računa o odredbama čl.8, 9. i 40. ovog zakona.
Rok za podnošenje tužbe
Član 59.
Tužba zbog povrede prava na dizajn može da se podnese u roku od tri godine
od dana kada je tužilac saznao za povredu i učinioca, a najdocnije u roku od
pet godina od dana kada je povreda prvi put učinjena.
- 253 -
PRILOG VII
ŽIGOVI
Žig može da se registruje za određeni period i neograničeni broj puta da se
obnovi registracija - ®  :
-
Važi do 10 godina;
Kontrola kvaliteta proizvoda mora biti uključena u LA, jer 
garantuje da će proizvod zadovoljiti zahteve kvaliteta.
ZAKON O ŽIGOVIMA (Izvod)
("Službeni list SCG" br.61/04 - stupa na snagu 1.01.2005.g.)
Član 1.
Ovim zakonom uređuju se način sticanja i zaštita prava na znak u prometu
robe, odnosno usluga.
Žig je pravo kojim se štiti znak koji u prometu služi za razlikovanje robe,
odnosno usluga jednog fizičkog ili pravnog lica od iste ili slične robe,
odnosno usluga drugog fizičkog ili pravnog lica.
Član 2.
Žig može biti individualni, kolektivni ili žig garancije.
Kolektivni žig je žig pravnog lica koje predstavlja određeni oblik udruživanja
proizvođača, odnosno davalaca usluga, koji imaju pravo da koriste subjekti
koji su članovi tog udruženja, pod uslovima predviđenim ovim zakonom.
Korisnik kolektivnog žiga ima pravo da koristi taj žig samo na način
predviđen opštim aktom o kolektivnom žigu.
Žig garancije je žig koji koristi više preduzeća pod nadzorom nosioca prava
na žig, a koji služi kao garancija kvaliteta, geografskog porekla, načina
proizvodnje ili drugih zajedničkih obeležja robe ili usluga tih preduzeća.
- 254 -
Nosilac prava na žig garancije mora da dozvoli korišćenje žiga ga-rancije
svakom preduzeću za robu ili usluge koje imaju zajedni-čke karakteristike
propisane opštim aktom o žigu garancije.
Član 3.
Žigom, u smislu ovog zakona, ne smatraju se pečat, štambilj i punc (službeni
znak za obeležavanje dragocenih metala, mera i sl.).
Član 4.
Žigom se štiti znak koji služi za razlikovanje robe, odnosno usluga u
prometu, koji se može grafički predstaviti.
Znak se može sastojati, na primer, od reči, slogana, slova, brojeva, slika,
crteža, rasporeda boja, trodimenzinalnih oblika, kombinacija tih znakova,
kao i od muzičkih fraza prikazanih notnim pismom.
Član 5.
Žigom se ne može zaštititi znak:
1) koji je protivan moralu ili javnom poretku;
2) koji po svom ukupnom izgledu nije podoban za razlikovanje robe,
odnosno usluga u prometu;
3) koji isključivo predstavlja oblik određen prirodom robe ili oblik robe
neophodan za dobijanje određenog tehničkog rezultata;
4) koji isključivo označava vrstu robe, odnosno usluga, njihovu namenu,
vreme ili način proizvodnje, kvalitet, cenu, količinu, masu i geografsko
poreklo;
5) koji je uobičajen za označavanje određene vrste robe, odnosno usluga;
6) koji svojim izgledom ili sadržajem može da stvori zabunu u prometu u
pogledu porekla, vrste, kvaliteta ili drugih svojstava robe, odnosno usluga;
7) koji sadrži zvanične znakove ili punceve za kontrolu ili garanciju kvaliteta
ili ih podražava;
8) koji je istovetan zaštićenom znaku drugog lica za istu ili sličnu vrstu robe,
odnosno usluga;
- 255 -
9) koji je sličan zaštićenom znaku drugog lica za istu ili sličnu vrstu robe,
odnosno usluga, ako ta sličnost može da stvori zabunu u prometu i dovede u
zabludu učesnike u prometu;
10) koji je istovetan ili sličan, za istu ili sličnu vrstu robe, znaku koji je
poznat u Srbiji i Crnoj Gori u smislu člana 6bis Pariske konvencije o zaštiti
industrijske svojine;
Član 5.
Žigom se ne može zaštititi znak:
11) koji, bez obzira na robu, odnosno usluge na koje se odnosi, predstavlja
reprodukciju, imitaciju, prevod ili transliteraciju zaštićenog znaka, ili
njegovog bitnog dela koji je kod učesnika u prometu u Srbiji i Crnoj Gori
nesumnjivo poznat kao znak visoke reputacije, (u daljem tekstu: čuveni žig)
kojim svoju robu, odnosno usluge obeležava drugo lice, ako bi se
korišćenjem takvog znaka nelojalno izvlačila korist iz stečene reputacije
čuvenog žiga ili bi se štetilo njegovom distinktivnom karakteru, odnosno
reputaciji;
12) koji svojim izgledom ili sadržajem povređuje autorska prava ili prava
industrijske svojine;
13) koji sadrži državni ili drugi javni grb, zastavu ili simbol, naziv ili
skraćenicu naziva neke zemlje ili međunarodne organizacije, kao i njihovo
podražavanje, osim po odobrenju nadležnog organa odnosne zemlje ili
organizacije;
14) koji predstavlja ili podražava nacionalni ili religiozni simbol.
Član 5.
Žigom se ne može zaštititi znak
Znak iz stava 1. tač. 2, 4. i 5. ovog člana može se zaštititi žigom ako
podnosilac prijave dokaže da je ozbiljnim korišćenjem znak postao podoban
za razlikovanje u prometu robe i usluga na koje se odnosi.
Zaštićenim znakom iz stava 1. tač. 8. i 9. ovog člana smatra se i znak koji je
predmet prijave za priznanje žiga, pod uslovom da žig po toj prijavi bude
priznat.
Kod utvrđivanja da li je znak iz stava 1. tačka 11. ovog člana nesumnjivo
poznat kao znak visoke reputacije, uzima se u obzir upoznatost relevantnog
- 256 -
dela javnosti sa znakom, uključujući i poznavanje do koga je došlo putem
promocije znaka. Relevantnim delom javnosti smatraju se stvarni i
potencijalni korisnici robe, odnosno usluga koje se obeležavaju tim znakom,
kao i lica uključena u distributerske tokove te robe, odnosno usluga.
Znak koji sadrži lik ili ime lica može se zaštititi samo po pristanku tog lica.
Znak koji sadrži lik ili ime umrlog lica može se zaštititi samo po pristanku
roditelja, bračnog druga i dece umrlog.
Znak koji sadrži lik istorijske ili druge umrle znamenite ličnosti može se
zaštititi uz dozvolu nadležnog organa i pristanak njenih srodnika do trećeg
stepena srodstva.
Pokretanje postupka za priznanje žiga
Član 13.
Postupak za priznanje žiga pokreće se prijavom za priznanje žiga (u daljem
tekstu: prijava).
Bitni delovi prijave su:
1) zahtev za priznanje žiga;
2) znak koji se želi zaštititi;
3) spisak robe, odnosno usluga na koje se znak odnosi.
Sadržina bitnih delova prijave
Član 14.
Zahtev za priznanje žiga sadrži:
1) podatke o podnosiocu prijave;
2) naznačenje da li je u pitanju individualni, kolektivni ili žig garancije;
3) potpis i pečat podnosioca prijave.
Prijava može da sadrži zahtev za priznanje samo jednog žiga koji se odnosi
na jednu ili više vrsta robe, odnosno usluga.
Ako znak iz člana 13. stav 2. tačka 2. ovog zakona sadrži figurativni element,
njegov izgled mora biti jasan, urađen na kvalitetnom papiru i pogodan za
reprodukovanje.
