AZaRBAYCAN RESPUBLiKASI TAHSiL lf4ziBlliLi
SUMQAYIT DOVLOT UNi\TRSiTETi
N.M.KAZIMOV, A.A.YI]SLFOV, R.C.MAMMADOVA
ANALOQ ELEKTRONIKASI
(Dars vasaiti)
\
i
-t
{)
a'L
SE,I +E
K^ 3L
N,M.KAZIMOV, O.A.YASLFOV, R,C.MAMMADOVA
ANALOQ ELEKTRONiXAST
(Dars vasaili)
A zar bay can Resp
u
bli
kat
Ta h s
il
Nazirliyinin
12 oktyabr 2012-ci il tarixti
1591 sayh amri ila dars vasaili kimi
tasdiq edilm$dit
SUMQAYIT - 2012
uoT
621.38
Ray veranlar: SDU-nun "Elektromexanika" kafedrasrnrn miidiri, t.e.d.,
AMEA-mn miixbir iievti, professor Mammadov F.i.
ADNA-mn "informasiya tilgme va hesablama texnikasi,
kafedrasrmn miidiri, t.e.d., professor Msmmadov R.e.
Az.TU "Awomatika va idareetma" kafedrasr,
t.e.d.,
professor Rtistemov Q.O.
SDU-nun "Texniki kibemetika,' kafedrasrmn miidiri,
t.e.d., professor Olakbarli F.N.
N. M,
Kuzrmov,
O.
A. Yusdov, R C.Mam madova
"Analoq elektronikasr" ders vesaiti
N.M.Kazrmovun redaktorlufiu ita, 116 seh.
Dars vasaitinda miixtalif ntiv elektrik siqnal giiclandiricilari, garginlik
va carayan lanzimlayicilari, harmonik raqs generatorlarr, bir wa gfazlt
d zlandiricilar, aktiv s zgaclar, impuls garginlik stablizatoru rD avtonom
inverlorlar haqqmda atra/h malumatlar verilmiSdir. Giic Aeviricilarinin
darindan manimsanilmasi maqsadila masalalarin haltina bax mqdr.
"Analoq elektronikay" dars vasaiti "Komp ter m handisliyi",
" Proses larin ovlomatla$drtlmasr m handisliyi " va " AvtomatlaSdvma
va
informas iya texnikasr" ixtisaslan zra tahsil alan bakalavr va magistrlar
iig n nazarda lutulur va ondan uy{un ixtisaslar zra bakqlovr, magistr va
elaca da dissertantlar faydalana bilar.
SUMQAYIT - 2012
MUNDORiCAT
sah.
GiRi$.......,.........'.'''''......'':
r
$
$
g
FosIL. ELEKTRTK SIQNAL GUCLONDIRICILO2..........................7
...............................7
I.l.Glclandiricilerin tasnifatr.........
L2.Giiclendirici kaskadrn qurulma prinsipi...............................................8
l.3.Bipolyar tranzistorlarda giiclandinci kaskadlar...................................9
giiclendiricilar...,......
..........................12
...........................15
$l.5.Sabitcarayangiiclendincisi.,.....
g I .6.Differensial giiclandirici kaskad.....................-...................................l6
................................17
$LT.Omaliyyat
g I .8.Omatiyyat guclandiricilarinda qurulmug mflxtalif funksiyalt
....................22
91.4. Oks alaqali
gticlandiricisi.......
sxem1ar................
g
L9.Omoliyyat giiclandiricisi esasrnda differensial gficlendirici..............25
g
L l0.Cerayan
giiclandiricilari..........
gl.l l.Modulyasiya
............................29
ve demodulyasiya ila giiclandirma.............................31
gl.l2.ikikanalh giiclandirici..........
................................32
qalvanik
ayrrma...
............................34
dovrelarinds
$ L l3.Giiclandiricilarin
II FOSiL. GORGiNLiK VO COROYAN TONZiMLOYICiLORI.,.....38
g2.l.Garginlik tenzimleyicilen....
............,.....................38
$2.2.Carayan tanzimleyicisi ve cereyan grxrqh giic1andirici.......,.............39
g2.3.Omaliyyat giiclandiricisi asasrnda ceroyan tenzimleyicisi.................40
geviricisi.
............................41
$2.4.Muqavimat garginlik
pnnsiplari......................-......43
geviricilarinin
quragdtnlma
$2.5.Omaliyyat
$2.6.inteqrallaycr ameliyyat geviricisi......................................................44
rrr FosiL. HARMONiK RoQS GENERATORLARI..............................46
g3.l.Umumi
antay$........,..................
generatorlar...
$3.2. Sinusoidal reqsli
S3.3.
$3.4.
rv
Multivibratorlar.......................
Tekvibratorlar..........................
...........................46
.................,..,.......46
.............................50
................,............53
Fesil-. BIRFAZLI DUzLoNDiRiciLaR................... . ..,......56
..............,.......56
$4.l. Giic aeviricilerinin tesnifatr....
. . ... .. . ...... . .... .............57
birfazh
diizlandrriciler.
idaro
olunmayan
$4.2.
$4.2.l.Birfazhbirtakthdiiztondiricisxem...............-.-...................59
g4.2.2. Birfazh ikitakth diizlandirici sxemler... . .. .. . . ..............., . ... 60
{4.2.3. Birfazh diizlandiricilerin aktiv ve induktiv Ytika qarqr
$4.3, idare olunan birfazh diizlendlricr ler. . . . . .1 . . . . . . . , . . . . .
$4.3.l.idaraolunanbirfazhbirtakthdiizlandirici.............
s\4.3-2 idare olunan birfazlt ikitakth diiziantiirici......... . . . .
relimlari 65
-..... . ...66
.. .......66
... 6ll
...
v
Fosil-. UQFAZLT DUzLoNDiRiciLoR................ .................69
g5.1.idaraolunmayaniigfazhdtzlandiricilar..................................69
g5.1.1.U9fa21rbirtakhdii2landirici...............................................70
g5.l.2.Ugfazhikrtakthdl2landirici...............................................72
$5.2. idare olunan iigfazh diizlandirici sxemlar......... ......................74
95.3. DiizlendirilmiE garginliyin ddyiinmasini hamarlamaq tigiin
.....................7 5
stizgaclar.............
$5.4. Elektron hamarlayrcr siizgaclar
.....................84
vr FosiL. AKTiv suzcocloR...........................................................86
S6.l.A,ktiv siizgaclarin tesnifatl ve dttirme funksiyalannrn tohlili.............86
96.2.
$6-3.
$6.3.
Altiv
RC - sxemlarin iqlenmasina qoyulan iimumi talab1er.............89
Aktiv stzgac va manqalanmn prinsipial elektrik sxem10n...............91
l. Birinci tartib sr)zgec ve manqalan tigiin prinsipial elektrik
sxemleri...............
.................91
96,3.2. Polinomial siizgec ve manqalan iigiin goxilgekli
sxemlar................
vn Fosil.
ak rabiteli
.................92
iMpuLS GaRGiNLiK srABiLizAToRU....................94
Yanmkegirici tranzistorun aqar rejimi............. .......................94
97.1.
$7.2. impuls gsrginlik stabilizatorunun skuktur sxemi.........................95
97.3. ics-nin prinsipial elektrik sxemi...... ......... ...........................96
iNrrgnrOnren
...........98
.......................98
$8.1. Artonom invertorun tesnifatl.
...........................99
$8.2. Carayan invertorlan........
.....-.................103
$8.3. Rezonans invertorlan... .. .. .
.....................106
invertoru.............
Garginlik
98.4.
VIII FeSiL.AVTONOM
Nuvrruevi
MosoLoLeR...
eDoBiyyAT.....
........................108
...........................r 15
ciRi$
Elektronika elektronlann elektrik va maqnit sahalari ila qargrhqh tasiri
va.bunlann istifade prinsiplanndan bahs edan elmdir. Elektronikadan genig
istifada olunmasr elektron qurlulannrn ytiksak hassashla, iq stirJtine,
universalhla va kigik iilgiilare malik olmasr ila alaqadardrr. yiiksak
hassashq ise miixtalif giiclandiricilarin ktimayi ila olda edilir. yiiksak is
siireti elektrik reqslarin tstbiqi ila elaqadardrr. Elektronikamn universalhli
miixtalif eneii ndvlarinin (mexaniki, istilik, igrq, sas, giia enegileri)
elektrik ene{isina gevrilme imkanlannrn m<ivcudlulundan iroti'gelir.
Biitiin elektron sxemlarinin iqi elektrik enerjisinin emaL va onlann
miixtalif gevrilmelari ile elaqadardrr.
Umumi halda elekronika iki istiqameti ahata
edir:
elektroenergetiktika iigiin lazrm olan deyigan ve sabit carayan geviricilari
ila olaqedar olan energetik (gtic) istiqameti ve miixtalif sahelarda tilgmeni,
nozaroti va idaraetmani temin eden informasiya istiqamatini.
Elektron qurlulanmn iilgiilsn, inteqral texnologiyasrnrn inkiEafi
sayasinda, ildan-ila daha kigik olur. Inteqral mikrosxemlar osasrnda
elektron qurlulannln va sistemlarinin yaradrlmasr elektronikanrn
inkigafrnrn diirdtncti marhelasina aiddir.
<tAnaloq elektronikasr> fanninin dars vesaiti <<I(ompiiter
miihendislil> 050631- ixtisasr iizra tohsil alan talabaler iigiin nazerda
tutulmuqdur. Kompiiterlari etibarh elektrik ene{isi ila temin etmek iigiin
giic Aeviricilari i.izra dars vesaitindo niimunovi maselelar verilmis va
onlarrn halli qaydalan gosterilmigdir
Analoq elektronikasrnrn tetbiq sahaleri 9ox genigdir. Olgmo texn
kigik amplitudlu sabit cereyan siqnahnr iilgmak iigtin onu
miieyyen qsder gticlsndirmak talab olunur. Bu msqsadle emaliyyat
gticlandiricilerindan (OG) istifada edilir. Dars vasaitinde OG-nin miixtalif
ndv sxemlarina baxrlrr. OG osasrnda verilmiq caroyan va garginlik
tenzimlayicileri dlgmo texnikaslntn miixtelif sahalennde tatbiq olunurlar.
Mcivcud elektrik enerji istehsal edan stansiyalarda sinxron
generatorlar istifade olunur. Elektron cihaz va qurlulan, elaca da elektrik
intiqallannrn bir goxu sabit carayan enerjisi ile qidalanrrlar. i9 qaraitinda
asasan deyigon carayan monbeleri mdvcuddur. Dayigen cereyan ene{isini
sabit carayan enerjisina gevirmak tigrin bir va iig faz)r diizlandiricilirden
istifado edilir. Bu masala ders vasaitinda atraflr izahrnr tapmrsdrr.
Ciic elektronikasr b6yiik miqdarda enerjgrin gevrilmasi ila alaqedar
oldulundan gevirmanin daha b<iytik FiO malik olmasrna gox fikir verilir.
ikasrnda
B u halda impuls stab lrzatronundan istifade edilmesi vacibdir.
-6-
I FASiL
ELf,KTRiK SiQNAL GTiCLaNDiRiCiLoRI
$1.1. Giiclandiricilarin tasnifah
Elektrik siqnallannrn paramefflarini-carayan giddatini, garginliyi ve
giicii gi.iclandirien qurfular giiclandiricilar adlanrrlar.
IL*-
,"3--1
$akil
1.1.
" Eu
i,
Giiclandincinin struktur sxemr
Giiclandiricinin ging driwasina giiclandirilan siqnat verilir, grxrsrnda
isa giiclendirilan siqnal ahmr va yiik ddvrasina qosulur. Giiclendiricinin
asas paramelrlari asa[rdakrlardrr.
l. Gerginliya g<ira giiclandirme emsah
K,=Ur,/Uri,
'
2. Cateyana gi5ra giiclandirma emsah Kt=Ie,lltr
. ..3..Gtica giira giiclandirme emsah Ko= Pr,lP ri,=K t.K,.
Iq rcjimina gora giiclondiriciler xetti ve qeyri-xatti ig rejimli oturtar.
Xatti ig rejimli gticlandincilar iigiin xaraktenk cehat giriq va grxrs
siqnallannrn formaca eyni olmasrdrr. X3tti i$ rejimli giiclandiricinin esai
gtistaricisi onun amplitud tezlik xarakteristikasrdrr (ATX). Bu
xarakteristika gerginliya g<ira giiclandirma amsahnrn tezlikdan asrhhlrnr
oks etdirir K"(l). ATX-ntn formasrna g<ire xetti ig rejimli giiclendiriciler
sabit cerayan giiclandiricilsrina SCG, ses tezlikli giiClendiricilera (STG),
yuksak tezlik guclandiricilera (YTG), enli zolaqh giiclandiricilere (EZG)
va dar zolaqh griclandiricilare (DZG) boliintirlar.
Qeyri-xatti ig rqimli gtclendiricilarda giriq siqnallannrn ani qiymotlari
grxrsa miitenasib dtiirtlmiir. Burada girig siqnal miiayryan bir qiymara
gatandan sonra onun sonrakr artmasrna baxmayaraq, grxrgdakr siqnahn
qiymati deyiqmir. Bele guclandiricilar giriga verilan sinusoidal s(nah
impuls siqnahna (giiclendirici-mahdudlaqdrncr ) gevirmak va impuls
siqnalanm gtclandirmak (qelr-xerti impuls giiclandrricisi) iigiin istifads
olunur.
Analoq elektronikasrnda xatti inteqral mikosxemlar osasrnda
yaradrlan giiclandiricrlardan daha genis istifada olunur.
$1.2.
Giiclondirici kaskadrn qurulma prinsipi
Adatan giiclendiriciler bir nega kaskaddan ibaret olur. Yerina yetirilen
funksiyadan asrh olaraq giiclandiricilarde ilkin giiclendirici kaskad va grxrq
kaskadr olur. ilkin giiclondirici kaskad siqnahn gerginlik saviyyasini
yiiksaltmak tigilndilr.
,
\t
,,,i
IN
\_-,2
,
I
i{r
tv'I
l^
r
^/"
t
r\]"
lL
lu.\A
ui.
a)
b)
Sakil
i .I .
Giiclondirici kaskadtn qurulma prinsipi (a) va zaman diaqramlan (b)
Qrxrg kaskadrmn funksiyasr taleb olunan carayanl ve ya giicii almaq
igiindur. Har bir giiclandirici kaskadtn idare olunan (IE) elementi olur
(Eakil L1). Bu elementin funksiyasrm tranzistor (bipolyar va ya saha
tranzistoru) yerina yetirir. IE, rezistor R va sabit Sarginlik manbayi E
guclandirici Laskadrn baq ddvrasini teqkil edir. Gticlandirilan siqnal iE-nin
girigine venlir. GiiclandirilmiE siqnal isa ya lE-nin gtxt;tmdan, ya da Rmiiqavimatindan gotiiriiliir. iE-nin mflqavimati Uri,-den asrh olaraq
dayi$ir, noticeda i-gtxrq cereyant giriq careyammn tasirila doyigir.
G[clandirme E menbsyinin enerjisi hesabrna yaranrr' IE-nin daxili
mr.iqavimati Urr,-in dayigmesina uylun olaraq dayiEir va bu da gtxrs
siqnalrrun (carayamn) genig intervalda deyigmssina sobab olur. QrxrEda
corayan ve garginliln sabit qiymetino giriq siqnahnrn grngda yaratdrir
coreyan vo garginlik alava olunur. I, ) I^ va U, > U, Eerti 6damolidir ki,
qrxr$ siqnah tahrif olunmasrn. Bunun iigiin iE-in giriqina dayisan siqnaldan
basqa sabit Ur;*u;' garginliyi da verilir'
Garginlik va catayanrn sabit teEkilediciiari giiclandiricinin siikunat
rejimini teyin edir. Giriq va glxlsrn sabit (doyigmez) parametrlari giriE
siqnah ohnadrqda sxemin elektriki vaziyyatini xaraktertza edir.
-8
$1.3. Bipolyar tranzistorlarda giiclandirici kasksdlar
idara olunan element kimi bipolyar tranzistor istifade olunduqda o,
ddvraya timumi emitter, iimumi kollektor va rlmumi baza sxemlari iizra
qogula bilar. Umumi emitterli giiclandirici kaskadrn prinsipial elektrik
sxemi agalrdak kimidir (qakil 1.2).
$akil
1.2. Umumi
emitterli giiclendinci kaskadrn
prinsipial elekrik sxemi
Kaskadrn esas elementleri: p-n-p tip tranzistor T, E1-sabit gerginlik
menbeyi ve \-rezistoru. Yerda qalan elementlar kiimekgi elementlerdir.
C"1 va C,2-kondensatorlan giriq va grxrg siqnallannrn sabit ve doyi$an
toplananlannl ayrrmaq r)gflndflr. R;, R2-rezistorlan garginlik bdlflciis[diir
ve bazam siikunet rejimine uylun gerginlikla temin etmek iigiindiir. R.emitter mtiqavimati manfi eks alaqa yaradan elementdir ve tranzistorun
temperaturu dayigerkan siikunot rejimini stabil saxlamaq iigiiniidiir. C"kondensatoru R.-rezistorunu suntlayrr va manfi aks alaqanin dayigan
siqnallnda kaskadr qoruyur. Sxem ona g6ra iimumi emitterli adlanrr ki,
giriq va grxtg siqnallan tigiin iimumi qcisulma elektrodu emitterdir. Sxemin
iq prinsipi beladir. Baza, kollektor va emitteri qidalandrran sabit carayan
menbeyi olduqda, baza-emitter gerginliyinin dayiqmasi kollektor
careyarunl deyi;ir ve bu zaman Rp-rezisrorunda gerginlik diiqgiisiiniin
dayigen toplananr yararur ve Ca2-kondensaroru vasitssila yiik ddvresino
ltir.
Qrafo-analitik metoddan rstilada edarak kaskadrn isini analiz etrrak
olar (sakil L3).
iitiiLrii
-9-
U,
a)
$ckil
1.3. UE
gtclandirici kaskadrn siikunet rejiminin qrafiki iisulla
trlini
Tranzistorun xarici xarakte stikasr asasmda sabit cerayan tizra
yiik xotti qurulur. (a-b xatti), o da Ure va 11 koordinatlanmn
handasi yeri olub, kaskadrn srikunat (rejim) nriqtalannin mtimkiin
qiymetlanna uygundu. (qakil 1.3). Ur""=(IrJ analitik asrhhg kaskadrn
grxrg d6rresi iizro gerginliklerin balans tenliyine giire teyin edilir.
U p, = E y I 6R y I *R. E,. I *R r lt &
( 1.1)
kaskadrn
o
"
"--
d
amsahmn qiynati vahida yaxm oldugundan, gox ktgik xata ila
arunncl ifadoni bele yazmaq olar.
(1.2)
Ui*=Ek-Ik"(Rk+R)
(1.2) ifadasi diiz xattin tonliyidir. Diiz xetti qurmaq iigiin iki ntiqtenin
koordinatrnr bilmak laamdrr. Bu msqssdle yiiksnz (a niiqtasi) va qrsa
qapanma (b n<iqtesi) iq rejimlsrindan istifada edilir. a ndqtasi iigiin 16=0,
Ur,""=-Er, b niiqtasi iigiin U1",=0, lk,=Ek(&+R").
Tranzistorun gidq (baza) xarakteristikasr Ib=(Ube) ilzre baza siikunat
coreyanr 16, teyin edilir, bununla da siikunat niiqtesi S-in koordinatlarr
taptlrr. 16" - qiymetinin tranzistorun grxrq xarakteristikaslnl kesdiyi niiqla
siikunet noqtesi S olacaqdrr.
Kaskadrn grxrq gerginliyini va kollektor carayanrntn dayiqan
toplananrn tayin edarkan dafsan carayana giira yiik xattindan istifado
edilir. Bu halda nezara almaq lazrmdrr ki, dayiEen carayana g<ira R*
rezistorunu nezara almaq lazrm deyil, gtinki R* kondensator C" ila
$untlanlr. elece da kondensator C,2 doyisan cereyana qarsr miiqavimeti Qox
az oldulundan yiik miiqavimati kollektor
drivrasine qosulur. E1
manhayinin dayi;en carayana gcira miiqavimatini nazara almadrqda
kaskadrn dayrqen carsyana gdre miiqavimeti, tiz aralannda paralel qoEulan,
Rk ve Rv rezistorlann mUqavimati ila tayin edilir, yani R.=R1//R, goxdur.
Kaskadrn girigina dayi;an careyan siqnah verdikda tranzistomn
garginlik ve carayant sabit va dayigen toplananlardan ibarat olur, deyigen
careyana giira ytk xatti (c-d) siikunar n<iqtasinda S kegir. Onun d
ntiqtasinin koordinatrm qrsa qapanma rcjimina g6ra tayin etmek olar. Bu
halda tr=B*7q7rq olacaqdrr.
UE giiclandirici kaskadrn parametrlerini hesablamaq iigtn
tranzistorun avaz sxemindan (gakil 1.4) istifade edilir. Ovaz sxemi
tranzistorun girig ve 9rxr9 xarakteristikalanmn xetti hissalari iigr)n deyiqen
careyana g6ra tertib olunur.
Bt
.II
ri
&
uo,
E
i)
/*'"'
$akil
1.4.
::
i----,
I lr. t'
| .----i
L
R.
I,
I
I
l.J
UE-li giiclandirici kaskadrn evez sxemi
UK giiclendirici kaskad (emitter tekarlayrcrsr) iigiin sxem pkil 1.5-da
verilmiqdir. Sxem ona grira OK adlanrr ki, defpn cerayana g6ia kollektor
elektrodu girig ve grxrg d6rraleri iigiin iimumidir. Gfictandirici kaskad ona
g<ira emitter takarlalctsl adlanrr ki, tranzistorun emitterindan gdtiiriilen
grxrg gorginliyi qiymatce giriq gerginliyine yaxrn (Ue,x=Us+Uu"=UJ ve
eyni faza malik olur.
Qrxrg drivrasinda dayiqen gerginliyin yaranmasr, dayrqen baza
careyanmrn tasirindan emitter I. carayanlnln R" rezistorunda dayiqen grxq
gerginliyinin yaranmaslna sabab olur. C"2 kondensatorunun vazifesi grxrE
garginliyinin dayigen toplananrm yiik miiqavimatine R, <itiirmakdir. R] va
R2 rezistorlanmn vazifesi kaskadrn siikunat rejimrni yaratmaqdrr.
Kaskadrn giriq mtiqavimotrni artrrmaq iigiin bir gox hallarda R2 rezistoru
diivrayo qosulmur.
Devisan carayana gore
verilmisdir.
UK
kaskadrn
av:z sxemi ;akil
1.5,b-da
gekil L5. 0K-lu giiclandirici kaskadrn prinsipial
elektrik sxemi (a) ve onun ovez sxemi (b)
S1.4. Oks elaqali
giiclandiriciler
Glclendiricida aks elaqeden istrfade olunduqda ham siqnahn
seviyyasini arhrma xassesi yiiksalir va hom da bir srra spesifik xassa
yaranrr. Oks elaqadan istifada edarak siikunat rejim parametrlerinin
temperatura qar$r tanzimlame sxemi malumdur. Xetti inteqral
mikrosxemlar asasrnda giiclandirici kaskad yr[rlarken aks elaqsdan geniE
istifado olunur va buna g<ire da alaqenin rimumi qanuna uyfunluqlannr
analiz etmak olar.
Qrxrg siqnahnrn ene{isinin bir hissosinin giiclandiricinin giriqina
verilmasine aks-elaqa, bu alaqoni yaradan ddvraya ise aks-alaqo drivrosi
deyilir. Oks elaqali giiclandiricinin struktur sxemi gekil 1.6-da verilir.
$akil 1.6. Oks elaqeli giiclendiricinin struktur sxemi
Ok elaqe <itiirma emsalt alo xaraherizo olunur. Oks alaqesiz
giiclandirme anisal K ve a komplek kamiyyatlardir. Bu reaktiv
elementlarin olmasr ila alaqadar faza stin\masinin olmasrnt nazara almapa
imkan venr. Oks alaqa hem garginliye, ham carayana va ham da har ikr
parametra nezoran eyni zamanda yaradrla bilar.
Oks elaqanin tesirila grxrq siqnah yiiksalarsa bu miisbat eks alaqa,
azalarsa bu manfi aks alaqa adlanrr. Menh. aks alaqa giiclandiricinin
keyfiyyatini yiiksaldir va bu sobabdan da daha geniE tatbiq olunur.
Sxemin analizi tigiin gerginliya gora ardtcrl aks alaqa qoqulmus
quct_andllcinrn
iE prinsipins banhr (qakit 1.7). Sxemda giictandirici
d<irdqiitblii kimi g<istarilir.
$ehl I.7. Garginliye
.
gdre ardrcrl eks alaqe
qoqulmug bela gt)clendiricinin guctendirma emsah agaf,rdakr
. .Ok.alaga
kimi tayin edilir.
K"* = !LGticlendiricinin giriqindaki gerginlik IJr=U"i,+(Ju
Barabartiyin har terafini Uo," b6ldfrkd"
9=9-yp
uf u",, u,,,
buradan
-l-=-l
A, {^
+E allntr. Axrnncr ifadaden garginliya g6ra
eks
elaqeli giiclandirma amsah.
Kt
",*-l_K.?
I hal agar l>I(.a>0 olarsa K,,.>Ku almar va bu miisbat eks ataqadir.
Bu hal U"" ve Uri, eyni fazda olduqda alrmr.
II hal K,.a=l hah miisbat aks alaqedo oz-6zina hayecanlaama hahdrr.
By
grxrgda siqnal giriq siqnahndan asrh olmur.
va e kompleks
:.".u1
I(
adadler olduqda grxrg siqnah mta)ryen tezlikli olur. Giiclandiricinin
bu
rejimi smusoidal garginlik generatorlannda istifada olunur.
I( a<0
olduqda K,",=
--!:-.
t+K" X
a,aftnrr. Bu hal manfi eks
hahdrr.
Br hal iigiin U," va Uri,aks
fazada verilir, yani Ur=U,iUo
Manfi ak alaqado giiclendirme amsahnrn stabilliyi y;xla;lr.
' =l+ 'tK'
K" zJ,
t
,lx l'K, dK. ttK
!!-u* =
(,.,, ,t-A lr= K- tt-K )r= t; i:K rl
A
".
'txu."-'tK']+K"'z)-aF''x"
(1+ K".z)1
I
13.
alaqa
G6riindnyii kimi K,""-nin nisbi dayiqmesi K,-nun nisbi deyigmasindan
dafe kigikdir. Oks alaqe na qader yiiksak olarsa K,"n-in stabilliyi
bir o qadar yiikask olar. Masalen: (l+K" a)=100 rc dK^q=20% olarsa
(l+K.e)
dK,JK,*A,2% olar. I(-nun gox bOyiik qiymatlerde
*"=T:=
A-'r
+
n
d...t di, ti,
gtclandiricinin elementlarina asas olan qeyristabillik, menfi eks alaqada
heg bir rol oynamlr va monfi aks alaqa giiclandiricinin stabilliyini anrnr.
ahnrr, yeni giic amsah praktik olaraq K,-dan asrh defll. Bu o
Stabil tezlik diapazonu geni glanir.
MOO-nin giriq miiqavimetine baxrlrr.
Rri,= U gi,/Igi,
Ugr=Us+Uaa
E . Usiic asason
R",-=( I +K e) Usii"[si.=Rsi.(1+K, a). Demali monfi oks elaqa ardrcrl
qogulmada girig miiqavimati (l+I(, e) dafe artrnltr, grxrg miiqavimati isa
\*""=\,,( l+K" a) azalrr'
Diger terofden Usi,=Usi:"+U"c ve
U-=K.
k
K"
KJ52
I
€-
Af,- -------)
:
$ekil 1.8. Qoxkaskadh glclandiricinin amplitud tezlik xankteristikasr
Monfi eks olaqanin qanunauyf,unluqlan agalrdalolardrr:
l. MOO-nin har bir nrivii giiclsndincinin gtic emsahnr a;a!L sahr.
2. MOO-nin biitiin ntivled giiclandiricinin gtc smsahnt qararlaqdrnr
(stabillagdirir).
3. Ardrcrl MOO giiclendiricinin girig gerginliyini azaldrr, bu da tjz
ntivbasinds giriq mtiqavimatini artnr. Bu zaman garginliya g6re manfi aks
alaqada grxrq miiqavimeti artlr.
4. Paralel MAO giriq carayanrnl artrnr, bu da girig \r, ham da grxrs
\'* muqavimetini azaldtr.
5. Giiclandirrci sxemlerda MOO-ya iistiinliik verilir va geniq tatbiq
olunur. Mi.isbat aks alaqedan gticlendirici sxelnda istifada maqsadauygun
sayrlmrr.
14-
S1.5, Sabit careyan
giiclandiricisi
Bu guclandirici zaman gore yavaE deyiqen siqnallan gticlandirmak
tigiindiir. Onun ATX gakill.9-da verilmiEdir.
$akiJ 1.9. Sabit corayan giiclendiricisinin ATX
Bu giictendincida kaskadlar arasr elaqa va elaca de ginqin kaskadla
alaqasi bilavasita transformatorsuz ve kondensatorsuz yerine yetirilir
(takill.l0).
$akil 1.10. QoxkaskadL sabit ceroyan giiclendiricisinin prinsipial sxemi
Sxemde sabit careyana g<ira qalvanik ayrrma olmadr$ iigiiLn giriq
siquah tahrif olunmus sakilda verilir. Girigin sabit qiynatinda, grxri
siqnalmn dayigmasi gticlandricinin dreyfi adlanrr. Dreyfin m[mkiin
sabablari bunlardrr: sxemin qidalanmasrndak qeyn stabillik,
tranzistorlann ve rezistorlann parametrlarinin temperaturundan va
zamandan asrhh!r.
e6=LUr_1/K,
.
burada AUr,,a.-girigi qrsa qapadrqda, yani e*=0 olduqda grxrs garginliyinin
artrmldrr, K"-garginliya gore g[clandirma amsahdrr.
er=O olanda U61 garginliyi segilmi$ siikunar relimine uyf,unlulu va e,-
- 15-
dan kegan cercyamn srfra barabar olmasr iigiin giriqa kompensasiya
RT,'
garginliyi qoqulurvao u*,n,=ur.=
' &-,,
=4 * R.*, kimi segilir.
