Za Program: „Fond za promociju izvoza
poljoprivrednih proizvoda“ – APF
red. broj JNMV 19/2012
Finansirano
od strane
Republike Austrije
Analiza trendova
u proizvodnji i trgovini
poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine
u odnosu na proizvodnju i trgovinu
u Srbiji, regionu, EU i svetu
Srbija
AP Vojvodina
Decembar 2012.
Studija: „Analiza trendova u proizvodnji i trgovini
poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na
proizvodnju i trgovinu u Srbiji, regionu, EU i svetu“, za
Program: „Fond za promociju izvoza poljoprivrednih
proizvoda – APF“, u okviru Programa privrednog razvoja
Autonomne Pokrajine Vojvodine, shodno Sporazumu o
predaji neutrošenih sredstava finansijske podrške u okviru
programa privrednog razvoja (IRDP) Vojvodine, Poziv na
broj: 8106-00/2007/12-LR/2011, Pokrajinskoj skupštinskoj
odluci o budžetu Autonomne Pokrajine Vojvodine za 2012.
godinu, razdeo 18. Stručna služba za realizaciju programa
privrednog razvoja Autonomne Pokrajine Vojvodine,
aktivnost 04 „Fond za promociju izvoza poljoprivrednih
proizvoda“ – APF
Autori: SEEDEV tim - Goran Živkov, Brankica Obućina,
Nemanja Teofilović, Pascal Bernardoni, Ivana Dulić
Marković, Danijela Bardić i Miroslav Božić
Lektura i korektura: Aleksandra Marković
Izrada studije finansirana od strane
Republike Austrije
Sadržaj
Uvod ......................................................................................................................................................................................................... 7
Rezime ...................................................................................................................................................................................................... 8
Metodologija analize .............................................................................................................................................................................. 10
I.
Glavni trendovi u poljoprivredi i ruralnom razvoju .................................................................................................................... 12
I.1. Trendovi u svetu i EU .................................................................................................................................................................... 12
Raspodela globalne konkurentnosti ............................................................................................................................................ 12
Konstantno smanjenje poljoprivrednog i ruralnog stanovništa praćeno povećanjem produktivnosti..................................... 13
Promena klime .............................................................................................................................................................................. 14
Svetska ekonomska kriza.............................................................................................................................................................. 16
Varijacije i porast cene hrane ........................................................................................................................................................ 17
Promene navika potrošača ........................................................................................................................................................... 19
I.2. Trendovi u regionu .......................................................................................................................................................................20
Povećanje prinosa i prilagođavanje proizvodnje .........................................................................................................................20
Unapređenje trgovine u regionu .................................................................................................................................................. 23
Depopulacija ruralnih područja..................................................................................................................................................... 24
Ulazak Hrvatske u EU .................................................................................................................................................................... 25
Ispunjenje uslova za dobijanje EU fondova namenjenih poljoprivredi .......................................................................................26
I.3. Trendovi u Vojvodini.....................................................................................................................................................................30
Trendovi u proizvodnji i trgovini ...........................................................................................................................................................30
Žitarice .......................................................................................................................................................................................... 30
Voće ...............................................................................................................................................................................................34
Povrće ........................................................................................................................................................................................... 38
Meso i mleko ................................................................................................................................................................................. 41
Industrijsko bilje ........................................................................................................................................................................... 44
Ocena značaja i konkurentnosti proizvoda ................................................................................................................................. 48
Prilozi ......................................................................................................................................................................................................50
Prilog 1. Analiza pojedinačnih proizvoda ..............................................................................................................................................50
Pšenica .......................................................................................................................................................................................... 50
Ječam .............................................................................................................................................................................................54
