PODZEMNI AERODROM ŽELJAVA PORED BIHAĆA 1. DIO
Podzemni aerodrom „Željava“ sve do 1992. godine bio je najmoćnija vojna baza u tadašnjoj
SFRJ, a zasigurno i na cijelom evropskom kontinentu. Aerodromski kompleks je u cjelini bio
zaštićen od svih konvencionalnih borbenih sredstava i od nuklearne eksplozije jačine 20 kT.
Istovremeno, je taj podzemni svijet pružao sve mogućnosti preživljavanja: imao je sopstvenu
radionicu za popravku aviona, magacin za smještaj rezervnih dijelova aviona i opreme, kao i za
smještaj i sigurno čuvanje i tehničko održavanje bitnih zaliha, tada za avion MIG-21.
Takve tipove podzemnih objekata ima vrlo malo zemalja, a najpoznatiji po izradi su Šveđani i
upravo je njihov model iskorišten pri projektovanju ovog aerodroma. Sam objekat lociran je na
granici BiH i Hrvatske. Za vrijeme rata u Hrvatskoj 1991. godine aerodrom je intenzivno
korišten, sve do kraja maja 1992. godine kada je od strane JNA uništen i onesposobljen za
dalje korištenje. Poslije „rušenja“ dobar dio objekta ostavljen je tadašnjoj vojsci RSK, a jedan
manji dio koji je pripadao teritoriji BiH bio je pod kontrolom Armije BiH. 1995. godine u operaciji
„Oluja“ preuzet je u potpunosti od strane Armije BiH te nakon određenog vremena predat HV.
Geografski položaj i administrativne karakteristike
Kompleks sa aerodromom dimenzija 9 x 4 km je lociran u podnožju planine Plješevice na
istočnoj padini (prema Bihaću), a ime je dobio prema mjestu Željava. Željava je selo u Hrvatskoj
na samoj granici Hrvatske i Bosne i Hercegovine. Nalazi se na 44 stepena, 51 minut i 17
sekundi sjeverne geografske širine i na 15 stepeni, 44 minuta i 24 sekunde južne geografske
dužine. Sam aerodrom nalazi se na 44 stepena, 50 minuta i 3 sekunde sjeverne geografske
širine i 15 stepeni, 47 minuta i 44 sekunde južne geografske dužine. Nadmorska visina je 337
metara, odnosno 1099 stopa. Georeferentna pozicija prema tadašnjem vojnom kodu bila je
PIAQ5454.
Poslije Drugog svjetskog rata, mnoga mjesta na granicama republika Jugoslavije nisu imala
riješen granični status, tako da je pravi uvid u poziciju pojedinih mjesta mogao da se učini samo
uz pomoć knjiga iz katastarskih opština. Tako je po jednoj verziji granica između BiH i Hrvatske
išla samim hrbatom planine Plješevica (najviši vrh Gola Plješevica, 1650 m) pa je kompletan
aerodrom pripadao BiH, odnosno opštini Bihać, dok je radarska stanica na vrhu pripadala
opštini Titova Korenica u Hrvatskoj. Po drugoj verziji, sada zvaničnoj, radarska stanica na
Plješevici, podzemni dio i četiri piste pripadaju Republici Hrvatskoj, opštini Korenica (županija
Primorsko-goranska). Peta pista pripada opštini Bihać. Samo selo nalazi se u sjevernom
1/5
PODZEMNI AERODROM ŽELJAVA PORED BIHAĆA 1. DIO
podnožju planine, a presječeno je i dijelom iseljeno pa je tu napravljen aerodrom, dok je jedan
dio kuća bio u krugu aerodroma. Od kasarni put je vodio do objekta (baze) koji se zvao Klek.
Geostrateški i vojni značaj
Položaj objekta izabran je poslije opsežnih studija pri čemu se vodilo najviše računa o njegovom
geostrateškom značaju. Osnovni zahtjev bio je da se mora nalaziti u geostrateškoj osnovici ex.