Bunlar nazare allnmaqla, girigin qogulma sxeminin bir variantr
qakil
l.l
I -de
verilmigdir.
$akil L I l. Giriq siqnahnrn sabit carcyan giiclendricisino verilma sxemi
es=0 olanda Uy=O Sertini tamin etmak iigiin ytik mtiqavimati R, grxrEda
k<irptniin diaqonahna qo$ulur. Bu zaman R3 ve R{ miiqavimatlen
gerginlik b6liiciisii rolunu oynayrr va grxrqda komp€nsasiyant temin edir.
,,
"'*' -
E,
R.
R,.
R.
Yiiksak giic amsall almaq tigiin baxlan sxem yaramrr, giinli dreyf
giiclii tesir giisterir. Bu meqsed iigiin differensial giiclandirici kaskaddan
istifada olunur.
$1.6. Differensial
gficlondirici kaskad
Differensial giiclandirici kaskad k<irpii sxem ila yaradrlrr (9aki11.12).
Kdrptniin iki qolunu &r va Rp mtiqavimetleri taEkil edir, digar iki qolunu
isa T1 va T2 tranzistorlan taEkil edir. Qrng siqnah tranzistorlann
kollektorlanndan gdt[riiliir. Bela kaskad girig siqnahnr hom iki manbadan,
ham da bir manbadan vermeyo imkan verir. Kaskadm qidalandrnlmasr
[giin Ekr va Ep kimi iki menba gdtiiriiliir. Bu monbalar ardrcrl
qogulmuEdur, ona gitro de E;E2ftE17dir. Ep-manbeyi emitter
gerginliyini azallmala imkan verir ve buna gtira da giriqa kompensasiya
gorginlil vermaya ehtiyac olmur. Hor iki kanalda dreyf eyni ciira yarantr
vo bu sebobdan da kaskadrn grxrgrnda dreyf yaranmtr.
Sxemin normal iqi iigiin T1 va
T,
tranzistorlann parametrlari yaxrn
olmahdrrlar va R1,=P.*, temin edilmalidir.
Difl'ercnsial giiclsndirici kaskad inteqral texlologiva iizre
asan
reallasdrnlrr, Qtinki reaktiv elementlar- yoxdur. Okser giiclandiricilar sabit
coroyan giiclendiricisi ssasrnda yaradrlrr.
*)
-"
4.
I
$akil ).12. Differensial giiclondirici kaskadrn prinsipial elektrik sxemr
$1.7. Omalilyat giiclandiricisi
I
-)
Differensial giriqi va bir grxrsr olan, biiytik giiclandirma emsallna
malik sabit carayan griclondlricilarina amaliytat giiclandiritilari deyilir.
Bu ad ilk vaxtlarda bels giiclandiricilerdan analoq kamiyryatlari iizannda
miixtelif ameliyyatlar apanlmasl iigiin istifada edilmasi ila alaqadardrr.
Hal-hazrrda amaliyyat griclendiricileri mfrxtalif elektron sxemlerin
qurulmasrnda goxmaqsedli qurlular kimi iqladilir.
Omaliyyat gilclandiricilannin asasrm giris kaskadr rolunu olmayan
diferensial kaskad tagkil edir. Qrxrq kaskadr rolunu ise adeten talob olunan
ytiklenme qabililyotini tamin edan emitter tekarlaylclsl o)maytr.
Tekrarlayrcrnrn K-su vahido yzxrn oldulundan ameliyyat
giiclendincisinin lazrm olan giiclsndirme amsair diferensial kaskadla
tokarla),lcr arasrna elava giclandirici kaskadlann qosulmasr ile tamin
edilir. Lazrmi giiclandirme aldo etmok iigiin istifada olunan kaskadlann
sayrndan aslh olaraq ameiiyyat giiclandiricilari ki (diferensial va bir elava
kaskad) va iig (diferensial va iki alave kaskad) kaskadh olurlar. Ugkaskadh
sxemda giris diferensial kaskadr adaran rezistiv yiikla, iki kaskadhda isa
dinamik yiikla qosurlar. Bunlardan alave amaliyyat griclandincilarinin
tarkibinde garginliklarin saviyyalerini siiriiEdtirmak, sabit carayan manbsyi
)-aratmaq, sinfaz giiclonma xatasrna gdra menfi aks-alaqa teskil etmak va s.
tigiin rstifade olunan tranzistorlu komakgi kaskadlar ve digar qurlular ola
- t7-
biler.
Omaliyyat giiclandiricisinin garti isaresina g<ire (;akil 1.13.a)
bfti inverslayici ('-"), digari ise qeyri-inverslayici ("+") girig
adlanrr. inversleyici giri;a siqnal verilande grxrq siqnakmn arttmr i$arrc:
giriglarden
giriE siqnahnrn artrmma uyEun olmur. Qox vaxt inverslayici giriqdan xarici
menfi aks-elaqalar yaratmaq iigiin istifada edilir.
KI40y,ql inteqral mikosxeminda yrflrlmrg tigkaskadh omeli]yat
giiclendiricisinin prinsipial sxemi $ekil l.l3.b-da gdsterilmigdir. Sxem
iirnumi ndqtasi olan iki manbadan (Ek-lBkt/=Ek7) qidalanrr. T1 ve T2-da
ylrlmrq birinci kaskadrn grxrglanT5 ve T6-da qurulmuq ikinci diferensial
kaskadrn giriqlarina bilavasita qogulmu;dur. lkinci kaskadrn grxrE siqnah
yalnlz T6-mn kollektorundan giit[riildlyiindan T5-in kollektor ddvrasinde
rezistor yoxdur. ikinci kaskadda sabit carayan monbal istifada
olunmamrEdrr. Ts va T6-nm com Je carayanln stabilliyi R"=ft, 1g21s16ru
vasitosila tomin edilir. J"-nin tesirindan R5-da yaranan garginlik diisgiisii
onlann emitter potensiallanm yfiksaldir, giinki bu awalki kaskadrn
grxElan ila tranzistorlann bazalannrn bilavasita qosulmasr iigiin zeruridir.
Qrxrq emitter takrarlaylcrsrnrn (Te) girisine qo$ulan ii9iincii kaskad Tz
va T6-da yErlmrgdrr. T7 ve Ts bir n<iv emitter takarlayrcrsrnrn giris
b6liic[siintn idara oluna bilan elementlori kimi grxrg edirler. T7 tranzistoru
ikinci kaskadrn 91xrl siqnal ila baza diivrasinden idare olunur. Tg
tranzistoru iigiincii kaskadrn ytiksak giiclandirme amsahm tamin eden
miisbat aks-olaqe diiwosina daxildir. T, ve Ts-in birga iEi T6-mn
girigindeki siqnaldan asrh olaraq, emitter takrarlaycrsrnrn giriq
gerginliyinin (Te-un E1-ya nisbetan baza polensialmrn) ya azaldrlmaslna,
ya da artrnlmasrna ySnelmi3gdir. Te-un bazasrnda gerginliyin artmasl sabit
cereyana gdm T7-nin miiqavimatinin azalmasl va T6-in miiqavimatinin
artmasr ile va aksina alaqadardrr.
T7
traazistorunun bazasrnda siqnahn deyigmasinden ameliyyat
gflclendiricisinin grxrq gerginliyi agaftdak kimi dayigir.
Ugi=Ugri olanda T6-nin kolle}1orunda garginlik ela qiymat alrr ki, Teun bir-binns yaxrn olan baza ve emittir potensiallan - E1-ya nisbatan + E1ya baraber olurlar ve Ur,,.=O olur.
Ogar giriE siqnallannrn tesirindan (sxemda yanmdalla geklinda
gdstarilmiqdir) T6-nrn kollektorunda garginlik anarsa (miisbat yanmdalla)
onda T7-nin baza va emitter corayanlan anacaqdtr. Bu Te-un da emitter va
baza cereyanlannr artrracaq. R12 rezistorundakt gerginliyi goxaldacaqdrr.
Bu T8-in U6" gargrnliyini, baza va kollektor careyanlnr azaldacaqdrr. T7nin emitter carayanr artdrErndan va T3-in kollektor corayant azldtlrndan
-l8-
Te-un bazasrnda va emitterindoki -Ek2-ya nisbatan potensial +q_dan gox
olur. Neticada giiclandiriciain grxrsrna miisbet garginlik (mdtirizalardo
g6storilib) ahnrr.
.- . T6-nrn kollektorunda garginlik azalanda Tz va Te_un cereyanl ai azalfi,
Ts-in carayanlan isa arttr. Bu, Ep-ya nisbatan Te-un bazasrnda
va
emitterinda potensiallan azaldrr va grxrgda manfi igareli gerginlik yaradtr
(mdtarizalarda gdstarilib).
i r. ki,, makpimal manfi garginlik (U0,,.,,)
-Ek2=-Ek2-y a, maksimal
.. lebiid
musb0t gargrnltk (U f,*-*) ise -rEkr=+Er-ya yaxrn olacaqdrr.
$akil
I
.1
3. Omalilyat giicland iricisinin qarti iqarasi (a), prinsipial elektrik
sxemi (b) va iitiirme (amplitud) xarakteristikasr (c)
. $akil l.l3 b-da inverslelci girigin torpaqlandr[r halda qeyriinversleyici giriqe siqnahn miisbat yanmdalgasr verildikde onun
giiclendirilmasi g<istarilmisdir.
giiclendiricilari giiclandirma, girig grxrg,energetik, drey{,
..Omaliyyat
tezlik va siirat parametrlari ile xarakteriza olunurlar.
Giiclandiricinin har ik_r girisina aid olan girig siqnallan ile grxrg
garginliyinin asrhhlrna amptitud(iit iirma) xaraheiistikas deyilir (qekii
i l3.c)- Bu xarakteristikalar gtrislarin birine srfrr siqnah vermakla Jigar
giriq tigiin grxanhr. Oyrilarin [ilqi hissolan emilter tekarlavrcrsrnrn
.
19
-
tranzistorunun ya tam agrq (doymu$), ya da tam bagh rejimine uyfun galir.
Bu hisseda giriq garginliklarinin dayigmasi grxtg garginlifnin qiymatina
mailll amaliyyat
edilir:
ile
tayin
giiclandirma
amsalt
K=AU',,/AUs".
gticlandiricisinin
G[clandiricinin n<iviinden astl olaraq bu emsal yiizlerla va ytiz
minlarla ola bilar. Giiclendirme emsaltrun bela biiyiik qiymatler almasr
manfi aks-alaqaler yaratmaq yolu ila xiisusiyyatleri yalmz aks-alaqa
ddvralarinin parametrlarindan aslh olan miixtalif sxemlar yaratmaEa imkan
tasir gdstarmir. Xarakteristikalann xatti hissasinin
verir.
Xaraktenstikalarda Urir=o, Ue,,,=0 hahna giiclandiricinin Dalans
vaTiyyali deyrlir. Real sxemda tam balans olmur. U6,=0 olanda grxtg
garginlil 0-dan btiyiik va ya kigik ola bilar, bu halda xarakteristikalar
koordinat baglanpcrndan sola ve ya sa[a siiriigiirlar' Uo,*=O hahna har
hansr U."5, garginliyi uypun galir ki, buna da giriSda s{tnn siiriigmasi
garginliyi deyihr. Bu gerginlik tam balans elde etmek iigiin giriga na qadar
garginlik vermak laztm geldiyini g'iisterir. Siiru$ma garginliyi grxrq
garginliyinin dayigmasi ila alaqadardrr: Uo"o,=AUr,,/K. Balanstn
pozulmasrna sabab tranzistorlann parametrlarinin farqlanmasidir.
Temperaturun tesirinden amalilyat giiclandincisindo ging siiriigma
gerginliyinin va grxrq garginliyinin dreyfi emela galir.
Giriqde gerginliyin va cereyarun siiriigmesi, baglanprc balans alda
etmak iigiin sxema alava elementler qogulmastnt taleb edir. Balans
giriElerin birina elave garginlik vermokla va giriq diivralarina rezistorlar
qoqmaqla alde edilir. Tranzistorlann slradan glxmamasr iigiin sxemin
giriqla.i urur,nu verilan gerginlik maksimal diferensial girig garginliyinin
qiymati ilo mahdudlaqdrnlrr. Miihafize iigtin amaliyyat giiclandiricisinin
gi.igla.i arasrna qar;thqh paralel iki diod ve ya stabiliron qoqulur.
Omaliyyat giiclandiricisi yiik miiqavimatinin kigik qiymatlarindan gtxrqda
garginliyin ytiksak qiymatini tamin etmak iigiin kigik gtxtE mtiqavimarina
malik olmahdrr. Emitter tekarlaycrslnln gtxlEa qoqulmasr on va ytiz
omlarla iilgiilen grxrq miiqavimotini tamin edir. Maksimal 9rxr9 garginliyi
manbelarin garginliyino yaxrn, 3... I 5V haddinda olur. Qrxrg carayanrnln
maksimal qiymati grxlq kaskadtntn kollektor carayant ile mahdudlagrr.
Giiclandiricinin energetik gostadcilari hor iki manbadan sarf edilan
maksimal carayanlarla va iimumi sarf edilen giicla xarakteriza edilir'
Harmonik siqnallann giiclandirilmesi tezlik parametrleri ila xarakteriza
olunur. Amplitud-tezlik xarakteristikasmtn Q", tezlyindan sonra aqagl
diigmasi tranzistorlarln parametrleri va parazit tutumlann tezlikdan astlr
olmasr ile elaqadardrr (sakil 1.13. a) Giiclondirmo vahid oldu[u f,
tezliyina vahid giiclandirma tezliyi deyili;r.
f,
serhad tezliyina
g<ira
buraxma zdla[r qiymatlandirilir.
Adetari emaliyyat gilclandiricilari inversleyici giri;a giira menfi ak
alaqali oluflar. Yiiksak tezliklarde giiclandirici grxs siqnalmrn fazasrm
giri;a nisbetan stiriigdiirdiiytindan giiclendiricinin faza-tezllk
xarakteristilasrnda inverslafci ginqa nisbatan alava (1800 - dan da yuxan)
laza slri;masi alda edilir (1.13. b). Yiiksak tezlikdo tam faza stirfi;masi
2500 olurl ki, bu da inversleyici girisa g<ire mtisbat ek-alaqanin
yaranm:uilna va sxemin <iz-riziha tasirlenmasina sebeb olur. Bunu aradan
gdriirmek [giin amplitud-tezlik xarakteristikalannrn g<ir[niiqitrii deyigen
xarici bshihverici RC dowalarindan istifada olnur.
o
\,/z
U
o
It',
f,
0.9u
0,1
bt
gakil 1.14. Omaliyyar giiclendrricisinin amplitud-tezlik (a), faza-tezlik
(b) xarakteristikalan va girigdaki diizbucaqh siqnala (c) reaksiyasr (9)
impulsl siqnallannrn giiclandirilmasi siirat vo ya dinamik parametrlarla
xarakteriz. olunur. Bunlardan biri grl:S garginliyinin artma siinti, digai
ise bu garginliyin dayaruqh vaziyyal olma mfrddatidir. Onlan
gilclandiricinin girisdaki pillavari gaginliya gdstardiyi reaksiyaya g6ra
tayin edirlir. Gdstarilon s[ret glxl$ garginliyinin 0,1 U, *-dan 0,9 Ur,,,-a
kimi dayi;diyi hissada garginliyin arttmtnrn zamana nisboti ile teln eJilir
(l 14. c,9)r ftayanrqhq vaxtrnr isa (tday) gxlq gerginlilnin 0,1 Uo,,_dan 0,9
Ur,,-a qadai dayi;masinin zaman intervalrrra g6ra tayin edirler. Omaliyyat
giiclandiricilori iigiin siirat 0,l-100V/mksan, ta"y=0,05-2rnksan heddinda
olur. Bazi ameliryat griclandiricileri bu parametrlarin yaxsrlasdrnlmasr
iiqiin tashihedici drivralarin qosulmasrna imkan verir.
$1.8. Omaliyyat giiclendiricilarinda qurulmus
miixtelif
funksiyah sxemler
Aga[rda ig rejimleri titiirme xarakteristikasnn xotti hissesino uygun
olan amaliyyat griclandiricilarinda qurulmuq analoq sxemlarin niimunelari
gtistanlmigdir. Bela sxemlarin hesablanmasrnda, demak olar ki, heg bir
xauolmadan Ku----+a, Ki---+a va R i.---oc qabul edilir.
Inversleyici giicbndirici. Bela giiclendirici (;akil L 15. a) inversleyici
girigo nisbetan Ro vasitasila garginliya g6ra paralel eks-alaqe yaranmasl
hesabrna grxs siqralnrn igaresini dayiqir. Qeyri-inverslayici giriq
torpaqlanmsdrr.
tg
ro"
I .1 5. Invenlolci (a) va qeyri-invenlafci (b) gticlandiricilarin
va careyan-garginlik geviricrsinin (c) prinsipial elektrik sxemlari
$akil
Rri,=a, I,r--0 qebul etsek Irn=I- olar.
A
niiqtesi iigiin kontur
carayanlan tenliyinden
u,, -un
=
-u*-uo
ahnq.
oldulundan Uo=UcJK,-0 ta Ugi,/Rt=-Uq,,/R* ahnq. Demeli,
paralel eks-alaqoli inverslayrci gticlandiricinin gerginliya gtira giiclandirme
emsalr yalnlz sxemin passiv hissasinin parametrlari ila miiayyen edilir.
R,,=R7 olarsa ,(,=-1 olur va sxem inverslayici garginlik takarlayrcrsrna
(siqnal invenoruna) gevrilir. [/4-0 olduEundai sxemin giriq miiqavimati
,Rr,, =R,. olur. Giic landiricinin qrv5 mliqavim:ti
K,---+co
.
\.6,---cc olanda
\,,
4,.i{r,
R€d / R )
K'
srfra yaxrnlagrr.
Qeyri-inverslayici giiclandirici. Bu sxemin inversleyici giri;ina
garginliya g<ira ardrcrl manfi aks-alaqe verilir, ginE siqnah isa- qeyri_
inverslayici giriqe qogulur (sekil l.t5,b). Giriglar aiasrnda garginlikler
an (U0=0) giriq gerginliyi bela ifada otunw: Ur,,=U,
laraUa.J 1t_augun!
Demeli, K,=7 ap, /R1, olur . RotR,w ft,=a 6landa K,=1olan iekaiLyrc,
sxemi alrrur.
Bele gi.iclendiricinin giriq miiqavimati, emalilyat gtclandiricisinin
Qe),ri-rnverslefci girige grire kiytk miiqavimatina barabardir. erxrq
miiqavimeti isa yuxandakr qaydada taprhr.
_
Lrverslayici va qey,ri-inverslalci guclendiricilar miixtalif tayinath
ynksak stabilliye malik gticlandiricilar kimi istifada olunur.
Carayan-garginlik geviricisi. Bele sxem inverslayici griclandiricida
.Rr=0 olanda ahnrr va giriq va grxq mriqavimatlari
9ox kigik olur.
l.l 5. c-den g<irtiniir ki, 1r1,.=1",=-tJrJR, va buradan (Jr*=Iril,. ahnr.$ekil
I
$akil 1.16. invenlayici (a) va inverslamayan (b) camlayicinin
prinsipial elektrik sxemlari
inverslayici.. camlayici. Bu sxemda girigdeki paraleJ qollann sayr
csmlanon siqnallann saylna boraber olur (sakil i.l6,a). iezostorlann
miiqavimetlari barabor gotiiriiliir.- Raa=R r=R2...=Rn ...R*,.
.^ .Ir:,=o olanda 1,,=[,11,q...1, va ya U,,,=Ut+{J2+,.iU, ahnrr. Bu
ifadada toplananlann camdaki gekilari berabardir. Ogir har toplanan
iigtin
miiqavimatlari dayigmakla gaki amsah nazare ahnrrsa
[email protected]
, '"=flR,
r.
*
!,,,u.
&
*... *
!* u'))"1,n,r.
R.
Qeyri inverslayici camlayici. Bele sxem inverslayici cemlayicini va
invertoru ardtcrl qogmaqla ahna biler. Lakin an sade vanant qeyriinverslafci giiclandirici asasrnda ahnrr (gekil l.l6b).
IJo=0 olanda her iki girigdaki garginliklar eyni ,, u,=u.=Ifi;u,,-u
berabar olur. Qeyr-inversleyici ginga gdra careyan stfira barabar (Rg;,,g
=co) olduBundan IJ1+U2+...+g,= n --!!-u., altnrr. Buradan
u,,
=!t)}zp,*u,.
...
,
,.t
.
eini (R1+R,)/(nR/ =,llartinda tayin edirler.
lnteqrallayrcr. Bu sxemda aks-alaqe d6vrasina tezistor :vazina
kondensator qogulur (qakil 1.17, a). l,r=0 oldulundan burada i.=ia olur.
Sxemin parametrl
Onda
-CdU,*/dt
=
[/"2 altntr. Buradan
u.'=-f'!u",.a*u,
4ro
"
- grxrl garginliyidir (t=0 anlnda)
l.
|
-
----t---h)
(b)
$akil L I ?. inteqratorun prinsipial elektrik sxemi (a) vo miid&t diaqramlan
,
t=0 olanda Ugi,=0 ve Ur,,=0 hesab olunur' Bunu nazoro alsaq
. --!'lu ..a, ahnrr. Burada t=RC inteqrallama sabitidir.
r=RC=1S'l olanda (mesalen, R=l Mom, C=l mkI) inteqraliama real
vaxt miqyaslnda apanltr. R va C-nin digar nisbetlarinda inteqrallamantn
miqyasr deyigir. Miqyasr giri; siqnallartntn parametrlarini nczaro almaqla
-
21
ele segirler ki, amaliyyatrn sonunda grxrs garginliyi u;,,^,ve ya u;,,,.,,,
qiymetlerini almastn. Oks halda rnteqrallama diizgrin apanlmayacaqdtr.
gakil 1.17 b-da girig siqnah pillevari vahid garginlik qaklindedrr va
inteqrallama sabiti diizgiin segilmadikda grxrq garginliyi qrnq xatla
Bdsterilan gakilda olur.
i=c
Differensiallayrcr (gakil I .18,
d%'
olduEund an
Ur.=-R*C!!.r.
a). Burada Usi,=U" , Ur.=R-i,
Bele sxem dayamqh islamir,
$aki1 L l8. Differensiatorun sada (a) ve tekmillesdrrilmiq (b) prinsipral elektrik
sxemleri
onda yiiksak tezlikli kiiylar yaramr. Bunlan aradan giitirmak iigfin sxemda
Ru=Ro ve Rt rezistorlan va C," kondensatoru alava olunur (qekil Ll8. b).
$1.9. Omalilyat giiclandiricisi asasrnda differensial giiclandirici
iki girig garginliyinin farqini griclandiren qurgu drfferensial
gi.iclendirici adlanrr. Onun an sada sxemi sakil l.l9-da verilmisdir.
$ekil 1.19
Sada drfferensial
giiclandiricinin pnnsipial elektrik sxemi
-25-
Sxemde giiclandirma emsahmn tenzimlenmasi menfi
varadrlrr. Burada
+=1
x. R,
u ' =u-.--!-(t.,&)-r.
'&-R,( R) &
&
ek
alaqe ile
kimi tavin olunur.
',
Hesabatda Ur ve U2
seninde u.,. -(u. -u,)+alrnrr.
"Rt
grxlq rir va rz miiqavimotleri nazara ahnmayb- rt - tiz
I
monbelarinin
olduqda differensalhq qertini pozmaq iigiin R3=R1,fu,=R2 asrhhfr temin
edilmelidir.
i
Bu giiclandiricinin gahgmayan cahati diri$ miiqavimatinin kigik olmasr
va giiclandirma smsalrrun asan idara olqna bilmamasidir. Giiclandirme
emsahnr tanzimlemek iigiin eyni zamairda R2 va fu rezistorlanmn
miiqavimatlarini deyiEdirmak talab olunui. Oks halda R:/&=Rr1Rz larti
pozulur.
Giiclandiricinin bir rezistorun t<timafile idare edilmosinin miimkiin
;akil 1.20 kimidir.
sxemlerindan biri
__rL.-
R,
tt.
fi
J
I
Il
9
_L
1
It,
$akil
a
gticlendiricinin prinsipial elektrik sxemi
Ra = R1 va R5 = R2,R6
= Rjqortind. u.J.. = (u, -u,x&l&
f,
+z
9*-;.
R, R,
R7-nin kdmayila gticlandirme emsal idara lluna bilar.
iki va daha gox OG asasrnda quragdrnlan differensial giiclandinci her
iki giriga g<ire daha mi.ikammel miiqavimeta ve bir rezistorla idara olunan
sxeme malikdir (sekil l.2l ).
Bela giiclandiricilar inslrumental giiclandiricilar da adlanrrlar,
-26.-
l.t.
I
6
9
I
$€kil l.2l. instrumental giiclandiricinin pnnsipial elektrik sxemi
Ry'Rt
= p7p, gortinda grxr$ garginliyi
y.-
= 1r/,
_y,)(41&a&a1r.
Xiisusi halda Rr=Rr=Ra=R,. olduqd a (Jr* = 2(IJ ru)( I +R2/R!)
4
R'
T-gakilli manfi aks elaqa d6weli giiclendirici sxem gekil 1.22_de
y91lmr$dir Monfi aks olaqa R2, \, fu rezistorlan osasrndadir ve T-;akilli
birlaqdirilir.
hvers variant: r.
=
R2+ R3+ R2. R3/ R4
Sekil L22. T-sakilli menfi eks alaqo ddrrali giiclandiricinin
(invers vanantl) prinsipial elektrik sxemi
Qeyn invers variant:
,r.
.
=
-
R: + R'
'lRK,
R.
'r" * n, . ,
R,
J
$okil L23. T-gakilli menfi eks elaqa diivreli giiclandiricisinin
(qeyri-invers varianb) prinsipial elektrik sxemi
Devison earsinlik siiclandiricisi. Ogar giiclendirici ancaq giriq
siqnahn deyiEan toplanantm giiclandirmak iigiindtirso, onda giriq ddvr:sina
ayrncr kondensator qogulur (gakil 1 24).
fl--
I
li
,-ll
Ir
1
$okil 1.24. Dayi$on gerginlik gr.lclandiricisinin prinsipral elektrik sxemi
RFRz, R;=Rr
ve CFC|
$artindo tezliyin aEaF
serhedi
f ^-=1/(2xRtC), /^ ise OG-nun atalatliliyindan va tezlik koneksiyast
dcivrasinin parametrlerindan asr hdrr (qakil 1.25).
x:
x'
_ i-*^qh 1L_J_,
.,
r(,
tlo"ff
l
-e \
l)'
t/ f.
-
o
i
L
Sakil 1.25. Dayi$an garginlik giiclendiricisinrn
eleklnk sxenli
.28-
1'q"y''-i""tt to''unt) prinsipial
DayiEen garginlik tigiin qeyri-invers giiclandirici sxeminin (gakil
1.25) iist[n cohati daha biiyiik girig mtiqavimatina malik olmasrdrr. Ogar
sabit carayana giira emalilyat giiclendiricisinin qeyr-invers giriEini ardrcrl
qoqulmu$ R3 va R1 rezistorlarlan vasitasile yerla birlagdirsek baxrlan tezlik
zolaf,rnda
C1
kondensatorunun miiqavimati kifayat qadar kigik
a n<iqtesinda dayiqan garginlik emeliyyat giiclandiricisinin
inverslayici girig gerginlipne borabar olacaq. R3-iin har iki ayafrnda
garginlik eynidir va ondan gox az cereyan kegir, bu sebabdan giris
oldupundan,
miiqavimat bdyiik olur.
$1.10. Cerayan giiclandiricilori
Carayan gticlendiricisi zaif cerayanl garginliye gevirmak iigiindiir. On
sade iisul malum miiqavimatdan bu ceroyanl buraxmaqdrr. lakin bu zaman
az coreyanda hassash[r ytiksoltmak iigiin miiqavimetin qiymotini xeyli
artlrmaq lazlmdrr. Buna uyiun olaraq sonrakr kaskadlann da girig
mflqavimatlerla bagh tutumu artar ve bu da 6z n6vbesinda 6lgma d6vrasini
ataletli edir. Demali, bu r)sul alveriqli deyil. Olveriqti iisul amaliyyat
giiclandiricilorindan istifada etmokdir.
On sade cerayan guclendiricisi giris rezistorsuz invers griclendirici
kimi (gokil 1.26) gdstarilmigdir. Bu sxemda manba ideal careyan manbayi
va ona paralel qoqulmuE daxili & miiqavimoti kimi g,iistarilmi$dir. Bu
sxemin carayanr <itiirma amsah x,=u,-ri,=. a,-)- kimi tefn olunur.
Burada K-OG-nrn giiclandirmo amsah; p=n,4p, *^,.,6ir.
Kp >l olarsa, Ki=-R2 olar. Bele corayan giiclsndiricisinin girig
miqavimati 9ox krgikdir va Rr,=rr;"//[Ry'(K+ I )] kimi tayin olunur, burada
rr; -0G-nin giriq miiqavimetidir.
f
i
'I
-t-
lr, -r\
-r-
R,
----l
':
,|
$ekil 1.26. Cereyan giiclandiricisinin pnosipial elektnk sxemr
Giiclandiricinin giris miiqavimeti az oldulu iigiin, o praktik olaraq
-29-
cereyan iilgiilan d6vraya aks tasir gdstermir. Ogar giiclandiriciden siiretlik
telab olunarsa, grxrgda garginliyin kiiyiinii g6tiirmek iigiin OG-nin giriqi ve
onun grxlElrx kondensatorla birlagdirmak tdvsilya oluna bilor.