Kukuruz......................................................................................................................................................................................... 58
Jabuke............................................................................................................................................................................................62
Šljive .............................................................................................................................................................................................. 66
Kruške ............................................................................................................................................................................................70
Višnje ..............................................................................................................................................................................................74
Breskve ..........................................................................................................................................................................................78
Krompir ..........................................................................................................................................................................................82
Crni luk .......................................................................................................................................................................................... 86
Paradajz ........................................................................................................................................................................................ 90
Krastavac ...................................................................................................................................................................................... 94
Paprika .......................................................................................................................................................................................... 98
Šargarepa .................................................................................................................................................................................... 102
Mleko ........................................................................................................................................................................................... 106
Goveđe meso................................................................................................................................................................................ 110
Svinjsko meso ............................................................................................................................................................................... 114
Ovčije meso .................................................................................................................................................................................. 118
Soja ...............................................................................................................................................................................................122
Šećerna repa ................................................................................................................................................................................ 126
Suncokret .................................................................................................................................................................................... 130
Prilog 2. Tabela sa izračunavanjem i rangiranjem konkurentnosti pojedinačnih proizvoda prema ocenama značaja
proizvodnje i izvoza .............................................................................................................................................................................. 134
Grafikon 1: Udeo poljoprivredne zaposlenosti u ukupnom zaposlenju (desno, procenti) i ukupna vrednost
proizvodnje odab anih proizvoda u USA (levo, u milionima USD)................................................................................ 14
Grafikon 2: Udeo poljoprivredne zaposlenosti u ukupnom zaposlenju (desno, procenti) i ukupna vrednost
proizvodnje odabranih proizvoda u EU (levo, u milionima eura) ................................................................................. 14
Grafikon 3: Ukupna trgovina poljoprivrednim proizvodima u svetu u periodu od 2005. – 2011. godine ......................... 16
Grafikon 4: FAO index cena žitarica ................................................................................................................................. 18
Grafikon 5: FAO index po grupama proizvoda ................................................................................................................. 18
Grafikon 6: Prosečna poljoprivredna proizvodnja u odabranim zemljama ....................................................................... 21
Grafikon 7: Struktura poljoprivredne proizvodnje u odabranim zemljama (prosek za period 2006. - 2010.) ................... 21
Grafikon 8: Uporedba prosečnih proizvodnji po sektorima u 2003-2007 i 2007-2010 u Hrvatskoj, BiH, Srbiji i NMS u
milionima tona ................................................................................................................................................................. 22
Grafikon 9: Uporedba ukupnih prosečnih proizvodnji u 2003-2007 i 2007-2010 u Hrvatskoj, BiH, Srbiji i NMS u milionima
tona ................................................................................................................................................................................. 22
Grafikon 10: Prosečan izvoz poljoprivrednih proizvoda u odabranim zemljama ............................................................. 23
Grafikon 11: Struktura izvoza poljoprivrednih proizvoda u odabranim zemljama (prosek za period 2006. - 2010.) ........ 24
Grafikon 12: Broj proizvođača koji isporučuju mleko u Hrvatskoj .................................................................................... 25
Grafikon 13: Procenat povećanja proizvodnje u periodu 1998-2002 i 2006-2010 u BiH, NMS, Hrvatskoj i Srbiji. .............. 30
Grafikon 14: Prosečna proizvodnja žitarica u odabranim zemljama ................................................................................. 31
Grafikon 15: Struktura proizvodnje žitarica (2006. – 2010.) .............................................................................................. 31
Grafikon 16 : Trend proizvodnje žitarica u Vojvodini ....................................................................................................... 32