Prijava može da sadrži opis znaka kojim se precizira izgled znaka, odnosno
njegovo značenje.
Ako se zaštita traži za znak u boji, prijava mora da sadrži naznačenje boje,
odnosno kombinacije boja.
Roba, odnosno usluge iz člana 13. stav 2. tačka 3. ovog zakona moraju biti
označeni i svrstani prema klasama iz Ničanskog aranžmana o međunarodnoj
klasifikaciji robe i usluga radi registrovanja žigova.
- 257 -
Način prezentacije i broj primeraka pojedinih bitnih delova prijave, kao i
sadržina priloga koji se mogu podneti uz prijavu, uređuju se posebnim
propisom.
Član 41.
Žig traje deset godina, računajući od datuma podnošenja prijave, s tim što se
njegovo važenje, uz plaćanje odgovarajuće takse, može produžavati
neograničen broj puta.
Sadržina zahteva za produženje važenja žiga uređuje se posebnim propisom.
Član 42.
Nosilac žiga dužan je da žig koristi.
Prenos prava
Član 45.
Nosilac žiga, odnosno podnosilac prijave može ugovorom preneti žig,
odnosno pravo iz prijave, i to za sve ili samo za neku robu, odnosno uslugu.
Ugovor o prenosu prava iz stava 1. ovog člana sastavlja se u pismenoj formi i
mora sadržati: naznačenje ugovornih strana, broj žiga ili broj prijave i visinu
naknade, ako je ugovorena.
Kolektivni žig, žig garancije i pravo na njihovo korišćenje ne mogu biti
predmet ugovora o prenosu prava.
Licenca
Član 46.
Nosilac žiga, odnosno podnosilac prijave može ustupiti pravo korišćenja
žiga, odnosno prava iz prijave, i to za sve ili samo za neku robu ili uslugu.
Ugovor o licenci iz stava 1. ovog člana sastavlja se u pismenoj formi i sadrži
vreme trajanja licence, obim licence i visinu naknade, ako je naknada
ugovorena.
Kolektivni žig i žig garancije ne mogu biti predmet ugovora o licenci.
- 258 -
Prilog VII-1- Međunarodna klasifikacija roba i usluga radi
registrovanja žigova prema Ničanskom aranžmanu
Robe
Klasa 1: hemijski proizvodi koji se upotrebljavaju u industriji, nauci,
fotografiji, poljoprivredi, hortikulturi i šumarstvu; neprerađene veštačke smole,
neprerađene plastične materije; đubriva; smeše za gašenje vatre; preparati za
kaljenje i zavarivanje; hemijske spustance za očuvanje namirnica; materije za
štavljenje; lepljive spustance koje se upotrebljavaju u industriji.
Klasa 2: boje, firnajzi, lakovi, sredstva za zaštitu od rđe i truqewa drveta;
materije za bojenje; sredstva za nagrizanje; sirove prirodne smole; metali u obliku
listova i praha za slikare, dekoratere, štampare i umetnike.
Klasa 3: sredstva za beljenje i druge spustance za upotrebu u perionicama;
preparati za čišćenje, poliranje, ribawe i nagrizanje; sapuni; parfimerija, eterična
uqa, kozmetika, losioni za kosu; paste za zube.
Klasa 4: industrijska uqa i masti; maziva; jediwewa za skupqawe prašine
vlaženjem i vezivanjem; goriva (uključujući motorna tečna goriva) i materije za
osvetljavanje; sveće i fitiqi za osvetljavanje.
Klasa 5: farmaceutski i veterinarski preparati; sanitarni preparati za
medicinsku upotrebu; dijetetske supstance prilagođene za upotrebu u medicini,
hrana za bebe; flasteri, materijali za zavijanje; materijali za plombiranje zuba,
zubarska smola; dezinfekciona sredstva; preparati za uništavanje štetočina;
fungicidi, herbicidi.
Klasa 6: obični metali i njihove legure; metalni građevinski materijali;
metalne prenosne građevine; meterijali od metala za železničke šine; neelektrične
žice i kablovi od običnog metala; bravarski proizvodi; mali metalni gvožđarski
proizvodi; cevčice i cevi od metala; sefovi; proizvodi od običnih metala koji nisu
uključeni u druge klase; rude.
Klasa 7: mašine i mašinski alati; motori i pogonske mašine (osim za
suvozemna vozila); mašinske spojnice i transmisioni elementi (osim za suvozemna
vozila); poljoprivredne sprave; inkubatori za jaja.
Klasa 8: ručni alati i sprave (kojima se ručno upravlja); pribor za jelo; hladno
oružje; žileti.
Klasa 9: aparati i instrumenti naučni, pomorski, geodetski, fotografski,
kinematografski, optički, za vaganje, merenje, signalizaciju, kontrolu (inspekciju),
spasavanje i nastavu; aparati i instrumenti za provođenje, prekid, transformaciju,
akumulaciju, regulisanje i kontrolu elektriciteta; aparati za snimanje, prenos i
reprodukovanje zvuka ili slike; magnetni nosioci podataka, diskovi za snimanje;
automatske mašine i mehanizmi za aparate koji se pokreću novcem ili žetonom;
registar kase, računske mašine, oprema za obradu podataka i kompjuteri; aparati za
gašenje požara.
- 259 -
Klasa 10: hirurški, medicinski, zubarski i veterinarski aparati i instrumenti;
veštački udovi, oči i zubi; ortopedski artikli; hirurški materijali za zašivanje.
Klasa 11: aparati za osvetljavanje, grejanje, proizvodnju pare, kuvanje,
hlađene, sušenje, ventilaciju, snabdevanje vodom i za sanitarne svrhe.
Klasa 12: vozila; aparati za kretanje po zemlji, vazduhu ili vodi.
Klasa 13: vatreno oružje; municija i projektili; eksplozivi; sredstva za vatromet.
Klasa 14: dragoceni metali i njihove legure i proizvodi od dragocenih metala
ili sa prevlakom od njih, koji nisu uključeni u druge klase; nakit, bižuterija, drago
kamewe; časovničarski i hronometrijski instrumenti.
Klasa 15: muzički instrumenti.
Klasa 16: hartija, karton i proizvodi od njih, koji nisu uključeni u druge klase;
štampane stvari; knjigovezački materijal; fotografije; kancelarijski materijal; lepila
za kancelarijske i kućne potrebe; umetnički materijali; kičice; pisaće mašine i
kancelarijski rekviziti (izuzev nameštaja); materijali za obuku i nastavu (izuzev
aparata); plastični materijal za pakovanje (koji nije uključen u druge klase);
štamparska slova; klišei.
Klasa 17: guma, gutaperka, kaučuk, azbest, liskun i proizvodi napravljeni od
ovih materijala koji nisu uključeni u druge klase; poluprerađeni plastični proizvodi;
materijali za podbijanje (podloške), zaptivanje i izolovanje; savitljive nemetalne cevi.
Klasa 18: koža i imitacija kože, proizvodi izrađeni od ovih materijala koji
nisu uključeni u druge klase; životinjska koža; koferi i putne torbe; kišobrani,
suncobrani i štapovi za hodanje; bičevi, saračka i sedlarska roba.
Klasa 19: građevinski materijali (nemetalni); čvrste nemetalne cevi za
građevine; asfalt, crna smola i bitumen, nemetalne prenosne građevine; spomenici,
koji nisu od metala.
Klasa 20: nameštaj, ogledala, okviri za slike; proizvodi (koji nisu obuhvaćeni
drugim klasama) od drveta, plute, trske, rogoza, vrbovog pruća, roga, kosti,
slonovače, kitove kosti, školjki, ćilibara, sedefa, morske pene i zamene svih ovih
materijala, ili od plastike.
