Crna Gora
Studija o ugroženosti
od klimatskih promjena
u Crnoj Gori
Studija o ugroženosti
od klimatskih promjena
u Crnoj Gori
© Pavićević S. (2012) Studija o ugroženosti od klimatskih promjena: Crna Gora, SEEFCCA
Mišljenja i preprouke izneseni u ovoj studiji ne predstavljaju zvaničnu politiku SEEFCAA, Nacionalnih Društava
Crvenog krsta ili drugih partnera na ovom projektu. Izneseni stavovi ne predstavljaju izražavanje mišljenja od strane SEEFCCA u pogledu teritorijalno-pravnog statusa ili nadležnosti države pomenute u tekstu studije. Autorska
prava za svaku upotrijebljenu fotografiju naznačena su ispod fotografije.
Ova publikacija je priređena uz podršku Evropske Unije. Za sadržaj ove studije odgovorna je Sanja Pavićević i on
ne predstavlja ni u kom pogledu zvaničan stav Evropske Unije.
www.seeclimateforum.org
www.facebook.com/seeforumoncca
[email protected]
Urednik: Crveni krst Crne Gore
Autor: Sanja Pavićević
Savjetnici: Mladenka Vujošević, Ljiljana Vučetić, Slavica Micev, Sanja Svrkota, Ranko Andrijašević
Dizajn: Imre Sebestyén, jr. / UNITgraphics.com
Cover image: © iStockphoto.com / enderbirer
Print: Mouse Studio, Podgorica
Zavod za intelektualnu svojinu Crne Gore
Br. A-2012-10
Podgorica, 06. 07. 2012.
Crna Gora
Skraćenice
CVA
Studija o ugroženosti od klimatskih promjena
CSO
Organizacije civilnog društva
INC
Prva nacionalna komunikacija o klimatskim promjenama u Crnoj Gori
ECC
Studija “ Ekonomski uticaji klimatskih promejna u Crnoj Gori”
TNA
Projekat “Procjena tehnoloških potreba u Crnoj Gori za adaptaciju na klimatske promjene”
SEEFCCA
„Forum Jugoistočne Evrope o adaptaciji na klimatske promjene“
UNFCCC
Okvirna konvencija Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama
IPCC
Međuvladin panel za klimatske promjene
WMO
Svjetska meteorološka organizacija
WHO
Svjetska zdravstvena organizacija
Međunarodna strategija Ujedinjenih nacija za smanjenje rizika od nesreća
UNISDR
UN
Ujedinjene nacije
MDG
Milenijumski razvojni ciljevi UN
HFA
Hjogo okvir za akciju
DRR
Smanjivanje rizika od katastrofa
IFRC
Međunarodna federacija nacionalnih društava Crvenog krsta/Crvenog polumjeseca
WCC3
3. Svjetska konferencija o klimi
GHG
Gasovi sa efektom staklene bašte
GWP
Potencijal globalnog zagrijavanja
GEF
Globalni fond za životnu sredinu
WTO
Svjetska trgovinska organizacija
WB
Svjetska banka
FAO
Organizacija Ujedinjenih nacija za hranu i poljoprivredu
RVCCCSEE
Regionalni virtuelni centar za klimatske promjene u Beogradu
JIE
Jugoistočna Evropa
BDP
Bruto domaći proizvod
EBU-POM
Eta Belgrade University – Prinston Ocean Model
A1B
Srednji scenario o klimatskim promjenama prema Uputstvu IPCC
A2
Visoki scenario o klimatskim promjenama prema Uputstvu IPCC
GIS
Geografski informacioni sistem
HMZ
Hidrometeorološki zavod Crne Gore
SPI
Standardized Precipitation Index
KAPKombinat aluminijuma Podgorica
HE
Hidroelektrana
DMCSEE
Centar za upravljanje sušama za jugoističnu Evropu
EU
Evropska unija
UNEP
Program Ujedinjenih nacija za životnu sredinu
MAP
Mediteranski akcioni plan
ENVSEC
Inicijativa “Environmental Security”
REC
Regionalni centar za životnu sredinu
ECMWF
Evropski centar za srednjoročnu prognozu vremena
EUMETNET
Evropska mreža meteoroloških službi
CKCG
Crveni krst Crne Gore
ND
Nacionalna društva
JJA
Sezona jun, jul, avgust
v
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
Zahvalnost
Čast mi je što sam imala priliku da budem autor Studije o ugroženosti od klimatskih promjena u Crnoj Gori, prve
analize ove vrste na našim prostorima.
Kao autor Studije posebnu zahvalnost dugujem mojim dragim koleginicama Mladenki Vujošević, savjetnici u
Institutu za javno zdravlje Crne Gore, Slavici Micev, savjetnici u Hidrometeorološkom zavodu Crne Gore, Ljiljani
Vučetić, savjetnici u Sektoru za vanredne situacije i Sanji Svrkoti, koordinatorki za Program energije u NVO „Green
Home“ na korisnim informacijama, podršci i smjernicama, koje su mi nesebično pružile tokom izrade Studije o
ugroženosti od klimatskih promjena u Crnoj Gori.
Na ukazanom povjerenju i profesionalnom odnosu zahvaljujem se timu Crvenog krsta Crne Gore, a naročito
koordinatoru Ranku Andrijaševiću.
Zahvaljujem se i ostalim članovima Foruma Jugoistočne Evrope za adaptaciju na klimatske promjene, koji su
doprinijeli da u pozitivnom duhu Studija ugleda svjetlost dana.
Ova studija je izrađena zahvaljujući finansijskoj podršci EU i dodatnim sredstvima obezbijeđenim od strane Crvenog krsta Austrije, Instituta za ekonomsku promociju Federalne privredne komore Austrije i Svjetskog fonda za
životnu sredinu.
Autor
Sanja Pavićević, magistar fizike
vi
Crna Gora
Predgovor
“Klimatske promjene se najbolje razumiju kao multiplikator prijetnji,
koji pogoršava postojeće trendove, tenzije i nestabilnost. ”1
1 Dokument “Klimatske promjene i međunarodna bezbjednost”verifikovan od Evropskog savjeta, 2008
Poslednjih godina evidentan je povećan broj prirodnih
katastrofa2, koji je doveo konsekventno i do povećanja
broja ljudi koji su bili pogođeni njima za 30% tokom
prve dekade XXI vijeka. Ali, za razliku od perioda 70-tih
kada je došlo do relativnog smanjivanja broja smrtnih
ishoda usled prirodnih katastrofa kao rezultat bolje pripremljenosti za odgovor na nesreće, poslednjih godina
je taj broj počeo da raste. Ove tendencije u učestalosti
prirodnih katastrofa na početku 21. vijeka kao rezultat
imaju i velike materijalne štete koje se za period 2000
– 2009 procjenjuju na 789 milijardi američkih dolara.
Statističke analize pokazuju da je učestalost ekstremnih događaja poput velikih požara, poplava, erozija zemljišta, oluja i talasa tropskih vrućina povećana
upravo zbog klimatskih promjena3.
Dugoročni je cilj da se klima i prognoza budućih klimatskih uslova, eksploatišu kao prirodni resurs za što
bolje socio-ekonomske uslove života na Zemlji. Zbog
toga je borba protiv klimatskih promjena koje uzrokuje
čovjek, postala predmet međunarodnih konvencija,
panela, programa i projekata, koji predlažu i sprovode mjere za očuvanje postojećih klimatskih uslova pa
samim tim i opstanka mnogih biljnih i životinjskih vrsta,
prirodnih i kulturnih vrijednosti i na kraju opstanak samog čovjeka.
Međuvladin panel za klimatske promjene (IPCC),
osnovan od strane WMO i UNEP, je sa bivšim američkim podpredsjednikom Alom Gorom podijelio Nobelovu nagradu 2007. godine za “ napore u izgradnji i širenju znanja o klimatskim promjenama koje su
prouzorkovane ljudskim aktivnostima i za postavljanje
temelja za mjere koje su potrebne kako bi se pariralo
2 Red Cross/red Crescent Climate Guide
3 WWF Global
ovim promjenama”. Ovo je bila jasna poruka da su
klimatske promjene globalna tema od velikog značaja
za budućnost.
Od izuzetne važnosti za povezivanje naučnih dostignuća u procjenama klimatskih promjena i korisnika
tih procjena koji donose odluke bila je 3. Svjetska
konferencija o klimi (WCC3), održana u Švajcarskoj
2009. godine. Prema zaključcima ove konferencije neophodna su istraživanja kako bi se unaprijedile vještine
klimatskih predviđanja, dostupnost informacija i kontrola kvaliteta klimatskih informacija. WCC3 predstavlja
dopunu aktivnostima koje se sprovode na globalnom
nivou da se pomogne društvima kako bi se prilagodili
klimatskim promjenama u skladu sa Akcionim planom
iz Balija, a naročito sa radnim programom iz Najrobija, a sve u pravcu ostvarenja Milenijumskih razvojnih
ciljeva UN (MDG), Hjogo okvira za akciju (HFA) i UN
Međunarodne strategije za smanjivanje rizika od katastrofa (UNISDR).
Moralni aspekt pregovora koji se vode na globalnom
nivou u okviru UNFCCC je priznanje da najbogatije
zemlje snose najveću odgovornost, a da cijenu plaćaju prije svega najsiromašnije zemlje i zemlje u razvoju. Zemlje mogu odgovoriti na klimatske promjene
smanjenjem emisija GHG, kako bi se smanjio stepen
i magnituda promjena, odnosno adaptacijom na nastale promjene. Ne postoji zakonska obaveza usvajanja strategija prilagođavanja na klimatske promjene i
mjera za adaptaciju sa nivoa EU. Međutim, kroz razne
izvore finansiranja u okviru EU stimulisano je usvajanje
istih. Većina zemalja EU nema Nacionalne strategije
za adaptaciju na klimatske promjene. Velika Britanija
je u najvećoj mjeri odmakla u realizaciji politika za prilagođavanje na klimatske promjene. Austrija sprovodi
vii
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
aktivnosti u skladu sa Bijelom knjigom4 EU, u kojoj
značajnu ulogu u procesu adaptacije na klimatske
promjene igra Agencija za životnu sredinu.
Svijet naseljava 7 milijardi ljudi, od kojih 1.4 milijarde5
još uvijek nema pristup električnoj energiji, što ukazuje
da će potražnja za energijom nastaviti da raste. Da bi
9 milijardi ljudi živjelo u blagostanju do 2050. godine,
svjetska ekonomija će morati da poraste 15 puta u
odnosu na današnju. Do 2050. godine koncentracija6
GHG u atmosferi može dostići 685 ppm CO2 ekvivalenta7 (CO2 eq). To je znatno iznad 450 ppm CO2eq za
koje naučnici kažu da su potrebni kako bi nam šanse
za postizanje cilja od 2°C bile 50%. Prema najnovijim
istraživanjima predstavljenim na COP17 u Durbanu
očekuje se porast globalne temperature od 3,5%.
S obzirom da EU ima obavezu smanjenja emisija, kroz
pregovarački proces i pri bilateralnim susretima, očekivanja EU su da i države sa statusom non-Annex I,
a posebno države kandidati i potencijalni kandidati za
članstvo, preuzmu obaveze smanjenja ili ograničenja
emisija za period posle 2012. godine. Ovdje treba
napomenuti da je Crna Gora i non-Annex I zemlja a
istovremeno i kandidat za članstvo u EU. Evidentni
trend klimatskih promjena na globalnom nivou, koje
se manifestuju i na našim prostorima u vidu temperaturnih ekstrema, suša i poplava, iziskuje od svih
nadležnih institucija i involviranih aktera u Crnoj Gori,
kao prvoj ekološkoj državi u svijetu, odgovoran odnos
prema životnoj sredini i racionalno korišćenje prirodnih
resursa8.
Na Konferenciji UNFCCC u Durbanu, usvojene su
smjernice djelovanja koje bi trebale dovesti do postizanja globalnog sporazuma do 2015. godine o smanjenju emisije štetnih gasova, kako bi isti stupio na snagu
do 2020. godine. SAD, Kina i Indija su se priključile
smjernicama djelovanja, što se smatra garantom
globalnog dogovora. Interesantno je da se samo dva
dana pošto su se 194 zemlje članice UNFCCC obavezale da će raditi zajedno na novom sporazumu koji bi
naslijedio Kjoto protokol, Kanada formalno povukla iz
Kjoto protokola.
4 „EU White Papers“
5 http://sustainableenergyforall.org
6 parts per million –ppm, jedinica koncentracije, broj molekula GHG u million molekula
vazduha u uzorku atmosfere
7 http://www.oecd.org
viii
8 Bilten interresorske grupe održivog razvoja, jul 2011. godine
Crna Gora
Polje i svrha studije o ugroženosti od klimatskih promjena
Svrha Studije o ugroženosti od klimatskih promjena
u Crnoj Gori (CVA) je unaprijeđenje znanja i podizanje
nivoa svijesti organizacija civilnog društva i javnih zainteresovanih strana, u pogledu rizika i uticaja klimatskih
promjena. Prvenstveno će biti korištena kao polazni
dokument za politički dijalog, lobiranje i izgradnju jakog civilnog duštva za potrebe adaptacije na klimatske
promjene.
U cilju sprovođenja analiza na nacionalnom nivou
angažovan je nacionalni konsultant, tako da je obezbijeđen pregled uticaja klimatskih promjena u sektorima vode, energije, poljoprivrede i javnog zdravlja i
odgovora na nesreće. Ova studija će identifikovati
najugroženije sektore i geografske regione, ugroženost od prirodnih hazarda, eventualne nedostatke u
bazi znanja kao i adaptivne kapacitete na negativne
uticaje klimatskih promjena. Dalje, omogućiće identifikaciju prekograničnih mjera potrebnih radi reakcije
na sektorske i regionalne ugroženosti usled klimatskih
promjena, uzimajući u obzir postojeće nacionalne i regionalne inicijative i kooperacije.
Cilj CVA je da dâ pregled uticaja klimatskih promjena na
različite, a kao prioritetni su dogovorom članica mreže “
Klimatski odgovor” izdvojeni sektor voda, energije, poljoprivrede i javnog zdravlja, na osnovu presjeka nalaza
publikovanih crnogorskih dokumenata: “Prve nacionalne komunikacije o klimatskim promjenama u Crnoj Gori”
(INC), studije “Ekonomski uticaji klimatskih promjena u
Crnoj Gori” (ECC), publikacije “Crna Gora u XXI vijeku
u eri kompetitivnosti”, kao i nalaza projekta “Procjena
tehnoloških potreba u Crnoj Gori za adaptaciju na klimatske promjene”(TNA), koji je u toku. Izdvajanjem ova
četiri sektora nije bila namjera da se umanji značajan
uticaj klimatskih promjena na ostale sektor kakvi su biodiverzitet, turizam, obalno područje, itd.
Osim aktuelnih mjera adaptacije na klimatske promjene
koje se preduzimaju na nacionalnom nivou pokušava
da predloži i nove, kako bi se prevazišli nedostaci i prepreke da bi se strateški bolje prilagodili. One u sebi sadrže ograničenu svijest, dostupnost informacija, način
donošenja važnih odluka. Nekad je potrebno i mjere
prilagođavanja mijenjati ako se ne pokažu ispravnim.
ix
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
Metodologija i proces izrade CVA
Ova studija je realizovana u okviru Instrumenta predpristupne pomoći (IPA), a u sklopu projekta „Forum
Jugoistočne Evrope o adaptaciji na klimatske promjene“ (SEEFCCA). U okviru ovog regionalnog projekta,
četiri nacionalne mreže organizacija civilnog društva
su uspostavljene u Hrvatskoj, Makedoniji, Crnoj Gori
i Srbiji, kako bi se ojačali kapaciteti civinog društva da
rade na podizanju nivoa svijesti i učestvuju u dijalogu o
politikama na nacionalnom i regionalnom nivou u vezi
klimatskih promjena.
Preporuke proistekle iz ove studije bi trebalo da olakšaju pokretanje odgovarajućih inicijativa i usmjere rad
nacionalne mreže „Klimatski odgovor“. Rezultati ove
studije su takođe integrisani u Regionalnu studiju o
ugroženosti od klimatskih promjena, koji objedinjuje
nalaze četiri nacionalne studije iz Hrvatske, Makedonije, Crne Gore i Srbije.
IPA projekat SEEFCCA 2011-2012 je implementiran
od strane Hrvatskog Crvenog križa, Makedonskog
Crvenog krsta, Crvenog krsta Crne Gore, NVO Centar
za unapređenje životne sredine i WWF Srbija, a koordinator projekta je Crveni krst Austrije. Ostali partneri
na projektu su: Institut za ekonomsku promociju Federalne privredne komore Austrije, Klimatski centar
Crvenog krsta/Crvenog polumjeseca i Svjetski fond
za prirodu (WWF) Dunavsko-karpatski program, WWF
Rumunija.
Proces izrade CVA počeo je početkom novembra
2011. godine u okviru crnogorske mreže nazvane
„Klimatski odgovor“, kao jedna od ključnih aktivnosti
projekta SEEFCCA, finansiranog sredstvima EU. Izrada CVA je trajala 9 mjeseci. Članovi Mreže (Crveni krst
Crne Gore, NVO Ozon, Regionalni centar za životnu
x
sredinu, Winsol, Crnogorski Telekom AD, doo Telenor,
Elektroprivreda Crne Gore AD, NVO Juventas, NVO
MedCEM, NVO Agencija za lokalnu demokratiju, NVO
Evropski pokret Crna Gora, NVO CAZAS, Univerzitet
Mediteran, Univerzitet Donja Gorica, Ministarstvo održivog razvoja i turizma Crne Gore, Agencija za zaštitu
životne sredine Crne Gore, Hidrometeorološki zavod
Crne Gore, Institut za javno zdravlje Crne Gore) su kroz
svoje učešće u radionicama, komentarima na radne
verzije studije i kroz dostavljanje studija slučajeva potpomogli realzaciji i konačnom izgledu ove studije.
Sprovođenjem projektnih aktivnosti na osnovu dostupnih podataka i znanja, u saradnji sa organizacijama
civilnog sektora kao članicama mreže “Klimatski odgovor”, zatim sa državnim i međunarodnim institucijama
kao članicama podrške iste, sagledana je ugroženost
na klimatske promjene, postojeći obim adaptacije i
identifikovani problemi koji prate ove aktivnosti, a koji
su već bili inkorporirani u dostupna dokumenta. U
prikupljanju podataka postojale su brojne poteškoće,
zbog nedostupnosti i nedostatka informacija, nedoslednosti istih u različitim zvaničnim dokumentima.
Metodologija koja je dovela do pripreme ovog dokumenta sastojala se u prikupljanju svih dostupnih
podataka i metapodataka (podataka o podacima),
održavanju sastanaka i radionica sa relevantnim zainteresovanim stranama u cilju generisanja odgovarajućeg
znanja, u okviru ovog Foruma, korišćenjem publikovanih dokumenata UNFCCC, IPCC, WMO, UNISDR,
IFRC, zakona i podzakonskih akata, strategija, planova, i ostalih relevantnih postojećih dokumenata.
Koordinator aktivnosti mreže “Klimatski odgovor” je
Crveni krst Crne Gore.
Crna Gora
Rezime
Kada su u pitanju klimatske promjene, globalni napori
su prvenstveno usmjereni ka mitigaciji. Primjer za to
su aktivnosti koje se realizuju pod okriljem IPCC-a,
a koje su usmjerene ka smanjenju emisije GHG-a. U
Crnoj Gori glavani napori su usmjereni u identičnom
pravcu. Ne zanemarujući značaj mitigacije, ova studija
je prvenstveno usmjerena ka potrebi adaptacije na izmijenjene klimatske uslove i u tom kontekstu akcenat
svoje anlize stavlja na mjere prilagođvanja u sektorima
koji su od strane nacionalne mreže Klimatski odgovor
identifikovani kao prioritetni. Ova studija, s obzirom na
materijalna i tehnička ograničenja, nije mogla obraditi i
ostale relevantne sektore u Crnoj Gori. Time nije umanjen njihov značaj kao dijela integralnog rješenja pitanja klimatskih promjena niti je osporen značaj njhove
analize u nekoj od budućih studija ovog tipa.
mnih vremenskih prilika, ugroženost vodnih resursa
usled dugotrajnih suša i usled neracionalne upotrebe
ovog resursa...Ove projekcije ukazuju na moguća dalja
pogoršanja i nameću potrebu usvajanja odgovarajućih
dokumenata i praktičnih mjera potrebnih za prilagođavanje ovakvim promjenama u Crnoj Gori. Ovdje
naročito treba imati u vidu nerazvijenost crnogorskog
zakonodavstva u ovom kontekstu, nepostojanje odgovarajućih strategija, akcionih planova i drugih relevantnih dokumenata potrebnih za adekvatno suočavanje
sa izazovima klimatskih promjena. Ma koliko pesimistički zvučale ove projekcije, one predstavljaju samo
jedan potencijalni scenario. Međunarodna zajednica
ulaže velike napore da se redukuje efekat GHG-a, ti
napori zajedno sa primjenom mjera adaptacije ne moraju uroditi tako negativnim scenarijom.
Crna Gora je zemlja u tranziciji, na putu ka izgradnji demokratskog društva i efikasne tržišne ekonomije. Ono
što je karakteriše u ovom trenutku jeste stanovništvo
koje je u znatnoj mjeri osiromašilo i čija se starost povećava. Ovakav socijalni profil zemlje je opterećen i samim karakteristikama crnogorskog terena, podložnog
različitim prirodnim hazardima, prvenstveno zemljotresima, poplavama, sušama, klizištima..., koji doprinose
relativno čestim i „skupim“ prirodnim katastrofama.
Kao jedini sistemski pristup rješavanju pitanja adaptacije
na klimatske promjene u Crnoj Gori, nameće se zajednički nastup nacionalnih institucija i organizacija civilnog
društva kao i ostalih zainteresovanih strana. Institucije
i relevantne agencije bi trebale da obezbijede naučni
input, a CSO bi obezbjedio pre svega odgovarajuću
mobilizaciju generalne javnosti. Ovo bi bila jedna gruba
podjela poslova, koja ne bi isključila aktivnu participaciju
civilnog sektora u procesu usvajanja odluka relevantnih
za ovu oblast i monitoring implementacije istih.
Prema odgovarajućim klimatskim projekcijama u Crnoj
Gori se očekuje porast prosječne godišnje temperature, učestaliji sušni periodi tokom ljetnjeg perioda i
intezivne padavine sa poplavnim potencijalom tokom
zimskog perioda, komplikacije povezane sa zdravljem
ljudi izazvanih ekstremnim vremenskim prilikama i pojavom novih bolesti netipičnih za područje Crne Gore,
ugroženost poljoprivredne proizvodnje i bezbjednosti
hrane, ugroženost energetskog sektora usled ekstre-
xi
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
Sadržaj
1.Uvod. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
1.1 Globalno zagrijavanje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
1.2 Naučni podaci: Globalno zagrijavanje kao posljedica emisije gasova sa efektom staklene bašte . . . . . . 2
1.3 Napori da se smanji globalno zagrijavanje kao posljedica emisije gasova sa efektom staklene bašte. . . 2
1.4 Globalno zagrijavanje ne može biti zaustavljeno - potrebno je adaptirati se . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4
2 Postojeći i budući klimatski rizici u Crnoj Gori . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
2.1 Profil zemlje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
2.1.1 Geografski profil zemlje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
2.1.2 Demografski profil zemlje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5
2.1.3 Oficijelni podaci/indikatori (siromaštvo, prihodi, obrazovanje, javno zdravlje). . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
2.2 Klima. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2.2.1 Klima u Crnoj Gori. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
2.2.2 Klimatski trend. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
2.3 Prirodni hazardi. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.3.1 Prirodni hazardi u Crnoj Gori. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
2.3.2 Trendovi prirodnih hazarda. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11
2.4 Ugroženost prirodnim hazardima. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2.4.1 Ugroženost prirodnim hazardima u Crnoj Gori. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 13
2.4.2 Trend ugorženosti prirodnim hazardima. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
2.5 Adaptivni kapaciteti u Crnoj Gori. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
3 Uticaj klimatskih promjena u Crnoj Gori. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
3.1 Uticaj klimatskih promjena na vodne resurse u Crnoj Gori. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
3.1.1.Identifikovani nedostaci u sektoru vodnih resursa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
3.1.2 Mjere adaptacije na klimatske promjene u sektoru vodnih resursa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
3.2 Uticaj klimatskih promjena na energetski sektor Crne Gore. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
3.2.1 Identifikovani nedostaci u energetskom sektoru. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
3.2.1 Mjere adaptacije na klimatske promjene u energetskom sektoru. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
3.3. Uticaj klimatskih promjena na sektor poljoprivrede u Crnoj Gori . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 26
3.3.1.Identifikovani nedostaci u sektoru poljoprivrede. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
3.3.2 Mjere adaptacije na klimatske promjene u sektoru poljoprivrede . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
3.4 Uticaj klimatskih promjena na javno zdravlje u Crnoj Gori. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
3.4.1 Identifikovani nedostaci u sektoru javnog zdravlja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
3.4.2 Mjere adaptacije na klimatske promjene u sektoru javnog zdravlja. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
4 Nacionalne strukture i strateška dokumenta u oblasti klimatskih promjena
i djelovanju u nesrećama u Crnoj Gori. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
4.1 Znanje i dostupnost podataka o klimatskim promjenama i djelovanju u nesrećama. . . . . . . . . . . . . . . 31
4.1.1 Međunarodni nivo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
4.1.2 Regionalni nivo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
4.1.3 Nacionalni i lokalni nivo. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
4.2 Institucionalni aranžmani o klimatskim promjenama i djelovanju u nesrećama u Crnoj Gori . . . . . . . . . 36
4.3 Crnogorska strateška dokumenta u oblasti klimatskih promjena i djelovanja u nesrećama. . . . . . . . . . 38
4.4 Uloga civilnog društva u adaptaciji na klimatske promjene i djelovanju u nesrećama . . . . . . . . . . . . . . 38
4.4.1 Uloga Crvenog krsta u adaptaciji na klimatske promjene i djelovanju u nesrećama . . . . . . . . . . . 40
xii
Crna Gora
5 Preporuke . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
5.1 Dijalog o politikama: Nalazi za donosioce odluka. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44
5.2 Podizanje nivoa svijesti: Nalazi za generalnu javnost . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
5.3 Razvoj civilnog društva: Nalazi za organizacije civilnog društva . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 47
Lista slika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 48
Lista tabela. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
Reference. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
xiii
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
xiv
Crna Gora
1 UVOD
Studija CVA se bavi istraživanjem ugroženosti različitih
sektora i regiona Crne Gore usled klimatskih promjena. Navodi aktuelne mjere koje se preduzimaju na
nacionalnom nivou s ciljem adaptacije na klimatske
promjene i predlaže nove, kako bi se prevazišli nedostaci u adaptaciji na klimatske promjene. Identifikuje
postojeće i buduće rizike kao posledice klimatskih
promjena u Crnoj Gori, definiše njihov uticaj u različitim
sektorima i sugeriše mjere koje treba preduzeti kako bi
se umanjio njihov uticaj. Ona takođe identifikuje relevantne zainteresovane strane i ključne aktere u Crnoj
Gori, naglašavajući njihovu ulogu u borbi protiv klimatskih promjena.
Studija je realizovana kroz pristup koji je omogućio
doprinos svih zainteresovanih strana (na nacionalnom,
regionalnom i širem međunarodnom nivou), zatim kroz
strukuturalni doprinos organizacija civilnog društva i
Vlade Crne Gore. Realizovana je od strane „Klimatskog odgovora“, kao jedna od ključnih aktivnosti u
okviru projekta „Forum Jugoistočne Evrope o adaptaciji na klimatske promjene“ finansiranog sredstvima
EU. Imajući u vidu da uticaji klimatskih promjena prevazilaze nacionalne granice, podrazumijeva se da je
regionalna prekogranična saradnja neophodna kako bi
se povezali nacionalni napori u borbi protiv klimatskih
promjena na regionalnom nivou i u okviru regionalnih
inicijativa.
