UGROŽENE BILJNE VRSTE U SRBIJI
[email protected]
Od ukupno 270.000 vrsta svetske
vaskularne flore skoro 12.5% ili 34.000
ugroženo
g
jje u različitom stepenu
p
i na
različite načine. Iz svetske vaskularne
flore već je iščezlo 380 vrsta (EX), dok
se za 371 vrsta pretpostavlja da se
nestale ((EX?),
), ali nema p
pouzdanih
podataka.
Danas se na planeti nalazi 6522
ugroženih vrsta koje su u opasnosti da
iščeznu (EN), oko 7950 ranjivih (VU) kao
i 14504 retkih (R) biljaka, dok je oko 4070
vrsta neodređenog satusa (I).
U XXI veku veliki broj vrsta svetske
flore je već nestao ili je u većem ili
manjem stepenu ugrožen, dok se
tendencija
daljeg
antropogeno
uslovljenog izumiranja vrata nastavlja
nesmanjenim intenzitetom.
Najveći
j
brojj ugroženih
g
vrsta jje
endemičan,
odnosno
usko
lokaloizovan u rasprostranjenju i
ekološki
stenovalentan
pa
se
nestajanje
j j ((izumiranje)
j ) takvih taksona
ne može nadoknaditi iz nekog drugog
“rezervnog” genetičkog izvora., kao što
je slučaj sa regionalno iščezlim
vrstama koje
j se mogu
g ((re)introdukovati
)
iz sačuvanih populacija u drugim
arealimatakvih biljaka.
Najveći broj iščezlih vrsta pripadao je
tropskim ostrvskim florama. Najveći broj
nestalih autohtonih vrsta je iz bivših
kolonijalnih oblasti.
Uzrom je pre svega u bahatoj i
nekontrolisanoj eksplataciji resursa kao i
u nerazumnoj, neplaniranoj i ekološki
neopravdanoj introdukciji različitih biljaka,
posebno
radi
zadovoljenja
ljudkih
potreba.
potreba
U tom pogledu prednjače tropska i
suptropska ostrvakao što su Sveta
Mauricijus,
j ,
Kuba,,
Nova
Jelena,,
Kaledonija, Havaji, Francuska Polinezija,
Novi Zeland, ali i čitavi kontinenti u ovoj
oblasti (Australija) ili delovi kontinenata
(južna Afrika,, Indija
(j
j i srednja
j Amerika.
Ove pojave dešavaju se i u svim drugim
krajevima sveta, koji se karakteriše
izuzetno velikim procentom endemita.
Proces antropogeno uslovljenog izumiranja
i ugrožavanja vrsta zahvatio je i neumitno
t č i dalje
teče
d lj i na sve druge
d
geografske
f k
oblasti na svim kontinentima aročito na
područjima visoko industrijalizovanih
i
poljoprivredno razvijenih oblasti.
Za Balkansko poluostrvo ne postoje tačni podaci o broju ugrioženih biljnih vrsta. Na
teritoriji Balkana procenat ugroženih biljaka kreće se od 2.6% (u Albaniji) do 11.4% (u
Grčkoj).
Procenat ugroženih biljnih vrsta na teritoriji Srbije se kreće oko 20%, ali najveći broj
prema IUCN kriterijumima pripada kategoriji retkih.
Prvi, ali najvažniji korak u zaštiti biljnih vrsta je izrada Crvenih knjiga i Crnih lista i
evidentiranje problema ugroženosti,
ugroženosti kao i preduzimanju mera za njihovu zaštitu i
osiguranje trajnog opstanka.