Klasa 21: kućne ili kuhiwske sprave i posude (koje nisu od dragocenih metala
ili sa prevlakama od njih); češljevi i sunđeri; četke (izuzev kičica); materijali za
pravljewe četki; artikli koji se koriste pri čišćenju; čelična vuna; neprerađeno ili
poluprerađeno staklo (osim stakla koje se koristi u građevinarstvu); staklarija,
porcelan, fajans, grnčarija i lončarija koja nije uključena u druge klase.
Klasa 22: užad, kanapi, mreže, šatori, nadstrešnice od cirade, cirade, jedra,
vreće (džakovi) i torbe (koje nisu uključene u druge klase); materijali za punjewe
madraca (osim od gume ili plastike); sirove vlaknaste tekstilne materije.
Klasa 23: pređa i konac, za tekstilnu upotrebu.
Klasa 24: tekstil i tekstilni proizvodi koji nisu obuhvaćeni drugim klasama;
prekrivači za krevete i stolove.
Klasa 25: odeća, obuća, pokrivala za glavu.
Klasa 26: čipka i vez, trake (pantljike) i gajtani; dugmad, kopče i petlje,
špenadle i igle; veštačko cveće.
Klasa 27: tepisi, asure, prostirke i otirači, linoleum i drugi materijali za
pokrivanje podova; prekrivači za zidove (netekstilni).
- 260 -
Klasa 28: igre i igračke; gimnastički i sportski artikli koji nisu obuhvaćeni
drugim klasama; ukrasi za jelke.
Klasa 29: meso, riba, živina i divljač; mesne prerađevine; konzervisano,
sušeno i kuvano voće i povrće; želei, džemovi, kompoti; jaja, mleko i mlečni
proizvodi; jestiva ulja i masti.
Klasa 30: kafa, čaj, kakao, šećer, pirinač, tapioka, sago, zamena kafe; brašno i
proizvodi od žitarica, hleb, kolači, poslastice, sladoledi; med, melasa, kvasac, prašak
za pecivo; so, senf; sirće, sosovi (kao začini); začini; led.
Klasa 31: poljoprivredni, vrtlarski i šumarski proizvodi i zrnevlje koji nisu
uključeni u druge klase; žive životinje; sveže voće i povrće; seme, prirodne biqke i
cveće; hrana za životinje, slad.
Klasa 32: pivo, mineralne i sodne vode i druga bezalkoholna pića; pića od
voća i voćni sokovi; sirupi i drugi preparati za proizvodnju pića.
Klasa 33: alkoholna pića (izuzev piva).
Klasa 34: duvan; artikli za pušače; šibice.
Usluge
Klasa 35: oglašavanje; vođenje poslova; poslovno upravljanje; kancelarijski
poslovi.
Klasa 36: osiguranje; finansijski poslovi; novčani (monetarni) poslovi;
poslovi vezani za nepokretnosti.
Klasa 37: građevinsko konstruisanje; popravljanje; usluge instaliranja
(instalacione usluge).
Klasa 38: telekomunikacije.
Klasa 39: transportne usluge; pakovanje i skladištenje robe; organizovanje
putovanja.
Klasa 40: obrađivanje materijala.
Klasa 41: obrazovne usluge; pripremanje obuke; razonoda; sportske i kulturne
aktivnosti.
Klasa 42: naučne i tehnološke usluge i istraživanje i projektovanje u vezi
navedenih usluga; usluge industrijske analize i istraživanja; projektovanje i razvoj
kompjuterskog hardvera i softvera; pravne usluge
Klasa 43: usluge obezbeđivanja hrane i pića; privremeni smeštaj.
Klasa 44: medicinske usluge; veterinarske usluge; higijenska zaštita i nega
lepote za ljude ili životinje; agrikulturne, hortikulturne i šumarske usluge.
Klasa 45: individualne i društvene usluge koje pružaju drugi radi
zadovoljavanja potreba pojedinaca; usluge obezbeđenja radi zaštite imovine i lica.
- 261 -
Prilog VII-2: Obrasci Zavoda za intelektualnu svojinu za
prijavljivanje žigova
1.Zahtev za priznanje žiga (Ž1)
2. Zahtev za razdvajanje prijave žiga (Ž2)
3. Zahtev za upis promene imena i adrese (Ž3)
4. Zahtev za upis prnosa žiga ili prijave žiga (Ž4)
5. Zahtev za upis licence, zaloge, franšize i drugih prava na žigu (Ž5)
6. Zahtev za produženje važenja žiga (Ž6)
7. Zahtev za razdvajanje žiga (Ž-7)
- 262 -
ZAHTEV ZA PRIZNANjE ŽIGA (Ž-1)
Zavodu za intelektualnu svojinu, Zmaj Jovina 21, 11000 Beograd
(popuniti pisaćom mašinom ili računarom)
1. Poslovno ime i sedište podnosioca prijave, odnosno ime i adresa fizičkog lica:
Telefon:
e-mail:
Faks:
2. Punomoćnik (ime, odnosno poslovno ime i adresa):
Telefon:
e-mail:
Faks:
3. Podaci o zajedničkom predstavniku ako postoji više podnosilaca prijave:
Telefon:
e-mail:
4. Da li se prijava podnosi za
(upisati X):
Faks:
Nalepiti izgled znaka, a verbalni znak otkucati
mašinom ili uz pomoć računara
Individualni žig
Kolektivni žig
Žig garancije
Trodimenzionalni žig
Muzički žig
5. Naznačenje boje, odnosno boja
iz kojih se znak sastoji:
- 263 -
6. Transliteracija znaka:
7. Opis znaka:
8. Zaokružiti brojeve klasa proizvoda i usluga prema Ničanskoj klasifikaciji:
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
9. Zatraženo pravo
prvenstva i osnov:
10. Naznaka da se ne traže isključiva prava
na nedistinktivnom delu znaka (upisati X):
11. Plaćene takse:
a) osnovna taksa
b) za________klasa
UKUPNO
Potpis i pečat
Dinara
POPUNJAVA ZAVOD
Prilozi uz zahtev:
Broj primeraka znaka
Broj primeraka spiska robe i
usluga
Punomoćje
Opšti akt o kolektivnom žigu
Opšti akt o žigu garancije
Dokaz o pravu prvenstva
Izjava da se ne traži
isključivo pravo na
nedistinktivnom delu znaka
Dokaz o uplati takse
Broj prijave žiga:
Ž-________/___
Datum podnošenja:
_________________________
- 264 -
ZAHTEV ZA RAZDVAJANJE PRIJAVE ŽIGA (Ž-2)
Zavodu za intelektualnu svojinu, Zmaj Jovina 21, 11000 Beograd
(popuniti pisaćom mašinom ili računarom)
1. Broj i datum podnošenja prijave žiga:
2. Poslovno ime i sedište, odnosno ime i adresa podnosioca zahteva (prema
stanju u registrima):
Telefon:
3. Punomoćnik:
e-mejl:
Faks:
Telefon:
e-mejl:
4. Naznaka brojeva klasa koje ostaju u
prvobitnoj prijavi:
Faks:
Nalepiti izgled znaka, a verbalni
znak otkucati mašinom ili uz
pomoć računara
5. Naznaka brojeva klasa na koje se odnosi izdvojena prijava, odnosno
izdvojene prijave. (Ako broj izdvojenih prijava, odnosno broj klasa po prijavi ne
mogu da stanu na zahtev, dostaviti ih u prilogu).