Jugoslavije; dovoljno daleko u dubini teritorije koja se može dugotrajno i uspješno braniti, a
ravnomjerno udaljen od najvažnijih strateških ciljeva i objekata, kako u zemlji, tako i van nje.
Prilikom izbora lokacije idejnim tvorcima i projektantima išlo je na ruku to što se upravo u tako
projektovanom pojasu nalazilo nekoliko veoma povoljno situiranih planina. Izbor je pao na
Plješevicu zbog izuzetnog geostrateškog položaja u tadašnjoj FNRJ (dubina teritorije) i prirodne
zaravni podno planine Plješevice, te blizine grada Bihaća (RBiH) i Ličkog Petrovog Sela (RH).
Konfiguracija planine Plješavice, a naročito njenog vrha, pružila je dobru mogućnost za
protivvazdušnu zaštitu podzemnog kompleksa, kao i čitavog aerodroma. Njen geomorfološki
sastav bio je idealan za takvu vrstu objekata, što je pak, s druge strane, pred graditelje postavilo
veoma teške, ali i ostvarive zadatke i terenske radove što se kasnije i potvrdilo.
Avioni Mig-21 ispred ulaza u bazu i sa traktorima za vuču, iznad ulaza je vidljiva mreža za
maskiranje
2/5
PODZEMNI AERODROM ŽELJAVA PORED BIHAĆA 1. DIO
Ukupna tadašnja vojno-politička i društvena situacija, kao i razvoj taktičkog i strateškog
naoružanja i oružnih sistema u potpunosti su opravdavali ovakav izbor. Ogromno ratno
iskustvo, provjereni ljudski resursi i nesumnjivo veliko stručno znanje dali su za pravo
projektantima i graditeljima da se poduhvate ogromnog stručnog, vojnog, a time i političkog
izazova. Jugoslavija je imala veliko iskustvo u gradnji takvih objekata i njih je bilo širom zemlje
(pet u Hrvatskoj, tri u Sloveniji, sedam u Srbiji, tri u Crnoj Gori i dva u Makedoniji). Četrdesetak
objekata strateške namjene građenih sve do ’90. godina, koštali su tadašnju državu oko 90
milijardi US dolara. Procjena kaže da je, bez takvih vojnih ulaganja, Jugoslavija već oko 1970.
godine mogla imati standard susjedne, visoko razvijene, Austrije. Trebalo je da kompleks bude
takav da služi u narednim decenijama bez većih prepravki i tako opravda ideju nastanka i
ulaganja ogromnih sredstava (oko 4.000.000.000 US $ prema jednim, odnosno do
8.500.000.000 US$ prema drugim izvorima).
Uzimajući u obzir pravilno procijenjene geostrateške karakteristike, veoma povoljnu logističku
bazu, blizinu pomoćnih aerodroma, objekata i ostalih resursa, može se reći da je i vojni značaj
kompleksa bio ogroman, kako u miru tako i u ratu. Sama planina predstavljala je idealnu
prepreku bilo kakvom iznenadnom i razarajućem napadu, a njen položaj u taktičkom smislu
omogućavao je korisniku taktičko iznenađenje: avioni su bezbjedno polijetali iz radarske sjenke
planine, neprimjećeni iz očekivanih pravaca osmatranja sa zapada. Taj položaj isključivao je
iznenadni napad na kompleks; u odnosu na sjeverne i sjeveroistočne pravce osmatranja
situacija je bila još povoljnija jer je prostrana Panonska nizija onemogućavala bilo kakvo
prikriveno prilaženje i dejstvo po objektu.
Projektni zadatak, izgradnja i taktičko-tehničke karakteristike
Početak izgradnje aerodroma Željava vezan je za daleku 1948. godinu, kada se počelo sa
izborom i iznalaženjem mikrolokacija za pozicioniranje velikog aerodromskog kompleksa.