Grafikon 17: Prosečni izvoz žitarica u odabranim zemljama ............................................................................................ 33
Grafikon 18: Struktura izvoza žitarica (2006. – 2011.) ...................................................................................................... 33
Grafikon 19: Izvoz žitarica u Srbiji .................................................................................................................................... 33
Grafikon 20: Prosečna proizvodnja voća u odabranim zemljama .................................................................................... 35
Grafikon 21: Struktura proizvodnje voća (2006. – 2010.) ................................................................................................. 35
Grafikon 22: Trend proizvodnje voća u Vojvodini............................................................................................................. 35
Grafikon 23: Prosečni izvoz voća u odabranim zemljama ................................................................................................ 37
Grafikon 24: Struktura izvoza voća (2006. – 2011.) .......................................................................................................... 37
Grafikon 25: Izvoz voća u Srbiji......................................................................................................................................... 37
Grafikon 26: Prosečna proizvodnja povrća u odabranim zemljama ................................................................................. 38
Grafikon 27: Struktura proizvodnje povrća (2006. – 2010.) ............................................................................................. 38
Grafikon 28: Trend proizvodnje povrća u Vojvodini......................................................................................................... 39
Grafikon 29: Prosečni izvoz povrća u odabranim zemljama ............................................................................................. 40
Grafikon 30: Struktura izvoza povrća (2006. – 2011.) ...................................................................................................... 40
Grafikon 31: Izvoz povrća u Srbiji ..................................................................................................................................... 40
Grafikon 32: Prosečna proizvodnja mesa u odabranim zemljama ................................................................................... 42
Grafikon 33: Struktura proizvodnje mesa (2006. – 2010.) ............................................................................................... 42
Grafikon 34: Trend proizvodnje mesa u Vojvodini ........................................................................................................... 42
Grafikon 35: Prosečni izvoz mesa u odabranim zemljama ............................................................................................... 43
Grafikon 36: Struktura mesa (2006. – 2011.) .................................................................................................................... 43
Grafikon 37: Izvoz mesa u Srbiji ....................................................................................................................................... 43
Grafikon 38: Prosečna proizvodnja industrijskog bilja u odabranim zemljama ............................................................... 45
Grafikon 39: Struktura proizvodnje industrijskog bilja (2006. – 2010.) ........................................................................... 45
Grafikon 40: Trend proizvodnje industrijskog bilja u Vojvodini ....................................................................................... 45
Grafikon 41: Prosečni izvoz industrijskog bilja u odabranim zemljama............................................................................ 46
Grafikon 42: Struktura izvoza industrijskog bilja (2006. – 2011.) ..................................................................................... 46
Grafikon 43: Izvoz industrijskog bilja u Srbiji ................................................................................................................... 46
Grafikon 44: Rangiranje proizvoda prema ocenama značaja proizvodnje i izvoza .......................................................... 48
Grafikon 45: Rangiranje proizvoda prema prosečnoj oceni značaja proizvodnje i izvoza, i oceni značaja za ruralni razvoj
......................................................................................................................................................................................... 49
Tabela 1: Alokacija i korišćenje SAPARD i IPARD sredstava u NZČ .................................................................................... 29
Tabela 2: Izračunavanje i rangiranje konkurentnosti pojedinačnih proizvoda prema ocenama značaja proizvodnje i
izvoza ..............................................................................................................................................................................134
Uvod
U vremenu sveprisutne globalizacije, ekonomija ili segmenti ekonomije jedne zemlje ne mogu
se posmatrati izolovano od dešavanja i kretanja na međunarodnom tržištu. Poljoprivreda u
Vojvodini, kao i poljoprivreda u celom svetu, pod stalnim je uticajem promena i izazova
uslovljenih primarno ekonomskim faktorima, ali i promenama u navikama potrošača,
klimatskim promenama, porastom cena, liberalizacijom tržišta i drugim faktorima. Sve ove
promene utiču na poljoprivredne proizvođače, a njihovi efekti ogledaju se u promenama u
pogledu prihoda, profita, investicija i, najčešće, promenama u strukturi proizvodnje. Struktura
proizvodnje je promenljiva kategorija, ali je često prisutno mišljenje da su potrebne godine
(pa i decenije) da se dese značajnija pomeranja. Ova pomeranja se ubrzavaju pre svega usled
otvaranja tržišta, ali i merama agrarne politike. Zbog toga je veoma važno pratiti sve trendove
i promene koje se dešavaju i na vreme slati poruke, kako kreatorima politike, tako i
proizvođačima, o tome gde su oni u odnosu na konkurenciju, šta ih čega u budućnosti i koje
promene ih očekuju.
Cilj Studije "Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u
odnosu na proizvodnju i trgovinu u Srbiji, regionu, EU i svetu” je sagledavanje pozicije
najznačajnijih poljoprivrednih proizvoda u Vojvodini u odnosu na konkurenciju u Srbiji,
regionu, EU, i u svetu. Zastupljenost proizvodnje i trgovine i praćenje trendova proizvoda iz
Vojvodine, kako na domaćem, tako i na međunarodnom tržištu, daje jasnu sliku trenutne
situacije, kao i smernice za strateško planiranje i budući razvoj. Dodatno, na osnovu rezultata
prikazanih u Studiji, može se oceniti tekuća i buduća konkurentnost pojedinih proizvodnji.