1. prijava
2. prijava
- 265 -
3. prijava
4. prijava
5. prijava
6. Naznaka klase, odnosno klasa koje se razdvajaju:
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
7. Podaci o plaćenim taksama:
A) za razdvajanje
dinara
Potpis i pečat:
B) za izdvojenu prijavu
POPUNJAVA ZAVOD
Prilozi uz zahtev:
1. Broj primeraka spiska proizvoda i usluga na koje se odnosi
izdvojena prijava
2. Broj primeraka spiska proizvoda i usluga koji ostaju u prvobitnoj
prijavi
3. Punomoćje
4. Dokaz o plaćenoj taksi za razdvajanje
5. Dokaz o plaćenoj taksi za izdvojenu prijavu
- 266 -
ZAHTEV ZA UPIS PROMENE IMENA I ADRESE (Ž-3)
Zavodu za intelektualnu svojinu, Zmaj Jovina 21, 11000 Beograd
(popuniti pisaćom mašinom ili računarom)
1. Registarski broj žiga, odnosno žigova, ako ih ima više:
2. Broj prijave za priznanje žiga, odnosno prijava, ako ih ima više:
3. Poslovno ime i sedište, odnosno ime i adresa podnosioca zahteva (prema
stanju u registrima):
Telefon:
e-mail:
4. Naznačenje o vrsti i sadržaju promene:
Faks:
5. Punomoćnik:
Telefon:
e-mail:
Faks:
Prilozi uz zahtev (upisati X)
a) Punomoćje
b) Dokaz o uplati takse
- 267 -
Potpis i
pečat:
ZAHTEV ZA UPIS PRENOSA ŽIGA ILI PRIJAVE ŽIGA (Ž-4)
Zavodu za intelektualnu svojinu, Zmaj Jovina 21, 11000 Beograd
(popuniti pisaćom mašinom ili računarom)
1. Registarski broj žiga, odnosno žigova, ako ih ima više:
2. Broj prijave za priznanje žiga, odnosno prijava, ako ih ima više:
3. Poslovno ime i sedište, odnosno ime i adresa podnosioca zahteva (prema stanju
u registrima):
Telefon:
e-mail:
4. Naznačenje o vrsti i sadržaju promene:
Faks:
5. Punomoćnik:
Telefon:
e-mail:
6. Prilozi uz zahtev (upisati X)
Faks:
Potpis i pečat:
a) Dokaz o pravnom osnovu prenosa
b) Punomoćje
v) Dokaz o uplati takse
g) Original ugovora o prenosu prava nalazi se u
predmetu Ž- ________ / _____
- 268 -
ZAHTEV ZA UPIS LICENCE, ZALOGE, FRANŠIZE I
DRUGIH PRAVA NA ŽIGU (Ž-5)
Zavodu za intelektualnu svojinu, Zmaj Jovina 21, 11000 Beograd
(popuniti pisaćom mašinom ili računarom)
1. Registarski broj žiga, odnosno žigova, ako ih ima više:
2. Broj prijave za priznanje žiga, odnosno prijava, ako ih ima više:
3. Poslovno ime i sedište, odnosno ime i adresa podnosioca zahteva (prema stanju u
registrima):
Telefon:
e-mail:
4. Naznačenje o pravu čiji se upis traži:
Faks:
5. Naznačenje brojeva klasa na koje se odnosi pravo čiji se upis traži (zaokružiti):
1
2
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
1 1 1 1
6 7 8 9
3 3 3 3
16. Punomoćnik:
2 3 4
2
0
3
5
2
1
3
6
22
23
24
25
26
27
28
29
30
37
38
39
40
41
42
43
44
45
Telefon:
3
e-mejl:
Prilozi uz zahtev (upisati X)
a) Dokaz o pravnom osnovu upisa promena
b) Punomoćje
v) Dokaz o uplati takse
g) Original ugovora o prenosu prava nalazi se u
predmetu Ž- ________ / _____
- 269 -
Faks:
Potpis i pečat:
ZAHTEV ZA UPIS LICENCE, ZALOGE, FRANŠIZE I
DRUGIH PRAVA NA ŽIGU (Ž-5)
Zavodu za intelektualnu svojinu, Zmaj Jovina 21, 11000 Beograd
(popuniti pisaćom mašinom ili računarom)
1. Registarski broj žiga, odnosno žigova, ako ih ima više:
2. Broj prijave za priznanje žiga, odnosno prijava, ako ih ima više:
3. Poslovno ime i sedište, odnosno ime i adresa podnosioca zahteva (prema
stanju u registrima):
Telefon:
e-mail:
4. Naznačenje o pravu čiji se upis traži:
Faks:
5. Naznačenje brojeva klasa na koje se odnosi pravo čiji se upis traži
(zaokružiti):
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
41
42
43
44
45
6. Punomoćnik:
Telefon:
e-mejl:
Prilozi uz zahtev (upisati X)
a) Dokaz o pravnom osnovu upisa
promena
b) Punomoćje
v) Dokaz o uplati takse
g) Original ugovora o prenosu prava nalazi se
u predmetu Ž- ________ / _____
- 270 -
Faks:
Potpis i pečat:
ZAHTEV ZA PRODUŽENJE VAŽENJA ŽIGA (Ž-6)
Zavodu za intelektualnu svojinu, Zmaj Jovina 21, 11000 Beograd
(popuniti pisaćom mašinom ili računarom)
1. Registarski broj žiga:
2. Broj prijave za priznanje žiga:
3. Do kada važi žig:
4. Poslovno ime i sedište, odnosno ime i adresa podnosioca zahteva
(prema stanju u registrima):
Telefon:
5. Punomoćnik:
e-mejl:
Faks:
Telefon:
e-mejl:
6. Plaćene takse:
a) za zahtev za produženje važenja
Faks:
osnovna taksa
b) za naredni period od deset
godina zaštite:
za _____ klasa (preko
treće klase)
za grafizam
v) za uverenje
UKUPNO
Prilozi uz zahtev (upisati X)
Punomoćje
Dokaz o uplati takse
- 271 -
Potpis i pečat
ZAHTEV ZA RAZDVAJANjE ŽIGA (Ž-7)
Zavodu za intelektualnu svojinu, Zmaj Jovina 21, 11000 Beograd
(popuniti pisaćom mašinom ili računarom)
1. Registarski broj žiga i broj prijave žiga:
2. Poslovno ime i sedište, odnosno ime i adresa podnosioca zahteva
(prema stanju u registrima):
Telefon:
3. Punomoćnik:
e-mejl:
Telefon:
e-mejl:
4. Naznaka brojeva klasa
koje ostaju u prvobitnoj
prijavi:
Faks:
Faks:
Nalepiti izgled znaka, a verbalni znak otkucati
mašinom ili uz pomoć računara
5. Naznaka brojeva klasa na koje se odnosi izdvojena prijava,
odnosno izdvojene prijave. (Ako broj izdvojenih prijava, odnosno
broj klasa po prijavi ne mogu da stanu na zahtev, dostaviti ih u
prilogu).
1. prijava
2. prijava
3. prijava
- 272 -
4. prijava
5. prijava
6. Naznaka klase, odnosno klasa koje se razdvajaju:
1
2
3
4
5
6
7
8
9
16
17
18
19
20
21
22
23
24
31
32
33
34
35
36
37
38
39
7. Podaci o plaćenim
taksama:
10
25
40
11
12
13
14
15
26
27
28
29
30
41
42
43
44
45
dinara
Potpis i pečat:
A) za razdvajanje
B) za izdvojeni žig
POPUNJAVA ZAVOD
Prilozi uz zahtev:
1. Broj primeraka spiska proizvoda i usluga na koje se odnosi
izdvojeni žig
2. Broj primeraka spiska proizvoda i usluga koji ostaju u
prvobitnoj prijavi
3. Punomoćje
4. Dokaz o plaćenoj taksi za razdvajanje
5. Dokaz o plaćenoj taksi za izdvojenu prijavu
- 273 -
PRILOG VIII
AUTORSKA PRAVA
Autorska prava predstavljaju zakonsku zaštitu određenog materijala na
specifičan vremenski rok – ©:
-
Vrsta materijala koja se štiti: originali vs. interpretacija;
Zaštita vs. reprodukcija;
- Imovinska prava autora traju za života autora i 70 godina
posle njegove smrti;
- Imovinska prava intepretatora traju 50 godina posle nastanka
interpretacije.