Definicija klimatskih promjena koja slijedi u skladu je
sa konceptualnim okvirom Međuvladinog panela o
klimatskim promjenama (IPCC) koji definiše ugroženost na sledeći način: Ugroženost je stepen nakon
koga sistem više nije u mogućnosti da se autonomno
adaptira na različite efekte klimatskih promjena, uključujući klimatsku varijabilnost i ekstreme. Uopšteno
posmatrajući, ova definicija upućuje da će neki sistemi
biti osetljiviji na promjene od drugih, kao i da ima različitih stepena otpornosti na promjene koji su inherentni
ovim sistemima. Kao analog nedavnim studijama, ova
analiza se fokusira na koncept adaptivnog kapaciteta
i osjetljivosti koja uključuje ne-klimatske, socio-ekonomske i političke faktore.
1.1 Globalno zagrijavanje
Globalno zagrijavanje je naziv za povećanje prosječne
temperature Zemljine atmosfere i okeana zabilježeno u
XX vijeku. O uzrocima i krajnjim posljedicama globalnog
zagrijavanja ne postoji apsolutni naučni konsenzus.
Sadašnji problem globalnog zagrijavanja objašnjava se
teorijom tzv. efekta staklene bašte u atmosferi, kao posljedice povećane emisije ugljendioksida i metana od
strane industrijskih postrojenja u razvijenim zemljama,
zadnjih 250 godina, odnosno od početka industrijske
revolucije. Globalno zagrijavanje je teorija po kojoj planeta Zemlja ne može održati ravnotežu između energije koju dobija od Sunca i toplote koju izrači u svemir.
Osmatranja pokazuju povećanje prosječne temperature globalnog okeana do dubine 3.000 m i da okeani
preuzimaju više od 80% dodatne toplote u klimatskom
sistemu.
Moguće posljedice globalnog zagrijavanja su podizanje nivoa mora i okeana, povećanje broja ekstremnih
vremenskih događaja, povećanje ozbiljnosti istih, zatim prvobitni priliv vode, a potom nestašice vode u nekim dijelovima svijeta, širenje raznih bolesti, nestajanje
biljnih i životinjskih vrsta…Promjene klime, koje će u
nekim oblastima biti pozitivan, a u drugim negativan
faktor sigurno će usloviti migracije stanovništva.
Porast temperatura je evidentan na cijeloj planeti i
značajniji je na većim sjevernim geografskim širinama.
1
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
1.2 Naučni podaci: Globalno zagrijavanje kao posljedica
emisije GHG
Od ukupne količine Sunčeve svjetlosti, koja dospije na
Zemlju, 30% se odbija nazad u svemir, a ostalih 70%
apsorbuju zemljište, vazduh, okeani, tako da se zagrijavaju i Zemljina površina i atmosfera, što normalno i
obezbjeđuje povoljne uslove za život na našoj planeti.
Zagrijana površina i vazduh onda emituju infracrveno
(toplotno) zračenje, koje odlazi u svemir i na taj način
se Zemlja hladi. Dio ovog zračenja opet upije vodena
para, ugljendioksid i drugi atmosferski gasovi. Slično
staklenom krovu u staklenicima upravo ovi gasovi „
drže“ atmosferu toplom, jer da toga nema prosječna
temperatura na površini Zemlje bi bila oko -18oC, a
ne kakvu imamo, +15 oC. Međutim, prilikom emisije
štetnih gasova koji potiču iz različitih izvora formira se
omotač oko Zemlje, koji propušta toplotu da prodre
do njene površine, ali ne i da se vrati u svemir, te ona
postaje iz godine u godinu sve toplija.
Gasovi sa efektom staklene bašte (GHG), su gasovi koji apsorbuju infracrvene zrake. Mogu biti prirodni i sintetički. Većinom u atmosferu dospijevaju
emisijom gasova. Uglavnom nastaju sagorijevanjem fosilnih goriva,
erozijom šuma i zemljišta. Osim GHG na pojavu efekta staklene bašte
utiče i generacija energije, jer dovodi do emisije aerosola1 u atmosferu.
Razgradnja GHG je u tzv. ponorima (okeani i biljke, velike površine prekrivene šumom, koji apsorpcijom CO2 iz atmosfere smanjuju njegov udio).
Pošumljavanje predstavlja najefektniju mjeru povećanja ponora emisija
GHG. Odredbe Kjoto protokola se za sada odnose na smanjenje šest GHG.
Gas (naziv, hemijska formula)
GWP
ugljendioksid (CO2)
1
metan (CH4)
21
azotsuboksid (N2O)
310
fluorougljovodonici (HFCs)
140-11,700
perfluorougljovodonici (PFCs)
7,000-9,200
sumporheksafluorid (SF6)
23,900
Tabela 1. GHG po Kjoto protokolu i njihov GWP
Potencijal globalnog zagrijavanja (Global Warming Potential - GWP) je indeks koji se koristi za poređenje
emisija različitih gasova bez direktnog izračunavanja
promjena u atmosferskim koncentracijama. To je relativna mjera emisija koje “zarobi” atmosfera, a izračunava se kao emisija jednog kilograma nekog GHG
u odnosu na emisiju 1kg ugljendioksida u toku dužeg
vremenskog perioda (obično 100 godina).
Ugljen-dioksid najznačajnije utiče na globalno zagrijavanje. Oko 25 milijardi tona ugljendioksida ispusti se
u atmosferu svakoga dana, 800 tona svake sekun-
2
de! Ovakav trend emisije ugljendioksida mogao bi da
poveća prosječnu Zemljinu temperaturu za 1,1–6,4 °C
do kraja ovog vijeka. Vjeruje se da bi povećanje temperature već iznad 2 °C dovelo do opasne promjene
klime i razornog uticaja na biljne i životinjske zajednice9.
Prema projekcijama IPCC do 2100. godine porast nivoa mora će biti u intervalu 18-59 cm, što bi dovelo
do potapanja nižih dijelova obale, pojačane erozije,
potapanja delti, laguna, močvara i nekih ostrva (npr.
Venecija, Aleksandrija i delta Nila). Uz hipotezu da će
doći do klimatskih promjena umjerenog intenziteta,
došlo bi do nestanka 15-37% biljnih i životinjskih vrsta
iz Sredozemlja10.
1.3 Napori da se smanji
globalno zagrijavanje kao
posljedica emisije GHG
U rješavanju pitanja klimatskih promjena na globalnom nivou ključni subjekti su: Međuvladin panel za
klimatske promjene (IPCC) koji se bavi procjenama
na naučnom nivou; Globalni fond za životnu sredinu
(GEF), za pitanja finansija, Generalni sekretar UN, UN
Odsjek za ekonomske i socijalne poslove, UN Habitat,
UN Organizacija za industrijski razvoj, Svjetska banka
(WB), Svjetska zdravstvena organizacija (WHO), Svjetska trgovinska organizacija (WTO), UN Organizacija za
hranu i poljoprivredu (FAO), idr.
Okvirnu konvenciju Ujedinjenih nacija o klimatskim
promjenama (UNFCCC11) potpisale su 194 zemlje
članice Ujedinjenih nacija, među njima i Crna Gora.
Aktivnosti UNFCCC usmjerene su ka zaštiti klime kako
bi se spriječili nepovoljni uticaji klimatskih promjena na
funkcionisanje društveno-ekonomskih sistema, ljudsko zdravlje i blagostanje.
Prema UNFCCC, klimatske promjene su „promjene klime koje su uzrokovane direktno ili indirektno
ljudskim aktivnostima koje mijenjaju sastav globalne
atmosfere.“
9 http://wwf.panda.org/sr/o_naoj_planeti/klimatske_promene
10 UNEP RAC-SPA
11 www.unfccc.int
Crna Gora
Slika 1. Ključni subjekti u klimatskim promjenama na
globalnom nivou
1988
Osnovan IPCC
1992
Potpisana UNFCCC
1994
Stupila na snagu UNFCCC
1997
COP 3: Potpisan Kjoto protokol na Konvenciju
UNFCCC
2001
COP 7: Usvojen Marakeški akord-Pravilnik o implementaciji Kjoto protokola
2005
Kjoto protokol stupio na snagu; osnovana AWG-KP
2007
COP 13:Akcioni plan iz Balija; osnovana AWG-LCA
2009
COP 15/CMP 5 Kopenhagen akord kao
dokument,koji nije UNFCCC dokument
2010
COP 16: Sporazumi iz Kankuna
2011
COP 17: Rezultati Durban: Roadmap, drugi obavezujući period, novi obavezujući pravni akt od 2020.
godine, Zeleni klimatski fond – 100 milijardi dolara/
god.
Tabela 2. Važni datumi u politici klimatskih promjena
Kjoto protokol na Konvenciju UNFCCC je jedini međunarodni sporazum koji kao cilj nameće smanjenje
emisija GHG za četrdesetak industrijalizovanih zemalja12. Izrađen je 1997. godine, potpisan 1998. godine,
a stupio na snagu tek 2005. godine. Glavni cilj ovog
protokola je smanjenje emisije GHG u prosjeku 5%
ispod nivoa iz 1990. godine u periodu 2008-2012. Prvi
Makrosektor
obavezujući period primjene Kjoto protokola završava
se krajem 2012. godine. Na konferenciji u Durbanu
je odlučeno i da se pokrene druga obavezujuća faza
Protokola, koja bi se odnosila na zemlje EU.
Na nivou Jugoistočne Evrope, u skladu sa preporukama Beogradske inicijative (2007) osnovan je Regional-
CO2
CH4
N2O
2006
2009
2006
2009
2006
2009
2249719,9
3609621,5
15,6
25,3
34,7
22,0
Neindustrijska postrojenja za sagorijevanje 418854,5
398400,5
2304,6
2189,7
16,3
17,2
Sagorijevanje u prerađivačkoj industriji
72647,2
0,7
1,2
0,8
0,9
Sagorijevanje u energetici i transformacionoj industriji
54110,7
Proizvodni procesi
12960,5
20830,9
1,3
2,2
0,8
0,5
Eksploatacija i distribucija fosilnih goriva i
geotermalne energije
139,7
219,3
833,7
1308,1
0
0
Upotreba rastvarača i sličnih proizvoda
0
0
0
0
0
0
Drumski saobraćaj
586445,3
392358,6
157,3
141,7
33,2
46,8
Ostali mobilni izvori i mašine
114262,2
81371,3
2
1,4
10,2
14,8
Tretman i odlaganje otpada
0
0
3570,7
3411,4
0
0
Poljoprivreda
0
0
9439,8
11007,8
336,7
284,6
Ostali izvori i ponori
15384,6
15384,6
75,6
75,6
1,2
1,2
4590833,8
3443196,0
18164,4
16358,8
433,9
387,4
Ukupno
Tabela 3. Pregled emisija (u tonama) tri osnovna GHG za 2006. godinu (preuzeto iz INC) i 2009. godinu (preuzeto iz Informacije o stanju životne sredine
u Crnoj Gori za 2010. godinu, koju priprema Agencija za zaštitu životne sredine Crne Gore)
12 http://www.pobjeda.me/2011/12/10/eu-za-cvrste-odluke-u-borbi-protiv-klimatskihpromjena
3
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
ni virtuelni centar za klimatske promjene (RVCCSEE)
u Beogradu koji pomaže sprovođenje programa i
projekata prepoznatih Okvirnim akcionim planom za
adaptaciju na klimatske promjene u JIE (CCFAP/A
SEE). To se odnosi između ostalog na pripremanje i
podnošenje zahtjeva za odobravanje finansijskih sredstava za sprovođenje programa i projekata adaptacije
na klimatske promjene.
Crna Gora kao članica Konvencije UNFCCC nema
obavezu smanjivanja emisija GHG, ali je dužna da
periodično priprema GHG inventar, koji predstavlja dio
Nacionalne komunikacije prema UNFCCC.
Prvom nacionalnom komunikacijom o klimatskim promjenama (2010) su obrađeni nacionalni inventari GHG
za 1990., 2003. i 2006. godinu. Po osnovu Memoranduma o razumijevanju o „Saradnji u oblasti životne sredine“ (MoU) između ministarstava životne sredine Crne
Gore i Republike Italije (2004) pripremljeni su inventari
emisija za 1990. i 2003. Zbog velikog broja nedostajućih podataka nije bilo moguće po sektorskom principu
uraditi inventare za 1994. i 1998. Za period 1990-1998
proračunate su emisije CO2 samo za sektor energetike
referentnim pristupom, a ne sektorskim jer nije bilo dovoljno podataka. Očekuje se da će crnogorska Druga
nacionalna komunikacija sadržati nedostajuće serije
istorijskih podataka za period 1990-2008.
1.4 Globalno zagrijavanje ne može biti zaustavljeno potrebno je adaptirati se
Uticaj globalnog zagrijavanja na klimu i vremenske prilike je već sad primijetan, o čemu izvještava i Svjetska
meteorološka organizacija (WMO), koja porast broja
poplava i suša dovodi u vezu sa povećanjem srednje
temperature. U nekim regionima ranije počinje proljeće, povećana je produktivnost biljaka i promijenjena
distribucija životinja. Produžetak sušnih sezona na
afričkom kontinentu, posebno u Sahari, dovodi do nestašice hrane i smanjene dostupnosti vode za piće, što
može dovesti do nestanka života u ovim oblastima. U
Sjevernoj Americi, Evropi i većem dijelu Azije, gdje vlada umjerena klima, posljedice neće osjetiti tako brzo
kao u Africi, jer je za preobražaj iz umjerene u tropsku
klimu potrebno određeno vrijeme.
Prema UNFCCC dvije osnovne strategije reagovanja u
rješavanju pitanja klimatskih promjena su: adaptacija
(prilagođavanje) – smanjenje negativnog uticaja klimatskih promjena širokim spektrom sistemski specifičnih
akcija13 i mitigacija (ublažavanje)-smanjenje emisija
GHG i povećanje kapaciteta ponora.
13 Fussel and Klein, 2002
4
Prema IPCC adaptacija predstavlja “prilagođavanje
prirodnog ili ljudskog sistema na novu ili promijenjenu
životnu sredinu”. Mjere adaptacije ugrožene sektore
čine otpornijim na oštećenja i smanjuju štete u slučaju
dešavanja ozbiljnih promjena.
Opcije za adaptaciju variraju u zavisnosti od mnogih
faktora (sektora koje razmatraju; vremena, cilja i motiva njihove primjene; reaktivne ili preventivne aktivnosti; planirane ili autonomne. Pimjeri prilagođavanja
na osmotrene klimatske promjene: djelimična drenaža
glečerskih jezera u Nepalu (Tsho Rolpa); promjene
strategije preživljavanja Inuita u Kanadi (Nunavut), kao
odgovor na topljenje permafrosta; povećana upotreba
vještačkog snijega u Evropi, Australiji i Sjevernoj Americi (Alpine ski industry); odbrana (zaštita) obale u Maldivima i Holandiji, kao i upravljanje vodama u Australiji.
Problem većine zemalja u razvoju, kojima pripada
i Crna Gora, su finansijska sredstva za efikasno prilagođavanje klimatskim promjenama, a modaliteti
prilagođavanja zavise od izvora finansiranja. U pitanju
su države koje su najmanje odgovorne za klimatske
promjene, a najugroženije na njihov uticaj.
Crna Gora
2 POSTOJEĆI I BUDUĆI
KLIMATSKI RIZICI U
CRNOJ GORI
2.1 Profil zemlje
2.1.1. Geografski profil
Crna Gora je jadransko–sredozemna, dinarska zemlja
jugoistočne Evrope, smještena između 41º39' i 43º32'
sjeverne geografske širine, i 18º26' i 20º21' istočne
geografske dužine. Dužina morske obale je 293 km.
Površina Crne Gore iznosi 13.812 km2, a površina
morskog akvatorija oko 2.540 km2.
•
•
•
Prema popisu iz 2003. godine Crna Gora ima 620.145
stanovnika. Gustina naseljenosti je 44,8 stanovnika na
1 km2 površine.
Primorski region je geografska cjelina koju čine
sljedeće opštine: Bar, Budva, Herceg-Novi, Tivat,
Kotor i Ulcinj.
Središnji (centralni) region je geografska cjelina
koju čine, i opština Danilovgrad, opština Nikšić,
Prijestonica Cetinje i Glavni grad Podgorica.
Sjeverni region je geografska cjelina koju čine
sljedeće opštine: Andrijevica, Berane, Bijelo Polje,
Mojkovac, Kolašin, Plav, Pljevlja, Plužine, Rožaje,
Šavnik i Žabljak.
Indikator
Crna Gora
Površina teritorije km2
13,450
Površina poljoprivrednog zemljišta % (2009)
38.2
Površina pod šumom %
40.4
Populacija
632,000
Gustina naseljenosti /km2
47
Prirodni priraštaj %
0.2
Urbana populacija %
60
Godišnji rast urbane populacije %
-0.4
Procenat stanovništva starijeg od 65 godina %
12
Očekivano trajanje života
74
BDP USD
4.111,066.225
BDP po glavi stanovnika USD
6,505
Tabela 4. Ključne demografske informacije o Crnoj Gori, Izvor: http://data.worldbank.org/
U postojećim nacionalnim planovima za zaštitu od raznih tipova hazarda Crna Gora je podijeljena u tri administrativne regije: sjevernu, centralnu i južnu, dok prema Strategiji regionalnog razvoja Crne Gore (SRRCG)
2010-2014 u Crnoj Gori ne postoje administrativno
određeni regioni, već geografske cjeline:
2.1.2. Demografski profil
Prema popisu iz 2011. godine14 Podgorica ima
187.085, Nikšić 72.824 i Bijelo Polje 46.676. Zajedno
ove tri opštine imaju 50% od ukupnog broja stanovnika Crne Gore. Posle Podgorice najbrže se šire i naseljavaju primorski gradovi, a najmanje Gornje Polimlje i
14 http://monstat.org/userfiles/file/popis2011/saopstenje/saopstenje.pdf
5
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
okolina rijeke Tare. Na sjeveru i sjeveroistoku zemlje je
izraženo opadanje broja stanovnika što stvara regionalne razlike koje koče privredni razvoj zemlje. U velikim migracionim strujama na relaciji selo-grad, najviše
su participirali mladi ljudi tako da je ruralno područje
demografski ostarilo, jer mu je ugrožena biološka supstanca, a ekonomski osiromašilo.
Slika 2. Migracioni saldo15 po crnogorskim opštinama u 2010. godini
Tabela 5. Siromaštvo u Crnoj Gori u periodu 2008-201016 (Ilustracija: Sanja
Pavićević, Ranko Andrijašević)
Prema podacima iz 2006. godine17, oko 11% stanovništva je bilo ispod linije siromaštva, što se posebno
odnosi na romsku populaciju u Crnoj Gori.
Urbanizacija je napredovala, najviše u centralnom dijelu Crne Gore, pa južnom dok i ovdje zaostaju sjeverni
i sjeveroistočni dijelovi zemlje. Nagli porast populacije stanovništva dovodi do sve većeg broja žrtava od
elementarnih nepogoda, mada se od nekih nepogoda
kao što je npr. grom broj žrtava smanjuje seobom stanovništva u urbane sredine. Razvojem urbane insfrastrukture materijalne štete postaju sve veće.
2.1.3. Podaci o siromaštvu, prihodima,
obrazovanju i javnom zdravlju
Poslednjih godina obrazovni sistem Crne Gore se
mijenjao i sprovođene su razne mjere koje su se odnosile na postizanje održivosti sistema. Od školske
2009/2010. godine obrazovanje i vaspitanje djece i
učenika u svim vaspitno-obrazovnim ustanovama realizuje se po novim obrazovnim programima, čime je
proces primjene reformskih rješenja završen18. Prema
podacima popisa19 2003. godine, oko 13% crnogorskog stanovništva imalo je diplome iz školovanja
poslije srednjoškolskog (više škole i fakulteti), od čega
je 7,5% bilo univerzitetski obrazovano. Na status siromaštva bitno utiče obrazovanje nosioca domaćinstva.
Prema podacima MONSTAT-a, bruto domaći proizvod
(BDP) Crne Gore u 2010. godini iznosio je ukupno
3.104 miliona eura, a za 2009. godinu je bio 2.981
miliona eura, dok je BDP po glavi stanovnika u 2010.
godini bio 5.006 eura, a u 2009. godini je iznosio
4.720 eura.
Prema statističkim podacima u oblasti zdravlja,
očekivano trajanje života na rođenju je 71,7 godine
za muškarce i 76,6 godina za žene. Stope smrtnosti
odojčadi (do jedne godine života) bile su 7,5 u 2008.
godini a 5.7 (na hiljadu živorođenih) u 2009. godini.
Najčešči uzroci smrtnosti u 2009. godini bile su bolesti
sistema krvotoka i tumori.
Socijalne nejednakosti i socijalni problemi u Crnoj Gori
su na nivou koji usporava ekonomski razvoj. Posebno
izraženi su socijalni problemi lica koja gube zaposlenje
u kompanijama koje prelaze na tržišni način poslovanja. Postoji značajna razlika u obimu siromaštva između sjevernog regiona i drugih djelova države. Rizik od
siromaštva u sjevernom regionu (u kojem živi 28,7%
stanovništva Crne Gore, dok je 52,1% udio siromašnih) više je nego dvostruko veći od onog u južnom i
centralnom.
Prvi slučaj HIV u Crnoj Gori registrovan je 1989. godine. Od tada je prema Izvještaju o razvoju po mjeri
čovjeka za Crnu Goru, koji je objavljen u oktobru 2009.
godine, na osnovu podataka iz 2007. godine registrovan ukupno 101 slučaj HIV/AIDS. Ovaj podatak Crnu
Goru svrstava u red zemalja sa niskom pravalencom
ove bolesti, pri čemu je odnos muškaraca i žena 4,7:
1. Ovaj Izvještaj je rađen za 192 zemlje, od kojih su
njih 180 članice UN-a. U 2008. godini je registrovano
6 slučajeva HIV i tri slučaja AIDS. Na antiretroviralnoj
16 Analiza siromaštva u Crnoj Gori u 2010. godini, MONSTAT
17 Disaster Risk Reduction Capacity Assessment Report For Montenegro, April 2011
18 Bilten interesorske grupe održivog razvoja
15 Prirodno kretanje stanovništva i unutrašnji migracioni tokovi u 2010. godini, MONSTAT, 29.07.2011. godine
6
19 Poslednji dostupni podaci su iz Popisa stanovništva, domaćinstava i stanova sprovedenog 2003. godine, dok su podaci Popisa 2011. godine u fazi obrade
Crna Gora
terapiji je 35 osoba. Radi se o tzv. trojnoj terapiji koja
označava istovremeno korišćenje tri ili više različitih
anti-HIV lijekova za liječenje HIV infekcije.
Prema pomenutom Izvještaju UNDP-a, Crna Gora se
svrstava u grupu zemalja sa visokim razvojem po mjeri čovjeka (Human Development Index-HDI) u okviru
grupe zemalja u razvoju. HDI je komparativna mjera
očekivanog trajanja života, pismenosti, obrazovanja i
životnog standarda zemalja u svijetu.
2.2 Klima
Pod „klimatskim sistemom“ u smislu Konvencije
UNFCCC podrazumijeva se kompletan dinamički
sistem (atmosfera, hidrosfera, biosfera, geosfera i njihove interakcije), a klimatske promjene su promjene
antropogenog porijekla koje se superponiraju na prirodne promjene i kolebanja klime.
Klima se definiše kao prosječno stanje atmosfere za
određeni interval vremena na određenoj geografskoj
oblasti. Da bi se to prosječno stanje opisalo koriste se
razne promjenljive, kao što su temperatura vazduha,
atmosferski pritisak, padavine, oblačnost, vjetar itd.
Najvažniji elemeti klime su temperatura i padavine20.
2.2.1. Klima Crne Gore
Na klimu Crne Gore utiču Jadransko more i planinski
reljef. Sa udaljenošću od mora, zavisno od nadmorske
visine, klima se mijenja od mediteranske do alpske.
Padavine su neujednačene, a najviše ih je na dijelovima
primorsko-planinskog lanca (prosječno oko 4500mm
godišnje), odakle se smanjuju i ka obali i, naročito, idući ka sjeveru i sjeveroistoku.
Južni dio Crne Gore i Zetsko-Bjelopavlićka ravnica su
oblasti mediteranske klime, koju karakterišu duga, vrela i suva ljeta i relativno blage i kišovite zime.
Centralni i sjeverni dio Crne Gore imaju neke karakteristike planinske klime, ali su pod uticajem Sredozemnog mora. Na sjeveru Crne Gore zastupljen je
kontinentalni tip klime, sa malim godišnjim količinama
padavina ravnomjerno distribuiranim po mjesecima. U
planinskim oblastima na sjeveru ljeta su relativno hladna i vlažna, a zime duge i oštre, sa čestim mrazevima i
niskim temperaturama, koje naglo opadaju sa visinom.
Poseban uticaj na klimu u Crnoj Gori imaju vjetrovi. Karakteristični vjetrovi su bura i jugo.
20 Radi se o prizemnoj temperaturi na 2m visine i akumuliranim padavinama
Slika 3. Karta klimatskih zona Crne Gore (Izvor. Vodoprivredna osnova
Crna Gore)
Posljednja dekada XX vijeka bila je toplija u odnosu na
višegodišnji niz mjerenja (od 1949. godine do sada)21.
Prosječne godišnje temperature vazduha se kreću od
oko 15.80C na jugu do 4.60C na Žabljaku. Godišnje
trajanje grijanja Sunca na primorju iznosi od 2.4002.600 časova, a u planinskim krajevima od 1.6001.900 časova. Područje Ulcinja ima najduže srednje
trajanje sijanja Sunca od 2.557 časova godišnje. U
svim krajevima, jul i avgust imaju za oko 4-5 puta duže
trajanje sijanja sunca nego zimski mjeseci.
Na području Crne Gore 2003. godina je bila najtoplija,
kada je u Podgorici zabilježen period od 100 tropskih
dana (dana sa maksimalnom temperaturom većom ili
jednakom 300C) u kontinuitetu. Najviša dnevna tem21 http://195.66.163.23/misc.php?text=27&sektor=1
7
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
peratura od 44.80C izmjerena je avgusta 2007. godine
u Podgorici, a najniža dnevna temperatura od -320C
izmjerena je u Rožajama, na istoku Crne Gore, januara
1985. godine.
Prosječan godišnji broj dana sa padavinama je oko
115–130 na primorju, odnosno do 172 na sjeveru.
Najkišniji mjeseci u prosjeku imaju 13–17, a najsušniji
4–10 kišnih dana. Broj dana sa nešto obilnijim dnevnim padavinama (preko 10mm) kreće se od 25 (Pljevlja) do 59 (Kolašin). Izrazito najveći broj dana sa obilnim
padavinama javlja se na Cetinju i iznosi 74 dana. Na
padinama Orjena u mjestu Crkvice (940m nadmorske
visine) u rekordnim godinama padne i do 7.000 mm,
što ovo mjesto čini najkišovitijim u Evropi.22
Slika 4. Godišnja raspodjela temperature vazduha (0C) za period osrednjavanja 1961-1990 (Izvor: HMZ)
Sniježni pokrivač se formira na nadmorskim visinama
iznad 400m. Na nadmorskim visinama iznad 600m
može se očekivati sniježni pokrivač veći od 30cm, a na
onim iznad 800m i preko 50cm. Prosječan broj dana
sa sniježnim pokrivačem većim od 50 cm je 76 na Žabljaku i 10 dana u Kolašinu.23
Godišnja količina padavina je veoma neravnomjerna i
kreće se u rasponu od oko 800mm na krajnjem sjeveru, do oko 5.000mm na krajnjem jugozapadu.
2.2.2. Klimatski trendovi
Projekcije AR4 IPCC predviđaju rast globalne prosječne temperature za 1,1-4,0°C, odnosno za 6,4°C u najgorem scenariju. Za dekadu 2090 – 2099, zavisno od
IPCC scenarija, povećanje nivoa mora je procijenjeno
u rasponu od 18-59 cm u odnosu na period 1980 –
1999. Za teritoriju Crne Gore razvijeni su scenariji A1B (tzv.
srednji24 scenario) i A2 (tzv. visoki25 scenario) u okviru INC, korišćenjem regionalnog klimatskog modela
EBU-POM26. Ovaj model smanjio je dijapazon nesigurnosti projekcija regionalne klime, što predstavlja dobru
osnovu za budući Nacionalni akcioni plan o klimatskim
promjenama. Prema projekcijama očekuje se značajno smanjenje padavina i do -50% u južnom dijelu Crne
Gore tokom sezone JJA, a malo povećanje padavina
do 5% takođe tokom ljeta (sezona JJA), centralne
oblasti Crne Gore, a sjeverozapadni dio (granica sa
Bosnom i Hercegovinom) u proljećnoj sezoni.