C
Crvena
k ji treba
knjiga
t b da
d omogući:
ći
• evidentiranje ugroženih vrsta u određenom regionu ili u okviru državnih teritorija
• utvrđivanje stepena
kriterijumima
ugroženosti
vrsta
prema
prihvaćenim
međunarodnim
• alarmiranje (vizuelno crvenom bojom) na opasnost od nestajanja i ugrožavanja vrsta
, njihovih staništa i biodiverziteta u celini
• ukazivanje na faktore i uzroke koji dovode do ugroženosti vrsta u određenom
regionu ili državni
• popularno prikazivanje globalnog, regionalnog i lokalnog značaja zaštite određenih
vrsta
t i biodiverziteta
bi di
it t u celini
li i
• ekološko poznavanje vrsta u opasnosti
• predlaganje adekvatnih zakonskih mera zaštite vrsta, njihovih staništa i čitavih
predela značajnih za očuvanje biodiverziteta
• ustanovljavanje osnova praćenja (monitoring) stanja populacije vrste u opasnosti
Značaj Crvenih knjiga
I
Crvenih lista u zaštiti prirode i
biološkoj raznovrsnosti je
mnogu više od ilustrovanih
publikacija
sa
osnovnim
botaničkim karaktegristikama
vrsta koje su u opasnosti da
nestanu, Njihov nesporni
značaj je da su to priručnici
koji pomažu očuvanju živog
sveta.
Balkansko poluostrvo predstavlja
floristički
najraznovrsniji
deo
Evrope i u tom pogledu se može
porediti samo sa Pironejskim
poluostrvom, Malom Azijom i
Kavkazom.
Floru
Srbije
obuhvata
3662
taksona što Srbiju svrstava u grupu
zemalja sa najvećim florističkim
diverzitetom i gustimom flore na
jedinici
jed
c po
površine.
š e O
Ovo
o su us
uslovili
o
geografski položaj, raznovrsnost
klimatskim, orografskih, geoloških i
pedoloških faktora.
Na Balkanskom poluostrvu ima 1754
endemičnih biljaka, što čini 27% ukupne
balkanske flore od 6750 vrsta.
U Srbiji je konstatovano 287 endemičnih
biljnih vrsta . Oni čine 8.06% flore Srbije.
Osnovni tip endemizma je visokoplaninski,
pri čemu se posebno izdvajaju Prokletijske
planine i Šar lanina. Na ovim planinama
ostvarena
ost
a e a je geog
geografska,
a s a, ge
genetska
ets a i
ekološka izolovanost populacija, kao i da je
trajanje izolovanosti bilo dovoljno
za
obrazovanje endemične flore. Konstatovan
jje i veliki brojj lokalnih endemira ((na Šar
planini 19, na Prokletijama 15).
Na teritoriji Srbije izražen je i edafski
endemizam,, odnosno endemizam vezan za
geološke podloge. Posebno se izdvaja
serpentinska
flora, ali i krečnjačka i
silikatna.
IŠČEZLI TAKSONI
I - Globalno iščezli taksoni – u Crvenojj knjizi
j flore navodi se iščezavanje
j četiri
taksona: kragujevački slez, vranjski slez, bezčekinjasta udivičica i moravski vodeni
orah.
IŠČEZLI TAKSONI
II - Taksoni iščezli iz Srbije – navodi se iščezavanje 23 taksona:
otrovni jedić, lanolisna žumenica, kaldezijeva vodena bokvica, božardova palamida,
dlakavi poponac, banatski šafran, pljosnata prečica, zmajeglafka, polegla grančika,
bezlisna perunika,
perunika glavičasto sito,
sito pitoma foja,
foja zakrivljena ogledalka,
ogledalka žućkasti lan,
lan
prečica, mla žuta pčelica, kaćunak, plavi bran, viseća žalfija, bodljasti pucavac, škorpilov
pucavac, mađarska lala, prelazna mešinka,
IŠČEZLI TAKSONI
III – Taksoni za koje se predpostavlja da su iščezli – navodi se 21 takson močvarna hajdučica, trajnocrveni jedić, aldrovanda, vitki kozinac, trolisna režuha, nežna
horispora, ihtricov žavornjak, panonska odvraćenica, loptasta šaša, radioćolisni trižalj,
maršalov trižalj, niška žutenica, pančićeva grahorica, mačkovo uvo, gorka paprat,
bodljikava gostanka, loptarka, stepsko devesilje, srpski čistac, bahofenov razgon,
trolisna valdštajnija
KRAJNJE UGROŽENI TAKSONI
I - GLOBALNO KRAJNJE UGROŽENI TAKSONI – navodi se 11 taksona: kraljevska hajdučiva,
pančićev pelen, krilasti zvončić, šarplaninski tičinac, rujanski šafran, berov karanfil,
neopčina svećica, rtanjska metvica, nikolićev pucavac, krasnićijev pasji jezik, srpska
lala.