ZAKON O AUTORSKOM I SRODNIM PRAVIMA(Izvod)
("Službeni list SCG" br. 61/04 - 24.12.2004. godine)
PREDMET ZAKONA
Član 1.
Ovim zakonom uređuju se prava autora književnih, naučnih, stručnih i
umetničkih dela (u daljem tekstu: autorsko pravo), pravo interpretatora,
pravo prvog izdavača slobodnog dela, prava proizvođača fonograma,
videograma, emisija i baza podataka kao prava srodna autorskom pravu (u
daljem tekstu: srodna prava), način ostvarivanja autorskog i srodnih prava i
sudska zaštita tih prava.
AUTORSKO PRAVO
Član 2.
(1) Autorsko delo je originalna duhovna tvorevina autora, izražena u
određenoj formi, bez obzira na njegovu umetničku, naučnu ili drugu
vrednost, njegovu namenu, veličinu, sadržinu i način ispoljavanja, kao i
dopuštenost javnog saopštavanja njegove sadržine.
(2) Autorskim delom smatraju se, naročito:
- 274 -
1) pisana dela (knjige, brošure,članci, prevodi, računarski programi u bilo
kojem obliku njihovog izražavanja, uključujući i pripremni materijal za
njihovu izradu i dr.);
2) govorna dela (predavanja, govori, besede i dr.);
3) dramska, dramsko-muzička, koreografska i pantomimska dela, kao i dela
koja potiču iz folklora;
4) muzička dela, sa rečima ili bez reči;
5) filmska dela (kinematografska i televizijska dela);
6) dela likovne umetnosti (slike, crteži, skice, grafike, skulpture i dr.);
7) dela arhitekture, primenjene umetnosti i industrijskog oblikovanja;
8) kartografska dela (geografske i topografske karte);
9) planovi, skice, makete i fotografije;
10) pozorišna režija.
Član 3.
(1) Nezavršeno autorsko delo, delovi autorskog dela, kao i naslov autorskog
dela smatraju se autorskim delom ako ispunjavaju uslove iz člana 2. stav 1.
ovog zakona.
(2) Nezavisno od odredbe stava 1. ovog člana, zaštita za autorsko delo
obuhvata i naslov tog dela.
Član 4.
(1) Prerade autorskih dela smatraju se autorskim delom ako ispunjavaju
uslove iz člana 2. stav 1. ovog zakona.
(2) Delo prerade je delo u kome su prepoznatljivi karakteristični elementi
prerađenog (izvornog) dela (muzičke obrade, aranžmani, adaptacije i drugo).
(3) Zaštita autorskog dela iz stava 1. ovog člana ni na koji način ne
ograničava prava autora izvornog dela.
Član 5.
(1) Autorskim delom smatra se i zbirka koja, s obzirom na izbor i raspored
sastavnih delova, ispunjava uslove iz člana 2. stav 1. ovog zakona
(enciklopedija, zbornik, antologija, izabrana dela, muzička zbirka, zbirka
fotografija, grafička mapa, izložba i sl.).
- 275 -
(2) Autorskim delom se smatra i zbirka narodnih književnih i umetničkih
tvorevina, kao i zbirka dokumenata, sudskih odluka i slične građe koja, s
obzirom na izbor i raspored sastavnih delova ispunjava uslove iz člana 2. stav
1. ovog zakona.
(3) Zbirkom se smatra i baza podataka, bez obzira da li je u mašinski čitljivoj
ili drugoj formi, koja, s obzirom na izbor i raspored sastavnih delova,
ispunjava uslove iz člana 2. stav 1. ovog zakona.
(4) Zaštita zbirke ni na koji način ne ograničava prava autora dela koja su
sastavni deo zbirke.
Član 6.
(1) Autorskopravnom zaštitom nisu obuhvaćene opšte ideje, načela, principi i
uputstva koji su sadržani u autorskom delu.
(2) Ne smatraju se autorskim delom:
1) zakoni, podzakonski akti i drugi propisi;
2) službeni materijali državnih organa i organa koji obavljaju javnu
funkciju;
3) službeni prevodi propisa i službenih materijala državnih organa i organa
koji obavljaju javnu funkciju;
4) podnesci i drugi akti u upravnom ili sudskom postupku.
Član 7.
(1) Autorsko delo je objavljeno kad je, na bilo koji način i bilo gde u svetu,
prvi put saopšteno javnosti od strane autora, odnosno lica koje je on ovlastio.
(2) Autorsko delo je izdato kad su primerci dela pušteni u promet od strane
autora, odnosno lica koje je on ovlastio, u broju koji, imajući u vidu vrstu i
prirodu dela, može da zadovolji potrebe javnosti.
(3) Delo likovne umetnosti se smatra izdatim i onda kad je originalni
primerak, ili najmanje jedna kopija dela učinjena trajno pristupačnom
javnosti od strane autora, odnosno lica sa njegovom dozvolom.
Član 20.
- 276 -
(1) Autor ima isključivo pravo da drugome zabrani ili dozvoli beleženje ili
umnožavanje svog dela na bilo koji telesni ili bestelesni, trajni ili privremeni,
posredni ili neposredni način.
(2) Umnožavanjem dela arhitekture smatra se pored činjenja iz stava 1. ovog
člana i građenje objekta prema planu, odnosno projektu.
(3) Umnožavanje dela postoji nezavisno od broja primeraka dela, tehnike
kojom su umnoženi i trajnosti primeraka.
(4) Ako je autorsko delo računarski program, umnožavanjem se smatra i
smeštanje celog ili dela programa u memoriju računara, odnosno puštanje
programa u rad na računaru.
Pravo davanja primeraka računarskog programa na poslugu
Član 24.
Autor računarskog programa ima isključivo pravo da drugome zabrani ili
dozvoli davanje na poslugu primeraka svog dela. Davanje na poslugu, u
smislu ovog zakona, je davanje primeraka dela drugome od strane institucija
dostupnih javnosti, bez neposredne ili posredne imovinske koristi.
Član 46.
(1) Ako je autorsko delo računarski program, dozvoljeno je licu koje je na
zakonit način pribavilo primerak računarskog programa da, radi sopstvenog
uobičajenog namenskog korišćenja programa, bez dozvole autora i bez
plaćanja autorske naknade:
1) smešta program u memoriju računara i pušta program u rad;
2) otklanja greške u programu, kao i da vrši druge neophodne izmene u
njemu koje su u skladu sa njegovom svrhom, ako ugovorom nije drukčije
određeno;
3) načini jedan rezervni primerak programa na trajnom telesnom nosaču;
4) izvrši dekompilaciju programa isključivo radi pribavljanja neophodnih
podataka za postizanje interoperabilnosti tog programa sa drugim, nezavisno
stvorenim programom ili određenom računarskom opremom, pod uslovom
da taj podatak nije bio na drugi način dostupan i da je dekompilacija
ograničena samo na onaj deo programa koji je neophodan za postizanje
interoperabilnosti.
- 277 -
(2) Podatak dobijen radnjom iz stava 1. tačka 4. ovog člana ne sme se
saopštavati drugima ili koristiti za druge svrhe, posebno za stvaranje ili
plasman drugog računarskog programa kojim bi se povredilo autorsko pravo
na prvom.