Slika 6. Projekcije promjena temperatura (oC) po klimatskom scenariju
A1B 2001-2030 u Crnoj Gori po sezonama - DJF-decembar, januar, februar;
MAM-mart, april, maj; JJA-jun, jul, avgust; SON-septembar, oktobar, novembar (Preuzeto iz INC, ilustaracija Sanja Pavićević)
Scenario A2, za period 2071-2100, projektuje najveće
povećanje temperature u sjevernom dijelu Crne Gore,
tokom ljeta, sezona jun, jul, avgust (JJA) od 4.8°C.
Slika 5. Godišnja raspodjela padavina (mm) za period osrednjavanja
1961-1990 (Izvor: HMZ)
22 Preuzeto iz INC.
8
23 Preuzeto iz INC.
24 scenario koji omogućava izbjegavanje korišćenja samo jednog izvora energije
25 oslanjanje na lokalne resurse i očuvanje identiteta lokalnih zajednica
26 Eta Belgrade University – Prinston Ocean Model, Đurđević and Rajković, 2008a,
2008b, Gualdi et al. 2008
Crna Gora
temperature (topli i hladni talasi), suše, dezertifikacija zemljišta, lavine i uragani. Bitno je razumjeti da
prirodni hazardi mogu prouzrokovati jedan drugog,
npr. oluje prouzrokuju poplave, zemljotres može generisati cunami i klizišta, vulkanska erupcija može da
izazove požare.
Slika 7. Projekcije promjena temperatura (oC) po klimatskim scenarijima A1B
i A2 u Crnoj Gori po sezonama (Preuzeto iz INC, ilustaracija Sanja Pavićević)
Slika 9. Geološki hazardi
Slika 8. Promjene temperature (oC) i akumuliranih padavina (%) u sezoni JJA
na teritoriji Crne Gore za A2 scenario tokom perioda 2071-2100 (Preuzeto iz
INC)
2.3 Prirodni hazardi
Prirodni hazardi su hazardi koji se pripisuju prirodnim
fenomenima, koji se javljaju i predstavljaju prijetnju
ljudima, objektima i ekonomiji, a mogu prouzrokovati katastrofe. Katastrofe ne mogu biti uvijek potpuno
prirodne, jer ljudske aktivnosti neminovno pogoršavaju
rizike bilo da je u pitanju nedovoljna pažnja gdje se grade naselja ili nebriga u eksploataciji prirodnih resursa.
Zbog toga su katastrofe veoma kompleksni događaji
i problem sprječavanja katastrofa treba sagledati sa
više aspekata.
Svaki hazard ima svoje specifičnosti, kako u njegovom
javljanju, razvijanju, manifestaciji, posljedicama, pa
tako i u odgovoru na njega. Obično se podjela prirodnih hazarda vrši na osnovu njiihovog uzroka i mjesta
gdje se pojavljuju na Zemlji. U tom smislu se prirodni
hazardi dijele na geološke i hidrometeorološke.
Slika 10. Hidrometeorološki hazardi27
2.3.1 Prirodni hazardi u Crnoj Gori
Slika 11. Distribucija različitih hazarda u Srbiji i Crnoj Gori (1989-2006)28
Gotovo čitava Crna Gora je izložena čestim seizmičkim dešavanjima, pogotovo duž obale mora, u Zetsko–Skadarskoj dolini i kotlini Berana.
Geološki hazardi se ispoljavaju kroz interne procese na
Zemlji, kakvi su zemljotresi i vulkanske erupcije, ili kroz
eksterne procese, kakva su klizišta. Cunami, kao okeanski proces, pripada tzv. hazardu priobalne vode a aktiviraju ga podmorski zemljotresi i drugi geološki događaji.
Hidrometeorološki hazardi su najčešće fenomeni
zavisni od vremenskih pojava (poplave, ekstremne
27 Ilustracije geoloških i hidrometeoroloških hazarda preuzete sa http://www.besafenet.
net
28 http://drace-project.org/index.php/map/montenegro
9
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
Slika 12. Mapa epicentara zemljotresa koji su imali razorni karakter i izazvali velike štete u Crnoj Gori i okruženju u poslednjih pet vjekova29
Slika 13. MRI za Crnu Goru od zemljotresa sa klasama rizika
(Izvor: Preventionweb)
U Crnoj Gori su karakteristične ekstremne meteorološke pojave: ekstremne padavine i poplave; olujni
vjetrovi; ekstremne temperature vazduha, zaleđivanje,
magla i suša; ekstremni plimni talasi i jaki talasi na
moru ili obali. Ekstremne meteorološke pojave postaju
katastrofalne (elementarne nepogode) kada pogode
mjesta u urbanim sredinama, u kojima živi veliki broj
ljudi, i naprave velike štete.
žinom, bujičnog su karaktera. Svaki od bujičnih tokova
ugrožava naselja i saobraćajnice, kao i poljoprivredna,
šumska i ostala zemljišta.
Ekstremne padavine su najvažniji faktor koji izaziva
poplave. Poplave su česte u slivu Skadarskog jezera,
pored Nikšićkog i Cetinjskog Polja, u Bjelopavlićkoj
ravnici, u Lugovima zapadno od Podgorice i u Donjoj
Zeti. U slivu Crnogorskog primorja, periodično, poplave se javljaju u Ulcinjskom i Anomalskom polju, pri visokim vodostajima Bojane, sa pritokama Miđanskom,
Rastiškom i Međurečkom rijekom, kao i na području
starog grada Kotora. U sjevernoj i sjeveroistočnoj Crnoj Gori, periodično poplave su izražene duž vodotoka Lima i Ibra, Ćehotine, Tare uzvodno od Crnih poda,
Bukovice i Tušinje uzvodno od Šavnika. Poplave su u
više navrata pričinile znatne štete na saobraćajnicama duž Lima, Bjelopoljske Bistrice, Morače i drugih
vodotoka.
Pored velikih voda u riječnim sistemima postoji opasnost od klizišta za vrijeme dugotrajnih kišnih serija
(septembar-novembar i mart-april), karakterističnih po
obilnim količinama padavina. Praktično sve rijeke u
Crnoj Gori u svom gornjem toku, a neke i cijelom du29 Strategija za vanredne situacije Crne Gore
10
Osim kišnih, ekstremne sniježne padavine su važne
elementarne nepogode. Za drumski saobraćaj je od
izuzetne važnosti visina sniježnog pokrivača i dužina
njegovog trajanja. Usljed sniježnih padavina februara
2010. godine u prekidu je bila većina glavnih puteva,
i dio Jadranske magistrale. Takođe, u prekidu je bio i
vazdušni saobraćaj sa aerodroma u Podgorici.
Olujni vjetrovi su zastupljeni skoro u svim predjelima
Crne Gore. Decembra 2000. godine, basen Skadarskog jezera zahvatio je olujni južni vjetar razarajuće
snage, pri čemu su pričinjene velike materijalne štete.
Novembra 2004. godine, udari sjevernog vjetra brzine 33 m/s u Kolašinu, prouzrokovali su obaranje i
rušenje drveća. Početak 2006. godine okarakterisale
su brzine sjeveroistočnog vjetra u Podgorici čak i do
25 m/s. U Luci Bar udari vjetra su prekinuli cjevovod,
što je dovelo do izlivanja velike količine goriva u more
i izazvalo lokalnu ekološku katastrofu. U Žabljaku su
olujni udari južnog vjetra, oko 100km/h, pričinili velike
štete na lokalnoj elektroeneregetskoj mreži i na privatnim objektima. Olujne nepogode su u toplijem dijelu
godine veoma često praćene pojavom grada.
Veliki plimni talasi su kobni po objekte neposredno uz
obalu, a naročito stacionirane plovne objekte u lukama
i marinama, lukobrane i razne potporno-zaštitne zido-
Crna Gora
ve (evidentirano u Baru, Sutomoru i Petrovcu). Osim
toga, remete normalan tok i ulivanje rijeka u more.
dio plaža biće smanjen, dok će pojedine i nestati. Rijeci Bojani će biti onemogućen postojeći prirodan tok
do samog ulaska u more, pa će delta te rijeke nestati32.
Toplotni talasi su karakteristika za sva godišnja doba
i u svim predjelima Crne Gore. Avgusta 2000. godine
bili jedan od najznačajnijih faktora koji su doprinijeli
pojavi požara velikih razmjera, a bili su teško kontrolisani zbog pojačanog sjevernog vjetra. Avgusta 2007.
godine oboreni su dotadašnji temperaturni rekordi
za prethodnih 60 godina, kada je tri dana uzastopno
temperatura vazduha u Podgorici prelazila 42˚C, dostigavši rekordnih 44,8˚C. To je za 15˚C iznad prosječne.
Ova situacija generisala je masovnu pojavu požara30.
Magla se u Crnoj Gori često javlja na sjeveru, po kotlinama i duž riječnih tokova. U kombinaciji sa emisijom
zagađujućih materija u pojedinim kotlinama, kao što
je Pljevaljska, dovodi do visokog nivoa zagađenosti
vazduha, ugrožavajući zdravlje ljudi i negativno utičući
na živi svijet.
2.3.2 Trendovi po pitanju prirodnih
hazarda
Slika 15. Trendovi u prirodnim i tehnološkim hazardima u Srbiji i Crnoj Gori
(1989-2006)33
Mogućnosti nastajanja poplava na teritoriji Crne Gore
su velike na gotovo svim vodoplavnim terenima, posebno u proljećnim i jesenjim mjesecima.
Slika 16. Broj osoba u Crnoj Gori koji su bili direktno pogođeni poplavama
u periodu 2000-2010 (na osnovu EMDAT) (Sanja Pavićević, Slavica Micev,
HMZ)
Slika 14. Trend prirodnih hazarda u svijetu (1900-2010)31
Saglasno dostupnim projekcijama, zbog povećanja
temperature i promjene u padavinama, desiće se drastično povećanje promjenljivosti riječnih tokova, koje
će se ogledati u poplavama i hidrološkim sušama.
Veliki dio obale će biti poplavljen, a značajno će se
povećati poplavni prostor i na mjestima koja nikada do
sada nijesu bila na udaru poplavnih talasa. Ogroman
30 Procjena ugroženosti od ekstremnih vremenskih pojava, Sektor za vanredne situacije,
MUP Crne Gore
31 http://www.emdat.be/natural-disasters-trends
Usljed aktuelnih klimatskih promjena, zadnjih decenija XX vijeka jake suše su postale neobično česte
i u zemljama umjerenog i vlažnog klimatskog pojasa.
Velike suše u regionu zabilježene su 1993, 1994,
1998, 2003, 2007 i 2010. godine. Suša 2007. godine je samo u poljoprivredi prouzrokovala materijalnu
štetu oko 15 miliona eura34. Suše poprimaju regionalni
karakter i imaju sve veće ekonomske i ekološke posljedice. Zajednički problem podstakao je saradnju u re32 http://www.e-balkan.net/component/content/article/5339-nastavlja-se-trend-klimatskih-anomalija-u-crnoj-gori.html
33 http://drace-project.org/index.php/map/montenegro
34 Izvor: Izvještaj HMZ za projekat DMCSEE,Task 4.3.2
11
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
gionu JIE, te je osnovan Centar za upravljanje sušama
za jugoističnu Evropu (DMCSEE35). Ciljevi su regionalni
monitoring suše, procjena regionalne ugroženosti na
sušu (uglavnom u poljoprivredi), analiza suša i produkti ranog upozorenja.
Slika 19. Mapa očekivane maksimalne magnitude u Rihterovim jedinicama
kao komponente numeričkih seizmoloških modela za teritoriju Crne Gore
(Izvor:Nacionalna strategija za vanredne situacije, MUP Crne Gore)
U periodu 1992 - 2001 od svih katastrofa na planeti
čak 90% su bile hidrometeorološkog porijekla. Stradalo je 622.000 ljudi, a ukupni ekonomski gubici bili su
oko 440 milijardi dolara38.
Slika 17. Glavne suše u Evropi36
Postoji jako velika vjerovatnoća da će budući zemljotresi pokrenuti velike odrone i klizišta. Naseljene površine
u obalnom području zemlje nalaze se u zoni visokog
seizmičkog rizika od VIII i IX stepeni EMS98 skale37.
2.4 Ugroženost prirodnim
hazardima
Slika 20. Zastupljenost pojedinih vrsta prirodnih hazarda u svijetu u periodu
1991-2001 prema podacima WMO
Slika 18. Mapa seizmičkog hazarda sa elementima očekivanog maksimuma intenziteta zemljotresa prema MCS skali za period od 200 godina, sa
vjerovatnoćom od 70% (Izvor:Nacionalna strategija za vanredne situacije,
MUP Crne Gore)
Slika 21. Ukupan broj ljudi koji su umrli ili bili pogođeni prirodnim hazardima
u periodu 1974-2003 u svijetu (Izvor: EM-DAT)
35 www.dmcsee.org
36 Izvor: ETCLUSI (Adapted from Tallaksen, 2007)
37 Nova EMS98 Evropska makroseizmička skala je aproksimativno numerički ekvivalentna tzv. Merkalijevoj skali MCS (Mercalli-Cancani-Siegberg 12-degree scale)
12
38 Prema podacima WMO
Crna Gora
2.4.1. Ugroženost prirodnim hazardima u
Crnoj Gori
Oko 40% teritorije Crne Gore (oko 5.524,8km2) je u
zoni značajnog seizmičkog intenziteta većeg i od 8
stepeni Rihterove skale. Ovo pogađa oko 60% stanovništva Crne Gore (preko 372.000 stanovnika39). Crnu
Goru je 15. aprila 1979. godine pogodio katastrofalni
zemljotres koji je uništio primorje i širu oblast Skadarskog jezera, napravivši štetu od oko 4 milijarde dolara,
pogodio više od 100.000 ljudi, a lišio života 136 osoba.
Na prostoru Crne Gore zabilježeno je samo tokom
2010. godine 435 zemljotresa, a 70% ovog broja zemljotresa desio se samo u decembru, 193 zemljotresa
u sjeverozapadnom dijelu, u široj zoni akumulacije HE
Piva. Nakon dugotrajnih kiša akumulacija je bila u svom
maksimumu duži vremenski period. Veliki hidrostatički
pritisak stimulisao je oslobađanje seizmičke energije
(manje tektonske aktivnosti i konsekventni zemljotresi). Iako do sada nije naučno dokazana uzročna veza
između količine padavina i seizmičnosti, postoji saglasnost sa hipotezom da su i atmosferske padavine
stimulator zemljotresa. Lokalna seizmičnost se aktivira
usled upumpavanja vode u tlo na veće dubine.
Područje Crne Gore potencijalno je ugroženo od ekstremnih meteoroloških pojava tokom čitave godine,
posebno poplava, požara i suše. Izložena ovim prijetnjama su urbana područja, područja duž riječnih tokova, obalna područja jezera, naročito ravničarske strane
jezera i priobalni dio. Ekstremne meteorološke pojave
će najviše ugroziti siromašnu populaciju koja (naročito
na sjeveru) u većoj mjeri zavisi i živi od poljoprivrede.
Hazardi u vezi sa klimom i veliki broj nelegalno podignutih objekata40 ozbiljno utiču na ugroženost Crne
Gore. Ovi uticaji imaju potencijalno ozbiljne posljedice
po ljudsko zdravlje, egzistenciju, imovinu, posebno u
urbano lošim, neformalnim naseljima41.
Iz perspektive rizika od katastrofa mogući domino
efekat zemljotresa i niz drugih klimatskih katastrofa,
uključujući i poplave je vjerovatan. Neplansko stvaranje novih i proširenje postojećih naselja, investicije u
visoko rizična priobalna područja i izloženost većeg
broja ljudi i imovine poplavama, stvaraju i produbljuju
ugroženost, i povećavaju rizik od velikih šteta i smrtnih
39 Prema Popisu 2003. godine
40 100.000 bespravno podignutih objekata, pa ispada da svako drugo domaćinstvo ima
ovu vrstu gradnje
Slika 22. Najava poplava (Izvor:HMZ)
Slika 23. Ekstremno velika količina padavina krajem novembra
2010. godine (Branko Micev, Dušan Pavićević, HMZCG)
slučajeva tokom katastrofe. Ovaj trend u kombinaciji
sa povećanjem frekvencije i intenziteta tzv. Weatherrelated hazarda stvara veći rizik od velikog ekonomskog uticaja i uticaja na zdravlje.
U Crnoj Gori poplave su najčešći prirodni hazardi. Najveće poplave zabilježene su 1963, 1979, 1999 , 2000,
2010 i 2011. Potencijalno najugroženija područja sa
aspekta poplava su: hidrološki sistem Zeta-MoračaSkadarsko jezero-Bojana, Lim sa svojim pritokama
(ušća pritoka u Lim) i Tara prije ulaska u kanjon.
41 Guide to Climate Change Adaptation in Cities, The World Bank Group, 2011
13
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
Tokom novembra i decembra 2010. godine područje
Crne Gore bilo je na udaru vrlo specifičnih i ekstremnih meteoroloških uslova. Od 8. novembra 2010.
Godine kada je počela prva jaka kišna serija, nastao
je nagli porast vodostaja i punjenje akumulacija. HMZ
je blagovremeno identifikovao meteorološku situaciju i
prepoznao njenu ekstremnost. Postupajući po upozorenjima HMZ, a uzimajući u obzir i stanje seizmičnosti
na području Pivskog jezera, Sektor za vanredne situacije, MUP, upozorio je sve lokalne uprave i područne
jedinice Sektora o mogućnosti nastanka poplava i o
neophodnosti podizanja nivoa pripravnosti svih raspoloživih kapaciteta.
Slika 25. Karta erozije ( Izvor. Vodoprivredna osnova Republike Crne Gore)
Podizanje nivoa mora, koji je tzv. specifični hazard i
erozija tla mogli bi da u Crnoj Gori trajno naruše Solila
u Tivtu, močvarno područje buljaričkog zaliva, kao i
lokalitete kao što su Velika plaža i Ada Bojana.
Slika 24. Karta plavnih zona u Crnoj Gori (Izvor. Vodoprivredna osnova Republike Crne Gore)
Na brdovitim terenima najčešće se javlja erozija pomjeranja masa tzv. odronjavanje zemljišta, kao posledica velikog izlivanja kiše ili prilikom zemljotresa.
Podložna su brdovita područja nagiba većeg od 15
stepeni. Ostali tipovi erozije su prisutni u Crnoj Gori
(fluvijalna, a posebno njen specifični oblik tzv. erozija
obale, kao i površinska) tako da se Crna Gora svrstava
u red zemalja koje su veoma ugrožene erozijom42. Na
sljedećoj slici je prikazana karta erozije, prema kojoj
su najugoženiji predjeli Crne Gore na krajnjem istoku,
sjeverozapadu i gotovo cijela južna regija.
42 www.geografija.net/zastita_zemljista.pdf
14
Podaci i analize rađene u HMZ ukazuju, da je tokom
zadnjih decenija pojava intenzivnih suša, u svim njenim oblicima, bila česta i u Crnoj Gori, a sa najvećim
posljedicama u sektorima šumarstva, poljoprivrede i
vodosnabdijevanja. U toplijem dijelu godine suše jačeg
intenziteta pogađaju južni dio Crne Gore, a u hladnijem
dijelu godine planinski region.
Od oblasti koje imaju klimatske karakteristike suše, na
teritoriji Crne Gore najsušnije oblasti su Zetsko-Bjelopavlićka ravnica i primorje.
Suše i ekstremno visoke temperature degradiraju
šumski fond, tako da su u regionu Jugoistočne Evrope u ogromnom broju šumskih požara stradale velike
šumske površine 2000. I 2003. Godine.
Crna Gora
SPI12 - September 2007.
Prema Nacionalnom planu za zaštitu od požara, u zavisnosti od količine i sastava gorivog materijala, vrste
drveća, klime, zemljišta i ekspozicije šume u Crnoj Gori
se prema stepenu ugroženosti dijele u 4 grupe:
Suplja stijena
Pljevlja
Sljivansko
Mataruge
Kovren
Prencani Stozer
Tomasevo
Bijelo Polje
Bistrica
Poscenje
Mojkovac
Boan
Bioca
Stabna
Zabljak
Presjeka
Vracenovici
Rudine
Ulice
Andrijevo Opasanica
Lijeva Rijeka
Verusa
Pelev Brijeg
Cevo Danilovgrad
Velika
Karuc
•
-3
Cetinje
•
Bioce
Podgorica
-3
Tivat
Rozaje
-3
Herceg Novi
Berane
Suva Gora
Gnjili Potok
Bogetici
Grahovo
Crkvice
Risan
Dragovica PoljeKolasin
Lukovo
Niksic
•
-3
Goslic
-3
Budva
Extreme drought
-2
-2
-2
-2
Limljani
Misici
-2
Severe drought
-1
Bar
-1
-1
Ostros
Moderate drought
-0.8
Kunje
-0.6
-0.4
-0.2
Mild drought
0
0.2
Sveti Nikola
0.4
Ulcinj
•
I stepen-područje vrlo velike ugroženosti: Bar,
Budva, Ulcinj, Kotor, Herceg Novi, Cetinje i dio
područja Nikšića, Danilovgrada i Podgorice.
II stepen-područje velike ugroženosti: Oljevlja,
Žabljak, Mojkovac, Andrijevica, Plužine, Rožaje,
Bijelo Polje, Plav, Berane i Kolašin.
III stepen-područje umjerene ugroženosti:
brdsko-planinsko područje (šume hrasta, graba i
drugih lišćara) i ravničarsko (meki lišćari).
IV stepen-područje male ugroženosti: sjeverni i
sjeveroistočni dio brdsko-planinskog i planinskog
područja (šume bukve).
0.6
Mildly wet
0.8
Slika 26. Analiza suše u okviru projekta DMCSEE
Šume u južnoj (primorskoj) regiji zbog uticaja medite-
Slika 27: Pregled broja šumskih požara po regijama u periodu 2004-2008
na osnovu podataka HMZ i MONSTAT (Sanja Pavićević, Slavica Micev, HMZ)
Slika 28. Najveći dio šuma (izraženo u hektarima) u Crnoj Gori pripada III
stepenu ugroženosti (Sanja Pavićević, HMZ)
Pitanje požara u Crnoj Gori je posebno važno, bilo da
se radi o šumskim požarima ili požarima na otvorenom
prostoru. Ukupna površina pod šumama se povećala
u periodu 2002-2008 od 546.000 na 627.000ha iako
je samo 2007. Godine uništeno 3% šumskih površina,
odnosno 18.311ha. Za požare predispozicije imaju
planinski priobalni dio i planinski dio u okruženju Zetsko-Bjelopavlićke ravnice, zbog osušene površinske
vegetacije i najvećeg indeksa opasnosti od požara u
toplom dijelu godine.
ranske klime izložene su većim mogućnostima nastanka požara i njegovom brzom širenju. Prema podacima
najugroženija je upravo južna regija na koju otpada
gotovo 44% šumskih požara.
43
43 SPI-Standardized Precipitation Index, indeks za analize suša
15
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
Slika 29. Šume (izraženo u hektarima) u južnoj regiji prema stepenima
ugroženosti; dominira II stepen ugroženosti (Sanja Pavićević, HMZ)
Slika 32. Štete u šumskom fondu u periodu 2001-2009 na osnovu dostupnih
podataka (Sanja Pavićević, Slavica Micev, HMZ)
U srednjoj regiji požari se javljaju krajem proljeća i
početkom ljeta, jer sunce isušuje šumski pokrov, a
drveće u tom periodu nije najbujnije. Količina vlage u
vazduhu i zemlji tada je minimalna, što uslovljava naglo
širenje požara.
U zemljama Mediterana, kojima pripada Crna Gora,
smatra se da procenat opožarene površine od 1-1.5%
uzrokuje štete u granicama normale, od 1.6-3% ostavlja teške posljedice, dok sve vrijednosti iznad imaju vrlo
teške (3.1-5%) ili katastrofalne posljedice (više od 5%).
Na osnovu ove klasifikacije šumski požari u 2007. godini imali su teške posljedice.
Slika 30. Šume (izraženo u hektarima) u srednjoj (centralnoj) regiji prema
stepenima ugroženosti; dominira I stepen ugroženosti (Sanja Pavićević,
HMZ)
Slika 33. Analiza požara u periodu 2001-2009 prema procentu opožarene
površine (Sanja Pavićević, Slavica Micev, HMZ)
U toku ljeta i u sjevernom dijelu Crne Gore izbijaju požari, posebno ako je sušna godina. U periodu 2004-2007
broj požara je opadao, dok se 2007. Godine drastično
povećao, čemu je doprinijela nezapamćena suša i visoke temperature u ljetnjem periodu 2007. Godine, kada
se najveći broj požara desio u sjevernoj regiji.
Za razliku od sjverne regije, srednju i južnu karakteriše
i niska vegetacija, koja je naročito tokom sušnih
ljetnjih perioda podložna pojavi požara. Otuda se
i one svrstavaju u regije visokog rizika od požarne
opasnosti.44
2.4.2. Trend ugroženosti prirodnim
hazardima
Demografske promjene, socijalno-ekonomski uslovi, neplanska urbanizacija, gradnja u visoko-rizičnim
zonama, ugrožavanje prirodne sredine i klimatske
promjene čine Crnu Goru područjem koje je jako ugroženo prirodnim katastrofama, posebno južni dio, što
je prepoznato i Strategijom regionalnog razvoja Crne
Gore 2010-2014.
Slika 31. Šume (izraženo u hektarima) u sjevernoj regiji prema stepenima
ugroženosti; dominira III stepen ugroženosti (Sanja Pavićević, HMZ)
Ukupan broj požara u 2008. Godini je dvostruko smanjen, zbog povoljnijih klimatskih uslova, ali i aktivnosti
koje su se preventivno sprovodile u Crnoj Gori. Opet je
najveći broj požara pogodio južnu, pa sjevernu regiju.
Informacije o prirodnim katastrofama dostupne su na
EM-DAT(The OFDA/CRED International Disaster Database), a da bi neka elementarna nepogoda ili katastrofa bila
unesena u bazu podataka mora biti ispunjen najmanje
jedan od sljedećih kriterijuma:10 ili više ljudi proglašeno
44 Nacionalni plan za zaštitu od požara, 2010
16
Crna Gora
Početak
Kraj
Lokacija
Tip
Poginuli
Ugroženi
28/11/1992
28/11/1992
Mojkovac
Poplava
1
6000
00/07/2000
00/07/2000
Ekstremne temperature
3
70
00/08/2000
00/08/2000
Masiv Durmitora
Požari na otvorenom
12
28/12/2000
30/12/2000
Danilovgrad, Skadarsko jezero,...
Poplava
2000
00/01/2005
00/03/2005
Šavnik, Žabljak, Plužine, ...
Oluja
00/01/2006
00/01/2006
Ekstremne temperature
3
26/11/2007
29/11/2007
Berane, Andrijevica, Rožaje ...
Poplava
1086
21/08/2008
24/08/2008
Budva
Požar
25/12/2009
10/1/2010
Ulcinj, Golubovci, Zeta, ...
Poplava
450
12/11/2010
16/11/2010
Nikšić; Danilovgrad, Bijelo Polje ...
Poplava
1350
3/12/2010
3/12/2010
Cetinje, Golubovci, Danilovgrad ...
Poplava
5000
00/01/2006
00/01/2006
Ekstremne temperature
3
26/11/2007
29/11/2007
Berane, Andrijevica, Rožaje ...
Poplava
1086
25/12/2009
10/1/2010
Ulcinj, Golubovci, Zeta, ...