Ovakva analiza predstavlja osnovu za definisanje strategije razvoja poljoprivrede, kao i pomoć
Pokrajinskom sekretarijatu za poljoprivredu, šumarstvo i vodoprivredu da definiše adekvatne
mere podrške za naredni period, a naročito da se pravilno definiše i targetira investiciona
podrška. Studija, isto tako, može da ima i praktičan značaj za proizvođače u Vojvodini, jer daje
signal za preusmeravanje proizvodnje na one proizvode za kojima postoji pojačana tražnja na
tržištu. Zahvaljujući ovoj analizi, ovo preusmeravanje proizvodnje može se izvesti uz
minimalne troškove.
U Studiji je, između ostalog, prikazano i sledeće: dinamika i udeli proizvodnji 21
poljoprivrednog proizvoda u proteklih pet godina u ukupnoj proizvodnji u svetu, EU, novim
zemljama članicama EU (NZČ) , CEFTA zemljama i Srbiji; trendovi u proizvodnji i trgovini ovim
poljoprivrednim proizvodima; iskustva novih zemalja članica EU sa proizvodnjama u
predpristupnom i periodu posle pristupa EU; dinamika trgovine osnovnim poljoprivrednim
proizvodima Vojvodine i Srbije u odnosu na svet, EU, NZČ, i CEFTA zemlje. Dodela
pojedinačnih ocena značajnosti za svaki od ovih podataka i stavljanje svih njih u korelaciju,
omogućila je da se odredi pozicija pojedinih proizvodnji u svetskoj, ali prvenstveno u
evropskoj i regionalnoj raspodeli konkurentnosti.
7
Rezime
Dalji razvoj poljoprivrede u Vojvodini zavisi od inventivnosti, iskustva i produktivnosti
poljoprivrednika, agrarne politike (pravila igre), obima i kvaliteta ulaganja u samom sektoru…
Ali, zavisi i od trendova koji se dešavaju u regionu, u EU i u celom svetu. Trendovi i nivoi
konkurentnosti se menjaju, a na njih utiče veliki broj faktora. Neki od tih faktora su stalni (EU
će uvek imati svoju agrarnu politiku, potrošači će uvek tražiti kvalitetnu hranu...), ali neki su
privremeni (neće uvek biti svetska krize, niti je svaka godina sušna...). Zakonitosti koji
formiraju trendove potrebno je kontinuirano proučavati s ciljem sagledavanja mogućnosti da
se oni predvide na vreme, da se pravovremeno odreaguje i tako stekne značajna
konkurentska prednost.
U uvodnom delu Studije obrađene su promene koje se dešavaju u svetu, a koje imaju ili mogu
imati uticaj na proizvodnju i trgovinu poljoprivrednim proizvodima u celom svetu, EU, ali i u
Srbiji i Vojvodini. Osnovni dugoročni trendovi koji karakterišu trenutni nivo razvoja
poljoprivrede su: globalna raspodela konkurentnosti, smanjenje ruralnog i poljoprivrednog
stanovništva, povećanje produktivnosti u poljoprivredi i promena klime. Pored njih, dva
događaja imaju i imaće veliki uticaj na poljoprivrednike u Vojvodini – Svetska ekonomska kriza,
uključujući i krizu u EU, i porast cena hrane u svetu. Dodatno, promene navika potrošača i
njihova zabrinutost za bezbednost hrane i potraga za kvalitetom, u velikoj meri usmerava
proizvođače da ispune njihove zahteve.
Pored globalnih trendova, poljoprivreda u Vojvodini je pod uticajem i promena u regionu.
Nesporno je da je došlo do značajnog unapređenja prinosa kod gotovo svih proizvodnji.
Slično kao što se to desilo u novim zemljama članicama EU, u zemljama Zapadnog Balkana,
poslednjih desetak godina dešava se tiha agrarna revolucija koja je učinila da za samo nešto
više od dvadesetak godina od ukidanja zemljišnog maksimuma od deset hektara, osnaže
hiljade poljoprivrednika (pretežno u Vojvodini, Slavoniji, Pomoravlju) koji obrađuju preko 200
hektara ili nekoliko stotina njih koji obrađuju preko 1.000 hektara. Oni su do zemlje došli kroz
privatizaciju kombinata, kupovinom ili rentiranjem zemljišta od svojih komšija. Ova tiha
revolucija izazvana je otvaranjem granica, olakšanim pristupom kvalitetnim inputima,
tehnologijama i mehanizaciji, zatim privatizacijom kombinata i stavljanjem na tržište državnog
zemljišta, kao i razvojem tržišta kredita.