(3) Radnju iz stava 1. tačka 4. ovog člana može izvršiti neposredno lice koje
je na zakonit način pribavilo primerak računarskog programa ili drugo
stručno lice koje radi po njegovom nalogu.
Autorski ugovor
Član 65.
(1) Autorskim ugovorom se autorska prava ustupaju ili u celini prenose.
(2) Na autorski ugovor primenjuju se odredbe zakona kojima se uređuju
obligacioni odnosi, ako odredbama ovog zakona nije drukčije određeno.
(3) Autorski ugovori se zaključuju u pisanoj formi, ako ovim zakonom nije
drukčije određeno.
Autorsko delo stvoreno u radnom odnosu
Član 96.
(1) Ako je autor stvorio delo tokom trajanja radnog odnosa izvršavajući
svoje radne obaveze, poslodavac je ovlašćen da to delo objavi i nosilac je
isključivih imovinskih prava na njegovo iskorišćavanje u okviru svoje
registrovane delatnosti u roku od pet godina od završetka dela, ako opštim
aktom ili ugovorom o radu nije drukčije određeno. Autor ima pravo na
posebnu naknadu zavisno od efekata iskorišćavanja dela.
(2) Autor dela stvorenog u radnom odnosu zadržava na tom delu sva
autorska prava osim prava iz stava 1. ovog člana.
(3) Posle isteka roka iz stava 1. ovog člana isključiva imovinska prava na
delu stiče autor.
(4) Ako je autorsko delo računarski program trajni nosilac svih isključivih
imovinskih prava na delu je poslodavac, ako ugovorom nije drukčije
određeno.
- 278 -
Trajanje autorskog prava
Član 100.
(1) Imovinska prava autora traju za života autora i 70 godina posle njegove
smrti.
(2) Moralna prava autora traju i po prestanku trajanja imovinskih prava
autora.
Član 101.
(1) Imovinska prava koautora prestaju po isteku 70 godina od smrti koautora
koji je poslednji umro.
(2) Imovinska prava na delu čiji se autor ne zna (anonimno delo ili delo pod
pseudonimom) prestaju po isteku 70 godina od dana objavljivanja dela. Ako
autor otkrije svoj identitet pre navedenog roka, imovinsko pravo traje kao da
je identitet autora poznat od dana objavljivanja dela.
Pravo proizvođača baze podataka
Član 136.
(1) Baza podataka, u smislu ovog zakona, je zbirka zasebnih podataka,
autorskih dela ili drugih materijala uređenih na sistematičan ili metodičan
način, koji su pojedinačno dostupni elektronskim ili drugim putem.
(2) Bazom podataka ne smatra se računarski program koji se koristi za njeno
stvaranje ili rad.
Član 137. Proizvođač baze podataka je fizičko ili pravno lice koje je sačinilo
bazu podataka, tako što je u kvalitativnom, odnosno kvantitativnom smislu
učinilo značajno ulaganje u pribavljanje, proveru ili prezentaciju njenog
sadržaja.
Pravo proizvođača baze podataka
Član 138.
(1) Proizvođač baze podataka ima isključivo pravo da drugome zabrani ili
dozvoli:
- 279 -
1) povremeno ili stalno umnožavanje bilo kojim sredstvima baze podataka u
celini ili njenih bitnih delova, za bilo koju namenu i u bilo kojoj formi;
2) stavljanje u promet i davanje u zakup primeraka cele baze podataka ili
njenih bitnih delova;
3) povezivanje na računarsku mrežu i svaki drugi oblik javnog saopštavanja
baze podataka u celini ili njenih bitnih delova.
(2) Pravo iz stava 1. tačke 1. ovog člana odnosi se i na nebitne delove baze
podataka ukoliko su oni predmet ponovljenog ili sistematskog korišćenja
koje je u suprotnosti sa normalnim korišćenjem te baze ili nerazumno
oštećuje legitimne interese njenog proizvođača.
(3) Pravo iz stava 1. ovog člana postoji nezavisno od podobnosti konkretne
baze podataka ili njenog sadržaja za autorskopravnu ili drugu zaštitu.
Trajanje prava interpretatora, proizvođača fonograma, proizvođača
emisije
Član 101.
(1) Imovinska prava interpretatora traju 50 godina od dana nastanka
interpretacije. Ako je interpretacija snimljena i zakonito izdata ili objavljena
tokom tog roka, pravo traje 50 godina od dana prvog izdavanja ili
objavljivanja, zavisno od toga koji je datum raniji. Moralna prava
interpretatora traju i po prestanku trajanja njegovih imovinskih prava.
(2) Pravo proizvođača fonograma, odnosno proizvođača videograma traje 50
godina od dana nastanka fonograma, odnosno videograma. Ako je
fonogram, odnosno videogram zakonito izdat ili objavljen tokom tog roka,
pravo prestaje 50 godina od dana tog izdavanja ili objavljivanja, zavisno od
toga koji datum je raniji.
(3) Pravo proizvođača emisije traje 50 godina od dana prvog emitovanja
zaštićene emisije.
(4) Pravo proizvođača baze podataka traje 15 godina od dana nastanka baze
podataka. Ako je baza podataka učinjena dostupnom javnosti na bilo koji
način tokom tog roka, pravo traje 15 godina od tog dana.
- 280 -
(5) Ako nastanu bitne promene u selekciji ili uređenju sadržaja baze podataka
rok iz stava 4. ovog člana produžava se za još 15 godina. Bitnim promenama
u selekciji ili uređenju sadržaja baze podataka smatraju se dodavanje,
brisanje ili popravljanje cele ili dela sadržaja baze podataka koji za rezultat
imaju novu verziju baze podataka.
(6)Pravo prvog izdavača slobodnog dela traje 25 godina od dana prvog
izdavanja ili prvog saopštavanja javnosti na drugi način.
(7) Pojam objavljivanja i izdavanja iz st. 1. i 2. ovog člana određen je
shodnom primenom člana 7. st. 1. i 2. ovog zakona.
(8) U pogledu načina računanja rokova iz ovog člana se primenjuje odredba
člana 104. ovog zakona.
- 281 -
PRILOG IX
TOPOGRAFIJA INTEGRISANIH KOLA
Topografija integrisanih kola:
-
Pruža zaštitu do 10 godina.
ZAKON O ZAŠTITI TOPOGRAFIJA INTEGRISANIH KOLA(Izvod)
("Službeni list SCG" br.61/2004 od 24.12.2004. godine)
Član 1.
Ovim zakonom uređuju se predmet i uslovi zaštite topografija integrisanih
kola (u daljem tekstu: topografija), prava stvaralaca i način njihovih
ostvarivanja, kao i prava preduzeća ili drugog pravnog lica u kome je
topografija nastala.
Predmet zaštite
Član 2.
Topografija, u smislu ovog zakona, jeste na bilo koji način prikazan
trodimenzionalni raspored elemenata, od kojih je najmanje jedan aktivan, i
međuveza u integrisanom kolu, ili takav trodimenzionalni raspored
pripremljen za proizvodnju određenog integrisanog kola.
Integrisano kolo, u smislu ovog zakona, jeste gotov proizvod ili
međuproizvod u kome se ostvaruje određena elektronska funkcija i u kome
su elementi, od kojih je najmanje jedan aktivan, i međuveze integralno
formirani u komadu materijala ili na komadu materijala.
Član 3.
Ovim zakonom ne štiti se tehnologija koja se koristi u proizvodnji topografije
ili integrisanog kola, informacije koje se čuvaju u integrisanom kolu, ideje,
postupci, procesi, sistemi, metodi rada, koncepti, principi ili otkrića, bez
obzira na način na koji su opisani ili objašnjeni.
Član 4.
