Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Crna Gora
Regulatorna agencija za energetiku
IZVJEŠTAJ
O STANJU ENERGETSKOG SEKTORA CRNE GORE
U 2011. GODINI
Podgorica, jun 2012.godine
_____________________________________________________________________________
2
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
SADRŽAJ
1.
UVOD
5
2.
ENERGETSKI RESURSI I KAPACITETI
5
2.1. Elektroenergetski sektor
8
2.1.1
2.1.2.
2.1.3.
Proizvodni kapaciteti
Prenosni kapaciteti
Distributivni kapaciteti
2.2. Sektor nafte i gasa
2.2.1.
2.2.2.
2.2.3.
3.
5.
15
15
16
16
NALAZI IZ NADZORA ENERGETSKIH SUBJEKATA
17
3.1.Pravno razdvajanje Elektroprivrede Crne Gore
3.2.Pravno razdvajanje operatora tržišta
3.3.Nadzor nad radom energetskih subjekata
17
18
18
3.3.1.
3.3.2.
4.
Skladišni kapaciteti
Transportni kapaciteti
Prodajni kapaciteti
8
10
13
Elektroenergetske djelatnosti
Djelatnosti u oblasti nafte i gasa
19
21
INVESTICIJE U ENERGETSKOM SEKTORU
24
4.1.Elektroprivreda Crne Gore AD
4.2.CGES AD
4.3.Rudnik uglja AD Pljevlja
24
28
35
FINANSIJSKO POSLOVANJE ENERGETSKIH SUBJEKATA U 2011. GODINI
35
5.1.Odobreni troškovi i regulatorni prihod u 2011. godini
5.2.Odobrene cijene po kategoorijama kupaca
5.3.Poslovanje Elektroprivrede Crne Gore
5.4.Poslovanje Crnogorskog elektroprenosnog sistema AD
5.5.Komentar rezultata analizte troškova EPCG i CGES
5.6.Rudnik uglja AD Pljevlja
5.7.Finansijsko poslocvanje subjekata iz oblasti nafte i gasa
35
36
37
42
45
46
46
_____________________________________________________________________________
3
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
6.
STANJE I AKTIVNOSTI NA TRŽIŠTU ELEKTRIČNE ENERGIJE
47
7.
TEHNIČKA POMOĆ ZA IMPLEMENTACIJU SPORAZUMA O ENERGETSKOJ
ZAJEDNICI I NORMATIVNI OKVIR REGULACIJE
52
7.1. Tehnička pomoć za implementaciju sporazuma o energetskoj zajednici
52
7.1.1. Stav konsultanta vezano za Regulatornu agenciju za energetiku
7.1.2. Stavovi konsultanta vezano za nezavisnost RAE
8.
52
53
7.2. Normativni okvir regulacije
53
REFORME CIJENA I TARIFA ENERGETSKIH DJELATNOSTI I POTROŠAČKIH
CIJENA U PERIODU JUL 2007 - DECEMBAR 2011.god.
55
8.1. Efekti četvoroipogodišnje ekonomije regulacije cijena u energetskom sektoru
8.2. Odobreni troškovi i regulatorni prihod
8.3. Obim prodaje, fakturisana realizacija i potrošačke cijene
55
57
58
8.3.1.
8.3.2.
8.3.3.
8.3.4.
Obim prodaje i fakturisana realizacija
Ostvarene cijene kod krajnjih potrošača58
Rješavanje unakrsnog subvencioniranja59
Uporedne cijene električne energije za domaćinstva sa zemljama EU
i regiona
58
58
59
59
9.
SPROVOĐENJE SPORAZUMA O OSNIVANJU ENERGETSKE ZAJEDNICE
JUGOISTOČNE
60
10.
TABELE SA REZULTATIMA REGULACIJE
63
11.
REZIME
68
_____________________________________________________________________________
4
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
1. UVOD
Zakonom o energetici (’’Službeni list Crne Gore’’, br. 28/10, 40/11 i 42/11) je propisano da Regulatorna
agencija za energetiku (u daljem tekstu Agencija) podnosi Skupštini Crne Gore na usvajanje godišnji
izvještaj o stanju energetskog sektora, do 30. juna tekuće za prethodnu godinu.
Zakonom je utvrđeno da Izvještaj, naročito sadrži:
-
Energetske resurse i kapacitete;
Nalaze iz nadzora energetskog sektora;
Investicije u energetskom sektoru;
Finansijsko poslovanje energetskih subjekata;
Stanje i aktivnosti na tržištu električne energije.
Zakonom o energetici (u daljem tekstu: Zakon) su utvrđeni poslovi Agencije. Takođe je određena nadležnost
i odgovornost Agencije da aktivnim djelovanjem ostvari uticaj na energetski sektor, dešavanja i promjene u
njemu.
Pitanje energije je globalno pitanje, pa će njeno dugoročno obezbjeđivanje kao uslov ukupnog razvoja biti
rješavano na osnovu energetske politike Crne Gore koja je prihvatila sve principe energetske politike
Evropske unije, tim prije što je Crna Gora u procesu pristupanja EU a što zahtijeva ispunjavanje postavljenih
uslova od strane EU.
Zakon o energetici i Energetska politika Crne Gore kao glavne prioritete energetskog razvoja postavljaju
proklamovane ciljeve evropske energetske politike: sigurnost snabdijevanja energijom, razvoj konkurentnog
tržišta energije i održivi energetski razvoj.
Energetskom politikom Crne Gore do 2030 godine, kao jedan od ključnih strateških opredjeljenja utvrđeno je
i unapređenje regulatornog procesa i profesionalne nezavisnosti Regulatorne agencije za energetiku, sa
ciljem kontinuiranog razvoja predvidljivog i jasnog regulatornog okvira i povoljnog ambijenta za investiranje u
energetiku Crne Gore, što dodatno ukazuje na značaj i ulogu Agencije u procesu promjena i razvoja
energetskog sektora.
Izvještaj o stanju u energetskom sektoru u 2011. godini dat je kao integralni tekst koji obuhvata: skup svih
relevantnih pitanja u oblastima tretiranim zakonom, sva pitanja koja su od posebnog značaja u Energetskoj
zajednici, kao i obaveze koje su iz toga proistekle.
Kako izvještaj o stanju u energetskom sektoru treba da sadrži i efekte regulacije koje Agencija sprovodi u
skladu sa Zakonom, a cijeneći značaj ekonomske regulacije cijena električne energije, koja se primjenjuje u
Crnoj Gori, u izvještaju je dat i analitički osvrt na rezultate regulacije cijena i tarifa od početka regulacije
(sredina 2007. godine) do 2011. godine.
Ovaj izvještaj ima za cilj da dâ detaljnu sliku stanja i dešavanja u energetskom sektoru u toku 2011. godine i
uticaj tih dešavanja na ostvarivanje ciljeva energetske politike Crne Gore, kao i ispunjavanje obaveza koje
proističu iz Sporazuma o formiranju energetske zajednice jugoistočne Evrope a koje su iskazane kroz niz
dokumenata donešenih od zvaničnih organa EU.
2. ENERGETSKI RESURSI I KAPACITETI
Crna Gora raspolaže tehnički moguće iskoristivim hidroenergetskim potencijalom rijeka Zete, Pive, Tare,
Morače, Lima, Komarnice, Ćehotine i Ibra i njihovih pritoka, od oko 9.800 GWh godišnje. Od toga je do
sada u izgrađenim elektranama, korišćenjem uglavnom hidropotencijala Zete i Pive, iskorišćeno nešto više
od 17 %.
(Izvor podataka: Strategija razvoja energetike Crne Gore do 2025. godine).
_____________________________________________________________________________
5
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Crna Gora takođe raspolaže rezervama mrko-lignitnog uglja na širem području Pljevalja, gdje su
najznačajniji baseni Pljevlja i Maoče, i mrkog uglja koji je lociran luglavnom na prostoru opštine Berane.
Prema podacima dobijenim od Rudnika uglja Pljevlja, ukupne eksploatacione rezerve uglja u svim revirima
na području Pljevalja (stanje 31.12. 2011. godine) iznose oko 193 miliona tona, od čega su bilansne rezerve
oko 166 miliona tona. Prosječna energetska vrijednost uglja pljevaljskih basena kreće se od 8.000 kJ/kg
(Mataruge) do 13.663 kJ/kg (Rabitlje) dok u maočkom basenu iznosi 12.504 kJ/kg.
U narednoj tabeli dat je prikaz stanja rezervi u Pljevaljskom basenu:
r.b.
Basen/
ležište
KATEGORIJA
Rezerve (t)
Otkrivka
OVJERA
REZERVI
(m3)
EKSPLOAT
Rezerve (t)
DTE
(kJ/kg)
Sred.
koefic.
otkr.
(m3/t)
Pljevaljski basen
Potrlica
(sa
Cementarom)*
1.
Kalušići *
Grevo *
Komini *
Rabitlje *
UKUPNO
a+b+c1
42.565.318
bilansne
165.161.766
38.308.786
10.697
4,37
a+b+c1
c1
c1
c1
15.047.143
2.281.807
3.016.566
5.358.361
68.269.195
bilansne
bilansne
bilansne
bilansne
46.627.374
11.722.118
5.692.624
36.014.256
265.218.138
12.790.071
2.053.626
2.714.909
4.822.525
60.689.917
7.975
12.442
11.515
13.663
3,65
5,71
2,10
7,47
4,37
Ljuće-Šumanski basen
Šumani I
a+b+c1
200.000
bilansne
230.000
200.000
7.684
1,15
Ljuće II
b+c1
1.056.085
bilansne
500.000
1.003.281
5.572
0,50
Ljuće I
UKUPNO
B+C1
250.000
1.506.085
500.000
1.230.000
250.000
1.453.281
8.600
2,00
0,85
2.
3.
Maoče
b+c1
109.900.000
bilansne
497.500.000
90.667.500
12.504
5,49
4.
Otilovići
b+c1
3.421.000
bilansne
11.887.300
3.078.900
10.510
3,86
5.
Bakrenjače
a+b+c1
1.332.313
bilansne
1.151.000
1.199.082
10.296
0,96
114.653.313
510.538.300
94.945.482
5,38
184.428.593
776.986.438
157.088.680
4,95
UKUPNO
UKUPNO
BILANSNE
6.
Mataruge
7.
Glisnica *
UKUPNO
UKUPNO SVA
LEŽIŠTA
c1
7.500.000
procijenjene
15.000.000
7.500.00
8.000
2,00
c1
1.701.343
procijenjene
4.232.019
1.531.209
9.384
2,76
9.201.343
19.232.019
9.031.209
2,13
193.629.936
796.218.457
166.119.989
4,79
Legenda:
- Stepen istraženosti rezervi uglja varira od ležišta do ležišta pa se stoga one izražavaju kao različite
vrste kategorija rezervi:
a – dokazane rezerve uglja, b – istražene rezerve uglja,
c1 – nedovoljno istražene rezerve uglja,
- Za ležišta označena sa ( *) uzeti su podaci iz Elaborata čija je izrada u završnoj fazi.
_____________________________________________________________________________
6
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
_____________________________________________________________________________
7
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Geološke rezerve beranskog uglja su procijenjene na oko 160 miliona tona, dok se eksploatacione rezerve
kreću oko 18,5 miliona tona, ali je radi preciznijeg utvrđivanja rezervi potrebno izvršiti dodatna istarživanja.
Prosječna toplotna vrijednost uglja u beranskom basenu je 13.680 kJ/kg (Izvor podataka: Strategija razvoja
energetike Crne Gore do 2025. godine).
2.1. Elektroenergetski sektor
Jedno od osnovnih obilježja elektroenergetskog sektora u Crnoj Gori je veliki deficit električne energije koji je
prisutan više godina. Energetskim bilansom za 2011. godinu planirani deficit iznosio je 23,2% ukupnih
potreba potrošnje zbog smanjenja potrošnje direktnih potrošača.
Međutim, uvozna zavisnost crnogorskog elektro-energetskog sektora je u 2011 godini došla do izražaja zbog
nepovoljnih hidroloških uslova na što ukazuje odnos ostvarenog uvoza koji je u 2011 godini iznosio
1.371.117 MWh ili 89,93% više od ostvarenog od 721.925 MWh u 2010 godini, dok je za 2012 godinu
Bilansom planiran uvoz od 1.224.000 MWh.
2.1.1. Proizvodni kapaciteti
Ukupna nominalna snaga svih elektrana u elektroenergetskom sistemu (EES) Crne Gore je 876,5 MW, od
čega se 658 MW (75%) odnosi na hidroelektrane, a 218,5 MW (25%) na TE Pljevlja. Prosječna godišnja
proizvodnja kreće se oko 2.800 GWh na pragu elektrana, ali su zbog velike zavisnosti od hidroloških prilika,
izražene oscilacije u ostvarenju ukupne proizvodnje po godinama.
Crna Gora raspolaže sa dvije hidroelektrane: HE „Perućica“ i HE „Piva“, jednom termoelektranom TE
„Pljevlja“ i malim hidroelektranama „Podgor“,“Rijeka Crnojevića“, „Rijeka Mušovića“,“Šavnik“ i „Lijeva Rijeka“,
kao i malim hidroelektranama u sastavu DOO „ Zeta energy“ „Glava Zete“ i „Slap Zete“.
U toku 2009. godine izvršen je kapitalni remont i modernizacija TE ’’Pljevlja’’, nakon čega je povećana
snaga elektrane na 218,5 MW.
Osnovne energetsko-tehničke karakteristike elektrana date su u sljedećoj tabeli:
Red.
br.
1
Elektrana
2
HE
1.
''Perućica''
2. HE ''Piva''
Male HE
3.
EPCG
MHE Zeta
4.
Energy
5. Ukupno HE
6. TE ''Pljevlja''
UKUPNO (5+6)
Nominalna
snaga
MW
Broj
agregata
Godina
ulaska
u pogon
3
4
5
307
7
1960-76
342
3
1976
2,50
7
6,56
658,06
218,5
876,56
Akumulacije
MWh
6
Ostvarena proizvodnja za
posljednje tri godine -MWh
2009.
7
2010.
8
2011.
9
190000
1.099.600
1.434.900
629.746
303000
943.100
1.285.800
558.397
1937-88
-
19.900
28.900
4.050
4
1952-54
-
0
0
11.660
21
1
22
1937-88
1982
493.000
2.062.600
616.900
2.679.500
2.749.600
1.271.700
4.021.300
1.203.853
1.452.277
2.656.130
U narednim dijagramima prikazana je struktura proizvodnih kapaciteta i udio instalisane snage u
elektranama u Crnoj Gori:
_____________________________________________________________________________
8
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
U sljedećem dijagramu prikazana je struktura ostvarene proizvodnje za period 2009 – 2011. godine.
_____________________________________________________________________________
9
Regulatorna agencija za energetiku
2.1.2.
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Prenosni kapaciteti
Prenosni sistem, kao dio elektroenergetskog sistema Crne Gore (ne računajući dalekovode koji su u
vlasništvu EPS) čine: pet dalekovoda 400 kV, ukupne dužine na teritoriji Crne Gore 284,3 km; osam
dalekovoda 220 kV, ukupne dužine na teritoriji Crne Gore 348,1 km i 33 dalekovoda 110 kV, ukupne dužine
603,6 km i pet (5) dalekovoda 110 kV koji rade pod naponom 35 kV ukupne dužine 120,7 km.
U narednoj tabeli dat je pregled dalekovoda sa podacima o dužini i prenosnoj moći, stanje na 31.12.2011.
godine:
Dalekovodi na dan 31.12.2011.godine
Red.broj
DALEKOVODI
DALEKOVODI 400kV
Podgorica2 –
1
Trebinje
Podgorica22
Ribarevine
3
Ribarevine-Kosovo B
4
Ribarevine - Pljevlja2
5
Podgorica - Albanija
UKUPNO
DALEKOVODI 220kV
1
2
3
4
5
6
7
8
UKUPNO
Perućica-Trebinje
Podgorica 1-Perućica
Podgorica 1-Albanija
Podgorica 1-Pljevlja 2*
Tspoj -Mojkovac
Piva-Pljevlja 264
Piva-Pljevlja 265
Piva-Lukavica(Buk
Bijela)
prenosna moć voda
dužina do
granice
CG
ukupna
dužina
61,4
(A)
(MVA)
89,4
2000/1600
1330,2/1066
85,7
85,7
2000/1600
1330,2/1066
53,1
54,8
29,3
128,1
54,8
156
2000/1600
2000/1600
2000/1600
1330,2/1066
1330,2/1066
1330,2/1066
284,3
514
dužina do
granice
CG
42,5
34,1
21
125,4
2,3
49,8
49,6
ukupna
dužina
(A)
(MVA)
63,2
34,1
65,6
149,1
2,3
49,8
49,6
720
720
720
720
720
1000/800
1000/800
276
276
276
276
276
307/384
307/384
23,4
25
1000/800
307/384
348,1
438,7
_____________________________________________________________________________
10
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
DALEKOVODI 110kV
1
2
3
4
Podgorica 2-Virpazar
Virpazar - Bar
Podgorica 2-Budva
Podgorica 1-Podgorica 3
Podgorica 2- Podgorica
5
4
6
Podgorica1-Podgorica2,I
Podgorica17
Podgorica2,II
8
Podgorica 2 – Kap,I
9
Podgorica 2 – Kap,II
10
Podgorica2-KAP, III
11
Bar - Budva
12
Bar - Ulcinj
13
Budva - Cetinje
14
Budva-Tivat
15
Podgorica2-Cetinje
16
Tivat-Herceg Novi
17
HercegNovi- Trebinje
18
Perućica - Danilovgrad
19
Perućica-Nikšić 3
20
Perućica-Nikšić 1
21
Perućica-Nikšić 2
22
Perućica – Podgorica 2
23
Perućica-Podgorica 3
24
Podgorica - Danilovgrad
Podgorica – EVP
25
Trebešica
26
EVP Trebešica - Berane
27
Berane - Ribarevine
28
Ribarevine - Mojkovac
29
Nikšić - Bileća
30
Pljevlja 1 – Pljevlja 2
31
Totcjep - Andrijevica
32
Totcjep - Vilusi
Podgorica 5- KAP I (T
33
spoj)
UKUPNO 110kV:
DALEKOVODI 110(35)kV
1
Pljevlja 1 - Čajniče
2
Nikšić - Brezna
3
Pljevlja 1 - Žabljak
4
Berane - Rožaje
5
Ribarevine - Nedakusi
UKUPNO 110(35)
UKUPNO (400+220+110 )
UKUPNO
dužina do
granice
CG
29
17,5
38
3,9
ukupna
dužina
prenosna moć voda
(A)
(MVA)
29
17,5
38
3,9
470
470
470
640
90
90
90
120
3,5
3,5
640
120
5,8
5,8
1280
246
5,9
5,9
1280
246
8,1
8
8,1
33,4
23,7
12,5
16,6
31,7
20,7
15,5
18,6
13,5
12,8
12,8
32,6
32,6
17,6
8,1
8
8,1
33,4
23,7
12,5
16,6
31,7
20,7
30,8
18,6
13,5
12,8
12,8
32,6
32,6
17,6
1280
1280
1280
470
470
470
470
640
470
470
470
640
640
640
640
640
470
246
246
246
90
90
90
90
120
90
90
90
120
120
120
120
120
90
36,1
36,1
470
90
45,5
21,1
14
55,6
2,8
1,6
0,5
45,5
21,1
14
59,5
2,8
1,6
0,5
470
470
470
360
640
470
470
90
90
90
69
120
90
90
4
4
1280
246
603,6
622,8
dužina do
granice
CG
20,8
28,7
38,5
24,1
8,6
120,7
1236
1.356,7
ukupna
dužina
25,8
28,7
38,5
24,1
8,6
125,7
1575,5
1.701,2
prenosna moć voda
(A)
470
640
470
470
640
(MVA)
90
120
90
90
120
_____________________________________________________________________________
11
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
U prenosnom sistemu nalazi se 20 trafostanica u vlasništvu CGES-a, koje su prikazane u narednoj tabeli:
r.b.
TRAFOSTANICA
naponski
nivo
trafostanive
kV/kV
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
TS 400/220/110kV Pljevlja 2
TS 400/110kV Podgorica2
TS 220/110/35kV Podgorica 1
TS 220/110/35kV Mojkovac
TS 110/35kV Niksić
TS 110/35kV Herceg Novi
TS 110/35KV Tivat
TS 110/35kV Budva
TS 110/35kV Bar
TS 110/35kV Ulcinj
TS 110/35kV Cetinje
TS 110/35kV Danilovgrad
TS 110/10kV Podgorica3
TS 110/10kV Podgorica4
TS 400/110/35kV Bijelo Polje
TS 110/35KV Berane
TS 110/35kV Pljevlja1
TS 110/35kV Vilusi
TS 110/35kV Andrijevica
TS 110/35kV VIRPAZAR
400/220/110
400/110
220/110/35
220/110/35
110/35
110/35
110/35
110/35
110/35
110/35
110/35
110/35
110/10
110/10
400/110/35
110/35
110/35
110/35
110/35/10
110/35
U K U P N O:
broj
tran.
snaga (mVA)
∑ MVA
3
2
4
2
4
2
2
2
2
2
2
1
2
2
3
2
2
1
2
2
2x400+125
300+300
2x150+40+63
150+20
30+63+2x63
2x40
20+63
40+63
40+40
20+20
20+31.5
20
2x31.5
2x40
150+2x20
2x20
20+40
10
10+20
20+20
925
600
403
170
219
80
83
103
80
40
51,5
20
63
80
190
40
60
10
30
40
44
3.287,5
Prenosnu mrežu Crne Gore karakteriše, uglavnom, radijalna struktura na sva tri naponska nivoa, ali i dobra
povezanost sa susjednim elektroenergetskim sistemima, što dodatno osigurava elektroenergetski sistem
Crne Gore i omogućava značajnu razmjenu između sistema u okruženju, usljed čega se preko ove mreže
ostvaruje i značajan tranzit električne energije.
Nepovoljna karakteristika prenosne mreže Crne Gore su paralelne 400 kV i 220 kV veze (400 kV Pljevlja 2 Ribarevine - Podgorica 2 - Trebinje i 220 kV HE ''Piva'' - Pljevlja 2 - Podgorica 1 -HE ''Perućica'' - Trebinje)
nejednakih prenosnih moći (1.330 MVA po vodu 400 kV nasuprot 280-310 MVA po vodu u 220 kV mreži),
usljed čega pri ispadu pojedinih dionica 400 kV mreže, u određenim pogonskim stanjima (posebno pri radu
HE ''Perućica'' sa malom snagom) dolazi do preopterećenja pojedinih dionica 220 kV mreže, što može da
izazove ozbiljne poremećaje u radu, čak i raspad elektroenergetskog sistema.
Operativno upravljanje i vođenje elektroenergetskog sistema Crne Gore obavlja se u okviru Nacionalnog
dispečerskog centra (NDC) koji raspolaže sa savremenom opremom za praćenje rada i vođenje sistema u
realnom vremenu ( SKADA - sistem sa svim potrebnim mjerenjima i sistem telekomunikacionih veza sa svim
objektima elektroenergetskog sistema). NDC raspolaže bazom podataka koja sadrži satne podatke o
proizvodnji i potrošnji direktnih potrošača i o predatim količinama električne energije distributivnom sistemu,
kao i o razmjeni i tranzitu energije sa susjednim sistemima. Sva mjerna mjesta na međusistemskim
vodovima, elektranama, na mjestima isporuke distribuciji i direktnim potrošačima opremljena su uređajima za
daljinski prenos podataka.
_____________________________________________________________________________
12
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Na narednoj slici je dat prostorni raspored prenosnih objekata u Crnoj Gori:
Prenosna mreža Crne Gore
2.1.3.
Distributivni kapaciteti
Distributivni sistem je dio elektro-energetskog sistema koji služi za prenošenje električne energije od
prenosne mreže, ili elektrana priključenih na distributivnu mrežu, do krajnjih kupaca i čini je sistem vodova i
postrojenja naponskih nivoa 35 kV, 10 kV i 0,4 kV. U 2011 godini potrošačima na ovim naponskim nivoima
distribuirano je 2563,714 GWh električne energije što je za 1.89% ili 47,466 GWh više u odnosu na 2010
godinu, odnosno 0.77% ili 19,684 GWh više od plana.
_____________________________________________________________________________
13
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Struktura i osnovne karakteristike distributivnog sistema Crne Gore date su u narednim tabelama:
Vodovi
Dužina
(km)
Nadzemni vodovi 35 kv
Podzemni vodovi 35 kv
Nadzemni vodovi 10 kv
1.047,32
77,53
3.612,48
Kablovski vodovi 10 kv
1.255,11
Nadzemni vodovi 0,4 kv
Kablovski vodovi 0,4 kv
UKUPNO
11.386,89
1.510,42
18.889,75
Vrsta trafostanice
broj
Trafostanice 35/10 kV *
Trafostanice 35/0,4 35/6 kV
Trafostanice 10/0,4 kV
Stubne trafostanice 10/0,4
kV
UKUPNO
91
34
2.249
inst.
snaga
(MVA)
787
101
1.437
2.241
228
4.615
2.553
*U ED mreži postoji, pored 85 distributivnih TS 35/10 kV i 6 (šest) TS 35/10 kV koje direktno napajaju
potrošače i to: TS Đurmani, Luka Bar, Bečići (Splendid), Mratinje, Velimir Jakić i Arsenal.
Zbog jednostavnosti i funkcionalnog razdvajanja elemenata distributivne mreže, definisane su primarna i
sekundarna srednje-naponska (SN) distributivna mreža.
Sekundarna distributivna mreža srednjeg napona je, kao veza prema mreži niskog napona, obavezni dio
svake distributivne mreže. Za razliku od nje, primarna distributivna mreža srednjeg napona kao veza između
mreže visokog napona (VN) i sekundarne distributivne mreže srednjeg napona nije nužno potrebna, jer je
moguća i sve češće se primjenjuje direktna transformacija VN/SN. Sekundarnu distributivnu mrežu čine SN
vodovi gotovo isključivo u radijalnom pogonu, vrlo često bez mogućnosti dvostranog napajanja i najčešće
bez komponenata relejne zaštite koji bi mogli da vrše selektivno isključenje djelova mreže.
Za razliku od sekundarne, u primarnoj distributivnoj mreži srednjeg napona ugrađena je relejna zaštita na
gotovo svakom elementu mreže (vodu, odnosno transformatorskoj stanici) pa je u najvećem broju slučajeva
osigurana spremnost pogona prema (n-1) kriterijumu, odnosno dvostrano napajanje transformatorskih
stanica SN/SN.
Struktura i karakteristike objekata distributivne mreže ukazuju na istorijski razvoj mreže srednjeg napona
zasnovan uglavnom na dva stepena transformacije 35/10 kV i 10/0,4 kV. U određenim područjima uglavnom
rijetko naseljenim, zastupljena je i transformacija 35/0,4 kV, kao i manji dio transformacija 35/6 kV za potrebe
industrije (vodovodna postrojenja i rudnici). No, sa porastom potrošnje električne energije takva koncepcija
distributivne mreže postepeno je postala nedovoljna, naročito u urbanim područjima sa većom gustinom
opterećenja. Provedene analize i međunarodna iskustva ukazala su na potrebu uvođenja direktne
transformacije 110/10 kV. U Crnoj Gori ovakva praksa je započeta 80-tih godina prošlog vijeka izgradnjom
TS 110/10 kV Podgorica 3 i TS 110/10 kV Podgorica 4, a u završnoj fazi je izgradnja TS 110/10 kV
Podgorica 5.
Treba istaći da razvoj distributivne mreže posljednjih godina nije u dovoljnoj mjeri usaglašen sa prostorno
planskim dokumentima, usljed čega elektrodistributivni sistem nije u stanju da adekvatno odgovori sve većim
zahtjevima potrošnje, odnosno veoma intenzivnoj gradnji, posebno u Podgorici i primorskom dijelu Crne
Gore.
Sredinom 2011. godine FC Distribuciji je organizaciono pripojena i u potpunosti inkorporirana Elektrogradnja
koja je do tada egzistirala kao poseban dio EPCG AD – Nikšić. Međutim, djelatnost elektrogradnje nije
energetska djelatnost u skladu sa Zakonom o energetici, tako da se ista tretira kao dopunska djelatnost, za
čije obavljanje treba ispuniti uslove propisane licencom za obavljanje djelatnosti distribucije električne
energije.
_____________________________________________________________________________
14
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Da se radi o dopunskoj djelatnosti upućuju i navodi iz Izvještaja o poslovanju Elektroprivrede Crne Gore za
2011. godinu da je Elektrodistribucija, pored distribucije energije u 2011. godini bila angažovana na brojnim
poslovima izgradnje, tekućeg i investicionog održavanja elektroenergetskog sistema Crne Gore i sanacije
havarijskih stanja, a vršene su rekonstrukcije dalekovoda, revitalizacije i sanacije distributivnih i prenosnih
mreža, zamjene stubova, izgradnja stubnih trafo stanica, rekonstrukcije energetskih vodova, sanacije i
remonti na raznim objektima. Vršena je i proizvodnja betonske galanterije, armirano-betonskih stubova i
betonskih nogara. Za sve navedene poslove koji ne spadaju u licenciranu djelatnost, potrebno je pribaviti
posebno odobrenje Agencije.
2.2. Sektor nafte i gasa
Predmet regulisanja u sektoru nafte i gasa u skladu sa Zakonom su djelatnosti transporta nafte naftovodima,
transport naftnih derivata produktovodima i drugi oblici transporta naftnih derivata koji nijesu uređeni
posebnim propisom, trgovina na veliko naftnim derivatima, trgovina na malo naftnim derivatima i skladištenje
nafte i naftnih derivata. Zbog nepostojanja infrastrukturnih pretpostavki u Crnoj Gori se ne obavlja, pa samim
tim nema regulacije, za djelatnost nabavke, skladištenja, prenosa, distribucije i snabdijevanja prirodnog
gasa, transporta nafte naftovodima i transporta naftnih derivata produktovodima, koje su, shodno
obavezama koje proizilaze iz Direktiva EU, našle svoje mjesto u Zakonu, jer je isti u potpunosti prilagođen
konceptu i zahtjevima sadržanim u direktivama EU u ovoj oblasti.