KRAJNJE UGROŽENI TAKSONI
II - TAKSONI KRAJNJE UGROŽENI U SRBIJI
I - Taksoni sa populacijama do 50 zrelih jedinki
1. Taksoni čiji su areali usled naglog smanjenja tokom poslednjih 50 godina
ograničeni na samo jedan lokalitet – navode se 3 taksona: bobovnjasta trnoplodka,
tatarski kupus, banatski božur
2. Taksoni čije su krajnje male i opadajuće populacije ograničene na samo jedan
lokalitet: navode se 18 taksona: medunolisna crvena stežica, ilirski kozinac,
planinski kahris, krestasti kahris, alpski različak, dugocvetna ostruška, krtolasta
p
ljutić,
j
, makedonski mrazovac,, makedonska odvraćenica,, p
palasov
salata,, srpasti
šafran, planinska krta paprat, strašna runjavica, puzeća alpska ruža, žbunolika
mišjakinja, sitan šarenbubac, testerasti jaglac, dugovača
KRAJNJE UGROŽENI TAKSONI
II - Taksoni sa populacijama od 50 do 250 zrelih jedinki
1. Taksoni čiji se se areali naglo smanjili za proteklih 50 godina: populacije svedene na
jednu ili nekoliko prostorno bliskih opadajućih subpopulacija – navode se 4 taksona:
testikulatni ljutić, borbaševa tamnocrvena kaluždarka, peščarski šušuljak, milanov
čistac.
2. Taksoni sa malim arealima: populacije od jedne ili nekoliko prostorno bliskih
opadajućih subpopulacija – navode se 11 taksona: vererina vlas,
vlas krimski žuti luk,
luk
bezstablovi kozinac, karpatski dičak, gospina papučica, sedac, čekinjasta selivka,
portugalska vijošnica, karpatska kamenika, beli bun, mala mešinka.
KRAJNJE UGROŽENI TAKSONI
III - Taksoni sa populacijama od preko 250 zrelih jedinki
1. Taksoni sa malim arealima: populacije od jedne ili nekoliko prostorno bliskih
opadajućih subpopulacija; brojnost jedinki naglo smanjena u poslednjih 50 godina –
navodi se 12 taksona: cirilijev luk,
luk karpatska maljava breza,
breza šafranjika,
šafranjika ćafurija,
ćafurija
muljina oštrica, kladovski karanfil, karanfil kasni, žlezdasta konjeda, peščarska
perunika, šarplaninski čaj, prutasti osak, pikobojka.
KRAJNJE UGROŽENI TAKSONI
III - Taksoni sa populacijama od preko 250 zrelih jedinki
g smanjili
j p
proteklih 50 g
godina: p
populacije
p
j svedene na
2. Taksoni čijij su se areali naglo
jednu ili nekoliko subpopulacija, ali još uvek sa većim brojem jedinki – navodi se 26
taksona: čeljasta hajdučica, žlezdasti zvončić, tamnocrveni luk, austrijski pelen,
lažnohrapavičasta špargla, kasna jezernica, ljutak, trajan karanfil, trocrveni karanfil,
gladnica, p
pobarica, kukurnjak,
j
dvoštitasti šaš, g
gusto talasinje,
j p
peščarsko
šumska g
smilje, borak, repratica, poljski kukurek, bledožućkasti samak, ježičasti ljutić, solnjača,
žiljata zuka, panonska jurčica, karpatska tocija, primorski trozubac, barski trozubac.