Poplava
450
Tabela 6: Lista elementarnih nepogoda u Crnoj Gori u periodu 1992-2010 (do 2006. godine u EM-DAT bazi podataka informacije objavljene pod Srbija i Crna
Gora; ovdje izdvojeni lokaliteti u Crnoj Gori) (Sanja Pavićević, Slavica Micev, HMZ)
stradalim; 100 ili više ljudi proglašeno pogođenim; poziv
za međunarodnu pomoć; proglašeno vanredno stanje
Prema procjenama predmet posebne pažnje treba da
udaru ekstremnih meteroloških pojava u narednom
periodu45. Broj nelegalno podignutih objekata u Crnoj
Gori tzv. neformalnih naselja ili bespravne gradnje kreće
se od 40.000-100.000, zavisno od izvora podataka. U
najgorem slučaju svako drugo crnogorsko domaćinstvo ima ovakav tip objekta. Pokrenuta je inicijativa legalizacije bespravne gradnje koja će se sprovoditi pod
finansijskom injekcijom međunarodnih fondova.
Poseban problem je taj da većina nelegalno podignutih objekata nosi visok nivo seizmičkog rizika, a dio je
ugrožen i poplavama.
Slika 34. Karta seizmičke rejonizacije Crne Gore sa položajem postojećih i
planiranih energetskih objekata (Izvor. Seizmološki zavod Crne Gore)
budu nove naseljene oblasti na primorju, jer će biti na
U vezi sa planiranim velikim investicijama, kada su u
pitanju projektovane akumulacije na Morači, realno je
očekivati pojavu značajnog intenziviranja seizmičnosti
u zoni tih akumulacija i užeg okruženja, a posebno neposredno nakon prvog punjenja akumulacija. Takođe
je realno očekivati da maksimalna jačina dogođenih
zemljotresa stimulisanih prisustvom te akumulacije, ne
pređe maksimalni nivo prirodne seizmičnosti regiona.
U slučaju akumulacija na Morači to je nivo od 5.5 jedinaca Rihterove skale.
Definitivno je utvrđeno da postoji direktna sprega
45 Procjena ugroženosti od ekstremnih meteroloških pojava u Crnoj Gori, Sektor za
vanredne situacije, MUP Crne Gore
17
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
može usloviti dejstvo seizmičkih talasa zemljotresa sa
hipocentrom u zoni same akumulacije, značajni su i
hidrodinamički efekti (oštećenje brane), zatim eventualno naglo survavanje veće količine stijena i tla u rezervoar akumulacije.
Planinski turistički predjeli potencijalno mogu biti ugroženi velikim sniježnim padavinama, sniježnih mećava i
lavina.
Slika 35. Promjena karaktera seizmičnosti (donji dijagram) u poređenju sa
ukupnom zapreminom akumulacija (gornji dijagram), u zoni južnih Dinarida
tokom posljednjih 70 godina (Izvor. Seizmološki zavod Crne Gore)
između dinamike punjenja i pražnjenja akumulacije,
odnosno promjene ukupne mase hidroakumulacije, s
jedne i realizovane seizmičnosti u zoni akumulacije, s
druge strane. Pored neposrednih štetnih efekata koje
Postoji realna opasnost da požari na otvorenom prerastu u šumske požare i ugroze, između ostalog, u
sjevernoj regiji ekonomske šume, a u južnoj i srednjoj
regiji zasade maslina i drugih kultura, i parkove .
Bujični tokovi i erozije takođe potencijalno mogu ugroziti živote ljudi, njihovu imovinu i prirodne resurse.
2.5. Adaptivni kapaciteti
Za razliku od adaptacije koja uključuje specifične mjere,
adaptivni kapacitet je sposobnost implementacije tih
mjera. Zavisi od finansijske spremnosti i sposobnosti,
pristupa tehnologijima i institucionalnim kapacitetima.
U Crnoj Gori je 2006. godine pokrenut proces samostalne procjene nacionalnog kapaciteta za implemen-
taciju globalnih konvencija o životnoj sredini.
Slika 36. RIO Konvencije
Rezultat ovog procesa je dokument NCSA46, koji se
odnosio na 3 tematske oblasti, odnosno tri Rio Konvencije. Pokazao je da su potrebne obuke, istraživanja,
prikupljanje i razmjena informacija, saradnja, posebno
naučna, kao i razvoj i transfer tehnologija. Prednosti su
da već postoji monitoring u oblasti životne sredine u
Crnoj Gori, da su definisane uloge i odgovornosti u vezi
sa inventarom GHG, određene su nacionalne kontakt
osobe, tzv. National Focal Point, osnovano je Ovlašćeno nacionalno tijelo (DNA)47 za sprovođenje projekata
Mehanizma čistog razvoja (CDM). Otvoren je i oficijelni
website za sprovođenje CDM projekata u Crnoj Gori,
koji je dio zvanične prezentacije Ministarstva održivog
razvoja i turizma (www.mrt.gov.me/en/sections/cleandevelopment-mechanism-in-montenegro). Ovo je propraćeno i novim Zakonom o zaštiti vazduha48, koji uvodi
pojam CDM, pripremu Nacionalnog plana za klimatske
promjene i sl.
U sklopu bilateralne saradnje sa Italijom (MoU) početkom 2010. godine počela je obuka osoblja Agencije
za živtonu sredinu Crne Gore. Ova obuka odnosila
se na izradu i reviziju inventara GHG prema UNFCCC
i inventara emisija prema Konvenciji o prekograničnom zagađivanju vazduha na velikim udaljenostima
(LRTAP).
Nakon projekta NCSA urađena je Prva nacionalna komunikacija o klimatskim promjenama (INC) u saradnji
sa Kancelarijom UN Programa za razvoj (UNDP-Podgorica), kao implementacionom agencijom, odobrenim
47 Designated National Authority
46 Implementiralo Ministarstvo turizma i zaštite životne sredine, a finansirao Globalni
fond za životnu sredinu (GEF)
18
48 Zakon o zaštiti vazduha ("Sl. list Crne Gore", br. 25/10), usvojen je u maju 2010.
godine.
Crna Gora
finansijskim sredstvima od strane Globalnog fonda za
životnu sredinu (GEF), a odmah zatim i studija “Ekonomski uticaji klimatskih promjena u Crnoj Gori”, što
je pokrenulo mnoge nacionalne aktivnosti na temu
klimatskih promjena.
Za izradu INC formirani su Savjetodavni i Upravni odbor, za koji su delegirani predstavnici akademije nauka,
univerziteta, raznih ministarstava, agencija, instituta,
nevladinih organizacija, i ostalih zainteresovanih strana. Otvoren je i zvanični website www.unfccc.me na
kom bi se trebale objavljivati sve aktivnosti u sferi klimatskih promjena koje se sprovode u Crnoj Gori, ali i
šire. Na sajtu od Kankuna (decembar 2010. godine)
nisu dodate nove informacije.
Na individualnom nivou, kao što je pomenuto i na
institucionalnom, ipak je još uvijek prilično mali broj
eksperata uključen u priču o klimatskim promjenama.
Potrebno je preduzeti dalje mjere na institucionalizaciji
rada na nacionalnim komunikacijama o klimatskim
promjenama, i u tom smjeru jačati ljudske i tehničke
kapacitete za praćenje i izvještavanje o svim elementima koje sadrže ove komunikacije.
U vezi sa preporukama TWINING projekta49 „Podrška
menadžmentu u životnoj sredini“ za izradu Strategije
finansiranja u oblasti životne sredine, planirano je definisanje materijalni resursi za suočavanje sa klimatskim
promjenama.
Sredinom 2011. godine osnovano je i Nacionalno savjetodavno tijelo za adaptaciju na klimatske promjene,
u cilju praćenja projekta “Procjena tehnoloških potreba
u Crnoj Gori za adaptaciju na klimatske promjene”,
koje je uključilo eksperte za pojedine sektore na koje je
evidentan uticaj klimatskih promjena.
Sve ovo govori da Crna Gora posjeduje relevantan
institucionalni okvir za hvatanje u koštac sa klimatskim
promjenama, ali administrativne kapacitete u okviru
tog okvira treba dodatno ojačati i stimulisati. Poseban
problem predstavlja zavisnost od zaposlenih na određeno vrijeme u ministarstvima i državnim institucijama,
deficit u specifičnim profesijama (kao npr. meteorologa, klimatologa, fizičara, hodrologa, geologa), zatim
nedovoljno znanje o pisanju projekata koji bi se mogli
kandidovati u sferi klimatskih promjena kod raznih
fondova, a njih je sve više. Osim toga, problem je i nedostatak projektnih ideja, predstavljanje potencijalnih
projekata kod donosioca odluka, čije neznanje, osim
finansijske podloge, potencijalno može ugroziti aplikaciju istog. Ovdje treba reći da nije samo Crna Gora
suočena sa ovim problemima. Sakupljanje podataka
u oblasti životne sredine bi takođe trebalo poboljšati,
zbog nedovoljnog broja zaposlenih na tim dužnostima
u relevantnim državnim institucijama, kao što je npr.
MONSTAT.
49 TWINING projekat MN 08 IB EN 01 (IPA 2008 Centralised National Programme,
Twining Contract „Support to Environmental Management“
19
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
3Uticaj klimatskih
promjena u Crnoj Gori
Prema UNFCCC, “zemlje u suvim ili polusuvim predjelima ili predjelima podložnim poplavama, sušama
i dezertifikaciji naročito su ugrožene štetnim efektima
klimatskih promjena”. U prethodnom dijelu CVA elaborirano je da je Crna Gora upravo destinacija podložna
klimatskim hazardima.
Promjene u količini i režimu padavina su efekti klimatskih promjena koji (dugoročno) dovode do smanjenje
protoka i izdašnosti vodnih resursa; na drugoj strani, u
kombinaciji sa pojavom ekstremnih vremenskih događaja, povećava se učestalost i intenzitet poplava. Očuvanje kvantiteta i kvaliteta vode je od velikog značaja
za zdravlje ljudi i sektore kao što su vodosnabdijevanje,
poljoprivreda, energetika, turizam, biodiverzitet, obalno područje, ribarstvo… Ugroženost ovih sektora ima
i imaće ozbiljne konsekvence na lokalnu i nacionalnu
socio-ekonomsku sliku zemlje.
Ne umanjujući značaj kakav klimatske promjene imaju
u ostalim sektorima, u studiji CVA su obrađeni sektori vodnih resursa, poljoprivrede, energetike i javnog
zdravlja. Ovakav izbor je izgledao logičan nacionalnoj
mreži “Klimatski odgovor” nakon konsultativnih pregleda postojećih crnogorskih dokumenata u oblasti
klimatskih promjena.
Slika 37. CVA je nastavak “Climate Change” projekata u Crnoj Gori, posle
INC i ECC
3.1 Uticaj klimatskih promjena na vodne resurse u Crnoj Gori
Klimatske promjene sigurno će uticati na opšte smanjenje vodnih resursa, što će izazvati smanjenja sigurnosti njihove eksploatacije. Prema IPCC, najjači gubitak vodnih resursa biće u Mediteranu i južnoj Evropi.
Zbog rasta nivoa mora slana voda prodiraće u priobalne vodoizdane, time ugrožavajući vodu za piće. Prema
INC trend promjene količine proticaja vodnog resursa
Morače kroz Podgoricu smanjiće s za 31% u odnosu
na klimatsku normalu za period 1961-1990. Studija
ECC predviđa značajnu ugroženost klimatskim promjenama izvora pijaće vode. Nalazi projekta DMCSEE
pokazuju da su zbog klimatskih promjena i raspoloživi
vodni resursi za vodosnabdijevanje smanjenih kapaciteta, posebno tokom ljetnjeg sušnog perioda.
ima sezonski višak vode. Prosječni oticaj 40 litara/s/
km2, zapreminski izraženo 19,5 km3/god., Crnu Goru
svrstava u 4% svjetske teritorije sa najvećim prosječnim oticajem, a čak 95,3% vodotokova formira se
na teritoriji države. Povoljnosti predstavljaju i izlaz na
more, kao i pripadnost velikim slivovima Jadranskom50
i Crnomorskom51. Shodno Zakonu o vodama, obalno
more takođe se smatra vodnim resursom52. Značajan
vodni resurs su i prirodna i vještačka jezera. Najveće
prirodno jezero je Skadarsko jezero, koje je i najveće
na Balkanu, a močvarno područje u okolini Skadarskog jezera je međunarodno važno područje, po
osnovu Ramsarske konvencije53.
Crnoj Gori je najveći prirodni resurs upravo voda, ali i
pored vodnog bogatstva, oko 35% teritorije Crne Gore
pati od hroničnog nedostatka vode, dok 10% teritorije
51 Ukupna površina Crnomorskog dijela sliva iznosi oko 7.260 km2 ili 52.5% crnogorske
teritorije
50 Ukupna površina dijela Jadranskog sliva Crne Gore iznosi oko 6.560 km2 ili 47.5%
20
52 Uticaj klimatskih promjena na morsku obalu i obalno more je razmatran u INC, ali
CVA je limitirana u pogledu broja sektora za koje je razmatran uticaj klimatskih promjena
53 www.ramsar.org
Crna Gora
Podzemne vode (pitke, mineralne i termalne) u Crnoj
Gori su nedovoljno poznate. Registrovano je 126 ležišta podzemnih voda, od kojih 121 pitke vode. Poznato je ležište termalne vode, pod vodama vještačkog
Pivskog jezera, i 4 ležišta mineralne vode. Potencijal
za flaširanje kisjelih voda iznosi preko 30 miliona litara
godišnje, a trenutno se proizvodi svega 3-5 miliona
litara godišnje. Poslednjih godina bunari obezbjeđuju
dodatne količine vode.
Slika 38. Trend vodosnabdijevanja sela54 (izraženo u hiljadama m3) (Sanja
Pavićević, Slavica Micev, HMZ)
Prema raspoloživim podacima, 65-70% stanovništva
se vodom snabdijeva preko vodovodnih sistema opštinskih i značajnijih lokalnih centara, dok se nešto preko 30% stanovništva u seoskim naseljima snabdijeva
putem sopstvenih vodovoda i individualno. Pored 40
gradskih, gradskim vodovodnim sistemima obuhvaćena su još 174 prigradska i seoska naselja – dakle,
ukupno 214 naselja. Izgradnja regionalnog vodovoda55
olakšala je vodosnabdijevanje Crnogorskog primorja.
Tehničko stanje vodovodnih sistema nije na zadovoljavajućem nivou, jer su gubici od 30-80%.
Navodnjava se svega 3% poljoprivrednih površina odnosno 1.7m3/s, a nije riješeno odvodnjavanje na više
od polovine tih površina56.
Slika 39. Navodnjavanje u Crnoj Gori57 od 2001-2009. godine (Sanja Pavićević, Slavica Micev, HMZ)
Antropogeni uticaj na kvalitet površinskih voda ogleda
se u neprečišćenim komunalnim vodama a na pojedi-
nim mjestima tzv. Hot Spot (Crnim tačkama) lokacijama u neprečišćenim industrijskim vodama.
Industrija se vodom snabdijeva uglavnom iz sopstvenih
izvora. Više od polovine voda koje se troše u industriji
su podzemne vode. Najveći industrijski potrošači vode
su Kombinat aluminijuma Podgorica (KAP), Željezara
Nikšić i Termoelektrana Pljevlja.
Crna Gora ima veliku vodnost površinskih vodotoka u odnosu na relativno malu teritoriju, što rezultira
raspoloživošću respektivnog vodnog potencijala, koji
se može transformisati u hidroenergetski potencijal.
Teorijski hidropotencijal Crne Gore iznosi 9846 GWh/
god. Tehnički hidropotencijal čini oko 50% teorijskog.
Iskorišćeni tehnički potencijal je 18% teorijskog i 36%
tehničkog potencijala58. Do sada su izgrađene dvije hidroelektrane velikog kapaciteta: HE Perućica (307MW,
900GWh) i HE Piva (342MW, 750 GWh).
Strategijom razvoja energetike59 do 2025. godine
predviđeno je korišćenje hidropotencijala Ćehotine,
Bilećkog jezera i izgradnja HE Kruševo na rijeci Pivi.
Planirana je izgradnja malih hidroelektrana, a od velikih
hidroenergetskih objekata planirana je izgradnja HE
Komarnica i 4 hidrocentrale na Morači.
Do 2010. godine nije urađena nacionalna strategija u
sektoru voda. Urađene su početne aktivnosti u okviru INC: poboljšan monitoring vodnih resursa i razvoj
hidrološkog modela. Usvojeni su Zakon o vodama
(„Službeni list RCG“, br. 27/07) i Zakon o finansiranju u
oblasti voda. Voda mora postati ekonomska kategorija
da bi se politika razvoja društva uskladila sa politikom
zaštite vodenih ekosistema. Ne postoji strategija ili
mjere prilagođavanja i procjene o očekivanim mehanizmima samoprilagođavanja u sektoru voda.
Za bolje praćenje stanja vodenih ekosistema, važno je
nastaviti sa usklađivanjem nacionalnog zakonodavstva
sa evropskim (posebno s Direktivom o vodama (Water
Framework Directive 2000/60/EC) i Okvirnom direktivom o strategiji o moru (Marine Strategy Framework
Directive 2008/56/EC). Kako bi se pratio i određivao
dobar ekološki status površinskih voda i mora potrebno je utvrditi set karakteristika, kao i listu indikatora s
parametrima (fizičko-hemijske odlike, tipovi staništa,
54 Izvor: HMZCG
55 Svečano pušten u rad 29. septembra 2010. godine
56 Izvor: CANU
58 Strategija razvoja energetike do 2025
57 Izvor: HMZCG
59 U pripremi izmjena strategije uz izradu nove do 2030. godine
21
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
biološke odlike, hidromorfološke karakteristike, pritisci
i uticaji ljudskih aktivnosti, idr.). Treba definisati nacionalne ciljeve u skladu sa evropskim i međunarodnim
o ovim tipovima vodenih ekosistema, kao i uskladiti
ciljeve u prekograničnom kontekstu.
3.1.1 Identifikovane praznine u sektoru
vodnih resursa
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Ne postoji odgovarajući katastar i zaštita izvorišta.
Sanirati gubitke u vodovodnoj mreži i smanjiti/
racionalizovati potrošnju.
Netransparentnost podataka o životnoj sredini60.
Izraženo preklapanje nadležnosti institucija.
Nedovoljna primjena hidromelioracionih mjera.
Mali akumulacioni prostor upravljanja vodama,
neravnomjeran režim i neregulisan nivo visokih
voda.
Nedovoljno sistematsko ispitivanje kvantiteta i
kvaliteta voda.
Neadekvatna regulacija i zaštita rječnih korita.
Nizak nivo prečišćavanja otpadnih i atmosferskih
voda.
Nedostatak katastra zagađivača.
Nedostatak predtretmana industrijskih otpadnih
voda koje se ispuštaju u javne kanalizacione
sisteme.
Nizak stepen priključenosti stanovništva na
kanalizacione sisteme.
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
3.1.2 Mjere za adaptaciju na klimatske
promjene u sektoru vodnih resursa61
•
•
•
•
•
Uspostaviti jedinstveni monitoring voda.
Ustanoviti katastar i mjere zaštite vodoizvorišta.
Povećati proizvodnju stonih ugljeno-kisjelih
60 Otvoren Arhuski centar, 2010, Agencija za životnu sredinu Crne Gore
61 Izvor: Crna Gora u XXI vijeku u eri kompetitivnosti, CANU, 2010
mineralnih voda.
Intenzivirati korišćenje flaširanih voda za piće i na
taj način iskoristiti neiskorišćene ljekovite mineralne vode.
Obezbijediti dovoljne količine vode za piće
(desalinizacija, bistijerne).
Graditi seoske vodovode.
Obezbijediti adekvatno kanalisanje i prečišćavanje
otpadnih voda.
Postizanje i održavanje „dobrog ekološkog i
hemijskog statusa” voda.
Izgraditi savremene sisteme melioracije.
Raditi akumulacije62 u skladu sa zahtjevima
životne sredine.
Povećati ukupni kapacitet akumulacija a takođe
ove akumulacije koristiti višenamjenski.
Koristiti potencijale graničnih voda (Skadarsko
jezero, Bojana, Bilećko jezero, Piva i dr.) kroz
prekograničnu saradnju.
Regulisati nivo vode Skadarskog jezera.
Upravljati vodama (uz pomoć akumulacionih
objekata) po principu rječnih slivova, uključujući
prevođenje voda u skladu sa zahtjevima životne
sredine.
Definisati mjere protiv degradacije rječnih korita.
Sprovoditi stalnu zaštitu od poplava i erozije.
Formirati katastar bujica i primjenjivati standardizovana rješenja za zaštitu od bujica.
Koordinisan pristup za svaki rječni basen, u
skladu sa direktivama EU63.
Podizati svijest javnosti o potrebi štednje vode i
zaštite voda.
Osigurati vodnu infrastrukturu.
62 Postojećim akumulacija moguće zahvatiti samo 7% ukupnog površinskog oticaja, a
za efikasnu vodoprivredu optimalnim se smatra preko 50%.
63 European Water Framework Directive 2000/60/EC-WFD, Floods Directive 2007
(http://floods.jrc.ec.europa.eu/eu-floods-directive)
3.2 Uticaj klimatskih promjena na energetski sektor u Crnoj
Gori
Energetski sektor u Crnoj Gori se karakteriše visokim
energetskim intenzitetom (i do 6 puta veći nego u zemljama EU). Energetska efikasnost je prepoznata kao
jedan od strateških ciljeva održivog ekonomskog rasta
Crne Gore. Korišćenje obnovljivih izvora energije od
presudne je važnosti za smanjenje zavisnosti od uvoza
22
energije, znajući da Crna Gora obezbjeđuje više od
55% finalne energije iz uvoza.
Na osnovu dosadašnjih podataka već postoje dokazi
koji ukazuju da će energetski sektor biti ugrožen zbog
velikog rizika i zavisnosti od klimatskih uslova. To znači
Crna Gora
da će na ovaj sektor poseban uticaj imati raspoloživost
vodnih resursa, izloženost ekstremnim vremenskim
prilikama i promjene u sezonskim temperaturama. Ovi
specifični uticaji će imati implikacije na snabdijevanje
energijom, uključujući hidroenergiju, naftu i gas, termoelektrane, znači na sve ono što u nekoj fazi proizvodnje
zavisi od vode.
U periodu 1999-2008 deficit u električnoj energiji iznosio je 14121GWH ili 620 miliona eura. Troškovi uvoza
električne energije na godišnjem nivou kreću se oko
130 miliona eura. Prosječni deficit na godišnjem nivou
iznosi oko 1600GWh.
Slika 40. Pregled proizvedene električne energije u HE Piva u zavisnosti od
količine padavina (Sanja Pavićević, Slavica Micev, HMZ)
Proizvodnja električne energije u HE Piva u periodu
1982-2008 je bila manja od prosječne (sa izuzetkom
2004. godine kada je proizveden višak el. energije), na
osnovu dostupnih podataka.
Godine
Deficit električne
energije (GWh)
Ukupni troškovi uvoza električne energije
(miliona eura)
Cijena bez troškova uvoza (c€/KWh)
2007
2112
137
6.53
2008
1663
136
8.20
Tabela 7. Komparacija troškova za uvoz električne energije64 u sušnoj 2007.
godini u odnosu na 2008. godinu
Do projekta DMCSEE nije postojala u Crnoj Gori arhiva o štetama koje su uzrokovale suše65. Suše nisu
permanentno analizirane i nije postojao monitoring.
Prema prikupljenim podacima o ekonomskom uticaju
suša u određenim godinama analizirana je proizvodnja električne energije u HE Piva. Korišteni su podaci
HMZ, MONSTAT i EPCG.
Slika 41. Bilans proizvedene elektične energije i prihodi od električne energije (u milionima eura) u HE Piva (Sanja Pavićević, Slavica Micev, HMZ)
Projektovana godišnja proizvodnja
860GWh
Očekivana godišnja proizvodnja
760GWh
Maksimalna godišnja proizvodnja u 1979, koja je bila godina sa najvećom količinom padavina u
zadnjih 60 godina
1044GWh
Proizvodnja električne energije u 2004. godini, koja je bila godina sa najvećom količinom padavina u ~1000GWh
zadnjih 10 godina;
Padavine su porasle oko 13% u odnosu na prosjek, a proizvodnja struje je porasla za 38% u
odnsou na prosjek
Proizvodnja električne energije u 2008. godini;
634GWh
Padavine su se smanjile za 10% dok je proizvodnja opala za oko 12%
Tabela 8. Analiza međuzavisnosti količine padavina i proizvedene električne
energije u HE Piva
64 Izvor podataka MONSTAT, a analiza urađena za DMCSEE projekat
65 Izvještaj HMZ u okviru projekta DMCSEE
Prihod od električne energije u HE Piva ostvaren je
samo 2004. godine, dok su gubici evidentni za čitav
posmatrani period. Prihod i gubici su izraženi u milionima eura, a proračunati su na osnovu cijena KWh iz
2009. godine (1.1c€/kWh). Takođe, bilans proizvedene
električne energije u odnosu na planiranu proizvodnju
u HE Piva (izražen u milionima eura). Deficit u proizve-
23
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
denoj električnoj energiji je očigledan u posmatranom
periodu, osim u 2004. godini kada je proizvodnja bila
u suficitu.
Slika 55. Solarna stanica u Podgorici (Izvor. Vlada Crne
Gore)
Solarna stanica za električna bicikla
Jedan od evidenatnih problema u Crnoj Gori je nedovoljna energetska efikasnost, oslanjanje u velikoj
mjeri na fosilna goriva i nedovoljna upotreba obnovljivih izvora energije. Ovo pitanje je jedno od važnijih
kada su u pitanju klimatske promjene, budući da
se njihovim uzrokom smatraju gasovi sa efektom
staklene bašte. Ovi gasovi su dominantno proizvod
sagorijevanja fosilnih goriva. Napori međunarodne
zajednice su usmjereni ka smanjenju te emisije, a
Kjoto protokol je proizvod takvih nastojanja.
Crnogorska Kancelarija za održivi razvoj je u saradnji
sa Njemačkom agencijom za tehničku pomoć-GTZ
sptembra 2010 godine u Podgorici ispred stare
zgrade Vlade Crne Gore, otvorila Solarnu stanicu
za električna bicikla. Cilj otvaranja ove stanice bio je
promocija bicikala na solarni pogon, kao prevoznog
sredstva koje ne zagađuje životnu sredinu, i promocija korišćenja alternativnih izvora energije. Ujedno je,
solarna stanica zamišljena kao edukativni prostor na
kome bi se građani upoznavali sa upotrebom solarne
enrgije u praktične svrhe. Omogućeno je i da se preko priključaka na ovoj stranici mogu puniti električni
uređaji (laptopovi, telefoni, bicikla itd.).
Aktivnosti i projekti ovog tipa doprinose podizanju
nivoa svijesti građana, nudeći alternativna rješenja
kada je u pitanju energija. Građani se na ovaj način
upoznaju sa tehnologijama proizvodnje zelene energije i mogućnostima korištenja iste u svakodnevnom
životu. Iako projekat lokalnog karaktera, solarna stanica predstavlja pravac kojim treba poći u nalaženju
održivih energetskih rješenja, koji će biti u skladu sa
nastojanjima Crne Gore da očuva status Prve ekološke države u svijetu. U saradnji sa NVO sektorom
koje imaju velikog iskustva u mobilizaciji zajednica,
ovakve i slične aktivnosti bi se mogle realizovati širom
Crne Gore, dajući time bitan podsticaj jačanju svijesti
o benefitima zelene energije.
Pored hidroenergije66 od obnovljivih izvora energije,
nedovoljno se koristi i sunčeva energija. Područje
Crne Gore je izloženo direktnom sunčevom zračenju
oko 1.500-2.550 časova godišnje, posebno obalni
dio Crne Gore i područje oko Podgorice. Prosječna
godišnja suma globalnog zračenja na crnogorskom
području kreće se između 3.500- 4.450 Wh/m2 dnevno (a ljeti i do 8 kWh/m2 dnevno). Primjena solarne
energije (topla voda, klimatizacija i grijanje) nema veći
uticaj na bilans električne energije, ali se očekuje veće
korišćenje u smislu zadovoljenja dijela energetskih potreba privrede i domaćinstava.