Na tržištu naftnih derivata u Crnoj Gori posluje 59 licenciranih subjekata od kojih se maloprodajom naftnih
derivata i tečnog naftnog gasa, preko maloprodajnih objekata – benzinskih stanica, bavi 35 subjekata,
veleprodajom 15, dok se preostalih 9 subjekta bavi isključivo komercijalnim transportom naftnih derivata i
TNG.
Najveća naftna kompanija na ovom tržištu, u privatnom vlasništvu, je Jugopetrol AD Kotor, čiji je većinski
vlasnik grčka kompanija Helenik Petroleum. Zbog vlasništva nad ključnim skladišnim kapacitetima, uloga
Jugopetrola je dominantna. Konkurencija na tržištu ovog sektora je prisutna, s obzirom da je ovaj sektor
uglavnom privatizovan, osim Montenegro Bonus DOO Cetinje, koji je u državnom vlasnistvu a koji zauzima
značajno mjesto u ovom sektoru.
Pored navedenih naftnih kompanija na tržištu naftnih derivata, prisutne su i neke velike kompanije kao INA Hrvatska, PETROL - Slovenija i LUKOIL - Rusija, koje preko svojih firmi registrovanih u Crnoj Gori
doprinose jačanju konkurencije na ovom tržištu.
Izrada propisa koji regulišu ovu oblast, kao i aktivnosti koje se vode na stvaranju pretpostavki za
organizovanijom kontrolom kvaliteta naftnih proizvoda, doprinijeće da se u ovom sektoru usluga podigne na
što viši nivo. To je, takođe, od vitalnog značaja ne samo za adekvatnu regulaciju tržišta naftnih derivata u
Crnoj Gori, već i za poboljšanje parametara u pogledu zaštite životne sredine.
2.2.1. Skladišni kapaciteti
Ukupni skladišni kapaciteti kojima raspolaže naftni sektor u Crnoj Gori na kraju 2011. godine, iznosli su
194.248 m³, što je za 1.655 m³ više u odnosu na stanje kapaciteta u 2010. godini.
3
Od ukupnog kapaciteta 125.522 m³ pripada Jugopetrolu. Skladišni kapaciteti zapremine 53.300 m (52.300
3
3
m za derivate i 1.000 m za TNG), ranije vlasništvo bivše Savezne direkcije za robne rezerve, koji su
ustupljeni na korišćenje Montenegro Bonus DOO Cetinje, ne koriste se već nekoliko godina zbog sporenja
vlasništva od strane Jugopetrola.
Preostali dio skladišnog kapaciteta od 15.426 m³ nalazi se na maloprodajnim objektima - benzinskim
stanicama i jahting servisima ostalih privrednih subjekata.
Na sledećoj slici dat je grafički prikaz skladišnih kapaciteta u naftnom sektoru:
_____________________________________________________________________________
15
Regulatorna agencija za energetiku
Montenegro
Bonus DOO
Cetinje
27%
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Ostali
privredni
subjekti
8%
Jugopetrol AD Kotor
Montenegro Bonus DOO
Cetinje
Ostali privredni subjekti
Jugopetrol AD
Kotor
65%
2.2.2. Transportni kapaciteti
Do kraja 2011. godine, Agencija je izdala 40 licenci za komercijalni transport subjektima koji raspolažu sa
ukupno 141 transportnim sredstvom za prevoz naftnih derivata i tečnog naftnog gasa (TNG), od kojih su 33
u vlasništvu Jugopetrola, dok su preostalih 108 u vlasništvu ostalih privrednih subjekata registrovanih za
transport naftnih derivata.
U toku 2011. godine u odnosu na 2010. godinu, broj transportnih sredstava je povećan za 13.
Na sledećoj slici dat je grafički prikaz transportnih kapaciteta u naftnom sektoru:
Jugopetrol AD
Kotor
24%
Jugopetrol AD Kotor
Ostali privredni subjekti
Ostali privredni
subjekti
76%
2.2.3. Prodajni kapaciteti
Na kraju 2011. godine, u Crnoj Gori je bilo ukupno 95 maloprodajnih objekata preko kojih se vrši prodaja
derivata nafte. U vlasništvu Jugopetrola je 40 objekata (37 benzinskih stanica i 3 jahting servisa), dok je
preostalih 55 u vlasništvu ostalih privrednih subjekata (53 benzinske stanice i 2 jahting servisa).
U toku 2011. godine, puštene su u rad 4 nove benzinske stanice.
_____________________________________________________________________________
16
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Na sledećoj slici dat je grafički prikaz prodajnih kapaciteta u naftnom sektoru:
Jugopetrol AD
Kotor
42%
Jugopetrol AD Kotor
Ostali privredni subjekti
Ostali privredni
subjekti
58%
3. NALAZI IZ NADZORA ENERGETSKIH SUBJEKATA
3.1. Pravno razdvajanje Elektroprivrede Crne Gore
Zakonom o energetici je utvrđeno da se djelatnost distribucije električne energije može obavljati samo u
pravnom licu nezavisnom od ostalih energetskih djelatnosti, kao i obaveza da se pravno razdvajanje
operatora izvrši u roku od godinu dana od dana stupanja na snagu Zakona, odnosno do 22. maja 2011.
godine. Takođe je propisana obaveza Agencije da prati i analizira rad i poslovanje energetskih subjekata u
odnosu na obavezu pravnog razdvajanja.
Shodno zakonskim ovlašćenjima Agencija je u martu 2011. godine izvršila neposredni nadzor Elektroprivrede
Crne Gore po ovom pitanju. Konstatovano je da se aktivnosti na razdvajanju ne sprovode očekivanom
dinamikom, te da se ne može ispoštovati Zakonom propisani rok, imajući u vidu postupak i radnje koje je
potrebno sprovesti u skladu sa ovim i drugim zakonima.
S obzirom da je proces pravnog razdvajanja Operatora distributivnog sistema iz Elektroprivrede jedan od
uslova za funkcionisanje tržišta električne energije, Agencija je u aprilu 2011. godine, naložila Elektroprivredi
da intenzivira proces razdvajanja.
Elektroprivreda je krajem aprila 2011. godine dostavila Agenciji Mapu puta za pravno razdvajanje operatora
distribucije, usvojenu od strane Odbora direktora sa Izvještajem zajedničkog radnog tima Ministarstva
ekonomije i Elektroprivrede, a nakon toga je izvršila i prezentaciju utvrđenog modela razdvajanja. Mapom
puta je predviđeno da se razdvajanje sprovede do kraja 2011. godine, kao objektivnim rokom za okončanje
postupka.
Vezano za model pravnog razdvajanja ODS, Agencija je EPCG više puta ukazala na nedostatke modela i
dala sugestije za dalje postupanje u vezi sa ovim. Posebno je ukazano na sljedeće:
- da se dodatno preispita da li se predloženim modelom obezbjeđuje realizacija svih elemenata
funkcionalnog razdvajanja, s obzirom da se predviđa da matična kompanija obavlja pravne, opšte i
poslove vođenja poslovnih knjiga i sastavljanja odvojenih finansijskih izvještaja za novoosnovano
društvo,
- da se preispita da li predloženi model obezbjeđuje pravnu nezavisnost na način propisan Zakonom,
- da se sagleda način i utvrdi organizaciona struktura, kojim će se obezbijediti efikasno poslovanje i
racionalno trošenje sredstava imajući u vidu uticaj troškova ODS na cijene i tarife koje plaćaju krajnji
kupci,
_____________________________________________________________________________
17
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
- da predloženi model ne obezbjeđuje novom subjektu nezavisnost u skladu sa Zakonom, kojim je
propisano da matična kompanija nema pravo da operatoru sistema daje uputstva za tekuće poslovanje i
odlučivanje o investicijama u sistemu kojim upravlja operator, a da uticaj na ODS može ostvariti kroz
odobravanje godišnjeg finansijskog plana i postavljem granica zaduženosti.
- da pružanje zajedničkih usluga (kadrovske usluge, finansijske, IT usluge, usluge smještaja i transporta)
od strane matične kompanije treba da bude ograničeno u cilju smanjenja problema po pitanju
konkurencije i konflikta interesa.
Agencija je, i nakon toga, u više navrata upozoravala Elektroprivredu Crne Gore na obavezu sprovođenja
pravnog razdvajanja u skladu sa Zakonom.
Elektroprivreda nije ispoštovala ni rok koji je projektovan Mapom puta, tj. nije okončala postupak pravnog
razdvajanja do kraja 2011. godine, a pravno razdvajanje nije okončano ni do sačinjavanja ovog izvještaja.
Naknadno, u aprilu 2012. godine, Elektroprivreda je dostavila Agenciji obavještenje u kojem je navela da
treba odložiti realizaciju postupka pravnog razdvajanja operatora distribucije dok se ne usaglase stavovi sa
Agencijom i razjasni situacija oko produženja zakonskog roka razdvajanja operatora distribucije. Kao razlog
za odlaganje navodi se da je Evropska komisija maja 2011. godine donijela Odluku o implementaciji
Direktive 2009/72/ EC kojom su ovlašćene ugovorne strane Energetske zajednice jugoistočne Evrope da
do 01.01.2013. godine donesu zakone, regulacije i administrativne odredbe potrebne za podržavanje ove
direktive.
Po ocjeni Agencije, pravno razdvajanje distribucije, kao mrežne djelatnosti, odnosno prirodnog monopola, je
jedan od uslova za razvoj konkurentnog tržišta električne energije, i obaveza koja je Zakonom prihvaćena na
osnovu evropskog energetskog zakonodavstva, i isti treba sprovesti bez odlaganja, na način propisan
Zakonom.
3.2. Pravno razdvajanje operatora tržišta
Vlada Crne Gore je sredinom decembra 2010. godine donijela Odluku o osnivanju društva sa ograničenom
odgovornošću ''Crnogorski operator tržišta električne energije'' Podgorica.
Aktivnosti na pravnom razdavajanju operatora tržišta su nastavljene i u 2011. godini. Vlada je u cilju
omogućavanja početka rada novoformiranog subjekata donijela sljedeća akta:
- Statut društva sa ograničenom odgovornošću ''Crnogorski operator tržišta električne energije'' Podgorica,
- Rješenje o imenovanju Odbora direktora DOO ''Crnogorski operator tržišta električne energije'' Podgorica,
od tri člana,
- Odluku o visini naknade za članove Odbora direktora DOO ''Crnogorski operator tržišta električne
energije'' Podgorica.
Crnogorski operator tržišta električne energije je 27. jula 2011. godine upisan u Centralni registar u Podgorici
i na taj način stekao status pravnog lica. Subjektu je 22. decembra 2011. godine na njegov zahtjev izdata
Licenca za djelatnost Operatora tržišta električne energije broj L-E-013.
3.3. Nadzor nad radom energetskih subjekata
Agencija je saglasno ovlašćenjima iz Zakona i u skladu sa odredbama Pravila o načinu i uslovima za
izdavanje, izmjenu i oduzimanje licenci za obavljanje energetskih djelatnosti, kroz vršenje nadzora nad
radom energetskih subjekata, pratila i kontrolisala njihov rad i poslovanje, odnosno ispunjavanje uslova
utvrđenih licencom za obavljanje djelatnosti.
U svrhu vršenja kontrole, Agencija je donijela Program vršenja nadzora nad radom energetskih subjekata u
2011. godini, kojim je utvrđena dinamika, struktura i obim kontrole po vrstama djelatnosti.
_____________________________________________________________________________
18
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
3.3.1. Elektroenergetske djelatnosti
Kontrola rada i sprovođenja obaveza propisanih licencama za obavljanje elektroenergetskih djelatnosti
vršena je kod Elektroprivrede i Crnogorskog elektroprenosnog sistema.
Elektroprivreda Crne Gore AD Nikšić
U sprovođenju nadzora nad radom Elektroprivrede Crne Gore AD Nikšić u 2011. godini Agencija je vršila
kontrolu. analizom mjesečnih, kvartalnih i godišnjih izvještaja koje je ovaj subjekat dostavljao po osnovu
obaveza propisanih licencom ili na zahtjev Agencije, kao i neposrednim nadzorom na licu mjesta.
U postupku nadzora konstatovano je da FC Distribucija radi na realizaciji programa ugradnje novih brojila,
čime će se znatno smanjiti neovlašćena potrošnja koja je konstantno prisutna i predstavlja veliki problem
posebno sa aspekta ostvarivanja gubitaka električne energije u distributivnoj mreži, odnosno troškova po
tom osnovu.
Takođe je konstatovano da se radi na pripremi pravila za funkcionisanje distributivnog sistema električne
energije i drugim podzakonskim aktima koje su u obavezi da donesu, kao što je metodologija za
utvrđivanje cijena, rokova i uslova za priključenje na distributivni sistem električne energije, metodologija
za obračunavanje i naplatu neovlašćeno preuzete električne energije, pravila za mjerenje električne
energije u distributivnom sistemu. S obzirom da se radi o aktima koje Agencija odobrava, FC Distribucija
je u više navrata dostavljala Agenciji radne tekstove navedenih akata radi davanja primjedbi i sugestija, u
cilju postizanja što većeg kvaliteta teksta.
Agencija je početkom 2012. godine odobrila metodologiju za obračunavanje i naplatu neovlašćeno
preuzete električne energije, pravila za mjerenje električne energije u distributivnom sistemu, dok su
pravila za funkcionisanje distributivnog sistema električne energije i metodologija za utvrđivanje cijena,
rokova i uslova za priključenje na distributivni sistem električne energije u postupku odobravanja kod
Agencije.
FC Distribucija nije donijela desetogodišnji plan razvoja distributivnog sistema, navodeći kao osnovni
razlog okolnost da nijesu donijeti odgovarajući prostorno planski dokumenti sa kojima plan mora biti
usklađen. Godišnji investicioni plan, koji se donosi na osnovu desetogodišnjeg plana razvoja, takođe nije
donijet u 2011. godini. Međutim, shodno Metodologiji za utvrđivanje regulatorno dozvoljenog prihoda i
cijena, ODS je kao dio dokumentacije bio obavezan da dostavi investicioni plan za period 2012-2014.
godina, pa je u toku postupka isti odobren od strane Agencije (maj 2012. godine).
Konstatovano je da u rokovima utvrđenim Zakonom nijesu urađena akta: program mjera primjene
nediskriminatornih uslova za pristup sistemu, sistem za prikupljanje podataka o kvalitetu snabdijevanja,
program mjera za otkrivanje, utvrđivanje, dokazivanje i sprječavanje neovlašćenog korišćenja električne
energije i dinamički plan zamjene brojila električne energije. O obavezi izrade ovih akata Agencija je u više
navrata upozoravala energetskog subjekta.
Kroz kontrolu rada FC Snabdijevanje Agencija se upoznala sa problemima u poslovanju ovog subjekta,
posebno vezanim za nisku naplatu potraživanja od kupaca što je negativno uticalo na ukupno finanasijsko
stanje energetskog sektora.
Kontrolom realizacije obaveza propisanih Zakonom i podzakonskim aktima konstatovano je da FC
Snabdijevanje nije donijela metodologiju za utvrđivanje tarifa snabdjevača posljednjeg izbora, program
mjera koji se odnose na podsticanje upotrebe obnovljivih izvora energije i kogeneracije i podsticanje
energetske efikasnosti. Subjekat na svojoj internet stranici ne objavljuje podatke o broju tarifnih i
kvalifikovanih kupaca kojima je bilo obustavljeno snabdijevanje, sa razlozima za obustavu snabdijevanja i
drugim podacima, kao i podatke o broju snabdijevanih kupaca, ukupnu količinu isporučene električne
energije i prosječni period te vrste snabdijevanja, odvojeno za domaćinstva i ostale kupce. O nedostacima
uočenim kroz kontrolu, subjekat je u više navrata upozoravan od strane Agencije o neophodnosti
izvršavanja obaveza propisanih Zakonom i licencom za obavljanje djelatnosti.
_____________________________________________________________________________
19
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Agencija je izvršila kontrolu po pitanju pravnog razdvajanja Operatora distributivnog sistema, i to dostignuti
stepen pravnog razdvajanja, rokove u kojima će se navedeni postupak okončati, oblik obavljanja privredne
djelatnosti budućeg Operatora distributivnog sistema, kao i druga pitanja vezana za pravno razdvajanje.
Konstatovano je da je u novembru 2010. godine formirana radna grupa sa ciljem da izvrši analizu zakona,
internih propisa EPCG, kao i direktiva EU, kako bi postupak pravnog razdvajanja bio izvršen u skladu sa
regulativom.
Pored navedenog, Agencija je u kontinuitetu u toku 2011. godine, vršila analizu podataka sadržanim u
izvještajima koje je subjekat dostavljao mjesečno, i to:
-
Izvještaj o realizaciji električne energije kod potrošaka na 110 kV, 35 kV, 10 kV i 0,4 kV, na nivou Crne
Gore i po opštinskim distribucijama,
-
Izvještaj o izvozu električne energije u sklopu kojeg se nalazi vezana trgovina i tercijarna rezerva,
-
Izvještaji o uvozu u sklopu kojeg se nalazi vezana trgovina za uvoz i havarijska energija.
Poseban vid nadzora od strane Agencije nad radom Elektroprivrede i njenog odnosa prema potrošačima je
rješavanje žalbi potrošača.
Shodno odredbama Zakona, u nadležnosti Agencije je da odlučuje po žalbama, i to:
-
na akt operatora prenosnog ili distributivnog sistema o odbijanju pristupa, odnosno priključenja na
prenosni, odnosno distributivni sistem,
-
na uslove izdate u saglasnosti za priključenje,
-
na obračun električne energije u slučajevima neovlašćene potrošnje i
-
na žalbe krajnjih kupaca u slučaju obustave isporuke električne energije,
čime je, u odnosu na Zakon o energetici iz 2003. godine, kojim je bilo propisano da osim navedenog
Agencija odlučuje o svim žalbama kupaca na odluke energetskih subjekata, kao i da rješava sporove između
energetskih subjekata, i kupaca i energetskih subjekata, znatno sužena nadležnost Agencije u ovom dijelu.
Iz tog razloga je broj predmeta u 2011. godini bio osjetno manji u odnosu na prethodnu 2010. godinu, i to za
40 %.
U 2011. godini podnijeto je ukupno 150 žalbi, pri čemu je Agencija bila nadležna za postupanje po 60 žalbi,
dok je 90 odbačeno zbog nenadležnosti.
Podnesene žalbe prema prirodi predmeta klasifikovane su u tabeli koja slijedi:
R.br.
Vrste žalbi po kojima je Agencija nadležna da odlučuje
1.
Na akt energetskog subjekta (ODS ili OPS) kojim se odbija priključenje
6
2.
Na obračun električne energije u slučajevima neovlašćene potrošnje
10
3.
Krajnjih kupaca u slučaju obustave isporuke električne energije
13
4.
Na uslove izdate u saglasnosti za priključenje
31
UKUPNO
Broj predmeta
60
Crnogorski elektroprenosni sistem AD Podgorica
U sprovođenju nadzora nad radom Crnogorskog elektroprenosnog sistema, Agencija je posebnu pažnju
posvetila:
_____________________________________________________________________________
20
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
1. Aktivnostima na smanjenju gubitaka u prenosnom sistemu, na način što je od subjekta tražila
dostavljanje ažurirane studije gubitaka, s obzirom da je postojeća urađena 2003. godine, a da je u
međuvremenu došlo do značajnih promjena u razvoju prenosnog sistema, odnosno izgradnje i
modernizacije prenosnih objekata. Do kraja 2011. godine subjekat nije dostavio traženu studiju;
2. Analizi podataka koje subjekat dostavlja u kontinuitetu, i to:
-
godišnji izvještaji o ostvarenim gubicima u prenosnom sistemu električne energije,
mjesečnih podataka o ostvarenju veličina iz Energetskog bilansa,
mjesečnih podataka o proizvodnji u elektranama i potrošnji električne energije od strane krajnjih
kupaca priključenih na prenosni sistem (KAP, Željezara i Željeznica),
o stanju brojila na prenosnim transformatorima,
izvodi iz mjesečnog ''Pregleda trafostanica i dalekovoda'', koji sadrže pogonske događaje u CGES,
koji su imali za posljedicu beznaponsko stanje određenih konzumnih područja;
3. Odobravanju Crnogorskom elektroprenosnom sistemu AD Podgorica dopunske aktivnosti – pružanje
usluge iznajmljivanja optičkih vlakana (OPGW kabal). Odlukom o odobravanju dopunske aktivnosti
Agencija je utvrdila da će prilikom odobravanja regulatornog prihoda za naredni period, u vanredne i
vanposlovne prihode uključiti 50% prihoda koji Crnogorski elektroprenosni sistem planira da ostvari po
osnovu dopunske djelatnosti;
4. Analizi Ugovora o kupoprodaji električne energije za pokrivanje gubitaka u prenosnoj mreži za period
01.04.2011.-31.03.2012. godina;
5. Agencija je u martu 2011. godine odobrila Metodologiju za utvrđivanje cijena, rokova i uslova za
priključenje na prenosni sistem električne energije. Crnogorski elektroprenosni sistem je bio obavezan
da u roku od 30 dana od donošenja odluke o odobravanju navedene metodologije pripremi posebno
uputstvo koje se odnosi na priključenje korisnika sistema na prenosni sistem kada CGES nema u
usvojenom planu predviđenu izgradnju neophodnih objekata. Subjekat do kraja 2011. godine nije donio
propisano uputstvo.
6. Planu razvoja CGES-a za period 2011 - 2020. godine koji je subjekat dostavio u julu 2011. godine na
odobravanje.Zakonom je propisano da je operator prenosnog sistema električne energije dužan da
utvrdi desetogodišnji plan razvoja prenosnog sistema u skladu sa Strategijom razvoja energetike i
Akcionim planom, odnosno planom razvoja susjednih prenosnih sistema, dok je članom 41 stav 1
tačka 1 propisano da Agencija daje saglasnost na taj plan. Uvidom u dostavljeni dokument, utvrđeno
je da desetogodišnji plan razvoja prenosnog sistema nije usklađen sa Strategijom razvoja energetike
i Akcionim planom, čije je ažuriranje u toku, zbog čega je vraćen energetskom subjektu.
Energetski subjekat nije do kraja 2011. godine dostavio usaglašeni Plan razvoja na odobravanje. Međutim,
shodno Metodologiji za utvrđivanje regulatorno dozvoljenog prihoda i cijena, OPS je kao dio dokumentacije
bio obavezan da dostavi investicioni plan za period 2012-2014. godina, pa je u toku postupka isti odobren
od strane Agencije (maj 2012. godine).
3.3.2. Djelatnosti u oblasti nafte i gasa
U 2011. godini predstavnici Agencije su obišli sjedišta licenciranih subjekata u oblasti nafte i gasa i
kontrolisali dokumentaciju koju su subjekti kao imaoci licenci dužni da posjeduju pri obavljanju licencirane
djelatnosti. Istovremeno su kontrolisani objekti u kojima se obavlja licencirana djelatnost.
Nakon izvršenih kontrola sačinjeni su izvještaji u kojima je konstatovano zatečeno stanje.
Kontrolom subjekata na licu mjesta utvrđeno je da svaku dopremu goriva prati izvještaj o kontroli kvaliteta
goriva u skladu sa Uredbom o graničnim vrijednostima sadržaja zagađujućih materija u tečnim gorivima
naftnog porijekla. Takođe je utvrđeno da subjekti, na svoju inicijativu zahtijevaju od ovlašćenih institucija
dodatno kontrolisanje kvaliteta goriva.
_____________________________________________________________________________
21
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Za utvrđene nepravilnosti, Agencija je u skladu sa Pravilima o licencama za obavljanje energetskih
djelatnosti, uputila upozorenja o kršenju licenci. Od ukupno 81 izvršene kontrole, konstatovana su kršenja
licenci kod 18 subjekata. Svi upozoreni subjekti su u roku koji im je ostavljen otklonili nepravilnosti na koje im
je ukazano.
Kršenja su se odnosila na proširenje kapaciteta za obavljanje djelatnosti bez pribavljene licence,
neposjedovanje dokumentacije vezano za zaštitu životne sredine, osposobljenost zaposlenih za rad, i
dokumentaciju o ispravnosti mjernih uređaja.
Ukupno zatečeno stanje prilikom vršenja kontrola subjekata, odnosno poštovanje uslova iz licenci, a naročito
primijenjivanje propisa koji se odnose na kontrolu kvaliteta goriva, ocijenjeno je kao zadovoljavajuće.
Praćenje ostvarenja gubitaka električne energije
Gubici električne energije su neizbježan pratilac svih energetskih procesa i predstavljaju važan tehnički
parametar mreže. Gubici su pokazatelj kvaliteta rada sistema i ekonomsko pitanje koje ukazuje na stepen
ekonomičnosti poslovanja energetskih subjekata i kvalitet obavljanja njihove djelatnosti, zbog čega se nalaze
pod stalnom pažnjom regulatora.
Utvrđivanje nivoa mrežnih gubitaka, posebno distributivnih, jedan je od ključnih problema sa kojima se
suočava Agencija u regulisanju energetskog sektora. Naime, Ustavni sud Crne Gore je, u predmetu ocjene
ustavnosti Pravilnika o tarifama za električnu energiju, donio Odluku kojom je utvrđeno da odredbe tog
pravilnika u vrijeme važenja, koje se odnose na varijabilne troškove za pokrivanje gubitaka koji nastaju u
prenosnom i distributivnom sistemu, a sastoje se od tehničkih i komercijalnih gubitaka, nijesu bile u skladu sa
Zakonom. Nakon ovakve odluke Ustavnog suda, Agencija se opredijelila da pri utvrđivanju troška za
nabavku energije za pokrivanje gubitaka uzima u obzir samo tehničke gubitke i to do nivoa stope od 9%,
utvrđene kao ciljni nivo gubitaka u distributivnom sistemu u skladu sa ranije donijetim dokumentima.
Zbog ovako utvrđenog nivoa dozvoljenih gubitaka, pred Energetskom zajednicom novembra 2011. godine,
pokrenut je postupak za rješavanje spora protiv Crne Gore povodom odluke o odobravanju regulatorno
dozvoljenog prihoda i cijena EPCG za operatora distributivnog sistema. Kao jedan od razloga za pokretanje
spora navedena je niska stopa dozvoljenih gubitaka u distributivnom sistemu.
Agencija je u skladu sa procedurom EZ dala odgovor na navode žalbe ali postupak još uvijek nije okončan.
Metodologijom za utvrđivanje regulatornog prihoda i cijena za korišćenje prenosnog sistema električne
energije propisano je da se dozvoljeni gubici u prenosnom sistemu utvrđuju na osnovu trenda ostvarenih
gubitaka u prethodne tri godine i ostvarenih investicija u tom periodu i planiranih za naredni period u cilju
smanjenja gubitaka, koje su obrazložene u Planu razvoja prenosnog sistema. Posebno treba naglasiti da
trošak gubitaka nastalih uslijed tranzita električne energije ne tereti tarife za krajnje kupce.
Metodologijom za utvrđivanje regulatornog prihoda i cijena za korišćenje distributivnog sistema električne
energije propisano je da se dozvoljeni gubici u distributivnom sistemu utvrđuju na osnovu studije gubitaka,
revidovane od strane nadležne institucije, koju je energetski subjekat dužan da dostavi uz zahtjev za
odobravanje regulatornog prihoda. Metodologijom je propisano da ukoliko subjekat ne dostavi studiju u
određenom roku, dozvoljeni gubici ne mogu biti veći od nivoa utvrđenog za tekuću godinu. Prema informaciji
dobijenoj od EPCG, studija gubitaka u distributivnom sistemu je u fazi izrade.
U Izvještaju o poslovanju EPCG za 2011. godinu prikazana je analiza ostvarenja gubitaka u prenosnoj i
distributivnoj mreži kako slijedi:
a) Gubici na prenosnoj mreži
Za pokrivanje gubitaka električne energije u prenosnoj mreži EPCG je u 2011.godini isporučila CGES-u
159,3 GWh, što čini 3,7% preuzete električne energije za potrebe ukupnog crnogorskog konzuma a što je
manje od plana za 2,7 GWh ili 1,7% , odnosno manje je za 5,1 GWh ili 3,1% u odnosu na predhodnu godinu.
_____________________________________________________________________________
22
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
b) Gubici na distributivnoj mreži
Ukupni gubici električne energije ostvareni na distributivnoj mreži u 2011.godini iznose 491,9 GWh, odnosno
19,2% preuzete električne energije iz mreže Crnogorskog elektroprenosnog sistema A.D i isti su veći od
planiranih (458 GWh) za 33,9 GWh ili 7,4%.
Ostvareni gubici električne energije od 491,9 GWh (19,2%) u 2011.godini, u odnosu na ostvarene gubitke u
2010. godini manji su za 11,0 GWh ili 2,2 %.