- 282 -
Može se štititi samo topografija koja je rezultat intelektualnog napora
stvaraoca i koja u vreme svog nastanka nije bila opštepoznata među
stvaraocima topografija proizvođačima integrisanih kola. Topografija koja se
sastoji od kombinacije elemenata i međuveza koje su opštepoznate biće
zaštićena samo ako, posmatrano u celini, ispunjava uslove iz stava 1 ovog
člana.
Član 5.
Zaštita topografije može se tražiti u roku od dve godine od datuma njene prve
komercijalne upotrebe bilo gde je u svetu.
Ako topografija nije komercijalno upotrebljena, zaštita topografije se može
tražiti u roku od 15 godina od dana njenog nastanka.
Član 6.
Pravo na zaštitu topografije ima njen stvaralac, odnosno njegov pravni
sledbenik ili poslodavac, odnosno njegov pravni sledbenik. Ako je
topografiju kreiralo više stvaralaca, njima pripada zajedničko pravo na
zaštitu.
Na zaštitu topografije koja je nastala u radnom odnosu shodno se primenjuju
odredbe zakona kojim se uređuju patenti.
Sadržina prijave
Član 11.
Prijava sadrži zahtev za priznanje prava na topografiju i priloge. Zahtev za
priznanje prava na topografiju sadrži:
1) naziv topografije;
2) podatke o podnosiocu prijave i stvaraocu topografije, ako podnosilac
prijave nije stvaralac;
3) datum podnošenja prijave;
4) datum nastanka topografije, ako topografija nije bila komercijalno
upotrebljena, ili datum i mesto kada je topografija prvi put
komercijalno upotrebljena bilo gde u svetu.
Uz zahtev za priznanje prava na topografiju podnose se sledeći prilozi:
- 283 -
1) opis topografije, sa podacima koji definišu elektronsku funkciju koju
integrisano kolo izrađeno prema topografiji obavlja;
2) grafički prikaz ili prikaz topografije u drugom odgovarajućem obliku
kojim se topografija identifikuje;
3) primerak integrisanog kola izvedenog prema topografiji za koju se
traži zaštita, ako je integrisano kolo komercijalno upotrebljeno;
4) dokaz o komercijalnoj upotrebi topografije;
5) izjavu o pravu na podnošenje prijave kao podnosilac prijave nije
stvaralac topografije.
Podnosilac prijave može pri podnošenju prijave da traži da se delovi priloga
iz stava 3 tačka 2. ovog člana koji predstavljaju poslovnu tajnu ne mogu
saopštavati ni činiti dostupnim trećim licima, pod uslovom da su ostali delovi
priloga iz stava 3 tačka 2. ovog člana dovoljni za identifikaciju topografije.
Uz prijavu se podnosi dokaz o uplati takse za podnošenje prijave.
Sadržina zahteva za priznanje prava na topografiju i priloga koji se podnosi
uz taj zahtev uređuje se posebnim propisom.
Rok trajanja prava
Član 19.
Rok trajanja prava na topografiju počinje od dana podnošenja prijave koja
ispunjava uslove iz člana 11 stav 3 tač. 1. i 2. ovog zakona ili od dana prve
komercijalne upotrebe topografije, zavisno od toga koji je dan raniji. Pravo
na topografiju prestaje istekom kalendarske godine u kojoj se navršava 10
godina od dana početka roka trajanja prava na topografiju iz stava 1 ovog
člana.
PROMET PRAVA
Član 20.
Pravo na topografiju može biti, u celini ili delimično, predmet prenosa na
osnovu ugovora o prenosu ili na osnovu nasleđivanja.
Pojedina ili sva ovlašćenja iz prava na topografiju mogu, sa ograničenjima ili
bez njih, biti predmet ustupanja na osnovu ugovora o licenci.
- 284 -
Ugovori iz st. 1 i 2 ovog člana su punovažni samo ako su sastavljeni u
pisanoj formi. Na zahtev jedne od ugovornih strana, ugovori iz st. 1 i 2 ovog
člana upisuju se u Registar topografija.
Ugovori iz st. 1 i 2 ovog člana imaju dejstvo prema trećim licima samo ako
su upisani u Registar topografija. Lice koje je poslednje upisano u Registar
topografija smatraće se nosiocem prava na topografiju.
- 285 -
PRILOG X
GEOGRAFSKA OZNAKA POREKLA
Geografska oznaka porekla predstavlja zakonsku zaštitu proizvoda i usluga
zemlje, regiona, lokaliteta:
- Oznake geografskog porekla upotrebljavaju se za obeležavanje
prirodnih, poljoprivrednih i industrijskih proizvoda, proizvoda domaće
radinosti i usluga;
- Trajanje registrovanog imena porekla, odnosno registrovane geografske
oznake nije ograničeno.
ZAKON O OZNAKAMA GEOGRAFSKOG POREKLA(Izvod)
("Službeni list SCG" br. 20/2006)
Član 1.
Ovim zakonom uređuju se način sticanja ipravna zaštita oznaka geografskog
porekla.
Oznake geografskog porekla su imena porekla i geografske oznake.
Član 2.
Oznake geografskog porekla upotrebljavaju se za obeležavanje prirodnih,
poljoprivrednih i industrijskih proizvoda, proizvoda domaće radinosti i
usluga.
Član 3.
Ime porekla je geografski naziv zemlje, regiona ili lokaliteta koji služi da
označi proizvod koji odande potiče, čiji su kvalitet i posebna svojstva
isključivo ili bitno uslovljena geografskom sredinom, koja obuhvata prirodne
i ljudske faktore i čija se proizvodnja, prerada i priprema u celini odvijaju na
određenom ograničenom području.
Član 4.
- 286 -
Oznaku geografskog porekla čini i naziv koji nije administrativni geografski
naziv određene zemlje, regiona ili lokaliteta, koji je dugom upotrebom u
prometu postao opštepoznat kao tradicionalni naziv proizvoda koji potiče sa
tog područja, ili je u pitanju istorijski naziv tog područja, ako ispunjava
uslove iz čl. 3. i 4. ovog zakona.
Nazivi koji se ne mogu zaštititi
Član 7.
Oznakom geografskog porekla ne može da se zaštiti naziv:
1) koji je protivan javnom poretku ili moralu;
2) koji predstavlja ime zaštićene biljne sorte ili životinjske vrste;
3) čiji izgled ili sadržaj može da stvori zabunu kod potrošača u pogledu
prirode, porekla, kvaliteta, načina proizvodnje ili drugih karakteristika
proizvoda;
4) koji predstavlja tačan naziv zemlje, regiona ili lokaliteta sa koga proizvod
potiče, ali koji kod potrošača izaziva lažnu predstavu da proizvod potiče iz
druge zemlje, regiona ili lokaliteta;
5) koji je usled dugotrajne upotrebe postao generičan, odnosno uobičajen
naziv za označavanje određenog proizvoda;
6) koji nije zaštićen, ili je prestao da bude zaštićen u zemlji porekla, ili koji je
prestao da se koristi u toj zemlji.
Ovim zakonom ne štiti se oznaka geografskog porekla za proizvod od vinove
loze ako je ta oznaka identična sa imenom sorte grožđa koja je postojala na
teritoriji Srbije i Crne Gore pre 1. januara 1995. godine.
POSTUPAK PO PRIJAVI OZNAKE GEOGRAFSKOG POREKLA
Član 14.
Postupak za registrovanje imena porekla, odnosno geografske oznake
pokreće se odgovarajućom prijavom.