Kao drvna biomasa relevantno je šumsko drvo, naročito bukva. Šume u Crnoj Gori pokrivaju oblast od
oko 6.750 km2 (oko 42% ukupne teritorije Crne Gore).
Ukupne količine drvne mase koju čini otpad u šumi
eksploatacijom šuma, godišnje se kreće oko 150200.000 m3. U smislu energetskog goriva drvna masa
nema ekonomsku opravdanost.67
Otpad od prerade drveta koristi se kao energetsko
gorivo za zadovoljenje sopstvenih potreba drvoprerađivačkih firmi.
U smislu korišćenja energije vjetra pogodna područja
su oko Nikšića (Krnovo), jugozapadni region, planinski
lanac i prevoji iznad mora i oblast primorja (Možura kod
Ulcinja). Prva vjetroelektrana u Crnoj Gori završena je
2004. godine i nalazi se na Ilinom brdu, Vučje kod Nikšića (snage 500 kW i očekivane godišnje proizvodnje
1,25 do 1,8 GWh/god). Potpisana su dva ugovora o
zakupu zemljišta i izgradnji vjetroelektrana na lokacijama Možura (Ulcinj) i Krnovo (Nikšić)68.
Korišćenje komunalnog otpada bi imalo i energetski
i ekološki efekat. Prema procjenama na crnogorskoj
teritoriji formira se godišnje oko 250.000 tona čvrstog
komunalnog otpada (1 kg dnevno po stanovniku) tako
da postoji opravdanost za izgradnju 3-5 industrijskih
postrojenja za njegovo sagorijevanje. Imajući u vidu da
je danas ekonomska granica za korišćenje postrojenja
66 O iskorištenosti hidropotencijala elaborirano u dijelu uticaja klimatskih promjena na
vodne resurse 3.1
67 Izvor. Prostorni plan Crne Gore do 2020
68 www. oie-cg.me/srp/Izvori Vjetar Javni-pozivi.asp
24
Crna Gora
za sagorijevanje smeća, grad od oko 150.000 stanovnika onda ovom uslovu odgovara Podgorica. S tim u
vezi, Regionalna sanitarna deponija ”Livade” u Podgorici razmatra mogućnosti sprovođenja CDM projekta
korišćenja metana. Slične aktivnosti se sprovode za
ostale planirane regionalne deponije.
Geotermalna energija i energija mora za sada nemaju
veći značaj jer nisu dovoljno ispitana. Takođe, potrebna su značajna sredstva za pronalaženje ekonomski
isplativih količina nafte i prirodnog gasa.
U INC je energetski sektor razmatran u dijelu koji se
odnosio na mitigaciju (smanjivanje emisija), kao najveći
emiter, saglasno inventaru GHG za 1990. godinu. Urađeni su referentni scenario i scenario sa mjerama smanjenja GHG emisija. Ukupan efekat mjera bi bio ispod
nivoa 1990. godine i kreće se oko 4000 Gg CO2eq .
Zakon o energetskoj efikasnosti se ne primjenjuje na
energetsku efikasnost postrojenja za proizvodnju, prenos i distribuciju energije. Prema Zakonu o prostornom
planiranju i izgradnji objekata, Zakonu o građevinskim
proizvodima energetska efikasnost je jedan od obaveznih elemenata izgradnje objekata i proizvodnje/
plasiranja građevinske opreme i materijala.
3.2.1 Identifikovane praznine u
energetskom sektoru
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Pristup održivim alternativama;
Finansijske i tehnološke barijere;
Sporo i slabo prihvatanje novih tehnologija;
Nedostatak podsticaja (poreske olakšice, povlašćene cijene) kako bi se ohrabrilo korišćenje
alternativnih izvora energije;
Nedovoljna informisanost javnosti o podsticajima
za korišćenje alternativnih izvora energije (npr.
kreditne linije u oblasti solarne energije);
Negativna percepcija javnosti o izgradnji brana i
akumulacija69;
Neusklađenost Zakona o energetskoj efikasnosti
i pratećih podzakonskih akata sa relevantnim
zakonima;
Nedovoljna iskorištenost hidroenergetskog
potencijala;
Zastarjelost energetske infrastrukture i osjetljivost
iste na ekstremne meteorološke pojave.
3.2.2 Mjere za adaptaciju na klimatske
promjene u energetskom sektoru
Slika 42. Projekcije ukupnih GHG emisija u svim sektorima u Crnoj Gori do
2025. godine (Preuzeto iz INC)
Interesantno je da prema scenariju do 2025. godine
koji je obrađen u INC, Crna Gora može da svede
emisije GHG na baznu godinu (na nivo 1990. godine)
ukoliko sprovede set mjera prikazan na sljedećoj slici.
•
•
•
•
•
•
•
Slika 43. Pregled mjera za smanjenje emisija prema INC
•
Napraviti planove prilagođavanja u slučaju ekstremnih vremenskih događaja na lokalnom nivou, i
na nivou preduzeća;
Uraditi procjene ugroženosti klimatskim promjenama postojećih i planiranih postrojenja za
proizvodnju i distribuciju energije;
Identifikovati potrebna dodatna istraživanja za bolje razumijevanje implikacija ekstremnih klimatskih
pojava na energetski sektor;
Identifikovati i potencijalne indirektne uticaje na
snabdijevanje energijom, kao što su eventualne
akcije adaptacije u sektoru poljoprivrede;
Osigurati energetsku infrastrukturu;
Fokusirati se na energetsku efikasnost;
Promovisati efikasne rashladne sisteme (Energy
Labelling);
Promovisati ekovozila (hibridna, električna);
69 Izvor. Crna Gora u XXI vijeku u eri kompetitivnosti, CANU 2010
25
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
•
•
•
•
•
•
Promovisati korišćenje javnog prevoza;
Podizati svijest javnosti o uticaju klimatskih promjena na energetski sektor i kako se prilagoditi;
Razvijati finansijske mehanizme za podršku
energetskoj efikasnosti u industriji i biznisu;
Investirati u modernija postrojenja;
Decentralizovati i ravnomjerno rasporediti infrastrukturu energetskih postrojenja kako bi se
smanjio rizik;
Ulagati u relokaciju i jačanje prenosnih mreža i
konekcija;
•
•
•
•
Lokacije energetskih postrojenja premjestiti na
manje ugrožene lokacije ukoliko je izvodljivo
(područja koja nisu pogođena rastom nivoa
mora, poplavama, smanjenjem dostupnosti
vode, promjenama u kvalitetu vode, ekstremnim
vremenskim događajima itd.);
Ulagati u nove tipove snabdijevanja energijom
(obnovljivi izvori);
Podsticati komercijalne sporazume sa velikim
potrošačima, u cilju smanjivanja opterećenja;
Podsticati javno-privatna partnerstva.
3.3 Uticaj klimatskih promjena na poljoprivredu
U poljoprivredi, koja je veoma klimatski osjetljiv sektor,
tehnologija proizvodnje treba da se prilagodi sve toplijoj i varijabilnijoj klimi kako bi postala fleksibilnija i zadovoljila nove ekološke standarde. Udio poljoprivrede u
svjetskom BDP od 3% nije zanemariv. Zbog toga vlade
koje podržavaju održivu poljoprivredu takođe pružaju
podršku i održivom razvoju, sistemu zdravstva i ekonomskom sistemu. Stabilno snabdijevanje hranom je
od ključnog značaja za postavljanje temelja za dugoročni rast i razvoj. Prema procjenama FAO70, u svijetu
je oko 23% djece ispod 5 godina koja su neuhranjena.
privredno zemljište dobre plodnosti, pogodno je za
proizvodnju voća i povrća i gajenje sitnih preživara.
Ovaj region je bogat ljekovitim biljem i divljim vrstama
voća(smokva, šipak). S druge strane, ovaj region je
ugrožen raznim hazardima, posebno sušama, požarima a pripada zoni visokog seizmičkog rizika.
U Crnoj Gori, poljoprivreda i proizvodnja hrane učestvuju u BDP-u blizu 10%, uz zapošljavanje radne snage od 5,3% i uz dopunski izvor prihoda za oko 60.000
(seoskih) domaćinstava. Prema podacima za 2008.
godinu, poljoprivreda čini oko 7,5% ekonomije i predstavlja značajan izvor prihoda za veliki dio stanovništva
koji živi u ruralnim područjima zemlje71.
Slika 44. Analiza prinosa (u tonama) u periodu 2005-2009 u Crnoj Gori (na
desnoj ordinati prikazan prinos vinove loze) (Sanja Pavićević, Slavica Micev,
HMZ)
Po specifičnim karakteristikama i uslovima za razvoj
poljoprivrede izdvaja se 5 regiona72:
1.
2.
3.
4.
5.
Primorski region,
Zetsko-Bjelopavlićki region,
Region krša,
Sjeverno-planinski region i
Polimsko –Ibarski region.
Primorski region zahvata površinu od 50.815ha, što
predstavlja 9.8% ukupne površine. Pošto je poljo70 Food and Agriculture Organization of the United Nations, http://www.fao.org
71 SRRCG 2010-2014
72 Podaci iz 2003. godine
26
Zetsko-Bjelopavlićki region, površine 78.997ha ili
15,3% ukupne površine, je ravničarski region (do
200m nadmorske visine), koji je pogodan za ratarsku,
voćarsko-vinogradarsku i stočarsku proizvodnju. Naročito je ugrožen poplavama.
Regionu krša pripada površina od 74.520ha ili 14.3%
ukupne površine, koja se prostire na 700-800m nadmorske visine. Ovo je dominantno bezvodni predio u
kome je oskudno obradivo zemljište. Pogoduje stočarstvu i pčelarstvu. Ugrožen je sušama i požarima.
Sjeverno-planinski 184.528ha ili 35% ukupne površine, je region visoravni i platoa, koji je pogodan za
proizvodnju žita, krompira i kupusnjača zbog velikih
površina livada i gajenje stoke, jer obiluje pašnjacima.
Ovaj region je podložan ekstremnim elementarnim pojavama, kakve su sniježne padavine, sniježne lavine,
grad, suše.
Crna Gora
Najveći doprinos u poljoprivredi Crne Gore daje stočarstvo (govedarstvo, gajenje ovaca). Nije ispitano koji
su regioni povoljni za određene rase i vrste stoke73
zbog nedostatka ulaznih podataka.
Slika 45. Analiza prinosa (u tonama) žitarica u Crnoj Gori u periodu 20052009 (na desnoj ordinati prikazan prinos kukuruza) (Sanja Pavićević, Slavica
Micev, HMZ)
Polimsko-Ibarski region čini 129.804ha ili 25% ukupne
površine, obiluje plodnim zemljištem. Bogat je izovrskim i tekućim vodama, te je pogodan za sve tri poljoprivredne grane: ratarstvu sa povrtarstvom, voćarstvu
i stočarstvu. Međutim, ovaj region ugrožavaju razni
tipovi hazarda, od kojih dominiraju poplave, a nalazi se
i u zoni visokog rizika od zemljotresa.
3.3.1 Identifikovane praznine u sektoru
poljoprivrede
•
•
•
•
•
•
•
•
Slika 46. Analiza prinosa (u tonama) paprike, paradajza, luka i krompira u Crnoj Gori u periodu 2005-2009 (na desnoj ordinati prikazan prinos krompira)
(Sanja Pavićević, Slavica Micev, HMZ)
•
•
•
•
•
•
Nedovoljna tehnološka opremljenost gazdinstava
opremom i mehanizacijom;
Usitnjenost poljoprivrednih posjeda i nizak obim
proizvodnje po jedinici gazdinstva;
Veliki dio zemljišta je zapušten (ne obrađuje se) ili
pretvoren u nižu kategoriju (oranice u pašnjakelivade) njihov kvalitet ograničeno poznat.
Relativno visoke cijene sirovina nepovoljno utiču
na cijenu finalnih proizvoda;
Nezainteresovanost stanovništva za poljoprivrednu proizvodnju i nedovoljne stimulativne mjere;
Nedovoljna obrađenost poljoprivrednog zemljišta;
Nedovoljna kontrola porijekla i kvaliteta hrane koja
se uvozi;
Upotreba genetski modifikovane hrane u uzgoju
stoke, živine i pčela;
Uzgoj genetski modifikovanih sorti voća i povrća;
Nekontrolisana i štetna upotreba pesticida;
Nedovoljne državne investicije u poljoprivrednu
proizvodnju;
Slabo razvijena infrastruktura, posebno vodovodna mreža i navodnjavanje ruralnih prostora, kao i
putna infrastruktura;
Nedovoljan broj silosa i drugih objekata za
prihvatanje i čuvanje proizvoda;
Nepovoljna starosna struktura nosilaca zemljoradničke proizvodnje.
3.3.2 Mjere za adaptaciju na klimatske
promjene u sektoru poljoprivrede
•
•
•
•
Slika 47. Karta poljoprivrednih površina prema kategorijama korišćenja
(Izvor: Vodoprivredna osnova Republike Crne Gore)
Mjere navodnjavanja i odvodnjavanja, u cilju regulisanja sadržaja vode u zoni korjenovog sistema;
Promjena gustine sjetve ili sadnje u cilju očuvanja određene količine vlage u zoni korjenovog
sistema;
Redukovana obrada zemljišta, duboka obrada,
pokrivanje površine žetvenim ostacima, mulčiranje;
Uraditi strategiju prilagođavanja klimatskim
promjenama u sektoru poljoprivrede74;
73 U INC je rečeno da to treba ispitati!
74 IUCN MED
27
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
Uraditi CVA pojedinih regiona;
Napraviti planove sa mjerama adaptacije na klimatske promjene za svaku opštinu (lokalne CVA)
Mapirati najugroženija područja;
Obezbijediti bolji menadžment zemljišta, npr. u
cilju prevencije od erozije;
Povećati tehničke i administartivne kapacitete
HMZ u cilju poboljšanja meteoroloških prognoza
i projekcija klimatskih promjena na lokalnom i
regionalnom nivou;
Unaprijediti feedback od krajnjih korisnika hidrometeroloških usluga u poljoprivredi;
Podizati svijest javnosti, a posebno krajnjih korisnika (poljoprivrednika) o mogućim posljedicama
klimatskih promjena u poljoprivredi;
U cilju sprječavanja pojave i širenja klimatski
uslovljenih bolesti pojačati fitosanitarne i zoohigijenske mjere.
Ispitati koji su regioni povoljni za određene rase i
vrste stoke;
Gajiti rase i vrste stoke koje su otporne na
toplotni stres i tropske bolesti;
Unaprijediti rasnu strukturu;
Stvoriti posebne uslove za gajenje u novim
klimatskim uslovima i koristiti nove tehnologije
ishrane; smanjiti emisiju metana kroz bolju ishranu; stimulisati upotrebu aparata za ekstrakciju
metana iz štala, a učiniti to obaveznim u štalama
velikog kapaciteta;
Edukacija poljoprivrednih proizvođača o primjeni
novih tehničkih prilagođavanja;
Definisati norme i zakonske regulative u proizvodnji zdrave hrane;
Raditi na edukaciji o negativnim uticajima klimatskih promjena;
Pružiti finansijsku podršku istraživačkim programima i sličnim naprednim inicijativama;
Ulagati u ruralna područja u cilju oživljenja
domaće radinosti;
Promovisati sakupljanje ljekobilja i šumskih
plodova;
Promocija seoskog turizma;
U biljnoj proizvodnji promovisati “nove” sorte otpornije na suše, ili koje zahtijevaju manje đubriva.
3.4. Uticaj klimatskih
promjena na javno zdravlje u
Crnoj Gori
Uticaj klimatskih promjena na zdravlje reflektovaće se na
povećanje obolijevanja, umiranja stanovništva, porasta
medicinskih troškova, gubitka radnog vremena na poslu
zbog odsustvovanja radi bolničkog i vanbolničkog liječenja, itd. Za svaki pretpostavljeni štetan uticaj na zdravlje
postoji niz socijalnih, institucionalnih, tehnoloških i opcija
prilagođavanja u ponašanju kako bi se ti uticaji umanjili75.
Prema projekcijama INC porast temperature naročito
u ljetnjim mjesecima imaće negativan uticaj na vulnerabilne grupe, kroz povećanje zaraznih bolesti. Nasuprot
tome, porast temperature zimi imaće pozitivne efekte u
smanjenju morbiditeta i mortaliteta posebno kod hroničnih bolesnika u okviru vulnerabilne grupe. Projektovano
smanjenje padavina bi dovelo do smanjenja raspoložive
pitke vode, hrane, obradivih površina.
Prema ECC klimatske promjene će uticati na ljudsko
zdravlje, bilo direktno kroz izloženost ekstremnim vrućinama ili hladnoći, ili indirektno kroz povećan prenos oboljenja preko hrane i vektorskih prenosioca bolesti, ili putem
klimatski izazvanih efekata kao što su npr. poplave.
Klimatske promjene mogu imati direktne i indirektne efekte na ljudski organizam.
Direktni efekti izazivaju promjene u organizmu koje mogu
da dovedu do povreda, bolesti, i u najgorem slučaju-smrti.
Indirektni efekti klimatskih promjena pospješuju vektorski prenosive bolesti, kao što su malarija76, lajšmaniaza,
specijalne vrste groznica, virusne upale mozga i moždane
ovojnice. Ovi indirektni efekti mogu dovesti do smanjenja raspoložive higijenski ispravne vode i hrane, što opet
dovodi do bolesti koje se prenose vodom, hranom, kao
što su dijareja, salmoneloza, hepatitis i sl.... Poznato77 je
da s porastom temperature vazduha za samo 1oC, broj
oboljelih od salmoneloze raste za78 5%.
75 Okvirna strategija i akcioni plan reagovanja na problem emisija gasova sa efektom
staklene bašte u Srbiji i Crnoj Gori, 2005
76 Statistički godišnjak o zdravlju stanovništva i zdravstvenoj zaštiti u Crnoj Gori 2009,
Institut za javno zdravlje Crne Gore
77 Checkley et al. 2000; Singh et al. 2001
78 Climate change and adaptation strategies for human health, Bettina Menne, Kristie L.
Ebi, editors, Springer, 2006
28
Crna Gora
Indirektni efekti se ispoljavaju i kroz razna zagađenja
vazduha, vode i zemljišta. Zagađenje vazduha zbog
povećane koncentracije alergena biljnog porijekla dovodi do alergija (alergijski rinitis i alergijska astma), koje
se manisfestuju jer ranije počne proljećni, a kasnije se
završi ljetnji period.
Zagađenje vazduha od saobraćaja i industrije dovodi
do povećanja broja respiratornih oboljenja. Kod odraslih se najčešće radi o kardiovaskularnim i respiratornim obojenjima, a kod djece o respiratornim i zaraznim
bolestima (grip, morbile, varičela, crijevne bolesti).
Slika 49. Trend vektorskih bolesti u Crnoj Gori 2000-2010 (Mladenka
Vujošević, IJZCG)
Zagađenje zemljišta tokom poplava, suša, kao ekstremnih vremenskih uslova (izlivanje fekalija, industrijskog
otpada) je takođe indirektni efekat klimatskih promjena
na zdravlje.
Djeca, trudnice, starije osobe, bolesnici, socijalno ugrožene grupe-beskućnici su posebno osjetljivi na ekstremne meteorološke pojave. Toplotni talasi i poplave u
Crnoj Gori imaju ogroman uticaj na zdravlje, jer remete
balans zdravlja i blagostanja79. Povećanje toplotnih
talasa praćeno porastom broja bolesti i fatalnih ishoda usled toplotnog udara, naročito će ugroziti starije
osobe i bolesne koji žive u lošim uslovima stanovanja,
bez ugrađenih klima-uređaja. Poznato je da je za aklimatizaciju na ekstremne vremenske uslove potrebno
od 7-14 dana. U periodu niskog vazdušnog pritiska,
koji je karakterističan za dan prije pojave vremenske
nepogode, primijećen je porast broja pacijenata sa
infarktom srca, moždanim udarom, kao i porast suicida. U tom smislu je izuzetno važna rana najava (EWS)
očekivanih ekstremnih meteoroloških pojava.
Slika 50. Trend bolesti respiratornog sistema u Crnoj Gori 2006-2010
(Mladenka Vujošević, IJZCG)
Slika 51. Trend kardiovaskularnih i respiratornih bolesti u Crnoj Gori 20062010 (%) (Mladenka Vujošević, IJZCG)
3.4.1 Identifikovane praznine u sektoru
javnog zdravlja
•
•
Slika 48. Trend infektivnih bolesti (Salmonelloses i Toxiinectio alim.) u Crnoj
Gori 2000-2010 ( Mladenka Vujošević, IJZCG)
79 u skladu sa definicijom Svjetske zdravstvene organizacije(WHO)
•
•
Nefunkcionalan sistem ranog upozorenja (EWS);
Ne postoje ili nijesu pouzdani statistički podaci
o uticaju klimatskih promjena na zdravlje stanovništva, obolijevanja i umiranja, jer obavezna
zdravstvena evidencija ne sadrži potrebna
obilježja za tako složeno prosuđivanje;
Nedovoljni administrativni kapaciteti;
Nedostatak finansijskih i tehničkih sredstava;
29
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
•
•
•
•
Nedovoljna razmjena (diseminacija) infomacija;
Nepostojanje umrežavanja;
Nerazvijena svijest stanovništva o uticaju klimatskih promjena na zdravlje.
Infrastruktura za zaštitu zdravlja ljudi i životne
sredine ili komunalna infrastruktura (sistemi
javnog vodosnabdijevanja, sistemi za sakupljanje
i prečišćavanje otpadnih voda i sistem prikupljanja, odvoženja, tretmana i odlaganja otpada) je
slabo razvijena, što rezultira značajnim pritiscima
na životnu sredinu, negativno utiče na razvojne
perspektive i predstavlja krupan izazov u procesu
pridruživanja EU80.
3.4.2 Mjere za adaptaciju na klimatske
promjene u sektoru javnog zdravlja
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
80 SRRCG 2010-2014
30
Potrebna je strategija adaptacije za javno zdravstvo (kako bi se poboljšao informacioni sistem,
prevenirale bolesti uzrokovane klimatskim promjenama i smanjili rizici od ekstremnih meteoroloških
nepogoda);
Uraditi akcioni plan za toplotne talase;
Unaprijediti sistem EWS (toplotni talasi, poplave…);
Edukacija zdravstvenih radnika o karakteru i identifikaciji uticaja klimatskih promjena na zdravlje;
Poboljšati informacioni sistem-veza pojave bolesti
i klimatskih parametara;
Procijeniti kapacitete “rezervnog sastava” ljekara
za slučaj vanrednih situacija;
Identifikovati potencijalno ugrožene grupe specifičnim uticajima klimatskih promjena;
Ojačati i monitoring i evaluaciju prenosivih bolesti,
naročito za osjetljive grupe;
Implementirati savremeni sistem transfuzije krvi;
Potrebno je uskladiti nacionalno zakonodavstvo u
oblasti tkiva, ćelija i organa sa evropskim;
Podizanje svijesti javnosti o negativnim uticajima
klimatskih promejna (kampanje, brošure, izrada
letaka).
Crna Gora
4 Strukture i strateška
dokumenta u oblasti
klimatskih promjena i
djelovanju u nesrećama
4.1Znanje i dostupnost podataka u oblasti klimatskih
promjena i djelovanju u nesrećama
4.1.1 Međunarodni nivo
Na temu klimatskih promjena najveći uticaj na svjetsko
mnjenje, političare i ukupnu međunarodnu zajednicu
do sada najvjerovatnije su imali tzv. Šternov pregled
i Četvti izvještaj IPCC(AR4). Šternov pregled, autora
Nikolasa Šterna, objavljen u jesen 2006. godine, u
Velikoj Britaniji, uticao je na sva kasnija dokumenta koja
je Evropska unija radila i objavljivala. On je analizirao
ekonomski aspekt klimatskih promjena. Razmotreni
su ekonomski troškovi uticaja klimatskih promjena
i isplativost aktivnosti smanjenja GHG. Naglašena je
dugoročna korist bavljenja klimatskim promjenama:
ako se preduzmu efektne odabrane aktivnosti troškovi
će biti manji. Četvrti izvještaj IPCC predstavlja tehnički
dokument sa velikim brojem podataka i analiziranih
podataka. Neki zaključci su doneseni na osnovu posmatranja, a neki sa određenom dozom pouzdanosti.
Na međunarodnoj sceni se scenariji klimatskih promjena razmatraju kao dio sveobuhvatnih strategija
upravljanja rizicima na različitim nivoima (npr. uzimanje
u obzir porasta nivoa mora u dizajniranju infrastukture
Mosta Konfederacije u Kanadi, zatim prilikom izgradnje
autoputa duž obale u Mikroneziji, SAD). Gradovi širom
svijeta razmatraju klimatske promjene u planovima,
politikama i projektima81 (scenariji klimatskih promjena
uzeti u obzir u Njujorku, u okviru razmatranja sistema
vodosnabdijevanja). Inicijative za prilagođavanje se
često ne preduzimaju kao samostalne mjere, već kao
81 Guide to Climate Change Adaptation in Cities, The World Bank Group, 2011
dio sektorskih inicijativa kao što su: racionalno korišćenje vodnih resursa, zaštita obalnog područja i strategije za smanjenje rizika (npr. Nacionalni plan o vodama
u Bangladešu uzeo u obzir i klimatske promjene). Na
evropskom kontinentu, Francuska, Finska i Ujedinjeno
Kraljevstvo su razvile nacionalne strategije i okvire za
adaptaciju na klimatske promjene.
U oblasti uticaja klimatskih promjena, ugroženosti i
adaptacije na klimatske promjene na nivou Evrope,
osnovan je novi European Topic Centre (ETC) kako bi
pomogao Evropskoj agenciji za životnu sredinu (EEA)
da poboljša informacije u ovom domenu. Ovaj centar
je zadužen od strane EEA za tematske ekspertize o
specifičnim pitanjima identifikovanim u Strategiji EEA
i Godišnjem menadžment planu EEA u oblasti klimatskih promjena. ETC/CCA konzorcijum obuhvata 10
evropskih instituta koje predvodi Evropski Mediteranski centar za klimatske promjene (Euro-Mediterranean
Centre for Climate Change - CMCC). ETC/CCA doprinosi takođe EU Clearinghouse o uticajima klimatskih
promjena, ugroženosti i adaptaciji koji je trenutno u
izradi, kao nastavak EU Bijele knjige o adaptaciji na
klimatske promjene.
U vezi sa adaptacijom na klimatske promjene doneseno je nekoliko dokumenata i sprovedene određene
aktivnosti: Mediteranski akcioni plan (MAP)82sa Regionalnim centrom pod nazivom “Blue Plan” BP-RAC sa
82 Blue Plan is a regional Activity Centre (BP-RAC) of the MAP
31
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
Programom prioritetnih akcija PAP/RAC; Mediteranski
centar EUCC; Program ublažavanja rizika od katastrofa
u zemljama jugoistočne Evrope SEEDRMAP; CIRCLEMED geografska grupa u okviru CIRCLE ERA-Net;
EUROcean - Focal Point za naučno informisanje o
moru i tehnologijama u vezi sa tim u Evropi; Globalni
sistem praćenja klime (GCOS) donio Regionalni akcioni plan za Istočnu i Centralnu Evropu (2005); GCOS
Regionalni akcioni plan za basen Mediterana (2006).
Studija “Adaptacija na klimatske promjene: politički
instrumenti za adaptaciju na klimatske promjene u
velikim evropskim gradovima i metropolama”83 ima za
cilj evaluaciju postojećih dobrih praksi zasnovanu na
empirijskom istraživanju sprovedenom u 20 evropskih
gradova, da bi se omogućio vodič lokalnim i regionalnim administracijama i zainteresovanim stranama.
U okviru Međunarodne federacije nacionalnih društava
Crvenog krsta/Crvenog polumjeseca (IFRC), Nacionalna društva (ND) međusobno sarađuju i međusobno se
pomažu na osnovama ravnopravnosti. Jedno od važnih polja saradnje je i priprema i odgovor na nesreće.