U narednoj tabeli dat je pregled ostvarenih gubitaka po distribucijama:
ELEKTRODISTRIBUCIJA
1
BAR
2
BIJELO POLJE
3
BUDVA
4
ŽABLJAK
5
BERANE
6
KOLAŠIN
7
KOTOR
8
MOJKOVAC
9
NIKŠIĆ
10 PLJEVLJA
11 ROŽAJE
12 TIVAT
13 PODGORICA
14 ULCINJ
15 HERCEG NOVI
16 CETINJE
UKUPNO ED
Gubici u 35kV
UKUPNO FC
Preuzeta el.
energija
kWh
193.755.983
95.353.869
199.156.017
21.078.578
98.196.731
27.691.474
132.306.909
20.149.889
256.062.954
114.182.482
34.574.491
69.970.334
916.044.134
87.547.760
177.919.724
93.526.393
2.537.517.722
26.098.235
2.563.615.957
Ostvarenje 12 mjeseci 2011. godine
Realizovana
Gubici
el. energija
kWh
kWh
163.727.289
30.028.694
75.056.417
20.297.452
178.067.835
21.088.182
15.615.124
5.463.454
78.057.178
20.139.553
21.094.324
6.597.150
106.731.907
25.575.002
16.780.905
3.368.984
195.304.681
60.758.273
94.280.088
19.902.394
29.726.117
4.848.374
63.165.961
6.804.373
748.817.994
167.226.140
72.959.396
14.588.364
144.475.124
33.444.600
67.929.897
25.596.496
2.071.790.238
465.727.484
26.098.235
2.071.790.238
491.825.719
%
15,50
21,29
10,59
25,92
20,51
23,82
19,33
16,72
23,73
17,43
14,02
9,72
18,26
16,66
18,80
27,37
18,35
1,02
19,18
Smanjenje gubitaka električne energije u 2011. godini u odnosu na prethodnu godinu je rezultat niza
preduzetih mjera i aktivnosti, od kojih su najvažnije:
- zamjena 14.279 brojila električne energije na postojećim i izmještenim mjernim mjestima potrošača
(oštećena i neispravna brojila),
- selektivno izmještanje 2.661 mjernih mjesta kod potrošača kod kojih je otkrivena neovlašćena
potrošnja,ili se posumnjalo u neovlašćeno korišćenje električne energije,kod kojih su brojila nedostupna
za očitavanje i koji ne dozvoljavaju isključenje zbog duga ili neovlašćene potrošnje,
- ciljno kontrolisano 43.860 mjernih mjesta potrošača od kojih je kod 1.246 otkrivena neovlašćena
potrošnja (korišćenje električne energije mimo mjernih uređaja i priključenje na elektroenergetsku mrežu
bez zaključenog ugovora o priključenju).
- vizuelna kontrola mjernih mjesta potrošača, logička kontrola potrošnje i povećan stepen očitanosti brojila
električne energije,
- interpolacija TS 10/0,4 kV u SN mrežu,
- poboljšanje kvaliteta održavanja i rekonstrukcija elektroenergetskih objekata.
Potrošačima kod kojih je otkriveno neovlašćeno korišćenje električne energije obračunato je 16,04 GWh.
_____________________________________________________________________________
23
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
4. INVESTICIJE U ENERGETSKOM SEKTORU
4.1. Elektroprivreda Crne Gore AD
U toku 2011 godine EPCG je investirala u sopstvenu infrastrukturu 11,79 mil.€ što je za 50,01 % manje od
ivesticionih ulaganja u 2010 godini. u kojoj je uloženo 23,6 miliona €.
U
narednoj tabeli je prikazan pregled investicionih ulaganja u 2011.godini, po funkcionalnim i
organizacionim cjelinama Elektroprivrede Crne Gore i njihovim organizacionim djelovima sa uporednim
podacima iz 2010. godine:
Red.
br.
FC i OC
1
FC PROIZVODNJA
Ulaganja u 2011.
godini
12.702.054,33
3.156.588,17
3.563.428,05
1.546.373,53
HE Piva
875.199,19
894.199,04
TE Pljevlja
704.399,09
710.124,13
HE Perucica
Zemljište-lok.ŠUMANE Ug.01/6842
zaTE
Direkcija FC Proizvodnja
2
Ulaganja u 2010.
godini
7.536.737,00
22,00
5.891,47
10.421.281,00
7.580.949,61
645,00
1.942.958,45
Bar
836.346,49
466.522,21
Bijelo Polje
229.994,31
178.624,91
Budva
724.400,04
730.766,28
Žabljak
131.493,67
47.931,08
Berane
262.485,20
62.491,57
Kolašin
26.659,94
13.022,69
Kotor
67.357,73
409.313,76
Mojkovac
79.078,28
16.791,40
Nikšić
151.588,86
189.458,80
Pljevlja
97.942,48
129.359,21
Rožaje
37.329,93
34.722,81
Tivat
74.873,78
104.392,95
4.679.348,03
1.635.459,83
Ulcinj
696.013,38
595.565,88
H: Novi
524.935,74
542.302,43
Cetinje
1.022.985,89
481.265,35
FC DISTRIBUCIJA
Direkcija FC Distribucija
Podgorica
Elektrogradnja
133.634,84
3
FC SNABDIJEVANJE
109.775,88
4
OC DIREKCIJA
EPCG - U K U P N O (1+2+3+4)
637.681,16
347.834,69
418.892,63
23.580.946,75
11.794.111,57
_____________________________________________________________________________
24
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Od ukupnih kapitalnih ulaganja u proizvodne kapacitete je investirano 3,16 mil.€ ili 26,84 %, u distributivnu
infrastrukturu 7,58 mil.€ ili 64,28 %, u idejne i razvojne projekte i izradu projektne dokumentacije 0,42 mil.€
ili 3,56 % i u osnovna sredstva Snabdijevanja 0,64 mil.€ ili 5,42 %.
Kada je u pitanju struktura investicionih ulaganja po kategoriji sredstava tokom 2011 godine u EPCG, najviše
je uloženo u opremu 5,68 mil.€ ili 48,36 %, u zemljište 1,89 mil.€ ili 16,13 %, u građevinske objekte 2,42
mil.€ ili 20,59 % dok je u ostala osnovna sredstva,opremu i alat uloženo 1,75 mil.€ ili 14,92 %.
FC Proizvodnja
Od ukupnih kapitalnih ulaganja u FC Proizvodnja u 2011 godini od ukupno 3,16 mil.€, u TE Pljevlja je
investirano 22,50 % ili 0,71 mil.€, u HE Perućicu je investirano 1,55 mil.€ ili 48,99 % , i u HE Piva je uloženo
0,89 mil.€ ili 28,33 %.
Ulaganja u gradjevinske objekte ukupno iznose 1.717.840,97 € od čega se:
- na radove sanacije injekcionih zavjesa akumulacija Slano i Krupac uloženo je 1.102.715,56 €,
- Na izradu glavnog projekta i zamjenu dijela cjevovoda i mehanizaciju brane „Maljevac“ uloženo je
287.955,63 €
- Dio ulaganja u gradjevinske objekte u HE „Piva“ odnosi se na glavni projekat adaptacije upravne zgrade i
projektnu dokumentaciju rasvjete mašinske hale i iznosi 327.169,78€
U toku 2011. godine u opremu proizvodnje uloženo je 862.034,40 € od čega je u HE Perućica za
modernizaciju elektrane, opremu za turbinsku regulaciju i nabavku vodenih pumpi investirano je 389.942,36
€ ,za ulaganje u filter postrojenja i opremu za trafostanicu Otilovići 416.996,94€, a ostali dio se odnosi na
mašinsku i elektro opremu za sve tri elektrane.
U narednoj tabeli prikazan je obim i struktura kapitalnih ulaganja u FC Proizvodnja
Rb.
Direkcija
Proizvodnje
2
HE"Perućica"
4
Oprema
Alat i mj.
instrumenti
Kanc.
namješ.
Kanc.
oprema
Ulag. na
tuđ.nekr.
O2714000
O270200002706000
O2712000
o2711000
O2710000
O2900000
0,00
0,00
0,00
1.685,47
4.206,00
0,00
5.891,47
1.102.715,56
389.942,36
21.007,25
2.622,84
30.085,52
0,00
1.546.373,53
327.169,78
55.095,10
5.510,52
1.343,58
18.974,32
486.105,74
894.199,04
287.955,63
416.996,94
447,01
184,62
4.539,93
0,00
710.124,13
1.717.840,97
862.034,40
26.964,78
5.836,51
57.805,77
486.105,74
3.156.588,17
Proizvodnja
1
3
Gradj. objekti
Hidroelektrana
Piva
Termoelektrana
Pljevlja
UKUPNO
UKUPNO
FC Distribucija
Ukupna kapitalna ulaganja u distributivnu infrastrukturu iznosila su 7,55 mil.€ i čine 64,18 % ukupnih
investiranih sredstava EPCG u 2011 godini od čega je u opremu uloženo 4.78 mil.€ ili 63,31 %, u zemljište
1,90 mil.€ ili 25,14 %, a u ostala sredstva i objekte 0,87 mil.€ ili 11,55 % od distributivnih ulaganja.
U narednoj tabeli prikazan je obim i struktura kapitalnih ulaganja u FC Distribucija
_____________________________________________________________________________
25
Regulatorna agencija za energetiku
R
b
Distribucija
Direkcija
Distribucije
Elektrodistribu
2
cija - Bar
Elektrodistribu
3
cija - Bijelo
Polje
Elektrodistribu
4
cija - Budva
Elektrodistribu
5
cija - Žabljak
Elektrodistribu
6
cija - Berane
Elektrodistribu
7
cija - Kolašin
Elektrodistribu
8
cija - Kotor
Elektrodistribu
9
cija Mojkovac
Elektrodistribu
10
cija - Nikšić
Elektrodistribu
11
cija - Pljevlja
Elektrodistribu
12
cija - Rožaje
Elektrodistribu
13
cija - Tivat
Elektrodistribu
14 cija Podgorica
Elektrodistribu
15
cija - Ulcinj
Elektrodistribu
16 cija - Herceg
Novi
Elektrodistribu
17
cija - Cetinje
Distribucija ukupno
1
Zemljišt
e
Građe
v.
objekti
1.181.6
52
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Oprema
Vozil
a
Kanc.
oprem
a
76.240
46.94
0
178.04
7
4.016
169
175
466.177
Kanc.
namj
eštaj
Alat i
mj.
instrum.
ulag.u
AMR i
prelaz.
Kon/
38.399
19.142
Nemate UKUPNO
r. ulag.
398.52
1
466.521
178.624
178.624
358.440
372.086
730.765
239
47.931
47.931
60.051
2.275
62.491
165
13.022
13.022
931
409.092
221
409.313
14.942
1.849
16.791
189.322
42
129.359
34.063
274
102.717
36.538
1.551.1
61
320.040
161.794
1.897.6
01
189.457
93
128.428
11.04
3
11.04
3
1.942.95
7
13.651
34.722
385
261
1.414
7.566
930
828
104.392
25.611
1.635.45
7
112.90
3
595.565
541.381
252
669
542.302
464.657
3.880
1.684
481.264
200.66
0
16.08
1
4.811.6
88
46.94
0
40.743
157.65
6
398.52
1
7.580.93
3
Najveća ulaganja se odnose na ulaganja u opremu za elektroenergetske objekte distributivne mreže i iznose
4.811.695,17€. Ostala ulaganja se odnose na ulaganja u brojila električne energije u cilju smanjenja
gubitaka, vozila i mehanizaciju i ostala ulaganja (kancelarijski namjestaj, alate i ostalu opremu).
U toku 2011. godine najveći dio ulaganja od 963.492,51 € u 35 kV mrežu se odnosi na izgradnju i
rekonstrukciju dalekovoda 35 kV kao i u manjem dijelu na ugradnju 35 i 10 kV ćelija u trafostanicama 35/10
kV.
U 2011. godini je nastavljena izgradnja DV 35 kV Cetinje – Podgor. Ulaganja u ovoj godini iznose cca
309.000,00€.
U toku 2011. godine izvršene su i djelimične rekonstrukcije dalekovoda: DV 35KV Ribarevine-Šćepanica
(Bijelo Polje), 35 kV DV Guke-Mataruge (Pljevlja), DV 35 KV Ponari – Virpazar i DV 35/10 KV Donja Zeta –
Ponari (Podgorica). Ulaganja u 35 kV kablovsku mrežu se odnose na izmještanje kablova 35KV Grbalj-Tivat
kao i izgradnju kablovskog voda 35KV i TS35/10 VIR-ST- MJESTO.
_____________________________________________________________________________
26
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Ulaganja u trafostanice se odnose na ulaganja u izgradnju ćelija 35kV u trafostanicama 35/10 kV Lazi,
Miločer kao i u 35 kV ćeliju u TS 110/35 kV Markovići (Budva).
Tokom 2011. godine je urađen i projekat uzemljenja neutralne tačke 35 kV u Nikšiću i projektna
dokumentacija za izgradnju trafostanica 35/10 kV: Škaljari (Kotor), Baošići (Herceg Novi), Rozino (Budva),
Breza (Kolašin) i Danilovgrad. Sprovedene su tenderske procedure i potpisani ugovori. Prema potpisanim
ugovorima ove trafostanice će biti izgrađene u 2012. godini.
U toku 2012. godine se očekuje i završetak izgradnje TS 110/10 kV Podgorica 5, koja se finansira iz kredita
KfW banke. Investitor 110 kV postrojenja i pripadajućih vodova 110 kV je CGES, dok je EPCG-FC
Distribucija investitor 10 kV postrojenja (oprema isporučena i montirana) i pripadajućih vodova 10 kV u
ukupnoj dužini od 20 km. Završetak uklapanja u 10 kV mrežu i puštanje trafostanice u rad se očekuje u prvoj
polovini 2012. godine.
U toku 2011. godine je urađen Idejni projekat i sprovedena tenderska procedura za rekonstrukciju 10 kV
postrojenja u TS 110/10 kV Podgorica 4. Početak i završetak radova na rekonstrukciji se očekuje u toku
2012. godine.
Ukupna ulaganja u opremu 10 kV u 2011. godini iznose 1.994.064,99 €.
Od ostalih investicija izdvajamo ulaganje u brojila u iznosu od 1.107.854,14€.
Krajem 2011. godine započela je zamjena klasičnih brojila sa brojilima sa daljinskim očitavanjem koji se
realizuje preko kredita EBRD (Ukupni iznos projekta je 43,5 mil €, od čega će 35 mil € biti finansirano preko
kredita EBRD koji je potpisan 25. novembra 2010.godine). U toku 2011. godine sprovedene su tenderske
procedure i potpisani ugovori za isporuku brojila, software-a i hardware-a (AMR Centar), konsultantske
usluge, ormara, modema i ostale opreme. U decembru 2011. godine izvršena je ugradnja 1000 brojila i
instaliranje AMR centra.
Ulaganja u distributivni sistem u 2011. godini, kao ni u prethodne četiri godine, nijesu ostvarivana u skladu
sa Strategijom razvoja energetike i Akcionim planom, kojima su ulaganja u distributivni sistem bila
predviđena 20 mil. € godišnje, a ostvarena su sa svega 39 % od planiranog.
Zbog niskog procenta ostvarenja investicija u prethodnom periodu distributivni sistem je u lošem stanju te su
potrebna velika ulaganja u narednom periodu.
U skladu sa Zakonom o energetici, EPCG je dostavila Agenciji Investicioni plan FC Distribucija za period
2012-2014. godina.
Polazeći od cilja da distributivna mreža bude dimenzionisana tako da u stanju raspoloživosti svih elemenata
mreže (normalni pogon), vrijednosti svih pogonskih veličina (napon, struja) bude unutar dopuštenih granica
bez obzira na nivo opterećenja, i gubici električne energije budu na nivou planiranih, Plan investicija ODS
obuhvata projekte na:
-
Izgradnji i rekonstrukciji objekata kojim će se obezbijediti propisane preformanse sistema (dostizanje
tehničkih standarda);
Izgradnji i rekonstrukciji objekata koji će omogućiti zadovoljenje planiranog rasta potrošnje;
Tehnološkim unapređenjima mreže, sa ciljem povećanja pouzdanosti i optimizacije funkcionisanja
sistema, smanjenja gubitaka, smanjenja broja težih kvarova i havarija.
Kao rezultat ulaganja ODS planira:
-
povećanje kapaciteta u cilju priključenja novih potrošača,
dostizanje tehničkih standarda i/ili poboljšanje naponskih prilika,
povećanje pouzdanosti i sigurnosti napajanja potrošača,
smanjenje gubitaka električne energije, prije svega osavremenjavanjem sistema mjerenja električne
energije.
Agencija je juna 2012. godine odobrila Investicioni plan, čime su stvorene osnovne pretpostavke za veća
ulaganja u distributivni sistem, odnosno stabilan rad i sigurno snabdijevanje kupaca električnom energijom u
budućem periodu.
_____________________________________________________________________________
27
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
FC Snabdijevanje
U FC Snabdijevanje je u 2011. godini investirano ukupno 637.681 €, od čega se pretežan dio (558.090 €)
odnosi na nematerijalna ulaganja, tj. na projekat i implementaciju billing sistema.
U narednoj tabeli prikazan je obom i struktura investiciona ulaganja u 2011 godini po kategoriji i
organizacionim djelovima:
Rb.
Snabdijevanje
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
Direkcija
Podgorica
Cetinje
Nikšić
Bar
Budva
Tivat
Kotor
Ulcinj
Herceg Novi
Bijelo Polje
Berane
Kolašin
Rožaje
Mojkovac
Žabljak
Pljevlja
UKUPNO
kanc.oprema
oprema-kanc.namještaj
Nemat.ulaganja
72.503,04
2.481,85
1.433,88
190,50
919,46
437,85
558.090,00
631.512,50
2.919,70
1.433,88
190,50
104,62
424,88
0,00
119,66
0,00
660,90
0,00
203,42
0,00
0,00
0,00
111,10
0,00
558.090,00
637.681,16
100,09
104,62
324,79
119,66
160,90
500,00
203,42
111,10
77.073,68
2.517,48
UKUPNO
OC Direkcija
U 2011. godini u investiciona ulaganja koja se odnose na Direkciju EPCG ostvarena su u iznosu od 0,42 mil.
€, a odnose se na izradu idejnih, razvojnih projekata, projektne dokumentacije, na ostala sredstva i opremu i
čine 3,56 % ukupnih investicionih ulaganja EPCG.
4.2. Crnogorski elektroprenosni sistem
U toku 2011. godine, CGES je u skladu sa Investicionim planom razvoja CGES za period 2010. - 2014.
godina, koji je odobren krajem 2010.godine, realizovao projekte kako slijedi:
1. Izgradnja TS 110/35/10 kV Kotor i dalekovoda 110 kV Tivat-Kotor je projekat koji je neophodno
realizovati kako bi se jedan od najznačajnijih turističkih centara Crne Gore povezao na prenosnu mrežu i
time značajno smanjio problem napajanja električnom energijom.
Realizacija projekta podrazumijeva:
-
Izgradnju TS 110/35 kV Kotor - Škaljari i proširenje TS Tivat novim 110 kV DV poljem Kotor
-
izgradnju dalekovoda 110 kV Tivat –Kotor – Škaljari
U 2011. godini je pokušavano aktiviranje prvobitno obezbijeđenog izvora finansiranja (kredit EIB) ali
zbog neriješenih odnosa sa EPCG koja je bila nosilac kredita, nije bilo moguće realizovati planirani način
finansiranja Projekta. Donešena je investiciona odluka o finansiranju projekta iz sopstvenih sredstava
CGES-a kao i odluka da se Projekat realizuje po principu ″ključ u ruke″. Završena je i priprema tehničkih
specifikacija za izgradnju dalekovoda i TS Kotor. U cilju obezbjeđenja uslova za nezavisno izvođenje
radova i pribavljanje građevinskih dozvole izvršena je parcelacija zemljiišta za TS Kotor i zemljište za
110 kV postrojenje otkupljeno od EPCG. Za nabavku opreme i izvođenje radova u TS Tivat (DV polje
Kotor) je sklopljen ugovor, izvršeni građevinski dio elektromontažnih radova. Zbog problema nabavke
mjernih transformatora kod proizvođača opreme radovi nisu kompletirani.
_____________________________________________________________________________
28
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
2. Proširenje TS 220/110/35kV Mojkovac i priključak na dalekovod 220kV Podgorica 1-Pljevlja 2 po
principu ulaz-izlaz podrazumijeva:
- Rekonstrukciju TS Mojkovac,
- Izgradnju priključnog dalekovoda 220 kV,
- Izgradnju raspleta 110 kV dalekovoda B.Polje- Mojkovac i Kolašin-Mojkovac,
- Ugradnju novog energetskog transformatora 110/35 kV sa pripadajućim poljima.
U 2011.god. završena je izrada i revizija Glavnog projekta za prve tri komponente. Pribavljene su sve
potrebne saglasnosti za realizaciju projekta. Obavljen je dio aktivnosti na pripremi terena za proširenje
TS Mojkovac. Vođene su aktivnosti na rješavanju imovinsko pravnih odnosa (eksproprijacija/otkup
zemljišta za stubna mjesta).
3. Proširenje TS 110/35 kV Andrijevica i priključak na DV 110 kV EVP Trebješica-Berane po principu
ulaz-izlaz podrazumijeva proširenje TS Andrijevica (novi energetski transformator i novo 110 kV DV
polje) i izgradnju DV 110 kV u dužini od 1,6 km.
U toku 2011.god. izvršena je isporuka nedostajućeg dijela opreme, izvedeni svi radovi i sve komponente
projekta puštene u pogon.
4. Izgradnja TS 110/10 kV Podgorica 5, sa uklapanjem u mrežu 110 kV realizuje se radi rješavanja
radijalnog napajanja TS Podgorica 3 i obezbjeđenja uslova za napajanje brzo rastućeg konzuma
Podgorice i obuhvata:
- izgradnju nove TS 110/10(20) kV Podgorica 5 (110 kV postrojenje završeno 2010. godine),
- izgradnja novog dvostrukog dalekovoda 110 kV Podgorica 5 –KAP I (radovi završeni 2010),
- izgradnja 110 kV kabla TS Podgorica 5 – TS Podgorica 3, sa proširenjem TS 110/35 kV Podgorica
3.
U toku 2011.god. su realizovane aktivnosti vezane za tehnički prijem i pribavljanje upotrebne dozvole za
DV 110 kV Podgorica 5-KAP vod I (upotrebna dozvola pribavljena u julu 2011). Takođe su vođene
aktivnosti vezane za tehnički pregled TS Podgorica 5 (pregled Komisija i otklanjanje primjedbi).
Pribavljena je građevinska dozvola i oko 90% završeni radovi na proširenju TS Podgorica 3. Rješavani
imovinsko-pravni odnosi za trasu kabla 110 kV Podgorica 3-Podgorica 5 i predat zahtjev za izdavanje
građevinske dozvole.
5. Izgradnja i proširenje TK sistema (OPGW+TK) realizuje se od 2007.god. radi povećanja efikasnosti i
pouzdanosti energetskog sistema u Crnoj Gori kroz veću sigurnost snabdijevanja i bolju integraciju na
regionalnim tržištima.
U 2011.god. izvršeno je:
nabavka, ugradnja, ispitivanje i puštanje u rad TK opreme prema planu-19 objekata (osim u TS
Kotor što je planirano u okviru realizacije projekta izgradnje te trafostanice),
- Izrada glavnih projekata zamjene postojećeg zaštitnog užeta sa OPGW i objava tendera za nabavku
opreme za 6 dalekovoda,
- Nabavka opreme i zamjena užeta na 2 dalekovoda,
-
Postavljanje podzemnog optičkog kabla na relaciji NDC Podgorica – TS Podgorica 4 i završetak za
optičke razdjelnike sa potrebnim mjerenjima,
Izrada i revizija projekta za nadgledanje optičke mreže.
Vođene su aktivnosti na:
-
izradi idejnih projekata sa tehno-ekonomskim analizama rekonstrukcije na 3 dalekovoda,
izradi tendera za nabavku sistema za nadgledanja optičke mreže
izradi tendera za izbor ponuđača za ugradnju OPGW,
Usaglašavanje tehničkih specifikacija za proširenje TK opreme za 4 nova čvorišta i potrebnu
rekonfiguraciju za uključenje u postojeću mrežu.
6. Uvođenje DV 400 kV Podgorica 2-Trebinje u TS Lastva po principu ulaz-izlaz (Lastva-Čevo)
podrazumijeva izgradnju DV 2x400 kV Lastva-Trebinje i Lastva-Pljevlja i DV 400 kV Lastva-Podgorica
dionice Lastva-Čevo.
_____________________________________________________________________________
29
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
U 2011.god.Vlada je donijela Detaljni prostorni plan za izgradnju DV 400 kV Lastva-Čevo-Pljevlja i TS
Lastva što je bio preduslov za dalje aktivnosti. Vođene su aktivnosti na izradi idejnog projekta i isti je
pripremljen oko 90% (Najveći dio aktivnosti finansiran iz donacija).
Raspisan je tender i izvršen izbor najpovoljnijeg ponuđača za isporuku potrebne količine izolatora
(isporuka i uplata 2012.god.)
7. Izgradnja TS 400/110/35 kV Lastva podrazumijeva izgradnju nove TS 400/110/35 kV Lastva kao i
proširenje TS 400/220/110 kV Pljevlja 2 (izgradnja novog 400 kV DV polja Lastva).
U 2011.god. su vođene aktivnosti na izradi idejnog projekta-elektro dio (završeno oko 90%), izrađen
elaborat eksproprijacije zemljišta, procjena vrijednosti zemljišta i započet postupak rješavanja imovinskopravnih odnosa. Objavljen je tender za izradu idejnog projekta za građevinski dio TS Lastva kao i tender
za nabavku dva energetska transformatora 400/110 kV, 300 MVA.
8. Izgradnja DV 400 kV Lastva-Pljevlja (Čevo-Pljevlja) podrazumijeva izgradnju DV 400 kV LastvaPljevlja na dionici od Čeva do Pljevalja. Dionica dalekovoda od Lastve do Čeva je zbog lakše
organizacije i praćenja realizacije uključena u projekat. IPI006a.
Dalekovod će biti izgrađen kao jednosistemski osim dionice Brezna-Kosanica gdje će biti DV 400 kV
Lastva-Pljevlja +DV 110 kV Brezna -Žabljak odnosno i DV 400 kV Lastva-Pljevlja +DV 110 kV PljevljaŽabljak.
U 2011.god je određena trasa dalekovoda.
9. Izgradnja dalekovoda 400 kV DV Pljevlja 2-Višegrad podrazumijeva:
-
izgradnju novog 400 kV DV Pljevlja – Višegrad (granica)
izgradnju novog 400 kV dalekovodnog polja u TS 400/220/110 kV Pljevlja
Realizacija Projekta je uslovljena prethodnim dogovorom sa TSO Bosne i Hercegovine. U 2011.god.
nijesu vođene aktivnovnosti.
10. Rekonstrukcija TS 110/35 kV Nikšić obuhvata sanaciju armirano-betonskih portala, koji nijesu sanirani
ili mijenjani od izgradnje TS Nikšić-1955.god. pa je u cilju poboljšanja pogonske sigurnosti trafostanice to
neophodno izvršiti. Realizacija sanacije je otežana ali i uslovljena činjenicom da je TS Nikšić jedina
napojna tačka na 110 kV naponskom nivou na području Nikšića.
U 2011.god. su vođene aktivnosti oko pripreme projektnog zadatka.
11. Izmještanje dalekovoda 110 kV Nikšić-Bileća iz rejona Dragove Luke podrazumijeva izgradnju nove
dionice DV 110 kV Nikšić-Bileća od st.br. 159 do st.br.175 kako bi se van pogona stavila postojeća
dionica koja prolazi kroz naselje Dragova Luka a koja zbog velikog broja novoizgrađenih stambenih
objekata nije u skladu sa važećim pravilnikom što za posljedicu ima smanjenu pogonsku sigurnost
dalekovoda.
U 2011.god. je sklopljen ugovor za realizaciju Projekta po principu″ ključ u ruke″ (uplaćen avans),
započete aktivnosti na izradi Glavnog projekta i rješavanju prava vlasništva na zemljištu za stubna
mjesta.
12. Rekonstrukcija postrojenja (nabavka rastavljača 110 kV i 220 kV, prekidača i potpornih izolatora
400 kV) obuhvata nabavku opreme, izradu projektne dokumentacije i ugradnju opreme u:
- TS Podgorica 2 ( zamjena prekidača 400 kV)
- TS Nikšić( zamjena rastavljača 110 kV) i
- TS Podgorica 1 ( zamjena rastavljača 110 i 220 kV)
U 2011.god. je nabavljena sva oprema i započete aktivnosti na pripremi tendera za odabir projektanta i
izvođača radova na zamjeni predmetne opreme.
13. Rekonstrukcija TS 220/110/35 kV Podgorica 1 realizuje se u cilju povećanja kapaciteta i pogonske
sigurnosti.
Realizacija projekta obuhvata:
_____________________________________________________________________________
30
Regulatorna agencija za energetiku
-
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Nabavku transformatora 220/110 kV, 150 MVA i
Izradu projektne dokumentacije
U 2011.god. je pripremljena tehnička i tenderska dokumentacija, sklopljen ugovor za isporuku
transformatora (uplaćen avans).
14. Rekonstrukcija 110 kv dalekovoda se realizuje u sklopu Projekta izgradnje i proširenja
telekomunikacionog sistema.
U 2011.godini odabrani su najpovoljniji ponuđači koji su počeli sa radom na izradi idejnih projekata sa
tehno-ekonomskim analizama rekonstrukcije na DV 110 kV Podgorica-Danilovgrad-Perućica i DV 110
kV Nikšić-Bileća, dionica Nikšić-Vilusi.
15. Izgradnja TS 110/35/10 kV Zeta i DV 110 kV Podgorica 5-Golubovci je projekat koji je potrebno
realizovati zbog porasta konzuma uslijed povećanja broja domaćinstava i preduzeća koja se bave malim
preduzetništvom, kao i zbog činjenice da je postojeća 35 kv mreža sa koje se predmetno konzumno
područje napaja u veoma lošem stanju zbog starosti opreme.
Realizacija projekta obuhvata:
- izgradnju TS 110/35/10 kV Zeta - postrojenja 110 kV i ugradnja transformatora 2x20 MVA, (35 i 10 kV
postrojenje je obaveza EPCG),
- Izgradnja dalekovoda 110 kV Podgorica 5 –Zeta (Golubovci)
U toku 2011.god. je pripremljen projektni zadatak za izradu idejnih projekata i odabran projektant za
izradu idejnog projekta za dalekovod.
16. Izgradnja DV 110 kv Podgorica 1-Smokovac podrazumijeva izgradnju dalekovoda od TS Podgorica 1
do Smokovca.
U toku 2011.god. određena je trasa dalekovoda i ista unešena u nacrte prostorno planskih dokumenata
Glavnog grada.
17. Izgradnja TS 110/10 kV Nikšić 2 (Kličevo) i njeno povezivanje na 110 kV mrežu, zbog potrebe za
poboljšanjem napajanja konzumnog područja Nikšića, koju je neophodno realizovati kako bi se
pored poboljšanja kvaliteta napajanja Nikšića, preko već izgrađenog DV 110 (35) kV Kličevo-Brezna
omogućilo priključenje vjetro elektrana na Krnovu na TS Brezna.