Studija se bavi i analizom proizvodnje i trgovine 21 poljoprivrednog proizvoda (pšenica,
ječam, kukuruz, jabuke, šljive, kruške, višnje, breskve, krompir,crni luk, paradajz, krastavci,
paprika, šargarepa, mleko, goveđe, svinjsko i ovčije meso, soja, šećerna repa i suncokret).
Podaci o obimu proizvodnje, površinama, ili broju grla u Vojvodini prikazani su u odnosu na
podatke za celu Srbiju, dve izabrane zemlje CEFTA, prosek CEFTA, dve izabrane NZČ, prosek
NZČ, jednu izabranu zemlju iz EU15 i prosek EU. Svi podaci su takođe upoređeni sa podacima
na nivou sveta preko stope rasta na nivou sveta, kao osnovnog pokazatelja međunarodnih
kretanja, ali i nultom tačkom za upoređivanje. Podaci o izvozu prikazivani su na isti način kao i
za proizvodnju, ali je umesto Vojvodine, posmatran izvoz Srbije. Pojedinačne zemlje CEFTA,
NZČ i EU15 koje su posebno obrađene na grafikonima su zemlje koje imaju najveću
proizvodnju ili izvoz datog proizvoda, ili u posmatranom periodu beleže najveće stope rasta
proizvodnje ili izvoza. Ove zemlje su značajni konkurentni domaćim proizvodima u
međunarodnoj trgovini, a pokazatelji njihovih performansi često i orijentir za usmeravanje
domaće proizvodnje.
Rezultati analiza su pokazali da Vojvodina beleži najveći rast poljoprivredne proizvodnje
proizvoda obuhvaćenih analizom - od oko 0,5% godišnje. Najveći prosečan pad poljoprivredne
proizvodnje u odnosu na svet, u regionu je ostvarila Hrvatska - 4,1%. Iako period posle 2006.
godine karakterišu pozitivni trendovi u proizvodnji i trgovini voćem u svetu, Srbija, sa druge
strane, ima negativnu stopu rasta proizvodnje voća od (-4,2%) u odnosu na svet. Vojvodina je
8
u nešto boljoj poziciji u odnosu na prosek Srbije i beleži pad proizvodnje voća manji od 1% u
odnosu na svet. Mnogo značajnije zaostajanje za zemljama EU je u proizvodnji povrća,
naročito nekvarljivog i onog pripremljenog za prodaju u supermarketu (gde se podrazumeva
kontinuitet u isporuci, pakovanju i kvalitetu proizvoda). Pored proizvodnje svinjskog mesa,
povrće je sektor koji ima najviše problema da zadrži postojeću proizvodnju u periodu pred
pristupanje EU. Mlekarski sektor u regionu zadržao je proizvodnju, ali na račun smanjenja
broja mlečnih krava i smanjenja broja farmera. Povećane su površine i proizvodnja kukuruza
usled dobre cene i povećanja prinosa, a stagnira ili pada proizvodnja pšenice i ječma u
poređenju sa ostalim kulturama. Vojvodina i Srbija nastavljaju da dominiraju rastom
proizvodnje industrijskog bilja, sa prosečnom stopom rasta od 2% godišnje u odnosu na svet.
U Vojvodini u proseku najviše raste proizvodnja soje. U celosti, struktura poljoprivredne
proizvodnje u Vojvodini, znatno se razlikuje od strukture koja je trenutno prisutna u EU.
Poljoprivredom Vojvodine dominiraju žitarice i industrijsko bilje sa udelom u proizvodnji od
oko 88%. Učešće ovih kultura u poljoprivrednoj proizvodnji EU je oko 55%. Sektor mesa i mleka
u EU, sa učešćem od 28% u poljoprivrednoj proizvodnji EU, skoro 5 je puta zastupljeniji nego
što je to slučaj u Vojvodini. EU je, u odnosu na Vojvodinu, više prostora dala i proizvodnji
povrća, i to skoro 3 puta više.