IFRC iskazuje zabrinutost humanitarnim posledicama
izazvanih ekstremnim meteorološkim pojavama i rizicima povezanim sa klimatskim promjenama. Osim odgovora na prirodne nesreće, IFRC se u sve većoj mjeri
fokusira na aktivnosti u pravcu jačanja spremnosti da
se odgovori na iste. Cilj ovih aktivnosti je smanjivanje
ugroženosti onih društvenih grupa koje su u najvećoj
mjeri pogođene klimatskim promjenama, kroz jačanje
ljudskih i mobilizaciju drugih resursa neophodnih za
prilagođavanje klimatskim promjenama i kroz uključivanje u procese planiranja i razvoja pristupa koji uzimaju u obzir klimatske rizike.
„Ustavom“84 IFRC je definisano da ona pomaže Nacionalnim društvima u smanjenju rizika od nesreća,
u pripremi za odgovor na nesreće i u organizovanju
akcija pomoći ugroženima. Pored ovih aktivnosti, ona
nastoji da kroz svoje međunarodne aktivnosti doprinese jačanju nacionalnih sistema za pripremu i odgovor na nesreće kroz uklanjanje eventualnih prepreka
u nacionalnim zakonodavstvima i kroz unapređivanje
samih metoda djelovanja tih sistema. U prilog takvim
aktivnostima govori i rezolucija usvojena na 31. IFRC
83 “Policy instruments for adaptation to climate change in big European cities and
metropolitan areas”
84 IFRC Constitution, http://www.ifrc.org/Global/Governance/Statutory/Constitution_revised-en.pdf
32
konferenciji, održanoj u Ženevi od 28. novembra do 1.
decembra 2011. godine. Naime, u svijetlu zabrinutosti
zbog jačanja uticaja nesreća izazvanih prirodnim faktorom, na živote, egzistenciju i dobrobit ljudi širom svijeta, usvojena je rezolucija koja se tiče jačanja normativnih okvira i eliminisanja regulatornih barijera država
za prijem i korišćenje međunarodne pomoći. Države
su pozvane da u skladu sa usvojenim međunarodnim
rezolucijama i dokumentima85, smanjenje rizika od
nesreća postave kao svoje prioritete na nacionalnim i lokalnim nivoima, da razvijaju adekvatne politike,
zakonodavstvo i institucionalne okvire u tom pravcu,
alociraju sredstva i promovišu participaciju zajednica.
Prema nalazima IFRC, UNISDR, HFA, kao i Globalne
mreže organizacija civilnog društava za nadzor smanjenja rizika od nesreća, mnoge lokalne zajednice
smatraju da su neadekvatno uključene i potpomognute u implementaciji efektivnih mjera za smanjenje
rizika od nesreća. Takođe, institucionalni okviri mnogih
država su nedovoljno spremni da rješavaju regulatorne probleme koji se tiču međunarodnih operacija za
odgovor na nesreće. Rezolucija usvojena na 31. konferenciji IFRC-a u Ženevi, poziva države i ND Crvenog
krsta /Crvenog polumjeseca da:
•
•
•
•
•
rade na jačanju zakonodavnih okvira potrebnih za
efikasan međunarodni odgovor na nesreće;
rade na unapređivanju smanjenja rizika od
nesreća na nivou zajednica kroz unapređivanje
zakonodavnih okvira;
na uklanjanju regulatornih barijera, kako bi se
omogućilo brzo i pravedno pružanje međunarodne pomoći nakon nesreća;
da jačaju uzajamnu podršku i partnerstvo;
da vrše diseminaciju ove rezolucije.
U okviru Strategije IFRC 2020 „nesreća (katastrofa) je
definisana kao ozbiljan poremećaj u funkcionisanju
zajednice izražen kroz velike gubitke i poremećaje
koji prevazilaze njene kapacitete da se sa njima
nosi oslanjajući se na sopstvene resurse“. Ovaj dokument takođe utvrđuje da sistematski menadžment
nesrećama počiva na sljedećim elementima:
•
•
postojanju obučenih i organizovanih volontera;
pripremi i skladištenju zaliha, optimizaciji logistike
i komunikacije;
85 Strenghtening normative frameworks and addressing regulatory barriers concerning
disaster mitigation, response and recovery
Crna Gora
•
•
•
•
•
•
pouzdanom sistemu ranog upozoravanja;
obezbijeđenju osnovne zdravstvene njege;
obezbijeđenju hrane;
obezbijeđenju vode i sanitacije;
službi traženja;
obezbijeđenju privremenog smještaja.
U praksi međutim nije dovoljno prosto reagovati na nesreću uz uvažavanje gore pomenutih navoda. Potrebno
je rizike koje dovode do nesreća prepoznati i nastojati
ih otkloniti ili umanjiti, kako bi se njihovi efekti izbjegli
ili sveli na minimum. Otuda je DRR bitan element u
ukupnoj pripremi i odgovoru na nesreće. IFRC86 nastoji
da djeluje u tom pravcu, kroz ohrabrivanje ND da rade
na jačanju bezbjednosti i otpornosti zajednica u skladu
sa sopstvenim nacionalnim kontekstom i profilom hazarda, kroz učešće u realizaciji ili samostalnoj realizaciji
sledećih aktivnosti usmjerenih ka izgradnji bezbjednijih
i otpornijih zajednica:
1. Identifikacija i analiza rizika, kao i uspostavljanje sistema ranog upozoravanja (EWS) i meteoroloških
prognoza na nivou zajednica;
2. Pripremljenost na nesreće na nivou zajednica;
3. Javno zagovaranje, edukacija i podizanje nivoa
svijesti;
4. Jaka veza ND, kao organizacije za pomoć državi
u humanitarnoj oblasti, na nacionalnom i lokalnom
nivou;
5. Partnerstva sa međunarodnim, vladinim, nevladinim i organizacijama na nivou zajednica.
4.1.2. Regionalni nivo
U cilju pružanja podrške implementaciji Beogradske
inicijative87 za klimatske promjene, realizovan je projekat: „Priprema Okvirnog akcionog plana za CC za region JIE (SEE/CCFAP88)”. To je prvi regionalni projekat
usmjeren ka poboljšanjima sposobnosti zemalja JIE
da se suoče sa rizicima povezanim sa klimatskim promjenama. Ovaj strateški akcioni plan je prvi dokument
koji objedinjuje zajedničke akcije u oblasti klimatskih
promjena svih zainteresovanih zemalja JIE, u cilju implementacije člana 5 i 6 Konvencije UNFCCC, njenog
Okvirnog plana izgradnje kapaciteta i Najrobi radnog
programa o posljedicama, ugroženosti i adaptaciji89.
86 Framework for community safety and resilience/IFRC
Na inicijativu tadašnjeg Ministarstva uređenja prostora i zaštite životne sredine Crne Gore, avgusta 2009.
godine osnovan je Regionalni Forum za klimatske promjene zemalja Jugoistočne Evrope. Mada je u osnivačkom aktu ostavljena mogućnost proširenja,članice
Foruma originalno su bile Crne Gora, Srbija, Makedonija, BiH, Albanija kao non-Annex zemlje u smislu
Konvencije UNFCCC i Hrvatska kao Annex I zemlja
kao posmatrač, a potpisnici osnivačkog akta ministri
zaduženi za pitanja klimatskih promjena u pomenutim
zemljama. U okviru ovog Foruma iskazana je podrška
Energy-Climate paketu mjera EU, u cilju obezbjeđenja
podrške za izgradnju tehničkih i administrativnih kapaciteta zemalja kandidata i potencijalnih kandidata iz
Jugoistočne Evrope.
Mediteranska inicijativa za klimatske promjene takođe
služi za razmjenu iskustava i pozitivne prakse, određivanje prioriteta, potreba i odgovarajućih mjera u potrazi za održivim rješenjima za smanjenje emisije GHG i
adaptaciju na klimatske promjene90.
Na brojnim radionicama, seminarima i konferencijama
se može naći u zaključcima da su uticaji klimatskih
promjena u zemljama zapadnog Balkana pokazali
nekoliko sličnosti: evidentan je nedostatak dostupnih
podataka o uticajima, ugroženosti i opcijama za adaptaciju kao i nedostatak legislative i specifične politike i
mjera u vezi sa adaptacijom na klimatske promjene.
ENVSEC projekat “Adaptacija na uticaje klimatskih
promjena za smanjenje bezbjednosnih rizika u zemljama jugoistočne Evrope” je prvi koji je povezao klimatske promjene sa bezbjednosnim rizicima zemalja
ovog regiona.
4.1.3. Nacionalni i lokalni nivo
Crna Gora nema nacionalni plan za adaptaciju na klimatske promjene, niti specifičnu adaptacionu politiku
za određene zone obalnog područja, ali je uključena u
mnoge regionalne i transnacionalne inicijative u vezi sa
adaptacijom, i pokušava da poveća svoju spremnost
za klimatski izazvane katastrofe. U toku su brojne aktivnosti po osnovu članstva u okviru Centralno-evropske inicijative, mreže RENA, razni EU projekti, za koje
su određene kontakt osobe iz relevantnih državnih
institucija.
87 VI Ministarska konferencija UNECE “Životna sredina za Evropu”
88 CCFAP (Climate Change Framework Action Plan) - adopted by the Ministers of
Environment on the Ministerial meeting in Sarajevo 2009
89 Nairobi Programme of Work on Impacts, Vulnerability and Adaptation
90 Informativni bilten Ministarstva uređenja prostora i zaštite životne sredine 21. decembar 2010. godine
33
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
Južni (Primorski ) region
Centralni (središnji) region
Sjeverni region
Poboljšati nivo znanja i
informacija o osjetljivosti na
klimatske promjene i mjerama prilagođavanja
Smanjiti emisije kroz mjere
energetske efikasnosti u
rezidencijalnom i javnom
sektoru
Smanjiti emisije, poboljšati sigurnost u
snabdijevanju energijom i maksimizirati
ekonomske šanse kroz korišćenje obnovljivih izvora (vjetar, biomasa, male HE, biogas)
Identifikovati najizvodljivije
mjere energetske efikasnosti
u građevinarstvu i turizmu
Smanjiti emisije kroz primjenu
energetski efikasnijih tehnologija u industriji
Smanjiti emisije kroz primjenu mjera
energetske efikasnosti (energetika, građevinarstvo, rezidencijalni sektor)
Koristiti energiju sunca
Koristiti energiju sunca
Inicirati (sa lokalnog/ međuopštinskog nivoa) mjere i projekte za povećanje energetske efikasnosti i obnovljive
izvore energije;
Razvijati ljudske resurse, omogućiti transfer znanja i tehnologija;
Razvijati sposobnosti za pristup tekućim i budućim fondovima za finansiranje nisko karbonskog razvoja (CDM,
Kopenhagen zeleni klimatski fond, bilateralni izvori)
Tabela 9. Niskokarbonski razvoj kao prioritet za regionalni razvoj i životnu sredinu
Arhus centri otvoreni su u Podgorici i Nikšiću, 2011.
godine, a glavni cilj njihovog otvaranja je da se poboljša pristup informacijama, poveća učešće javnosti u
procesu donošenja odluka i pristup pravdi u pitanjima
koja se tiču životne sredine.
U okviru praćenja i istraživanja klime HMZ obezbjeđuje podatke i informacije neophodne za ocjenu rizika
od klimatskih promjena i razvoj strategija adaptacije,
izrađuje podloge za ocjenu hidroenergetskih potencijala i energetskog potencijala sunca i vjetra u cilju
intenzivnijeg korišćenja obnovljivih izvora energije. Ove
aktivnosti HMZ sprovodi samostalno ili u saradnji sa
nadležnim ministarstvima, Agencijom za zaštitu životne sredine, hidrometeorološkim službama u regionu i
odgovarajućim obrazovnim i naučnim institucijama u
zemlji i inostranstvu. Evidentan je nedostatak administrativnih kapaciteta i opreme.
Iskorištenost postojećih naprednih znanja i primjena
inovativnih tehnologija, koje doprinose smanjenju emisija CO2, u Crnoj Gori je na veoma niskom nivou. U
pogledu nisko karbonskog razvoja, od naročitog značaja su obnovljivi izvori energije i povećanje energetske
efikasnosti. Međutim, postojeći podaci pokazuju da
su ostvareni rezultati u tom pravcu relativno skromni.
Svega dvije opštine imaju plan nisko karbonskog razvoja, dok se u takođe relativno malom broju opština
realizuju projekti energetske efikasnosti.91
91 Strategija regionalnog razvoja Crne Gore, 2010-2014, http://bjelasica-komovi.me/
region/wp-content/uploads/2011/04/Strategija-Regionalnog-Razvoja-2010-2014.pdf
34
Prema SRRCG potrebno je jačanje kapaciteta za
pristup globalno raspoloživim sredstvima za smanjenje emisija i adaptaciju, posebno u opštinama koje
zaostaju u razvoju. Za ove aktivnosti su zaduženi:
Ministarstvo održivog razvoja i turizma, lokalne samouprave i međunarodne organizacije.
U okviru projekta Procjena tehnoloških potreba (TNA)
u Crnoj Gori uz primjenu priručnika i pristupa “učenje
na primjerima” razmatraju se tehnologije potrebne za
smanjivanje emisije GHG, kao i one za adaptaciju i
smanjenje ugroženosti klimatskim promjena.
Prema INC evidentan je nedostatak podataka (nepostojanje pojedinih podataka ili serija podataka,
nepouzdanost i sl.), nedovoljan nivo znanja i svijesti
o klimatskim promjenama, kao i relativno nizak nivo
institucionalnih kapaciteta. Izrada Druge nacionalne
komunikacije o klimatskim promjenama je u toku.
Studija “Ekonomski uticaji klimatskih promjena u Crnoj
Gori” je dala preliminarnu, grubu procjenu ekonomskih
efekata identifikovanih Prvom nacionalnom komunikacijom u osjetljivim sektorima crnogorske ekonomije
usled klimatskih promjena.
Sektor za vanredne situacije je, u saradnji sa relevantnim subjektima za svaki od obrađenih hazarda,
pripremio 12 nacionalnih planova (za zaštitu od ekstremnih meteoroloških pojava, od poplava, od klizišta
i odrona, od zemljotresa, od požara, od hemijskog
Crna Gora
udesa, od biološkog udesa, od nesreća u saobraćaju
(drumski i željeznički saobraćaj), od havarija na elektroenergetskim postrojenjima i hidrotehničkim objektima, od tehničko-tehnoloških hazarda, za djelovanje u
slučaju radijacionog udesa, i nacionalni plan traganja i
spašavanja prilikom udesa i nezgoda u civilnom vazduhoplovstvu).
U 2011. godini su sprovedene brojne aktivnosti u Crnoj Gori: vježbe spašavanja u slučaju poplava92, završen Geografski informacioni sistem (GIS) koji je pružio
informacije o broju ugroženih domaćinstava, članova
porodica, broja djece, starih i osoba sa invaliditetom,
što se nije imalo u toku poplava 2010/11. Sistem je
omogućio i mapiranje privrednih objekata, kao i broj
domaćih životinja koji se nalazio na područjima ugroženim poplavama; formirano 27 timova za spašavanje
i evakuaciju, koji će se rasporediti na lokacije očekivanih poplava. U HMZ se sprovode aktivnosti koje će
omogućiti da se, zavisno od količine padavina, prati
stepen ugroženosti objekata.
Od velike je važnosti blagovremeno upozoravanje javnosti na opasnost od elementarnih nepogoda. Nacionalne hidroemeteorološke službe zemalja u razvoju, u
kojima su posljedice vremenskih nepogoda najveće,
često nisu u stanju da obave ovaj zadatak na kvalitetan način. Unapređenje sistema osmatranja upotrebom najsofisticiranije kompjuterske tehnike omogućava se razvoj numeričkih prognostičkih modela, i
na taj način podiže nivo upotrebljivosti meteoroloških
produkata u svim oblastima. Posebna pažnja u HMZ
posvećena je kvantitativnoj prognozi padavina i blagovremenog upozorenja.
Da bi se smanjile štete od nepogoda, upozorenja
moraju stići najprije do stanovništva a onda aktivirati
zaštitne mjere. Prema istraživanjima identifikovano je
6 ključnih koraka između lansiranja porke upozorenja
od strane organa za vanredne situacije i aktiviranja
odgovarajućih zaštitnih mjera prema stanovništvu. Mediteranske zemlje rade na razvoju efikasnih alarmnih
distributivnih mehanizama (npr. sadašnji nacionalni
mehanizam za distribuciju alarma u Izraelu sastoji se
od raširenog sistema sirena, sistema pejdžera, koji šalju alarm ka ad hoc prijemnicima na javnim mjestima i
92 U smislu aktivnosti koje se odnose na rješavanje pitanja poplava u ugroženim
područjima treba pomenuti projekat lokalnog karaktera za riječne slivove: “Integralno
upravljanje slivovima rijeka Tare i Lima” (EBRD, GEF, Vlada Crne Gore).
sistema koji prekida prenos masovnih medija da bi se
objavile informacije za rano upozorenja).
EWS je jako važna tema i zahtijeva širu analizu koja
prelazi okvire ove studije. Ovdje treba naglasiti da kada
se jednom dobije upozorenje prelazak u akciju predstavlja mentalni, psihološki i društveni proces. Ljudi
ne reaguju kao računari, jer oni prije nego što reaguju
prolaze fazu odlučivanja, pa tek shvatnja informacije,
a nakon toga razmatraju istinitost poruke. U četvrtom
EWS Francuska
Francuska nije imala EWS do 2003. godine kada
je Evropu pokosio snažan, toplotni talas, koji je kao
rezultat imao 35.000 preuranjenih smrtnih slučajeva.
Nakon tog neprijatnog iskustva u Francuskoj su sprovedene brojne aktivnosti u vezi sa sistemom rane najave - EWS(osmatranje toplote i sistem upozorenja, a
pripremljen je i nacionalni akcioni plan). Sistem je zasnovan na analizi podataka iz 14 francuskih gradova i
od podataka koristi samo temperature. Toplotni talas
koji se dogodio 2006. godine pružio je mogućnost
da se procijeni efektivnost sistema, da li je “dobar”
ili ne. Ovaj događaj, drugi najteži od 1950. godine,
nakon talasa vrućine iz 2003. godine, doveo je do
više od 2.000 vanrednih smrtnih slučajeva u Francuskoj[1] -ali je ovo 4.400 manje smrtnih slučajeva nego
što su bila predviđanja na osnovu događaja iz 2003.
godine. Evaluacija je pokazala da efikasan sistem
za upozoravanje može biti brzo realizovan. Danas
Francuska ima jedan od najfunkcionalnijih sistema
ranog upozoravanja (Vigilance System). Francuski
EWS je funkcionalno podijeljen na dva sistema, jedan
koji se odnosi na njene prekomorske teritorije i drugi
prilagođen za kontinentalnu Francusku. Kontinentalni
sistem počiva u svojoj osnovi na Hidro-meteorološkoj
službi Francuske, koja posredstvom svoje nacionalne
i svojih lokalnih kancelarija kroz multi-hazardski pristup, nastoji da pravovremeno upozori na opasnost
od različitih hazarda. To upozoravanje ide direktno ka
građanima kao i prema nacionalnim službama koje
su zadužene za djelovanje u takvim okolnostima.
Upozorenja se izdaju na osnovu prethodno definisanih skala, gledano kako prema vrsti hazarda tako i
prema stepenu opasnosti. Nakon izdatog upozorenja Civilna zaštita, kao i druge odgovarajuće službe
djeluju na terenu, u skaldu sa definisanim akcionim
planovima za takve okolnosti. Iskustva iz svakog
odgovora na hazarde se evaluiraju i implementiraju u
postojeći sistem, čime se on konstantno unapređuje.
Ovaj sistem je u osnovi veoma upotrebljiv i za područje Crne Gore, naravno uz određena prilagođavanja
na njene institucionalne i geografske karakteristike.
35
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
koraku je personalizacija rizika, tj. doživljavanje posledica rizika, dok u petom koraku ljudi odlučuju šta
da rade u pogledu rizika, a tek u šestom izvode te
aktivnosti. Poruka EWS treba da sadrži podatke: koja
je opasnost u pitanju, lokacija, uputstvo, vrijeme, i na
kraju izvor informacije.
4.2. Institucionalni aranžmani o klimatskim promjenama i
djelovanju u nesrećama u Crnoj Gori
Za donošenje politike klimatskih promjena u Crnoj Gori
nadležno je Ministarstvo održivog razvoja i turizma,
koje delegira Nacionalnu kontakt osobu93 za Konvenciju UNFCCC i Kjoto protokol. Crna Gora, kao nezavisna država, ratifikovala je UNFCCC 2006. godine,
kao zemlja van Aneksa I Konvencije, a Kjoto protokol
2007. godine, kao zemlja van Aneksa B. Politička
vrijednost ovog akta predstavlja doprinos globalnim
ekološkim stremljenjima, ekonomska vrijednost – priliv stranih investicija, a ekološka vrijednost - očuvanje
prirodnih potencijala. Crna Gora je takođe potpisnica
brojnih konvencija i protokola koji su veoma značajni
za održivi razvoj.
Za sprovođenje politike u oblasti zaštite životne sredine, uključujući i klimatske promjene zadužena je
Agencija za životnu sredinu Crne Gore. Ovlašćeno nacionalno tijelo za odobravanje CDM projekata (DNA94)
je uspostavljeno 2008. godine u okviru ministarstva
zaduženog za pitanja životne sredine. Tehničko operativno tijelo95 kao dio DNA nalazi se u Agenciji.
HMZ vrši funkcije National Focal Point za IPCC, Globalni sistem praćenja klimatskih promjena96(GCOS),
DMCSEE, WMO/DRR. Vizija DRR Programa odnosi
se na jačanje doprinosa nacionalnih hidrometeoroloških službi, na isplativiji, sistematični i održiv način, u
cilju zaštite života, egzistencije i imovine, kroz jačanje
kapaciteta i saradnje u oblasti smanjenja rizika od
nesreća od nacionalnog do međunarodnog nivoa97.
Kao član EIG EUMETNET, HMZ radi na intenziviranju
primjene satelitskog osmatranja, unapređivanju analitičko-prognostičkog sistema i sistema rane najave
(EWS) atmosferskih i hidroloških nepogoda i klimatskih
ekstrema, održavanju baze klimatskih podataka98 uk93 UNFCCC Focal Point za Crnu Goru je pomoćnik ministra održivog razvoja i turizma,
Andro Drecun
94 Designated National Authority DNA
95 Technical Operational Body TOB
ljučujući podatke o projekciji regionalnih i lokalnih promjena klime na teritoriji Crne Gore, kao i na intenziviranju primjene sezonskih prognoza Evropskog centra za
srednjoročnu prognozu vremena (ECMWF) za potrebe
različitih sektora privrede. U cilju efikasne primjene međunarodnih standarda i metodologija, između ostalog,
u oblasti monitoringa i prognoziranja klimatskih promjena i ocjene uticaja klimatskih promjena donesen je
Zakon o hidrometeorološkim poslovima (2009).
Poslovi Instituta za javno zdravlje (IJZCG) se, između
ostalog, odnose na: praćenje, istraživanje i analizu epidemiološke situacije zaraznih i nezaraznih bolesti od
većeg socio-medicinskog značaja; predlaganje, organizovanje i sprovođenje mjera preventivno-medicinske
zaštite; planiranje, predlaganje i sprovođenje mjera za
očuvanje i unapređenje zdravlja stanovništva, zdravstveno-vaspitne aktivnosti i putem medija, posebno
marginalnih populacionih grupa; utvrđivanje i sprovođenje potrebnih zdravstvenih mjera u vanrednim uslovima (epidemije, elementarne nepogode i katastrofe,
rat...); pripremu i izdavanje «Statističkog godišnjaka»,
biltena i drugih publikacija koje su u vezi djelatnosti
Instituta.
U Crnoj Gori postoji centralizovani sistem upravljanja
rizicima u okolnostima vanrednih situacija, zaštite i
spašavanja kao i sanacije posljedica vanrednih situacija. Pretpostavke ovog sistema su usvojena Nacionalna strategija za vanredne situacije, Zakon o zaštiti
i spašavanju, uspostavljanje Koordinacionog tima za
upravljanje u vanrednim situacijama i organizovanje
Sektora za vanredne situacije i civilnu bezbjednost kao
organizacione cjeline Ministarstva unutrašnjih poslova.
Uspostavljanjem ovakvog sistema omogućen je efikasan odgovor i upravljanje vanrednim situacijama kroz
integraciju svih relevantnih institucija: ministarstava, organa uprave, organa lokalne uprave, operativnih i specijalističkih jedinica, policije, vojske i civilnog sektora.99
96 Global Climate Observing System-GCOS
97 http://www.wmo.int/pages/prog/drr/
98 CLIDATA je u funkciji u HMZ
36
99 Pobjeda, 11. mart 2012. godine, http://www.pobjeda.me/2012/03/11/nasa-temaborba-protiv-elementarnih-nepogoda/
Crna Gora
U Organizacionoj šemi djelovanja, Operativne jedinice čine: Jedinice civilne zaštite, Jedinica za gašenje
požara iz vazduha, preduzetne jedinice, Dobrovoljne
jedinice, Opštinske službe za zaštitu i spašavanje i
Specijalističke jedinice.
Specijalističke jedinice čine: Crveni krst Crne Gore,
Gorska služba spašavanja, Vazduhoplovni savez Crne
Gore i Savez radio amatera Crne Gore. Pored Specijalističkih jedinica, postoje još i Kajakaško društvo,
Rafting savez Crne Gore, Speleološki savez (speleospasilačka jedinica), Izviđački savez idr.
Slika 52. Organizaciona šema djelovanja – ekstremne meteorološke pojave
(Izvor. Sektor za vanredne situacije i civilnu bezbjednost, MUP Crne Gore)
Poplave u Crnoj Gori 2010/2011, Crveni krst Crne Gore
Jedna od aktivnosti koju je CKCG realizovao u praksi, a
koja je imala za cilj odgovor na prirodnu nesreću, realizovana je u zimu 2010. godine, kada su prostor Crne Gore
zadesile velike poplave uzrokovane obimnim padavinama u dužem vremenskom periodu.
Prema podacima100 sljedeće crnogorske opštine bile
su pogođene poplavama: Gradske opštine Golubovci
i Tuzi, opštine Ulcinj, Bar, Nikšić, Danilovgrad, Berane,
Plav, Andrijevica, Kolašin i Cetinje. Prema tim podacima
1.525 domaćinstava sa populacijom od 4.980 osoba
bilo ugroženo.
CKCG je ovom prilikom realizovao aktivnosti koje su
bile usmjerene na pomoć ugroženom stanovništvu101.
Posredstvom njegovih lokalnih organizacija čiji su predstavnici bili uključeni u rad lokalnih kriznih štabova, primao je informacije sa terena na osnovu brzih procjena
koje su ti štabovi izvršili o nivou ugroženosti i potrebama
stanovništva pogođenog ekstremnim vremenskim prilikama. Na osnovu primljenih informacija iz Centralnog
magacina CKCG je vršena dostava vode, konzervi hrane, čizama, ćebadi, paketa za higijenu, kuhinjskih setova, počev od najugroženijih lica poštujući postavljene
međunarodne standarde102. Članovi nacionalnog tima
CKCG vršili su dostavu humanitarne pomoći na terenu
pružajući punu logističku pomoć Sektoru za vanredne
situacije, koji je koordinirao ove aktivnosti.
Zbog povećanja broja ugroženih lica i iscrpljivanja zaliha sa kojima je raspolagao u svom magacinu, CKCG
je uputio apel IFRC koja je aktivirala fond DREF. Sredstvima ovog fonda su nabavljeni higijenski paketi, paketi
hrane, gumene čizme, ćebad koji su potom dostavljani
licima ugroženim usljed poplava. Sva prispjela međunarodna humanitarna pomoć je odlukom Koordinacionog
tijela Vlade Crne Gore je skladištena u centralni magacin
CKCG odakle je vršena njena dostava. Nakon što je
situacija pokazala dalja pogoršanja bilo je neophodno
novo povlačenje sredstava iz fonda DREF103, da bi se
situacija na terenu poboljšala tek krajem januara 2011.
godine.