Realizacija projekta obuhvata:
-
Izgradnju TS 110/10 kV, 110 kV postrojenje (10 kV postrojenje je obaveza EPCG),
Izgradnju 110 kV kabla od postojeće TS Nikšić do novoizgrađene TS Kličevo.
U 2011.god. je sačinjen projektni zadatak za izradu idejnog projekta za TS 110/10 kV Nikšić 2 (Kličevo) i
sklopljen ugovor za izradu idejnog projekta.
18. Izgradnja TS 110/35 kV Kolašin obuhvata Izradu projektne dokumentacije, rješavanje prava vlasništva
na zemljištu za 110 kV postrojenje, nabavku opreme i izgradnju 110 kV postrojenja uz prethodni
dogovor sa EPCG.
U 2011.god. nijesu vođene aktivnosti na realizaciji Projekta.
19. Izgradnja dalekovoda 110 kV Virpazar-Ulcinj je projekat koji je potrebno realizovati kako bi se s jedne
strane obezbijedilo dvostrano napajanje TS Ulcinj, a sa druge omogućilo priključenje vjetroelektrana čija
je izgradnja planirana na lokalitetu Možura.
Realizacija projekta obuhvata:
-
Izgradnju DV 110 kV Virpazar-Ulcinj,
Izgradnju 110 kV DV polja u TS Ulcinj i TS Virpazar.
U 2011.god. je sa odabranim ponuđačem za određivanje trase dalekovoda sklopljen ugovor i započete
aktivnosti na realizaciji ugovora.
_____________________________________________________________________________
31
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
20. Nabavka i implementacija softvera za projektovanje
U 2011.godini je za realizaciju ovog projekta raspisan tender za nabavku 2 softvera. Sklopljen je ugovor
za nabavku jednog softvera dok za drugi nije bilo ponuđača.
21. Rekonstrukcija TS 110/35 kV Tivat podrazumijeva izradu tehničke dokumentacije (tehničke
specifikacije za nabavku transformatora i projekat ugradnje), nabavku i montažu transformatora.
Sve aktivnosti na realizaciji Projekta su realizovane u 2011.god.
22. Rekonstrukcija sistema zaštita postrojenja i opreme
podrazumijeva:
ugradnjom novih zaštita 400 kV
- zamjenu 400 kV zaštita u svim poljima osim 400 kV DV polja Tirana i Ribarevine koji su zamijenjeni
2009/2010.god.
U 2011.god. je sklopljen ugovor za nabavku i ugradnju zaštita, uplaćen avans i isporučen i ugrađen dio
opreme.
23. Rekonstrukcija postrojenja 110kV i 400 kV obuhvata nabavku opreme, izradu projektne
dokumentacije i izvođenje elektromontažnih i građevinskih radova u TS Bar, Herceg Novi, Podgorica 4,
Mojkovac i TS Pljevlja 1.
U 2011.godini je realizovana nabavka potrebne opreme.
24. Nabavka i ugradnja mjernih transformatora obuhvata nabavku i ugradnju strujnih i naponskih mjernih
transformatora 400 kV, 220 kV, 110 kV i 35 kV.
U 2011.godini je odabran isporučilac mjernih transformatora.
25. Nabavka i ugradnja lokalnih SCADA za TS Pljevlja 2 i TS Podgorica 1
U toku 2011.god. odabran je najpovoljniji ponuđač za realizaciju Projekta. Dio projekta u TS Pljevlja 2 je
kompletno završen a dio projekta koji se odnosi na TS Podgorica 2 je u završnoj fazi.
26. Neophodna ulaganja u hardver i softver za re-implementaciju FMIS-Data Code-a
U 2011.god. je nastavljena implementacija novog FMIS sistema odabranog izvođača.
27. Ulaganje u EES softver i hardver (prva i druga faza)
U toku 2011.god. sproveden je postupak javne nabavke i odabran najpovoljniji ponuđač za realizaciju
Projekta.
28. Nabavka digitalizovane sinoptičke table podrazumijeva zamjenu stare analogne sinopticne table u
NDC-u, modernom digitalnom sinoptickom tablom
U toku 2011.god. je pripremljena tehnička specifikacija i tenderska dokumentacija i raspisan tender za
odabir najpovoljnijeg ponuđača
29. Implementacia rezervnog dispečerskog centra
U toku 2011.god. su vođene aktivnosti na pripremi projektnih rješenja za prostorije rezervnog
dispečerskog centra.
30. Ulaganje u sistem besprekidnog napajanja (SBN) u NDC i objektima CGES-a
U 2011.god.ulaganja u sistem besprekidnog napajanja u NDC I objekte CGES-a su realizovana u
potpunosti u skladu sa planom.
_____________________________________________________________________________
32
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
31. Nabavka baterija za NDC i trafostanice CGES-a
Za 2011.god. je planirana i u potpunosti realizovana nabavka akumulatorskih baterija za NDC I TS
Podgorica 2, Pljevlja 2 i Ribarevine.
32. Rekonstrukcija TS 110/35 kV Pljevlja1 projekta podrazumijeva izgradnju spojnog polja kako bi se
obezbijedio prelazak sa sistema na sistem bez beznaponske pauze, izgradnju mjernog polja i zamjenu
dotrajale VN opreme.
U 2011.god. su vođene aktivnosti na pripremi tehničke dokumentacije za realizaciju Projekta.
33. Rekonstrukcija DV 220 kV Podgorica 1-Pljevlja 2 podrazumijeva pripremu tehničkih specifikacija,
projektovanje i realizaciju rekonstrukcije dionice Podgorica-B.Polje.
U toku 2011. godine pripreman je projektni zadatak za izradu idejnog projekta rekonstrukcije.
U narednoj tabeli dat je pregled projekata sa vrijednostima realizovanim u 2011. godini:
_____________________________________________________________________________
33
Regulatorna agencija za energetiku
R.b.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
PROJEKTI
Izgradnja TS 110/35/10kV Kotor (Škaljari) i 110kV DV Tivat-Kotor
Proširenje TS 220/110/35kV Mojkovac i priključak na 220kV DV
Podgorica1-Pljevlja2 po principu ,,ulaz-izlaz''
Proširenje TS 110/35kV Andrijevica i priključak na 110kV DV EVP
Trebješica-Berane po principu ,,ulaz-izlaz''
Izgradnja TS 110/10kV Podgorica5 i priključenje na 110 kV mrežu
Projekat izgradnje TK sistema (OPGW+TK)
Skretanje 400 kV DV Podgorica 2-Trebinje i ulaz-izlaz na Lastvu
(LASTVA-ČEVO)
Izgradnja TS 400/110 kV Lastva
Izgradnja 400 kV DV Lastva - Pljevlja (ČEVO-PLJEVLJA)
Izgradnja 400kV DV Pljevlja2-Višegrad
Revitalizacija TS 110/35kV Nikšić (sanacija betonskih portala)
Izmiještanje 110 kV DV Nikšić-Bileća iz Dragove Luke
Rekonstrukcija postrojenja (nabavka 110kV, 220kV i 400 kV
rastavljača; tri 400 kV prekidača; 400 kV potpornih izolatora; izrada
tenderske dokumentacije i ugradnja)
Rekonstrukcija TS Podgorica1 (nabavka, izrada tenderske
dokumentacije i ugradnja transformatora 220/110kV, 150MVA)
Rekonstrukcija 110 kV dalekovoda
Izgradnja TS 110/x kV Zeta + antena 110kV DV Podgorica5-Zeta
(Golubovci)
Izgradnja 110 kV Podgorica 1-Smokovac
Izgradnja TS 110/35kV Nikšić (Kli?evo) i priključni dalekovodovi
IzgradnjaTS 110/35 kV Kolašin (Drijenak)
Izgradnja110kV DV Virpazar-Ulcinj
Nabavka i implementacija softvera za projektovanje
Rekonstrukcija TS Tivat-nabavka i montaža energetskog
transformatora
Rekonstrukcija sistema zaštita 400 kV
Rekonstrukcija postrojenja (nabavka 110 kV i 400 kV prekidača i
rastavljača, izrada tenderske dokumentacije i ugradnja)
Nabavka i ugradnja mjernih transformatora 400 kV, 220 kV, 110 kV i 35
kV
Nabavka i ugradnja lokalnih SCADA u TS Podgorica 1 i TS Pljevlja 2
Hardver i softver za re-implementaciju informacionog sistema
finansijskog upravljanja (FMIS) - DataCode
ETS Hardver i softver (prva i druga faza)
Digitalizacija sinoptičke table, oprema i radovi za uključenje novih i
rekonstruisanih TS u sistem daljinskog upravljanja i nadzora iz NDC
Pripremni radovi za rezervni dispečerski centar u zgradi CGES-a
Investiranje u SBN U zgradi NDC i objektima CGES-a
Nabavka baterija za objekte CGES-a
Izgradnja spojnog polja u TS 110/35kV Pljevlja1
Revitalizacija 220kV DV Podgorica1 - Pljevlja2 (dionica Podgorica1 Bijelo Polje)
UKUPNO
realizovano u
2011. godini
(x1000 €)
360
22
220
1435
976
2
9
0
0
0
158
1.148
453
0
0
0
0
0
0
0
538
134
242
0
46
7
0
0
0
30
57
0
0
5.837
_____________________________________________________________________________
34
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
CGES je shodno obavezi propisanoj Zakonom, dostavio Agenciji na odobravanje ''Investicioni plan za period
2012-2014. godina'' koji je detaljno prikazao razvoj prenosne infrastrukture, jasno prikazao investicije koje su
uslov za valorizaciju energetskog potencijala, posebno u dijelu obnovljivih izvora električne energije i
poboljšanja regionalnog napajanja električnom energijom u Crnoj Gori, kao i intenzivniji razvoj lokalnog i
regionalnog tržišta sa ciljem povezivanja sa evropskim tržištima električne energije. Agencija je početkom
juna 2012. godine odobrila Investicioni plan CGES za period 2012-2014. godina.
4.3.
Rudnik uglja AD Pljevlja
Prema Predlogu Izvještaja o radu i poslovanju Rudnika uglja Pljevlja za 2011. godinu, koji je Odbor direktora
Rudnika utvrdio krajem aprila. 2012. godine, realizacija investicija u 2011. godini odvijala se u skladu sa
Biznis planom Rudnika za 2011.godinu i Operativnim planom rada Sektora za razvoj i investicije za
2011.godinu.
Realizovani investicioni radovi i aktivnosti u okviru rada Sektora za razvoj i investicije dati su u narednoj
tabeli:
Realizacija investicionog programa za RUP u 2011.godini
Red
br.
VRSTA RADOVA I ULAGANJA
I
Projektovanje (€)
II
Istražno-geološki radovi
VRIJEDNOST
67.650,00
Sopstvena režija
III-A
Investicioni radovi (€)
5.326.674,76
III-B
Nabavka rudarske mehanizacije i opreme
(isporučena u 2011.godini) (€)
8.377.566,00
UKUPNO
13.771.890,76
5. FINANSIJSKO POSLOVANJE ENERGETSKIH SUBJEKATA
U 2011. GODINI
5.1.
Odobreni troškovi i regulatorni prihod u 2011.godini
Prihodi elektroenergetskih kompanija za 2011.godinu odobreni su po osnovu dvije odluke. Naime, Agencija
je za period 01.01.2011.-31.03.2011.godine utvrdila privremene cijene i tarife identične cijenama koje su
važile u 2010.godini, nakon čega je odlukom o regulatorno dozvoljenom prihodu od 02.03.2011.godine
odobrila regulatorno dozvoljeni prihod, Javnom snabdjevaču, koji se transponuje u cijene, tarife i naknade
za period 01.04.2011-31.03.2012.godine.
Struktura troškova i regulatorno dozvoljenog prihoda, za djelatnosti prenosa, distribucije i javnog
snabdjevača uključujući električnu energiju za isporuku kupcima i za pokrivanje dozvoljenih gubitaka u
prenosnom i distributivnom sistemu, prikazani su u sljedećoj tabeli:
_____________________________________________________________________________
35
Regulatorna agencija za energetiku
r.b.
2011. godina
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
odobreno odlukom
za period
01.01.201131.03.2011.godine*
odobreno
odlukom
01.04.201131.03.2012.**
struktura
odobrenih
troskova u
odnosu na
RDP
odobreni prihod
za kalendarsku
2011,god. po
obje odluke
odobreno
1
opex
34.367.602,25
2
rezervisanja
2.445.728,00
3
amortizacija
9.368.755,50
I
ukupno ( 1+2+3)
4
I+4
135.065.705,78
169.433.308,03
76,23
2.445.728,00
1,10
16.114.643,25
25.483.398,75
11,47
46.182.085,75
151.180.349,03
197.362.434,78
povrat
10.887.567,25
14.010.778,50
24.898.345,75
11,20
odobreni RDP za
navedeni period
57.069.653,00
165.191.127,53
222.260.780,53
100,00
* navedenom odlukom odobrene cu cijene i tarife a ne i regulatorno dozvoljeni prihod. Budući da su cijene
iste kao u 2010.godini, pretpostavka je da je odobreni prihod na nivou odobrenog za 2010.godinu u iznosu
od 228.278.612,00€, odnosno proporcionalni iznos za tri mjeseca
** proporcija prihoda za devet mjeseci iz godišnjeg prihoda od 220.254.836,70€
U strukturi regulatorno dozvoljenog prihoda učešće operativnih troškova je oko 76,23%, dok je učešće
kapitalnih troškova (CAPEX) oko 22,67%.
5.2.
Odobrene cijene po kategorijama kupaca
Kako je navedeno u prethodnom poglavlju u periodu januar - mart 2011.godine važile su privremene cijene
koje su date u narednoj tabeli:
Odobreno
01.01 31.03.2011
c€/kWh
Odobreno
01.04 31.12.2011
c€/kWh
2011. godina
- KAP
3,97
4,02
4,12
- ŽNK
4,03
3,93
4,40
- ŽCG
- TE Pljevlja - sopstvena
potrošnja
- 35 kV
4,70
4,55
5,13
4,15
4,69
4,83
4,69
4,93
- 10 kV
5,99
6,01
6,20
- 0,4kV I stepen
10,93
8,83
9,76
- 0,4kV II stepen
10,75
7,19
8,20
- Domaćinstva dvotarifna
7,40
7,19
7,27
- Domaćinstva jednotarifna
8,03
7,45
7,74
Cijene u 2011. godini
Ostvareno
c€/kWh
_____________________________________________________________________________
36
Regulatorna agencija za energetiku
5.3.
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Poslovanje Elektroprivrede Crne Gore
Elektroprivreda Crne Gore je akcionarsko društvo sa sljedećom vlasničkom strukturom: Država Crna Gora
55% akcija, italijanska kompanija A2A S.p.A. 43,70% i manjinski akcionari 1,3%. EPCG je u poslovnoj
2011.godini iskazala neto gubitak u iznosu od 66 miliona €.
a) Rezultat poslovanja u 2011.godini
U 2011.godini ostvarena je proizvodnja energije od 2.656,13 GWh, što je za 1.365,20 GWh odnosno 34%
manje od proizvodnje u 2010.godini i za 450,9 GWh ili 14,5% manje od plana za 2011. godinu.
Ukupna potrošnja električne energije u Crnoj Gori iznosila je 4.217,60 GWh, što je u odnosu na plan manje
za 285,4 GWh ili 6,3%, a u odnosu na ostvarenje iz prethodne godine više za 195,9 GWh ili 4,9%.
Gubici električne energije na distributivnoj mreži iznosili su 491,9 GWh, što je za 33,9 GWh ili 7,4% više od
plana, odnosno za 11 GWh ili 2,2 % manje od prošlogodišnjeg iznosa (distributivni gubici iznose 19,20% od
preuzete električne energije iz mreže Crnogorskog elektroprenosnog sistema AD i malih HE).
Poslovanje Elektroprivrede Crne Gore AD Nikšić u toku 2011. godine karakterisalo je sledeće:
-
visoki troškovi uvoza zbog energetskog deficita, uvozne zavisnosti i visokih tržišnih cijena uvezene
električne energije;
znatno povećani troškovi uglja zbog isforsirane proizvodnje skuplje električne energije u TE “Pljevlja”;
gubici u distributivnoj mreži veći od planiranih, iako su evidentno manji u odnosu na ostvarene u 2010
godini;
nedovoljan stepen naplate;
nepovoljan ekonomski ambijent sa niskim nivoom privredne aktivnosti i životnog standarda koji su
uslovili izraženu nelikvidnost u privredi i ukupnom društvu kao npr. stalno odstupanje od planirane
potrošnje od strane Željezare Nikšić;
izuzetno nepovoljna hidrološka situacija u većem dijelu godine koja je rezultirala značajnim smanjenjem
proizvodnje hidroelektrana u odnosu na plan izuzev prva tri mjeseca godine;
izraženi manjak električne energije u drugoj polovini godine u cijelom regionu, što je rezultiralo enormnim
povećanjem cijena na tržištu električne energije koje je dostupno EPCG;
ostvareni su izrazito negativni efekti po osnovu razmjene električne energije sa EPS-om po ugovoru o
DPTS;
visok nivo rezervisanja potraživanja od kupaca koja su nastala zbog sve izraženijeg rizika i
nemogućnosti naplate istih od direktnih i distributivnih potrošača koje EPCG snabdijeva električnom
energijom.
EPCG sastavlja finanisijske iskaze kao jedinstveno pravno lice, i pored toga što ima tri funkcionalne cjeline,
FC Proizvodnja, FC Distribucija i FC Snabdijevanje i dvije organizacione cjeline OC Direkcija društva i OC
Elektrogradnja, što nije u skladu ni sa novim ni sa prethodnim Zakonom o energetici, kojima je utvrđeno da
fukcionalno razdvajanje treba da obuhvati razdvajanje računa, upravljanja i informacija. Osim toga, EPCG je
u toku 2011.godine organizacionu cjelinu Elektrogradnja pripojila funkcionalnoj cjelini Distribucija iako se radi
o neenergetskoj djelatnosti i na taj način se još više udaljila od zakonski utvrđene obaveze za razdvajanje
djelatnosti.
Nepotpuno sprovedeno funkcionalno razdvajanje onemogućava Agenciju da na adekvatan način obavlja
funkciju nadzora nad radom licenciranih djelatnosti, a negativno se odražava i na postupak sprovođenja
pravnog razdvajanja operatora distributivnog sistema, kako je već navedeno u ovom izvještaju.
U 2011.godini Elektroprivreda je ostvarila ukupan prihod u iznosu od 267mil€, a ukupan rashod u iznosu od
338mil €.
Porez na dobit od 3,85 mil€ je iskazan kao pozitivna obračunska kategorija tekućeg dijela odloženog poreza
koja uvećava rezultat poslovanja.
_____________________________________________________________________________
37
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Ostvareni ukupni prihodi u 2011. godini, na nivou Društva, su za 11,80% manji a ostvareni ukupni rashodi
veći za 17,57% u odnosu na ostvarenje iz 2010.godine.
Pregled ukupnih prihoda dat je u narednoj tabeli:
R.br.
1.
2.
3.
4.
PRIHODI
Prihodi od prodaje
Prihodi od aktiviranja ucinaka I robe
Ostali poslovni prihodi
Ostali prihodi
Ukupno
Struktura
u%
2011
Odstupanje
u %
ost.11/ost.10
Ostvarenje
Ostvarenje
1-12. 2011
1-12. 2010
258.862.272
1.665.414
745.960
5.885.593
293.159.886
1.762.223
1.811.981
6.176.013
96,89
0,62
0,28
2,20
88,30
94,51
41,17
95,30
267.159.238
302.910.103
100,00
88,20
Pregled ukupnih rashoda dat je u narednoj tabeli:
R.br.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
Ostvarenje
Ostvarenje
1-12. 2011
1-12. 2010
RASHODI
Struktura
u%
Odstupanje
u%
ost.11/ost.1
2011
0
31,15
141,17
16,98
104,17
Nabavna vrijednost prodate robe
Troškovi materijala
Troškovi zarada,nakn.zarada i ostali
licni rashodi
Troškovi amortizacije i rezervisanja
Ostali poslovni rashodi
Ostali rashodi
105.150.301
57.327.565
74.485.209
55.030.898
51.384.327
54.633.180
15,22
94,05
36.486.004
50.567.794
48.770.724
10,81
14,98
14,45
88,55
99,52
251,50
Ukupno
349.686.714
103,59
118,31
Finasijski prihodi/rashodi-neto
-12.128.444
41.205.666
50.812.959
19.392.012
295.559.92
4
-8.438.219
287.121.70
6
-3,59
143,73
100,00
117,57
Ukupno
337.558.271
Povećanje rashoda u odnosu na prošlu godinu uzrokovano je povećanim troškovima uvoza i povećanim
rezervisanjima potraživanja.
Pregled fakturisane sa PDV-om i naplaćene realizacije dat je u tabeli koja slijedi:
R.b.
Grupa potrošača
1
2
1
direktni potrošači
2
distributivni potrošači
2.1.
- domacinstva
2.2.
- ostali potrosaci
1+2
UKUPNO
Fakturisano u
2011.g.
3
Naplaćeno u
2011.g.
Ostvarena
naplata u %
4
5
73.798.940,00
55.686.087,45
75,46
181.745.448,06
167.423.403,82
92,12
107.810.588,61
95.189.750,88
88,29
73.934.859,45
72.233.652,94
97,70
255.544.388,06
223.109.491,27
87,31
Najveći stepen naplate potraživanja ostvaren je kod ostalih distributivnih potrošača a najmanji kod direktnih
potrošača. Ostvareni stepen naplate uticao je na finansijski rezultat, koji je umanjen za iznos od 36mil€
koliko je iznosila ispravka potraživanja.
b) Promjene u Bilansu stanja
Ukupna poslovna sredstva EPCG na dan 31.12.2011. godine, iznosila su 1.041mil € što je manje za 46mil €
ili 4% od stanja na dan 31.12.2010. godine. U okviru ukupne imovine stalna imovina je imala vrijednost od
855mil €, što je za 16mil €, odnosno 1,9%, manje u odnosu na 2010.godinu.
_____________________________________________________________________________
38
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Društvo je izvršilo procjenu vrijednosti imovine sa stanjem na dan 01.01.2010.godine. U strukturi stalne
imovine značajna povećanja, u odnosu na prethodnu godinu, su na poziciji nematerijalne imovine i
dugoročnih finansijskih sredstava dok su smanjenja evidentirana na pozicijama nekretnina, postrojenja i
opreme i ostalih finansijskih sredstava.
Obrtna imovina je imala vrijednost od 186mil €, što je za 30mil€, ili 14 %, manje u odnosu na 2010. godinu.
Kod obrtnih sredstava došlo je do povećanja zaliha za 14% i gotovine za 41% dok je došlo do smanjenja
kratkoročnih potraživanja za 10% i kratkoročnih finansijskih plasmana za 97%, što je uticalo na smanjenje
koeficijenta opšte likvidnosti sa 3,67 u prethodnoj godini na 2.26 u 2011.godini. Koeficijenat trenutne
likvidnosti je poboljšan u odnosu na 2010.godinu kad je iznosio 0.88 i iznosi 0.89, odnosno još uvijek
kratkoročne obaveze nijesu u potpunosti pokrivene gotovinom i gotovinskim ekvivalentima.
Ukupna pasiva društva na dan 31.12.2011.godine iznosila je 1.041mil€. U odnosu na datum Bilansa stanja
za 2010.godinu pasiva je smanjena za 4%. Smanenje pasive uslijedilo je zbog ostvarenog negativnog
rezultata poslovanja u 2011.godini u iznosu od 66mil€ usljed čega je akcijski kapital umanjen za 7% u
odnosu na prethodnu godinu. Istovremeno došlo je do povećanja ukupnih obaveza (dugoročnih i
kratkoročnih ) za 20mil€, tj. za 12% u odnosu na prethodnu godinu.
Pojedine stavke dugoročnih obaveza imale su različit uticaj na njihov konačan rezultat. Dugoročni krediti su
povećani za 17%, odloženi prihod je povećan za 10%, dok su odložene poreske obaveze smanjene za 13%
a dugoročna rezervisanja za 31%. Kratkoročne obaveze su povećane za oko 40% i to obaveze za poreze i
doprinose za 91%, kratkoročne finansijske obaveze za 79%, kratkoročne obaveze iz poslovanja i druge
obaveze za 38%, tekuće dospijeće dugoročnih kredita za 9% dok je jedino tekuće dospijeće dugoročnih
rezervisanja smanjeno za 49%.
Struktura pasive odnosno izvora sredstava nije povoljna. Vlasnički kapital iznosi 859mil€, i znatno je veći od
pozajmljenog koji iznosi 182 mil€. Iz navedenog proizilazi da je odnos izvora sredstava 83:17% u korist
vlasničkog kapitala, što je neznatno povoljnije u odnosu na 2010. godinu u kojoj je ovaj odnos bio 85:15%.
Smanjenje učešća sopstvenog u ukupnom kapitalu u 2011.godini nastalo je najvećim dijelom usljed
ostvarenog negativnog poslovnog rezultata.
Po ocjeni regulatora, učešća sopstvenog kapitala je previsoko, što potencijalno može opteretiti cijenu
električne energije za potrošače. Imajući u vidu vrstu djelatnosti i poslovni ambijent u Crnoj Gori i šire,
Agencija će sprovoditi regulatornu politiku koja će omogućiti uspostavljanje optimalnog odnosa pozajmljenog
i vlasničkog kapitala u ukupnom kapitalu u cilju smanjenja troškova, uz poboljšanje kvaliteta snabdijevanja
električnom energijom.
Koeficijenat finansijske stabilnosti, izražen kao odnos dugoročno vezanih sredstava i dugoročnih izvora
finansiranja na poslednji dan 2011.godine iznosi 0.92, dok je na kraju 2010.godine iznosio 0.86,odnosno u
obje godine je manji od 1 iz čega se zaključuje da su ispunjeni uslovi za postizanje dugoročne finansijske
stabilnosti. Promjeni ovog koeficijenta u 2011.godini doprinijelo je smanjenje dugoročnih obaveza i akcijskog
kapitala.
Koeficijenat dugoročne finansijske ravnoteže za 2011.godinu iznosi 1.092 i niži je od koeficijenta u
2010.godini koji je iznosio 1.15, odnosno na jedinicu dugoročno vezanih sredstava preduzeće ima 1.092
jedinice dugoročnih izvora finansiranja, što doprinosi održavanju sigurnosti poslovanja.
c) Prihodi, rashodi i poslovni rezultat regulisanih djelatnosti
Prema Izvještaju o poslovanju za 2011. godinu Elektroprivreda je ostvarila ukupan prihod od 267,16 mil.€,
uključujući prihod u iznosu od 33 mil.€ od isporuke energije EPS po dugoročnom ugovoru. Ostvareni prihod
odnosi se na prihod od prodaje električne energije tarifnim i ugovornim kupcima u Crnoj Gori u iznosu od
211,86 mil.€, prihod od izvoza 8,13 mil €, prihod za pokrivanje gubitaka u prenosnom sistemu 5,26 mil. € i
ostalih prihoda od 5,89 mil.€.
U narednoj tabeli prikazana je struktura ostvarenog prihoda po kategorijama kupaca:
_____________________________________________________________________________
39
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Ukupno 2011. godina
POTROŠAČ
Potrošnja
(MWh)
1.386.860
82.811
15.006
1.484.677
87.487
286.395
1.684.169
137.781
315.708
1.230.680
KAP
ŽNK
ŽCG
1. Ukupno direktni potrošači:
35kV
10kV
Ukupno 0,4kV
0,4kV I stepen
0,4 kV II stepen
0,4 kV domacinstva*
Korekcija storno
Racunovodstvena korekcija**
Korekcija
Popust
2. Ukupno distributivni potrosaci - neto
3.TE Pljevlja-sopstvena potrošnja
Bruto konzum (1+2+3)
4. Izvoz***
5. Prihod od Prenosa-za pokrice gubitaka
U K U P N O (1+2+3+4+5)
6. Ostali
UKUPNO
7. Prodaja elektricne energije-EPS
2.058.038
6.826
3.549.541
130.394
159.458
3.839.393
3.839.393
629.556
Fakturisano
€
57.191.255
3.787.888
787.207
61.766.350
4.304.879
17.779.322
129.193.516
13.421.313
25.838.680
89.933.523
-39.381
573.640
-408.591
-1.635.140
149.768.245
327.487
211.862.082
8.129.351
5.261.273
225.252.706
3.019.777
228.272.483
33.001.163
€/kWh
0,0412
0,0457
0,0525
0,0416
0,0492
0,0621
0,0767
0,0974
0,0818
0,0731
0,0728
0,0480
0,0597
0,0623
0,0330
0,0587
0,05946
0,05242
Napomena:
*U korekciju kod domaćinstava uključena je i subvencija u iznosu od 1.962.984,80€
** Korekcija od 573.640€ odnosi se na razgraničene prihode (ostala potrošnja 351.708,88€ i domaćinstva
221.930,84€)
***Računovodstvena korekcija u iznosu od -408.591,00€ odnosi se na razgraničene prihode zbog čitanja
potrošnje u januaru 2012. godine ( ostala potrošnja -106.537€, a na domaćinstva -302.054€)
U 2011.godini Elektroprivreda je ostvarila ukupne rashode u iznosu od 338 mil€.
U narednoj tabeli dat je pregled ostvarenih rashoda Društva kao cjeline kao i pregled rashoda funkcionalnih i
organizacionih cjelina Društva.
R.br.
1.
2.
RASHODI
Nabavna vrijednost prodate robe
Troškovi materijala
Troškovi zarada,nakn.zarada i
3.
ostali licni rashodi
Troškovi amortizacije i
4.
rezervisanja
5.
Ostali poslovni rashodi
6.
Ostali rashodi
Ukupno
7.