Gtic amsahnr anrrmaq iigtin R2 miiqavimatini kaskin arfirmaq avazina,
oks olaqo ddwesini
T gakilli yaratmaq maslehot giiniliir (qakil
1.27). Bu
sxem iigiin giiclandirme amsah Ki=R2+R3+&R3,1P.a kimi tayin olunur.
$ekil 1.27. Yiik carayan giiclendiricisinin prinsipial elektrik sxemi
Elektrik yiikii giiclendiricisi
Elektrik ytikii giiclandiricisinin vazifesi onrm ging diiwasindan kegan
elektrik yiihine miitenasib grxrq gargilliyi yaratmaqdrr. Bagqa s6zle
giiclanridici giriE careyanrn inteqratonr rolunu oynayr. Sxemi gakildeki
kimi tosvir etmak olar. Guclendiricide manfi oks elaqede kondensatordan
istifada olunur (Eakil 1.28).
Roa
:--E---';
i (-".
;
S-akil 1.28. Elektrik yilkii gijclendiicisrnin prinsipial elektrik sxemi
Ytik manbayi kimi bu halda p,v-ezoclektrik vericilardan istifada olunur'
Kondensatoru bogaltmaq yolu ila qtxrl siqnaltnr srfra galirmek iiqiin C"€
3o
kondensatoruna paralel elekrrik agan qosulur. Co kondensatoruna paralel
&.. rezistoru qoqmaqla giiclandiricinin buraxma zolalrnln asagr
_
saviyyasini mahdudla;dlrmaq olar. Sxemda C.. kondensatoru gi.i,
arastndakr nttumu gtistarir.
$1.1
l. Modulyasiya
," 9,*i,
va demodulyasiya ila giiclandirma
giiclendiricilerda yavaq deyigan girig garginliyi modutyasiya yolu
.. Rela
ila
dayiqan gargrnliya gewilir, giiclandinldlidan' sonra fazahassas
demodulyatorun k6mayila yeniden yavag doyi$en vaziyyete gatirilir.
Dayigen garginlik gticlandiricisi xatanr srfir drefrnin tasirindan -kifayet
qader azaldrr.
MDM-in gticlendiricinin struktur sxemi qekil L29_da gristerilmigdir.
garginliyi; M-modulyator; G1-dayigan garginlik
.. .Bu1a9" .Ur-girig
giiclandiricisi; DM-demodullator; ATS-aEafr tezlik siizgaci; e2_s!i1
garginlik giiclandiricisi; p-aks alaqa btiliiciisiidiir; -ic_iaaraeaici
generatordur (multivibirator).
eis l-J L-Jl
J--J*;
K, l.L:
---{
r_t ,L-J1...J
$akil l_29. MDIr{ ile giiclandiricinin struktur sxemi
ATS-in vazifasi modulyatorun agannln kommutasiyasr
zamanr
yaranan gerginlik dtiyiinmelarini gdttirmek tigiindi.ir. G2 gticiandiricisinin
vazifasi grxq miiqavimatini kigiltmak, biiyiik grxrq siqnalinr tamin
etmek
va iimumi giiclandirma amsahnr yiikseltmekdan ibaratdir. Adaten ATS ve
9, 4,,, stizgac gaklinda bir blokda birlasdirilir. Modulyator va
demodulyator iG-idaraedici generatorun-multivinratorun taktlanla idare
olunur. Miiasir giiclandiricilarde MDMlar saha traznistorunda qurulan
agar sxemi iizra taqkil olunur. MDM_tipli ilkin guclendiriciye Kl40yDl3
mikrosxemi misal gostarmak olar. Bu mikosxemin prinsipial elekrrik
sxemi sakil I.30-da verilmigdir.
-31-
h
lrrlrl)
l,
t))
i-n.-o
ll + f --1---.
''.1'"1
"t
i,
.
1..
I ,i,;
ll
ir)
Sokil 1.30. Kl40 YAl3 mikrosxemli MDM giiclandiricisinin
PrinsiPial elektrik sxemi
modulyator tegkil olunub.53-kontaktslz
qogulur:
DG-differensial giiclandiricidir; iGsx€mine
agan demodulyator
multivibratorun tezliyi I kHs
olanda
birtakth multivibratordur. C2=l000pf
olur. Yerda qalan elementlar mikosxem iizennde ylglhr. .
S1,52 kontaktsrz agan asaslnda
51 va 52 agarlannln agrq va balh vaziyyatlari Ic-generatorunun
yaratdrEl d[zbucaqh impuls siqnallan vasitesile penodik tekrarlamr. Bu
zaman DG-differensial giclendiricinin girigindeki siqnal buna uygun
ve
grxrgda iG-generatorun tezliyina uyEun
modulyasiyaya ulramrg siqnal ahnlr. Bu siqnal ham da DG-vasitasila
polyarhlrnr dayiqir
giiclandirilmig olur. Co -kondensatoru va 53 elektron agan demodulyartoru
taqkil edir. Demodulyator bela igleyir. Birinci yanm periodda 53 agan
baflrdrr va C3 kondensatoru DG-nun grxrgtndakr gerginliyin amplituduna
qedar dolur. Agagt tezlik siizgecin giriEinda siqnal srfirdrr. Ndvbeti
yanmperiodda 53 agan agrlrr va ATS-in giriqine siqnal daxil olur. Siizgacin
crxrg siqnah DG-nin giriE siqnaltnrn giiclendirilmiq formastnda olur'
Sl.t2. ikikanalh giiclrndirici
Baxrlan MDM-tip giiclendiricinin buraxma zolaf,r 9ox ensizdir'
Buraxma zolaprnrn yr:xan serhaddi kommutasiya tezliyinin 20%-ni aqmrr.
Ogar kommutasiya 0,5-0,2 kHs tezlikla apartlarsa, onda giiclandirilan
siqnal tezlik oblastr 500 Hs-dan luxan olmur.
Bu mahdudiyryata baxmayaraq MDM-tipli giiclanricilarin additiv
xatasr kiqikdir va bu onun iisliinliiyiidtir. Ham kigik additiv xatanr, ham da
geni! buraxma zolagrnl tamin etmek iigiin giiclandirici ikikanalh quruluqda
diizeldilir. Kanallardan binnda az additiv xata ile algaq tezlikli siqnallar,
digar kanalda ise yiiksek tezlikli siqnallar gticlandirilir. Algaq tezlikli kanal
MDM-tip, ytikask tezlikli kanal ise dayiqan garginlik giiclendiricisi idmi
yr!rlrr.
ikikanlh eiiclandrricinin struktur sxemi sakil 1.3 l-da verilmisdir.
-a u",
$akil
1.3
t. ikikanalh giiclandiricinin struktur sxemi
Struktur sxemin terkibine daxildir:
Ur-giriq siqnah;
Ur,,-9rxrE siqnah;
p - aks rabrta dovrasi;
ATG-algaq tezlik giiclandiricisi :
YTG-yiiksak tezlik gi.iclandiricisi;
GZG-geni; zolaqh giiclandirici;
K1,K2,K3-giiclendirma amsallan.
Bu tip guclandirici iki semt iizro yr[rlrr. I hal Kr=1 gdtiirtiliir ve bu
Qolberq giiclendiricisi adlamr, II hal K2=I(, kimi qurulur va bu Bakkerfild
gtclandiricisi adlamr.
Qolberq gticlendiricisinin sxemi gakil 1.32-da verilmiqdir. Sxemda A;MDM tipli. A2 ise geniq zolaqh gticlandincidir. Giriq siqnahnrn algaq vo
yiiksak tezlikli torkibleri &, Cr va Cr, &,RC ddvreleri vasitesila ayrrlrr.
Giiclendiricinin algaq tezlik toplananr ardrctl qoqulmuq A1 va 42,
giicland iricr larin yiiksak tezlikli toplanant isa A2 vasitasila yenna yetirilir.
Umumi giiclandirma amsah R; va R2 rezistorlan ila yaradrlmrs aks rabita
dri'rresi ila temjn edilir. Giiclandirma amsallan aqalrdakr kimi t:yin
olunur:
p 1+1t(K K, p)'
--
A
u
=_L_
I
p t +1/(K,p)'
p=Rt(R+R).
-33.-
burada K1 ve
&
ve A2-nin gticlendirme emsallandrr.
Kr-K2'p>l olarsa K,1,
1".1=Kr"* oa=-
4 =-Ry'R
r.
$akil 1.32. ikikanalh giiclendiricinin prinsipial elektrik sxemi
$1.13. Giiclandiricilarin diivrelorinda qalvanik
ayrma
0lgma gticlsndiricilarinin grxrg siqnallarl, onlann giriqlarine tasir edan
manealara g0ra tehrifoluna bilar.
Manealar enina (normal maneeler) ve uatnuna (iimumi) olaraq iki
yere aynhr.
Enino maneelor giiclandiricinin girisina tasir edirlar (girig siqnah
kimi). Uzununa manealar ise giiclandiricinin giriq srxaclan ila [mumi
niiqte arasrnda tasir edir.
Uzununa manealarla effektiv miibarize aparmaq tigiin giiclandiricilerin
glxls va giriq ddwalarini qalvanik ayrrmaq lazrmdrr. Bunun [9iin
praktikada guclandiricilerin grxrqlanna QAQ (qalvanik ayrrma qurlularr)
birlagdirilir. Qalvanik ayrmanr keyfiyyatls yerins yetdikdo Zq e (qalvanik
ayrma) miiqavimeti l -10 MOM qedar ahna bilar, bu isa uzununa
manealarin tasirini 1000 defaden gox azaltmaEa imkan verir.
Deyigan garginlik gticlandiricilarinda qalvanik aylrrna 9ox sada yolla,
ayrrna transformatoi.u ilo hoyata kegirilir.
Bu halda giiclandirme amsahnrn xatasr kigik olmahdrr (bu qalvanik
aylrma transformatorunun dtiirma amsallnm qeyri stabilliyindan t6reyir),
transformatorun getirilmig aktiv miiqavimati induktiv mtiqavimatindan gox
kigik olmahdrr Oiitiin tezlik diapazonunda ytiksiiz islema vaxtl), Ri>Ry
(gatirilmig ytik miiqavimoti) va i.a.
Ayrma transformatoruna olan talabat azaltmaq tiqtin, onu 6lgme
giic land iricisinin aks elaqo dtivrasina qogmaq kifayyetdir.
Sabit careyan giiclandiricisinda da qalvanik ayrrma transformator
-34-
vasitasilo heyata kegirilir. Bunun iigiin giiclendirilacak garginlik awalca
modulyasiya olunmahdrr.
ayrrma kondensator vo oprron vasitasila do yerina yetirila
. .. Qltyanil
bilar. Ikinci halda optron bir giriqe va iki grxsa malik olmamahdr.
Ogar optronun 6tIrma emsallan (girigdan har iki grxrga) va
giiclandincilann (G, va G3) gticlandirma emsallan berabardirsa onda gekil
1.36 sxemdaki giiclendirici stabit gticlandirma amsahna malik olacaq
l/p
=l+Rz/Rr.
. U, gerginliyinin W1 dolalrnda yaratdrg maqnit seli sar&lar sayr W2
olan grxrq dola$mn maqnit selini demak olai ki, mtivazinatleEiirir.
Maqnii
sellarinin farqinin
W3
dolafirnda yaratdrlr garginlik ama{iyyat
giiclandiricisnin girigina verilir.
Maqnit sellarinin miivazinatla$me serrina asasan:
%=i
Gticlandirma amsahnrn stabilliyini"' tomin etmak W1 va W2
dolaqlanmn mfiqavimati R1 va Re miiqavimetlarini qiymatlarindan goi
krgik olmahdrr.
o--.1
t,.,
----1...-.
4.r)a
$okil 1.33. Dayigan garginlik giiclendiricisinda qalvanik alnlmamn prinsipial
elektrik sxemi
wl
.
.
-LI l':-
"-1'
i M,i
'-.ti-
I
-l, ,i/. _iT$ 1l
-=
f
R.
L }
I
1
'.
wl
i
I
,l
I
i
f.
Sekll 1.34. Sabir gerginlik giiclandiricisinde qalvanik ayrrlmanrn funksional sxemr
-35-
Sabit caroyan giiclandiricisi iigiin qalvanik ayrrma sxeminda Ml-giris
modulyatorundan ve DM demodulyatorundan alava M2-modulyatoru
vasitasile oks rabite yaradrlmrqdrr (qekill.34). Ogar M1 ve M2
modulyatorlann xarakteristikalan eynidirsa, onda bu sxem iigtin da
giiclandirma omsah Ue,,/Ugii (Rz/Rr)'( WzAilr) ifadasila hesablanrr.
Qalvanik ayrrma transformatorlarsz da yerina yetrila biler. Maselan:
niimuna olaraq kondensator va optronla qalvanik ayrrmaun sxemleri
qakil1.35 ve I.36-dak kimidir.
r-
_
--
16,, ----.,
t
Sr
.T i_i
$akil 1.35. Qevirici ila qalvanik aynlmanrn funksional sxemi
$ekill.35-de verilmis sxem iizre qalvanik aytrma kondensatorla hayata
kegirilir. Burada C kondensatoru ddvrii olaraq gah garginlik manbayi U.-0,
gah da giiclendiricinin ginqina qoqulur. Bu d6vrii kegid Sr ve 52 agarlan
vasitasila idara olunur. Belatikla, garginlik gticlendiricinin giriqine
otiirtldiikda giriq siqnah manbayila alaqe kasilmiq olur.
Qalvanik ayrrma ligiin optronlardan istifada etmak daha alveriglidir.
Girig siqnahnrn ritriilmasi igrq qiiasr ila optroqiiwalsrin k<imeyila apanhr.
$ekil1.36-da optron bir ginge ve iki grxrEa malik olmalldrr. Masalen bir
iqrqlanan dioddan va iki odsd fotodioddan istifade etmak olar.
Tr
,'-.
irli
!R,
-I-_ " )--.
.,
-
c'
-'r- 6,
I-
l-
G2
I
l'
il
Sakit i.36. Optronla qalvanik aynlmanrn iunksional sxemi
-36-
I
I
'
{,'
.i
'
Ogar optronun har iki ritiirma emsallan eynidirsa G2 va G3
giiclendrricilarinin sxem iizra emsallan eynidirsa onda giistarilan sxem
iizre yaradrlan gticlandirici sabit giic amsahna malikdir va bu amsahn
qiymati agagrdak-r kimi tsfn olunur.
l/P=l+Prra,
Bu maqsed iigiin KOD3OIA va KOD302A tipli optronlardan istifado
etmak olar. Har iki kanal tizra esas ve qeyri asas optronlar iigiin ferqli
amsal 0,2-20lo olur.
Qalvanik ayrmasr olmayan giiclandiricilarde girig, grxrq hemginin
qida garginlikleri iimumi ndqraye malikdirlar ($akill.37,a). Lakin ela
etmok olar ki, rlmumi yerla birlagdirmo olmastn vs bu zaman alava
elementlerdan istifada etmedan qalvanik ayrrma yaratmaq miimktn olsun
(qakill.37,b).
G<istarilan sxemlarin normal islamasi iigiin parametrlar arasrnda
agagrda gostarilen asrhhqlar lomin editmalidir.
Ue,,/Us,,=1+R2,Rl
Re"=rs"(Kp+l)
p=R
l(Rl+R2)
R.
L--
t,t--i
n'e4\ -/\"i
+
-ral
;l:
| '"-'
--)t*r --.
rJll
r
-
:
\
--1,-''
IlL
t.'
L
a)
';
b)
Sakil I.37. Gerginlik iakmrlayrcrlannrn prinsipial elektnk sxemleri
.-37-
II
FOSiL
GARGiNLiK VA COROYAN TANZiMLAYiCiLARi
$2.1.
Garginlik tenzimlayicilari
Garginlik tanzimlelcilarinda OG-nin invers ve qeyri invers
g[clondiricinin giriEina sabit menbedan gerginlik verilir. Bu asasda
yrflrlmrp garginlik tenzimlayicisinin tistiin cahati verilmig stabil manbedan
istifade etmakla va onu dayiqdimaden mtxtolif qiymota va polyarhpa
malik tanzimlanmiq gerginliyin ahnmasrdrr. AfaErda bela tanzimlaf cilarin
sxemlen gtisterilmigdir (qakil 2.1).
I
(i.,.
i
b)
gakil 2.1. OG esasrnda yr$lmr$ glrgirlik retmzimlayicilerinin
sade prinsipial elektrik sxemleri
$ekil2.l,a-dd OG qeyri-invers sxem izra qo;ulmugdur. OG-a giriq
garginliyi (dayaq garginliyi) D-stablitronunun kiimeyi ile verilir.
Stabilizatorun (tenzimleyicinin) glxlg caroyanlnt anlrmaq iigiin Ttranzistoru asasrnda yr!rlmrg garginlik tskrarlaytctstndan istidafa olunur.
Ogar grxrg carayanr 5mA qiymatini almrrsa, onda bu tekrarlaylclya ehtiyac
olmur. Qrxrg garginliyi
u,,,
=u,t&+ri kimi tayin.olunur.
Dayaq garginfiyinin stabilliyinr yiikseltmak iigiin R3 rezistorunu, D
parametrik stabilizatorunu git isa deyrl, grxrsa qoqmaq olar (qakil 2. 1 .b), Bu
-38-
zaman stabilitrondan kegen cercyan I=U0R./(R2,R/
giriq garginliyin dayiqmasindan asrh olmur.
kimi toyin olunur vo
Bu halda OG-ni ham miisbat ham de manfi aks alaqa ehate edir.
Miisbat aks olaqe ona gatiri ki, tenzimlenan gorgrnlik hom miisbet ham
de
manfi polyarhla malik ola bilar. Iazrm olan polyarhq T_tranzistoru
asasrnda garginlik takrarlaytcrsrnrn yaratdrlr qeyri simmetriklik hesabrna
elda olunur.
$2.2. Carayan tanzimlayicisi va cereyan grxrqh giiclandirici
Elektron sxemlorde yiik miiqavimatinden kegan carayamn, ytikfin
miiqavimatinden asth olmasrnr tamin etmak iighn careyan
tenzimleyicilarinden ve ya caroyan glxrgh giiclendiricilerdon istifada
olunur.
Tenzimlefcilardo glxrs coreyanl dayaq gerginliyi vasjtasila tomin
edilir. Giiclendirci sxemlerda ise grxrg carayanr grxrg iiqnahna miirenasib
.
_
dayigir.
On sada careyan tanzimlayicisi bir tranzistor esasrnda qurasdrnla bilar.
Bunun ijgtin nanzistorun bazasrna sabit dayaq garginliyi veriiir, emittere
_
miiqavimati sabit olan rezistor, kollektora isa yiik miiqavimrii qoEulur
(sekrl 2.2). Malum oldulu kimi kollektor coieyanr, iollektor-emitter
gerginliyindan asrh deyil. Demak bela t<askad yiik miiqavimatinde
tanzimlanan ceroyanl iamin ede biler.
. $akilda gdstarilan cerayan tanzimlayicisinda bu prinsipdan istifada
olunmusdur.
-1--u
in,
R.
ll
'lt
Ry
'r
[t,
i
..
I
,RO
iR,
U
U;
$ekil 2 2. Traozistorlu cemyan ranzimleyicisinin prinsipial elekrnk sxemi
Yiik-miiqavimati R, T2-nin kollektoruna qosulmusdur. Tr_nin
bazasrna
u; gerinliyi verilrr. Bu garginlik stablirron D_nin verdiyi U0 garginliyinin
ve T1 fanzistorunun baza-emitter garginliyinin camindan
ibarctdir.
t_nin
-39-
r
emitter cereyanr
1.,
kimi
=Un*ut'-u*,
R"
tayin olunur. Ogar
U6g1=Ub€2
lerti
temin edilarsa Lz=U"/& ahnar. Demali, ytik miiqavimetindan axan
careyan, bu yiikdan asrh deyil, stabilizatorun dayaq gorgtnliyi ve &
miiqavimatila teyin olunur. L2-nin temperatur asrhh[rm kompensasiya
etmek iigfin T 1-tranzistoru diod rejiminde i;ledirlir. T1 ve T2 tranzistorlann
parametrlari va xarakteristikalan eyni olarsa, [6.1=15"2 sarti temin edilir va
bu zaman Lr=L2 olur. Oger har hansr sabebdan carayanlar eyni olmasalar
l.r carayanlnl azaltmaq iigtin Eekitedaki kimi R2 miiqavimeti qosulur,
artlrmaq iigtn isa D stabilitronuna rezistor paralel qoqulur. Yiikdan kegan
16 corclanln disturu Io=1"r41- 1/h21.) kimidir. Burada h21 T2-tranzistorunun
caroyana gtira giiclandirma emsaltdlr. Bu amsahn delqmesi Is-gtxtq
cereyanln stabil qalmastru pozur. Bu qeyri stabilliyi aradan qaldlrmaq iigiin
ya gox bdyiik giiclendirma emsalh tranzistor (cerayana g6re) tatbiq
olunmah, ya da alavo T3 tranzistorundan istifada olunmahdrr.
Bu zaman t"= 1,, -ld,
TI
=a+/r,
- 1r, altnlr.
I r., - t r, =o qartini temin etmek iigrin R3-rezistorundan istifado olunur.
R =fu(l -U5./U6) kimi segilir.
$23. Omaliyyat giiclandiricisi asastnda carayan tanzimlayicisi
Bu sxemlorda OG corayanrn verilmiE qiymatini stabil saxlamaq iigiin
istifade otunur (Eekil2.3). Careyantn bu qiymetini giriqe verilsn stabil U0
dayaq garginliyr temin edir.
lln,
tl
i
a.
l
I
.t
I
l, s
lln.
r
,\.
l
prinsipial elektrik sxemi
$ekil 2.3. OG asastnda carayan tanzimlayicisinrn
G<isterilan sxemda A1 OG-si
fu miiqavimatinda garginlik di\gtisiiniin
-40-
U0 qi).rnetini tamin edir. Ogar .A1-in giris carayanr l6=Us/fu qiymatinden
gox kigikdirsa, ona Tr-tranzistorunun emitter carayanl !,=16 olar.
Tenzimleyici iigtin ytik R, mtiqavimatinin yerine qosulur. Kollektor
carayanrn emitter carayanrndan az farqlanmasini tomin etmak tigiin yiiksek
carayan gticlandiricisindan va ya saha tranzistorlanndan istifado
olunmalrdrr.
Ogar talab olunsa ki, yiik miiqavimeti ve dayaq garginliyi rigiin iimumi
yiiUa birla;dirma olsun, onda verilan sxema ,A.2 giiclandiricisi va T,
tranzistorundan ibarat alava kaskad qogulur. Bu zaman yiik miiqavimati
T2-nin kollektor diiwasina qoqulur.
$2.4. Miiqavimat garginlik geviricisi
Bu tip geviricilar ommertlarin qurasdrnlmasrnda ve ilkin rezistiv va
gevirici <il9me cihazlannda geniq istifada olunur.
Carayan sabit olduqda rezistordakr garginlik diisgiisii bu rezistorun
miiqavimalina miitenasibdir. Demali. miiqavimot garginlik geviricisi
yaratmaq iigiin miiqavimat geviricisini carayan tonzimleyicilarinds yiik
miiqavimeti kimi qoqmaq lazrmrdr.
Bu tip gevirici yi.iksok texniki xarakterisrikalara malik olur. Lakin bazi
hallarda xfisusi telablor meydana grxrr: masalon, gevrilan mtiqavimot yerle
birlasdirilmelidir, birlagdirici naqlllorin qosulmasrnda yaranan
xata
minimum olmahdrr, geviricinin grxrg mtiqavimati a$a& olmahdrr va s. l
Ommetr va multimetrlarda istifadi olunan iriiqavimat garginlik
geviricisinin sxem variantl sakil 2.4-de verilmigdir. Bu sxem mUqavimat
geviricisinin boyiik qiymatleri iigtin tetbiq olunur.
-'-r -''"
--ri,
.
Rr
il"
t_.
-) rfr
- -.-,D
i-
il
i
i
,
:l-
:_-.-
4'
'l
! --i' - -.
..'
a)
b)
Sekil 2.4. Miiqavimot garginlik geviricisinrn prinsipial elektrik sxemlari
-41 -
l
Baxrlan sxemda OG-garginlik takrarlaylcrsl rejiminde iqleyir, Dstablitronu, T-sahe tranzistoru ve Ra miiqavimati, U6 dayaq garginliyini
tsmin edir. D stabilitronunda va R{ miiqavimatinde garginlik eynidir ve
aks istiqametlarde yiinalib, buna gdre da OG-nin har ikr giriEinda
gsrginliyi srfir qobul etmak olar. Bu onu gdstarir ki, tanzimlenen carayanrn
qiymati la=U6/fu kimidir.
D stabilitronundan va fu miiqavimatindan kegan carayan zatvoru
istokla birlo$dirilmiq T saha tranzistoruna venlir. Miiqavimat gewicisina
uyf,un garginlik OG-nin grruqrndan gcitiiri.il{ir. Bu garginliyin qiymati
U-=R- Uo/Ro kimi tsyin olunur. Garginlik OG-nin grxrqrndan gtttiiriildiiyii
iigiin bele geviricinin grxrq miiqavimati kigik olur. 6lgme diapazonunun
qiymati fu mtiqavimati vasitasilo deyiqdirilir.
Geniq istifada olunan miiqavimat-garginlik geviricisinin baEqa bir
sxem variantr qakil2.4,b kimidir.
Io stabil cerayan monbayidir. Olgiilan miiqavimetden kegan
y'R2:dir.
caqayan I,=Io R
Bu sxemda
Buna uylun olaraq miiqavimat geviricisinin grxt; garginliyi
U,=R;IoRy'fu-dir.
Bu sxemda dlgme diapazonunun qiymati R1 va R2 miiqavimotlarile
dayigdirilir. Ovvolki sxemds oldulu kimi bu sxemde da Is manbeyinin
avazina sahe tranzistoru esasrnda teqkil olunmuq stabil caroyan
manboyinden istifada etmek olar. Bu halda da R1 rezistoru stabilitronla
avez olunmahdrr.
Birlagdirici naqillarin miiqavimetinin
tasiri giisterilan
sxem
variantlnda minimumdur. Burada 11, 12 ve 13 birleqdirici naqillarin
miiqavimotlsridir (gakil 2.5).
Buntan nezara almasaq grxrl garginliyi u
* olar.
"&
'""=-u"
i
i, ll
r.i
i t.
|*"".,,.-.
,\
'ir'.
l-
:r.
l
Sakil 2.5. U9 birlaEdirici naqilli miiqavirnct gergrnlik geviricisinin
pnnsipial elektnk sxemi
.'42
Sxemde
11
mi.iqavimeti
\-a,
r3
OG-ya,
12
isa fu-a ardrcrl qoqulmugdur.
alsaq
rr<<R, va r:<<& feni iidanildiyini nrrro
1,. - 4.1,*' =4.&11a-L--a1
'' " Ro+,, -"& & R"' 61113y.
tt/R,=r,/Ra $erti ddensa ideal hal ahnar. Demali, bu sxem
yaxrn atrafinda dayiqmasi [giin tatbiq oluna bilar.
92.5. Omaliyyat
\
Ra-rn
geviricilarinin quragdrnlma prinsiplari
Omel iyyat gticlandiricilerinden emol iyyat geviricilari yaratmaq iigtin
geni,s istifade olunur. Omelilyat geviricisi dedikda dtrlrme funksiyasr bu
geviriciya daxit olan elementlorin miiqavimetlerinin va ya keginciliktarinin
nisbati gaklinde g<istarile bilan qurEu bafa dfigiiliir. Umumi halda bela
geviricilar xatti olurlar va dttirma funksiyasr iki operator polinomunun
nisbeti goklinda gristarilirlor.
Omaliyyat geviricisinin tipik sxem variantr qakil 2.6-da verilmiqdir.
a
-f--
u1
a)
b)
Sakrl 2.6. OmeJiyyat geviricisinin struktur sxemi (a) ve onun qrafr (b)
Bela gevirici OG-den va dord cdad passiv d6rdqiitbhidan ibaratdir.
. .+3
Ddrdqiitbliilerin iimumi yerlari birlaqdirilan stxaclan var. Faktiki olaraq bu
iigqiitbliidiir.
Elektrotexnikadan malumdur ki, diirdqtitbliiniin asas tanliklori
U =ll 2+ fi l r; I F C U z+ Dl2 kimidi.
Burada I1U] ve I2U2 uylun olaraq dordqiitbliiye uyEun cereyan ve
gsrginliyin giriE va grxrg qiymatlaridir.
Bela geviricinin dtiirme funksiyasl istiqamatlanmiq qrafin tartibina ve
1
hesablanmasrna asaslantr:
w'1P1=
.- 81
^u"'(n\
UJd 8.,
w.to\=LU'"(P)
"
U,\
A'' B'A't B' .
-B'
q At'\A,tg,
Ogar A3=Ar,B3=Br,fu-A:,Br=Bz $ani iidenarsa,W2(p):Wr0)=B1Br
olar.
Ogar g6starilan sxem iizra yr[rlmrq gevirici iigiin har iki U; ve U2
giriga gdre titlrma funksiyalan eyni, igaraleri isa aks olarsa, ditrdqtitbliilari
ciit-ciit, eyni xarakteristikah gottirmek lazrmdrr. Oksar hallarda, lazrm olan
6tiirma funksiyah sxem qurmaq hem giriq, ham da aks rabito iigiin
ddrdqiitbliilerdan deyil, passiv rUqiitbliilardan istifada etmak alveriElidir.
Bu x[susi hal A=1, B=2, C=2, D=l olduqda ahntr, burada Z-ikiqiitbltniin
operator miiqavimatidir.
ikiqtitbliilar esasrnda yaradrlan amaliyyat
z l - z t' z'
iitiirma funksivala fl w. r o t L :tr. - )
UlullrlolglllulJgrg',',|,P]-21,,,,.71,?,)".