Povećanja proizvodnje u regionu, u kombinaciji sa liberalizacijom kroz sporazum(e) o
slobodnoj trgovini dovelo je i do unapređenja trgovine poljoprivrednim proizvodima. Ipak,
poređenje sa konkurentima pokazuje da je rast trgovine poljoprivrednim proizvodima u
CEFTA zemljama sporiji nego rast koji su ostvarivale NZČ u periodu pred pristup EU, kao i da
ukupan izvoz svih poljoprivrednih proizvoda zemalja Zapadnog Balkana, kao i izvoz po jedinici
površine značajno zaostaje za zemljama EU. Tako stare zemlje članice prosečno po zemlji u
periodu od 2005.-2009. izvoze preko 25 milijardi dolara ili po hektaru preko 6 hiljada USD/ha,
NZČ prosečno izvoze preko 3 milijarde ukupno ili 2.600 USD po hektaru, dok zemlje Zapadog
Balkana izvoze značajno manje (BiH: ukupno 0,23 milijarde USD ili 107,9 USD/ha, Srbija 1,55
milijardi USD, odnosno 301,6 USD/ha, Hrvatska: 1,24 milijarde USD, 992,7 USD/ha).
Na proizvodnju i trgovinu poljoprivrednim proizvodima Vojvodine značajan uticaj će imati i
depopulacija u ruralnim područjima, koja se dešava ne samo u Vojvodini, nego i u celom
regionu; ulazak Hrvatske u EU; kao i dostupnost novih investicija u poljoprivredi koja
umnogome zavisi od brzine i kvaliteta rada administracije na ispunjenju uslova za dobijanje EU
fondova namenjenih poljoprivredi.
Nakon sistematizacije podataka o proizvodnji i izvozu poljoprivrednih proizvoda, sprovedeno
je ocenjivanje konkurentnosti pojedinačnih proizvoda iz Vojvodine i to preko ocena značaja
proizvodnje i izvoza datog proizvoda. Svaka od ovih ocena u sebi sadrži: 1) ocenu udela
proizvodnje/izvoza svakog od obrađenih 21 proizvoda Vojvodine u proizvodnji/izvozu Srbije,
CEFTA i EU; 2) ocenu trenda, kroz prosečne stope rasta proizvodnje/izvoza Vojvodine u
odnosu na svet, EU, NZČ, i Srbiju. Rezultati ove analize su pokazali da kukuruz i industrijsko
bilje imaju dobru konkurentsku poziciju, uz šargarepu, jer su udeli proizvodnje i vrednost
izvoza ovih proizvoda veoma značajni, odnosno - prosečne godišnje stope rasta proizvodnje i
izvoza znatno veće u odnosu na konkurente. Voće, u načelu, ima dobru poziciju u pogledu
proizvodnje i izvoza, dok je situacija kod povrća vrlo različita od proizvoda do proizvoda. Od
žitarica, najlošiju poziciju ima ječam, pre sve zbog vrednosti i stopa rasta izvoza ovog
proizvoda, dok od povrća najlošiju poziciju ima krompir.
Na osnovu ocene proizvodnje i ocene izvoza izračunata je prosečna ocena konkurentnosti
proizvoda, kao jedinstvena vrednost koja određuje poziciju i potencijal konkretnog proizvoda
u odnosu na ostale. Proizvodi su rangirani od 1 do 21, gde 1 označava proizvod sa najvišom
prosečnom ocenom konkurentnosti na osnovu proizvodnje i izvoza, a 21 sa najmanjom. Ovaj
podatak ukršten je sa ocenom značaja datog proizvoda za ruralni razvoj (ocene od 1 najmanje
9
značajan, do 5 veoma značajan). Ovim poređenjem, kukuruz se pozicionira kao
najkonkurentniji proizvod, a krompir kao najmanje konkurentan.
Metodologija analize
Konkurentnosti poljoprivrednih proizvoda obuhvaćenih studijom analizirana je na osnovu
statističkih podataka o parametrima vezanim za proizvodnju i trgovinu tih proizvoda. Podaci
za Vojvodinu, odnosno Srbiju, upoređivani su sa podacima izabranih konkurenata u regionu i
EU, ali i sa podacima na nivou CEFTA, NZČ, EU15, EU i sveta.