Finasijski prihodi/rashodi-neto
UKUPNO
EPCG
Proizvodnja
105.150.301 105.150.301
57.327.565 50.918.826
Distribucija Snabdijevanje
0
6.019.453
51.384.327
12.927.716 24.510.903
36.486.004
16.187.509 19.339.224
50.567.793 10.971.008 9.278.442
48.770.724
2.129.062 5.023.515
349.686.715 198.284.422 64.171.537
-12.128.444
360.666
43.072
337.558.271 198.645.088 64.214.610
0
136.893
Direkcija
0
252.393
3.036.146 10.909.561
272.595
686.677
24.204.826 6.113.517
35.595.004 6.023.144
63.245.465 23.985.292
-8.116.335 -4.415.848
55.129.130 19.569.444
_____________________________________________________________________________
40
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Saldo prihoda i rashoda za 2011.godinu predstavlja negativan finansijski rezultat u iznosu od 71mil€.
Zakonom o energetici isključena je iz nadležnosti Agencije neposredna regulacija cijena električne energije iz
domaćih izvora.
Shodno zakonskim ovlašćenjima Agencija je počev od 01.04. 2011.godine Elektroprivredi Crne Gore
odobrila regulatorno dozvoljeni prihoda za Operatora distributivnog sistema i Javnog snabdjevača.
U tabeli koja slijedi dat je uporedni pregled odobrenih i ostvarenih troškova Operatora distributivnog sistema
u 2011.godini bez varijabilnih troškova za pokrivanje dozvoljenih gubitaka u distributivnom sistemu.
R.br.
RASHODI
1
Distribucija
razlika
ostvareno
odobreno
(2/3), %
2
3
4
1.
Troskovi obavljanja zajednickih poslova
12.889.696
2.270.597
467,68
2.
6.019.453
4.195.233
43,48
24.510.903
22.473.038
9,07
4.
Troškovi materijala
Troškovi zarada,nakn.zarada i ostali licni
rashodi
Troškovi amortizacije i rezervisanja
19.339.224
15.871.081
21,85
5.
Ostali poslovni rashodi*
9.278.442
7.718.238
20,21
6.
Ostali rashodi**
77.061.233
52.528.187
46,70
43.072
0
77.104.305
52.528.187
3.
5.023.515
Ukupno
7.
Finansijski prihodi/rashodi-neto
UKUPNO
46,79
*u ovu grupu troškova klasifikovani su troškovi odobreni od strane Agencije izuzev troškova
numerisanih brojevima od 1-4
** u ovu grupu rashoda svrstani su rashodi koje Agencija nije odobravala
Iz prethodne tabele jasno je da je Operator distributivnog sistema ostvario prekoračenje odobrenih troškova
na svim troškovnim pozicijama. Najveće prekoračenje ostvareno je kod troškova obavljanja zajedničkih
poslova tj. troškova Direkcije koji su raspoređeni po ključu koji je dostavila EPCG i koji predviđa
raspoređivanje ovih troškova u iznosu od 53,74% na ovu cjelinu. Na nivou kompanije (bez neto finansijskih
prihoda) ovi troškovi iznosili su 24 mil€.
U tabeli koja slijedi dat je uporedni pregled odobrenih i ostvarenih troškova javnog snabdjevača
2011.godini.
R.br.
RASHODI
1
1.
Troskovi obavljanja zajednickih poslova
2.
4.
Troškovi materijala
Troškovi zarada,nakn.zarada i ostali licni
rashodi
Troškovi amortizacije i rezervisanja
5.
6.
3.
Snabdijevanje
ostvareno
2
razlika
odobreno
(2/3) %
3
4
2.014.765
282.117
614,16
136.893
142.450
-3,90
3.036.146
2.816.483
7,80
272.595
193.837
40,63
Ostali poslovni rashodi*
24.204.826
5.326.852
354,39
Ostali rashodi**
35.595.004
8.761.739
644,83
8.761.739
552,20
UKUPNO
65.260.229
7.
-8.116.335
Finansijski prihodi/rashodi-neto
UKUPNO
57.143.894
_____________________________________________________________________________
41
u
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
*u ovu grupu troškova klasifikovani su troškovi odobreni od strane Agencije izuzev troškova
numerisanih brojevima od 1-4
** ostali rashodi se najvećim dijelom odnose na troškove rezervisanja koja Agencija nije odobrila odlukom iz
marta 2011.godine
Iz prethodne tabele jasno je da je Javni snabdjevač ostvario prekoračenje odobrenih troškova na svim
troškovnim pozicijama. Najveće prekoračenje ostvareno je kod troškova obavljanja zajedničkih poslova tj.
troškova Direkcije koji su na ovu funkcionalnu cjelinu raspoređeni po ključu koji je dostavila EPCG i koji
predviđa raspoređivanje ovih troškova u iznosu od 8,40% na ovu cjelinu. Troškovi u iznosu 35.595.004 €
odnose se na troškove rezervisanja koje Agencija nije priznala za 2011.godinu, a troškovi u iznosu od
24.204.826 € na troškove korišćenja prenosne mreže, troškove gubitaka u prenosnoj mreži, troškove usluga
održavanja, troškove usluga trećih lica, troškove poreza i naknada u skladu sa zakonom, i druge
nespomenute troškove poslovanja.
Osim troškova poslovanja operatoru distributivnog sistema i javnom snabdjevaču Agencija je u 2011.godini
odobrila javnom snabdjevaču troškove za nabavku električne energije za isporuku kupcima po regulisanim
tarifama i pokrivanje odobrenih gubitaka u prenosnom i distributivnom sistemu u ukupnom iznosu od
138mil€, od čega za troškove energije iz domaćih izvora iznos od 112mil.€ a za troškove energije iz uvoza
iznos od 26mil€ kao i troškove za plaćanje usluga prenosa u iznosu od 24mil€.
Ukupan regulatorno dozvoljeni prihod na godišnjem nivou, koji je u skladu sa odlukama Agencije
transponovan u tarife, cijene i naknade za 2011.godinu, iznosio je 222mil. €.
Ukupno ostvareni prihod od prodaje električne energije direktnim i distributivnim potrošačima, prihod od
gubitaka u prenosnom sistemu i ostali prihodi u istom periodu iznosili su 220 mil. €.
Odlukama iz decembra 2011.godine, kojima su izvršene korekcije regulatorno dozvoljenog prihoda EPCG za
javnog snabdjevača i operatora distributivnog sistema korigovani su prihodi subjekata za iznos odstupanja
ostvarenih veličina u odnosu na odobrene.
Razlike između odobrenih i ostvarenih prihoda i troškova, nastalih kao posljedica okolnosti na koje subjekat
nije ili je djelimično mogao uticati, ostvarenih u periodu nakon poslednjih izvršenih korekcija, biće uključene
kod obračuna regulatorno dozvoljenog prihoda za naredni regulatorni period koji počinje 01.08.2012.godine,
u skladu sa Metodologijom za distribuciju i Metodologijom za snabdijevanje.
d) Mišljenje revizora na finansijske iskaze EPCG
Revizor je dao mišljenje sa rezervom na finansijske iskaze Elektroprivrede za 2011. godinu iz razloga
nepostojanja dokumentacije o vlasništvu nad pojedinim djelovima imovine društva tj. osnovnih sredstava.
Revizor je u mišljenju naveo da preduzeće ima kontrolu nad ekonomskim koristima koje pritiču u preduzeće
po osnovu korišćenja sredstava koja su upisana u registar osnovnih sredstava, kao i da Vlada Crne Gore,
prema Ugovoru o kupoprodaji koji je zaključila sa A2A S.p.A., garantuje da je ukupna imovina iskazana u
finansijskim izvještajima EPCG na dan potpisivanja ugovora, u vlasništvu EPCG. U skladu sa navedenim
rukovodstvo Društva vjeruje u ispravnost priznavanja navedenih sredstava u okviru imovine društva. U vezi
sa tim revizor nije u mogućnosti da procijeni eventualne korekcije, koje bi mogle nastati, na stavkama
imovine kao i u bilansima za 2010. i 2011. godinu. Po istom pitanju izvještaj revizora je bio modifikovan i za
2010.godinu.
5.4. Poslovanje Crnogorskog elektroprenosnog sistema AD
CGES funkcioniše kao nezavisno pravno lice od 01.04.2009. godine, nakon izdvajanja iz EPCG. Za 2009.
godinu odnosno za period od 01.04. do 31.12.2009. godine, CGES je ostvario dobit u iznosu od 1,03 mil €. U
2010. godini CGES je ostvario bruto dobit u iznosu od 5,66 mil €.
CGES je akcionarsko društvo sa sljedećom vlasničkom strukturom: Država Crna Gora 55% akcija, italijanska
kompanija Terna Rette Elettrica Nazioanle SpA-Italija u 22,01% i ostali akcionari 22,99%.
_____________________________________________________________________________
42
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
a) Rezultat poslovanja u 2011.godini
Prema finansijskim izvještajima za 2011. godinu CGES je ostvario ukupan prihod u iznosu od 26,15mil€ i to:
-
prihod od korišćenja prenosne mreže u iznosu od 17,70 mil.€,
prihod od alokacije prenosnih kapaciteta 3,27 mil.€,
prihod od nadoknada za gubitke u prenosnoj mreži u iznosu od 4,27 mil.€,
prihod od mehanizma naplate prekograničnog prenosa električne energije 0,30 mil. €,
ostale poslovne prihode u iznosu od 0,54 mil.€.
U istom periodu CGES ostvario je rashode u iznosu od 22,26 mil € i to:
-
troškove električne energije za pokrivanje gubitaka u iznosu od 5,39 mil €
troškove zaposlenih u iznosu od 7,23 mil €,
troškove amortizacije i rezervianja 6,75 mil €,
ostale poslovne rashode u iznosu od 2,59 mil €, i
troškove materijala u iznosu od 0,61 mil.€,
odnosno ostvario je bruto dobit u iznosu od 3,58 mil €.
U odnosu na regulatorno dozvoljeni prihod za 2011. godinu koji je ovom subjektu odobren u iznosu od 24
mil€, ostvareni prihod manji je za 5,20%. Ostvareni troškovi poslovanja (fiksni, varijabilni i amortizacija) veći
su za 11 % od odobrenih, dok je ostvareni povrat na investicije odnosno dobit niža od odobrene za 50%.
Nakon oduzimanja neto finansijskih rashoda od 0,36 mil € i troškova poreza na dobit od (0,44 mil€) neto
dobit društva iznosi 3,50 mil €.
U tabeli koja slijedi dat je uporedni prikaz odobrenih i ostvarenih troškova za 2011.godinu
RASHODI
1
1.
2.
3.
4.
5.
2
Troškovi materijala
Troškovi zarada,nakn.zarada i ostali licni
rashodi
Troškovi amortizacije i rezervisanja
Ostali poslovni rashodi*
Ukupno
Finasijski prihodi/rashodi-neto
UKUPNO
CGES
ostvareno
odobreno
3
4
606.703
700.852
razlika
(3/4,%)
5
-13,43
7.231.758
4.878.060
48,25
6.377.468
8.047.485
22.263.414
-357.723
5.668.481
8.820.054
20.067.447
12,51
-8,76
10,94
21.905.691
20.067.447
9,16
*u ovu grupu rashoda svrstani su svi rashodi koje je Agencija odobrila osim rashoda numerisanih brojevima
od 1-4
Iz prethodne tabele se vidi da je Operator prenosnog sistema ostvario veće troškove zarada i ostalih ličnih
primanja i troškove amortizacije i rezervisanja, u odnosu na odobrene, dok je ostvario nešto niže troškove
materijala i ostale poslovne rashode.
U tabeli koja slijedi dat je uporedni prikaz odobrenih i ostvarenih prihoda za 2011.godinu:
_____________________________________________________________________________
43
Regulatorna agencija za energetiku
R.br.
1
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
PRIHODI
2
1.
Prihodi od korišćenja prenosne mreže
2.
Prihodi od gubitaka u prenosnom sistemu
3.
Ostali prihodi
UKUPNO
4.
Finasijski prihodi/rashodi-neto
UKUPNO
CGES
ostvareno
3
17.770.742
4.270.880
3.804.538
25.846.160
-357.723
25.488.437
odobreno
4
19.824.988
4.325.414
3.110.668
27.261.069
razlika
(3/4,%)
5
-10,36
-1,26
22,31
-5,19
27.261.069
-6,50
Iz prethodne tabele se vidi da je Operator prenosnog sistema ostvario niže prihode na svim pozicijama
prihoda u odnosu na odobrene, osim na poziciji ostalih prihoda.
Odstupanje ostvarenih prihoda i troškova u odnosu na odobrene dovelo je do ostvarenja dobiti niže za 50%
u odnosu na odobrenu.
Odlukom iz decembra 2011.godine, kojom je izvršena korekcija regulatorno dozvoljenog prihoda operatora
prenosnog sistema korigovani su prihodi subjekta za iznos odstupanja troškova energije za pokrivanje
odobrenih gubitaka u prenosnom sistemu.
Razlike između odobrenih i ostvarenih prihoda i troškova, nastalih kao posljedica okolnosti na koje subjekat
nije ili je djelimično mogao uticati, ostvarenih u periodu nakon poslednjih izvršenih korekcija, biće uključene
kod obračuna regulatorno dozvoljenog prihoda za naredni regulatorni period koji počinje 01.08.2012.godine,
u skladu sa Metodologijom za Operatora prenosnog sistema.
b) Promjene u Bilansu stanja
Ukupna aktiva društva na dan 31.12.2011.godine iznosila je 194mil€. U odnosu na datum Bilansa stanja za
2010.godinu aktiva je povećana za 27%.
Ukupna poslovna sredstva CGES na dan 31.12.2011. godine, iznosila su 194mil € što je više za 42mil € ili
28% od stanja na dan 31.12.2010. godine. U okviru ukupne imovine stalna imovina je imala vrijednost od
137mil €, što je za 3,5mil €, odnosno 2,7% više u odnosu na 2010.godinu.
U strukturi stalne imovine značajno povećanje, u odnosu na prethodnu godinu, je kod dugoročnih finansijskih
plasmana dok je smanjenje evidentirano na poziciji nematerijalne imovine.
Obrtna imovina je imala vrijednost od 57mil €, što je za 38mil€ ili 205 % više u odnosu na 2010. godinu.
Kod obrtnih sredstava došlo je do smanjenja zaliha za 12% i povećanja kratkoročnih potraživanja za 233%,
što je uticalo na povećanje koeficijenta opšte likvidnosti sa 2,12 u prethodnoj godini na 5,88 u 2011.godini.
Koeficijenat trenutne likvidnosti je značajno poboljšan u odnosu na 2010.godinu, kad je iznosio 0,84, i iznosi
2,38, odnosno kratkoročne obaveze su dostruko manje od gotovine i gotovinskih ekvivalenata.
Ukupna pasiva društva na dan 31.12.2011.godine iznosila je 194mil €. U odnosu na datum Bilansa stanja za
2010.godinu pasiva je povećana za 28%. Povećanje pasive uslijedilo je zbog emisije akcija ( 34mil€),
povećanja obaveza društva (4mil€) kao i ostvarenog poslovnog rezultata u 2011.godini (3,5mil€). Kapital
društva povećan za 30% odnosno za 38mil€ u odnosu na 2010.godinu i iznosi 162mil€.
Istovremeno došlo je do povećanja ukupnih obaveza (dugoročnih i kratkoročnih ) za 4mil€ tj. za 15% u
odnosu na prethodnu godinu.
Pojedine stavke obaveza imale su različit uticaj na njihov konačan rezultat. Dugoročne obaveze su
povećane za 18% a kratkoročne za 10%.
_____________________________________________________________________________
44
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Struktura pasive odnosno izvora sredstava nije povoljna. Vlasnički kapital iznosi 162mil€, i znatno je veći od
pozajmljenog koji iznosi 32 mil€. Iz navedenog proizilazi da je odnos izvora sredstava 84:16% u korist
vlasničkog kapitala, što je nepovoljnije u odnosu na 2010. godinu u kojoj je ovaj odnos bio 82:18%.
Povećanje učešća sopstvenog u ukupnom kapitalu u 2011.godini nastalo je najvećim dijelom usljed izvršene
dokapitalizacije u 2011.godini.
Po ocjeni regulatora, učešća sopstvenog kapitala je previsoko, što potencijalno može opteretiti cijenu
električne energije za potrošače. Imajući u vidu vrstu djelatnosti i poslovni ambijent u Crnoj Gori i šire,
Agencija će sprovoditi regulatornu politiku koja će omogućiti uspostavljanje optimalnog odnosa pozajmljenog
i vlasničkog kapitala u ukupnom kapitalu u cilju smanjenja troškova, uz poboljšanje kvaliteta snabdijevanja
električnom energijom.
Koeficijenat finansijske stabilnosti, izražen kao odnos dugoročno vezanih sredstava i dugoročnih izvora
finansiranja na poslednji dan 2011.godine iznosi 0,75, dok je na kraju 2010.godine iznosio 0,95,odnosno u
obje godine je manji od 1 iz čega se zaključuje da su ispunjeni uslovi za postizanje dugoročne finansijske
stabilnosti.Promjeni ovog koeficijenta u 2011.godini doprinijelo je povećanje dugoročnih obaveza i akcijskog
kapitala.
Koeficijenat dugoročne finansijske ravnoteže za 2011.godinu iznosi 1,33 i viši je od koeficijenta u
2010.godini, koji je iznosio 1,06 odnosno na jedinicu dugoročno vezanih sredstava preduzeće ima 1,33
jedinice dugoročnih izvora finansiranja, što doprinosi održavanju sigurnosti poslovanja.
c) Mišljenje revizora na finansijske iskaze CGES
Na finansijske iskaze CGES Revizor je dao pozitivno mišljenje u kojem je navedeno da finansijski iskazi
prikazuju istinito i objektivno finansijsko stanje Društva na 31.12.2011. godine.
5.5. Komentar rezultata analize troškova EPCG i CGES
Analizom troškova Elektroprivrede ostvarenih u 2011. godini utvrđeno je da su ukupni ostvareni troškovi
značajno veći od odobrenih, dok je ostvareni prihod nešto niži od odobrenog što je dovelo do negativnog
rezultata poslovanja kompanije.
Ostvareni troškovi FC Proizvodnja su veći od odobrenih troškova energije iz domaćih izvora, odnosno
EPCG je u okviru ovog segmenta poslovanja ostvarila negativan rezultat poslovanja.
Trošak nabavke električne energije iz uvoza je ostvaren u iznosu od 60mil € i više je nego dvostruko veći od
odobrenog.
Kod operatora distributivnog sistema, operatora prenosnog sistema i javnog snabdjevača evidentno je
značajno prekoračenje troškova na koje subjekti mogu uticati, što upućuje na potrebu da se uspostavi
kontrola nad tim troškovima s obzirom da subjekti obavljaju djelatnosti koje predstavljaju javnu uslugu u
oblasti energetike u skladu sa Zakonom.
S obzirom na činjenično stanje navedeno u ovom izvještaju procijenjeno je da elektroenergetski sektor u
budućnosti može da poboljša sopstvene performanse, poveća sigurnost snabdijevanja potrošača i postiže u
kontinuitetu pozitivne finansijske rezultate, što bi svakako doprinijelo povoljnijem stanju energetskog sektora
u cjelini.
Poboljšanje poslovnog rezultata u narednom periodu energetski subjekti treba da zasnivaju na energičnom
suzbijanju ključnih troškova koje mogu kontrolisati (troškovi zarada i ostalih ličnih primanja, troškovi usluga
trećih lica, troškovi rezervnih djelova /potrebno bolje upravljanje zalihama/ i vanredni troškovi) koji su u 2011.
godini ostvareni u većem iznosu od odobrenih od strane Agencije. U tom smislu Agencija će, u okviru svojih
ovlašćenja i odgovornosti, nastaviti da odobrava ove troškove u skladu sa načelom odobravanja razumnih
operativnih troškova koji će dovesti do utvrđivanja razumnih cijena u narednom periodu.
_____________________________________________________________________________
45
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Zahtjevi za povećanjem cijena u energetskom sektoru kompanije treba da se baziraju na realnim
pretpostavkama, odnosno isključivo treba da budu vezane za povećanje troškova na koje ne mogu, ili
ograničeno mogu uticati.
5.6. Rudnik uglja AD Pljevlja
Zakon o energetici se ne primjenjuje na djelatnosti koje se odnose na istraživanje i eksploataciju uglja.
Međutim, zbog značaja uglja kao energenta za proizvodnju električne energije i potrebe praćenja ostvarenja
troškova uglja za proizvodnju u TE Pljevlja, ovdje navodimo osnovne pokazatelje poslovanja tog privrednog
subjekta.
U 2011. godini Rudnik uglja AD Pljevlja ostvario je ukupan prihod u iznosu od 54.988.250 €, što je za 14,5%
manje u odnosu na 2010. godinu, ukupne rashode u iznosu od 53.662.874 €, odnosno ostvario neto dobit u
iznosu od 1.325.376 €, što je svega 10,5% od dobiti ostvarene u prethodnoj godini. Istovremeno, ostvareni
prihod od prodaje uglja TE ’’Pljevlja’’ iznosi 48.158.404 €, i veći je za 8,9% od ostvarenog u 2010. godini,
zbog povećane isporuke uglja.
Ukupna vrijednost aktive, odnosno imovine Društva na dan 31.12.2011. godine, iznosila je 103.542.893 € i
veća je od one prije godinu dana za 11.871.551 €, ili u procentima za 13,0%. Uvećanje vrijednosti aktive
proizašlo je iz uvećanja vrijednosti dvije globalne pozicije, kod stalne i kod obrtne imovine.
Kod stalne imovine značajno je pomenuti povećanje vrijednosti stavke nekretnine, postrojenja i oprema koja
se povećala za 9.577.894 €, ili za 15,6%. Ostale stavke u okviru ove globalne pozicije ostale su na približno
istom nivou.
Kod obrtne imovine do povećanja je došlo na stavci potraživanja od kupaca za iznos od 3.416.724 €, ili za
58,8% i kod stavke gotovina i gotovinski ekvivalent gdje je povećanje iznosilo 192.275 € ili za 752,6%.
Inače, pomenute dvije globalne pozicije u strukturi ukupne aktive učestvuju sa 86,2%, odnosno sa 13,8%.
U strukturi pasive, sopstveni kapital učestvuje sa 18,7%, dok pozajmljeni kapital učestvuje sa 81,3%, od
čega se na kratkoročni kapital odnosi 44,9%, dok koeficijent zaduženosti, mjeren odnosom pozajmljenog i
sopstvenog kapitala iznosi 434,5%.(provjeriti!)
Prosječno ostvarena cijena koštanja uglja u 2011. godini, iznosila je 27,11 € po toni.
5.7. Finansijsko poslovanje subjekata iz oblasti nafte i gasa
Opštim uslovima licenci je propisano da su subjekti iz oblasti nafte i gasa dužni da do kraja juna tekuće
godine dostave Agenciji izvještaj o poslovanju za prethodnu godinu. Navedeni izvještaj treba da obuhvati
tehničke, operativne, administrativne i finansijske aspekte licencirane djelatnosti.
Od ukupno 59 licenciranih subjekata, do izrade ovog izvještaja, 12 subjekata je dostavilo Agenciji izvještaj o
poslovanju za 2011. godinu. S obzirom da je propisani rok za dostavljanje izvještaja o radu i poslovanju za
prethodnu poslovnu godinu, 30. jun tekuće godine, izvještaje o radu i poslovanju za 2011. godinu, dostavili
su sljedeći licencirani subjekti:Jugopetrol AD Kotor, Montenegro Bonus DOO Cetinje, CMC AD Podgorica,
Euro Gas DOO Podgorica, Eco Gas DOO Podgorica, Euro Petrol DOO Podgorica, Messer Tehnogas AD
Beograd – Fabrika Nikšić, SMN Transporti DOO Kotor, Šavnik Petrol DOO Šavnik, Montenegro Petrol DOO
Podgorica, Dak Petrol DOO Podgorica i Albino DOO Podgorica.
Analizom dostavljenih izvještaja za 2011. godinu, utvrđeno je, da je od 12 naprijed navedenih subjekata, 9
ostvarilo pozitivan finansijski rezultat, a da su Euro Gas DOO Podgorica, SMN Transporti DOO Kotor i Albino
DOO Podgorica, ostvarili negativan finansijski rezultat.
_____________________________________________________________________________
46
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Najveći snabdjevač naftnim derivatima na tržištu Crne Gore je Jugopetrol AD Kotor. Prema Izvještaju o
poslovanju za 2011. godinu, Jugopetrol AD Kotor je u toku 2011. godine, ostvario ukupnu prodaju derivata
nafte od 277.868 m3, što je za 5 % manje u odnosu na 2010. godinu. Razlog ostvarenja manje prodaje je
smanjena kupovna moć stanovništva u ambijentu visokih cijena naftnih derivata, stagnacije privrede i
produženog uticaja globalne ekonomske krize u Crnoj Gori. Iako je Društvo poslovalo u nepovoljnom
ambijentu, ostvarilo je veće ukupne prihode nego 2010. godine, zbog visokih cijena naftnih derivata na
tržištu.
Ukupno ostvareni prihod Jugopetrola u 2011. godini, iznosio je 192.022.655€, što je za 20,24 % više nego
prethodne godine. Jugopetrol AD Kotor je ovu poslovnu godinu završio pozitivnim finansijskim rezultatom od
7.901.104 €, što je 4,14% manje nego prethodne godine.
Prema navodima iz Izvještaja o izvršenoj reviziji finansijskih izvještaja za 2011. godinu, urađenom od strane
Društva za reviziju finansijskih iskaza EUROREV DOO Podgorica, Montenegro Bonus DOO Cetine je za
period 01.01-31.12.2011. godine, ostvarilo dobitak iz poslovanja u iznosu od 1.065.000 €.
Osnovna sredstva Društva, najvećim dijelom, čine sredstva dobijena od Vlade Crne Gore na osnovu
Ugovora broj 01-2360/1 od 11.07.2003. godine. Na Montenegro Bonus DOO Cetinje, prenijeto je pravo
korišćenja, upravljanja i raspolaganja, pokretnom i nepokretnom imovinom, osim raspolaganja svojinskim
pravima na nepokretnostima bivše Savezne direkcije za robne rezerve, a koja se nalazi na teritoriji Crne
Gore.
Država Crna Gora vodi postupke radi utvrđivanja vlasništva i predaje u posjed instalacija i zemljišta u Bijelom
Polju i instalacija i infrastrukture rezervoara u Baru i Lipcima.
Subjekti iz sektora nafte i gasa su tokom 2011. godine, poslovali u ambijentu visokih cijena naftnih derivata u
Crnoj Gori, koje su bile uslovljene rastom cijena nafte i naftnih derivata na svjetskoj berzi.
6. STANJE I AKTIVNOSTI NA TRŽIŠTU
ELEKTRIČNE ENERGIJE
Crna Gora je potpisivanjem Sporazuma o osnivanju energetske zajednice, prije nego je postala kandidat za
pristupanje Evropskoj uniji, prihvatila obavezu da, u skladu sa pravilima Unije, izvrši reformu energetskog
sektora, sa konačnim ciljem otvaranja liberalizovanog tržišta električne enegije i gasa. Pod liberalizacijom
tržišta električne energije podrazumijeva se potpuno otvoreno, konkurentno tržište koje svim kupcima
električne energije omogućava da slobodno biraju svoje snabdjevače, a snabdjevačima da slobodno i pod
najpovoljnijim uslovima nabavljaju električnu energiju za snabdijevanje svojih kupaca. Ova obaveza se,
budući na kandidaturu Crne Gore za ulazak u EU, u potpunosti mora ispuniti.
Saglasno preuzetim obavezama, u Crnoj Gori je tokom prethodnog perioda urađeno mnogo na reformi
energetskog sektora, odnosno stvaranju konkurencije i otvaranju energetskog tržišta, kao konačnog cilja
reforme. U najkraćem:
-
donijet je novi zakon o energetici, usklađen sa EU regulativom, i čitav niz propisanih podzakonskih
akata, čime je stvoren neophodan regulatorni okvir,
izvršeno je potpuno pravno i vlasničko razdvajanje „Elektroprenos“-a od „Elektroprivrede Crne Gore“,
dok je pravno razdvajanje „Elktrodistribucije“ u toku, čime je obezbijeđen regulisan i slobodan pristup
mreži, kao prirodnom monopolu i neophodnoj infrastrukturi za funkcionisanje tržišta električne energije,
formirano je DOO COTEE, kao nezavisni operator tržišta i
donijeta je odluka o otvaranju tržišta električne energije, odnosno, stvoreni su formalni uslovi za
otvaranje tržišta.
Funkcionalna šema tržišta električne energije u Crnoj Gori, na kojoj su prikazani tokovi energije i finansijski
tokovi, utvrđena u skladu sa donijetim dokumentima, ima slijedeći izgled:
_____________________________________________________________________________
47
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Proizvodnja
Uvoz
Izvoz
ODS
JS
OPS
Povlašć.
proizv.
OT
Trgovci
Snabdj.
Veliki kupci
(na 110 kV)
Tarifni
kupci
Legenda:
-
Tok energije →
-
Finansijski tok ↔
-
OT - operator tržišta,
-
OPS - operator prenosnog sistema,
-
ODS - operator distributivnog sistema,
-
JS - javni snabdjevač
Praksa pokazuje da realno otvaranje i zaživljavanje energetskog tržišta nije moguće ukoliko, pored
postojanja svih zakonskih i podzakonskih akata koji predstavljaju regulatorno - pravni okvir, nijesu
obezbijeđeni i neki drugi uslovi, kao što su:
-
Cijene za električnu energiju i usluge u sistemu moraju biti razdvojene i utvrđene na ekonomskim
principima, tako da omogućavaju normalno poslovanje energetskih subjekata i investiranje u nove
kapacitete;
-
Odgovarajuća tehničko - informatička opremljenost mrežnih oparatora i operatora tržišta, kao i svih
drugih učesnika tržišta električne energije i
-
Puna profesionalna i poslovna ozbiljnost i odgovornost svih učesnika tržišta u ispunjavanju svih
međusobnih obaveza, posebno finansijskih, koje proističu iz pravila i ugovora koji regulišu rad tržišta.