=
giiviricilari iigiin uylun
-
$2.6. inteqrallayrcr ameliyyat geviricisi
Bu qur[ular inteqratorlar adlamrlar, 6lgii texnikasrnda va
analoq
modellaqdirilmasinda genrs istifada olunurlar. On sada inteqratorun sxemi
pakil 2.7-da verilmiqdir.
I ''f
c,
ll--l
o,
R1
t_. -]
r(l
'-
rl
|
l
'b)
a)
$akil 2.7. Sade inteqratorun prinsrpialelektrik sxemi (a) va onun kegid
funksiyalannrn qrafikr
-44-
Bu inteqrator iigiin drtirma tunksiyasl
W 1@)= I
/(pR
p ).inteqrallama
sabiti r=RrCr kimidir.
Qeyd edak ki, ideal inteqrallama ideal OG-nin gtclondirma emsahru K
v0
mriqavimetinin
oldulunu nezoro alsaq,
K t\l + R, t t.,\
_U,"(p)
__
W
giri!
U.,,Q)
rs,
r
pR'c'
l,
n'* *"',,.,
^n-O;*
Ogarrn,>Rr vg K),1 safli ddanarsa
w,,.=--=4_
alnar.
Goriindiiyii kimi, real inteqraror oztinii birinci tartib ataleta malik
kimi apanr. Bela manqanln giiclendirma amsah K-ya berabardir,
ekvivalent inteqrallama sabiti isa t,=k.t,=k.R,.C;dir. Bele manqanrn
giriqinda t=0 anrnda siqnal srgrayrqla Ugi, qiymatina qadar qalxarsa, grxrq
garginliyinin delgmesi u,,, (r) = -u," k(t-e-1,.).
Burada Uri6-t=0 amnda girig garginliyinin qiymetidir. Demali, real
inteqratorun grxrqrnda xetti dayi$6n siqnal deyil, eksponensial dayiqen
manqa
siqnal yaranrr.
k6e $orti tidanerse e'=l+a+a2/2 srraya ayrmadan istifada
u,,.(t, = -L.,.!|--L1. y,,"11-1*-f 16116n1.
" tt 2k\
ktt 2k'ti '
r((r, olduqda iso
U,,0 =0 olarsa
u,.,(r)=-U,".1*u,*
U ,,,
(t) = -U.,,
.
II
tt
ahnar.
alrnax.
.15
-
etsak,
III FASiL
HARMONiK ROQS GENERATORLARI
g3.1. Umumi anlayrg
Sinusoidal raqs genemtorunun vazifasi sabit corayan manbeyini, taleb
olunan tezlikli, doyiEan careyana gevirmekdir. Bu amaliyyat miisbat aks
alaqali giiclandiricilar vasitesile yerina yetirilir ve talab olunan tezlikda
dayanrqh dz-Sziina tasirlanme rejimi tamin edilir. Generatorun struktur
sxemi gakil 3.1-da verilmiEdir.
$akil 3. L Generatorun struktur sxemi
iki gertin <idenilmssi tolsb
olunur. Birincisi onunla xarakteriza olunur ki, giiclendiricinin yaratdlEl
siqnahn faz siiriiEmasi (e) va sks olaqa manqaslnln faz siiriiqmelarinin
Sxemin generasiya rejiminda iglemesi iigiin
(rp*) cemi 2z hasilino baraber olmaltdtr:
9e+ qe=n
burada n = 1,2,3
-
(3
27r
l)
tam adoddir.
(3.1) ifadesi miisbet aks alaqali giiclendincida faz balansr qertini ta)'In
edir.
ikinci
qart atafrdakr barabarsizlikla tayin edilir:
l*llt''
Generatorun grxrErnda sinusoidal dayigan
va (3.2) senlari tidanilmalidir.
(3 2)
garginliln
ahnmasrnda (3.1 )
$3.2. Sinusoidal raqsli generatorlar
Sinusoidal reqsli generatorlar LC-raqsli kontur va ikilik manqalt RCd<ivrasi asasrnda yaradrlrr. LC-konturlu generatprlarda yiiksek tezlikli grxl$
siqnalr (onlar-la Khs-dan 9ox) altntr, ancaq RC-dovrali generatorlarda grxr;
siqnal tezliyi kiqik olur (hatda bir hersadak).
-46-
LC-generatorlanmn sxem ifadasi kifayat qedar miixtalifdir. Onlar birbirindan LC raqs konturlannrn qo;ulmasr tisulu ila va miisbat alaqanin
yaradllmasr ile farqlanirlar.
Sinusoidal raqsli LC-konturlu Beneratorlann prinsipial elektrik
sxemleri g:kil 3.24.4-da verrlmiqdir. Onlann giiclandinci kaskadlannrn
sxemleri UE bipolyar tranzistorlarda yerina yetirilir. Sxemlarda istifada
olunan Rr, Rz, &, C" elementlari siikunat rejimini temin etmak va
temperatur dayismesini stabillaqdirmek iigiin istifada olunur.
r---
r
o - li.
$ekil 3.2. Tranzistorulu aks alaqeli
generatorull prinsipial elektrik sxemi
$ekil 3.3. 09 nitqteli induktiv elaqali
generatorun prinsipial elektrik sxemi
$akrl 3.4. U9 noqteli tutum aks alaqeli generatomn
prinsipial elektrik sxemi
-47-
Generatorun grxl$ siqnah bipolyar tranzistorun kollektorundan
gtituriiliir. Ahiv ynklii birkaskadh giiclandiricida qrxrq siqnah fazca giris
siqnahmn aksina olur, yani onlar arasrnda faz siirtismosi 1800 taqkrl edir.
$akil 3.2da verilmi$ generator sxeminda mtisbat aks alaqa algaldrcr
transformatorun (Wt / W2 > l) ikinci tersf dola[r vasitesila yaradrhr. UE
gticlandinci kaskadrnda a1.ncr kondensatorlar Ca1 va Ca2 istifado olunur.
Sinusoidal reqs generatorumrn 9rxr9 garginliyinin tezliyi rezonans
kontunr tezliyina yaxrn qi)'rnat ahr.
'
2tJL, c,
(3 3)
induktiv iignoqtali miisbet aks elaqeli generatorun prinsipial elektrik
sxemi Eakil 3.3-da verilmiqdir. Oks alaqa siqnah sar[rlar sayr W1 olan
seksryadan verilir. Oks alaqa d<ivresinda ayncr kondensator Ca1
yerleqdirilir vo onun vasitssile elaca da m0sbat aks elaqe iigtn faz
siiriiqmasi tamin edilir.
Tezliyin hesablanmasr (3.3) diisturu ila aprarla bilar, ager L=Lr+Lb
gdtiiriilse.
Ugn6qtoli tuhrm eks olaqali generatorun prinsipial elektrik sxemi gakil
3.4-ds verilmiqdir. Raqs konturu L-induktiv sarpacdan va tiz aralannda
ardrcrl qoqulmu; C' va C" kondensatorundan ibarat olub, giiclendiricinin
grxrgrna paralel qogulur. Oks alaqa gorginliyi C" kondensatorundan
gtitiir[lerak tranzistorun giriqina Ca; ve Ce kondensatorlafl vasitesila
verilir. C' va C"kondensatorlanndakr garginli( onlann iimumi
niiqtalerine nisbeten, aks fazda olur, bununla alaqadar olaraq sxemde
miisbat eks alaqa temin edilir.
Generatorda dz-riziina tasirlenma, sxemin parametrlari arasrnda
aqa[rda-kr ifadani yerins yetirdikde, tamin edilir:
C,
C.
burada trua
- UB
(3 4)
tranzistonrn giriE miiqavimeti; Ry-xarici yiikiin
miiqavimetidir.
LC - generatorlarda grxrg siqnahnrn tezliyi ancaq rezonans konturumrn
parametrlarinden asrh olmayb, elaca de giiclandiricinin parametrlsrindan
da asrhdrr.
Bir
nega kilohers tezlikli generarorlan LC-reqs konturu ila
yaradrlmasr qeyri-rasionaldrr, sababi ondan ibaratdir ki, bu halda LCkonturun handasi iilgtileri va kiitlasi bdy0k olur. Algaq tezlik diapazonu
rigiin RC generatorunun isrifadasi slverislidir.
Otiiriilan siqnahn fazrnrn 1800 dayiEmasini tcmin edsn sxem sekil j.5-
-48-
de verilmigdir.
gekil 3.5. 0gmanqal RC-d6rd qotbliiniin sxemi
RC manqasr maksimal faz siiriiqmasi 900 tagkrl edir, 1800 faz
siirtigmasini temin etmak Ugiin [9 RC marqasr talab olunur. Ogar
C;=C2=C3=C ve Rr=R2=Rr=R qabul edilerse, rezonans tezliyi bela ifade
edila bitor:
t,=;k=;i*
11 5\
f6 tezliyinda parametrlar arasrnda giistarilmig alaqani nazere aldrqda
d<ivranin riti.irma ,rn.ul, r = 9--] = *L olacaqdrr. Bununla alaqadar olaraq
p,l
generatomn oz-odne tasirlanmasi o vaxt mtimldin olacaqdtr ki,
giiclendiricinin giiclandirma omsaft K,)29 olsun.
Carayan giiclandiricisi kimi emoliyyat g[clandiricisi istifada edilrr.
OG osasrnda yaradrlmrs generatomn sxemi 3.6-da verilmigdir.
Ue,,
R,,
Cr C:
C:r
$akil 3.6. Ugmanqalr RC-diirdqtirb[i OG-da yrgrlmrs
sinusoidal raqsli generatorun pdnsipial elektrik sxemi
Miisbat aks alaqa dovrasi giiclandiricinin grxrsr ila inversloyici giriq
arasrnda yerlasdirilir. Giiclandirici manqanrn giiclandirma amsah K.229 ra
-.19 .,
K=&rRP29 miiqavimetlatin qiymatlerini
segmekla tamin etmek olar.
inverslayici giiclandiricinin giriE miiqavimati Ro registor Rr ila birlikda aks
elaqe ddwssinin miiqavimetinin aktiv toplananlnl talkil edir' (3.5) diisturu
ile rezonans tezliyini /6 teyin etmek iigiln Rr=&=&llR{. Praktikada grxrg
gorginliyinin amplitudu tolab olunan qiymeta gatdlrmaq iigiin aks elaqa
miiqavimrtini R"" tenzimlemak lazrmdrr.
$ 3.3.
Multivibratorlar
Multivibrator 100% -li miisbet aks-slaqo ila ahata olurmug iki
kaskadh Rc-tipli giiclendiricidan ibarat relaksasiyah diizbucaqh impuls
generatoruna deyilir (qekil 3.7). Trigger sxeminden farqli olaraq agarlann
grxrq gerginlikleri diger agann giri;ins bilavasite yox, vaxtverici RC
diivretari vasitasile tasir edir. C1 ve C2 kondensatorlanntn sxemda olmast
prinsipial ahemiyyat daqryrr, mahz onlann hesabtna multivibratorda-kr
proseslor triggerlerdan keskin ferqlanir.
Simmetrik multivibratorda (&r=Ru =& , Rr=Rz=R, C,=Qr=61
ki, real sxemda miitlaq simmetriya
gdra
de sxema garginlik vererken
ona
olmur,
mtimkiiLn
ilde etmak
Multivibratorun bele
olacaqdrr.
isa
balh
digari
tranzistorun biri agrq,
veziyyet
deyilir.
vazilyatina miivaqqati dayanrqh
geden proseslari araqdrraq. Tabiidir
ht
Sekil 3.7. Multivibiratorun
p
nsipial elektrik sxemi (a) va miiddet diaqramlan (b)
Miieyyan bir miiddotden sonra, heg bir xarici tasir olmadan, yalntz
daxili proseslerin naticesruda multivibrator digar miiveqqati dayamqh
veziyata kegacak, bir miiddetdan sonra yene ilk vcziyryeta qayldacaq va
-50-
belalikla, sxemda s6nmaz reqsler amala galecekdir.
Sxemde bag veran asas proseslar kondensatorlann dolub bogalmasrna
esaslanrr. Tutaq ki, ilk anda (Eakil 3.3.1, b) (t=0) sxemin veziyyati
dayiqmiqdir: Tr agrlmrf, T2 iss baflanmrqdrr. t=0 anrnda C2 kondensatoru
E1 garginliyina qedar (T1-in kollektorunda ' +" va T2-in bazasrnda'r")
dolrnuq, C1 isa tamamilo bogalmrq vaziyyatdadir. Bu andan sonra Cr
kondensatorunun
Ek manbayinda i1 cerelanr ile dolmasr va
C2
kondensatorunun bogahb (r2 careyanr) yenidan dolmasr prosesi baqlayr. C1
kondensatoru kigik miiqavimatli R1 rezistorundan dolur, C2 iso daha biiyiik
miiqavimatli R rezistoru vasitesila bogahb yenidan dolur. Ry<<R
oldufundan bu proseslarin axma siiratlari eyni olmur. C1 kondensatoru E1
garginliyine kimi gox tez dolur. C2-daki garginlik (bu hem de Tz-nin baza
garginliyidir) tadricen artaraq E1 qiymetine can atrr va na qader ki, bu
garginlik manfidir, T2 ba[L olur. t=tr anlnda Clmn sa[ l6vhasindaki
garginlik srfra berabar olur, T2 agrhr va selvari bas versn proses
naticasinda T1 baflr, T2 a;grq vaziyyata kegir. t1 anlndan baqlayaraq
kondensatorlar rollanm dafqirlar: C2 dolmapa, C; isa bogahb yenidan
dolmala ba;layr. ikinci miivaqqati dayanrqh vaziyyat T;in baza
garginliyinin menfi olanadak davam edacakdir. Bu garginlik srfra berabar
olanda sxem birinci miivsqqati dayanrqlr veziyyata keqecokdir.
Multivibratorun mtiveqqati dayanrqh vezilyotlordo qalma intervallan
bela tayin olunur:
Tr=RrCrln2=0,69RrCr i
Tz=R:Czln2=0,69RzCz
Simmetrik multivibratorun reqslerinin pe odu T=Tr+T;l,4RC-ya
barabardir.
Real sxemde raqslarin periodunun stabilliyi gox yiiksak olmur. Onun
qiymatine atraf miihitin tasirindon deyiqen kollektor kegidinin aks csrayanr
Jko
va tranzistorun ballanma garginliyi tasir gdsorir. Ona gtire
da
multivibrator bilavasita dr)zbucaql impulslar ardrcrllt$ almaq figiin gox az
istifada olunur.
Adeten, multivibratorlar sinxronlagdrrma rejiminde iglelrler va bu
rejimda T.- va T.;n miihiim ahamilTet kesb edir. Axrnnct ifadadon
gciriiniir ki, raqslerin periodu bogalma d<ivresinin zamat sabitindon asrhdrr,
T,.,, va T,n;n almaq iigiin R ve C elemenllarinin qiymetlarini segmak
lazrmdrr. R rezistoru tranzistorun ig rqimini mi.ieylen etdiyina gdre onu
riggerdo oldu[r kimi agrq tranzistorun miiayyen doyma amsaltnln tamin
olunmasr sartindan segirlar va kondensatorun tutumunu deyiqmakla
raqslarin lazrmi periodunu ahrlar. Tutumun minimal qiymati 100 pf,
maksimal qiymati isa 0,1 mkf va inteqral mikrosxemlar lgiln isa l000Opl
-51
-
olur. Raqslarin periodu bir nege mikrosaniyaden bir nega millisaniysya
qadar ola bilar.
Hal hazrrda inteqral amalilyat giiclandiricilari iizannda yirlmrq
multivibratorlar genig yayrlmrEdrr. Burada amalilyat giiclendiricisi
miiqayisa elementi-komparator rolunu oynayrr (Eekil 3.8).
A\toreqs rejimi giiclandiricinin inverslayici girigina vaxtverici RC
ddvrasini oosmaola alda edilir'
uq/,
a
t4)
0r.)
^t
1
z,I
--;-
;7<:-$akil 3.E. Omaliyyat giiclandiricisi izarinda yrFlml$ simmetrik
multivibiratirun pnnsipial elektrik sxemi (a) ve mi.iddat diqaramlan (b,c,9)'
ki, t1 onlDa
qadar emeliyyyat gflclandincisinin girigleri
arasrndakr gerginlik miisbotdir (Up0). Bu, grxr;da Uo,*=-Ue,,, .o va qeyriinverslayici giriqda U1*v=-eu;,* gerginliklorinin yaranmastnt miioyyan
edir (3.8. b, c). a=R1/(R1+R2) mfisbat aks-alaqa dovrasinin iitiirma
omsahdrr. Qrxrqdak bu garginlikden kondensator sekilde mdterizasiz
g,tistarilmiq polyarhqla dolmala baqlayrr. tr anrnda inverslayici gingda
iksponensial dayigan (qakil 3.8,9) garginlil qeyri-inverslayici girigdeki Tutaq
garginliyina gatrr. Bu aada U6=Q olur va giiclandiricinin gtxrgtndakr
gerginlyin igarasi dsyiqir. U1*y gorginliyi iqarasini dayigrok U1+1=a uj, ",.,
au;^,
olur ki, buna da U6<0 vo u,,, =u,1,-, uy[un galir.
tr anrndan kondensatorun -au;,-, seviyyasindan boqaltb yenidan
dolmasr prosesi baglayr. Kondensator gokilde mritarizelorde giistarilmig
savilryasina qodar dolma[a gah$rr' t2 anrnda
kondensatordakr garginlik au;,"", qiymatina 9atrr, U6=0 oiur va ameliyyat
polyarhqla
u:,,-,
giiclandirrcisi diger vaziyyata kegir. Daha sonra'bu proses takrar olunur.
Simmetrrk multivibratorun impulslanntn ardtctlltq tezliyi bele taprlrr:
i_ttl
" T t,.+t"l 2t,
tu kondensatorun -Eu;,"* gerginliyindan au;,^, garginliyine
qador
bogahb dolmasr ila miiayyan edilir. Bu proses bela ifade olunur.
u.(t)=s"1-;-t",-)-u"(0)l.e'm
burada
U.(co)=u,1,-,, U"(o)=-ay
_, 1=X6, Uc(t,)=eu;,^ oldu[u
nazara
alrnsa
t.' =tb,iu;"^,
u'
+u;,
-It
-,
a'nrr.
*
*
Omaliyyat giiclandiricisi iigiin u,,, =u1,,
oldulundan
t"=t ln(l-2RriRz) va f=l /2tln( l+2R1/R ) alanq.
Qeyn-simmetrik sxem tig[n tu;-t,2 olmahdrr. Bunu eld6 €tmak iigtin R
rezistorunun avazina iki rezistordan va iki dioddan ibar:t olan iki paralet
ddwa qoqulur. Diodlar bir-birine eks istiqamerda qogulduqlanndan
onlardan biri grxrs garginliyinin mtisbet, digari ise manfi qiymatlerinda
agrlrr. Rezistorlann mflqavimetlari ferqlondilndan vaxtverici RC
ddvralarinin zaman sabitlori miixtolif olur.
a
omsalmrn qiymati ESU6 fta,/2E1 gartindan segilir. Us ,n", diferensial
girigdaki maksimal garginlikdir.
R, R1 ve R2 emaliyyat giictandiricisinin glxls caroyanrrun maksimal
buraxrla bilen qiymatine gdre segilirlar.
Multivibratorlar mantiq elementlarinda da qurulur.
$3.4.
Takvibratorlar
Girigrns verilen qrsa igasalma impulsunun tasirindan telab olunan
uzunluqlu diizbucaql gerginlik impulsu yaradan qurguya takvibraror
deyilir.
Multivibratorlarda ve triggerlarda oldu[u kimi takvibratorlan da ikr
veziyyatli sxema aid etmak olar. Multivibrarorun har iki vaziyyati
dayamqsrzdrr. Bundan farqli olaraq bkvibratortann (gox hallarda gozlame
multivibratoruda adlanrr) bir vaziyyeti dayantqh. digar vazilryati isa
dayanrqsrz adlanrr. Takvibratorun dayanrqh vaziyyeti baglanlrc iq rejimi
ila (grizlame rejimi) xarakteriza olunur. Dayanrqsrz ttaziyryat girisa verilan
iEosalma impulsu ila yaradrlrr va onun davamiiyor miiddsti sxemin miiddat
saxlama d6vrasi ila tanzimlanir.
OG asasrnda yaradrlmrs takvibratorun prinsipial elektrik sxemt va
onun miiddot diaqramlan pkil3.9-da verilrnigdir.
lu
i4
b)
$okil 3.9. Tekvrbratorun prinsipial elektrik sxemi (a) va
onun mtiddet dioqramlan (b-e)
Takvibrator multivibratorun sxemi osasrnda yaradtltr ve gdzlsma iq
rejimini tamin etmek iigiin C kondensatrouna paralel D1 diodu qogulur.
$ekil 3.9,a-da D1 diodunu qoEulma istiqametino gtira, sxem miisbet qiitblii
giriq gerginlik impulsu ile iEe diiqiir. Dr diodunun istiqamatini (elaca da
Dz) doyiEdikde sxemi eks qiitblti garginlik impulsu ila igasalma talob
olunur vo buna uy[un olaraq grxrg impulsunun qiitbliiyii deyiqir.
Takvibratorun baglanErc vsziyyatinda grxtq gerginliyi U'e,*.,,"* olur, bu
da OG-nin qeyri 'inverslayici girig garginliyi U,*,= aU'',,.',u* ila tayin edilir
(sakil3.9,c-e). OG-nin inverslayici giriSindaki garginliyi U,., D, diodunda
Rr rezistorun drivrasinden axan carayanln yaratdlF gerginlik diiggiisiine
baraber olur (qekil 3.9,e).
tr miiddati anrnda daxil olan giriE impulsu OG-nin U*r,* -"*
voziyystina kegirir. OG-nin qeyri inverslayici giriqina aU.r,,,- garginliyi
verilir (sckil 3.9,d) va onun dayigmis vaziyyetini saxlayrr. OG-nin miisbat
qtitblii grxrg gerginliyinda C kondensatoru, R rezistoru d<ivrasi iizra
.54
U*.,,.-"* garginlilne dolmafa cahd eyleyir (qeki13.9,e).
(3.1)
U"(t)= U*o'.'o'(1 -"'"')
burada t=RC dciwanin zaman sabitidir.
Ancaq dolma pnosesinda kondensatorda garginlik U*c,,.,., qiymatina
gatmlr, giinki t2 miiddot aarnda U,.y=U.= aU*,,".,., oldug'undan OG ilkin
veziweta qaltmasr bas verir (qskil3.9,c,d). (3.1) diisturunda U" (t2)=
aU*e* -,, nazera altndtqda tekvibratorun impulsunun uzunlulu aqalrdakr
diisturla tayin edilir:
r = 16-I=
'
l-t
s1111a-&1
R,
(3.2)
t2 miiddatindan sonra sxemda kondensatorda garginlik U.=0 yaranrr
va bu da OG-nin grxr; gerginliyinin
qiitbllyuniin dayiqmasini tamin edir.
Barpa rejimi onunla qurtanr ki, kondensatorda gerginlyin qiymati D1
diodunu agrr, hansr ki, garginiyi srfra barabar gcitiirmak olar.
-55-
IV
FASIL
BiRFAZLI DUZLANDIRiCILaR
$4.1. Giic
aeviricilarinin tesnifatl
Qeviricilar texnikasrnda kontaktsrz element kimi tiristordan istifada
edilir. Tiristorlar biramaliyyath va ikiemeliyyath olurlar. Qeviricilerda
esasen birameliyyath tiristorlardan istifade edilir. Onlann baf,lanmast
miimkiitrdiir: idare eleltroduna baf,lalrcr impuls vermakla (ikiamaliyyath
tiristor); tinstorun anod carayant onu aqtq saxlaya bilacok csroyandan az
qiymatadak azallmaqla ve tiristora manft (ak) garginliyin verilme
miiddatini tinstorun pasportunda verilmig bailama miiddetindan az
olmamasr ila.
Giic aeviricilari aksar halda kommutasiyanrn ndWnden asrlt olaraq
tasnifata malik olurlar. Qeviricilor adetan tabii va mocburi (suni)
kommutasiyalr olurlar. Tebii kommutasiyah geviricilarda ventillerin
kommutasiyasr periodik olaraq qida menboyinin va ya sabakanin dayigen
gerginlilnin tasirindan bag verir.
Siini kommutasiyah geviricilardo iggi tiristorda (ventilda) cerelanrn
kasilmasi ktimekgi (gebakaya aid olmayan) sabit (impuls) enerji menbeyi
va ya giic aeviricisina aid olan mtiayyan qedsr dolmuq kommutasiyaedici
kondensatorun k6moyila yerino yetirilir.
0z vezifalarina 96r: geviricilar aga[rdakl asas qruplara b<iliine
bilarlar:
1) tabii kommutasiyah geviricilar - deyiEan cerayan dovresini sabit
carayan dtivrasi ile vs ya aksine elaqelendinlir. Bu n,bv geviriciler
ene{inin har iki istiqametinda titiirulmasini tamin edir. Ene{i selinin
istiqamatindan asrh olaraq onlar dilzlandirici vs invertor iE rqimlerino
aynlrrlar;
2) mecburi kommutasiyalt geviricilar - sabit carayan ddwasi dalqen
coroyan d<iwasi ila elaqelandirilir. Bu niiv geviriciler eneginin har iki
istiqamotda otiiriilmesini tamin edir, ancaq bir qayda olaraq onlar invertor
rejimdo istifada olunurlar;
3) mecburi kommutasiyah gevinciler iki sabit carayan dtivrosini
ayrnr vo sabit carayan qtncrst adlamr;
4) tabii va macburi kommutasiyah geviricilar eyni teztikli iki
dayiqan carayan diivrasini ayrrlr va dayisen carayan qtncrst adlantr;
5) tabii va ya mecburi kommutasiyah geviriciler miixtalif tezlikli
-56-
deyisan carayan dtivralarini slaqalandirir va sadeca olaraq tezlik geviricisi
adlanrr.
Qevirici qurfiulann ayrrlmaz hissasi miixtalif nciv idara, Lanzim va
miihafiza sxemlaridir.
Qeviricilari idara etmek iigiin kigik guc taleb olunur. buna g<ira da
idareedjci informasiyanr emal etmak va ittiirmek adeten kigik gticlii
elektrik sxemlarin (giiclandirici, trigger va s.) vasitesila yerina yetinlir.
Miihafiza sxemini layihelendirarken gevirici elementlerinin va qevirici
sxemlarin xaraherik xi.isusiyyatlarini, elace da alaqali elektriki qabakanin
va atraf miihitin tasirini nazere almaq lazmdrr.
$4.2. idare olunmayan birfazh diiztendiriciler
Diizlandirici ele bir qurfuya deyilir ki, onun vasitasila deyigan carayan
menbeyinin eneqisi sabit carayan enerjisina gewilir. isladicilarin sabit
carayan ene{isi ila qidalandrnlmasr taleb olunan zaman diizlandiricinin
krimayi ila 50 Hs sanaye tezliyi ile dsyiqon gobaka gerginliyi sabit caroyan
enerjisina gevrilir. Bu maqsadla birfazh diizlandirici sxemlarden istifada
edilrr. Bu halda drizlandiricilar idara olunmayan va idare olunan n<ivlara
b<iliiniir.
idara olunmayan diizlendiricinin iq prinsipinda grxg garginliyinin
amplitudasr tanzimlanmir va bela bir diisturla tayin edilir:
u, = kU,,
(4.1)
burada u, - duztendiricinin grxrgrndah sabit careyan garginliyi, u, diizlandirilon dayigen cerayan garginliyi, k - diiztandiricinin sabit
amsahdrr.
Bu cir diizlendiricinin grxrs garginliyin amplihrdasrnr dalgdirmak
talab olunursa, buna nail olmaq iigiin girig gorginliyin u, qiymatini
tanzimlamak lazrmdrr.
idara olunan dtzlendiricilarda yiiLk m[qavimatine verilan sabit cerayan
gerginliyi u,, girig garginliyi u,-in sabit qiymatinda, iq prosesinde idara
olunan elementlare - tiristorlara tasir etmakla tanzimlenirlar.
Birfazh diizlendiricinin struktur sxemi qakil 4.1-da verilmigdir.
Sakil
4.l. Birfazh dilzlendiricinrn struktur
-57-
sxemi
Struktur sxemdan istifada edilen birfazh transformatorun birinci taref
dolafrna u, gabake gerginliyi verilir, onun ikinci taraf dola[rnda ise telab
olunan amplihrdah diizlendirilecek u, gerginliyi ahmr. Yanmkegirici
diodlarda y$lmrg diizlandiricinin girigine u, gerginliyi verilir va onun
grxrgrnda diizlandirilmig u, gerginliyi ahnr. rJ, garginliyi tam sabit
olmayb miieyyan ddylnmaya malikdir. Ene{i igladicisinin telebahna gdra
ddytinma miieyyen norma daxilinde olmahdrr. Bunu tamin etmok iigiin
hamarlaycr siizgacdan istidfado edilir. Siizgacin grxrgrndakr sabit carayan
gerginlilni u* yiike qoqulur.
Diizlandirici qurgunun her bir blokunun iq rejimi qalan bloklann ig
rejiminden qox aslhdlr. Maselan, giic transformatorun va diod sxeminin ig
rejimi hamarlaylcl stzgaclo ve yiik mfiqavimetinin xarakteri ila tayin
edilir.
ikr tip diizlendiricilara baxmaq meqsedouylundur: ideallasdrnlmrE ve
real. ideallagdrnlmrE diizlendirici qur[unun tipik iE rejimi ondan ibaretdir
ki, aktiv yiik hatrnda biitfin bloklarda itki yoxdur.
Real diizlondiricinin biitfin bloklannda itki m6vcuddur. Ogar ytik
miiqavimoti kompleks xaralcerlidirsa, yoni tutum va ya induktiv
toplanana malikdirse, cereyanla gerginlik arasrnda faz siiriismanin
yaranmasr hesabatl miirokkeblagdirilir.