Aktivnosti koje su realizovane tokom ovog perioda pokazale su u praksi da je identifikovanje ugroženih lica/
grupa na terenu od ključne važnosti za uspješnost akcija
dostavljanja humanitarne pomoći. Kvalitetnim procjenama od strane kombinovanih timova na terenu omogućena je visoka efikasnost djelovanja timova CKCG i
pravovremena dostava pomoći najugroženijima, a realizovanim akcijama postavljeni su preimjeri koje bi trebalo
slijediti i ubuduće.
100 UN rapid assessment on flood affected areas in Montenegro 8-10 December 2010
101 Prezentacija Crveni krst Crne Gore: Floods in Montenegro
102 The Sphere, Humanitarian Charter and Minimum Standards in Humanitarian
Response, 2011 Edition
103 Disaster Relief Emergency Fund
37
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
4.3 Crnogorska strateška dokumenta u oblasti klimatskih
promjena i djelovanju u nesrećama
Crna Gora nije uradila nacionalnu strategiju za adaptaciju na klimatske promjene niti Nacionalni plan o
klimatskim promjenama. Izrada i sprovođenje nacionalne strategije za adaptaciju na klimatske promjene
•
•
•
Nacionalna strategija biodiverziteta sa Akcionim
planom,
Strategija razvoja turizma,
Strategija regionalnog razvoja 2010-2014.
Slika 54. Preventionweb objavljuje da je Crna Gora predala
izvještaj o napretku u implementaciji HFA 2007-2009
potrebna je u cilju ispitivanja međudejstva prirodnih i
ljudskih sistema i posljedica različitih političkih odluka.
Doneseno je nekoliko opštih dokumenata koji su relevantni za više sektora (Nacionalna strategija održivog
razvoja, Prostorni plan104 Crne Gore do 2020, Komunikaciona strategija održivog razvoja Crne Gore 20112013, zajedno sa jednogodišnjim Akcionim planom,
Nacionalna strategija za vanredne situacije, Strategija
CKCG 2010-2014, Politika životne sredine).
Klimatske promjene nisu integrisane u sektorske politike. Izuzetak u određenoj mjeri predstavljaju:
•
•
104 Energetska politika do 2030,
Nacionalna šumarska politika,
Slika 53. Sektor za vanredne situacije vrši funkciju HFA Focal Point. Potrebno je uspostaviti Nacinalnu platformu CG za smanjenje rizika od katastrofa.U
tom smislu je i izrađena Odluka o obrazovanju Odbora za smanjenje rizika
od katastrofa, koju su podržale međunarodne institucije( Izvor: Dopis MUP
br. 04/3-051/12-6345/1 od 24.04.2012. godine)
Ovo su pozitivni pomaci koji imaju integrisanu problematiku klimatskih promjena i njenu refleksiju na oblasti
koje se razmatraju u ovim dokumentima. Strategija
regionalnog razvoja smatra se posebno važnom zbog
toga što je uvela koncept niskokarbonskog razvoja
kao trend. Prema INC, mjere prilagođavanja bi trebale
da budu dio Strategije regionalnog razvoja.
Donesena je Nacionalna strategija za vanredne situacije i Zakon o zaštiti i spašavanju. Prema Strategiji za
vanredne situacije „poslovi zaštite i spašavanja su od
posebnog interesa za Crnu Goru...“
http://www.gov.me/files/117498935.pdf
4.4. Uloga organizacija civilnog društva u adaptaciji na
klimatske promjene i djelovanju u nesrećama
Djelatnosti organizacija civilnog društva (CSO), kao posrednika između državnih institucija i građana u okviru
kojih, imaju veoma važnu ulogu u procesu upoznavanja
javnosti sa važnim pitanjima za njihov svakodnevni život,
ali i njihovu mobilizaciju u cilju učešća u procesu donošenja odluka. Tema “klimatske promjene” je na neki način nova za širu javnost pa i za samu državu, što ostavlja
38
prostor za djelovanje CSO. Kroz svoj rad organizacije civilnog društva pokazuju da pojedinac ima važnu ulogu u
rješavanju pitanja klimatskih promjena i podsticanju građanskog aktivizma, koji nije na zavidnom nivou. Ovdje
se mora napomenuti da je civilno društvo u Crnoj Gori u
dobroj mjeri nerazvijeno i relativno ograničenih mogućnosti djelovanja. Na takvo stanje nedvosmisleno ukazuje
Crna Gora
„Izvještaj o analizi potreba – Crna Gora“ iz 2011. godine.
Prema nalazima ovog izvještaja crnogorske CSO su
uglavnom male, slabo tehnički opremljene, sa vrlo
ograničenim ljudskim resursima i u svojim aktivnostima
uglavnom lokalno orjentisane. 70% ovih organizacija
ima prihode manje od 10000 € na godišnjem nivou.
Ovaj nedostatak finansijskih sredstava i zavisnost od
kratkoročnih projekata otežava funkcionisanje civilnog
sektora, limitirajući njihove aktivnosti. Usled takvih finansijskih okolnosti CSO su međusobno vrlo kompetitivne
i nespremne za saradnju i umrežavanje, nastojeći da se
izbore za finansiranje sopstvenih projekata iz dostupnih
fondova. Nedostaju im i tehničke vještine u smislu organizacijskog menadžmenta, ekspertiza u oblastima u kojima djeluju, a usled neadekvatne tehničke opremljenosti
i elektronske pismenosti često imaju i limitiran pristup
informacijama sa interneta, potrebnim za njihov rad. Izuzetak je nekolicina organizacija koje raspolažu sa nešto
većim resursima, koje djeluju na nacionalnom nivou i
koje se uglavnom bave javnim zastupanjem, istraživanjima, monitoringom i izgradnjom kapaciteta u pojedinim
oblastima svog djelovanja. Ovakvi uslovi diktiraju nizak
nivo održivosti samih CSO, kao i eventualnih mreža.
I pored ovog, relativno lošeg okvira za razvoj i djelovanje civilnog sektora u Crnoj Gori, kao rješenje za
postojeće teškoće u njihovom djelovanju nameće se
umrežavanje. Ono nudi prevazilaženje teškoća kao što
su: nedostatak ljudskih resursa, nedovoljne ekspertize,
nedostatak tehničkih kapaciteta. Međutim prethodni
preduslov je uspostavljanje povjerenja i otklanjanje kompetitivnosti između CSOs. Mreža „Klimatski odgovor,“
koja okuplja predstavnike NVO sektora, ekonomskog
sektora, obrazovnih institucija, regionalnih organizacija
i nacionalnih institucija, pokrenuta je sa tom svrhom i
kroz orjentaciju na pitanje adaptacije na klimatske promjene. U tom kontekstu, može se zaključiti:
Da su CSO u mogućnosti da artikulišu i reprezentuju interese zajednica i u poziciji su da za potrebe te
zajednice mobilišu i osiguraju resurse. Budući da su
„blizu“ zajednici i lokalnim zainteresovanim stranama
mogu jasno sagledati uticaj klimatskih promjena na
ovom nivou, mogu pomoći zajednici da preduzme
odgovarajuće adaptivne mjere, poslužiti kao forum za
učenje i razmjenu znanja i iskustava, mogu artikulisati
i predstaviti lokalne brige nacionalnim institucijama i
agencijama i osigurati da oni koji su najugroženiji budu
„čuti“ od strane vlasti i donatora.
CSO služe i kao veza između nacionalnog i lokalnog
nivoa, mobilišu resurse i preduzimaju regulatorne i
funkcije planiranja. Dok vrše medijaciju između građana i institucija u procesu usvajanja politika i zakona,
one takođe rade na podizanju nivoa svijesti, uključuju
se u proces usvajanja politika, regulisanja i planiranja
u sektorima koji su od velikog značaja za adaptaciju
(socijalna inkluzija i zaštita, smanjenje rizika od nesreća, upravljanje prirodnim resursima). Podloga ovkvim
njihovim aktivnostima leži u činjenici da su CSO lokalni
entiti sa kojima je ljudima lakše da se indentifikuju nego
sa „udaljenim“ nacionalnim entitetima.
One igraju važnu ulogu u podizanju nivoa svijesti, mapiranju ugroženih grupa i tačaka i u osnaživanju lokalnih zajednica i zainteresovanih strana. One mogu igrati
katalitičku ulogu izgradnji svjesnih i otpornih zajednica,
kroz pružanje pomoći u identifikovanju rizika i ugroženosti, preduzimanju mitigacionih i adaptacionih mjera.
One mogu pomoći da se identifikuju lokalni prirodni resursi i predlože mjere za njihvo održivo korišćenje kako
bi se izašlo u susret egzistencijalnim i medicinskim
potrebama članova zajednice, naročito u okolnostima
prirodnih nesreća i kriza (suše, epidemije itd.).
Pet do dvanaest za 2°C (2010.)
Povodom samita o klimatskim promjenama koji je
održan u Kopenhagenu (decembar 2009. godine)
NVO Green Home je u saradnji sa nevladinim organizacijama iz Hrvatske, Bosne i Hercegovine, Srbije
i Makedonije prevela i štampala brošuru “Pet do
dvanaest za 2°C” (koja se može preuzeti na www.
greenhome.co.me u dijelu Publikacije). Štampa i prevod brošure ostvareni su uz finansijsku podršku Air
Pollution&Climate Secretariat iz Švedske.
Cilj ovog projekta je bio da se građani, predstavnici
NVO-a, relevantnih ministarstava, opština, javnih institucija, političkih partija, biznis sektora i medija upoznaju sa izazovima Kopenhaškog samita i prilikama
za smanjenje emisije gasova sa efektom staklene bašte. U tu svrhu pomenutim subjektima je dostavljena
elektronska verzija brošure “Pet do dvanaest za 2°C”.
NVO Green home je u saradnji sa predstavnicima
pokreta Bell distribuirao brošuru u glavnoj šetališnoj
zoni Podgorice. Cilj ove akcije je bio da se pošalje
jasna poruka lokalnoj javnosti da svaki pojedinac
igra bitnu ulogu u borbi protiv klimatskih promjena.
Akcija je propraćena prisustvom medija, kako bi se
obezbjedila vidljivost akcije i upućene poruke.
39
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
„Stari telefon – novi život“
Oktobra 2009. godine, kompanija Telenor je u Crnoj
Gori pokrenula kampanju pod nazivom „Stari telefon – novi život“. Cilj ove kampanje je bio doprinos
rješavanju problema elektronskog otpada i podizanja
nivoa svijesti građana o ovom problemu i zaštiti životne sredine. Predviđeno je da za svaki stari telefon koji
građani donesu radi reciklaže, Telenor (tadašnji Promonte) opredijeli određeni iznos novca koji bi se iskoristio za rješavanje tri značajna ekološka problema u
Crnoj Gori: cvjetanje mora u Bokokotorskom zalivu,
sušenje šuma na sjeveru Crne Gore i smanjenje broja
ptica na Skadarskom jezeru.
Neadekvatno zbrinjavanje starih mobilnih telefona je
problem u Crnoj Gori a ova aktivnost Promonte-a
smatra se značajnim doprinosom realizaciji traženja
optimalnog rješenja ovog problema.
U okviru ove kampanje Promonte je pokrenuo i niz
aktivnosti, između ostalog održan je i čas o reciklaži u prostorijama ove kompanije. Ovom prilikom su
ugošćeni učenici četvrtog razreda osnovne škole
„Milorad Musa Burzan“. Mališani su ovom prilikom
zaposlenima u Promonteu demonstrirali svoje poglede na to kako zaštititi životnu sredinu i kako razni materijali mogu negativno uticati na nju, zauzvrat oni su
upoznati sa aktivnostima ove kompanije u kampanji
Stari telefon – novi život. Promonte je predstavio i prvi
solarni mobilni telefon na svijetu, dostupan i u Crnoj
Gori. U pitanju je prvi ekološki telefon čije se baterije
pune solarnom energijom.
Tokom prvih pet mjeseci kampanje prikupljeno je
21768 starih telefona, čime se može zaključiti da je
već u prvom periodu postignut uspjeh. Veliki odziv
građana je potvrda da ekološka svijest u Crnoj Gori
postoji iako nije na dovoljno visokom nivou.
Ova kampanja je postavila dobre smjernice o tome
kako čuvati životnu sredinu, čija devastacija doprinosi
jačanju negativnih implikacija klimatskih promjena.
Reciklažom se štede prirodni resursi i ujedno smanjuje
nivo otpada koji se deponuje u prirodnom okruženju.
CSO treba da igraju ulogu zastupnika održivog razvoja u korist očuvanja životne sredine i u korist najsiromašnijih, pospješujući razvoj regulatornih okvira
koji će podržati takva njihova nastojanja. Procijenjeno je da između 47%-89% egzistencijalnih prihoda
siromašnih u većim zemljama u razvoju dolazi od
šumskih resursa i usluga ekosistema. Budući da su
siromašni do te mjere oslonjeni na usluge ekosistema
(poljoprivreda, ribolov itd.) onda je i potrebno usvajati
40
regulatorni okvir koji bi im osigurao pristup takvim
uslugama i ujedno obezbjedio zaštitu prirodnih resursa na koje se oni oslanjaju. One moraju pomoći
da se mobilišu zajednice i resursi u pravcu održivog
razvoja. Očuvanje ekosistema i životne sredine od
velike je važnosti naročito za život ruralnih zajednica,
ne umanjujući pri tome značaj koji oni imaju i za urbane zajednice. Degradacija i uništavanje ekosistema,
njihova pretjerana eksplatacija zajedno sa negativnim
uticajima klimatskih promjena mogu značajno smanjiti njihovu izdašnost povećavajući ugroženost ruralnih
zajednica i generalno siromašnih.
Kompetentne i iskusne CSO mogu pomoći vladinim
institucijama i agencijama u razvoju i primjeni klimatski
pametnih odgovora i adaptivnih mjera. Za razliku od
nacionalnih institucija i agencija koje imaju kvalitetniji
naučni pogled na uzroke i posledice klimatskih promjena, CSO su bolje pozicionirane i u mogućnosti da
osmisle tehnički i socijalno adekvatne adaptivne strategije, kao i da prenesu znanja i iskustva i daju odgovarajući feedback institucijama. Otuda bi partnerstvo
na svim nivoima, između vladinih institucija i agencija
sa jedne strane i CSO sa druge, doprinjelo jednom
kvalitetnom odgovoru na izazove klimatskih promjena.
CSO treba da osiguraju da politke smanjenja rizika od
nesreća budu adekvatne lokalnom kontekstu , da podrže efektivno sprovođenje ovih politika na nivou zajednica i da razviju i uspostave veze između smanjenja
rizika od nesreća, adaptacija na klimatske promjene i
smanjenja siromaštva.
4.4.1 Uloga Crvenog krsta u adaptaciji
na klimatske promjene i djelovanju u
nesrećama
Crveni krst Crne Gore (CKCG) je dio šire mreže Nacionalnih društava Crvenog krsta/Crvenog polumjeseca
okupljenih u okviru Međunarodne federacije nacionalnih društava Crvenog krsta/Crvenog polumjeseca
(IFRC). U svom radu slijedi dokumenta i preporuke
IFRC i nastoji ih u skladu sa nacionalnim kontekstom
implementirati u svoje aktivnosti. Od glavnih programskih aktivnosti CKCG svakako su priprema i
odgovor na nesreće. Zakonom o CKCG, usvojenom
aprila 2006. godine, definisani su njegov položaj i djelovanje. Članom 4 ovog Zakona CKCG djeluje na:
spriječavanju i ublažavanju ljudskih patnji, posebno onih izazvanih prirodnim, ekološkim i drugim
nesrećama.
Crna Gora
U skladu sa povjerenim mu poslovima od javnog interesa shodno članu 9 Zakona o CKCG, on obavlja
sljedeće zadatke:
•
•
•
•
•
•
•
•
obavlja poslove Službe traženja radi prikupljanja i
evidentiranja podataka o evakuisanim, izbjeglim,
raseljenim i nestalim licima usled ratnih razaranja,
prirodnih i drugih nesreća i opasnosti u miru i ratu
i radi traženja nestalih lica;
učestvuje u prihvatu i smještaju evakuisanog
stanovništva, izbjeglih i raseljenih lica, pružanju
pomoći i sprovođenju drugih mjera koje mogu
doprinijeti zbrinjavanju nastradalog i ugroženog
stanovništva izbjeglih i raseljenih lica;
organizuje prikupljanje i raspoređuje humanitarnu
pomoć primljenu od međunarodnih organizacija
i drugih donatora, ND za humanitarno socijalne
potrebe na teritoriji Crne Gore, u miru i ratu;
pokreće, organizuje i sprovodi ili učestvuje u
redovnim i vandrednim akcijama solidarnosti u
Crnoj Gori, za pomoć ugroženim licima i žrtvama
prirodnih, ekoloških i drugih nesreća s posledicama masovnih stradanja, epidemija i oružanih
sukoba u zemlji i svijetu, obezbjeđuje čuvanje
određenih količina materijalnih dobara za te
potrebe;
sarađuje i učestvuje u akcijama međunarodne
pomoći i solidarnosti organizuje i sprovodi
stručno osposobljavanje predavaca za obuku iz
prve pomoći za vozače u saradnji sa nadležnom
zdravstvenom ustanovom, vodi evidenciju o
obuci i izdaje odgovarajuća uvjerenja o stručnoj
osposobljenosti predavača;
organizuje i sprovodi obuku kandidata za vozače iz prve pomoći, u saradnji sa nadležnom
zdravstvenom ustanovom, sprovodi ispite, vodi
evidenciju i izdaje uvjerenje o položenom ispitu
iz prve pomoći, osposobljava pripadnike policije,
vatrogasne službe i dr;
organizuje i osposobljava ekipe za djelovanje u
vanrednim situacijama u oblasti socijalne zaštite,
higijensko-epidemiološke zaštite, njege povrijeđenih i oboljelih, spasilaštva na vodi i planini,
psihosocijalnu podršku stanovništva, i u saradnji
sa državnim organima sprovodi program priprema za djelovanje u nesrećama;
vrši popularisanje, organizuje akcije dobrovoljnog davalaštva krvi u saradnji sa zdravstvenim
ustanovama za transfuziju krvi, vodi o njima
evidenciju, utvrđuje uslove za dodjelu priznanja
•
dobrovoljnim davaocima krvi i dodjeljuje im ista;
organizuje Službu spašavanja na vodi i Službu
za spašavanje na planinama, sprovodi obuku
spasilaca za rad u tim službama, vodi evidenciju
i izdaje uvjerenja o osposobljenosti, organizuje
obnavljanje znanja i provjeru fizičke sposobnosti
spasilaca svake godine.
U realizaciji ovih zadataka CKCG nastupa kao dio integralnog sistema pripreme i odgovora na nesreće
kojim koordinira Ministarstvo unutrašnjih poslova Crne
Gore/Sektor za vanredne situacije, gdje nastupa kao
organizacija za pomoć državi u humanitarnoj oblasti. U
sklopu tog sistema osnovni zadaci Crvenog krsta Crne
Gore obuhvataju razvoj kapaciteta i uspostavljanje
mreže Crvenog krsta i njegovih oblika organizovanja,
radi osposobljavanja za efikasne odgovore na pojavu
nesreća izazvanih prirodnim i ljudskim faktorom, na
dobro struktuiran i koordinisan način, u cilju smanjenja
broja žrtava i ublažavanja posledica nesreća. U cilju
unapređenja rada u ovoj oblasti i uspješnije realizacije pomenutih zadataka, Strategijom razvoja CKCG
za period 2010-2014 postavljen je specifičan cilj koji
treba realizovati: „Unaprijeđena funkcionalnost sistema
odgovora na slučajeve nesreća u Crvenom krstu Crne
Gore” U okviru ovog cilja želi se unaprijediti legislativa
u sistemu zaštite i spašavanja uz uključivanje CKCG u
proces usvajanja iste, obezbijediti adekvatna opremljenost CKCG za djelovanje u nesrećama i povećati broj
specijalizovanih kadrova CKCG za djelatnost u okviru
sistema djelovanja u nesrećama.
CKCG u sklopu svojih redovnih aktivnosti radi na
unapređenju sopstvenih kapaciteta za odgovor na
nesreće i podizanju nivoa svijesti generalne javnosti
o opasnostima od prirodnih hazarda, nastojeći da pri
tome djeluje na svim nivoima: širem međunarodnom,
regionalnom, nacionalnom i lokalnom.
U dijelu svojih međunarodnih aktivnosti predstavnici
Crvenog krsta Crne Gore aktivno učestvuju na sastancima i treninzima koje organizuje IFRC, kao i druga
ND čiji je cilj razmjena i usvajanje znanja i iskustava na
polju pripreme i odgovora na nesreće.
Takođe se na regionalnom nivou nastoje izgraditi i
ojačati partnerstva, kako bi se unaprijedila saradnja
CKCG sa zainteresovanim stranama. Primjer takvih
napora je “Radionica o klimatskim promjenama u
Jugoistočnoj Evropi”, održana u maju 2009. godine
41
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
u centru za obuku CKCG u Sutomoru. Radionica je
imala za cilj podizanje nivoa svijesti o negativnim uticajima klimatskih promjena i stvaranje partnerstava.
Ovom događaju prisustvovali su kako predstavnici
nacionalnih institucija, tako i gosti iz regiona uz učešće
IFRC i Klimatskog centra Crvenog krsta/Crvenog polumjeseca iz Holandije. Ova radionica je bila doprinos
naporima da se podigne nivo svijesti o klimatskim promjenama u Crnoj Gori i negativnim efektima koje one
izazivaju u kontakstu prirodnih nesreća, kao i da se sa
zainteresovanim stranama produbi saradnja po ovom
pitanju uz prezentaciju onoga što Crveni krst preduzima u ovoj oblasti.
Pored ovih međunarodnih aktivnosti, CKCG nastoji
i na nacionalnom planu unaprijediti generalno stanje
kada je u pitanju priprema i odgovor na nesreće. U
tom smislu izgrađeni su timovi za djelovanje u nesrećama. Tim je prošao kroz sistem obuka koji je obuhvatio
pripremu privremenog smještaja, vode i sanitacije,
distribuciju humanitarne pomoći, prvu pomoć, psihosocijalnu podršku i službu traženja. Položaj i uloga
ovog tima definisani su članom 5 i članom 9 Zakona o
CKCG. Samim tim je organizaciono strukturiran tako
da posjeduje svoju nacionalnu, regionalnu i lokalnu
komponentu u smislu postojanja nacionalnog, regionalnih i lokalnih timova za djelovanje u nesrećama.
42
CKCG vrši i obrazovanje sopstvenih ljudskih kapaciteta kao i kapaciteta službi i pojedinaca, koje imaju
za cilj pružanje pomoći ugroženim licima. Tako se u
okviru obuke iz prve pomoći vrši edukacija o postupcima pružanja prve pomoći ugroženim licima, a jednim
segmentom obuhvaćena je i edukacija o sistemskim
efektima visokih temperatura i o oštećenjima izazvanim
ekstremno niskim temperaturama,a koje su posledica
ekstremnih vremenskih prilika. Ovi segment su prisutni
i u obukama spasilaca na vodi, sa posebnim osvrtom
na postupanje u slučajevima toplotnih udara i o efektima toplotnih talasa. CKCG je preduzimao i praktične
aktivnosti distribucije info materijala uz podršku spasilačkih službi na vodi, distribuciju vode tokom ljetnjih
mjeseci na graničnim prelazima Crne Gore, a u saradnji sa Službom zaštite i spašavanja su tokom perioda
visokih ljetnjih temperatura organizovana dežurstva sa
ciljem prevetivnog djelovanja usled poačanog rizika od
izbijanja šumskih požara itd.
Crna Gora
Djelovanje Crvenog krsta Crne Gore na saniranju posledica vremenskih
nepogoda u Crnoj Gori
U zimu 2012 godine, Crnu Goru su zadesile intezivne
sniježne padavine, praćene olujnim vjetrovima, koje su
paralisale cijelu zemlju. Usled drastičnog pogoršanja situacije u većini opština, velikog broja izolovanih i od ostatka
zemlje odsječenih domaćinstava, Vlada Crne Gore je
proglasila vanredno stanje. U skladu sa svojom ulogom
organizacije za pomoć državi u humanitarnoj oblasti, Crveni krst Crne Gore je, od trenutka dobijanja informacija
o vremenskim nepogodama koje su zadesile Crnu Goru,
preduzimao aktivnosti pružanja podrške ugroženom stanovništvu. Predstavnici Crvenog krsta Crne Gore su bili
članovi Operativnog tima Vlade Crne Gore za saniranje
posljedica vremenskih nepogoda, dok su opštinske organizacije Crvenog krsta bile uključene u krizne štabova na
lokalnom nivou, što je omogućavalo da se kontinuirano
ažuriraju informacije i stekne uvid u situaciju na terenu i
potrebe ugroženog stanovništva.
Timovi za djelovanje u nesrećama Crvenog krsta Crne
Gore su u prvim momentima interventno djelovali, tako
što je obezbijeđena pomoć iz rezervi sa kojima organizacija raspolaže upravo za ovakve namjene, tj. za primarnu
zaštitu stanovništva u prvim trenucima ugroženosti od
elementarnih i drugih masovnih nesreća ili vanrednih stanja. Kako je situacija bila ozbiljna, a zalihe nijesu pokrivale
sve potrebe, Crveni krst Crne Gore se obratio za pomoć
Međunarodnoj federaciji društava Crvenog krsta/Crvenog
polumjeseca.
Crveni krst Crne Gore je stavio na raspolaganje logističku
podršku prilikom odgovora na potrebe, tako da je učestvovao u prihvatu i distribuciji pomoći.
Sva prikupljena pomoć je tokom vanrednog stanja upućivana na teren u skladu sa odlukama Operativnog štaba,
čiji je član i Crveni krst, a koji je dobijao zahtjeve za pomoć od strane lokalnih kriznih štabova. Nakon toga je na
teren distribuirana pomoć, na osnovu potreba ugroženih
stanovnika i zahtjeva koje su dostavljale opštinske organizacije Crvenog krsta. Kriterijum kojim smo se rukovodili u
distribuciji pomoći je stepen ugroženosti.
Crveni krst Crne Gore je za potrebe djelovanja na saniranju posljedica vremenskih nepogoda rentirao motorne
sanke, koje stavlja na raspolaganje, po zahtjevu Operativnog štaba za evakuaciju stanovništva iz udaljenih mjesta.
Opštinske organizacije Crvenog krsta su bile veoma aktivne u djelovanju na saniranju posljedica vremenskih nepogoda i davale su značajan doprinos svojom participacijom
u kriznim štabovima svojih opština. Njihovo djelovanje je
najviše bilo vezano za distribuciju humanitarene pomoći
ugroženima, a veliki broj volontera je bio angažovan i u
aktivnostima čišćenja snijega na prilazima značajnih ustanova, saobraćajnica, a pomagali su pojedinim samačkim
i staračkim domaćinstvima.
Pored navedenih aktivnosti, Opštinska organizacija Crvenog krsta Kolašin je bila uključena i u aktivnosti evakuacije
stanovnika, jer posjeduju motorne sanke i obučeni su da
djeluju u takvim situacijama. Na taj način su učestvovali u
spašavanju preko 15 ljudskih života.
Lokalni donatori su prepoznali opštinske organizacije
Crvenog krsta kao dobrog partnera u pružanju pomoći
ugroženom stanovništvu, pa su se tako i njihovi magacini
koristili za skladištenje prispjelih donacija.
Naše opštinske organizacije (Ulcinj, Budva, Kotor, Herceg Novi, Tivat, Bar, Danilovgrad) su organizovale i akcije
solidarnosti, za prikupljanje pomoći za stanovnike ostalih
opština. Po izvještajima sa terena, veliki broj građana je
donirao neku vrstu pomoći. Sve prikupljeno u ovim akcijama je dopremljeno do ugroženih opština.
Od početka vremenskih nepogoda u Crnoj Gori, zaposleni u Crvenom krstu, kao i brojni volonteri i aktivisti, su na
različite način dali svoj doprinos na saniranju posljedica
nepogoda. Procjenjuje se da je broj angažovanih bio oko
300. Ovi događaji su pokazali značaj koji pripremljenost i
dobra organizacija imaju u okolnostima ekstremnih vremenskih prilika. Pouke naučene ovom prilikom upućuju
da je CKCG na pravom putu da kroz dalje unapređivanje
svog sistema odgovora na nesreće ostvari zavidan nivo
spremnosti za djelovanje u gore pomenutim okolnostima.