Projektovanje, odnosno razrada osnovne ideje, konkretizuje se 1954. godine poslije odluke
političkog i vojnog vrha o izgradnji. U delegaciji na čelu sa generalom Z. Ulepićem, koja je
posjetila Švedsku da bi se upoznala sa njenim izvanrednim iskustvima u gradnji složenih,
specifičnih i netipičnih vojnih objekata, nalazio se i inžinjer Dragoslav Sobotka budući glavni
projektant građevinskog dijela i vodeći projektant kompleksa podzemnih objekata aerodroma
Željava. Tada su članovi delegacije, između ostalog, pregledali jedan podzemni objekat starijeg
tipa za smještaj aviona sa potrebnim prostorijama i instalacijama za mirnodopske i ratne
potrebe, jedan podzemni rezervoar klasičnog tipa, skladištenje goriva i podzemnu fabriku
oružja „Bofors“. Osim toga, sa njihovim vojnim stručnjacima su vođeni razgovori o raznim
elementima zaštite podzemnih objekata od efekata udarnih talasa izazvanih klasičnim i
nuklearnim borbenim sredstvima.
3/5
PODZEMNI AERODROM ŽELJAVA PORED BIHAĆA 1. DIO
Jedan
od
4
ulaza
u
aerodrom
Željava
Godinu
taktičko-tehničke
budućeg
Projekat
potrebnim
vazduhoplovno-tehnička
izvor
proširenje
puka
komfora
kontrolom
napajanja
(LAP),
dana
u
je
podzemnog
letenja
kompleksa
odnosu
prostorijama
predviđao
sastava
kasnije
električnom
uslove,
imetara
meteorološkom
tri
komanda
kompleksa
smještaj
početni
izgradnjom
do
za
sredstva,
predložila
pet
komandu,
energijom.
projekat
eskadrila,
dvije
Ratnog
nazvanog
još
municiju,
stanicom.
izradu
do
tri
pilote,
i primiti
vazduhoplovstva
Tokom
tri
objekat
objekta
zatim
pojačane
projektnog
KLEK
vazduhoplovno-tehničku
gorivo,
izrade
smještaj
za
koji
na
rad
eskadrile
bi
tehničku
vojnom
glavnog
programa
služili
kompletnog
uslovima
formirala
za
i200
aerodromu
aviona
pijaću
projekta
smještaj
ibetonom
projektne
klasičnog
je
osoblja
komisiju
vodu,
lovačke
službu,
dodatno
lovačko-avijacijskog
Željava
sanitarije
dokumentacije
uz
ijer
avijacije
nuklearnog
koja
povećanje
se
kraj
je,
zahtijevalo
iobloga,
razmotrivši
sa
rezervni
rata
Sredinom
poletno
problem
se
praznim
galerije
stepenom
angažovani
specijalnim
sa
prvi
mreže,
bilo
intenzivno
najboljim
kao
put
a
morale
primijenjen
sletnih
njen
punjenjem“
-postojali
po
naime
1959.
tajnosti
konstrukcijama
su
markama
potrebi
sastavni
istaza
po
speleolozi
godine
kako
radilo
projektu
ipodzemni
gotovo
novi
sa
iminiranje,
dio.
je
kopanje
cementa
otpočeli
čeličnim
se
planina
sistem
za
biti
od
u
u
tri
centimetar.
snimanje
armiranog
tunela
ali
ipodzemnog
smjene
su
podgrađa
bila
armatura.
remenatama,
su
prvi
20m
sastavljena
u
projektanti
utrobi
špilja,
građevinski
sa
betona.
Ovo
ioblika
ankerima
gotovo
visine
Treba
Plješevice.
prslina,
je
koji
od
naročito
smislili
8m
Betonski
naglasiti,
250
se
radovi
izuzetno
špricanim
kasnije
ikojih
angažovanih
pukotina
dužine
specijalan
Tu
na
zidovi
da
su
čvrstih
koriste
terenu.
je
više
graditelji
radi
kod
su
djelovalo
sistem
od
dolomitnih
debeli
njihovog
bilo
izgradnje
Uporedo
1km.
naišli
kao
sa
rušenja
2
Pod
U
metra
nosiva
bez
premošćivanja
na
je
ovih
stijena
toku
su
najvećim
počela
prvi
„punim
čelične
izgrađene
aobjekata,
izgradnje
rađeni
veći
moralo
gradnja
i(po
su
Aerodrom
Na
Tokom
radovima
narednih
je
građen
je
učestvovao,
godina
do
1968.
pa
sve
utla
godine
najvećoj
do
1978.
kada
mogućoj
godine
je
ubrzano,
tajnosti,
stalno
zbog
je
veliki
dorađivan
Čehoslovačke
broj
izvođača
osavremenjivan.
krize,
iposjedovao
podizvođača.
pušten
u
rad.