Diizlendirici qurEular alaErdakr alamatlsra giire tesnifata malik ola
bilarlar:
1) giice g6re - az gticlii (100vt-d3k), orta giiclii (5000 Vrdek), giiclii
(5000 Vt-dan 9ox);
2) diizlandirilen cemyanln tezliyine g<ire - senaye tezlikli (50 Hs),
artrnlmrs tezlikli (400 vs 1000 Hs), yiiksek tezlikli (1000 Hs-dan yuxan);
3) garginliya gdre - algaq (250 V-dak), orta (1000 V-dek), yiiksek
(1000 V-dan gox);
4) ytikiin iq rejimire giiro
- uzunmiiddatli, impulslu va qrsa miiddotli.
Diizlandirmanin fazlar sayt m aga$dakr ifada ilo toln edilir.
(4 2)
p
- giic transformatorunun ikinci taref diivresinin faz dolaqlannrn
sayl, q - dtizlsndirme sxeminin birtakth va ya ikitakth olmasrndan asrh
olaruq q=t vaya q=2 qiynatini alrr.
Meselan, iigfazh ikitakth diizlandiricide diizlsndirmanin faz sayr
burada
n = 3.2 =6(p = 3.q = 2\.
Birtakth ve ya ikitakth diizlandirmada onunla xarakteriza olunur ki,
dtizlendirilan gerginliyin tam periodunda transformatorun ikinci taref faz
-58-
dolafrndan neEe cereyan impulsunun kegmesi ile tayin olunur. q-niin
qiymatinin tayini awallar qsbul edilmig bir yanmperiodlu ve ya iki
yanmperiodlu diizlandirma demekdir.
Birfazh diizlandiricilsrin iig niiv sxemi vardr:
l) birfzah birtakth diizlandirici sxem;
2) birfuh ikitakth diizlandirici k6rpti sxemi;
3) birfazr ikitakth srfir xetli diizlandirici sxem.
$4.2.1. Birfazh
birtakth diizlandirici srem
Aktiv yiik miiqavimetli birfazh birtakth diizlandiricinin prinsipial
elektrik sxemi qekil 4.2.a-da, duzlandirilen garginliyin u, diizlandirilrnig
gerginlik ud va cenyanln i, qrafikleri $ekil 4.2.b-de verilmigdir.
Son zamanlar gap olunmuq texniki adabiyyatlarda birfazh birtakth
diizlendirici 1F1I1D (1 fazh, I istiqamatli, 1 ddyunmalu) kimi qorti igaresi
qabul edilmigdir.
IIdEo)
t)
$ekil 4,2. Brrfazh birtaldh diizlendiricrnin prinsipial
elektrik sxemi (a) ve onun qnfiklari (b)
Diodun D anodunda miisbet potensial verildikda diod agrlrr,
diizlendirilmiE id mrayam dioddan, aktiv miiqavimatinden n, ve
transformatorun r. ikinci taraf dola[rndan kegarak ddvrsni qapayrr.
Transformatorun birinci taref doiafr gebaka garginliyina qoguldufl.undan
gatginlik u2=uj.sinax d<ivrado yanmsinusoidal dayiqan coreyan i,
yaradacaq, o da 6z ntivbasinda ytik miiqavimetinda diizlandirilmiq u,
yanmsinusoidal gerginlik dtqgiisii
z, yaradacaqdrr
^59-
(sakil 4.2. b).
Yanmperiod arzinda diizlandirilmiq carayan
vo garginliyin tam
perioda giira orta qiymeti uyfun olaaq baraberdir:
1,' - Ja .,,
U,"
(4 3)
,t
Baxlan sxemde yiik m[qavimati n, aktiv oldu!.undan diizlandirilmiq
carayan ,, vo gorginliyin z, dsyi;ma qrafiki sinfaz olur (9akil 4.2. b). yiik
m[qavimati induktiv va ya tutum xarakterli olduqda t, ve ,, araslnda faz
stiriigmolor yaranlr.
Yfrk miiqavimatindan kegan diizlandirilmig cerayanrnperiod arzinde
sabit toplananr
t,
r,.
=
!'1,^ "i,.ao =!,,^
= o.s,
a,,.,
(4.4)
-
dioddan va transformatorun ikinci tsraf dolalrndan kegan
careyanrn amplitud qiymotidir.
Diizlandirlmig gerginliyin sabit toplanaru
burada
u,
burada u," amplitudu; u,
,,n,
(4.s)
otdor = 0,3t EtJ,. = 0,45(J
!
),
lu,. "in
transformatorun ikinci teraf dola[rndakr gargintiyin
- transformatorun ikinci teref dolapmdakr garginliyin
=
tasiredici qiymetidir.
=
(r)
Yanmperiod arzinda
diod va transformatorun
dola$ndan kegan cerayanrn amplihrd qiymati /,.
uikinci teraf
t..=+=+=t,14t".
R"
(4.6)
R,
Transformatorun ikrnci tarof dolaftnda garginliyin va carayanrn
tosiredici qiymoti
u,
=
.l!'iu:^,.,*,t,
= 0,707U ?^ =
\ z1t i
,,
=
Eic*,"",*
= 0,5 t
0,707
z, =
itU, = 2,22U
1,57 r d.
t,
(4.7)
(4 8)
$4.2.2. Birfazh ikitakth diizlandirici sxemlar
Birfazh ikitakrh diizlandiricinin iki n<iv sxemi vardrr:
l) birfazh ikitakth diizlandiricr krirp0 sxemi;
2) birfazh ikitakth srfrr xatli diizlandiricr sxe m.
Birfazh ikitakth dr.izlandirici kOrpiiniin pnnsipial elektrik sxemi va
onun gerginltk ve carayanlnln dayi;ma qrafiklari sakil 4._l-da verilmisdir.
-60-
Onun qani i;ar:si lF2i2D (t fazh,2 istiqametli, 2 dtiyiinmali) kimi qeyd
edilir.
Giic transformatorunun birinci terof dola& gebake gerginlil u,_o
qogulur. ilinci taref dolaqda yatanan u.=u,stnat garginliy o,_o.
yanmkegirici diodlarda ygrlmrg ktirpii sxeminin giriqina verilir. ,,
garginliyinin miisbat yanmperiodunda ancaq D,_D, diodlanna diiz anod
gargrnliyi verildiyindan onlar agrlrr, ffansformatorun ikinci taref dolalr
a, diodu - yiik miiqavimati n, -o, diodu te$kil erdiyi qapah konturdandiizlandirilmig 4 cereyanl axlr va y[k m[qavimatinda diizlendirilmig ,,
gerginliyi yaranrr. zr gerginliyinin menfi yanmperiodunda l, ve
o,
diodlanna miisbet anod gargintiyi verildiyindan onlar agrlrr,
transformatorun ikinci teref dolaEl - D, diodu _ ytik miiqavimoti
& -D,
diodu tegkil etdiyi ddvreden diizlandirilmiq i; cereyanl axrr ve yiik
miiqavimatinda eyni qtitblii ,, diizlandirilmig gargrnlik yaraarr.
Diizlondirilmiq
{
cerayanrn istiqamati biitriv xatla, ;j_nin istiqameti iss
qrnq-qrnq xetla giisrarilmi$dir ($ekil 4.3.a).
Diizlandiricinin yiik miiqavimeti aktiv oldu[.undan diialandirilmiE
cereyan va gerginlik eyni fazh olmaqla sinusiodal qanunla dsyiEeceklai
(gokil 4.3.b).
Diizlandirilmiq cerayan va gerginliyin sabit toplananr uyEun olaraq
berabardir:
1,
L,hL
=.! 2LJ,')d
- =,,ljL/,!
'n
1.,
n
=
s.9!L
(4.e)
5inL
=
s.9 tJ-
(4.1 0)
R
Ardrcrl birla;miq diodlann cerayanlannln tasiredici qiymoti
1'
!:
o'78t
(4.11)
'
birlaqdirilmi5 o, -o, va 1r, _D.diodlanndan axan
=
-
6z aralannda ardrcrl
carayanlann maksimal qiymoti
t*=
Transformatorun
qiymeti
I'
=1,371,
ikinci taraf dola$ndan axan cereyanln
v-'
(4.t2)
tasiredici
(4 l3)
(4.12) ve (4.13) ifadalarindan gdriiniir ki, transformatorun
ikinci taraf
dolaq car:yanr diodun carayanrndan f'arqlenir. Bu onunla alaqadardrr
ki.
-6r-
period arzinda dioddan bir careyan impulsu kegdiyi halda transformatorun
ikinci taraf dolalrndan iki carsyan impulsu kegir.
a)
b)
$ekil 4.3. Birfazh ikitakdr diizlendinci k<irpiiniin prinsipial
elektdk sxemi (a) ve onun qrafiklari (b)
trt
)
U.I t
I
-
*t
-
't
*
-U,,
R,
a)
-Uzz
Pt
1,.
b)
$akil 4.4. Birfazlr ikitakth srfrr xetli dirT-landiricinin prinsipiai
elektrik sxemi (a) ve onun qrafiklai @,c)
Diizlandirici k<irpii sxeminda yarrmperiod'a: zinda bafh olan diodlara
diiqan aks garginliyrn maksimal amplitud qiymati u, garginliyin amplittrd
qiymeti ila tayin edilir:
u*=J7u.=!u,=tszu,
(4.14)
Transformatorun birinci tcref dolaq carayanr r, ikrnci teraf dolaq
carayaru /: va r, ceroyanlanndan asrfi olaraq tayin etmak olar:
(4.15)
Bvad.a n = U,lu, transformatorun transformasi)€ amsalrdlr.
Birfazh ikitakth diizlandirici krirpii sxeminda transformatorun birinci
taraf parametrleri /,,u, uyEun olaraq ikinci braf parametrleri 1,.u,
hansformasiya emsah ila elaqadardrr. Buna uy$un olaraq dolaqlann hesabi
giiclari eyni allnlr. Hesabata gdr6
J,
=
s, = s: =
1,23P,
(4.16)
Dtizlandirici kdrpii sxeminin iistiin cahati transformatomn ancaq bir
aded ikinci tarafdola[r olur ve diodlara diigan eks gergurlik az olur.
Birfazh ikitakth srfir xatli diialandirici elaia da birfazh iki
yanmperiodlu transformatomn ikinci t:ref dolagl orta n<iqtasi grxanlmls
drizlandrrici adlanrr. Onun garti igarasi lFli2D (l fazh, I istiqametli, i
driyiinmali) kimidir.
Birfazh ikitakth srfrr xatli d[zlandiricinin prinsipial elektrik sxemi va
onun garginliklar ve cereyanm dayiqma qrafrki sakit 4.4_de verilmisdir.
Transformatorun ikinci taraf doia!rntn orta ndqtasi grxanldrlrndan har
iki yanm dolaqda (bazan iki oded ikinci taraf dolaqlar adlanrr)
.bir_birindan
larginliyn
qiynati eyni olur. yani U:,=u,_,. Hamin garginhktor fazca
)80" farqlanirlar ($eUl 4.4.b). diizlsndirici kdrpii sxeminden fsrqli olaraq
burada iki edod yanmkegirici diod istifada olunur. yiik mtiqavimaii n, srfii
xatti ila 4, 4 diodlann imumi katod ndqresi arasrnda yerleSdirilir.
Diizlandirma prosesi zamam har bir yanmperiodda ancaq bir diod
agtq, digari isa balh olur. u,-, garginliyinin mlsbat yanmperiodunda q
diodu agrq olur vo ondan ,", anod carayanr axrr. Bu yanmperioda
ur_,
garginliyi manfi amplitudaya malik oldulundan D, djodu balh
olur.
Belalikla, yiik miiqavimatindan axan diizlendirilmiq ,J careyaru i",
careyanrna beraber olur. N6vbeti yanmpen odda u,-, gerginliyi
miisbet
oldulundan ancaq D. diodu agrq olur va ondan ,", .r.ayrn,
*r.. Au
yanmpenodda D, diodu ba[k olur. ytik mtiqavimatindan
axan
diizlandirilmis /,/ cerayanl o, diodunun anod coreyanrna i,,, cereyanr
D)
diodunun anod cerayanrna ;,,, barabar olacaqdrr.
Drodlann parametrlari eyni oldu[undan i.,
=i.,.=i,] olacaq va yiik
-63
-
miiqavimatindaki diizlandirilmiE garginlik ,,, =iin, olub, yarrm sinusoidal
formada deyiqecakdir.
Diizlandirilmig garginliyin sabit toplananr yanmperiod erzinda
r,,
-nin
orta qiymatina barabsrdir:
uo=
!'[,[2u.,*.a- =,fr ,,
ti
1f
=
o.or,
(4.17)
Duzlandirici sxemin hesablanmasr zamanr u,-nin qiymeti verilmig
olduqda u, garginliyini axrnncr ifadaden taprlar:
u.=-!-u,=t.ttu,
(4.
l8)
Bu halda transformasiya amsah n = u,/u, olzcaqdr.
Dtzlandirilen carayamn sabit toplananr
(4.1e)
t."PR
=lz =o.su'
Dioddan
(o,
vo ya D.) kegan cereyanrn amplitud qiymati
, - Io -',,,
'*
Itir-i
(4.20)
Bir halda diizlandirilmiq d ceroyam diodlardan n6vba ile axrr, onda
har bir dioddan axan cerayanrn orta qiymeti
t-=!t,=6.51"
(4.2t)
Dioddan axan cereyanrn tesiredici'qiymeti
(4.22)
ikinci teref dolaprn yansrndan axan carayanrn tasiredici qiymeti
Diizlandirici sxemda balh dioda diiEan aks garginlik ikinci teraf iki
yanm dolaqlardak garginliklarin cemina beraber olub, yani Uo=2ti,, ve
dioddan maksimal eks
garginlil
u,^-
=
(4.23)
2Jiu.
va ya
(4.24)
Transformatorun birinci teref dolaq cereyanrn tasiredici qiymati
, l)^ I 1... I ,
,,-h
;
T,
;,
(4.2s)
Transformatorun dolaqlannrn hesabi giiclari sr vo s, dolaqlann
cereyan ve garginliyin tasiredici qiymaden hasili kimi, transformatorun
tipik giicii hemin giiclarin orta qiymati kimi toyin edilir:
(4 26)
S, =U ,t ,= 1.23U,,1 , = I2lP,,
-64-
t.-tP
1=
q, = (s, + s- ) r,r.re,
s.
=
)L
.t
(4.27)
=
\4.28)
$4.2.3. Birfazh diizlendiricilarin aktiv va induktiv yiika qarqr
iq
rejimlari
Birfazh bir ve ikitakth diizlandiricilarin ewalki paraqraflarrnda
baxrlmrg sxemlarinda yiik miiqavimati kimi ancaq akliv miiqavimat
istifada edilmisdir. Buna g6re da dflzlendirilmiE garginliklar va cerayanlar
fazca bir-brrindan farqlanmirler, yeni eyni fazda olurlar.
Dfizlandincinin grxrErnda bir qayda olaraq diiytnen garginlik ahmr.
Onun ddyiinma omsahnr taleb olunan hadda saxlamaq tigiin hamarlaycr
sizgacden istifada edilir. Passiv elementi n-Eakilli hamarlayrcr siizgocin
giriginda induktiv element istifada edilir. Bununla alaqedar olaraq birfazh
diizlendiricinin grxrgrnda induktivliyin qosulma sxemina baxrlrr (sekil 4.5).
Ddvrada induktiv elementin olmasr dtivrade ceroyanln dayigmasi
gerginliyin dayigmesinden geri qahr, bu hahn yaranmasl diizlandirici
sxemin iE rejimini nazara garpacaq daracada dayi;dirir.
$okil 4.5, b-da garginliyin sxemde va careyanln transformatorun ikinci
teref dolaq dtivrasinda i,=irD=iL=ia deyiqms qrafiklsri verilmigdir. a.
gorginliyin birinci yanmperiodunda VD diodun anoduna miisbat potensial
verildiyinden diod agrlrr, dioddan, Z drosseldan, ytik miiqavimati n, va
transformatorun ikinci dolaq diivrasindan diizladirilmig id cerayanr axlr.
Garginlik ,, -nin anmasr ile r, cerayanr da artrr, bu halda induktivlik l-da
ek e.h.q. e. artrr ki, bi da ,.-nin eksine tosir etdiyindan id coroyanln
artmasma tasir edir.
to-t, arahq mi.iddatinde, i, cereyanr e. e.h.q.-nin aksina artrr, r, anrnda
id ceroyanr azaldrqda, eks e.h.q. mlsbar qiirbliii(la deyi$ir.
r,-r, miiddet intervahnda drosselin maqnit drivrasinda toplanmlQ
enerji, a, garginliyinrn manfi yanmperiodunda, r, carayanrn davam
etmasini temin cdir. r, anrnda ir' cereyanl srfir qiymatini alrr va aks e.h.q.ds srfir qiymatini ahr.
$akil 4.5.b-de diodun agrq miiddati r, garginlik
u.-nin
yanmperiodundan b<iytikdtir. Umumi halda elektriki bucaq dayismasi 900dan b<iy.tik olur va d=e0,*/80, haddinda dayrsmasi ,,4.,, t/R nisbetjnden
asrlrdrr, sani olaraq ,/, isara olunur.
Belalikla,
,1,=i.
(4.2e)
bumda zr-diizlendirici sxemin emsah olub, diizlandirilmig garginliln asas
harmoniyasrnm tezliyinin $abake tezliyindan gox olmasrm gdstarir, yani
.=y,11, (baxian sxemde ,,l=/); ar.- bucaq tezliyi olub, @.=2dt, bwada
4 -
gabaka tezliyi, Z-drosselin indukrivliyi, ancaq ,,,,.2
=
x/-drosselin
induktiv mfiqavimati; -R-sxemin tam aktiv miiqavimati, n = R, +,,,,, bela ki,
.,,," diizlendirici fazrmn daxili dinamik miiqavimatidir.
Yiik
miiqavimatindeki gerginlik u.-nin qrafiki drizlandirilmiq i,
csrayanr ila eynidir. Diod ZD baill olduqda, ondakr aks garginhk uo=uolacaqdlr.
$akil 4.5. induktiv yiiklti birfazh bi akth diizlandiricinin prinsipral
etektrik sxem (a), garginliklerin va cereyanlann miiddet diaqramlan (b)
$4,3.
idare olunan birfazh diizlondiricilar
Birfazh idara olunan diiz.landiricilarda yarrmkegirici diodlar asasan
biremaliyyath tiristorlarla evaz edilir.
$4.3.1. ldara olunan
birfaz[ birtakth diizlendirici
Birfazb birtakth diizlandiricinin (qekil 4.2) sxeminda diodun yerinda
biramaliy.yath tiristor qoqulduqda idara olunan birfazh birtaktlr
diizlandirici almaq olar. Onun prinsipial elektrik sxemi, gerginlik ve
careyanrn deyisma qmfiklari gakil 4.6-da verilmi;dir.
Tiristorun idara elektroduna miisbet carayan siqnalt verdikde o tam
agrhr, drivradan diizlendirilmig ,, careyanr axrr va ylk m[qavimotinda
dtzlandirilmig ,, garginliyi yararur. BelalikJa, tiristomn idara bucalr a-nr
dayi;makla, qraflrkdan gonindiiyii kimi, diizlandirilmiq cer:yan ,, va
garginliyin r./d orta qiymati tanzimlenir.
U2
d)
b)
Sakil4.6. Birfazh brftakth idarc olunar drizlandiricinin prinsipial
elektrik sxemi (a) va onun qrafiklari @)
Yiik miiqavimetindan kegan duzlandirilmig carayarln sabit
toplananr
period arzinde barabardir:
r,=-lr,_snauu
(4.30)
Burada r,--dioddan va transtbrmatorun ikinci taraf dolalrndan kegon
corayanrn amplirud qiymatidir.
Dizlandirilmiq garginliln sabit toplanam
U
F
I iR,
Burada u,. -transformatorun
amplitudasrdrr.
=;
JU
). sndtdot
(4 31)
ikinci taraf dolalrndak
Transformatorun ikinci taraf dola[rnda garginliyin
gerginliyin
va
ceroyanln
tesiredici qiymati:
(4.32)
u)
(4 33)
-67-
$4.3,2.
idara olunan birfaztr ikitakth diizlandirici
idare olunan birfazh ikitakth diizlandirici sxemler 6z niivbssinde iki
ntiv olur:
1) idara olunan birfazh ikitakth diizlendirici ktirpii sxemi;
2) idara olunan birfazh ikitakth sr{ir xatli diizlondirici sxem.
Her iki niiv diizlondirici sxemlar diodlann yerinds tiristorlann istifada
edilmasi ita yaradrla bilar. Misal iigiin burada idare olunan birfazh ikitakh
srfir xetli diizlandincinin prinsipial elekrik sxemine (gskil 4,7,a) ve onun
garginliklar ve carayanlann dafgme qrafiklerine (qakil 4.7-b,c) baxrlrr.
iar
T
*L
'j
-U:
-
id
u.l (
r
Ry
a)
-U::
I
T,
r
i",
b')
c)
$ekil4.7. idare olunan birlazh ikitaktll slfir xeth diizlandiricintn
prinsipial elektrik
Sxemde istifade edilan
sxemi (a) va onun qrafiklari 1b,c)
4 r,a r, tiristorlafln idaro bucaqlafl c
eyni
qabul oldu[undan tiristorlarrn anod carayanlafi eyni olur (i,,=i,,,=;",)
yiik miiqavimetinda dtizlandir ilrrris garginliyin qiymeti u,, tanzimlanir.
-68-
va
..
U
v..
Fasil,
.
9F AZLI DUZLANDIRICILOR
$5.1. idare olunmayan iigfazh diizlandiricilar
idara olunmayan diizlendiricilerin i9 prinsipinda diiztondirilmi;
garginliyin qiynrati tanzimlanmir ve bela bir diisturla ifada olunur:
burada u, diizlandiricinin grxrErndakr sabit carayan gerginliyi; u,
diizlendiricinin girisindaki deyigen carayan garginliyi; t-duzlandirici
sxemin sabit amsahdrr.
Diizlandiricinin grxrq garginlil u,-ni tanzimlamak iig[n giris
garginlil u, har hansr bir qurpu vasitasile dayigdirmek lazrm galir. Bu
paraqrafda ancaq idara olunmayan diizlandincilara baxrlrr_
Elektrik enerjisinin iigfazh dflzlendirici ila geviran sistemin struktur
sxemi $akil 5.1-da verilmiqdir.
Sekil 5.1. Ugfazlr diizlendiricinin struktur sxemi
Sxemin esasrnr diodlarda yrlrlmrs iigfazh duzlandirici sxem teskil
edir. Ugfazh transformatorun vazifasi iigfazh u, qaboka garginliyina
asasan ikinci taraf dolaqlarda lazrm arnplitudah diiztandirilacak igfazh u,
garginliyini temin etmakdir,
Diizlendirma prosesinin yerine yetirilmasina uylun olaraq iigfazh
dtizlendiricilar birtakth (bir yanmperiodlu) ve ikitakth (iki yanmperiodlu)
olurlar. Bu onunla elaqadardrr ki, diizlendinlacak sinisoidal dayisen iigfazh
Lr? gerginliyinin valmperiodlu va ya tam periodlu diizlandinlir.
-69-
$5.1.I. Ugfazh birtakth diizlandirici
Ugfazh birtakth stfir xatli diizlendirici, elaca da bir yanmperiodlu
diizlandirici sxem adlanlr. Hamin sxem ilk dafa olaraq Mitkevig tarefindan
taEkil edilmiEdir, bezan ona Mi*evig sxemi deyilir.
Ugfazh birtakth srfir xetli diizlandirici sxemin garti igaresi .lFll3D (3
fazh, I istiqametli, 3 doyiinmali) kimi qeyd edilir.
Ugfazh birtakth srfir xatli diialondiricinin prinsipial elekrik sxemi
pakil 5.2.a-da, iigfazh diizlandirilan garginliyin, diizlandirilmig cerayan va
garginliyin deyigma qrafiklan sakil 5.2.b,c,9-da verilmrqdir. Sxemda aktiv
yiik mlqavimati istifada edilir.
Ugfazh transformatorun birinci faz dolaqlan dz aralannda ulduz va ya
iigbucaq sxemi iizra qosula bilar, ikinci taraf faz dolaqlan isa ancaq ulduz
sxemi lzre qoqulur va stfrr xatti konara gtxanltr. Ikinci teraf faz dolaqlan
ddvrasinde Dl,D, ve Dr yanmkegirici diodlar yerla;dirilir' Diodlar aacaq
miisbat anod garginliyi hahnda agrlrr vo onlardan uy[un olaraq r",,;,,.i.,
diizlandirilmig anod carayanlan axrr (gekil 5,2,a)
Transformatorun ikinci terof faz dolaq garginliklerinin
u.=u,-sinar,u6=u1sin(a.rr-tuo") va ",=u,^",,(at-zqo') dayigme qrafiki
asasrnda (Eekil 5.2.b) diodlardan kegan carayanlann 1,,r,,,i,, dayigme
qrafiklari teyin edilir 1;akil 5.2.c).
Sxemdan g<iriindiiyti kimi, yiik miiqavimati R, transformatorun ikinci
taref srfrr xatti ila diodlann iimumi katod ndqtesi arastnda yerls$dirilir.
Maseloni sadaleqdirmak xatirine transformator dolaqlannln induktivliyi va
elaca da qida gabakasi induktivliyi srfira barabar qabul edilir. Bununla
alaqadar olaraq careyanrn bir dioddan digorina kegmasini ani qebul edilir.
Duzlandirilmiq faz careyanlan ,r, miiqavimetinden kegerek onda
diialendirilmiE,/, garginhyini yaradrr. Transformator simmetrik qurulu$a
malik oldufundan (""=,,=,,) ve diodlann parametrlari da eyni
otdu[undan diizlandirilmig ;, carayamntn qiymeti t, = i", = i., = i,] olacaqdtr.
Yiik miiqaviinati aktiv olduEundan diizlandirilmiq ,, gorginliyi ile i,
coreyanr e;,ni faza malik olacaqdrr (gakil 5.2.9).
Dtzlandinlmiq gerginliyin orta qiymati
.r
',
u'' =J JI 1-', ,u,^,1* - !7!4,= r.t't
:n
'n I
-70-
(s
1)
ABC
,1f
r_l_J
U,l : lo,
Ll :t
t^
I
DI
:
li,, (1t,. t
rt lu,
lb
5
5
t-t
Ilii.' D,!E
D:I
t:
I
a)
$akrl 5.2. Ugfazh birtakth srfrr xatli diizxlandiricinin
prinsipial elektrik sxemi
(a) ve onun qrafiklari (b, c, 9)
Qrafikden goriindiiy[ kimi (Eakil 5.2.c) har bir dodun kegiricilik
v=z s=t20, tegkil edir va buna uyfun olaraq (5.1) ifadasinde
inteqral qargrsrnda I 2 tl 3 yazim)ldl.
(5.1) ifadesindan grirtiniir ki, transformatorun ikinci teraf dolaq
gorginlilnin tasiredici qiymeti u, ile dtizlsndirilmiq u, garginliyi
atrasrndakr asrhhq daha b<iyiikdiir, nainki birfazh ikitakttr diizlandiricida
bucab
Uo=0,9Ut.
Ogar tapqrnla esasen ud garginliyi verilibse
garginliyinin qiymatini (5. l) ifadasindan tayin edilir:
va ona uyBun
U, =0 8U,
u,
(s.2)
Duzlandinlen gargrnliyin birinci harmonikasrnrn tezliyi qabeka
tezlilnden 3 dafa gox olur. Masalan, gsbaka tezliyi 50Hs oljuqda esas
harmonikanrn tezliyi l50Hs olacaqdrr.
Diodun orta careyanl /, yiik carayanrnrn t.,=u"lR, orta qiymari rla
tayin edilir
1,,=lr=6j1"
(5 3)
Transformatorun ikinci taref dolalr carayantn tasiredici qiymeti
t,
=
aj ,
Transformatorun binnci raraf dola!r cerayantn tasiredici qiymati
-
71
(5.4)
-I
l
Tran sformalorun qabaril
giicii
'=o'581'n:'
P' = )'35P'
(s.s)
(s 6)
Dioda diigan aks gerginliyin maksimal qiymati
(s 7)
giira
doyrinme
harmonikaya
Ugfazh birtakth diizlandiricida birinci
u
amsah 0,25
$5.f .2.
o-^. =
''!1J1u ' = z'oqu ,
ta;kil edir.
Ugfaz[ ikitakth diizlandirici
Ugfazh ikitakth dtizlandirici sxem iigfazlt kiirpii sxemi adlantr. Buna
elace da iki yanmperiodlu diizlendirici defrlar. Bu sxemi.ilk dafe olaraq
Larionov taklif etdiyinden ona.Lrionov sxemi deyilir' Ugfazh ikitakth
diiztendiricinin qarti iEarasi 3F2i6D (3 fazh, 2 istiqamatli, 6 ddyiinmoli)
kimi ifada edilir.
Ugfazh ikitakth dijzlendirici k<irpiiniin prinsipial elektrik sxemi,
iigfazh diizlandirilacok garginliyin ri,, diizlandirilmi$ cerayan i, ve
garginliyin u, dayigma qrafiklari qakil 5 3.-da verilmigdir.