43
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
5 Preporuke
5.1 Dijalog o politikama: Nalazi za donosioce
Zbog, u prethodnom dijelu studije CVA, izložene
kompleksnosti klimatskih promjena i uočenih nedostataka u tehničkim kapacitetima i ljudskim resursima
institucija na nivou Crne Gore; nedostatku odgovarajućih istraživanja relevantnih u ovoj oblasti, postojanju
samo rudimentarnog strateškog i zakonskog okvira,
relativno niskom nivou usvojenosti relevantnog Acquis
Communitaire, niskom nivou svijesti javnosti Crne Gore
o negativnim uticajima klimatskih promjena i ostalih
uočenih nedostataka, nameće se potreba za jednim
sveobuhvatnim pristupom pitanju klimatskih promjena.
strategije i planove;
•
•
•
Jedan ovakav sveobuhvatni pristup bi podrazumijevao
okupljanje svih zainteresovanih strana (CSO, vladinih
institucija i agencija i dr.) za „zajedničkim stolom“.
Vladine institucije i agencije koje se bave pitanjima
klimatskih promjena raspolažu naučnim podacima
neophodnim za adekvatno planiranje mitigacionih i
adaptacionih mjera, sa druge strane CSO su entiteti
koji se nalaze bliže lokalnim zajednicama u kojima su
efekti klimatskih promjena evidentniji. U svijetlu jednog
takvog nastojanja potrebno je:
•
•
•
•
•
•
•
Treba značajno ojačati administrativne kapacitete,
kao i tehničke i finansijske resurse, kako bi država
bila u mogućnosti da se prilagodi i ispuni zahtjeve
zakonodavstva i politike EU u oblasti klimatskih
promjena;
Ubrzati strateško planiranje u svim sektorima i
pronaći održivo finansiranje za implementaciju;
Klimatske promjene moraju na sistematičniji način
biti uključeni u druge sektore, a naročito energetiku;
Kapacitete uprave na nacionalnom i lokalnom
nivou odgovorne za klimatske promjene i reagovanje u nesrećama treba ojačati;
Neophodno je podizanje svijesti na svim nivoima imajući u vidu slabu ugrađenost klimatskih
promjena i njihovog uticaja u sektorske politike,
44
•
•
•
Uraditi nacionalni akcioni plan za klimatske
promjene;
Unaprijediti pristup informacijama o klimatskim
promjenama na svim nivoima, kako bi proces
odlučivanja u ovoj oblasti bio transparentan i
odgovoran prema svim zainteresovanim stranama, naročito prema najugroženijim društvenim
grupama (djeci, starim osobama, hronično
oboljelim licima, siromašnima);
Dostupni podaci treba da budu prezentovani
jezikom koji je razumljiv nezavisno od stepena
obrazovanosti i koji ne bi bio prepreka u komunikaciji pitanja klimatskih promjena;
Treba omogućiti da glas najugroženijih društvenih grupa bude predstavljen tokom procesa
donošenja odluka, a to se može omogućiti kroz
uključivanje u dijalog o politikama CSO koje
nastupaju kao zastupnici interesa najugroženijih i
koje predstavljaju vezu
između njih i nacionalnih institucija;
Unaprijediti koordinaciju i razmjenu informacija
između nacionalnih institucija kako bi se otklonili
evidentni nedostaci u dosadašnjem funkcionisanju nacionalnih institucija i agencija;
Potrebno je unaprijediti kapacitete lokalnih institucija kako bi se one, zajedno sa zainteresovanim
stranama i CSO na nivou zajednica, na adekvatan način uključile u rješavanje pitanja klimatskih
promjena na lokalnom nivou;
Potrebno je unaprijediti edukativni sistem u Crnoj
Gori, kroz uključivanje problematike klimatskih
promjena na sistemski način u postojeće školsko
gradivo. Na taj bi se način stvorila široka baza za
diseminaciju informacija o klimatskim promjenama i omogućilo stvaranje nedostajućih stručnih
kapaciteta;
Treba omogućiti efektivno uključivanje CSO u
Crna Gora
•
•
•
procese planiranja. Naime, zbog njihove uglavnom lokalne orjentisanosti u svojim aktivnostima
i značajne mobilizatorske uloge, mogućnosti
da motivišu građane da participiraju u procesu
odlučivanja, nacionalne i lokalne institucije bi
dobile značajnu povratnu informaciju o njihovim
potrebama i izazovima sa kojima se suočavaju;
Uspostavljanje Nacionalne platforme u cilju koordinacije napora za smanjenje rizika od nesreća,
uključujući bolju upotrebu GIS podataka;
Pospješiti implementaciju postojećih zakona o
prostornom planiranju;
Investirati u mjere prevencije od poplava;
•
•
•
•
Razviti mehanizme za monitoring i prevenciju
šumskih požara;
Izgraditi kapacitete za efikasnije i kvalitetnije
prikupljanje podataka i formiranje jedinstvene
baze podataka;
Ugraditi kompenentu smanjivanja rizika od nesreća u plamnska dokumenta (urbano planiranje i
planiranje upotrebe zemljišta);
Obrazovati konsultativna tijela po pitanju klimatskih promjena, u koja bi bila uključena i CSO
(kako je urađeno u projektima u oblasti klimatskih
promjena: INC, TNA...).
5.2 Podizanje nivoa svijesti: Nalazi za generalnu javnost
Klimatske promjene će pogoditi crnogorsko društvo
kroz različite sektore, negativno utičući na životne potrebe i komfort crnogorskih građana (voda, energija,
hrana, zdravlje itd.) Naročito će biti ugroženo usled
ekstremnih meteoroloških pojava: poplave, toplotni talasi, ekstremne sniježne padavine, suše koje će
bivati učestaliji sa promjenama klime. Ovi negativni
uticaji klimatskih promjena neće jednako pogađati sve
segmente crnogorskog društva i sve društvene grupe,
već će varirati zavisno u kojoj mjeri je neki segment ili
grupa izložen i kakvi su njegovi adaptivni kapaciteti.
Uz postojeće migratorne trendove, koji teku od nerazvijeog sjevera Crne Gore ka razvijenijem jugu, za
očekivati je da će obrazci ovih migracija biti dodatno
determinisani i klimatskim uslovima koji će se mijenjati
u skladu sa projekcijama klimatskih modela. Ono što
je u ovom trenutku karakteristično jeste da se stanovništvo pomjera ka priobalnim oblastima koje su identifikovane kao rizične zone (zemljotresi, klizišta, požari,
suše itd.) i gdje bi multiplikatorski efekat kliamtskih
promjena bio najizraženiji. Naravno najugroženiji će
biti oni koji imaju najmanje resursa i ograničene izbore. To su prvenstveno društvene grupe koje uključuju
veoma mladu populaciju (djecu), starije osobe, osobe
koje boluju od hroničnih bolesti i veoma siromašne
. Ove grupe obično žive u uslovima koji povećavaju
njihovu ugroženost u odnosu na ostatak populacije i
time su u većoj mjeri ugroženi od ostalih. Otuda treba
da predstavljaju prioritetne kategorije na koje treba
obratiti pažnju u suočavanju sa izazovima klimatskih
promjena.
Još jedno od otvorenih pitanja je kako će se crnogorski gradovi suočiti sa izazovima klimatskih promjena.
Oni su u ovom trenutku suočeni sa problemima divlje
gradnje, saobraćajnim gužvama, kriminalom, nezaposlenošću, siromaštvom, naglim rastom gradske
populacije naročito na jugu, kao i drugim problemima.
Ovi problemi će biti pogoršani očekivanim klimatskim
promjenama: toplotnim talasima, nestašicama vode,
ekstreminim meteorološkim pojavama itd. Postojeća
gradska infrastruktura je dizajnirana za određene klimatske uslove i pitanje je kako će ona moći da odgovori na izazove klimatskih promjena.
Naravno, da bi uopšte bilo riječi o konkretnim aktivnostima koje bi imale za cilj prilagođavanje klimatskim
promjenama, rješavanje pomenutih problema i smanjivanje ugroženosti društva u cjelini i društvenih grupa
pojedinačno, neophodno je prethodno podići nivo svijesti crnogorskih građana. Na tom polju u Crnoj Gori
do sada je urađeno malo. Sa izuzetkom aktivnosti koje
su imale za cilj promociju energetske efikasnosti i promocije obnovljivih izvora energije, kao i očuvanja životne sredine, izostalo je kontinuiran rad na informisanju
i edukaciji građana i drugih zainteresovanih strana u
Crnoj Gori. Napori za informisanje javnosti moraju poteći iz dva izvora: vladinih institucija i agencija sa jedne
strane i CSO sa druge. Ovi napori bi trebali da budu
objedinjeni kako bi se građani sveobuhvatno upoznali
sa ovom problematikom. U tom pravcu bi trebalo preduzeti sledeće korake:
45
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
•
•
•
•
•
•
•
Informativne kampanje putem medija;
Treba raditi na senzitivizaciji ugroženih zajednica
i društvenih grupa, kako bi se skrenula pažnja na
pitanja klimatskih promjena;
Organizovati fokus grupe sa predstavnicima
zajednica pogođenih prirodnim nesrećama;
Neophodno je raditi na podizanju nivoa svijesti
političkih odlučioca, građana, institucija i agencija
na svim nivoima;
Treba realizovati edukativne radionice za predstavnike medija kako bi mediji mogli dati svoj
doprinos u rješavanju problema izazvanih klimatskim promjenama;
Omogućiti dostupnost informacija o klimatskim
promjenama na svim nivoima;
Uvrstiti klimatske promjene u školsko gradivo,
kako bi se buduće generacije pripremile za
projektovane promjene.
Sat za planetu, Ekološki pokret
,,OZON“
Crna Gora je zemlja prema kojoj je priroda bila blagonaklona, što se ogleda u raznovrsnosti prirodnog
bogatstva sa kojim raspolaže. Ova mediteranska
zemlja raspolaže sa svim prirodnim pretpostavkama
za kvalitetan život njenih stanovnika. Međutim, nedostaje joj jedna ključna pretpostavka, koja dolazi iz
svijesti njenih građana. To je pretpostavka savjesnog
i odgovornog raspolaganja prirodnim resursima i
njihovom racionalnom korištenju. Ta svijest treba da
bude motor pokretač održivog razvoja Crne Gore i
njenog blagostanja i tu svijest treba podsticati i razvijati.
Primjer kako treba pristupiti tom poslu je akcija ,, Sat
za planetu“, koja je 31. marta 2012. realizovana na
Krupačkom jezeru u Nikšiću. Tom prilikom je ugašena rasvjeta na šetalištu na brani, u periodu od 20 h
30 min do 21 h 30 min a upriličen je i performans,
a ovom prilikom je upućen i apel svjetskim liderima,
učesnicima ovogodišnjeg Samita RIO+ 20, u Brazilu.
Na plaži krupačkoj jezera Ozonovi aktivisti su, koristeći svijeće napisali + beskonačno, a razvijen je i
transparent na kojem je, u prevodu sa engleskog jezika, pisalo ,,Sačuvajte našu planetu živom“. Poruka
je namijenjena svjetskim liderima koji će na predstojećem samitu RIO +20 2012, razgovarati o važnim
stvarima koje će svako imati direktne posledice na
budući život na Zemlji.
U akciji su učestvovali učenici JU Srednje Ekonomsko-ugostiteljske škole i Gimnazije ,,Stojan Cerović“
iz Nikšića, koji su u velikom broju i sa svojim profesorima, došli da podrže ovo dešavanje. Na ovaj način
,,OZON“ nastavlja sa kontinuiranom saradnjom sa
obrazovnim ustanovama i animiranjem i ohrabrivanjem mladih da budu aktivni učesnici u društvenom
životu, sa akcentom na životnu sredinu.
Ekološki pokret ,,OZON“ je uključivanjem u globalnu
akciju ,,Sat za planetu“ 2012 otpočeo dvomjesečni
projekat, koji je finansijski podržala Elektroprivreda
Crne Gore AD Nikšić, namijenjen podizanju svijesti
javnosti o važnosti racionalnog korišćenja energije,
pravilnom korišćenju obnovljivih izvora energije i važnosti učešća javnosti u donošenju odluka iz oblasti
životne sredine.
Nadamo se da će suštinu i prednosti održivog razvoja prepoznati i pojedinci i institucije sistema, te da će
lideri na Samitu RIO + 20 donijeti najbolje odluke za
budućnost planete i svih njenih stanovnika, a da će
naša zvanična delegacija prenijeti poruku poslatu iz
Nikšića i drugih opština Crne Gore.
46
Crna Gora
5.3. Razvoj civilnog društva: Nalazi za CSO
U načelu pitanjem klimatskih promjena u Crnoj Gori
se bave pretežno CSO koje djeluju na polju zaštite i
unapređenja životne sredine. Iako nije razvijeno u mjeri
u kojoj su to civilna društva zapadne Evrope, mora
biti uključeno u usvajanje, monitoring i implementaciju
Acquis Communitaire relevantnog za oblast klimatskih
promjena. Ono takođe mora dati svoj doprinos podizanju nivoa svijesti šire javnosti i donosioca odluka
o socio-ekonomskim, zdravstvenim i implikacijama
klimatskih promjena na životnu sredinu. Kako bi odgovorilo ovim zadacima ono se mora razvijati. U tom
smislu razvoju CSO doprinosi:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
transfer znanja i iskustava u smislu jačanja
kapaciteta,
jačanje regionalne i šire međunarodne saradnje,
stvaranje širokih prekograničnih inicijativa koje
jačaju poziciju civilnog društva u smislu mogućnosti uticaja na donosioce odluka.
CKCG i druge CSO kroz obrazovne aktivnosti
treba da jača kulturu bezbjednosti i otpornosti
zajednica;
jačati komunikaciju o pitanjima klimatskih promjena između svih zainteresovanih strana;
podsticati donatore da više sredstava izdvajaju za
adaptaciju na klimatske promjene, jer su u ovom
trenutku previše fokusirani na mitigaciju;
raditi na mobilizaciji zajednica u pravcu održivog i
klimatski pametnog razvoja;
lobiranje političkih odlučioca i donosioca zakona
kako shvatili važnost pitanja klimatskih promjena;
uzeti aktivnog učešća u procesu usvajanja
adaptacionih strategija i akcionih planova na svim
institucionalnim nivoima.
Takođe je neophodno:
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
mobilisati sve ljudske, tehničke i finansijske
resurse za uspostavljanje kvalitetnog sistema monitoringa, koji je od ključnog značaja za formiranje
strategija adaptacije (UNEP RAC-SPA);
uspostavljanje funkcionalnog EWS čiji bi dio bio
CKCG i ostale CSO;
jačanje ljudskih i materijalno-tehničkih kapaciteta
kako bi se adekvatno odgovorilo na sve učestalije
prirodne katastrofe;
jačanje partnerstva i saradnje sa zainteresovanim
stranama i organizacijama civilnog društva na
lokalnom nivou;
identifikovanje rizika od nesreća na lokalnom
nivou;
sprovesti CVA istraživanja na lokalnom nivou;
implementirati znanja o klimatskim promjenama u
pripremu i odgovor na nesreće na svim nivoima;
integracija smanjenja rizika od nesreća (klimatskog znanja kao njegovog dijela) u politike,
planiranje i aktivnosti CKCG;
ciljano zastupanje ideje o potrebi preventivnog
djelovanja i aktivnosti kako bi se umanjili rizici;
posebnu pažnju treba posvetiti podizanju nivoa
svijesti donosioca odluka o ranjivim društvenim
grupama;
47
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
Lista slika
Slika 1.
Slika2.
Slika 3.
Slika 4.
Slika 5.
Slika 6.
Ključni subjekti u klimatskim promjenama na globalnom nivou
Migracioni saldo po crnogorskim opštinama u 2010. godini
Karta klimatskih zona Crne Gore (Izvor. Vodoprivredna osnova Crna Gore)
Godišnja raspodjela temperature vazduha (0C) za period osrednjavanja 1961-1990
Godišnja raspodjela padavina (mm) za period osrednjavanja 1961-1990
Projekcije promjena temperatura (oC) po klimatskom scenariju A1B 2001-2030 u Crnoj Gori po sezonama (DJF-decembar, januar, februar; MAM-mart, april, maj; JJA-jun, jul, avgust; SON-septembar,
oktobar, novembar)
Slika 7. Projekcije promjena temperatura (oC) po klimatskim scenarijima A1B i A2 u Crnoj Gori po sezonama
Slika 8. Promjene temperature (oC) i akumuliranih padavina (%) u sezoni JJA na teritoriji Crne Gore za A2 scenario tokom perioda 2071-2100 (Preuzeto iz INC)
Slika 9. Geološki hazardi
Slika 10. Hidrometeorološki hazardi
Slika 11. Distribucija različitih hazarda u Srbiji i Crnoj Gori (1989-2006)
Slika 12. Mapa epicentara zemljotresa koji su imali razorni karakter i izazvali velike štete u Crnoj Gori i okruženju
u poslednjih pet vjekova
Slika 13. MRI za Crnu Goru od zemljotresa sa klasama rizika (Izvor: Preventionweb)
Slika 14. Trend prirodnih hazarda u svijetu (1900-2010)
Slika 15. Trendovi u prirodnim i tehnološkim hazardima u Srbiji i Crnoj Gori (1989-2006)
Slika 16. Broj osoba u Crnoj Gori koji su bili direktno pogođeni poplavama u periodu 2000-2010
Slika 17. Glavne suše u Evropi
Slika 18. Mapa seizmičkog hazarda sa elementima očekivanog maksimuma intenziteta zemljotresa prema MCS
skali za period od 200 godina, sa vjerovatnoćom od 70%
Slika 19. Mapa očekivane maksimalne magnitude u Rihterovim jedinicama kao komponente numeričkih seizmoloških modela za teritoriju Crne Gore
Slika 20. Zastupljenost pojedinih vrsta prirodnih hazarda u svijetu u periodu 1991-2001 prema podacima WMO
Slika 21. Ukupan broj ljudi koji su umrli ili bili pogođeni prirodnim hazardima u periodu 1974-2003 u svijetu (Izvor:
EM-DAT)
Slika 22. Najava poplava (Izvor:HMZ)
Slika 23. Ekstremno velika količina padavina krajem novembra 2010. godine
Slika 24. Karta plavnih zona u Crnoj Gori (Izvor. Vodoprivredna osnova Republike Crne Gore)
Slika 25. Karta erozije ( Izvor. Vodoprivredna osnova Republike Crne Gore)
Slika 26. Analiza suše u okviru projekta DMCSEE
Slika 27: Pregled broja šumskih požara po regijama u periodu 2004-2008 na osnovu podataka HMZ i MONSTAT
Slika 28. Najveći dio šuma (izraženo u hektarima) u Crnoj Gori pripada III stepenu ugroženosti
Slika 29. Šume (izraženo u hektarima) u južnoj regiji prema stepenima ugroženosti; dominira II stepen ugroženosti
Slika 30. Šume (izraženo u hektarima) u srednjoj (centralnoj) regiji prema stepenima ugroženosti; dominira I stepen
ugroženosti
Slika 31. Šume (izraženo u hektarima) u sjevernoj regiji prema stepenima ugroženosti; dominira III stepen ugroženosti
Slika 32. Štete u šumskom fondu u periodu 2001-2009 na osnovu dostupnih podataka HMZ
Slika 33. Analiza požara u periodu 2001-2009 prema procentu opožarene površine
Slika 34. Karta seizmičke rejonizacije Crne Gore sa položajem postojećih i planiranih energetskih objekata (Izvor.
Seizmološki zavod Crne Gore)
Slika 35. Promjena karaktera seizmičnosti (donji dijagram) u poređenju sa ukupnom zapreminom akumulacija
(gornji dijagram), u zoni južnih Dinarida tokom posljednjih 70 godina
Slika 35. Promjena karaktera seizmičnosti (donji dijagram) u poređenju sa ukupnom zapreminom akumulacija
(gornji dijagram), u zoni južnih Dinarida tokom posljednjih 70 godina (Izvor. Seizmološki zavod Crne Gore)
Slika 36. RIO Konvencije
Slika 37. CVA je nastavak “Climate Change” projekata u Crnoj Gori, posle INC i ECC
Slika 38. Trend vodosnabdijevanja sela (izraženo u hiljadama m3)
48
Crna Gora
Slika 39. Navodnjavanje u Crnoj Gori od 2001-2009. godine
Slika 40. Pregled proizvedene električne energije u HE Piva u zavisnosti od količine padavina
Slika 41. Bilans proizvedene elektične energije i prihodi od električne energije (u milionima eura) u HE Piva
Slika 42. Projekcije ukupnih GHG emisija u svim sektorima u Crnoj Gori do 2025. godine (Preuzeto iz INC)
Slika 43. Pregled mjera za smanjenje emisija prema INC
Slika 44. Analiza prinosa (u tonama) u periodu 2005-2009 u Crnoj Gori (na desnoj ordinati prikazan prinos vinove
loze)
Slika 45. Analiza prinosa (u tonama) žitarica u Crnoj Gori u periodu 2005-2009 (na desnoj ordinati prikazan prinos
kukuruza)
Slika 46. Analiza prinosa (u tonama) paprike, paradajza, luka i krompira u Crnoj Gori u periodu 2005-2009 (na
desnoj ordinati prikazan prinos krompira)
Slika 47. Karta poljoprivrednih površina prema kategorijama korišćenja (Izvor: Vodoprivredna osnova Republike
Crne Gore)
Slika 48. Trend infektivnih bolesti (Salmonelloses i Toxiinectio alim.) u Crnoj Gori 2000-2010
Slika 49. Trend vektorskih bolesti u Crnoj Gori 2000-2010
Slika 50. Trend bolesti respiratornog sistema u Crnoj Gori 2006-2010
Slika 51. Trend kardiovaskularnih i respiratornih bolesti u Crnoj Gori 2006-2010 (%)
Slika 52. Organizaciona šema djelovanja – ekstremne meteorološke pojave (Izvor. Sektor za vanredne situacije i
civilnu bezbjednost, MUP Crne Gore)
Slika 53. Sektor za vanredne situacije vrši funkciju HFA Focal Point (nije donesena Nacionalna platforma)
Slika 54. Preventionweb objavljuje da je Crna Gora predala izvještaj o napretku u implementaciji HFA 2007-2009
Slika 55. Solarna stanica u Podgorici (Izvor. Vlada Crne Gore)
Lista tabela
Tabela 1. GHG po Kjoto protokolu i njihov GWP
Tabela 2. Važni datumi u politici klimatskih promjena
Tabela 3. Pregled emisija (u tonama) tri osnovna GHG za 2006. godinu (preuzeto iz INC) i 2009. godinu (preuzeto
iz Informacije o stanju životne sredine u Crnoj Gori za 2010. godinu, koju priprema Agencija za zaštitu
životne sredine Crne Gore)
Tabela 4. Ključne demografske informacije o Crnoj Gori
Tabela 5. Siromaštvo u Crnoj Gori u periodu 2008-2010
Tabela 6: Lista elementarnih nepogoda u Crnoj Gori u periodu 1992-2010 (do 2006. godine u EM-DAT bazi
podataka informacije objavljene pod Srbija i Crna Gora; ovdje izdvojeni lokaliteti u Crnoj Gori)
Tabela 7. Komparacija troškova za uvoz električne energije u sušnoj 2007. godini u odnosu na 2008. godinu
Tabela 8. Analiza međuzavisnosti količine padavina i proizvedene električne energije u HE Piva
Tabela 9. Niskokarbonski razvoj kao prioritet za regionalni razvoj i životnu sredinu
49
Studija o ugroženosti
od klimatskih
promjena u
Crnoj Gori
Reference
Hidrometeorološki zavod Crne Gore, www.meteo.co.me
Institut za javno zdravlje Crne Gore
Seizmološki zavod Crne Gore
Sektor za vanredne situacije, Ministarstvo unutrašnjih poslova Crne Gore
Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja
Sektor za energetsku efikasnost, Ministarstvo ekonomije
Izvještaj o stanju životne sredine 2010, Agencija za životnu sredinu Crne Gore, www. epa.org.me
Uprava za vode
Crnogorska akademija nauka i umjetnosti CANU, „Crna Gora u XXI vijeku - u eri kompetitivnosti, 2010“
MONTSTAT, http://monstat.org
NVO Green Home
Initial National Communication on Climate Change of Montenegro to the United Nations Framework Convention
on Climate Change (UNFCCC), Ministry for Spatial Planning and Environment, Montenegro 2010, www.unfccc.
int
Ekonomski uticaji klimatskih promjena u Crnoj Gori 2010, www.unfccc.me
Okvirna strategija i akcioni plan reagovanja na problem emisija GHG u Srbiji i Crnoj Gori, 2005
Strategija regionalnog razvoja Crne Gore 2010-2014
Procjena ugroženosti od ekstremnih meteoroloških pojava u Crnoj Gori, Ministarstvo unutrašnjih poslova, Sektor
za vanredne situacije i civilnu bezbjednost
Climate Change adaptation in the Canadian Energy sector, PRI Project Sustainable Development, 2009
Red Cross/Red Crescent Climate Guide, Red Cross/Red Crescent Climate Centre, 2007
Global_Warming_Adaptation_Guidebook
Conduct a Climate Change Vulnerability Assessment.doc
World Meteorological Organization, Regional Programme on Disaster Risk Reduction in the South East Europe,
Component 2 “Regional Cooperation in South Eastern Europe for meteorological, hydrological and climate data
management and exchange to support Disaster Risk Reduction” project”, National Assessment Report of the
national capacities, gaps and needs in flood and drought risk assessments, Montenegro, 23/02/2011, Vieri
Tarchiani
Coping with Impacts of Climate Variability and Climate Change in Water Management: A Scoping Paper, P.Kabat,
R.E.Schulze, M.E.Hellmuth and J.A. Veraart (Editors), Wageningen, November 2002
National Workshop on Disaster Risk Assessments (DRA) in Montenegro, 2011
Disaster Risk Reduction Capacity Assessment Report For Montenegro, April 2011, United Nations Development
Programme Bureau for crisis prevention and recovery Disaster Risk Reduction and Recovery Team Capacity for
DRR Initiative
50
Crna Gora
UNISDR, 2008, South Eastern Europe Disaster Risk Mitigation and Adaptation Initiative: Risk Assessment for
South Eastern Europe, Desk Study Review;
UN ISDR, 2009, The Structure, Role and Mandate of Civil Protection in Disaster Risk Reduction for South Eastern
Europe
Climate Change Adaptation: Options and Good Pratices for the Arab region, by Balgis Osman-Elasha (PhD)
Progress in Heat Watch Warning system technology, by Scot C. Sheridan and Laurence S. Kalkstein, 2004
Impacts of Climate Change and Vulnerabilities in Ionian and Adriatic Coastal Zones, REC, 2010
National Capacity Self-Assessment, Montenegro 2007
Climate change and adaptation strategies for human health, Bettina Menne, Kristie L. Ebi, editors, Springer, 2006
Climate Change Framework Action Plan for Adaptation in SEE, 2008
IPA Beneficiary Country Needs Assessment Montenegro Recommendations 2010
Regional Environmental Center REC, EnvSEC Country study 2011
Dokument “Klimatske promjene i međunarodna bezbjednost”, 2008
Dokument: Brane i zemljotresi, Prof. Dr. Branislav Glavatović, Seizmološki zavod Crne Gore
http://sustainableenergyforall.org
www.oecd.org
www.unfccc.int
www.wmo.int
www.dmcsee.org
www.dmcsee.eu
wwf.panda.org
www.e-balkan.net
www.ramsar.org
http://floods.jrc.ec.europa.eu/eu-floods-directive
www.kvantas.rs/agrolink
www.fao.org
www.gov.me/files/117498935.pdf
www.ifrc.org/Global/Governance/Statutory/Constitution_revised-en.pdf
www.ckcg.co.me/images/stories/dokumenti/Strategija_2010_2014_crn.pdf
http://195.66.163.23/misc.php?text=27&sektor=1
51
www.seeclimateforum.org
Download

Studija o ugroženoSti od klimatSkih promjena u Crnoj gori