Taktičko-tehničke
drugim
povezane
dodatnom
u
prodorima
hodnici,
prostorija)
osam
ljudstva,
ulaza
sopstvenu
veliki
goste.
standardima.
tjemenu
restoran
na
metara
Posebna
izvorima
bili
visini
u
iznosila
galerijom
galerija
dizel-električnu
su
obliku
ikoristiti
koji
širine
30
10
je
moglo
su
metara.
osobine
je
visina
bila
je
slova
sa
od
centar
20
odjednom
3.500
ise
strane,
tri
prostorija
metara.
M
je
od
smjestiti
do
centralu,
bile
sa
povećavana
metara.
veze
12
produženim
su
svodastog
mogao
kao
Pored
metara.
islobodni
impresivne:
za
operativni
80
Galerije
skladište
osmatrački
pilotski
pa
brojnih
za
Ukupna
čak
profil
srednjim
dva
su
klub,
centri
goriva
i1000
tri
glavnih
do
bile
metra.
kontrolni
podešen
sa
podzemne
dužina
120
koji
od
ljudi,
dužine
oporcima
krakom
iaite
druge
je
aviona
iuiOstale
pomoćnih
bio
oko
toranj.
podzemnog
je
350,
je
prema
manje
galerije
za
napravljen
širine
MIG-21)
jedan
prostorije
pregled
Kompleks
400
pilota
prostorija
objekte.
dimenzijama
15,40
za
bio
iradnika.
500
tunela
međusobno
smještaj
iismješten
raznih
popravku
500
metara,
metara
je
Unutra
za
(galerija
mehaničara
tadašnjim
namjena,
smještaj
58
aviona.
iznad
pri
svaka
dva
se
aviona
su
dnu
iBihaća.
nalazio
pomoćnih
bile
aviona
samih
iNa
visokim
kao
visine
rad
i50
te
visine
iisa
i
eksploziva
Vanjski
dimenzijama
na
Petrovog
kerozinom
Bihaća
je
bio
otvorenom
dug
gdje
dio
sela oko
pomoću
bila
objekta
su
za
kao
deset
izgrađena
su
bili
slijetanje
Vedro
ina
rezervoari
-isopstvenog
prateće
aerodrom,
kilometara
Polje
je
iNjihov
najvećih
kasarna,
staze
za
iširine
Grabež
sastojao
gorivo
kompletno
transportnih
vozila,
koja
dobro
u
se
Ranicima,
je,
od
koje
inžinjerski
cjevovoda
ujedno,
ukopani
pet
aviona.
su
pisti
povezivale
bila
skladište
iz
(dvije
borbeno
brdo
Tu
iefikasno
vojnog
logistička
se
Grabež.
poletno-sletne
nalazilo
ove
avio
obezbjeđen.
skladišta
piste.
baza.
bombi
Cjevovod
iprema
pet
U na
Baza
kod
stajanki
iblizini
brdu
tri
Skladišta
mjesta
poletne)
prečnika
je
Pokoj
Ličkog
snabdijevana
za
Ripac.
avione
sa
kod
cm
4/5
PODZEMNI AERODROM ŽELJAVA PORED BIHAĆA 1. DIO
Panoramski
snimak
iz
zraka
iz
kojeg
je
vidljva
mreža
od
5
agregata,
Avioni
parkiranje
namjensko
kanalizaciona
625
klima-komora
rezervni
kVA),
su
izlazi
se
aviona
skladišta
korištenje
unutar
sa
na
mreža,
specijalnim
površinu.