Ugfazh ikitakth diizlandirici sxem an azl alh aded dioddan teqkil
olunmug k6rpii sxemina malikdir. Sa[ qrupda diodlann katodlan (katod
qrupu), sol qrupda isa anodlan (anod qrupu) bir nOqtado birlegir' Yiik
miiqavimoti R, diodlann iimumi katod ve anod niiqtelari arasrnda qoqulur'
Ugfazh transformatorun birinci ve elaca de ikinci teraf faz dolaqlan dz
aralannda ulduz va ya iigbucaq sxemi iizra qoqula bilar. sxemde aktiv yiik
miiqavimeti i$ledilir, transformator dolaqlannrn sapalanma induktivliyi ve
qida gabekasi induktivliyi srfra baraber gdtiiriitur. Naticada ikinci taref
iigfazh garginliklerin dayi;mo qrafiki diZlandirilrniq faz carayan ve
garginliklerin qrafikinden fazca farqlanmirlar. Anod faz gsrginliyr miisbat,
iatod faz garginliyi menfi olan intervalda diodlar agrq olur va ikinci teref
xatt garginliyi diodlardan vo yiik miiqavimatinden d[ztandirilmiq
12
cereyanln axmastnr temin edir (qakil 5.3, b).
iki
Qralrkdan gdriindiiyii kimi her bir diodun keqiricilik ifiervah vl=2813,
diodun eyni vaxtda iqlama intervah ise rfs=aou olur' Qida
gerginliyinin bir periodunda diodlan altr defa bir vaziyyatden digar
i.r,yry.i. (agrhb, ba$anma) keqmasi baq verir' Buna uyfun olaraq
dtizland irilnr iq cerayan ve gerginJiyin doyiinmasi altr impulsla miieyyen
edilir. Oger Eabako tezhyi 50 Hs-dirsa, ddyiinma impuls tezliyi
50.6 = 300Hs olacaqdlr.
iii
L-i-J
Tr-
dh)
$ekil 5.3 Ugfazh rkitakth diizlrdirici kdrpfiniin
prinsipial elekrik sxemi (a) va onun qrafikleri ft)
Diizlandirilmiq garginliyin orta qiymati
arasrnda u, garginliyinin orta qiymeti ila taprhr:
u,
,, = J='liJ,r'..,o,
*r* - tfiJt u,. - 41t,
1t
tJ
i,^
tekrarlanma periodu
=
z.uu.
(s.8)
Ugfazh birtaktlr srfir xetli diizlandirici sxem ilo mtiqayise etdikde
y[k mtqavimatindaki
miieyyan edilir ki, iigfazh ikitakh kOrpii sxeminda
gargintik iki dafa gox almrr.
Diizlandirilmig r,., garginliyi verilmig oldulu halda ona esasan u,
garginliyi teyin etmok olar.
(5 e)
Bu o demakdir ki. iigfazl srfrr xatli dr)zlandiriciya nisbatsn birada u,qiymati
nin
iki dafa az ahnrr va bu da eyni garginlik u,-ni almaq [igiin
ikinci terafdolalrn sarlrlaq saynr ilu dafa az d6yiinmaya imlan verir.
Transformatorun ikinci teraf dola[r careyanlnln tasiredici qiy.rneti
I: =0'82 o
(s. l0)
Trasnformatorun birinci taraf dolalt carayanrnrn t:siredici qiymoti
1
t,=g.u21"'!
(s rl)
Transformatorun qabarit gticii
P. =
1,05
(s.12)
P,
Diodda diiEan eks garginliyin maksimal qi)rnati
u
'-"'
=l
'U
'
- 1s1*
(5.r3)
Diodun orta diizlendirilmiq careyam
I^' =0
(5.14)
331,
Gsrginlikler nisbetine gtim transformalorun transformasiya smsalr
taln
edilir:
u,
n=u,=
u, 0,43ua
(s.l 5)
Trasnformatorun birinci vo ikinci terof dolaqlannrn hesabi giicii
baraberdir va buna uy[un olaraq transformatorun hesabi giicii da ona
berabordir:
,, =r, =r. =rfr .r, ! r,
= t.oos
r,
(5. r 6)
Hesabata gdra demak olar ki, transformatorun hesabi gticii iigfazh
k<irpii sxemi ytik miiqavimetinda aynlan giica taqriban barabardir.
Idara olunmayan diizlandiricilan daha yaxgr monimsamak iigiin
burada niimunovi masolenin helli verilmigdir
$5.2. idara olunan iigfazh
dfizlandirici sxemlar
idara olunmayan 0gfazh diizlendiricilarda oldulu kimi iigfazh idaro
olunan diizlendiricinin iki ndvri vardrr:
l) iigfazh birtakth idara olunan srfir xetli diizlandirici;
2) tigfazh ikitakth idara olunan dtizlandirici ktirpii sxemi.
Har iki niir diizlandirici sxemlarda yanmkegirici diodlann yerinde
idara olunan ventil, yeni biremaliyyath tiristorlar istifada olunur.
Dtizlondirilon gerginliyin tasiredici qiymeti tiristorun idara buca[r a-nr
deygmakla tanzimlanir.
Baxdrprmrz paraqrafda ancaq iigfazh birtakth srfir xatli dtizlandinci
araEdrnlrr. Onun prinsipial elektnk sxemi ve garginliklann, cerayanlann
dafls,me grafikteri
;akil 5.2.-da venlmisdir.
Ugfazh giic transformatorun ikinci taraf faz dolaqlann drivresinda bir
amaliyyath tiristorlar Tj,Tt ye rt yerlasdirilir. Tiristorlann miisbet anod
gerginliyi halrnda onlann idara bucalr eyni gdtiiriiliir va buna u,vEun
olaraq tiristorlarrn anod careyanlannrn l.,r.i,- va i,r deyilma qrafikiari sakil
5.4.c-de gdstari)miqdir. Careyanlann dcyigmasine uygun olaraq l,iik
-74-
miiqavimetinda di.izlandirilmig faz gerginliklerinrn dayisma qrafiki
Eakil
5.4.9-da verilmisdir. Qrafikden aydrn gdrtniir kl, diizlandirilmis
garginliyin tasiredici qiymari U,, idare olunur.
ABC
llt
t_l_i
I luo I : l'1.
(
:rlr. (:t
,r iu,
lh
:
TI
1
I
lc
I r.,
Iti., t {i,, J t,
la
7
T,I
I
I
L
I
a)
$akil 5.4. idara olunan iigfazh birtakth srfrr xetli diizlandiricinin
prinsipial elektrik sxemi (a) ve onun miiddat qrafiklori (b-c)
$5.3. Diizlandirilmig garginliyin ddyiinmasini hamarlamaq iigiin
siizgaclar
Hamarlayrcr siizgaclarin vazifesi dtizlandirilmiE gargintiyin
dciyinmasini igladicinin telab etdiyi saviyyoyadak hamarlamaqdrr.
Siizgscin hamarlama tasirinin qiymetlendirilmasi onun hamarlama
amsahna grira miiayyan edilir. Dtiyunmenin q-cii harmonikasma gtira
siizgacin harnarlama amsah siizgacin girig d6yiinma emsahnrn Kj,rl onun
grxrqrndakr d<iytinma emsahna Kr1ol olan nisbatilo teyin edilir:
x
_
Kit,,
(s.17)
Adoran ddyiinma omsalt va ona uyEm olaraq hamarlama emsah asas
hannonikaya asasan hesablanrr. Buna gdra da hamin amsallara q indeksi
yazr lmrr.
Osas harmonika iigtin hamarlama amsah:
(5.18)
bvada U'^r,,,Ui - stizgacin giriginda ddyiinmanin asas harmonikasrnrn va
gorginliyin sabit toplanmanm amplitud qiymetlati; U.ttJ,Ud - siizgacin
grxr$rnda driyiinmanin asas harmonikaslnln vo garginliyin sabit
toplanmanln amplitud qiymetleri.
(5.18) ifadasinda 2=U'dlUt - stizgacin girigindan onun grxrElna
gerginliyin sabit toplananln dtiirma emsah, K = U .11)f U *(t) siizma amsalr
"
adlanlr va driyiinmanin asas harmonikast amplitudasrmn giriqa giire
QlxrFlnda Dege defa azalmastnt miiayyan edir.
Btiyi.ik giiclii diizlandiriciler iigtin stizgocin dti.irme emsah ,1= o.ee,
kigik giicliilardo )"=0,91-0,95, itkisiz siizgaclar iigiin ise 2=,/ qebul editir.
Stizgacda itkini nazara almadtqda hamarlama ve siizma amsallannr
bir-birina barabar gdtiirmek olar:
(s. r e)
Kt =U:trf U.ttt= Ks
Yiik
miiqavimetindo diiyiinme emsah Kttr=u,,tlfu, istismar
Earaitindan asrh olaraq miixtalif qiymatda taleb olunur. Mesalen, algaq
tezlikli giiclsndiricilar iigiin Kr1,1 = 0,03.
Induktiv reaksiyah siizgacin giriqinda dciyiinma amsah drlzlandiricinin
tipindan asrh olaraq bela bir diisturla tayin edilir:
(s.20)
bir periodunda diizlendirilmig
garginliklordaki dtiyiinmalarin saydrr.
Buna uylun olaraq hamarlaycr srizgacin siizms omsahnr bir period
orzindeki diiyiinmalarin sayr ila ifada etmak olar:
burada ar-diizlondirilen garginliyin
K:,,
2
r_=---i!=(s.2 r )
' K
\n;-tlK,\tt
"r)
(5.21) ifadesina esasen hesabat apanb, slzgacin parametrlarini r,-a
gdra teyin edilir.
igladicinin ig rejiminda tahrif ahnmamast iigiin si.izgecin grxrg
miiqavimotini kigik qabul edirik ve asas harmonikaya gora onun kompleks
formada ifadasi bela olacaqdrr:
L'
2,.,=";=,.._tt,",,
Yiiksak harmonikalarda reaktiv miiqavimat
(s.22)
x,,
dayisir, aktiv
miiqavimat ,,. demak olar ki. dayismir.
Qerarlasmrs va kegid rejimlannda duelandrricinin i; rejiminin
pisla;mamasi i-rgiin siizgacin sxemini va parametrlerini diizgiin seqmak
-76-
talab olunur. Masalan, giiclii diizlondiricrlerde turumlu giriq manqair
siizgacin istifadesi maslahat gdr miir, grinki onun lasirinden ventillarda va
transformatorun dolaqlannda carayanlann formasr pislegir, giic itkisi artrr
va s. Kigik gticlii diizlendiricilerda, bunun aksina olaraq ruhm stizgacinin
istifadasi maqsadouylundur.
Hamarlayrcr siizgeclarin hansr elementlarden taqkil olunmasrna g6ra
onlar iki n<iv olurlar:
l) RLC-passiv elementlards siizgacler;
2) Elektron siizgacler.
Induktiv siizgeclar. Hamarlayrcr siizgaci hesablayarkan ancaq
diizlandirilan garginliyin sabit toplananr va asas harmonikanrn diiytiLnma
amplitudasr lJ'.14 nazara ahnrr. Naticeda stizgoce ve yiik miiqavimetine
mfinasibatda dfizlandiricini generator kimi gdstarmek olar: birini sabit
e.h.q.Ji U) = cozsr, digarini isa Ulpl amplitudal sinusiodal dayipn e.h.q.li (tezliyi n"o, a -qida garginlilnin bucaq tezliyi).
$akil 5.5.a-da hesabat [gtin ideal induktiv siizgacin ekvivalent sxemi
verilmiqdir. Burada yr)k miiqavimati temiz aktivdir va diizlendiricinin
daxili miiqavimati srfi ra barabardir.
gakil 5.5 Sada siizgeclarin prinsipial eleltrik sxemlari:
induktiv siizgac; b - tutum siizgac
a
U11,1 amplitudah sinusiodat e.h.q-nin tasirindan yiik miiqavimatrnda
aynlan gargrnliyin amplitudasr
u^,,,=-!t=-\
\lr; L\n"aL
(5.23)
t
Yiik miiqavimetinda garginliyin sabit toplananr diizlondiricinrn grxrs
gerginlilnin orta qiymatine baraberdir, buna giira stizgacin hamarlama
emsah siizme amsalrna barabardir:
-n-
.
----- -r--+r!'d"'l
x,= x' =!!'t ='t"
(s.24)
buradan siizgacin induktivliYi
t"=:L{i;;
(s.2s)
(5.25) ifadasinde kdk altrnda vahidi nczerdan atsaq, alaflq:
Lo
x
=-!t
,r.to "'-=--j"
..oin: . tV, ,,
'
(s.26)
Tutum siizgac. Kigik giiclii iEladiciler iigiin sada siizgac kondensator
otub, yiik miiqavimatir:a paralel qoqulur (qekil 5.5.b).
harmonikaya, gdro tutum
mtiqavimatindan daha goxdursa, onda qebul etmak olar ki, ventilin
Ogar ytrkiin miiqavimeti esas
carayalrnrn dayisan toplananr kondensatorun cerayana, sahit toplananr isa
yiik cerayantna berabardir.
Bir yanm periodlu diizlandiricida venrilin carayalr tunrm yiiklii
birfazL diizlandirici k6rpti sxeminin hesrblanmastnda tetbiq edilon
metodla tayin edilrr:
i,
burada
r=r,+l -
=
!.-e^,
-,ose),
ventillirda transformatorun dolaqlanndaki itkilari
nazara alan miiqavimetdir.
Kigik giiclii diizlandiricilar adaten ya)'lnma d bucaBr flt' az olan
rejimda iqlayir, odur ki, /;(,) = 21,.
Belalikla, kondensatorda (yiik mriqavimatinda) gerginliyin dayisan
toplananrnln amplitudasr
,,..=t'
.' ' .L-'llt
tlf
d{
^,'
Ogar ytik miiqavimatinda buraxtla bilon ddyiinmo
:::rsali
K,t,t =u.i,tlu, -dirsa ve nazelQ alsaq ki, u,=,J,, onda bir yaflm pericdlu
dtizlandirici iigiin kondensatorun hlrumunu aga[rdakr diisturla toyin etmek
olar.
2
' - *"r"
r-sakilli siizgac. Diizlandirilmis gcrginlikde olan doytinmalari
effektiv hamarlamaq iigiin r va rz gakilli stizgcclardan vo onlann
vahdatindan ibaret siizgaclstdan istifade ofunur. II:min stizgsclerda
-7s
kondensator. drossel va kigik giicliilerda isa rezistor elementladnden
istifada edilir.
Orr,umr halda r -;akilli silzgacin prinsipial elektrik sxemi, d6rd qiitblii
kini (ab-giriE, dc-9rxr;), qakil 5.6-da venlmiqdir.
-_-\__r
II
L
lc ll
--rlJ
b)
gakil 5.6. r -$ekiltr siizgocin prinsipial elektrik sxemlari:
a- siizg.c-diird qiitblii; b- Lc-siizgac; c _ Rc-siizgac
r-gakilli siizgacin siizme amsaiinr, sada gevrrmalar
aparmaqdan
sonra, bela tayin etmak olar:
L^r,
^' =''l'^"t
- 1-
21
\
Y
'!),:,'
r-gekilli siizgacin parametrleri ela segilmalidir ki, manba ila ardrcll
qosulmuq rezistonrn mtiqavimati cere),antnl doyisan toplananlna qargr
Qox
bdyiik (z>Jr,), sabit toplanana qaqr isa kigik olmahdrr. Ardrcrl qoqulmus
element kimi drosse!, <!z aralannda paralel qosulmuq kondensator va
drosseldan ibarat rczonans manqasr istifada etmak olar. Kigik gi.iclii
isladicilarde arrlcrl element kimi rezistor (Eekil 5.6, c) tglamek olar.
Belalikla, -r-sekilli siizgecda carayanrn dayisan toplananr iigiin
y >>/,, (tacrilbada rr 2 j,i I olur va
bununla da
)
K\= l+ Zj'
inrjuktiv tutum stizgaclari {qakil 5.6.b) igin z, = 1n,att,r = rn"oL. ona
g6ra
- 79-
Qidalandrncr qabeke
K,=n:a'LC-l
tezliyi /. = soHs iigiin
(5.27) ifadesindan
z
>>
(//)
,^
(s.27)
@=
3
t4lsan va bu halda
ro(K,+t\
(5.28)
ni
careya n amplitudasl
r
6.29)
-,,,=u.p1l@.o;-\
sabit
carayantn
nezara almadrqda drosselda
$artinda drosselde esas harmonika
Siizgacdaki
itkini
toplananr
Axtnncr ifadalgra asasan altnq:
"
U ,lm,o n', - l n^o a
tipinda va qida qabskesinin
-diizlandiricinin
Burada a = [,,j - a],,arf:
tezliyindan asrh emsaldtr.
Kigik giiclii diizlandiricilerdo drosselin avezina rezistor istifade edilir
(qakil 5.6.c). hamin stizgacin siizma amsall
K
buradan ,c
=
x"lb^a).
\ =1+ jm'('rc '
Stzgecin girigindan glxllma sabit garginliyin dtiirma omsalt
) =u,1lui = l?d + tl
Hamarlama emsalt
Kt
=
)xs
= [email protected]
(s.30)
lkd +r)
Aqalrdakr gart daxilinda rezistor r-in mtiqavimoti seqilir:
u: lU = Gd + rY t =(1,05 - t,3)
"
(5.3 l )
z -gakilli siizgac. z -gakilli siizgec Aox manqalt siizgsc olub, tiz
aralannia ardtctl qogulmug birmanqah siizgaclardan taqkil olunur' Yiiksak
siizma amsalt telsb olunan yerlarda goxmanqah siizgec istifade olunur'
Oger her bir manqa r-qakilli lC-siiagace malikdirse va bdytik giictii
diizlandiricitarda igladilirse, onda dtiyiinmonin osas hatmonikasma qargt
n6vbeti manqa drosselinin miiqavimati tjztindan araralki
manqa
kondensatorun miiqavimetindan boyiik olmahdrr, elaca da yiik miiqavimati
onu $untlayan kondensator miiqavimatindan gox olmahdrr. Bu halda gox
manqalt siizgecin siizmo amsalt manqallann siizma amsallart hasili kimi
tayin edrlir:
".- t .l,
x' =u].,
t- =1{. (,,
8()-
u_:.
Ir^.
=
r,. ,r.,. ,r
.
Qox manqah siizgac (qakil 5.7, a) adeten eyni tip drossellardan va
kondensatorlardan tegkil olunur. Hamin siizgacler iigiin z,=2,= r,=1,
Ct =C.
= .C,=C , ona giira da
x, =ky,r
birinci manqann siizme omsah; n-manqalann saydtr.
Kigik giichl iEladicilerda a-qakilli siizgaclar ($akil 5.7, b, c) istifada
edilir. Onun birinci manqasr c, kondensatoru, ikinci manqasr iss r-gakilli
LC va ya rC siizgecidir.
fi -sakilli siizgacin s[zma amsalr
Burada
xj-
K'-rl xj
I rrr.trq:r
c)
rl-qekilli (b, c) siizgaclarin
pnnsipial elektrik sxemlari
$akil 5.7. Qoxmanqah (a) va
Birinci manqa c" iigin K,20.02 gritiirmak maslehrt giiriiltt ki,
eks
halda c,-ln tutumu gox b<iyiik ahnrr.
Qoxmanqalr siizgeclarda manqalann
sayl iqtisadi
asaslandrnlmahdrr. Mesalan, r, > so -da ikimanqalr,
siizgec istifada etmak iqtisadi cahatdan alveriglidir.
K
i
> 220
cahatden
-de iigmanqah
Rezonans siizgaclar. Miieyyen harmonikalar iigr.in rezonans siizgaci
yuksek siizma amsahna malikdir. Onlar carayanlar rezonansr (trxacsrizgac) ve garglnliklar rezonansl (rejektor stizgaci) daha yrlcam olub,
ucuz baEa galir.
Trxac-siizgacda (5akil 5.8) ZC-siizgacinda iqladrlan induktivliyin
avazrne cerayanlar rezonansr konturu yerlaqdirilir va bununla da miiayyen
harmonika iigtin siizma amsalrnrn tasiri daha giiclandtrilir.
8r-
Rezonans konturlu
r -qakilli siizgacin
siizma amsalr
K", =l+Z.Y - Z.t'
'
burada z. -miieyyan tezlikda rezonans konturunun tam miiqavimatidir.
z,-mtiqavimati LC-sizgaci drosselinin mtiqavimetindan
z = 4,z,at
defalerla gox olur. Buna grire de nisbeti yaza bilerik.
KelKs=Z'lZ>>l
L
L
ltl
!FI
.T
a)
Sekil 5.8. Tlxac-siizgacin prinsipial elektrik sxemleri: a-sade s[zgec;
b- r -iakilli siizgec; c-itkilari nazere almaqla r -$akilii siizgac
Drosselde (ri_) va kondensatorda (rj itkilari nazara alsaq (Eakil 5.8,c)
istonilon tezlikda rezonans konturunun miiqavimati
(s.32)
Kontumn rezonans tezliyi
f, 1. i
(s.33)
1'
'
1" 'l\ !1):---!-L
r ,c, _r,:
,,,,.<(Llc,) $artini nazera almaqla (5.33) ifadasini (5.32)-da yerino
qa"a=
yazlb, sade gevirmalar apardrqda alarrq:
L
",= c(,,-,)'
-82-
Istonilon tezlik tigiin
r
-Eakilli rezonans siizgacinin stizrna amsalr
r-gakilli sr)zgacda yiik miiqavimatini $untlayan kondensatorun
yerinda rejektor siizgacini (gakil 5.9, a) istifada etmak olar va bununla da
miieyyan harmonikanr siizmak olar.
L
a)
L,
$okil 5.9. Rejektor siizgacinin prinsipial elektrik sxemleri: a-sade siizgac;
b-rezonans budaqlt f -sekilli siizgec; c-f -sakilli rezonans konturlu
va budaqh siizgac
Reznans hahnda rezonans ddvrasinin
Zdr
miiqavimeti kigikdir ve
manqanrn aktiv miiqavimati ila tayin edilir.
Z,=rL+rc
istanilan harmonika iigiin rejektor siizgacinin stizma emsalr
Ks = zy. = zlz, = (qh.ot)l\. +,,.)
Mliayyan harmonikada yuksek siizme aparmaq iigiin, hxac-siizgac ve
rcyektor siizgacinin birlikda istifadasi lazrmdrr (gekil 5.9, c).
Rezonans stizgaclarinin gatlqmayan cahati ondan ibarotdir ki, har bir
tezlik iigiin konturlan sazlamaq talab olunur, eloca de qida manbeyinin
tezliyinin dayigmasi rezonans konrurunu sazlama hahndan gxarar, gtinki
bu halda drosselin indukrivliyi dayisir.
-83-
$5.4. Etektron hamarlapcr siizgaclar
ZC-siizgaclan sadadir va istismarda etibarhdrr' Ancaq onlann kiitlasi
ve handesi Otgiila.ioin b<iyiik olmasr, aparatlan qidalandrrarken qurgunun
iimumi kiitlasi va tilgiilsrinin artmaslna sabeb olur' Bu onunla izah olunur
ki, yiik carsyanrnln artmasl ila stzgac drosselinin <ilgiilari da bdyiiyiir'
Drossel niivjsinin doymast naticasinde dtizlendirilmig sabit carayana g<ira
niivenin induktivliyi azalrr va siizgacin siizme qabiliyyati pisleqir'
Yanmkegirici sr)zgeclarda drossel olmadr[rndan, yuxanda giistarilen
gatr;mamazhq da olmur.
Ytik
miiqavimati kollektor d6wasinda yerlaqdinlan Eanzistor
hamarlaytct sfizgecin pnnsipial elektrik sxemi Eakil 5'10-da verilmigdir'
Lrr.
c)
hamarlayrcr siizgacin prinsipial elekrik
$akil 5. I0. Kollektor yiikl0 tranzrstor
sxemleri va iarakteristikalan: a-tranzistor bazasr siirtqme garginlikli;
b-tranztstor bazasrna avtomatik siiriigma gerginlikli; c-tranzistorun
kollektor xarakteristikalan
Bipolyar tranzistorun xarakteristikasr (gekil 5'10, c) drosselin
f.roruqnit niivosinin maqnitlanme ayrisine tam uyf,undur va l-2
purgurrnd, difl'erensial miiqavimet statiki rnliqavimatdan r,,, dafalarla
goxdur. Odur ki. tranzistor drosselin roJunu yerine yetira bilar'
.-84
Yiik careyanr bir
neEa ampera qader
va garginlik bir negs on volt
olduqda lranzistor siizgecini istifade etmak olar.
Yiik mr)qavimati kollektor d6wasinds yerlegdirilen timumi bazah
sxemda q.n,,a. elementlari iqladilmadikda, yrik dtivrasinda nazera
alrnmayacaq a,,1, e.h.q. fazca girig garginliyi ila eyni fazda olmasr
diiyiinmanin gticlanmesina sabab olur.
& rezistorun istifadesi ila aks e.h.q. a,/./. tasirini keskin azaldrr, q,4
elementlarinin qogulmast ise tranzistorun sizma bazasma verilan
diiytinmanin deyigan toplananrnr zaifladir va naticada tranzistorun siizmo
qabiliyyetini artrnr.
$ekil 5.10,a sxeminin l-Eakilli ekvivalent sxeminden istifade edarek
stizgacir siizma emsahnr tayin edilir.
n. +(t - a\1x.")
x-=lt.
ix .( t *9.\'
' *,.- '*l
R,)
a
burada Rr>>.r,,, >>rr,Rr>>x.",Ro>>z/ qarti qabul edilir. Sxemda z,-tam
yiik miiqavimeti; .,.r,-kollektor va baza kegidinin aktiv miiqavimatlari; 4iimumi bazah sxemda tranzistorun careyana g6ra giiclandirma amsah;
x., -c, kondensatorun miiqavimatidir.
Garginliyin sabit toplanantmn girigdan gtxrqa 6tlrma amsah
(r. =o.rb
-o).
t= R. +U? q)Rt
_
-
Miieyyan giizogtlar daxilinda elektron srizgacinin maksimal hamarlana
amsah bela tayin olunur:
?f-
X, = lX" =',^,r'tC'''R'l-d
' '"
-85-
VI FOSIL
AKTiV SUZGACLAR
$6.1.
Aktiv siizgaclarin tasnifatr
vo
titiirma funksiyalannrn tahlili
Aktiv siizgaclar hom tezlik segici, hem da elektrik
siqnallanntn
saviyyasini yiiksatdsn (gi.iclandirici) elektron qurf,ulandrrlar. Prinsipial
elel:trik sxeminda xefti rejimdo igledilan ameliyyat giiclondiricilarindon vo
passiv elementlardan (rezistiv miiqavimet (R), tutum (C) va induktiv (L)
elementlar) istifada olunur. Aktiv siizgec sxemlerinin iElanilmasrnda ikt
iisuldan istifada olunur. Usullardan bin LC- stizgeclerin yaradrlmastntn
klassik metodlanna esaslantr, lakin real induktiv sarpaclar evozina onlann
sxem ekvivalentleri (giratorlar) istifada olunur. Bu iisul miiLrakkabdir va
sr)zgac sxeminin iglanilmasinde goxlu sayda elemntlardan istifada
olunmasrnr telab edir. Digar iisul induktiv sarlacdan istifada etrnadan RCsiizgsclarin yaradrlmastna asaslantr va daha kompakt qurgu yaratmaga
imkan verdiyindan geni; tatbiq olunur. Bu btilmada aktiv RC-s[zgaclarin
kaskadlarla iqlenilmasina lra kaskadlan reallaqdtran siizgac ve
manqalanrun dtiirme funkiyalanmn tahlilina baxrlrr.
Aktiv siizgecin asas xarakteristikasr onun siqnal Stiirma funksiyastdtr:
G (S) = Ur 151
7
1r,
,tr.
(6.1)
(6.1) ifadesinda Uz(S) va U;(s)-uy!un olaraq stizgacin grxrs va ginE
garginlikleri, 5=j 6, j-xeyali vahid,, a=2rJ - dairevi tezlik, /-xatti
tezlikdir.
(6.
l)
otiirma funksiyasr kompleks kamiyryotidir:
c 0o) = | G(to) exp [irp(or)]
I
(6 2)
(6.2) ifadesinds A(to)=lG(o)l-siizgecin amplitud-tezlik xarakteristikasr
(ATX), q(o:)-siizg acin faz-tezlik xaraktersitikast (FTX) adl antr. ATX-nin
qiymotlendirilmasi iigiin loqarifmik vahidlardan da istifada olunur:
(6.3)
c (co) = -2s 1* [a(or)] (dB)'
zeiflame
amsah
adlanrr.
(rrl)-verilmig
siqnahn
tezlikda
o
Sxemotexnikada istifado olunan aktiv siizgeclar ATX-nin formastna gtira,
ATX va FTX-nin formalanna g<ira, ATX-nin formastna va zaman
xarakteristiaka sr n a gtire iqlanilirlar.
ATX-nin formasrna gcira iqlanilan siizgaclarda siqnahn seviyyalari
tezlikdan aslt olaraq A(ro) va ya o (ro)-nrn qrymatlarila miiaylenlaEdirrlir
(Eekil 6.1), a (or)-nin siizgac tigiin taleb olunan ar= o (<o") qiymatdan
yuxarr olmadrlrna uyflun tezltk diapazonu siizgScin buraxma zolalt (l) c1qiymatina uylun or.. (Dq1, tD.2 - tezliklar siqnahn kasilma tezliklari
- 86^
adlanrrlar. a (ro)-nin talab olunan c2>o.1 qiymatden agalr olmadtElna uygun
tezlik diapazonu stizgecin siqnah saxlama (udma) zolalr (III) a.2 -nin
qiymatina uygun or, 0)2 - tezliklari isa siqnah saxlama tezliklari adlanrrlar.