Tokom 2011. godine u Crnoj Gori je i u tom pogledu puno urađeno, što se vidi iz slijedećeg:
-
Proizvodnja električene energije više nije regulisana djelatnost, odnosno cijene električne energije se
formiraju slobodno na tržištu ili ugovorom između prodavca i kupca, osim kada su sastavni dio
regulisanih tarifa;
-
Cijene električne energije iz domaćih izvora, namijenjene za snabdijevanje tarifnih kupaca i kupaca koje
snabdijeva javni snabdjevač, vezane su za cijenu energije na Evropskoj energetskoj berzi (EEX);
-
Cijene korišćenja prenosnog sistema i korišćenja distributivnog sistema se utvrđuju u skladu sa novim,
podsticajnim metodologijama, uz puno poštovanje ekonomskih principa;
-
Operator prenosnog sistema je (odranije) potpuno osposobljen za obavljanje svoje funkcije ali i dalje, u
kontinuitetu radi na kadrovskom jačanju i tehničkom osavremenjavanju i
_____________________________________________________________________________
48
Regulatorna agencija za energetiku
-
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Operator distributivnog sistema intenzivno sprovodi projekat ugradnje savremenih, multifunkcionalnih
brojila kod potrošača, uz istovremeno odgovarajuće opremanje svog dispečerskog centra, što će mu
omogućiti obavljanje funkcija vezanih za tržište električne energije
Jedan od neposrednih rezultata ovih aktivnosti je vrlo uspješno funkcionisanje sistema dodjele prenosnih
kapaciteta na interkonektivnim vodovima putem aukcija, čime CGES ostvaruje značajan prihod. Aukcije se
odvijaju u skladu sa Pravilima za dodjelu prenosnih kapaciteta i to predstavlja jedan od osnovnih segmenata
otvorenog tržišta električne enegije. Ukupan prihod po ovom osnovu, ostvaren u 2011. godini, iznosi
4.693.594 €, od čega je 2.743.174 € ostvareno putem godišnjih i 1.950.420 €, putem mjesečnih aukcija.
Ovdje treba naglasiti da se korist od ove djelatnosti direktno prenosi na domaće kupce, jer se ovaj prihod
odbija od regulatorno dozvoljenog prihoda CGES koji se prenosi na tarife za krajnje kupce u Crnoj Gori.
U tabeli: Rezultati godišnje aukcije - dodjela prava na korišćenje prekograničnih prenosnih kapaciteta za
2011. godinu, dat je pregled rezultata godišnje aukcije za dodjelu prenosnih kapaciteta na međusistemskim
vodovima za 2011. godinu.
_____________________________________________________________________________
49
Rezultati godišnje aukcije - dodjela prava na korišćenje prekograničnih prenosnih kapaciteta za 2011. godinu
ATC - Raspoloživi prenosni kapacitet
DD - Dnevni dijagram
ND- Noćni dijagram
Tip
aukcije
Granica
Smjer
G M D
ATC
[MW]
Srbija->Crna Gora
G -
-
25
Crna Gora->Srbija
G -
-
50
BiH->Crna Gora
G -
-
50
Crna Gora->BiH
G -
-
50
Albanija->Crna
Gora
G -
-
50
Crna Gora>Albanija
G -
-
50
GODIŠNJA
UKUPNO
G -
-
275
Aukcioni
period
1.1.2011 31.12.201
1
1.1.2011 31.12.201
1
1.1.201131.12.201
1
1.1.201131.12.201
1
1.1.201131.12.201
1
1.1.201131.12.201
1
Zahtijeva
ni
prenosni
kapacit.
[MW]
Dodijelje
ni
prenosni
kapacitet
[MW]
Broj
učesnik
a koji
su
podnijel
i
zahtjev
Broj učesnika koji
su dobili kapacitet
100
25
6
1(EPCG)
160
50
7
205
50
70
Broj
ponud
a
Cijena poslednje
prihvaćene
ponude
[€/MWh]
Prosječna
cijena
[€/MWh]
Zagušenje
[DA/NE]
Ukupni
prihod
[€]
ND
DD
ND
DD
6
0,55
0,55
0,55
0,55
DA
240.900
3(EPCG,EFT,
GENI)
12
0,26
0,26
0,30
0,30
DA
276.832
10
3(HSE,EFT,EPC
G)
18
0,3
0,30
0,35
0,35
DA
297.840
50
5
5(EZP,HSE,RUD,
EFT,GENI)
6
0,11
0,11
0,12
0,12
DA
110.466
140
50
5
4(EFT,RUD,CEZ,
GEN)
12
0,56
0,56
0,67
0,67
DA
627.512
140
50
5
2(EFT,GENI)
13
1,15
1,15
1,30
1,30
DA
1.189.624
815
275
10
6
67
0,11
0,11
-
-
-
2.743.174
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
S druge strane, za nabavku nedostajućih količina električne energije, koja se godinama odvija u Crnoj Gori i
koja predstavlja gro energetskog prometa, ipak se ne može reći da predstavlja segment otvorenog tržišta,
jer, iako se promet električne energije vrši po tržišnim uslovima (odabir najpovoljnijih ponuda na javnim
tenderima), jedini učesnik iz Crne Gore u tome je EPCG i sve te aktivnosti se obavljaju mimo učešća
Operatora tržišta i primjene Tržišnih pravila.
Pored toga, nizak stepen naplate i nedopustivo visoki gubici u distributivnom sistemu, za koje odgovornost
ne snosi samo EPCG, u velikoj mjeri onemogućavaju pojavu novih snabdjevača i stvaranje prave
konkurencije, pa samim tim i realno zaživljavanje i razvoj slobodnog tržišta električne energije.
Na narednoj slici dat je šematski prikaz ukupnog prometa električne energije u Crnoj Gori u 2011. godini, što,
može se reći, ujedno predstavlja i trenutni obim crnogorskog „tržišta“ električne energije:
Drugi EES
Uvoz
saldo razmj.
1.371,1
21,5
EPS
Proizvodnja
HE
1.736,6
Male HE
15,7
nabavka
102,7
TE
1.452,3
EPS
depo
71,2
Tranzit
2.044
Prenosni sistem
Gubici
159,3
Izvoz
411,2
Distributivni sistem
Direkt. kupci
na 110kV
1.494,6
Gubici
491,9
Kup. na
35 kV
Kupci na
10 kV
87,5
286,4
Kupci na 0,4 kV
Domać.
Ostali
1.236,4
461,5
Napomene uz sliku:
- U proizvodnju HE uračunati su efekti razmjene sa EPS-om po Ugovoru za HE “Piva”,
- U stavkama “Uvoz” i “Izvoz” sadržane su i količine (287,3 GWh) koje se odnose na tzv. “vezanu trgovinu”,
koje nijesu u vezi ni sa proizvodnjom, ni sa potrošnjom u Crnoj Gori, već predstavljaju komercijalnu
aktivnost EPCG na tržištima van Crne Gore.
- Svi podaci su u GWh
Kada se govori o tržištu, a posebno o tržištu električne energije, treba imati na umu da otvaranje slobodnog,
potpuno otvorenog tržišta nije „stvar“ administrativnog postupka i donošenja „Odluke o otvaranju“, od strane
nadležnog organa. Funkcionisanje tržišta i njegov razvoj nije moguć ukoliko ne postoji dovoljan broj tržišnih
učesnika, jer jedino zdrava i jaka konkurencija može obezbijediti funkcionisanje tržišnih mehanizama koji će
onemogućiti najače učesnike da zlouptrebljavaju svoju moć i drže monopolski položaj.
Nažalost, situacija u elektroenergetskom sektoru Crne Gore (veličina tržišta - broj i struktura potrošača,
veličina EES i struktura vlasništva, nedovljnost prizvodnje, opšta ekonomska situacija i td.), ali i kod većine
zemalja u regionu je takva da je još uvijek teško govoriti o stvaranju nacionalnih tržišta koja bi bila likvidna i u
potpunosti održiva.
Upravo iz tih razloga, za tržišta električne energije u Evropi karakteristično je da se njihov razvoj, sa
nacionalnih sve više usmjerava ka stvaranju i jačanju regionalnih tržištâ koja se dalje povezuju, sa ciljem
stvaranja jednog jedinstvenog, potpuno liberalizovanog evropskog energetskog tržišta. Ovakvo međusobno
povezivanje i regionalizacija tržišta je sasvim razumljivo jer donosi neke očigledne tehnološke povoljnosti,
prevashodno u pogledu smanjenja ukupne operativne rezerve u proizvodnim kapacitetima (umjesto više
pojedinačnih kapaciteta u rezervi se drži jedan, kao zajednička rezerva), pouzdanijeg rada i lakšeg i
_____________________________________________________________________________
51
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
ekonomičnijeg upravljanja elektroenergetskim sistemom. Pored tehničkih, nesporne su i ekonomske koristi,
kao što je pospješivanje konkurencije, efikasnosti poslovanja, privlačenje investicija i slično, što bi, kao
konačni rezultat, trebalo da dovede do smanjenja cijena električne energije.
Očigledno, otvaranje slobodnog energetskog tržišta nije pitanje prostog administrativnog postupka koji se
vodi od strane nadležnog organa u okviru jedne zemlje. Naprotiv, konstituisanje slobodnog, potpuno
otvorenog energetskog tržišta je veoma složen i dugotrajan proces koji se ne može vršiti izolovano, već
podrazumijeva opredijeljenost, angažovanje i odgovornost većeg broja (susjednih) država.
Stoga, pored aktivnosti vezanih za organizovanje nacionalnog tržišta, Crna Gora je, zajedno sa zemljama iz
okruženja, a u skladu sa Sporazumom o formiranju Energetske zajednice, jasno opredijeljena ka stvaranju
regionalnog energetskog tržišta. Odvijanje tih aktivnosti je sporije nego što je planirano i, slično kao i kod
konstituisanja nacionalnih tržišta, praćeno je mnogim teškoćama, ali se, ipak, može reći da se stvari kreću
naprijed. To najbolje potvrđuju i veoma intenzivne aktivnosti vezane za osnivanje pravnog lica „Kancelarija
za koordinisane aukcije u JI Evropi“ sa sjedištem u Crnoj Gori, što predstavlja prvi pravi regionalni projekat u
Jugoistočnoj Evropi i prvi konkretan i neophodan korak ka konstituisanju regionalnog tržišta električne
energije.
7. TEHNIČKA POMOĆ ZA IMPLEMENTACIJU SPORAZUMA
O ENERGETSKOJ ZAJEDNICI I
NORMATIVNI OKVIR REGULACIJE
7.1. Tehnička pomoć za implementaciju Sporazuma o energetskoj zajednici
Projekat je završen 2011. godine a finansiran od strane Evropske unije preko Delegacije Evropske unije u
Crnoj Gori (EUD)
Projekat je implementiran u periodu februar 2010 - novembar 2011 od strane Exergia SA (GR) u
konzorcijumu sa KANTOR Management Konsultants SA (GR) i Mercados (ES).
Direktni korisnici projekta su bili Sektor za energetsku efikasnost (SEE) Ministarstva ekonomije (ME),
Operator prenosnog sistema (CGES), Crnogorski operator tržišta električne energije (COTE) i Regulatorna
Agencija za energetiku (REA).
Opšti cilj projekta je bio da se pruži pomoć kod izrade i implementacije politika energetskog sektora koje će
osigurati ispunjavanje obaveza datih u Sporazumu o energetskoj zajednici, uključujući implementaciju
liberalizovanog energetskog tržišta.
Projekat je uspio da ispuni svoj Projektni zadatak i pripremi sve predviđene rezultate. Potpunost i kvalitet
rezultata je pozitivno ocijenjen od strane svih korisnika putem zvaničnih dopisa, kao i javnim izjavama
zvaničnika ME i korisnika projekta tokom sastanaka i događaja povodom zatvaranja projekta. Takođe se
posebno cijenio doprinos Konsultanta koji se, pored uobičajenih obaveza konsultanta, odnosi na
kontinuiranu ad hoc savjetodavnu pomoć korisnicima, Ministarstvu ekonomije kao i drugim organizacijama.
7.1.1. Stav Konsultanta vezano za Regulatornu agenciju za energetiku
Prema mišljenju konsultanta RAE će biti potrebna dodatna tehnička pomoć. Ovo se odnosi prije svega na
pitanja koja su društveno i politički osjetljiva i/ili imaju ekonomske implikacije.
Analizirajući proces i teškoće sa kojima se suočavalo
sljedeće oblasti za pružanje dalje tehničke pomoći:
1.
2.
3.
4.
tokom trajanja
TA-EZT projekta, izdvojene su
Obuka u svakodnevnom radu u procesu implementacije novousvojenih tarifnih metodologija i cijena
koje će stupiti na snagu od 1. avgusta 2012.
Podrška u definisanju PR strategije kada se u bliskoj budućnosti budu javno branile ključne odluke
Pomoć u postavljanju minimum standarda za kvalitet snabdijevanja (u skladu sa članom 38. ZoE)
Razvoj Regulatornog kontnog plana za regulisane enrgetske subjekte
_____________________________________________________________________________
52
Regulatorna agencija za energetiku
5.
6.
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Podrška za implementaciju Pravilnika i Uredbe o OIE i visoko-efikasne kombinovane proizvodnje
toplotne i električne energije (VE-KTE)
Podrška u implementaciji odredbi trećeg energetskog paketa nakon transponovanja u nacionalno
zakonodavstvo.
7.1.2. Stavovi Konsultanta vezano za nezavisnost RAE
RAE prema ZoE, je nezavisna agencija i ulaže značajan napor da funkcioniše kao takva. Postoje dvije
sporne odredbe u ZoE koje se tiču razriješenja dužnosti članova odbora tokom svog mandata a koje je
Konsultant istakao. Prema Članu 34, stavovi 2 i 3, ZoE: (2) Razrješenje člana Odbora Agencije, Skupštini
može predložiti Vlada i/ili 1/3 poslanika u Skupštini. (3) Članovi Odbora Agencije razrješavaju se prije isteka
mandata ako se ne usvoji godišnji izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore koji se odnosi na rad
Agencije.
Prema mišljenju konsultanta date odredbe člana 34 ZoE, posebno stav 2, ne specificira uslove pod kojima
Vlada i Skupština može da sprovede svoja ovlašćenja ostavljajući prostora za čisto političke odluke. Pored
toga, nije jasno pod kojim uslovima se primjenjuje stav 3. Godišnji izvještaj o stanju energetskog sektora
Crne Gore može da bude odbijen iz razloga koji uopšte mogu da se odnose na djelokrug rada Agencije, ili su
oni van isključive i direktne kontrole RAE. Dalje, jedna godina je veoma kratak period za tako inertan sistem
kao što je energetski sistem. Rezultati nastali u jednoj specifičnoj godini mogu da budu izazvani akcijama
preduzetim prije nekoliko godina. Stoga, prema mišljenju konsultanta, samo jedan godišnji izvještaj ne može
da služi kao krajnji pokazatelj stvarne nadležnosti i rezultata poslovanja RAE.
Pored navedenih odredbi ZoE, uloga RAE često nije shvaćena (ili cijenjena) od strane javnosti i medija,
NVO-a, članova skupštine, čak i od strane nekih zvaničnika u energetskom sektoru.
RAE, pored pomenute komunikacione strategije treba u tom pogledu da bude snažno podržana od strane
nadležnog Ministarstva.
7.2. Normativni okvir regulacije
Najvažnija aktivnost Agencije u 2011. godini, kada su u pitanju cijene i tarife za električnu energeiju odnosi
se na izradu metodologija za utvrđivanje regulatornog prihoda i cijena za mrežne djelatnosti (prenos i
distribucija), odnosno metodologiju za utvrđivanje regulatornog prihoda i tarifa za javnog snabdjevača.
Aktivnost je vođena uz pomoć konsultanta Exergia angažovanog u projektu Tehničke pomoći kod
implementacije Sporazuma o energetskoj zajednici, koji finansira EU, a kojim upravlja Delegacija EU u Crnoj
Gori, prema utvrđenom projektnom zadatku.
Donesena su sljedeća akta:
1. Metodologija za utvrđivanje regulatornog prihoda i cijena za korišćenje prenosnog sistema električne
energije
2. Metodologija za utvrđivanje regulatornog prihoda i cijena za korišćenje distributivnog sistema električne
energije
3. Metodologija za utvrđivanje regulatornog prihoda javnog snabdjevača i regulisanih tarifa za
snabdijevanje električnom energijom
Navedene metodologije su zasnovane na podsticajnoj metodi regulacije koja ima za cilj da ograniči
dozvoljeni prihod energetskog subjekta i poveća njegovu efikasnost primjenjujući regulatorne periode koji su
duži od jedne godine, tokom kojih je energetskom subjektu dozvoljeno da zadrži uštede od smanjenja
troškova poslovanja na koje može uticati. Metodologijama je propisano da se pri utvrđivanju osnove
sredstava uzimaju u obzir i investicije u toku, odnosno planirane investicije, što predstavlja dobru osnovu za
privlačenje investiranja u energetski sektor. Uveden je i faktor efikasnosti poslovanja kod troškova na koje
subjekat može uticati i ukazano na obavezu donošenja akta kojim će se definisati kvalitet snabdijevanja
električnom energijom.
U postupku donošenja metodologija, analizirane su i primjedbe, predlozi i sugestije energetskih subjekata,
udruženja potrošača i poslodavaca, sindikata i pojedinaca, i iste su najvećim dijelom ugrađene u konačni
tekst ovih akata.
_____________________________________________________________________________
53
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Shodno ovlašćenjima propisanim Zakonom, Agencija je odobrila akta koje su u skladu sa
obavezama dostavili energetski subjekti, i to:
zakonskim
1. Metodologiju za utvrđivanje cijena, rokova i uslova za priključenje na prenosni sistem, kojom je utvrđen
minimum tehničkih, planskih i radnih uslova za povezivanje na prenosni sistem i interkonekciju sa ostalim
sistemima, kao i rad i način upravljanja prenosnim sistemom,
2. Pravila za dodjelu raspoloživih prenosnih kapaciteta na interkonektivnim vezama Kontrolne oblasti Crna
Gora sa susjednim kontrolnim oblastima, kojima je definisan način pružanja usluge prekograničnog
prenosa električne energije, i
3. Pravila za funkcionisanje prenosnog sistema električne energije, kojima su definisani tehnički i opšti uslovi
za rad prenosnog sistema električne energije.
U skladu sa zakonskim ovlašćenjima, Agencija je u 2011. godini donijela sljedeće odluke:
1. Odluku o odobravanju regulatorno dozvoljenog prihoda i cijena za korišćenje prenosnog sistema
Crnogorskom elektroprenosnom sistemu AD Podgorica (''Službeni list CG'', br. 13/11) koja je stupila na
snagu 12. marta 2011. godine. Ovom odlukom operatoru prenosnog sistema odobren je regulatorno
dozvoljeni prihod i cijene korišćenja prenosnog sistema koje će se primjenjivati u periodu od 01. aprila
2011. godine do 31.marta 2012. godine,
2. Odluku o odobravanju regulatorno dozvoljenog prihoda i cijena za korišćenje distributivnog sistema
Elektroprivredi Crne Gore AD Nikšić (''Službeni list CG'', br. 13/11) koja je stupila na snagu 12. marta
2011. godine. Ovom odlukom operatoru distributivnog sistema odobren je regulatorno dozvoljeni prihod i
cijene korišćenja distributivnog sistema koje će se primjenjivati u periodu od 01. aprila 2011. godine do
31.marta 2012. godine,
3. Odluku o odobravanju regulatorno dozvoljenog prihoda Elektroprivredi Crne Gore AD Nikšić za javnog
snabdjevača (''Službeni list CG'', br.13/11), koja je stupila na snagu 12. marta 2011. godine. Ovom
odlukom javnom snabdjevaču odobren je regulatorno dozvoljeni prihod i regulisane tarife za
snabdijevanje električnom energijom koje će se primjenjivati u periodu od 01. aprila 2011. godine do
31.marta 2012. godine,
4. Odluku o odobravanju tabela sa cijenama za električnu energiju koje će se primjenjivati od 01.aprila 2011.
godine do 31. marta 2012. godine (''Službeni list CG'', br. 14/11), koja je stupila na snagu 19. marta 2011.
godine,
5. Odluku o izmjeni oduke o odobravanju regulatorno dozvoljenog prihoda i cijena za korišćenje prenosnog
sistema Crnogorskom elektroprenosnom sistemu AD Podgorica (''Službeni list CG'', br. 61/11), koja je
stupila na snagu 31. decembra 2011. godine. Ovom odlukom operatoru prenosnog sistema odobreno je
povećanje regulatorno dozvoljenog prihoda i cijena korišćenja prenosnog sistema, koje će se primjenjivati
u periodu od 01. januara 2012. godine do 30. juna 2012. godine,
6. Odluku o izmjeni oduke o odobravanju regulatorno dozvoljenog prihoda i cijena za korišćenje
distributivnog sistema Elektroprivredi Crne Gore AD Nikšić (''Službeni list CG'', br. 61/11) koja je stupila
na snagu 31. decembra 2011. godine. Ovom odlukom operatoru distributivnog sistema odobreno je
povećanje regulatorno dozvoljenog prihoda i cijena korišćenja distributivnog sistema, koje će se
primjenjivati u periodu od 01. januara 2012. godine do 30. juna 2012. godine,
7. Odluku o izmjeni oduke o odobravanju regulatorno dozvoljenog prihoda Elektroprivredi Crne Gore AD
Nikšić za javnog snabdjevača (''Službeni list CG'', br. 61/11) koja je stupila na snagu 31. decembra 2011.
godine. Ovom odlukom javnom snabdjevaču odobreno je povećanje regulatorno dozvoljenog prihoda i
regulisanih tarifa za snabdijevanje električnom energijom, koje se primjenjuju u periodu od 01. januara
2012. godine do 30. juna 2012. godine,
8. Odluku o utvrđivanju tabela sa cijenama za električnu energiju (''Službeni list CG'', br. 61/11) koja je
stupila na snagu 31. decembra 2011. godine. Ovom odlukom su, usljed promjene regulatorno dozvoljenih
prihoda, cijena i tarifa energetskim subjektima, utvrđene nove naknade i tarife, koje će se primjenjivati u
periodu od 01. januara 2012. godine do 30. juna 2012. godine.
_____________________________________________________________________________
54
Regulatorna agencija za energetiku
8.
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
REFORME CIJENA I TARIFA ENERGETSKIH DJELATNOSTI
I POTROŠAČKIH CIJENA U PERIODU
JUL 2007 - DECEMBAR 2011.GODINE
8.1. Efekti četvoroipogodišnje ekonomske regulacije cijena u elektroenergetskom sektoru
U periodu ekonomske regulacije prihoda i cijena od sredine 2007. zaključno sa 2011. godinom, u kojem je
energetskim subjektima utvrđivan regulatorno dozvoljenji prihod, korišćen je princip godišnje regulacije
odnosno dvanaestomjesečnog regulatornog perioda. Primjenjivana su dva akta, Pravilnik o tarifama
donesen u skladu sa Zakonom o energetici iz 2003. godine i privremene metodologije za odobravanje
regulatornog prihoda i cijena u skladu sa zakonom iz 2010. godine. Zakonom o energetici koji je stupio na
snagu u maju 2010. godine, osim početne jednogodišnje regulacije, propisano je da se višegodišnja
regulacija utvrdi metodologijama koje će se primjenjivati od 2012. godine.
Primjenom Pravilnika o tarifama za električnu energiju, kasnije i Privremenih metodologija, Agencija je
donijela više odluka od kojih je sa ukupno šest pokriven četvoroipogodišnji period ekonomske regulacije u
Crnoj Gori. Sve odluke su donošene za primjenu na godišnjem nivou, ali je u praksi period primjene bio kraći
ili duži od jedne godine kao odraz poništavanja odluka od strane Upravnog suda, zatim zbog produženja
trajanja u slučajevima kada energetski subjekti nijesu dostavljali zahtjev za odobrenje regulatornog prihoda i
cijena ili u prelaznom periodu promjene podzakonskih akata poslije stupanja na snagu Zakona o energetici
sredinom 2010. godine. Odluke su primijenjivane u sljedećim periodima:
-
Odlukama iz juna 2007. period 01.07. – 30.09.2007. godine,
-
Odlukama iz oktobra 2007., period 01.10.2007. – 31.05.2008.
-
Odlukama iz maja 2008., period 01.06.2008. – 30.11.2008.
-
Odlukama iz juna 2009., period 01.12.2008. – 31.12.2009.
-
Odlukama iz decembra 2009., period 01.01.2010. – 31.03.2011., i
-
Odlukama iz decembra 2009., period 01.04.2011. – 31.12.2011. godine.
Regulatorni prihodi mrežnih subjekata i javnog snabdjevača za 2011. godinu utvrđeni su primjenom
privremenih metodologija. Novim zakonom nije propisano regulisanje proizvodne djelatnosti, a uticaj
regulatora na cijenu energije za isporuke tarifnim kupcima i za mrežne gubitke, ostvaruje se po privremenim
metodologijama preko regulisanih tarifa koje utvrđuje javni snabdjevač.
Za potrebe uvog izvještaja, Agencija je procijenila troškove proizvodnje na osnovu istorijskih podataka.
Navedene odluke su pred Upravnim sudom Crne Gore osporavane i od strane energetskih subjekata i grupe
potrošača. U slučajevima poništenja, Agencija je donosila nove odluke, u ponovljenom postupku, kojima je
otklonila nedostatke na koje je Sud ukazao. Na kraju izvještajne 2011. godine, sve prethodno donesene
odluke su pravosnažne.
U toku 2011. godine pred Upravnim sudom Crne Gore osporene su odluke Agencije koje se odnose na
regulatorno dozvoljeni prihod, cijene i tarife, kako je prikazano u sljedećoj tabeli:
_____________________________________________________________________________
55
Regulatorna agencija za energetiku
r.b.
Tužioci
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Broj predmeta
1.
EPCG
U broj 218/11 od
02.01.2011.
2.
Stevo Muk,
Goran Đurović i
Daliborka
Uljarević
U broj 20/11 od
12.01.2011.
3.
Stevo Muk,
Goran Đurović i
Daliborka
Uljarević
U broj 91/11 od
14.01.2011.
4.
Stevo Muk,
Goran Đurović i
Daliborka
Uljarević
U broj 92/11 od
17.01.2011.
EPCG
U broj 618/11 od
04.04.2011.
Stevo Muk,
Goran Đurović i
Daliborka
Uljarević
U broj 622/11 od
06.04.2011.
EPCG
U broj 617/11 od
05.04.2011.
Stevo Muk,
Goran Đurović i
Daliborka
Uljarević
U broj 623/11 od
07.04.2011.
5.
6.
7
8
Stevo Muk,
Goran Đurović i
Daliborka
Uljarević
EPCG
Predmet tužbe
Tužba protiv Odluke o utvrđivanju
tabela sa cijenama, broj 10/287-23
od 28.12.2010.godine
Tužba protiv Odluke o odobravanju
regulatorno dozvoljenog prihoda AD
Prenos, broj 10/250-37 od
26.11.2010. godine
Tužba protiv Odluke o utvrđivanju
privremenih cijena korišćenja
prenosne mreže i gubitaka električne
energije u prenosnoj mreži, broj
10/2881-2 od 14.12.2010. godine
Ishod spora
tužba odbačena
tužba odbačena
tužba odbačena
Tužba protiv Odluke o utvrđivanju
privremenih cijena i tarifa za
električnu energiju, broj 10/2867-2 od
14.12.2010. godine
tužba odbačena
Tužba protiv Odluke o odobravanju
regulatorno dozvoljenog prihoda
EPCG za operatora distributivnog
sistema, broj 11/174-58 od
02.03.2011.godine
tužba odbačena
Tužba protiv Odluke o odobravanju
regulatorno dozvoljenog prihoda
epcg za javnog snabdjevača, broj
11/174-59 od 02.03.2011. godine
tužba odbačena
U broj 624/11 od
06.04.2011.
Tužba protiv Odluke o odobravanju
regulatorno dozvoljenog prihoda i
cijena za korišćenje prenosnog
sistema CGES, broj 11/163-30 od
02.03.2011. godine
tužba odbačena
U broj 698/11 od
13.04.2011.
Tužba protiv Odluke o odobravanju
tabela sa cijenama za električnu
energiju koje će se primjenjivati od
01.04.2011. do 31.03.2012.god, broj
11/174-66 od 09.03.2011. godine
tužba odbačena
Nakon okončanja postupaka po gore navedenim tužbama, protiv rješenja Upravnog suda Crne Gore,
Elektroprivreda Crne Gore je pokrenula tri postupka za vanredno preispitivanje istih pred Vrhovnim sudom
Crne Gore. Vrhovni sud je vratio predmete Upravnom sudu na ponovni postupak i odlučivanje i oni još uvijek
nijesu okončani.
_____________________________________________________________________________
56
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
8.2. Odobreni troškovi i regulatorni prihod
U periodu regulacije od 01.07.2007. do 31.12.2011. godine, Agencija je elektroenergetskim preduzećima
odobrila ili utvrdila ukupne troškove u iznosu od 1.144,68 mil.€ ili prosječno godišnje 254,37 mil €.
Planirani obim prodaje električne energije kupcima iznosio je 15.903,19 GWh ili prosječno godišnje 3.534,04
GWh, od čega prodaja kupcima na prenosnoj mreži 1.540,94 GWh (43,6%) a distributivnim kupcima
1.993,11 GWh (56,4%)
Shodno kriterijumima pravilnika odnosno metodologija za utvrđivanje tarifa, odobreni ukupni troškovi su
umanjeni za planirane vanredne prihode u iznosu od 88,04 mil.€ ili prosječno godišnje za 19,56 mil.€, tako
da je u tarife za naplatu od potrošača transponovano ukupno 1.056,64 mil.€ ili prosječno godišnje 234,81
mil.€.