Prijavu imena porekla, odnosno geografske oznake mogu da podnesu:
1) domaća fizička ili pravna lica koja na određenom geografskom području
proizvode proizvode koji se označavaju nazivom tog geografskog područja;
2) udruženja lica iz tačke 1. ovog stava, privredne komore, udruženja
potrošača i državni organi zainteresovani za zaštitu imena porekla, odnosno
geografske oznake u okviru svojih aktivnosti;
- 287 -
3) strana fizička ili pravna lica, odnosno strana udruženja, ako je ime
porekla, odnosno geografska oznaka priznata u zemlji porekla, kada to
proizilazi iz međunarodnih ugovora.
Prijava imena porekla, odnosnogeografske oznake može da se odnosi samo
na jednu oznaku ili ime geografskog područja i samo na jednu vrstu
proizvoda.
Za podnošenje prijave imena porekla, odnosno geografske oznake plaća se
propisana taksa.
Bitni delovi prijave
Član 15.
Bitni delovi prijave imena porekla, odnosno geografske oznake su:
1) zahtev za registrovanje imena porekla, odnosno geografske oznake;
2) opis geografskog područja;
3) podaci o specifičnim karakteristikama proizvoda.
Trajanje imena porekla, odnosno geografske oznake
Član 26.
Trajanje registrovanog imena porekla, odnosno registrovane geografske
oznake nije ograničeno.
- 288 -
PRILOG XI
ZVANIČNE TAKSE VEZANE ZA ZAŠTITU INTELEKTUALNE
SVOJINE
Zvanične takse
Tar. broj 81
Za prijavu za priznavanje patenta:
1) do 10 patentnih zahteva
2) za svaki sledeći patentni zahtev preko 10 patentnih zahteva
Za prijavu za priznavanje malog patenta
Tar. broj 81
Za prijavu za priznanje žiga:
din.
1.500
150
1.200
din.
1) ako spisak roba i usluga obuhvata do tri klase Međunarodne4.500
klasifikacije roba i usluga
2) ako spisak roba i usluga obuhvata više od tri klase Međunarodne600
klasifikacije roba i usluga, za svaku dalju klasu
3) za figurativni element ili verbalni žig sa grafičkim rešenjem
Tar. broj 81
600
din.
Za prijavu za priznanje kolektivnog žiga:
1) ako spisak roba i usluga obuhvata do tri klase Međunarodne10.000
klasifikacije roba i usluga
2) ako spisak roba i usluga obuhvata više od tri klase Međunarodne2.400
klasifikacije roba i usluga, za svaku dalju klasu
3) za figurativni element ili verbalni žig sa grafičkim rešenjem
1.200
Tar. broj 87
din.
Za sticanje i produženje važenja žiga za period od 10 godina:
1) ako spisak roba i usluga obuhvata do tri klase Međunarodne
klasifikacije roba i usluga
6.000
2) ako spisak roba i usluga obuhvata više od tri klase Međunarodne
klasifikacije roba i usluga, za svaku dalju klasu
1.000
- 289 -
3) za figurativni element ili verbalni žig sa grafičkim rešenjem
1.000
Za sticanje i produženje važenja kolektivnog žiga za period od 10 godina:
1) ako spisak roba i usluga obuhvata do tri klase Međunarodne
klasifikacije roba i usluga
18.000
2) ako spisak roba i usluga obuhvata više od tri klase Međunarodne
klasifikacije roba i usluga, za svaku dalju klasu
1.000
3) za figurativni element ili verbalni žig sa grafičkim rešenjem
1.000
Tar. broj 81
din.
Za prijavu za priznanje modela, odnosno uzorka:
1) ako prijava sadrži jedan model, odnosno uzorak
1.200
2) ako prijava sadrži dva ili više modela ili uzoraka, za drugi i svaki 900
sledeći
din.
Tar. broj 86
Za održavanje važenja modela, odnosno uzorka, za period od pet godina:
1) za prvi model, odnosno uzorak
3.000
2) za drugi i svaki sledeći model, odnosno uzorak iz serije
2.200
Za održavanje važenja modela, odnosno uzorka za period od šeste do
petnaeste godine, na ime godišnje takse:
1) za prvi model, odnosno uzorak
2.000
2) za svaki sledeći model, odnosno uzorak
Tar. broj 81
Za prijavu za zaštitu topografije
1.500
din.
1.500
Tar. broj 85a
Za registraciju topografije
din.
5.000
Tar. broj 81
din.
Za zahtev za međunarodno registrovanje patenta, žiga, modela,
uzorka, odnosno znaka porekla i oznake porekla
1.500
Za prijavu za ustanovljavanje geografske oznake porekla
2.500
Za prijavu za priznanje svojstva ovlašćenog korisnika geografske
oznake porekla
7.500
- 290 -
Za međunarodnu prijavu patenta:
1) do 10 patentnih zahteva
2) za svaki sledeći patentni zahtev preko 10 patentnih zahteva
3.000
150
din.
Tar. broj 82
Za odgovor na rezultat ispitivanja podnosilaca prijave za priznanje
patenta, malog patenta, topografije, žiga, kolektivnog žiga, modela,
uzorka, geografske oznake porekla, međunarodne prijave patenta,
međunarodne prijave žiga i prijave za deponovanje i evidenciju
predmeta srodnih prava
500
Tar. broj 83
Za zahtev za suštinsko ispitivanje prijave za priznanje patenta
Din.
3.600
Za zahtev za suštinsko ispitivanje međunarodne prijave za
priznanje patenta ako postoji izveštaj o međunarodnom pretraživanju
(rešeršu), odnosno izveštaj o prethodnom međunarodnom ispitivanju 1.800
Dodatna taksa za zahtev za suštinsko ispitivanje međunarodne
prijave za priznanje patenta koji se podnosi u naknadnom roku
1.800
Tar. broj 84
Za održavanje prava iz prijave za priznanje patenta,
odnosno za održavanje patenta, na ime godišnje takse plaća
se:
1) za treću godinu računajući od dana podnošenja prijave 1.500
2) za četvrtu godinu računajući od dana podnošenja prijave 1.600
3) za petu godinu računajući od dana podnošenja prijave
1.800
4) za šestu godinu računajući od dana podnošenja prijave
2.400
5) za sedmu godinu računajući od dana podnošenja prijave 3.000
6) za osmu godinu računajući od dana podnošenja prijave
3.200
7) za devetu godinu računajući od dana podnošenja prijave 4.500
8) za desetu godinu, računajući od dana podnošenja prijave 5.500
9. Za jedanaestu godinu i svaku sledeću godinu dok patent ne prestane da
važi, računajući od dana podnošenja prijave, taksa iz tačke 8. ovog tar. broja
uvećava se za 2.000 dinara godišnje
Za održavanje prava iz dopunske prijave patenta, odnosno iz dopunskog
patenta, godišnja taksa iz stava 1. ovog tar. broja umanjiće se za 30%.
- 291 -
Tar. broj 85
Za održavanje malog patenta, na ime godišnje takse plaća se:
1) za treću godinu računajući od dana podnošenja prijave
2) za četvrtu godinu računajući od dana podnošenja prijave
3) za petu godinu računajući od dana podnošenja prijave
4) za šestu godinu računajući od dana podnošenja prijave
5) za sedmu godinu računajući od dana podnošenja prijave
6) za osmu godinu računajući od dana podnošenja prijave
7) za devetu godinu računajući od dana podnošenja prijave
8) za desetu godinu, računajući od dana podnošenja prijave
din.
1.200
1.300
1.500
2.200
2.400
2.900
3.600
4.400
Tar. broj 87
Za sticanje i produžavanje prava korišćenja geografskih oznaka porekla:
1) za period od pet godina od dana upisa priznatog svojstva
ovlašćenog korisnika u Registar ovlašćenih korisnika geografskih Din.
oznaka porekla
8.000
2) za svako produženje prava korišćenja geografske oznakeDin.
porekla
8.000
- 292 -
Download

Inovacije i kompetentnost metalopreradjivačke delatnosti