Ideal siizgac iigiin o"=or olmahdrr. Lakin praktikada ideal hala nail olmaq
miimkiin olmur (ro"<ro1 va ya r,t.>ro1). Kasilma tezliyi ro" va saxlama tezliy
olarasrndakr oblast kegid oblasrr (II) adlanrr. Tezlik diapazonunda
buraxma (i) ve saxlama (III) zolaqlanmn qanrLqh voziyyatlerinr g6re
tezlik segici siizgacler a$aEr tezlikli (gakil 6.1,a), yuxan yuxan tezlikli
(6.1,b), buraxma zolaqlr (qekil 6.1,v) va udma zolaqh (rejektor) (qekil
6.1,q) olurtar. $akil 6.1-de tasvir olunan buraxma zolaqh (v) va rejektor
(q) s[zgaclar iigiin drgor xarakteristikalara oo-markazi tezlik, q ro= rrt"2 ro.1 zolafirn eni, Q = ro6 /qro-key{ryyatlilik emlasr, aqalr (r01, ocr) va yuxan
(<0"2, orz) kegid oblastlan aiddirlar. Aqaf,r tezlikli va rejektor stizgac iigiin
gticlanma amsah K=A(O), yuxan tezlikli siizgec tigiin isa K=A(co) kimi
tayin olunurlar. Hesablamalan asanlasdrrmaq tigiin hem tezliyin (o/ ro.),
ham da A(o) -nrn (A(or)/K) normallagdrnlmrq qiymatlanndan istifade
olunur. Okser srfzgac iqlamelarinda o"-kesilmo tezliyi A(ro) nrn maksimal
qiymatden
azalmasrna uylun gtitiiriiliir- Bu hal rigtin ar=3dB va
'Ddafa
bela tayin olunan <o" tezliyinda siqnal 3dB zayif'layir va ya ijz maksimal
qiymetinin 70.7%-na boraber olur.
Ham ATX, ham da FTX iigiin qoyulan taloblare uyEun i$lanilan
stizgeclara ntimune kimi faz s{irtgdiiriic[ ve Bessel siizgaclari gdstermak
olar. Bunlar aEaF tezlikli sflzgec sxemlari asasrnda iqlenilirlar va islenilma
ila apanlrr ki, buraxma zolalrnda ATX-mn sabitliyi vo FTX-nrn xottiliyi
tamin olunur. Faz stiriiqdfiriicii sizgec iigiin asas xarakteristika siqnahn
langime miiddatidir:
t \(Dt=
--
,)
lp t(ot
(6 4)
Siizgac sxemi vasitasila go . - -r . o) xofti fun-ksiya tamin olunarsa,
(6.4) ifadasine esasen T(o) =r= const alanq. Lakin nezara ahnmahdrr ki,
g(D-xattrlive yaxrnla;drqda, ATX{ahrif olunur.
ATX-nin buraxma va sa\lama zolaqlannda dayigme formastna 96ro de
siizgeclar ferqlandinlirlar:
- Battenort siizgec ATX hem buraxma, hem de saxlama zolaqlarda
monotondur;
- Qebisev siizgac - ATX buraxma zolalrnda berabar driyiinan, saxlama
zolalrnda isa monotondur;
- Invers Qebisev siizgac - ATX buraxma zolalrnda monoton, saxlama
zola!rnda isa barabar d<iyiinand ir:
,-87-
-
Elleptik (Zolotaryov-Kauer) siizgac ATX ham buraxma, hem da
saxlama zolaFnda berabar d<)yiinandir'
i4
j'\r*.-
t)
ft
o (o)
Ot
4
o
('o)
cL2
_,_f
y_i
a,
b)
[t io)
02
or
aD(r
0ro
or
o, {r.r o
q).,
oo
trb (!.r o
v)
(l
,rl
A,l
i
ArL
q)
$ekil
'
6.
t.
Aqa$r tezlikli (a), yuxarr tezlikli (b). buraxma zolaqlr (c) vo rejektor
(i)ir.izg"clerinamplitud{ezlikxcrakteristikalannlntesvirl'ri:
I - buraxma zolaflt, Il - kegrd oblast), Ill- saxlama zolatt
-88-
56.2. Aktiv RC
-
sxemlarin islenmesine qoyulan iimumi tolablar
ARC - sxemlarin iqlanilmasinda meqsad qoyulan taleblara cavab
veran xasselare malik elektron qurgusunun yaradllmasldlr. Bu talablar
igorsinda an miihiimii qurlunun tezlik va ya zaman xarakteristikaslna
uylun siqnallann saviyyesinin talab olunan hiiduddan kenara grxmamasrnr
tamin etmekdir. Altiv siizgac qurlusunda talab olunan hiidudlar gakil 6.1a uylun olaraq o.1 vo o,2 -nin qiymetlarila teyin olunurlar. Bundan baqqa,
digar talablar da, masalan, qurgunun xarakteristikalannrn stabilliyi, kiyu
va qeyri-xani tahriflari, k<jklanmasinin va sazlanmaslntn miimkijn olmasr,
texnolojilil va samaralilil va s. nezera ahnmahdrr. iglenilan qurlu
stabillil pozan va dayi;ma diapazonu malum olan faktorlann birge tasiri
garaitinda istismar olunur. Destabillaqdirici faktorlar istismar prosesinda
qurgunun xarakteristikalannr yol verilon hadden kanara grxarmamahdrr. Ig
prosesinda giriq siqnahnrn seviyyesi dayis,a bilar. Bu sababdan, qurgunun
sxeminda dinamik diapazonun, qeyri-xatti tahrrflarin va kiiyiin saviyyaleri
da tamin olunmahdrr. Qur[unun prinsipial eleketrik sxeminin
islanilmasinda istifada olunan elementlarin nominallanna va sayna da
mahdudiyryetler qoyulur. Tutum elementlerinin sayr minimum olmahdrr.
ARC-sxem iignn hibrid texnoologiya nazardo tutulursa tutumun va
miiqavimatin texnoloji prosesa uypun mohdud qiymatlari tezera
almmahdrr. Bezi hallarda qurgunun gic serfina da miiayyan taleblar
qoyulur. Gciriindiiyii kimi, ARC-sxemlennin iglanmasinda qoyulan taleblar
goxqaxali va aksar hallarda qargrhqh ziddilyetlidirlar. Bu sebabdan ARCsxemlarin tam gakilde optimal islanmasini tamin etmak mtimkiin deyil.
Lakin elektron sxemlarinin sintezi nezariyyasinin naticalarina asaslanaraq
optimala yaxrn miikammal ARC-qurfiu yaratmaq miimktindiir.
ARC-sxemlann iglenilmas[rin ilkin marhalasini telsb olunan
xarakteristikalara malik <ittirma funksiyasrnrn ifadasinin ahnmasr taqkil
edir. Aktiv siizgaclar iigiin bu funksiya m va n rarribli iki polinomun
nisbeti gaklinda gostarilir:
r",
s'
b' s'
-r
(6 s)
haqiqi sabitler; m,n = 1,2,3...; m < n; n siizgecin
tanibidir. Yiiksak tartibli siizgaclarda ATX-nin ideal hala yaxrn olmasrna
baxmayaraq. tetlibin anrnlmast islanrlan sxemi miirakl<eblasdilir va onun
deyarini artrrrr. (6.2.1) ifadosina uygun m sayda srfirlar (G1S)=9; ," n
sayda qiilblar (G(S)="o) mtivcuddur, lladodo a6-dan baiqa biiliin aLBurada a; ve br
-
-89-
omsallar slfir olarsa uyEun siizgoc polinomial adlaur. Aktiv siizgaclerin
iqlanilmesinin ikinci marhalssine segilmiq citiirma funksiyasrna uylun
siizgacin qurulmug sxeminin taEkili aiddir. Stizgacin qun:lug sxeminin
iglanilmasi iisullan goxdur va bu iisullann geniq istifada olunanlanndan
biri (6.1.1)
isayda birtartibli va j-sayda ikitertibli
rititu'ma fun-ksiyasrnr
polinomlar nisbatinin hasili krmi 96sterilmesina esaslantr:
crst
=n
!--lijq n 'r'' J: -2" s+i,o'
S+60, S'+rr 5+60,
(6 6)
(6.2.2) ifadasina asasan goxkaskadh quruluE sxemi yaradrltr. Bu halda
siizgec ardrcrl birlaqdirilmig manqalardan tagkil olunur. Bu maqnalar birbinne tesir gdstararek maxsusi 6tiirme funksiyalanm dayigdirmirse,
imumi sxem n tartibli siizgac funksiyasrnr yerine yetirir. Qeyd edek ki,
inteqral OG-lar ideal halda sonsuz giriE mtiqavimatine ve gox kigik grxrE
miiqavimatina malik qur[ular oldulundan onlardan manqalar arast rabita
kimi istifado etmek elverislidir.
Altiv siizgaclenn kaskadlarla iqlanilmosinda n>2 ve ciit tenib stizgoc
tolab olunursa, n12 sayda ikinci tortib asiizgac manqastndan istifada olunur
va sizgscin 6tiirma funksiyasrnrn ifadesi
.
a- s) +a. .s+r^
c(s)=IIl,*#+b.:
)
(6 7)
kimi olur, n>2 ve tok tartib siizgec talab olunana, siizgec bir adad birinci
tartib va (n-l)/2 adad II tartib siizgec manqalan osasrnda iglanilir vo onun
6tiirma funksiyasr
4,S+,ro''ii I u,,S'] +a,S+.r0,
(6 8)
S+,10 1;
S' +6, +bo,
kimi ifada olunur. Qeyd edak ki, (6.2.2), (6.2.3) vs (6.2.4) ifadelerinda
wruqlardan har bin sabit adada wrula bilar ve bu sabit adedlerin hasili
6r.sl-
vahid olmahdrr.
Belalikla. birinci t:rlib siizgac manqasrna uygun sxem
Grsr=
P(s)
(6 e)
Otiirme funksiyasrnr realla;dtran sxem olmaldrr. Burada P(S)-birinci
vo ya srfrnncr tanib polinom
manqasrna uyfun sxem
C6
sabit ededidir. ikinci tartib siizgJc
crsr=--lQL
S'+,5 5+C,
(6.l0)
<ittirme funksiyasrnr reallagdrran sxem olmahdrr. Burada, P(S)-ikinci va ya
ondan aqalr tartib pohnom, b, Cs- sabil adodlardrr. Igledilen siizgac
sxemleri tigiin cl"-mixsusi tezliye, ci'',b-keyfiyyat lilik amsallna uylundur.
-90-
$6.3.
Aktiv siizgoc va manqalanmn prinsipial elektrik sxemlari
Slzgaclar kaskadlarla iglenildikda bir ve iki tartibli manqalardan
Bir va ikr tartibli siizgac manqalannr reallasdran goxlu
sayda elektrik sxemleri miimiildindiir. Sxemotexnikada onlardan daha
dayanrqh va yiiksek gristaricisi olanlar genig istifada olunurlar. Istifade
olunan sxemler ham reallasdrrdrqlan siizgac n6viina, ham da prinsipial
istifada olunur.
elektrik sxeminin quruluguna g6ra farqlandirilirlor.
Bu bdliimda bir va iki tertibli siizgac manqalann birinci b6lmde
baxrlan titiirma funksiyalannr reallaqdrran sxemlorin hesabrna va gostarici
parametrlarin qiymatlandirilmasina baxrlrr.
tartib siizgac va manqalan figiin prinsipial €leliitrik
$6.3.1. Birinci
sxemlari
Tak tarttbli asaEr va yuxan tezlikli siizgacler kaskadlarla iqlenildikds
biri I tartib siizgac manqasr olur. Birinci tertib Battewort.
Invers
Qebigov,
Qebigov va elliptik siizgec manqalan iigiin (1.3.S)-otiirma
funksiyasrnr reallagdrran prinsipial elektrik sxem qekil 6.2- a)-b)-da
girsterilmigdir.
manqalardan
;, I
l'
.'t-l\
:'ill :-lt,,' lv-
' -tLfi
"il
"zi
t-'
I
LJ
I
.,
Sekii 6.2. A$aF tezlikli I tanib siizgac ve manqalan iigiin prinsipral
elektrik sxemleri a) K > l; b) K = I
Sxemdaki elementlarin nominal qilrnatlannin
kimidir:
a) $akil 6.2, a-sxemi iigiin
Cr=l0lf.
(mkF);
R:-K.Rri(K-1);
toyini
aia!rdakr
r=,*&rl-dir.
nr=l(to. C, C);
Rr=KRr.
(6.1
r)
b)$akil 6.2, b-sxemi iigtiLn K=l-dir.
Cr=10/f" (mkF); Rr=l/( or. Cr'C).
(6.12)
(6.3.2) ifadslarindo C-amsah siizgacin (1.3.8) dtiirme
(6.3.1) va
funksiyasrna siizgacin tarkibina
ve
tipina
manqaslnln
uyEun
qiymatlendirilan amsahdrr.
$6.3.2.
Polinonial siizgac va manqalart iigii n goxilgekli aks rabitali
sxemlar
Aqafr tezlikli
II
tartib polinomial (Batten'ort va Qebi;ev) siizgaclar
iigiin prinsipial elektrik sxemlordan biri gakiJ 6.3-de g6sterilmiqdir.
r- TR,i I
l
11,
r; ,
-l
3r
,-i
'
i-+-l
l,
I-
I
I
';,
l-
!,,
rar'
I
"-r.-
.1
$ekil 6.3. Aqa$ tozlikli polinomial siizgac v. manqalan iigtin
goxilgekle aks rabitali prinsipial elektrik sxemi
Sxemda aks rabite siqnah eyni zamanda ham rezistiv R2, ham da
tutum Cr elementlarla iitiiriildiiyi.indan goxilgekla oks rabite (QOR) sxemi
adlanrr. Sxemin reallaqdrrdr$ <itiirma funksiyast (1.3.9) tanliyi ila ifada
olunur. Sxema ve iitiirma funksiyasr (1,3.9) tanliyi ile ifade olunur' Sxema
vo <itiirma funksiyasrna uyEun parametrler aEalrdakr ifadalarla tayin
olunurlar:
C o| =
,
l/(RztuCtC); K=R/RI;
*=1,***.*r
c, n, R,
(6.13)
Rt
Burada C vo B - sabitlari verilanler osastnda siizgacin tartibine va
niivtino g,iire tayin olunan normallagdrnlmtq amsallardtr' Sxem inverslayici
giclandirici asasrnda iglanilib (K<0). Sxemda C1 ve C2 sorbast setilarsa,
(6.2.1) ifadasine asasan rezistiv miiqavimatlar agafrdakt ifadalarla
qiymatlandirilirlar.
+l)ta
B c.+JR'.c: -1(.(
2lK
-92 -
(A +l)
R,=R,/K; R,=rlc Ct.q aI .R1).
(6.14)
(6.2.2)-dan Bdriindfiyii kimi R2-nin haqiqi qiymat almasr iigiin C1 va
C2-tutumlannrn qilrnatlari
ct< BI.O/ [4 .c .(K +
qanini ddemalidir.
93-
])l
(6.15)
VII FOSiL
impuls canciNt ix sra.siI,izA,tonl-nRl
$7.1.
Yanmkegirici tranzistorun agar rejimi
Fasilasiz tanzimlanmeli kompensasiyall sabit
garginlik
(tranzistor)
eks
element
tanzimlayici
istifada
olunan
stabilizatorunda
va
halda
onda
fasilesiz
dayi$ir
bu
miiqavimatini
daxili
elaqanin tasirindan
olaraq giic aynlrr ki, o da imumi giiciin miiayyan hissasini ta;kil edir.
Buna gcira da hemin stabilizatorlann f.i.a. 40-60%o-dan gox olrnur'
impulslu gorginlik stabilizatorunun (iGS) FiA daha yiiksakdir (95%dak), burada tanzimlayici element kimi periodik olaraq aqtlan ve ballanan
agar rejiminda i$layan tranzistor istifada olunur (Eekil 7.1, a). garginliyin
stabillagdirilmasi isa idaraedici impulsun uzunluf,unu dayiqmokla yerine
yetirilir (Eekil 7. l,b).
tr
b)
prinsipial elektrik sxemi
$akil 7.1. Tranzistorun agar rejiminde iglenmasinin
idaro
sxemi;
va diaqram: a - tranzistorun
grxrE
gerginliyin
miiddet
diaqramlan
b - baza carayant ve
idara impulslanntn uzunluf,unun dayigilmosi ile uylun olaraq gtxtE
garginliyui impulsunun uzunlu[u deyi;ir ki, (gekil 7.1,b) bu da yiik
miiqavimatinda gerginliyin orta qiymatini tayin edir- Belalikla, agar idara
sxemina yiik miiqavimatinde gerginhyin verilmiq orta qiymatindan
fsrqlanmasina miitenasib aks alaqa siqnah daxil edilsrse, bu halda sxem
garginliyi stabillaqdirir.
Baxrlan halda qrxrs gerginliyi diizbucaqh impuls formastnda ahnlr va
onu sabit garginliya qevirmak iigiin hamarlayrct siizgacdan istifada etmek
lazrm galir,
-94-
$7.2. lmpuls gargintik stabilizatorunun
struktur sxemi
iGS-nin struktur sxemi gakil 7.2-da verilmiEdir.
$akil 7.2. tmpuls gorginlik stabilizatorunun struktur sxemi
Stabilizator tenzimlayici elementdan, hamarlaylct stizgacden ve idare
sxemindan tagkil olunur. idara sxemina daxildir: mriqayise sxemi,
giiclandirici va gevirici. M[qayisa sxemi va sxemin gtclondirici
elementlari kommutasiyah stabilizatorda oldulu kimidir, impuls
generatorlan, multivibratorlar, triggerlar istifade olunurlar. Burada
impulslann parametrleri, giiclandiricidan daxil olan sabit siqnaldan asrh
olaraq dayigir.
Kommutasiya periodunun boyrik hissasinda tranzistorun iEqi
ntiqtasinin gevirma rejimi iki vaziyyetde bag verir: doyma hah (tranzistor
tam agrqdrr) va tranzistor tam baflhdrr. Her iki halda tranzistorun
xarakteristikalan 1vs 2 qakil 7.3-da gosterilmigdir. Tranzistorun i;9i
sahasi 1 ayrisrnin meyllik va 2 ayrisinin diiz hissasi; onlar arasrndakr saha
fianzistorun akliv isgi sahasi adlamr.
$aki1 7.3. Agar reliminda tranzistorun xarakteristikasr
Vacib hal ondan ibaratdir ki, tranzistorun agrq va ba[h hallannda
ki, tranzisrorda ya garginlik, ya da cateyan
ondan ayrrlan giic azdrr, bele
-95
gox kigik qiymot ahr. Tranzistorun iqgi ndqtesi aktiv giic zonasrna bdyi.ik
siiretla tranzistorun agar rejiminde daxil olur.Bu halda gi.iciin orta qiymati
(kommutasiya mtiddatinde), yani.tranzistordan aynlan, fasilesiz iE rejimin:
nisbetan az olur. Buna giira da lGS-da FIA (95%) daha bdy[k ahmr ki,
noinki fasilasiz tanzimlanmeli gerginlik stabilizatorunda.
iGS-nin tanzimlayici tranzistorun va drosselin qogulma iisuluna gdra
onlan ardrcrl va paralel ntivlore ayrrmaq olar.
Ogar agann (tranzistorun) agrhb ve bafllanmasr ila periodik olaraq
sabit cerayan manbayi
yiik
miiqavimetine qogularsa, onda yiik
miiqavimatinda garginliyin orta qiymati barabardrr:
u,=;littvt,
burada r, -agann baEh veziyyetinde impulsun uzunlu[u; f-kommutasiyanln
periodu; /, - cereyanrn cari qiymatidir.
$?.3.
iGS-nin prinsipial elektrik sxemi
Enina-impuls modulyasiyah (EiM) impuls gerginlik stabilizatorunun
prinsipial elektrik sxemi qakil 7.4-da verilmiqdir. Sxem tarkibli
tanzimlafci tranzistorlardan (vr,,,w,,); siizgocdan 2,c,,r,o.,; miiqayisa
sxemindan va sabit careyan giiclandiricisindenn (R,,Rp,R,,vDd,R,vr,): finel
diodun ro,., tranzistorda rz, ve rezistorda y[tlmrg triggerden; arahq
giiclandiricidan (vr,.n,,n,.n,\; tanzimlayici tranzistoru ba$layan vr.
tranzistordan; stabilizatorun maxsusi tezliyini goxaltmaq iigiin lazrm olan
R,,c, ddwasindon, elaca da tanzimlayici tranzistoru etibarh aglb va
ba[lamaq iigiin lazrm olan elementlerdan R,R,n.yD,.c* tagkil olunmuqdur.
Qrxrg garginlil azaldrqda /t tranzistorun bazasrnda mi.isbet garginlik
azalrr va onun baza va kollekor cereyanlan azalacaqdtr. r, momentindo
grxrg gerginliyi u,,-aurofd qiymatina qedar azalacaqdrr, 14, tranzistorun
careyanr isa triggerin vaziyyatinin deyi gmasi qiyrnetinadek azalacaqdr.
Trigger ige dtltlt, vr..vr,,vr. tranzistorlan ba[lanrrlar, vr,,.vr,] lranzistotlan
ise agrlrrlar. Yenidan tanzimleyici tranzistorun rr,, kollektor carayanr
artmala baqlayr, buna uylun olaraq Z drosselinin cereyam da artlr.
Belalikla, proses fasilesiz olaraq tokarlanrr.
Girig garginliyi va ya yiik cerayanr dayi;dikde tenzimleyici
tranzistorun impulsda doldurma amsah dayrlir, ancaq grxlq gerginliyinin
orta qiymati mueyyen deqiqlikla doyiqmaz qaltr. Sxemin iE prinsipindan
aydrn gririiniir ki, baxrlan tip garginlik stabilizatom dayanaqlr avtoraqs
-96-
rejiminda iqloyir.
Sekil 7.4. imputs garginlik stabilizatorunun prinsipial
miiddat qnfikleri (b)
1a), gargrniikGrue cerayanlann
elektnk sxemt
-97-
VIII FASiL
AVTONOM INVERTORLAR
58.1. Avtonom
invertorun tosnifah
Avtonom invertorlar ventil geviricilori olub sabit
carayanr deyisen
carayana gevirir vo a\4onom yiika iglayir.
.
Q-rxrs,
garginliyinin fazlannrn sa),lna gdra altonom
invertorlar birfazh
va iigfazlr olub, orta ntiqteli, k<irpti
yetirilirlor.
vi
yan-m-kO.pti
.*".f."
"ruunda
yerina
yaranma
xarakerinden asrh olaraq avtonom
p::::rjr.
,_..^Il._IIi-TrOl,,
mvertorrar [g n6va bSriiniirrer: carayan invertoru,
rezonans invertorlan
ve
garginlik invertoru.
Cerryan invertoru sxeminin giriq dowasinds bdyiik
induktivli
--tora"rru,o-n
drosel
yerlagdirilir, bunun naticasinde kommutasiyaedi.i
operiadik dolmasr bas veriri ve grxrE cerayanr fasilesiz
ahnrr (2, _+ _ grris
cereyantnln diiyiinmasi olmur). yani qida manbayi
camyan seneraroru
{teyrr. KommuEsiyaedici kondensatorun yiik miiq"avimorina
qofulmasl rrsuluna gOra cerayan invertoru paralel.
ardrcrl ve ardrcrl_paralel
:]lllnll
novlara b<iliiniirler.
Rezonans invertorlarda viik ktytik induktivliys
malikdir va invertorun
reaktiv elementlari ita raqs ktnturu yaradrr, naticada
grrginiiti", ."ronuns
hadisasi ba.s verir. Tiristorun baglanmasr
salist
iqgi tezliyindan.gox va ya ona baraber olmahdrr.
Rezonans
qida monbeyi grrghlik generatoru ve ya ceEyan
:1lT:.]*.r:,
seneraroru
reJrmlnda r$leya biler. garginlik generaroru ila qidalanan
irr'.no.
aq,q
giripli' carayan generatoru ira qidarLan invenor
isa u.gr, ;i.irii.ar"",.l"..
Rezonans invenorlan da riz nbvbesinda prrul.r.
"rr, ;#;;;;anrn
]l]:iry
olurlar.
".a,.ii'u"r'.ii,.,t-p.rul"t
c ida menbayi gerginl ik generatoru rej iminde
",^. 9r:g^.,lil,,T
krsrk l:nllunda
daxili
Bdyiik daxiti mr.iqavimara
::1f.^fmalx
qlda manbeyindanT[g:uirr,?..Trt]kdir.
,
istifada etdikda invertorun girisina boytit tutumlu
kondensator qoymaq telab olunur.
Carayan
va g:rginlik invertorlannrn asas lrtbiq sahalJri:
Qlxl!
parametrlsri stabilloqdirilmis tezlik. geviricilori;
it
m:nbayi; tezlik-tanzimlam: elektrik inriqalr.
in.i aafigon .a.ayan q,aa
qlxr$ tezliyi l-2 kHs-dan gox olan hallarda
lezonans invenorun
istrfadr etmak meqsadauygund ur ( elekl rotex n k r ,,
;1,;;; qurgutar,,
.
yijksek siiretli elekrrik miih,rrrik l:rinrn
qida m:nh.:vj;. S;niur l iri,orf rra,
r
'98-
kigik kommutasiya itkilorinin olmasr ilo esaslandrnlrr'
$8.2. CaraYan
invertorlarl
Birfazh paralel carayan inverlora' Cerayaa invertonrnun birfazlt
.,.ralel ktimiintin prinsipial elektrik sxemi qekil 8'l,a-da verilmigdir' Faz
itl.qma.i iaoo oimaqta tiristorlar (Bl va 82, Bi va 84) ciit-ciit idara
/,=olunaraq agrltrlar. Giriq d<ivrasinda induktivliyi 9ox bdyiik olan
formada
drossel yerlagdirilir, buna g6re da giriq caroyanl i, diizbucaq
girig
carayant
i,
deyiqir (qakil 8.1, b) 81, 82 tinstorlan agrldrqda
yanmperiod erzinda grxr; corayanlna i,,, baraber olur va iki budaq izre
aynlrr: r, y[k miiqavimatindan kegan cereyanl ve kondensatoru C
dolduran i. careyanr (kondensatorun gorginliyinin qiitbiiti'iyu mdtarizasiz
giist6rilmi$dir). Qrxrq tezliyinin yanmperiodunda B-3,.84 tiristorlan idara
Ilunaraq agrlulai va kondensator C biitih tiristorlarla qrsa qapamr' Bu
halda kondensatorun bo;alma careyant B'1, 82 tiristorlann anod
carayanlanntn aksins ytineiir ve siirstla srfrra di\iir, ginki kondensatorda
tirisiorlar iizre bogalma konturunun miiqavimeti kigikdir' Naticade B'l' 82
tiristorlan baElanlrlar.
81, B; tiristorlann cerayam srfira diiqdiikdan sonra
onlara
kommutasiyaedici kondensatorda yaranan aks gerginlik vei..lil.' B1' 82
tiristorlan baflandrqda C kondensatoru qida manbayinden B3' 84
tiristorlan d6iresi iizra dolur ve onun gerginliyin qiitbiiliiyii dayigir
(sxemde mtitorizada gdstanlmiqdir). Novbati cflt tiristorlar. aqtlarkan
Bu
kondensator C agrq tiriitorlar d<ivrasi va yiik miiqavimeti iizra boqalrr'
enerjisina'
kontur
induktiv
hissesi
bir
ene{isinin
halda kondensatorun
Jiler hissasi isa aktiv m[qavimatinda sapelanir' B'l' 82 tiristorlan
agtldrqda Proses takarlantr.
'
Q;bri olunan fart (r,;-) daxitinda istanilan miiddat amnda
invertorun grxtgtnda cerayanlann cami =1,+i.=ta=const va onun
t^'
istiqamati yanmperioddan bir eks istiqamatde dayiEir (qakil 8'l' b)
istiqamatlorda
mtiddati arzinda kondensatorlarda gerginlik (u" =u,) arvalki
olur, yiik carayanr owelki istiqamatini kondensatorun boqalma carayant
',,,
isa
hesabrna saxlaytr, kommutasiyaedici kondensatorun carayanr '
kommutasiya momentinde istiqamatini doyr;irBelalikla, kommutasiyadan sonra kondensatorun corayanl i. maksimal
qiymer alu va dolub-bosalma prosesinde tcdrican azahr, ytik carayanr ', isa
tadricon st fia Yaxtnlaqtr'
-99-
i.
lg
0
0
i,
0
Uyor=Uc
0
ftr*
o
;.
0
b)
$ekil 8,1_ Careyan invedorunun birfazlr paraiel ktiryrtiniin prinsipial
elektrik
ixemi (a). carelJnlrnn
.lnvertorun
\e gergrnliklrrin mraair aiaq,amla;'rii
qtxrs garginliyjnin lormasr kondensator gJrginl,ytni
tekrarla)'rr va har bir yanmpenodda iki toplanamn camina barabardir:
sabit, qida menbayi garginliyina va dayisen, kondensatorun reaktiv giicii
hesabrna yaranan gorgnlikdir. Yanmpenod arzinde grxrs gsrginliyin orta
qiymeti qida manbeyi garginliyine u, barabardir.
81, 82 tiistorlannda garginlik (Eekil 8,1,bu,,,) kommutasiyadan
sonra manfi qiymetdan miisbat qiymatadak dayigir. r'n mriddati azinde Bl
va 82 tiristorlannda manfi garginlik saxlayrr va onlann balh qalmasr
tamin edilir
Giri; driwasindaki z, induktivliyi, yuk miiqavimeti .z,, grxrg
garginliyinin tezliyi f va kommutasiyaedrci C kondensatoru tutumu
qiymattarinin nisbatina gdre birfazh paralel invertorun tig rejimi
miimkiindiir.
l) giris carayam ;, fasilasizdir va ideal hamarlanmrsdrr; 2) giriq
carayanr ,/ fasilasizdir va d6yiinmesi vardrr; 3) giriq cerayanr ,, fasilalidir.
091[azh
paralel caraysn invertoru 'ijgfazh paralel
careyan
invertorunun k,6rpiini.in prinsipial elektnk sxemi qakil 8.2,a-da verilmisdir.
Ugfazl invertorun ig prinsipi birfazh invertorun ig prinsipina uyfundur.
Ugfazh cerayan invertorunda tiristor islema ardrcrtli!r iigfa;h diizlendirici
kdrpii sxemincle oldulu kimidir (B l-84, Bl-86, 83-86, 83-82, BS-82, 8584, Bl-84...). Har bir tiristor (masalan 81) periodun l/6 hissa digar ciit
tiristorla (84), periodun l/6 hissaya isa diger ctit tiristora (86) birge iglelr.