Struktura troškova i regulatorno dozvoljenog prihoda prikazani su u sljedećoj tabeli:
PERIOD 01.07.2007 - 31.12.2011. (54. mjeseca)
TROŠKOVI I REGULATORNI PRIHOD
(struktura troškova)
UKUPNI TROŠKOVI POSLOVANJA (I+II+V)
I. TROŠKOVI (1 + 2)
1. OPEX (1.1.+1.2.+1.3.+1.4.)
1.1. Gorivo za TEP
1.2. Uvoz
1.3. Porezi i doprinosi
1.4. Ostali OPEX
2. CAPEX (2.1.+2.2.)
2.1. Amortizacija
2.2. Povrat na investicije
II. Vanredni rashodi
III. Vanredni prihodi
IV. SALDO (I+II-III)
V. Rezervisanja
VI. REGULATORNI PRIHOD ZA TARIFE (IV+V)
zbir
perioda
mil.€
1.144,677
1.114,303
813,417
188,436
241,468
43,681
339,832
300,886
166,787
134,098
1,359
88,035
1.027,627
29,016
1.056,642
mjesečni
prosjek
mil.€
21,198
2,635
15,063
3,490
4,472
0,809
6,293
5,572
3,089
2,483
0,025
1,630
19,030
0,537
19,567
godišnji
prosjek
mil.€
254,373
247,623
180,759
41,875
53,659
9,707
75,518
66,863
37,064
29,800
0,302
19,563
228,361
6,448
234,809
U strukturi ukupnih troškova elektroenergetskog sektora prosječno učešće operativnih troškova (OPEX) je
oko 73,00%, dok je učešće kapitalnih troškova (CAPEX) oko 27,00% ili za tri indeksna poena veće nego u
prethodnom (troipogodišnjem) izvještajnom periodu. Učešće odobrenih kapitalnih troškova u ukupnim
troškovima je od 2009. godine u stalnom rastu, ali to se nije kod energetskih subjekata odrazilo kao
povećanje investicione snage, što se realno moglo očekivati, naprotiv investiciona ulaganja se smanjuju.
Povećanje učešća povrata na investicije sa 38,5% na 45% u ukupno odobrenim kapitalnim troškovima od
300,89 mil.€, ili 66,86 mil.€ prosječno godišnje, potvrđuje da je Agencija dosljedno sprovodila regulatornu
politiku u oblasti regulatornog prihoda utvrđenu februara 2008. godine.
Polazeći od činjenice da se investiranje u sredstva kod subjekata smanjuje, Agencija ocijenjuje da se kod
energetskih subjekata dio prihoda odobren po osnovu kapitalnih rashoda preliva na operativne, pa je
neophodno da energetski subjekti stvaraju efikasnije načine upravljanja operativnim troškovima na koje
mogu potpuno ili djelimično uticati.
U cilju sprečavanja ove pojave koja štetno utiče na pouzdanost elektroenergetskog sistema, i sigurnost
isporuke električne energije, Agencija će ubuduće u postupku odobravanja investicionih planova, vezano za
odobravanje kapitalnih troškova, primjenjivati odobravanje svake investicije pojedinačno, pratiti realizaciju i
primjenjivati godišnje korekcije odobrenih kapitalnih rashoda, ako se planirano investiciono ulaganje ne
izvrši.
_____________________________________________________________________________
57
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
8.3 Obim prodaje, fakturisana realizacija i potrošačke cijene
8.3.1. Obim prodaje i fakturisana realizacija
U toku četvoroipogodišnjeg perioda regulacije tj. od 01.07.2007. do 31.12.2011. godine ukupno ostvareni
obim prodaje električne energije domaćim kupcima iznosio je 14.878 GWh ili prosječno godišnje 3.306 GWh,
što je za oko 5,2% više u odnosu na troipogodišnji prosjek predregulacionog perioda (januar 2004. - jun
2007. godina). Struktura prodaje je prikazana u Tabeli 1 u prilogu na kraju ovog izvještaja.
Obim prodaje je manji od planiranog za 1.025,41 GWh ili prosječno godišnje 227,87 GWh. Na direktne kupce
na prenosnoj mreži odnosi se 80,4%,, a na kupce na distributivnoj mreži 19,57% manje ostvarene prodaje
električne energije.
U istom periodu ostvarena ukupna fakturisana realizacija od prodaje električne energije iznosila je 1010,36
mil.€ ili prosječno godišnje 224,52 mil.€.
Fakturisana realizacija je manja od planirane za 50,32 mil.€. ili prosječno godišnje 11,18 mil.€. Na direktne
kupce na prenosnoj mreži odnosi se 65,08% a na kupce na distributivnoj mreži 34,92% manje ostvarene
fakturisane realizacije.
U odnosu na odgovarajući predregulacioni period, januar 2004 - jun 2007. godine, prosječna godišnja
fakturisana realizacija je bila veća za oko 39,4% i to kod potrošača na 110 kV za 38,56%, a kod distributivnih
za 39,70%. Trend pada fakturisane realizacije zabilježen je na 110 kV naponu kod Željeznice, minimalno kod
Željezare, kao i kod potrošača na naponu 35 kV.
Struktura fakturisane realizacije je prikazana u Tabeli 2 u prilogu na kraju ovog izvještaja.
8.3.2. Ostvarene cijene kod krajnjih potrošača
Prosječna cijena električne energije kod krajnjeg potrošača je porasla za 32,5% u odnosu na uporedni period
prije regulacije.
Podudarnost cijena kako po naponskim nivoima tako po kategorijama potrošnje, u periodu regulacije skoro
sa odobrenim ili utvrđenim cijenama je nastavljena i u protekloj godini, što potvrđuje da je odabrana
metodologija uključila dovoljan broj elemenata za formiranje tarifa.
Upoređenjem ostvarenih prosječnih cijena u periodu jul 2007. - decembar 2011. godine sa prosječnim
cijenama iz perioda januar 2004. - jun 2007. godine, može se zaključiti:
-
porast cijene kod potrošača na 110 kV naponu iznosio je 47,24%, od čega najviše kod Kombinata
aluminijuma 58,72%;
-
porast cijene kod distributivnih potrošača je iznosio 21,88%, pri čemu su cijene na srednjem naponu
(uglavnom mala i srednja industrijska preduzeća) smanjene za oko 1,61%, a cijene na niskom naponu
za sve potrošače, osim domaćinstava, su smanjene za isti procenat;
-
kod kategorije potrošnje domaćinstva je ostvaren najveći rast cijene od 59,31% (ukupno kod
domaćinstava sa jednotarifnim i kod domaćinstava sa dvotarifnim mjerenjem).
Struktura cijena je prikazana u Tabeli 3 u prilogu na kraju ovog izvještaja.
8.3.3 Rješavanje unakrsnog subvencioniranja
Odlukom o odobravanju regulatornog prihoda i cijena iz marta 2011. godine, potpuno je ukinuto unakrsno
subvencioniranje koje je postojalo između grupa tarifnih kupaca na niskom naponu, tako da od tada svi kupci
u Crnoj Gori plaćaju električnu energiju po cijenama koje odražavaju realne troškove proizvodnje, prenosa
distribucije i snabdijevanja električnom energijom koje pričinjavaju sistemu.
8.3.4 Upoređenje cijena električne energije za domaćinstva sa zemljama EU i regiona
Uporedni pregled je prikazan u sljedećoj tabeli (izvor: EUROSTAT)
_____________________________________________________________________________
58
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
ELEKTRIČNA ENERGIJA ZA DOMAĆINSTVA - PROSJEČNA CIJENA BEZ POREZA (c€/kWh)
Eurostat dpg 2011.
Zemlja /godina
1996
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
1
Austrija-AT
10,32
9,45
9,32
9,26
9,81
9,64
2
Belgija-BE
12,37
11,84
11,37
11,20
11,45
11,16
8,94
10,50
12,71
13,80
14,27
14,40
11,23
12,29
15,00
14,31
14,49
16,00
3
Bugarska-BG
-
-
-
-
4,86
5,37
5,52
5,47
5,93
6,85
6,75
7,20
4
Češka-CZ
-
5,38
6,42
6,54
6,6
7,29
8,29
5
Danska-DK
6,46
7,81
8,65
9,47
9,15
9,27
9,97
8,98
10,60
11,02
11,08
12,10
11,70
12,03
12,39
11,68
13,20
6
Estonija-EE
7
Finska-FI
8
Francuska-FR
9
10
-
-
4,57
5,50
5,50
5,76
6,20
6,35
6,39
7,12
6,95
7,70
7,70
6,37
6,97
7,38
8,10
7,92
8,09
8,77
9,15
9,74
9,98
10,30
10,22
9,14
9,23
8,90
9,05
9,05
9,05
9,21
9,14
9,08
9,22
-
Grčka-EL
6,09
5,64
5,80
6,06
6,21
6,37
6,43
6,61
9,57
10,55
9,75
10,10
Holandija-NL
8,69
9,78
9,23
9,70
10,31
11,02
12,07
14,00
12,7
14,4,
12,66
13,40
11
Irska-IE
7,17
7,95
8,83
10,06
10,55
11,97
12,85
14,65
15,59
17,89
15,89
17,50
12
Italija-IT
15,08
15,67
13,90
14,49
14,34
14,4
15,48
16,58
-
-
-
14,30
13
Kipar-CY
-
9,90
8,45
9,15
9,28
9,15
12,25
11,77
15,28
13,36
15,97
20,30
14
Latvija-LT
-
-
-
-
4,87
7,02
7,02
5,83
8,02
9,57
9,54
11,00
15
Litvanija-LV
16
Luksemburg-LU
17
Mađarska-HU
18
Malta-MT
19
Njemačka-DE
20
Poljska-PL
21
Portugal-PT
22
Rumunija-RO
23
Slovačka-SK
-
-
24
Slovenija-SI
7,00
8,37
25
Španija-ES
10,92
8,59
26
Švedska-SE
27
Velika Britanija-UK
28
Hrvatska-HR
29
Norveška-NO
30
Crna Gora-CG
-
-
-
-
5,35
6,09
6,09
6,58
7,29
7,99
9,55
10,10
10,90
11,20
11,48
11,91
12,15
12,88
13,9
15,09
14,42
16,19
14,33
14,30
3,72
6,34
7,23
7,33
7,94
8,51
8,96
10,19
12,77
12,27
13,49
-
4,76
6,17
6,31
6,52
6,36
7,27
9,04
9,40
9,45
16,27
16,15
16,20
13,20
12,20
12,61
12,67
12,59
13,34
13,74
14,33
12,99
14,01
13,81
14,00
-
7,10
8,18
7,75
6,99
8,23
9,23
9,45
9,65
8,83
10,49
10,50
12,59
12,00
12,23
12,57
12,83
13,13
13,40
14,20
10,74
12,64
10,93
10,70
-
-
-
-
-
6,55
7,92
8,55
8,85
8,14
8,56
8,20
-
-
10,24
11,23
12,16
12,92
11,48
12,94
12,77
13,90
8,58
8,33
8,41
8,61
8,74
8,87
9,11
10,56
10,57
11,50
8,59
8,72
8,85
9,00
9,40
10,04
11,24
12,94
14,17
16,90
-
6,29
7,01
8,38
8,98
8,46
8,76
10,88
10,85
10,4
11,95
13,40
8,76
9,96
10,31
9,59
8,37
8,36
9,71
12,54
13,94
13,99
13,21
15,00
-
-
-
-
-
7,02
7,59
7,6
7,98
9,35
9,34
9,30
6,53
7,88
9,27
15,68
9,85
11,37
11,01
13,61
11,79
11,31
14,84
13,60
-
-
-
-
4,24
4,52
4,95
6,21
7,45
8,48
7,52
7,21
EU-15
11,00
10,27
10,32
10,36
10,27
10,42
10,94
12,05
12,50
12,40
-
-
EU-25
-
-
-
-
10,02
10,23
10,77
11,83
-
-
-
-
EU-27
-
-
-
-
-
10,13
10,68
11,73
11,77
12,17
12,13
12,91
bold - cijene koje su niže od cijene u Crnoj Gori
U sljedećoj tabeli prikazane su cijene električne energije za domaćinstva koje su važile u IV kvartalu 2011.
godine (izvor:ERRA)
_____________________________________________________________________________
59
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
ELEKTRIČNA ENERGIJA ZA DOMAĆINSTVA
CIJENA BEZ POREZA U 4. KVARTALU 2011.
GODINE (c€/kWh)
ERRA-Budimpešta (van EU)
1
Albanija-AL
6,43
2
Bosna i Hercegovina-BiH
7,47
3
Makedonija-MK
5,45
4
Srbija-RS
5,34
5
UNMIK-Kosovo
5,62
6
Hrvatska-HR
9,19
ERRA-Budimpešta (EU)
7
Bugarska-BG
6,21
8
Estonija-EE
8,03
9
Latvija-LT
10,81
10
Litvanija-LV
10,08
11
Mađarska-HU
11,11
12
Poljska-PL
11,44
13
Rumunija-RO
8,26
14
Slovačka-SK
13,95
15
Crna Gora-CG
7,21
Prosječna cijena električne energije za domaćinstva u Crnoj Gori se u periodu od 2004. do 2006. godine
kretala u rasponu od 4,24 do 4,95 c€/kWh i bila je niža od cijena u regionu i u zemljama članicama EU.
Dostizala je 42,32 do 45,96 % prosječne cijene EU-25 (25 zemalja Evropske unije).
U periodu regulacije koji obuhvata drugu polovinu 2007, 2008. i 2009. godinu, cijena se kretala od 6,21 do
8,48 c€/kWh, a dostizala je 52,94 do 69,68 % prosječne cijene EU-27 (27 zemalja Evropske unije). U 2007.
godini cijena u Crnoj Gori je bila veća od cijena u Bugarskoj i Latviji, a u 2008. i 2009. godini od cijena u
Bugarskoj, Estoniji i Litvaniji.
Upoređujući prosječnu cijenu električne energije za domaćinstva u 2010. godini u Crnoj Gori sa cijenama u
27 zemalja EU i susjednim zemljama, možemo zaključiti da je cijena u Crnoj Gori veća jedino od cijene u
Estoniji i Bugarskoj i da je smanjen dostignuti nivo cijena na oko 62 % prosječne cijene EU-27. U 2011.godini
nivo cijena električne energije u Crnoj Gori je smanjen na 55,8% u odnosu na EU-27 što je rezultat
smanjenja cijena u Crnoj Gori po odluci Regulatorne agencije. Upoređivanjem cijene u Crnoj Gori sa
cijenama zemalja Evropske unije iz tabele se vidi da Crna Gora u odnosu na sve zemlje EU ima nižu cijenu.
Od zemalja u okruženju veće cijene imaju Slovenija, Hrvatska i Bosna i Hercegovina. Povećanje cijena su
najavile Srbija i Makedonija.
9.
SPROVOĐENJE SPORAZUMA O OSNIVANJU ENERGETSKE
ZAJEDNICE JUGOISTOČNE EVROPE
Potpisivanjem Sporazuma o formiranju Energetske zajednice, Evropska unija i 9 ugovornih strana iz
Jugoistočne Evrope su stvorile pravni okvir za uspostavljanje jedinstvenog regionalnog tržišta električne
energije i gasa, sa krajnjim ciljem njegove integracije u tržište Evropske unije. Sporazum je stupio na snagu
1. jula 2006. godine.
_____________________________________________________________________________
60
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Skupština Republike Crne Gore je 26. oktobra 2006. godine ratifikovala ovaj Sporazum čime je Crna Gora
postala punopravna članica Energetske zajednice. Pored Crne Gore, ovaj Sporazum su ratifikovale
Hrvatska, Srbija, Bosna i Hercegovina, Makedonija, Albanija, Moldavija, Ukrajina i Misija privremene uprave
Ujedinjenih nacija na Kosovu.
Glavni cilj Energetske Zajednice je stvaranje stabilnog regulatornog i tržišnog okvira koji će privući investicije
u proizvodnju energije i energetske mreže koje su potrebne za stabilno i neprekidno snabdijevanje energijom
koje je važno za ekonomski razvoj i socijalnu stabilnost; kreiranje regionalnog integralnog tržišta energije
koje omogućava prekograničnu trgovinu energijom i interkonekciju sa tržištem Evropske Unije; povećanje
sigurnosti u snabdijevanju i konkurencije; kao i unapređenje zaštite životne sredine. Funkcionisanje
Energetske zajednice treba da ojača saradnju među državama Jugoistočne Evrope i doprinese ukupnom
ekonomskom razvoju i socijalnoj stabilnosti. Pravni okvir Sporazuma o formiranju Energetske zajednice čini
regulativa Evropske unije, što znači da članice Energetske zajednice imaju obavezu da usaglase svoje
zakonodavstvo sa direktivama EU koje se odnose na energetiku i zaštitu životne sredine. Implementacija
obaveza iz Sporazuma je od ogromnog značaja, ne samo za uspjeh reformi našeg energetskog sektora i
njegovo funkcionisanje u okviru Energetske zajednice, već i za sveukupni proces evropskih integracija naše
zemlje. Takođe, cilj je da se postigne ekonomski i socijalni napredak te visok nivo zaposlenja, kao i
izbalansiran i održiv razvoj stvaranjem jedinstvenog područja bez unutrašnjih granica za gas i električnu
energiju
Ugovorne Strane su se obavezale da implementiraju acquis communautaire o električnoj energiji, gasu,
obnovljivim izvorima, životnoj sredini i sigurnosti u snabdijevanju; da izrade adekvatni regulatorni okvir i
liberalizuju svoja tržišta energije u skladu sa datim acquis-om. Pored toga, Ugovorne strane su se obavezale
da implementiraju set pravila koja se odnose na sigurnost u snabdijevanju i energetsku efikasnost i nove
aspekte obnovljivih izvora energije. Acquis se mora implementirati u okviru datih rokova i uz adekvatne
akcione planove.
Crna Gora je u tom smislu napravila značajna usklađivanja svoga zakonodavstva sa zakonodavstvom
Evropske unije i napravila iskorak u primjeni direktiva Evropske unije a koje se odnose na električnu energiju
i gas.
_____________________________________________________________________________
61
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Institucionalni okvir neophodan za primjenu datog procesa čine sljedeća tijela:
Energetska zajednica
Ministarski savjet
Permanentna grupa visokog nivoa
Regulatorni odbor
Sekretarijat energetske zajednice
Forumi za el. energiju, gas,naftu i socijalna pitanja
Predstavnici Crne Gore (Ministarstvo ekonomije i Regulatorna agencija za energetiku) aktivno su učestvovali
u radu pomenutih institucija Energetske zajednice.
Ministarski savjet je najvažniji organ Energetske Zajednice koji pruža opšte smjernice, preduzima mjere i
usvaja proceduralna akta u smislu postizanja ciljeva Sporazuma.
Ministarski savjet je ocijenio da su sve ugovorne strane u svim sektorima ustanovile pravni okvir za
implementaciju Sporazuma na osnovu elemenata sadržanih u pravnom zakonodavstvu EU Acquis
communautaire. Sprovođenje Acquis-a je usporeno zbog kašnjenja implementacije Sporazuma u zemljama
potpisnicama ugovora. Crna Gora je među uspješnijim članicama Energetske zajednice po ispunjavanju
obaveza iz Acquis-a. Na sastanku Ministarskog savjeta zaključeno je da su glavni prioriteti promocija
investicija u kontekstu razvoja regionalnog tržišta, energetska efikasnost (fokusiranje na učinak akcionih
planova) , Obnovljivi izvori energije (OIE) i poboljšanje socijalnog dijaloga u skladu sa Memorandumom o
socijalnim pitanjima u Energetskoj zajednici. Na sastanku održanom početkom oktobra 2011. godine u
Kišinjevu, Moldavija, Ministarski savjet je usvojio odluku o implementaciji pravila Evropske Unije o internom
tržištu za električnu energiju i gas pod nazivom „Treći paket“. Na osnovu odluke Ministara, ugovorne strane
su obavezane da implementiraju ova pravila najkasnije do 1 januara 2015.godine.
Pored Ministarskog savjeta, veoma važnu ulogu u sprovođenju aktivnosti Energetske zajednice ima
Regulatorni odbor kojeg čine predsjedavajući i članovi odbora regulatornih agencija i koji se sastoji od četiri
radne grupe: radna grupa za električnu energiju, radna grupa za gas, radna grupa za pitanja vezana za
osnivanje i rad kancelarije za koordinirane aukcije i radna grupa za pitanja kvaliteta usluga i zaštite
potrošača. Regulatorni odbor i radne grupe sastaju se četiri puta godišnje.
Regulatorni odbor je razmatrao pitanja koja su prethodno pripremale radne grupe.
Radna grupa za električnu energiju je razmatrala pitanja:
-
upravljanja zagušenjima;
balansiranje tokova električne energije koji je rezultirao pripremom izvještaja vezanog za balansne
mehanizme;
otvaranje veleprodajnog tržišta na osnovu urađene studije za otvaranje veleprodajnog tržišta, koja je
morala biti proširena zbog pristupanja Moldavije i Ukrajine Energetskoj zajednici, i Regionalnog
akcionog plana za otvaranje tržišta u Jugoistočnoj Evropi čija je primjena počela;
_____________________________________________________________________________
62
Regulatorna agencija za energetiku
-
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
saradnje regulatora u odnosu na investicije u prekogranične kapacitete što je rezultiralo izradom
studije o mogućim regulatornim podsticajima za investicije kao i aktivnosti na monitoringu tržišta što
je rezultiralo izradom Uputstava za monitoring tržišta.
Grupa za pripremu Kancelarije za koordinirane aukcije je radila na pripremi svih neophodnih preduslova za
formiranje Projektnog tima kompanije. Sjedište kompanije je u Crnoj Gori a Projektni tim je formiran u junu
mjesecu ove godine. Crnoj Gori je pripalo da vodi ovaj tim.
Radna grupa za gas je takođe bila veoma aktivna a posebno vezano za pitanje izgradnje «gasnog prstena»
za napajanje zemalja regiona gasom.
Radna grupa za potrošače je razmatrala pitanja zaštite potrošača sa posebnim osvrtom na zaštitu ranjivih
kupaca praksama za obrađivanje žalbi potrošača, socijalnom dimenzijom energetskih reformi,kvalitetom
snadbijevanja električnom energijom, tzv. »pametnim» mjerenjem i bilingom.
Investicioni okvir Zapadnog Balkana (WBIF) je 24 juna 2011.godine odlučio da finansira sprovođenje studije
izvodljivosti regionalnog projekata izgradnje interkonektivnog dalekovoda od 400 kv između Srbije, Crne
Gore i Bosne i Hercegovine. Ovaj projekat se smatra jednim od prioritetnih projekata Energetske zajednice u
oblasti električne energije i vezuje se za planiranu izgradnju podmorskog energetskog kabla između
energetskih sistema Italije i Crne Gore.
Kada su u pitanju obnovljivi izvori energije, u septembru 2011. godine Vlada Crne Gore je donijela Uredbu o
tarifnom sistemu za utvrđivanje podsticajnih cijena električne energije iz obnovljivih izvora energije i
kogeneracije kao i Uredbu o vrstama i načinima podsticanja proizvodnje iz obnovljivih izvora energije i
kogeneracije. Ove aktivnosti se obavljaju uz podršku konsultanta iz projekta EU i pomoć od strane Evropske
banke za rekonstrulciju i razvoj (EBRD).
U junu 2011.g Crna Gora je pripremila Socijalni akcioni plan koji je kasnije iste godine bio usvojen od strane
Vlade i prezentovan na Socijalnom forumu u Moldaviji. Plan analizira aktuelnu situaciju koja uključuje pravni
okvir, predlaže poboljšanja, zajedno sa krajnjim rokovima i odgovornim institucijama.
Od svog osnivanja 2003. godine Regulatorna agencija veoma uspješno ostvaruje aktivnu međunarodnu
saradnju kako sa regulatorima iz država u regiji, tako i sa regulatorima zemalja članica Evropske unije, a
najveći dio saradnje odvija se kroz članstvo u udruženjima regulatornih tijela na evropskom nivou, odnosno
nivou Evropskih regija i radu u stručnim radnim grupama tih udruženja.
Od važnijih projekata u okviru ECRB-a potrebno je istaknuti Pilot projekt nadzora tržišta Jugoistočne Europe,
čiji je cilj uspostavljanje nadzora dodjele prekograničnih kapaciteta na regionalnom nivou, kao i studiju
Otvaranje tržišta električne energije, na osnovu koje je izrađen plan aktivnosti koje trebaju dovesti do
otvaranja tržišta na nivou regije Jugoistočne Europe.
10. TABELE SA REZULTATIMA REGULACIJE
U tabelama koje slijede prikazani su rezultati troipogodišnjeg perioda regulacije (01.07.2007. – 31.12.2010.
godine) u odnosu na troipogodišnji predregulacioni period (01.01.2004. – 30.06.2007. godine).
_____________________________________________________________________________
63
ODOBRENI UKUPNI TROŠKOVI I ODOBRENI REGULATORNI PRIHOD ELEKTROENERGETSKIM SUBJEKTIMA EPCG I CGES NA GODIŠNJEM NIVOU PERIOD:
01.07.2007. do 31.12.2011.
A
jun 2007.
3 mjeseca
VRIJEME DONOŠENJA ODLUKE
PERIOD PRIMJENE ODLUKE
PERIOD PRIMJENE ODLUKE
T - I : Ukupni troškovi poslovanja
1.07.-30.09.07.
- 000 €
I: TROŠKOVI (1. + 2.)
1. OPEX (1.1.+1.2.+1.3.+1.4.)
B
oktobar 2007.
8 mjeseci
1.10.07.31.05.08.
C
maj 2008.
6 mjeseci
1.06.-30.11.08.
D
jun 2009.
13 mjeseci
1.12.08.31.12.09.
E
decembar 2010.
15 mjeseci
1.01.10.31.03.11.
E
mart 2011.
9 mjeseci
1.04.10.-31.12.11.
228.594
243.279
272.274
281.993
246.910
233.435
220.261
234.490
266.234
275.793
236.753
233.435
183.824
198.053
204.728
214.287
155.728
141.676
1.1.
Gorivo za TEP
25.888
27.231
39.383
42.963
50.028
46.719
1.2.
Uvoz
76.126
82.513
72.197
72.197
27.573
24.866
1.3.
Porezi i doprinosi
7.957
14.457
10.417
16.396
3.346
6.535
1.4.
Ostali OPEX
73.852
73.852
82.731
82.731
74.782
63.555
36.437
36.437
61.506
61.506
81.025
91.759
36.437
36.437
37.481
37.481
37.475
36.265
0.000
0.000
24.025
24.025
43.550
55.494
2. CAPEX (2.1.+2.2.)
2.1.
Amortizacija
2.2.
Povrat na investicije
3. Vanredni rashodi
0.283
0.283
0.399
0.399
0.374
0.000
4. Vanredni prihodi
10.616
10.616
28.503
28.503
18.631
13.180
220.255
II: Saldo (1.+2.+3.-4.)
209.928
224.157
238.131
247.689
218.496
III. Rezervisanja nenapl. potraživanja
8.050
8.505
5.640
5.801
9.783
0.000
IV: Regolatorni prihod-za tarife (II+III)
217.978
232.662
243.771
253.490
228.279
220.255
NAPOMENA: U 2011. godini je prestala nadležnost Agencije da odobrava regulatorno dozvoljeni prihod proizvođača električne
energije pa su njegovi troškovi, radi omogućavanja ove analize ,procijenjeni na osnovu istorijskih podataka.
UPOREĐENJE OSTVARENJA GODIŠNJIH OBIMA PRODAJE (T-1). FAKTURISANE REALIZACIJE (T-2) I PRODAJNIH CIJENA (T-3) JAVNOG SNABDJEVAČA U ČETVOROIPOGODIŠNJEM PERIODU
REGULACIJE (01.07.2007. - 31.12.2011.) SA TROIPOGODIŠNJIM PREDREGULACIONIM PERIODOM (01.01.2004. - 30.06.2007.)
TABELA - 1
Godina
1
2
3
2004.
2005.
2006.
4
5
2007.
prije regulacije 2004. - ppg 2007.
Potrošač/Period
GWh
a. KAP
7
8
9
10
2008.
2009.
2010.
2010.
ekonomska regulacija cijene dpg 2007. -2011.
ppg
GWh
GWh
GWh
GWh
GWh
11
prosječna cijena
2004.-ppg 2007.pr.
Učešće
pr. GWh
%
12
13
(5+6+7+8+9)
14
Trend
dpg 2007.-2011.pr.
Učešće
pr. GWh
%
12./10.
GWh
GWh
1283,16
1282,93
1221,09
612,51
626,26
1187,13
965,70
1241,18
1386,86
1257,05
40,00
1201,58
36,34
-4,41
b. ŽNK
154,33
132,76
191,62
89,77
92,34
228,18
122,57
79,15
85,97
162,42
5,17
135,16
4,09
-16,79
c. ŽCG
22,34
22,80
24,42
11,54
11,84
21,62
18,22
20,63
15,01
23,17
0,74
19,40
0,59
-16,27
0,00
0,00
0,00
0,00
0,00
0,00
0,00
0,00
6,83
0,00
0,00
1,52
0,05
#DIV/0!
I. sum VN (a+b+c+d)
1459,83
1438,49
1437,12
713,81
730,44
1436,92
1106,49
1340,95
1494,66
1442,65
45,91
1357,66
41,06
-5,89
II. sum ED (II.1.+II.2.)
1710,60
1689,55
1684,39
865,34
910,22
1876,41
1925,01
1998,65
2058,04
1699,96
54,09
1948,52
58,94
14,62
e. 35 kV
118,02
84,99
85,79
42,77
42,67
75,72
71,10
76,92
87,48
94,73
3,01
78,64
2,38
-16,98
f.
206,66
191,94
174,34
86,34
110,75
222,03
234,90
252,65
286,40
188,37
5,99
245,94
7,44
30,56
324,67
276,93
260,12
129,12
153,42
297,75
306,00
329,57
373,88
283,10
9,01
324,58
9,82
14,65
87,79
93,99
101,04
51,55
58,71
122,87
126,56
132,89
137,78
95,53
3,04
128,63
3,89
34,64
225,33
226,38
226,63
119,42
135,36
277,79
288,57
291,14
309,98
227,93
7,25
289,52
8,76
27,02
1072,80
1092,25
1096,59
565,25
562,73
1178,00
1203,88
1245,05
1236,40
1093,40
34,79
1205,79
36,47
10,28
II.2. sum NN (g+h+i)
1385,92
1412,62
1424,26
736,22
756,80
1578,66
1619,01
1669,08
1684,16
1416,86
45,09
1623,93
49,12
14,61
UKUPNO (I. + II.)