imalo
objekta
svih
kompleksa
dvije
je
vrsta,
stanica,
svoj
rezervne
Postojali
razmještali
zaštićenim
te
istakač
sna
prostor
ambulanta,
punom
su
dizel-električne
za
elektoakomulatorskim
ikontrola
ventilacionim
za
punjenje
autonomijom
dekontaminaciju
za
istog.
otpadni
centrale
šahtovima,
do
Predviđeni
protivpožarni
30
vazduh
(jedna
sredstava.
tegljačima.
dana;
koji
iVAZDUH-1
od
su
za
električna,
su
1000
životni
izduvne
Postojalo
sistem,
ujedno
Svako
kVA
ikompleksa
radni
vodovodna
itd.
gasove
služili
mjesto
a
je
druga
13
uslovi
ikoji
za
od
iiod
Četiri
tona
jačine
betonski
metara.
čelika
su
zasebnim
ručno
istovremeno
natpritiska
specijalne
glavnih
korišten
mlaznog
sto
posebnom
pogodaka
ekonomskih
povezane
tona.
i avelika
hermetički
ili
i20kT.
betona
galerija,
Služili
električnim
poseban
štitovi
goriva
Otvor
nišama
raketi
armirano-betonske
udarnog
čeličnom
ulaza
razloga
Stoga
uništenje
sVOJIN.
su
ne
56
koji
za
na
a
iteksta.
su
za
bombi.
razglasni
sa
same
bi
u
teških
osmatranje
vodenim
je
su
putem.
talasa
zatvarala
kompleks
trpila
bila
kupolom
amortizaciju
strane
ispred
se
dva
dijafragme
pancirnih
Klimatski
spuštali
udar
u
ulaza-izlaza,
Razmak
sistem.
galerija
jastucima
ulaznim-izlaznim
vrata
galerije
za
dijafragme
iz
zatvarala
zaštitu
ogromnog
polukružno
svake
uslovi
Prvi
od
iMarconi
između
18
imala
dimenzionisane
tri
stepeni
put
čemu
od
su
pet
galerije
ciljem
Teška
bili
sve
atmosfere.
čelična
su
direktnih
je
tornja
cilindričnih
ulaza-izlaza
pritiska
do
sa
dijelovima
tada
ugrađene
doprinosi
da
C.
idealni,
armirano
tavanice
teških
napravljena
bio
izdrže
vrata
primijenjen
nuklearne
pogodaka
Prostorije
je
armirano-betonskih
čeličnih
sinekad
konfiguracija
također
podzemnog
protivudarne
debljine
je
direktan
tim
betonska
raspoređeni
projektovan
što
predkomora
avionima.
„aqua
eksplozije,
mitraljeskih
u
rezervoara,
posebno
je
1
unutrašnjosti
pogodak
metar.
temperatura
vrata
kompleksa
sistem“
padine.
ventile.
na
tako,
Konstruisan
bila
obezbjeđen
tzv.
da
Vrata
zrna
nuklearnog
vrata
svaki
za
su
da
masivna
Za
Zatvarala
„blenda“
iz
su
skladištenje
smještena
je
predviđene
desetak
na
bliskih
kapaciteta
praktičnih
spriječeno
težila
početku
je
vrata
odnosno
projektila
ikao
su
100
bile
uza
su
po
itu
Na
uvezani
djelovao
vrhu
u
Plješevice
u
jedinstven
sklopu
RV
nalazio
PVO
iZajednički
PVO
sistem
se
JNA.
impresivan
VOJIN
(vazdušno
radarski
položaj
osmatranje,
ipisti
meteorološka
javljanje
stanica,
navođenje)
a
radari
su
je
bili
Bilo
koštao
sistema.
je
AS-84,
ovom
Jugoslavije,
bio
Kozari,
je
ioperatorskom
instalirano
5.