KRAJNJE UGROŽENI TAKSONI
III - Taksoni sa populacijama od preko 250 zrelih jedinki
3 T
3.
Taksoni
k
i sa malim
li
arealima
li
populacije
l ij od
d jedne
j d
ili nekoliko
k lik prostornih
ih bliskih
bli kih
subpopulacija koje su još uvek sa većim brojem jedinki – navodi se 21 takson:
dalmatinski luk, zelena jova, mahovinasta gušarka, maslinolisni zvezdan, omanolika
palamida, prokletijska odvraćenica, oliverov šafran, kranjska prkosnica, makedonska
k k i
kockavica,
cevasto
t baloče,
b l č smilje,
ilj mačje
čj uho,
h oštrozuba
št
b runjavica,
j i
t
trocrveno
sito,
it
runolist, nojeva paprat, dugocrvena jagorčika, zeleniče, jankin ljutić, pančićeva
žablja trava, galičićki pucavac.
KRAJNJE UGROŽENI TAKSONI
VI - Taksoni za koje se predpostavlja da mogu biti krajnje ugroženi
navodi se 14 taksona: alpsko medveđe grožđe, merksmilerova vučja jabuka, razdeljeni
papratnik,
t ik vitinoliko
iti lik devesilje,
d
ilj purpurna zanovet,
t nežni
ž i lan,
l
dl k
dlakavocrvena
masnica,
i
alpska vrba, alpska kosmatica, skopolijeva žablja trava, mali ježorast, alpska očobojka,
šatlevortov rogoz, žbunoliki razgon.
FAKTORI UGROŽAVANJA BILJNIH VRSTA
Poljoprivreda – ekstenzivnog i
ekspanzivnog tipa
• Ekstenzivna ispaša
j j p
primarne vegetacije
g
j
• Paljenje
• Isušivanje močvara i bara
• Eutrofizacija vodenih ekosistema
Šumarstvo
• Neadekvatno pošumljavanje
p
Vodoprivreda
• Regulacija vodotoka
• Zagađivanje ili presušivanje
podzemnih voda
a) Nalazi za CR i EX taksone (ex,dd,cr)
• Hidromeliorativni radovi
Urbanizacija i izgradnja infrastrukture
Rudarstvo
• Eksplatacija kamena –
kamenolomi
• Površinski kopovi uglja –
deponovanje jalovišta
Turizam i rekreacija
Lov i robolov
Nedozvoljena trgovina divljim
vrstama
Introdukcija alohtonih vrsta
Zagađenje vazduha
c) Nalazi za CR i EX taksone (ex)
d) Nalazi za EX taksone (ex,dd)
g
j voda
Zagađenje
Zagađenje i uništavanje zemljišta
Gubitak svake biljne vrste dovodi ozbiljno u pitanje
i opstanak čoveka kao organske vrste. Nesvesno
ili svesno čovek sve više “seče tanku zelenu
granu” od koje zavisi i njegov sopstveni opstanak.
Poslednjih godina shvativši da je “vrag odneo
šalu” sve više se okrećemo zaštiti biljnih (i
životinjskih vrsta) i njihovih staništa , odnosno
zaštiti ekosistema,
ekosistema svesni da samo na taj način
možemo osigurati i svoju sopstvenu budućnost.
Kao rezultat neophodnosti zaštite biljnih (i
j
vrsta)) donet jje veći brojj deklaracija,
j ,
životinjskih
rezolucija i konvencija na globalnom ili
regionalnom nivou, ali i nacionalnih strategija i
programa zaštite retkih i ugroženih vrsta i područja
kao što su nacionalni p
parkovi,, opšti
p
i specijalni
p j
rezervati prirode, spomenici prirode i sl.
Ekološkokološko-šumarski centar “Sylva”
[email protected]
Download

Ugrozene biljne vrste u Srbiji - ekološko šumarski centar sylva