3170,43
3128,04
3121,51
1579,15
1640,66
3313,33
3031,49
3339,60
3552,70
3142,61
100,00
3306,17
100,00
5,20
d. TE PLJEVLJA sopstvena
potrošnja
10 kV
II.1. sum SN (e+f)
g. 0,4 kV I stepen-snaga se mjeri
h. 0,4 kV II stepen Ostala potrošnja
i.
0,4 kV Domaćinstva
ppg GWh
6
% +-
TABELA - 2
Godina
1
2
3
2004.
2005.
2006.
4
5
2007.
prije regulacije 2004. - ppg 2007.
Potrošač/Period
mil. €
mil. €
mil. €
6
7
8
9
2008.
2009.
2010.
2010.
mil. €
mil. €
mil. €
mil. €
11
(1+2+3+4)/3,5
2004.-ppg
2007.pr.
ekonomska regulacija cijene dpg 2007.-2011.
mil. €
10
mil. €
pr.mil. €
Učešće
%
12
13
(5+6+7+8+9)/4,5
dpg 2007.2011.pr.
pr. mil.
Učešće
€
%
14
Trend
12./10.
% +-
a.
KAP
26,23
26,22
24,96
26,10
18,01
40,16
36,52
50,03
57,19
29,57
18,36
44,87
19,98
51,72
b.
ŽNK
4,37
3,51
12,70
7,10
5,55
14,22
7,91
3,81
3,78
7,91
4,91
7,84
3,49
-0,88
c.
ŽCG
1,23
1,29
1,64
0,83
0,71
1,41
1,23
1,00
0,77
1,43
0,89
1,14
0,51
-20,47
d.
TE PLJEVLJA sopstvena potrošnja
0,00
0,00
0,00
0,00
0,00
0,00
0,00
0,00
0,32
0,00
0,00
0,07
0,03
#DIV/0!
31,83
31,03
39,30
34,03
24,26
55,79
45,66
54,84
62,06
38,91
24,16
53,91
24,01
38,56
107,03
115,92
126,98
77,52
81,88
180,07
196,02
158,49
151,29
122,13
75,84
170,61
75,99
39,70
I,.sum VN (a+b+c+d)
II. sum ED
e.
35 kV
4,57
4,59
5,11
3,02
2,61
5,09
4,74
3,73
4,31
4,94
3,07
4,55
2,03
-7,89
f.
10 kV
12,73
13,96
14,83
8,75
8,12
18,07
18,56
14,97
17,77
14,36
8,92
17,22
7,67
19,92
II.1. sum SN (e+f)
17,30
18,54
19,94
11,77
10,73
23,17
23,30
18,70
22,08
19,30
11,99
21,77
9,70
12,80
g. 04,kV I stepen-snaga se mjeri
11,21
13,19
15,05
9,25
9,68
19,92
20,01
14,63
13,45
13,92
8,64
17,26
7,69
24,07
h. 04 kV II stepen Ostala potrošnja
33,04
34,79
37,76
23,52
24,44
49,21
50,17
31,55
25,44
36,89
22,91
40,18
17,89
8,91
i.
45,49
49,40
54,23
32,97
37,03
87,78
102,54
93,61
90,33
52,02
32,31
91,40
40,71
75,68
89,73
97,38
107,04
65,75
71,15
156,90
172,72
139,79
129,21
102,83
63,85
148,84
66,29
138,86
146,95
166,28
111,54
106,14
235,86
241,68
213,33
213,35
161,04
100,00
224,52
100,00
0,4 kV Domaćinstva
II.2. sum NN (g+h+i)
UKUPNO (I.+ II.)
39,42
UPOREĐENJE OSTVARENJA GODIŠNJIH OBIMA PRODAJE (T-1), FAKTURISANE REALIZACIJE (T-2) I PRODAJNIH CIJENA (T-3) JAVNOG SNABDJEVAČA
U ČETVOROIPOGODIŠNJEM PERIODU REGULACIJE (01,07,2007, - 31,12,2011,) SA TROIPOGODIŠNJIM PREDREGULACIONIM PERIODOM (01.01.2004. – 30.06.2007.)
NASTAVAK
TABELA - 2
Godina
1
2004.
2
2005.
3
2006.
4
5
2007.
6
2008.
7
2009.
8
2010.
9
2010.
10
11
prosječna cijena
14
Trend
prije regulacije 2004. - ppg 2007.
ekonomska regulacija cijene dpg 2007.-2011.
€c/kWh
€c/kWh
€c/kWh
€c/kWh
€c/kWh
€c/kWh
€c/kWh
€c/kWh
€c/kWh
1. KAP
2,04
2,04
2,04
4,26
2,88
3,38
3,78
4,03
2. ŽNK
2,83
2,64
6,63
7,91
6,01
6,23
6,45
3. ŽCG
5,53
5,68
6,72
7,20
5,98
6,51
6,74
4. TE PLJEVLJA sopstvena potrošnja
0,00
0,00
0,00
0,00
0,00
0,00
0,00
I. sum VN (1+2+3+4)
2,18
2,16
2,73
4,77
3,32
3,88
4,13
4,09
4,15
2,70
3,97
47,24
II. sum ED
6,26
6,86
7,54
8,96
9,00
9,60
10,18
7,93
7,35
7,18
8,76
21,88
5. 35 kV
3,87
5,40
5,96
7,07
6,11
6,72
6,67
4,85
4,93
5,22
5,79
10,95
6. 10 kV
6,16
7,27
8,51
10,13
7,33
8,14
7,90
5,93
6,20
7,62
7,00
-8,15
II.1. sum SN (5+6)
5,33
6,70
7,67
9,12
6,99
7,78
7,62
5,68
5,91
6,82
6,71
-1,61
7. 0,4 kV I stepen-snaga se mjeri
12,77
14,04
14,90
17,94
16,49
16,21
15,81
11,01
9,76
14,57
13,42
-7,85
8. 0,4 kV II stepen Ostala potrošnja
14,66
15,37
16,66
19,70
18,05
17,71
17,39
10,84
8,21
16,18
13,88
-14,26
9. 0,4 kV Domaćinstva
4,24
4,52
4,95
5,83
6,58
7,45
8,52
7,52
7,31
4,76
7,58
59,31
II.2. sum NN (7+8+9)
6,47
6,89
7,52
8,93
9,40
9,94
10,67
8,38
7,67
7,26
9,17
UKUPNO (I.+ II.)
4,38
4,70
5,33
7,06
6,47
7,12
7,97
6,39
6,01
5,12
6,79
Potrošač/Period
IZVOR: mjesečni izvještaji EPCG-FC SNABDIJEVANJE
2004.-ppg 2007.pr.
12
13
prosječna cijena
dpg 2007.2011.pr.
12./10.
€c/kWh
€c/kWh
% +-
4,12
2,35
3,73
58,72
4,81
4,40
4,87
5,80
19,12
4,86
5,12
6,17
5,86
-5,02
4,69
4,69
32,52
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
11. REZIME
Zakonom o energetici su propisani obavezni elementi izvještaja koji su opredijelili nazive i sadržinu poglavlja u
kojima se daje prikaz stanja energetskog sektora Crne Gore za 2011. godinu. Izvještaj sadrži Zakonom
utvrđene elemente: energetske resurse i kapacitete; nalaze iz nadzora energetskog sektora; Investicije u
energetskom sektoru; finansijsko poslovanje energetskih subjekata i stanje i aktivnosti na tržištu električne
energije.
Cijeneći značaj ekonomske regulacije cijena i tarifa energetskih djelatnosti koja se primjenjuje u Crnoj Gori od
jula 2007. godine, u skladu sa prvim reformskim Zakonom o energetici iz 2003. godine, a zatim Zakonom o
energetici iz 2010. godine, sadržaj izvještaja je proširen posebnim poglavljem koje sadrži rezultate reforme
cijena i tarifa energetskih djelatnosti u periodu jul 2007 - decembar 2011. godine, upoređenje sa
odgovarajućim predregulacionim periodom i analitički osvrt na postignute rezultate i pozitivan uticaj regulacije
cijena i tarifa na cjelinu stanja u elektroenergetskom sektoru.
Ovaj izvještaj takođe sadrži prikaz normativnog okvira regulacije, dio o tehničkoj pomoći za implemetaciju
sporazuma o energetskoj zajednici, koja je značajno doprinijela da Agencija realizuje poslove u svom
njihovom obimu i složenosti, kao i poglavlje o sprovođenju Sporazuma o osnivanju Zajednice Jugoistočne
Evrope, istaknutom zbog značaja i obaveznosti tog akta za ukupnu regulaciju sektora. U Izvještaju su date i
tabele uporednih cijena sa zemljama EU i regiona.
U 2009. godini izvršena je dokapitalizacija Elektroprivrede i prodaja dijela akcija koje je država Crna Gora
imala u ovoj kompaniji. Time je obezbijeđen strateški partner A2A sa vlasništvom od oko 43,7%, pri čemu je
Država zadržala 55% vlasništva. U toku 2010. godine izvršena je i dokapitalizacija CGES na način što je
strateški partner TERNA postao vlasnik 22,01% kapitala kompanije, ostala lica posjeduju 22,99% vlasništva
dok je Crna Gora zadržala 55% vlasništva. Očekivanja od privatizacije subjekata u energetskom sektoru su da
strateški investitori realizuju ugovorne obaveze u pogledu investicija i poboljšanja efikasnosti poslovanja, što
treba da dovede do poboljšanja usluga koje pružaju uz istovremenu optimizaciju cijena usluga.
Problem sa nepovoljnim karakteristikama prenosne mreže Crne Gore i dalje je prisutan jer okosnicu sistema
čine paralelne 400 kV i 220 kV veze (400 kV Pljevlja 2 - Ribarevine - Podgorica 2 - Trebinje i 220 kV HE ''Piva''
- Pljevlja 2 - Podgorica 1 -HE ''Perućica'' - Trebinje) nejednakih prenosnih moći (1.330 MVA po vodu 400 kV
nasuprot 280-310 MVA po vodu u 220 kV mreži), usljed čega pri ispadu pojedinih dionica 400 kV mreže, u
određenim pogonskim stanjima (posebno pri radu HE ''Perućica'' sa malom snagom) dolazi do preopterećenja
pojedinih dionica 220 kV mreže, što može da izazove ozbiljne poremećaje u radu, čak i raspad
elektroenergetskog sistema.
Uvozna zavisnost crnogorskog elektroenergetskog sektora je u 2011 godini došla do izražaja zbog nepovoljnih
hidroloških uslova na što ukazuje odnos ostvarenog uvoza koji je u 2011 godini iznosio 1.371.117 MWh ili
89,93% više od ostvarenog u 2010 godini (ostvaren uvoz u 2010.g. je iznosio 721.925 MWh).
Na tržištu naftnih derivata u Crnoj Gori posluje 59 licenciranih subjekata od kojih se maloprodajom naftnih
derivata i tečnog naftnog gasa, preko maloprodajnih objekata – benzinskih stanica, bavi 35 subjekata,
veleprodajom 15, dok se preostalih 9 subjekta bavi isključivo komercijalnim transportom naftnih derivata i
TNG.
Zakonom je utvrđeno da se djelatnost distribucije električne energije može obavljati samo u pravnom licu
nezavisnom od ostalih energetskih djelatnosti, kao i obaveza da se pravno razdvajanje operatora izvrši u roku
od godinu dana od dana stupanja na snagu Zakona, odnosno do 22. maja 2011. godine. Da bi se ovaj proces
doveo do kraja Agencija je u martu 2011. godine izvršila neposredni nadzor Elektroprivrede Crne Gore po
ovom pitanju. Konstatovano je da se aktivnosti na razdvajanju ne sprovode očekivanom dinamikom, te da se
ne može ispoštovati Zakonom propisani rok. Agencija je u aprilu 2011. godine, naložila Elektroprivredi
da intenzivira
proces razdvajanja. Taj postupak još uvijek traje. Elektroprivreda je tražila odlaganje razdvajanja Operatora
distribucije pozivajući se na krajnje rokove koje je odredila Evropska komisija (01.01 2013)
Po ocjeni Agencije, pravno razdvajanje distribucije, kao mrežne djelatnosti, odnosno prirodnog monopola, je
jedan od uslova za razvoj konkurentnog tržišta električne energije, i obaveza koja je Zakonom prihvaćena na
osnovu evropskog energetskog zakonodavstva, i isti treba sprovesti bez odlaganja, na način propisan
_______________________________________________________________________________
68
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
Zakonom.
Osnovan je Crnogorski operator tržišta električne energije, koji je 27. jula 2011. godine upisan u Centralni
registar u Podgorici i na taj način stekao status pravnog lica. Novom energetskom subjektu je 22. decembra
2011. godine na njegov zahtjev izdata Licenca za djelatnost Operatora tržišta električne energije, čime je isti
stekao pravo da obavlja djelatnost pod propisanim uslovima.
U toku 2011 godine EPCG je investirala u sopstvenu infrastrukturu 11,79 mil.€ što je za 50,01 % manje od
ivesticionih ulaganja u 2010 godini. u kojoj je uloženo 23,6 miliona €.
Od ukupnih kapitalnih ulaganja u proizvodne kapacitete je investirano 3,16 mil.€ ili 26,84 %, u distributivnu
infrastrukturu 7,58 mil.€ ili 64,28 %, u idejne i razvojne projekte i izradu projektne dokumentacije 0,42 mil.€ ili
3,56 % i u osnovna sredstva Snabdijevanja 0,64 mil.€ ili 5,42 %.
U Elektroprivredi se realizuje izuzetno značajan projekat na ugradnji oko 170 000 multifunkcionalnih brojila
čime će se u najvećoj mjeri riješiti problemi gubitaka i naplate potraživanja. Ukupna investiciona vrijednost
projekta je oko 43 mil.€
CGES je investirao u sopstvene kapacite 5.833.000 mil.€.
Najznačajniji projekat sa aspekta povezivanja prenosnog sistema Crne Gore sa prenosnim sistemom Italije
podvodnim kablom prenosne moći 1000MW koji se realizuje na osnovu ugovora Crne Gore i Italije odnosno
CGES-a i Terne. Investiciona vrijednost projekta je oko 900mil.€.
Ukupna potrošnja električne energije u Crnoj Gori iznosila je 4.217,60 GWh, što je u odnosu na plan manje za
285,4 GWh ili 6,3%, a u odnosu na ostvarenje iz prethodne godine više za 195,9 GWh ili 4,9%.
U 2011.godini ostvarena je proizvodnja energije od 2.656,13 GWh, što je za 1.365,20 GWh odnosno 34%
manje od proizvodnje u 2010.godini i za 450,9 GWh ili 14,5% manje od plana za 2011. godinu.
Gubici električne energije na distributivnoj mreži iznosili su 491,9 GWh, što je za 33,9 GWh ili 7,4% više od
plana, odnosno za 11 GWh ili 2,2 % manje od prošlogodišnjeg iznosa (distributivni gubici iznose 19,20% od
preuzete električne energije iz mreže Crnogorskog elektroprenosnog sistema AD i malih HE).
Za pokrivanje gubitaka električne energije u prenosnoj mreži EPCG je u 2011.godini isporučila CGES-u 159,3
GWh, što čini 3,7% preuzete električne energije za potrebe ukupnog crnogorskog konzuma a što je manje od
plana za 2,7 GWh ili 1,7% , odnosno manje je za 5,1 GWh ili 3,1% u odnosu na predhodnu godinu.
Agencija je shodno odluci Ustavnog suda prihvatila da prizna samo tehničke gubitke u iznosu 9%. Zbog ovako
utvrđenog nivoa dozvoljenih gubitaka, pred Energetskom zajednicom novembra 2011. godine, pokrenut je
postupak za rješavanje spora protiv Crne Gore povodom odluke o odobravanju regulatorno dozvoljenog
prihoda i cijena EPCG za operatora distributivnog sistema. Kao jedan od razloga za pokretanje spora
navedena je niska stopa dozvoljenih gubitaka u distributivnom sistemu. Agencija je u skladu sa procedurom
EZ dala odgovor na navode žalbe ali postupak još uvijek nije okončan.
U 2011.godini Elektroprivreda je ostvarila ukupan prihod u iznosu od 267mil€, a ukupan rashod u iznosu od
338mil €. Saldo prihoda i rashoda iznosi 71 mil.€ a EPCG je u poslovnoj 2011.godini iskazala neto gubitak u
iznosu od 66 miliona €.
Poslovanje Elektroprivrede u toku 2011. godine karakterisalo je sledeće: visoki troškovi uvoza zbog
energetskog deficita, uvozne zavisnosti i visokih tržišnih cijena uvezene električne energije; znatno povećani
troškovi uglja zbog isforsirane proizvodnje skuplje električne energije u TE “Pljevlja”; gubici u distributivnoj
mreži veći od planiranih, iako su evidentno manji u odnosu na ostvarene u 2010 godini; nedovoljan stepen
naplate; nepovoljan ekonomski ambijent sa niskim nivoom privredne aktivnosti i životnog standarda koji su
uslovili izraženu nelikvidnost u privredi i ukupnom društvu kao npr. stalno odstupanje od planirane potrošnje
od strane Željezare Nikšić; izuzetno nepovoljna hidrološka situacija u većem dijelu godine koja je rezultirala
značajnim smanjenjem proizvodnje hidroelektrana u odnosu na plan izuzev prva tri mjeseca godine; izraženi
manjak električne energije u drugoj polovini godine u cijelom regionu, što je rezultiralo enormnim povećanjem
cijena na tržištu električne energije koje je dostupno EPCG;ostvareni su izrazito negativni efekti po osnovu
razmjene električne energije sa EPS-om po ugovoru o DPTS; visok nivo rezervisanja potraživanja od kupaca
koja su nastala zbog sve izraženijeg rizika i nemogućnosti naplate istih od direktnih i distributivnih potrošača
_______________________________________________________________________________
69
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
koje EPCG snabdijeva električnom energijom. Operator distributivnog sistema i Javni snabdjevač su ostvarili
prekoračenje troškova na svim pozicijama.
Prema finansijskim izvještajima za 2011. godinu CGES je ostvario ukupan prihod u iznosu od 26,15mil€ i
rashode u iznosu od 22,26 mil €. CGES je otvario neto dobit u iznosu 3.5 mil.€.
Operator prenosnog sistema ostvario je veće troškove zarada i ostalih ličnih primanja i troškove amortizacije i
rezervisanja, u odnosu na odobrene, dok je ostavrio nešto niže troškove materijala i ostale poslovne rashode.
Po ocjeni regulatora, učešće sopstvenog kapitala kod oba energetska subjekta je previsoko, što potencijalno
može opteretiti cijenu električne energije za potrošače. Imajući u vidu vrstu djelatnosti i poslovni ambijent u
Crnoj Gori i šire, Agencija će sprovoditi regulatornu politiku koja će omogućiti uspostavljanje optimalnog
odnosa pozajmljenog i vlasničkog kapitala u ukupnom kapitalu u cilju smanjenja troškova, uz poboljšanje
kvaliteta snabdijevanja električnom energijom.
U 2011.godini kao novi energetski subjekt za proizvodnju električne energije pojavio se «Zeta energy» koji u
svom sastavu ima male HE «Glava Zete» i HE « Slap Zete» u vlasništvu EPCG-a i norveške firme NTE.
U 2011. godini Rudnik uglja AD Pljevlja ostvario je ukupan prihod u iznosu od 54.988.250 €, što je za 14,5%
manje u odnosu na 2010. godinu, ukupne rashode u iznosu od 53.662.874 €, odnosno ostvario neto dobit u
iznosu od 1.325.376 €, što je svega 10,5% od dobiti ostvarene u prethodnoj godini.
Ukupno ostvareni prihod Jugopetrola u 2011. godini, iznosio je 192.022.655€, što je za 20,24 % više nego
prethodne godine. Jugopetrol AD Kotor je ovu poslovnu godinu završio pozitivnim finansijskim rezultatom od
7.901.104 €, što je 4,14% manje nego prethodne godine.
Prema navodima iz Izvještaja o izvršenoj reviziji finansijskih izvještaja za 2011. godinu, urađenom od strane
Društva za reviziju finansijskih iskaza EUROREV DOO Podgorica, Montenegro Bonus DOO Cetine je za
period 01.01-31.12.2011. godine, ostvarilo dobitak iz poslovanja u iznosu od 1.065.000 €.
Poboljšanje poslovnog rezultata u narednom periodu energetski subjekti treba da zasnivaju na energičnom
suzbijanju ključnih troškova koje mogu kontrolisati (troškovi zarada i ostalih ličnih primanja, troškovi usluga
trećih lica, troškovi rezervnih djelova bolje upravljanje zalihama i vanredni troškovi) koji su u 2011. godini
ostvareni u većem iznosu od odobrenih od strane Agencije. U tom smislu Agencija će, u okviru svojih
ovlašćenja i odgovornosti, nastaviti da odobrava ove troškove u skladu sa načelom odobravanja razumnih
operativnih troškova koji će dovesti do utvrđivanja razumnih cijena u narednom periodu.
Otvaranje slobodnog energetskog tržišta nije pitanje prostog administrativnog postupka koji se vodi od strane
nadležnog organa u okviru jedne zemlje. Naprotiv, konstituisanje slobodnog, potpuno otvorenog energetskog
tržišta je veoma složen i dugotrajan proces koji se ne može vršiti izolovano, već podrazumijeva
opredijeljenost, angažovanje i odgovornost većeg broja (susjednih) država. Stoga, pored aktivnosti vezanih za
organizovanje nacionalnog tržišta, Crna Gora je, zajedno sa zemljama iz okruženja, a u skladu sa
Sporazumom o formiranju
Energetske zajednice, jasno opredijeljena ka stvaranju regionalnog energetskog tržišta. Odvijanje tih aktivnosti
je sporije nego što je planirano i, slično kao i kod konstituisanja nacionalnih tržišta, praćeno je mnogim
teškoćama, ali se, ipak, može reći da se stvari kreću naprijed. To najbolje potvrđuju i veoma intenzivne
aktivnosti vezane za osnivanje pravnog lica „Kancelarija za koordinisane aukcije u JI Evropi“ sa sjedištem u
Crnoj Gori, što predstavlja prvi pravi regionalni projekat u Jugoistočnoj Evropi i prvi konkretan i neophodan
korak ka konstituisanju regionalnog tržišta električne energije.
Evropska unija je preko Delegacije EU u Crnoj Gori finansirala Pojekat pomoći Crnoj Gori na implementaciji
Sporazuma o formiranju energetske zajednice. Projekat je uspješno okončan 2011.god. Konsultant je uz
izvještaj o postignutim rezultatima Projekta istakao i dvije sporne odredbe u Zakonu o energetici, stavovi 2 i 3,
člana 34, koje se tiču razriješenja dužnosti članova Odbora u toku trajanja mandata, koje ugrožavaju
nezavisnost rada Regulatorne agencije za energetiku.
Agencija je saglasno ovlašćenjima iz Zakona i u skladu sa odredbama Pravila o načinu i uslovima za
izdavanje, izmjenu i oduzimanje licenci za obavljanje energetskih djelatnosti, kroz vršenje nadzora nad radom
energetskih subjekata, pratila i kontrolisala njihov rad i poslovanje, odnosno ispunjavanje uslova utvrđenih
licencom za obavljanje djelatnosti.
_______________________________________________________________________________
70
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
U okviru normativne djelatnosti Agencija je donijela nove, trajne metodologije, zasnovane na podsticajnoj
metodi regulacije koja ima za cilj da ograniči dozvoljeni prihod energetskog subjekta i poveća njegovu
efikasnost primjenjujući regulatorne periode koji su duži od jedne godine, tokom kojih je energetskom subjektu
dozvoljeno da zadrži uštede od smanjenja troškova poslovanja na koje može uticati. Metodologijama je
propisano da se pri utvrđivanju regulatorne osnove sredstava uzimaju u obzir i investicije u toku, odnosno
planirane investicije, što predstavlja dobru osnovu za privlačenje investiranja u energetski sektor. Uveden je i
faktor efikasnosti poslovanja kod troškova na koje subjekat može uticati i ukazano na obavezu donošenja akta
kojim će se definisati kvalitet snabdijevanja električnom energijom.
U 2011. godini Agencija je donijela odluke kojim je utvrđen regulatorno dozvoljeni prihod elektro energetskim
subjektima na osnovu privremenih metodologija kod kojih je primijenjen princip «trošak plus» . Sve tužbe kojim
su navedene odluke osporene odbačene su od strane Upravnog suda.
Na kraju izvještajne 2011. godine, sve donesene odluke iz prethodnih godina su postale pravosnažne.
U periodu regulacije od 01.07.2007. do 31.12.2011. godine, Agencija je elektroenergetskim preduzećima
odobrila ili utvrdila ukupne troškove u iznosu od 1.144,68 mil.€ ili prosječno godišnje 254,37 mil €.
Planirani obim prodaje električne energije kupcima iznosio je 15.903,19 GWh ili prosječno godišnje 3.534,04
GWh, od čega prodaja kupcima na prenosnoj mreži 1.540,94 GWh (43,6%) a distributivnim kupcima 1.993,11
GWh (56,4%).
Shodno kriterijumima pravilnika odnosno metodologija za utvrđivanje tarifa, odobreni ukupni troškovi su
umanjeni za planirane vanredne prihode u iznosu od 88,04 mil.€ ili prosječno godišnje za 19,56 mil.€, tako da
je u tarife za naplatu od potrošača transponovano ukupno 1.056,64 mil.€ ili prosječno godišnje 234,81 mil.€.
U strukturi ukupnih troškova elektroenergetskog sektora prosječno učešće operativnih troškova (OPEX) je
oko 73,00%, dok je učešće kapitalnih troškova (CAPEX) oko 27,00% ili za tri indeksna poena veće nego u
prethodnom (troipogodišnjem) izvještajnom periodu. Učešće odobrenih kapitalnih troškova u ukupnim
troškovima je od 2009. godine u stalnom rastu, ali to se nije kod energetskih subjekata odrazilo kao povećanje
investicione snage, što se realno moglo očekivati, naprotiv investiciona ulaganja se smanjuju.
Povećanje učešća povrata na investicije sa 38,5% na 45% u ukupno odobrenim kapitalnim troškovima od
300,89 mil.€, ili 66,86 mil.€ prosječno godišnje, potvrđuje da je Agencija dosljedno sprovodila regulatornu
politiku u oblasti regulatornog prihoda utvrđenu februara 2008. godine.
Polazeći od činjenice da se investiranje u sredstva kod subjekata smanjuje, Agencija ocijenjuje da se kod
energetskih subjekata dio prihoda odobren po osnovu kapitalnih rashoda preliva na operativne, pa je
neophodno da energetski subjekti stvaraju efikasnije načine upravljanja operativnim troškovima na koje mogu
potpuno ili djelimično uticati. U cilju sprečavanja ove pojave koja štetno utiče na pouzdanost elektroenergetskog sistema, i sigurnost isporuke električne energije, Agencija će ubuduće u postupku odobravanja
investicionih planova, vezano za odobravanje kapitalnih troškova, primjenjivati odobravanje svake investicije
pojedinačno, pratiti realizaciju i primjenjivati godišnje korekcije odobrenih kapitalnih rashoda, ako se planirano
investiciono ulaganje ne izvrši.
Fakturisana realizacija je manja od planirane za 50,32 mil.€. ili prosječno godišnje 11,18 mil.€. Na direktne
kupce na prenosnoj mreži odnosi se 65,08% a na kupce na distributivnoj mreži 34,92% manje ostvarene
fakturisane realizacije.
U odnosu na odgovarajući predregulacioni period, januar 2004 - jun 2007. godine, prosječna godišnja
fakturisana realizacija je bila veća za oko 39,4% i to kod potrošača na 110 kV za 38,56%, a kod distributivnih
za 39,70%. Trend pada fakturisane realizacije zabilježen je na 110 kV naponu kod Željeznice, minimalno kod
Željezare, kao i kod potrošača na naponu 35 kV.
Prosječna cijena električne energije kod krajnjeg potrošača je porasla za 32,5% u odnosu na uporedni period
prije regulacije.
Odlukom o odobravanju regulatornog prihoda i cijena iz marta 2011. godine, potpuno je ukinuto unakrsno
subvencioniranje koje je postojalo između grupa tarifnih kupaca na niskom naponu, tako da od tada svi kupci
u Crnoj Gori plaćaju električnu energiju po cijenama koje odražavaju realne troškove proizvodnje, prenosa
_______________________________________________________________________________
71
Regulatorna agencija za energetiku
Izvještaj o stanju energetskog sektora Crne Gore u 2011. godini
distribucije i snabdijevanja električnom energijom koje pričinjavaju sistemu.
Upoređujući prosječnu cijenu električne energije za domaćinstva u 2010. godini u Crnoj Gori sa cijenama u 27
zemalja EU i susjednim zemljama, možemo zaključiti da je cijena u Crnoj Gori bila veća jedino od cijene u
Estoniji i Bugarskoj i da je dostignuti nivo cijena na oko 62 % prosječne cijene EU-27. U 2011.godini nivo
cijena električne energije u Crnoj Gori je smanjen na 55,8% u odnosu na EU-27 što je rezultat smanjenja
cijena u Crnoj Gori po odluci Regulatorne agencije. Upoređivanjem cijene u Crnoj Gori sa cijenama zemalja
Evropske unije Crna Gora u odnosu na zemlje EU ima najnižu cijenu. Od zemalja u okruženju veće cijene
imaju Slovenija, Hrvatska i Bosna i Hercegovina. Povećanje cijena su najavile Srbija i Makedonija.
Broj:12/1251-3
Podgorica, 29. jun 2012. godine
Predsjedavajući Odbora Agencije
Dragutin Martinović, s.r.
_______________________________________________________________________________
72
Download

izvještaj o stanju energetskog sektora crne gore u 2011. godini