50
Na
to
puk
miliona
Biokovu,
što
Željavi
bili
je
7
dolara
računari bilo
radara
se
u
centru
Puli,
omogućeno
nalazilo
a
koji
bio
zatim
su
koji
se
je
su
iveći
su
komandno
operativni
na
ujedno
objedinjavali
koštali
objedinjavali
mrežom
Vrhnici,
išahtovi
svaki
najskuplji
centar
mjesto
radara
usu
Sisku,
po
svi
sve
12
podaci
(OC)
5.
koji
sistem
radarske
miliona
Bjelovaru
vazduhoplovnog
su
bio
o
bili
u
je
stanju
JNA.
dolara,
postavljeni
podatke
opremljen
itd.
uprimjer:
Uvišestruko
vazdušnom
a
funkciji
sistem
iz
korpusa
automatskom
ex.
na
su
Plješevici,
Jugoslavije.
za
bili
iz
prostoru
navođenje
Zagreba,
4
takva
opremom
u
Zadru,
Na
ex.
a
je
Vrh
radarski
instaliran
nadgledati
mjerenje
također,
pojedinačno
vremenskih
iz
~6m,
duraluminija
epoksidnom
Bihaća
planine
bile
položaj
upostavkama.
visine
britanski
iuakumulatorska
sklopu
štitile
vazdušni
su
Plješevica
prilika
(posebna
elastičnom
ili
izgrađene
grupno.
S-613.
Plješevica
su
S-600,
koji
osmatrački
radar
prostor
često
legura
-Sekundarni
Sami
smolom.
Crni
bili
na
od
(RP
većeg
betonskoj
instalirani
vladaju
nakupljanja
Vrh
radari
aluminija)
radar
Plješevica),
je
Takva
dijela
radar
su
na
na
bili
nadmorskoj
ipodlozi
Plješevici.
radari
iuvezan
konstrukcija
leda
Italije,
je
zaštićeni
bio
centar
S-600
ispavaonice,
S-645M
od
naleta
CD-2
Austrije
trouglastih
Te
veze.
visini
polarnim
koji
je
koji
kupole
vjetrova.
višeslojnim
iprema
mogla
je
S-654D
od
Mađarske,
Ovdje
sa
bio
1648
radarskim
elemenata
dometom
–
izdržati
„lopte“
Kupole
vezan
je
koji
metara
platnom
kao
aciljeva,
na
nalete
tu
su
primarni
su
od
kupolama
mogli
je
S-600.
se
isvakih
bile
600km
tamo
impregriranim
bio
mogle
vjetra
koristiti
mjera
radar
radar
Ovdje
zbog
mogao
od
do
vidjeti
nalazio
~18m
bio
za
200km/h.
su
surovih
jasno
ise
U
koji
podataka
SSSR,
navođenja
na
mjesnim
bilo
VOJIN
daljinsko
navođenje
teritorija
sastavu
sljedeći
je
moguće
omogućavao
(Vazdušno
a
SFRJ
naročito
komandovanje
radarske
lovačke
aviona
način:
operativne
vršiti
bila
automatska
amplitudnofrekventnom
na
Osmatranje,
je
avijacije
automatsku
stanice
pokrivena
područje
LOCUS
centre.
isnižena
navođenje
bila
preko
obrada
navođenja.
Kako
Tuzle,
16
Javljanje
takvim
je
ikontrolnog
poluautomatsku
je
LAZURNE
ivrata.
kabina
se
bio
lovačkom
asa
iu
sistemom
predaja
pouzdanim
ipresvučenih
modulacijom,
Sve
Navođenje)
automatizacije
stanice,
to
avijacijom.
podataka
sa
navođenja
skupa
odbrane.
obradu
digitalno-frekvencijskim
pokazao
gdje
PVO
šifratorskim
vazdušnih
podataka
S-5014B
Kao
je
iz
JNA.
sistem
veza
OC
je
na
bio
Sistem
Bihać
sa
kao
kodom
dio
računarom
iizrađenih
jedinstvenog
je
obratno.
slanje
iz
šifratorom
obezbjeđivao
kao
sa
OC
bila
vremenskim
P
obrađenih
ise
usmanjenje
automatska
proizveden
obezbjeđena
LOCUS
Čitava
Zagrebu
sistema
tako
16
da
u
je
Kraj
prvog
dijela
www.zrno.ba
5/5
Download

PODZEMNI AERODROM ŽELJAVA PORED BIHAĆA 1. DIO