Tiri-storun idara elektroduna ya 60u s0riiEma ila iki ensiz va ya bir enli
1600-9ox) impuls verilir. Bununla da iki tiristorun eyni zamanja islemesi
temin edilir: onlardan bin anod, digsri isa katod qrupunda. invertorun
kommutasiyasr <iz aralannda iigbucaq vo ya ulduz sxemi tizra qogulmug
c/-cj kommutasiyaedici kondensatorlann k6maf ila yerina yetirilir.
Kondensatorlar yiik miiqavimatinin reaktiv giicfinti kompensasiya etmakla
yanaEr lazrmi qabaqlama , buca[tnr yaratmahdtr. invenorda ventillararasr
kommutasiya yerina yetirilir, yani har bir tiristorun baflanmasr, ardrcrl
diger faz tiristorun (hamin qrupda) agrlmasr ila bas verir. Masalan, 81
tiristorunu ballamaq tigtin 83 tiristoru idara olunaraq aglhr, c,
kondensatorun bogalma carayanr B.l tiristorun anod careyanrn aksina axrr,
8.1 tiristoru ani olaraq carauanlann bir-birine barabar olduf,u halda
ballanrr (kondensator c,, qrafikda giistarildiyi kimi, B,l ve 84 tiristorlann
iqlame intewahnda garginliyi qiitbiilii dayiqmir). .8,1-in baplanmasr
xrisusiyyatini tamin edir.
Ogar qrxrs transformatorunda dola[rnrn sepelanma rnduktivliyini
nozera almasaq va har bir fazrn inreftlasdirici carayantn formasr sekil 8.2,
b-da verilmiq kimidir, qabul etsok
(1.,
=-), onda birinci
harmonika
cer:)yanln tasiredici qiymati
,ut_i,,,
' '16'
olacaqdrr.
L.
i.,c
600 lloo lSoo
24oo
B1
BJ
B.
i, I
ol
i^
0
iu
0
i"
0
q"l
'l
uol
,l
U
0
arr_
Ucr
.BI
TT
c)o
$ekil 8-2. Carayan invenorunun iigfazlrparalcl k<irpiintin prinsipial elektrik
sxemi (a), carayanlarrn va garginliklarin miiddot diaqramlan (b, c) sxenri
inverlordakr gtc itkisini nazara almasaq gitris ve inverslayici giiclerin
barabsr olmasrm qebul eda bilarik: c, = 4, yeni
U oI, = 3Lt
rl,4cos P
(8 l)
burada ur-invertorun faz garginliyrdir.
Axrnncr ifadada r,,,-in qiymatini yerina qoysaq, alanq:
,,
L,d
"" - KJ.t B'
bvada x, =&=
2,J.,
(8 2)
-invertor sxemindan asrll olan amsaldlr (orta nOqtali
iigfazh invenor iig;jn K,=1,r7).
Ugfazh kiirpii invertorlannda grxrq garginliyinin dayiqmasi sinusoidat
formaya daha yaxndrr, nsinki birfazh invertorda. Qrxrq garginliyinin
ayrisinda iigiincti va onun hasili harmonikalar yoxdur. Qrxrl garginliyinin
yiiksak harmonikaslnr agaErdakr ifade ila tayin etmak olar:
q
burada g-harmonikanrn nomrasi; k=
$8.3. Rezonans
=6K
0, 1,2,
tl,
3...-tam adadlordir.
invertorlarl
Paralel reTonans invetloru. Burada eks diodsuz
rezonals
invertorunun sxemlarina baxrhr. Paralel rezonans invertorun prinsipial
elektrik sxemi careyan invertoru sxemi (gakrl 8.1,a) ila eynidir, ancaq
rezonans invertorunda girig ddvrasindakr z/ induktivliyinin qiymati gox
kigikdir.
Bl va 82 tiristorlan agrldrqda (U=0-da qakil 8.3,a) kommutasiyaedici
C kondensatoru sabit gerginlik menbafndrn u, dolur. invertorun
elementlerinin parametrlari ela segilmalidir ki, kondensatorun dolmasr raqs
qanunu iizra bag versin vo tiristorun caroyanr srfrra driEsiin (r,momentinda) va bu da ndvbati ciit tiristorlann agrlmasrndan qabaq (r,,momenti) ba$ vermalidir.
r -r, miiddat intervahnda tiristorlann heg birinden cerayan axmlr va
giriq carayanr i., srfrra barabardir. Bu halda Bl va 82 tiristorlanndakr
gerginlik u, garginliyi ila kondensatordakr garginliyin l, farqinin yansrna
barabordir. r, -r, intervahnda u, garginliyi u, gorginliyinden gox olmahdrr
ki, hemin rnterval da B I va 82 tiristorlannda gerginlik menfl olsun.
- 1o3 "
UB
U.=U
0
t
0
us
0
$aki) E.3- Birfazh paralel rezonans invertorunun carayanlann ve
gerginliklerin mdddat diaqramlan
81 L1 L2
K.
B2
L
$akil 8.4. Birmanqah ardrcrl rezonans inve(orun prinsipial elektrik sxemi
UE
UE
r0
r0
$akil8.5. Birmanqah ardlcrlrezonans rovertorunun yiik careyanr \a
tiristordakr garginliyin rnriddat diaqramlan
- to4
,r mfiddet anrnda -B-r, 84 tiristorlan agrhr va 8-1, -82 tiristorlanna o'.
gerginliyi verilir. Kondensalor dolur va Bl, 82 tiristorlanna verilan
garginliyin qiitbiiliiyti dayilir. Ti storlann baf,lama bucafr p iki
toplananlardan tafkil olunur: invertor tiristorlannrn baih olma buca$ 4
va xiisusi ba[lama bucalr l, rr miiddat anada 83, 84 tiristorlardan
careyanln kegmasi dayanrr vo kommutasiyaedici kondensatorda
garginliyin dsyiqmesi r, -r. intervahnda oldu[u qanun iizre dayigir. 81 va
82 tiristorlan agrldrqda (r. miiddet anlnda) invertorun i$i talaarlanlr.
Ogar invertorun parametrlari duzgiin segilmalbss r, -r, intervahnda
u.-nin qiymsti qida menbayi garginliyinden ut az olacaq va baf,larmrg
tiristorda garginlik miisbet olacaqdrr (qskil 8.3, b). Bu halda tiristorun
ballama buca$ gox kigilir va bu da inyertorun vezilyotini dayiga bilar.
Paralel rezonans invertordah prosesin analizi ceroyan invcrtorunda
oldu[u kimidir. Osas asrhhqlann xarakteri her iki invertorda taqriban
eynidir. Ancaq rezonans invertomnda tiristorlann carayanlannln artma
siireti nisbaten azdlr, carayan impulsunun formasr sinusoidal olduf,undan
a,.74, -ni mahdudlasdrrmaq iigiin xiisusi qurlu talab olunmur.
AEqgirisli ardrul rezonans invertoru. Birmanqah ardrcrl rezonans
invertorunun prinsipial elektnk sxemi qakil 8.4, a-da verilmiqdir. Onun iE
prinsipi b€ledir. 81 tiristoruna idaraedici impuls verdikda o agrlr ve C
kondensatoru sabit garginlik manbeyindan dolmala baglayrr va onun iist
kivhasi miisbat potensial ahr. N6vbeti yanmperiodda 82 tiristoru agrhr vo
C kondensatoru ., -r, ddrrasi t)zre boqalrr. Belalikla, yiik miiqvimatindan
dayiqan careyan axrr.
Invertorun elementlari elo segilir ki, kommutasiya arah$ miiddetinde
tiristorun cerayanr reqs qanunu iizra deyi$ir.
Ardlcrl invertorun iig ig rejimi: tebii kommutasiya, serhd ve macburi
kommutasiya movcuddur. Tiristorlann tabii kommutasiya rejiminde (Eekil
8.5,a) agrq tiristomn srfrra qadar azalmasr n6vbati tiristorun agrlmasrndan
qabaq baq verir (invertorun maxsusi bucaq tezliyr a, bu rejimda grxq
tezliyindan a, yiiksak olur). Sarhad rejiminda agrq tiristorun ceroyanr (lakil
8.5,b) niivboti tiristorun agrlma momentinda srfira qadar az:.ht (@o=a).
Tiristorlann mecburi kommutasiya rejiminda (gakil 8.5, c ) kommutasiya
momentinde aqlq tiristorun carayanr qiymati slfirdan farqlanir (ar, < ar).
Birmanqalr ardrcrl rezonans invertorunu hesablayarkan onun
ekvir.alent sxemindan (qekil 8.4. b) istifada edilir. Yarrm period arzinda
qabul edilir ki, drosselin aktiv miiqavimatinda, kondensatorda va aglq
-105"
tiristorda garginlik dtiqgtileri srfira baraberdir.
Aktiv yiik miiqavimati hah iigiin invertorun analizina baxrlrr. Binnci
(0 < t <r/2) iigiin miivz inet tonlil bele olacaq:
yanmperiod
u, =,,i,,
/l+!'li,ar
tt L;
(8.3)
Bvad,a L=1,=1,.
$8.4.
Garginlik invertoru
Gorginlik invertoruna baxarkan qabul eduik ventillar (ikiemeliyyath
tiristorlar ve tranzistorlar) ideal agarlardrr; ventillerin agrhb-baflama
miiddetlari srfira barabardir; ikitarefli kegiriciliya malik qida manbayilin
daxili miiqavimati srfira barabardir; rabite xettinin altiv va [rduktiv
miiqavimatlan
srfr ra
berabardir.
Tiristorlann kegiricilik bt:Lca$t ),=tt hahnda aktiv - induktiv yr.rk
miiqavimati birfazh garginlik invertorunun kdrpiiLniin prinsipial elektrik
sxemi gakil 8.6,a-da verilmigdir. Qebul edirik ki, birinci yanmperiodda
(o<r<r,) (gekrl 8.6,b). Bl, 82 tiristorlan agrqdtr va yiik miiqavimeti
gerginlik manbaf u, qogulmuqdur (careyanrn axma ddvrasi biit6v xatla
gostenlmipdir). r = r, miiddat annda B l, 82, 83 va 84 tiristorlan idare
olunaraq tiz vaziyyetini dayiqirlar. Yiik miiqavimati aktiv-induktiv
xarakterli oldufundan tiristorlann vaziyyali doyisdikdan sonra (r, <r <r,)
ciz-rizii.na induksiya e.h.q-nin tesirindan ytik careyanr dz owelki
istiqametini saxlayr, ancaq qida menbayi dtivresinda carayanrn a ytik
miiqavimatinda garginliyin qiitbiiliiyii deyrqir. Ytik mtiqavimetinde
toplanmrE enerji qida msnbeyine qaydrr. $ekil 8.6,b sxeminds aydrn
giiriin[r ki, r, < r < r, miiddat intervahnda yiik cereyam aks diodlar D3, D4
d<ivrasindan axt. t =tt miiddet anlnda yiik carayanr srfira qadar azalt, Dj,
D4 drodlan baplamr va yiik carayanr i" agrq tiristorJar BJ, 84 dijvresi iizra
axrr. Yeniden qida manbayinden enerji istifade olunur. r =r. middat anrnda
tiristorlafln 81, 82, 83, 84 novbeti vaziyyatinin gevrilmasi baq verir va
r. r, intervalrnda ytik careyanr oks diodlar Dl, D2 dovresindan axrr,
sonradan isa 8.1,
82 tiristorlanndan
axrr.
ia .------'-------------+----------1
L =:r
ir
rL
B3
+/
iLJ ;-"'T--'il.;
'l+/
D5
Dl
a)
U,i,
0
Sekil 8.6. Garginlik invertorunun birfazh kdrpiiniin prinsipial elekrik
sxemi (a). cerayanlar va garginliklenn miiddat diaqramlan (b)
to7 .
NUMUNovi MaSaLaLaR
Bir va iigfazlr diizlandirici sxemlarin hesablanmasrnrn daha da yaxqr
manimsanilmasi iigiin dars vesaitinda niimunavi masalelerin helli
qaydasrna baxrhr. Bu maqsadla, ilkrn verilanler asasrnda, iki niiv
diizlandincilarin parametrlarinin hesablanmasrna baxrhr.
Masala
1. Birfazh binaldh diizlandirici sxemin parametrlarinin
hesablanmast
Variantlar: transformatorun birinci tarsf gerginliyi Ut=t27v,
diizlandirilmig gsrgintiyin sabit toplanam u"=2ay , igledicinin telab etdiyi
$c r, =46v1 , giic emsalt co,"q,=0,8s, dtizlandiiici sxemin tipi lFlilD.
Hesabafi n yerina uetirilacsk birfazh birtahh diizlandiricinin prinsipial
elektrik sxemi gokil 4.2-da verilmiEdir.
Owalce duzlandirici sxemin parametrlori hesablanrr. Yiik
miiqavimatlarindaki diizlendirilmig garginliyin sabit loplanana esasan
transformatorun ikinci terof dolafr gerginliyinin rosiredici (effektiv)
qiymati toyin edilir:
g,= uo = 24 =5jv .
' 0,45 0,45
Yik miiqavimatinin aktiv qabul edarek r, giiciina va u, garginliyina
giira diizlendirilmis carsyanm sabit toplanam hesablanrr:
1" =!- - !! . 1.n7 a.
ur
24
/,
ceroyanlna gdra transformatorun ikinci taraf
dola[rndan axan coroyanm tasiredici qiymeti tayin edilir:
Diizlendirilmiq
Dioddan,
Ia7
1,=-Jo-. 0.318..12 0.j t8.l. -j.r-a.
transformatorun ikinci taraf dolaf,rndan va
yiik
mliqavimotindon axan ceroyanln amplitud qilmati barabardir:
r,-- - 0.3Iot8=In'=5)s,t.
0.1t8
Diodun diiz cereyanrmn orta qiymati
r,
" _^, =
lJ,"
_
lff
_
t.te e.
Diodda diiqen aks gerginlik diodun balh hahna aid olub, asa[rdakr
diisturla tavin edilir:
U^.,",=3.1t IJ. = 1.14.)4-75.jiY
.
Hesabatrn noticasina asasan dtizlandirici sxemda istifada edilan
-ro8-
diodun tipini elava 3 cadvelindan seqilirl[5,|.
Diodun
d242A va onun paranietrlan:
-. diodun diiz carayanrmn orta qiymlti
tipi
t,-:
= 1s
1;
- diodun aks gerginliyi u,* = roo, ;i
- dioddakr diiz garginliyin orta qipati u,* = tv :
- iqgi temperatur haddi -600c-den +il250C-dak.
Diizlandinci sxemin hesabatrmn nJticesina va verilenlera esasen gtic
transformatorunun parametrleri hesablarirr. ilinci taraf dolaprn ahiv giiJfi
P:-U:l:cosA=5l.l.l 0.85 = I66.7Yt
Transformatorun faydah iq alnsahnr t=092 qabul edarok
transformatorun qabekadan olob etdiyi gtcu tsyin edilir:
7L,ror,
' ='',l ='oo
0,92
,,
.
Transformator n0vasi ldvhasinin fipini segmak figrin ntivanin orta
gubulunun en kasik sahasi p, ila niivai pancarasi sahasi p, hasrlini teyin
etmok lazrmdrr. Dolaqlar rigiin IIEJI markah mis meftil qabul edirik ve bu
halda
. QcQp=l'6 1807288 sm''
s.'qiymetina
asasen alava I cadvalindan niiva ldvhasinrn
QrQp=288
IU-32
segirik
va
tipini
buna uylun plaraq hemin cadveldan niivanin
handasi 6lgiilan giitiiriilur [5]:
o-j.Z t.. b=3.6 sm, h=7.) sm. Qp=bh=25,9 sm2
I
t_= 26.6 sm, Q,Q,=1265+530) sm4.
Birfazh transform"tor rtirr.iln'i,i[of smrkiyasr qakil a-da verilmisdir.
l
Sakil a
Transformator niivasi orta gubulunr!n en kasik sahasi barabardir:
^
a
11 ---:--
'
o"
O'
1111\-'
2.\'Y
Bu halda niivanin qahnh[r
-109-
6_4=$
=t.tt,_
Normaya Borc c =lt - 2.s)x" gerti 6danilmalidir. Hesabata
gdra
c =(t - 2,5)x3,2 =02 -8)'n almrr ve tolebat iidenilir.
Gargialiklarin tasiredici qiymetlerine g6re transformatorun birinci va
ikinci toraf dolaqlann sargllar sap hesablantr:
4AJ. 48.121 -.- saret
w 1-r
' o. - I r,r2 =544
54.u. 54.51 --- tarzt
w.=---=-=/)r
' o. - tt.t2
Transformatorun transformasiya emsalt
,=Y=ll='.'
w, 257
Cerayanlann tasiredici qiymatlerina asasen diodlarda istifada edilan
II3JI markah mis moftillarin diametri aEalrtlah diisturla hesablamr:
d, =0,0225Ji
d,=0'0225.1,
Drlsturlarda cersyanlann qiymati milliamperla ifada edilir'
Transformasiya amsahndan istifada edarak birinci taref dola[r corayanl
tafn edilir:
t,=L=!=r.:oe
Dolaq naqilterinin diametrlari
a, -o.otzs.,l-i/ao = 0,0225 4t.95=0.94nn
25 00.82 = t.ti mm
i.igiin
standan diametrleri slava 2
II3JI markah mis maftilin dolaqlar
cedvalindan segilir [5]:
01 d"l(t't'=1'3211'a
d tld ti, =0
'951t
,t,
= o.ozt s.
Ji7fr
= 0.02
Nriva pancarasi boyunca dolalrn ehate edilacayi
hnndiirliiyn
h.=h-2a,=72-2 2 =68nn
Btrada a, = inn izolyasiya malerialtnrn qaltnhlrdrr'
Dolaqlarrn sannma emsaltnl K.=107-1.t5 oldufunu nezera alaraq
birinci tarafdolaf,rn bir cargedeki sarltlar say
1a =
"
Birinci taraf dola$n
J=_
=nn,u,il.t:' l0t
K d, = -_!L_
.rYt
""rgr1r, !=-
s
1!
=u
r,s"
Cargalar arasrnda iimumi izolyasiya materiahntn qahnh!r
A", =(N. - t).4, =$ - tp.t =o.sn-
Radial istiqamatda ikinci teraf dolafrn tutduEu timumi qahnhq
bsrabardir:
A, = k.N.d. + A". =
1,J
26
l,a +05 =
99nn
Dolaqlar arasrndakr izolyasiya tabaqasinin qahnhlrnr a=(0.2-0ih^.
iist tabeqadeki izolyasiya materiahnrn qahnh[rru ,,=inn qebul edarek
radial istiqamatda dolaqlann rimumi qalrnLlrm tayin edilir:
1- = A, + A, + 2/+ lo = lo,l8 +9,9 + 2'025 + I
Transformator n[vasi pancarasinda dolaqlarla niiva arasrnda qalan
hava mssafasini hesablayrnq:
Ab =
b- A-
= 36 - 2t.58 =
l
l32nn
Niive pancarasinda qalan hava masafasinde bir tabaqoli ekranlan
dolaq yerla;dirmak olar va eloca da hamin sahedon havanrn carayan etmasi
tmnsformatorun miiayyan qader soyumasrna iml<an verir.
Masala
2.
Ug1[azh
birlakth diizlandirici sxemin paramarlainin
hesablanmast
Veritmiq opgrnla asasan iigfazh birtakth diizlandirici sxemin
parametrlarini hesablamaq talab olunur.
Verilanlar: transfornatorun birinci teraf xett va faz gargrnliklari
v, diizlandirilmig gorginliyin sabit toplanau ud = J6r,,
iqladicinin talab etdil gijc e,=1p6v1, giic emsal cos4,=0,8, diizlandirici
sxemin tipi 3Fl i3D.
Hesabatr yerine yetinlacek iigfazh birtaktl diizlandiricinin prinsipial
u
t, = 380v, u v = 220
elektrik sxemi $akil 5.2-da verilmiqdir.
Owelca diizlandirici sxemin parametrlarini hesablanrr.
Y0.k
miiavimatindaki diizlandirilmiE garginliyin sabit toplananrna asasan
transformatorun ikinci taraf dolalr faz gerginliyinin osiredici qlymatini
tayin edilir:
u. | = 0.85.u,r =0,85. 36 = 30,6Y
Yiik
.
miiqavimatini aktiv qabul edarak pd
ve u,-ye
asasan
diizlendirilmis carayanlnl hesablayrrrq:
t.-.P
'' t. - A
- t.tt,t.
J,,
Diizlandirilmig i,, carayanrna gdre ijgfazh transformatorun ikinci taref
faz dola!rndan axan carayanln tasiredrci qiymetini teyin edilir:
1!t -
I,!
=0,5E
=0,58.2,78 = t,612 A.
1d
Diodun diizlandirilmig carayanrnrn orta qiymati
r,- =!z=!!=s,s27
A.
Diizlandirici sxemda baflr diodda diigsn aks gerginliyin amplitudasr
a$aE]dak diisturla teyin edilir:
u
t*
= 2,09. u d = 2.09. 36 = 75.21
v
.
Transformatorun qabarit giicii
P
= 1.35
Pa=1,35.100=t35vt
.
Hesabatrn neticosine asasen dflzlendirici sxemda istifada edilan
diodur tipini elava 3 cadvelinden segilir [5].
- diodun diiz cerayanlm orta qi).rnati t,-.- = 16,4
u,^
-
drodun eks gerginliyi
-
dioddakr diiz garginliyin orta qiymati u,.,
-
iqgi temperatur hoddi -600C-den +l250Cdek.
= toov ;
=
tv
;
Diizlandinci sxemin hesabahnrn neticosina vo verilenlara esason giic
transformatorunun parametrlerini hesablamr. ikinci taraf dolalrn aktiv
gucu
lll2 0,8= 118,4vt.
emsahnr q =0,ss qebul
P,=UtrltrcosQ=3 s0'6
Transformatorun faydah
ig
edarek
transformatorun $abekaden tolab etdiyi gticii teyin edilir:
' =L=!E!
4 0.95
e
= 12a.6
v,.
Transformator niivasi ldvhasinin tipini segmok iigiin niivenin orta
gubulunun en kesik sahasi Q, ila ntive pencaresi sahosi Op hasilini teyin
etmok lazrmdlr. Dolaqlar iigiin flSJI markah mis maftil qobul edirik ve bu
halda
Q'
Q,'
Qp=
Qo--1'6 P''
1,6'l 24'a= I 99,36
sm4
QcQr=1,99.36 sza qiymatina uypun olaraq esasan alavo 2
cedvalindan niive ltivhasinin tipini lll-30 va buna uylun olaraq hamin
cedvaldan niivsnin handasi <ilgiilerini gotiiriiliir [5]:
a=3 sm, b=2,7 sm, h=5,4 sm, Qo=bh= 14,U ,*,
t,,,.= 20,9 sm, er.en=(l3 t i62) 5ma.
Ugfazh transformator nUvosinin konstruksiyasr sokil a-da verilmisdir.
Transformator niivosi orta gubuEunun en k:sik sahasi barabaldir:
o. =0.,.9.
hh
_t"o.i!
t4
-t12-
_a
_
n.n-,_
Bu halda niivonin qahnh!r
^ 8, 3.67
,=;=_-i_=o'o'.
t
Normaya gdra c =(t - z,s). a ;erti &anitmalidir va baxrlan halda
s=(s-z.s\sn norma daxilinda qiymat alrr.
Faz garginliklarin tasiredici qiymstina osasen transfornatorun birinci
va ikinci teraf dolaqlannrn sarfirlar sayrnr agagdakr diisturlarla hesabtamr:
| 4t.220
-.
v=f=1ff=ttt'"*'
48.U
-_^
u"
-54'10'6 ''' sot8t'
O,-= 13'67 =ttt
w'
"'-=54
Transformatorun transformasiva amsalr
,=Yr=zu=rn.
w.
t 21
Faz dolaqlan careyanlannrn tasiredici qiymetlerine asasan diodlarda
istifada edilan rI3lI markah mis maftilin diametrrarini aqaprdak diisturra
hesablamaq olar:
a,=o.ozzs{r;
d! =0.0225^F;,
burada coreyanlar milliampermetrle ifada edilir.
Transformasiya amsalmdan istifada ederek 1?/_a esasen birinci
teraf
l-az
dolail cereyarlnl teyin edirik:
1,, =
ljl
4
=
t'9t 2
6,4
-u52A.
Faz dolalr naqillarinin diametrlari uy!.un olaraq bsrabardir:
a,
=opzzs.Jii
=0.022s. t5,87
=Ojithn
JiiD = 0.0225. 40.1 5 = 0.s0 nn
fl3,rl markah mrs maftilin faz dolaqlan iigUn standart diametrlari
d, = 0t225.
alava 2 cadvolindan segilir [5]:
d jfd
t, =0,35510,3e5; d!ld)t,=0,910.e6.
Ntiva pancerasi
.hesablaynq:
boyunca dolalrn ohate ede bileceyi hiindflrliiyii
h"=h-2aq=51 2 1=52nn.
izolyasiya
marerialmrn qatrnhf,tdrr. Dolaqlann sannrna
"" =
emsalrnr x, = t.07- t.t5 oldulunu nezara alaraq birinci teref faz dolalrnrn bir
cargadaki sargr lar saylnl taptllr:
bwada
t
.^
* -- h
5)
* ..1- i---os= ttz
_113-
.totEt.
Birinci taraf faz dolalr cargelarinin sayr
N,
=W
i.= t"'n=6,6
=z
u,e,
Csrgalor arasmdakt izolyasiya materiallnm qahnltglnt a,, 0, I nn gabrj
=
ederok binnci toref dolagtn ahato etdiyi izolyasiya tabaqalarinin iimumi
qahnh$nr hesablanrr:
A
t).4, =O _ t\ oJ =0,6 nn .
Radial istiqamatda birinci toraf faz dolalrnrn tutdugu iimumi qahnlq
=(N,
_
borabardir:
A\ = kcN i + Ad = l,l2 7 0395
ikinci taraf faz dolalrnrn cargalar sayr
w=h'":
- k, i='i.t
52
2/..%=
ikinci taref faz dola[rn bir corgelar say
n,=fr=4=:
+0,6 =
3,7
nn.
4e sarg'
s=:,*e".
Cergalsr arasrndakr izolyasiya materiallannrn iimumi qahnhlr
4* =(N, - 1) 4. =O- t).0,t =0.2-n .
Radial istiqametda ikinci raref faz dolaElnrn tutduEu iimumi qallnhq
A, = k.Nd I + A"a =
nn.
arasrndakr izolyasiya tabeqesinin qalrnhgrnl
/ = (0,2 - 0,3)nn, iist teboqedoki izolyasiya materiallnm qalnhltni a t
=
^_
qabul edarak radial istiqamstda dolaqlannrn
Faz dolaqlan
t,J 2. 3. 0.96 + 0,2 = 3,43
iimumi qahnh[rm tayin edilir:
A*
= At + A) +
2
/+
&) = 3,7 + 3,43
+
2.0,25 + I
;
Ugfazh transformatorda igladilen lll-gokilli niivanin her bir
gubufundan ancaq bir fazrn birinci ve ikrnci teref dolaqlan
yerleqdirildiyinden hesabat ancaq bir faz dolaqlan iigiin apanlmasr
kifay-atd^ir._Qnnki, rigfazlr transformator simmetrik quruluga malikdir.
..
Ugfazh transformatorun pancarasinin b enini iki fazin dolaqlan ahata
edir..Buna uyf,un olaraq har
qallnhq
-
iki
fazrn dolaqlannrn pancerade tutdugu
2A-" = 2 8,63=)7,26nn.
Ugfazh transformatonrn niivasi poncarasinde
qalan bos hava masafasi barabardir:
ah =
h-
2A_, =
27
iki faz dolaqlarr
arastnda
17,26=9,?4mn.
Niiva pancarasinda qalan sarbast hava rirasalaslnda havanrn car.avan
etmasi ila transformatorun milayyan qadar soyumasr tamin edilir.
-ll4-
ADABiYYAT
l. B-C.f1"rruron. Hurerpalrua-n
3nexTpoHxKa
B
u3MepnTerbHLrx
ycrpoficrBax. M.: 3ueprnr, 1988.
2. Q.M.Mansurov. Aktiv siizgoclar. 6riirm: funksiyalannrn tehlili va
elektrik sxemlerinin hesablanmast. SDU matbaasi, 2002.
3. R.T.Hiimbatov. Elekronika II hissa. B.: Maarif ,2002.
4. O.A.Yusifov va b. "Giic elektronikasf' fanni iizre kurs iqlarini yenne
yetirmak iigrin metodik 96stenglar. Borum, 2001.
5. O.B.fpyru6una. 3lexrpuvecxue MauluHbr H HcroitHHKH nyraunr. M.:
3Heproarouu:gar, 1990.
6. O.r{ans }r .ap. CHnoBa, 3nexrpoHgKa. flpHueprr u pacverur. M.:
3ueproarouu:aar, 1992.
7. IO.C.3a6po4nH. [poMbluueHHa, 3nekrpoHnKa. M.: Bucurar utro.na,
1982.
_tt5_
Dars vasaiti Sumqayrt Dijvht Universitelinda
Romp ter tarIibatgrsr va dizayner;
M.S. Hasandost va G.O.Sadqova
Qapa imzalanmrydtr ; l
8. I 2. 2 0 I
ltg
2
Kagu lormatL. 60x90, l/16.
Fiziki g.v. 8,5.Tirai:
100.
.Kitab (Bilik, nairiDatmda Cap edilmi$dir.
Unval Sumqa.))tt tah., t 3-c iir. Uiyii ktig.
E - ma i l ; de r e le y e z - bi I i k @tan b I ir. r u
[email protected]!.ru
Tel.: (012) 408 39
5l;
(lt\)
656
50 42.
mqdu
Download

analoq elektronıkası - SDU