Analizom pojedinačnih proizvoda obuhvaćen je 21 proizvod: pšenica, ječam, kukuruz, jabuke,
šljive, kruške, višnje, breskve, krompir, crni luk, paradajz, krastavci, paprika, šargarepa, mleko,
goveđe, svinjsko i ovčije meso, soja, šećerna repa i suncokret.
Podaci o obimu proizvodnje, površinama i prinosima, otkupnim cenama i proizvođačkim
cenama po proizvodima preuzimani su sa Food and Agriculture Organization Statistics i
Republičkog zavoda za statistiku, i obuhvataju najmanje petogodišnje serije podataka, počev
od 2006. godine.
Kao izvori podataka o spoljnotrgovinskoj razmeni Srbije i trgovinskih partnera, korišćene su
baze podataka International Trade Center Trade Map i UN Comtrade. Vremenske serije
podataka o spoljnotrgovinskoj razmeni po proizvodima odnose se na period 2006. - 2011.
godina.
Prilikom odabira načina merenja i prikazivanja konkurentnosti pojedinačnih proizvoda, vodilo
se računa da se pored upoređivanja vrednosti određenih parametara na nivou proizvodnje ili
trgovine, takođe posmatra i dinamika tih parametara u odnosu na konkurente i svetska
kretanja. Dinamika je posmatrana kroz bazne i lančane indekse, godišnje stope rasta, kao i
kroz odstupanja stope rasta parametara proizvodnje ili trgovine u Vojvodini ili Srbiji u odnosu
na stopu rasta na nivou sveta, ili konkurenata.
Osnovne pretpostavke u merenju konkurentnosti proizvoda i donošenju zaključaka
obuhvataju sledeće:

Ukoliko su obim proizvodnje, površine ili prinosi, odnosno količine i vrednost izvoza
proizvoda značajni ili veći u odnosu na konkurente, postoji potencijal za
konkurentnost datog proizvoda;

Ukoliko je trend rasta proizvodnje, prinosa, ili izvoza brži u odnosu na konkurentne,
postoje značajna pozitivna kretanja u konkurentnosti domaćeg proizvoda u odnosu
na posmatrane konkurente/trgovinske partnere.
U grafičkom prikazivanju podataka, značajan fokus u analizi dat je na formu „bubbles“
grafikona. Podaci na grafikonima o obimu proizvodnje, površinama, ili broju grla u Vojvodini
prikazani su u odnosu na podatke za celu Srbiju, dve izabrane zemlje CEFTA, prosek CEFTA,
dve izabrane NZČ, prosek NZČ, jednu izabranu zemlju iz EU15 i prosek EU. Svi podaci su,
takođe, upoređeni sa podacima na nivou sveta preko stope rasta na nivou sveta, kao
osnovnog pokazatelja međunarodnih kretanja, ali i nultom tačkom za upoređivanje.
Podaci o izvozu prikazivani su na isti način kao i za proizvodnju, ali je umesto Vojvodine,
posmatran izvoz Srbije. Pojedinačne zemlje CEFTA, NZČ i EU15 koje su posebno obrađene na
grafikonima su zemlje koje imaju najveću proizvodnju ili izvoz datog proizvoda, ili u
posmatranom periodu beleže najveće stope rasta proizvodnje ili izvoza. Ove zemlje su
značajni konkurentni domaćim proizvodima u međunarodnoj trgovini, a pokazatelji njihovih
performansi često i orijentir za usmeravanje domaće proizvodnje.
Na slici 1. dato je detaljno objašnjenje značenja pojedinačnih podataka prikazanih na
„bubbles“ grafikonima, kako bi isti bili na pravi način tumačeni. Zbog preglednosti, odvojeno
10
je dat grafički prikaz pozicije Vojvodine u odnosu na grupe zemalja (CEFTA, NZČ i EU15), i u
odnosu na pojedinačne zemlje iz regiona i EU.
Slika 1: Objašnjenje prikaza na „bubbles” grafikonima
11
I.
Glavni trendovi u poljoprivredi i ruralnom razvoju
Postoji velika i stalna rasprava koliko na poljoprivredu jedne zemlje ili regiona utiču svetski, a
koliko lokalni trendovi. Tačan odgovor je teško znati, ali nesporno je da:



Koliko god jedna zemlja bila mala, zatvorena i potrošački specifična, nemoguće je da
njena poljoprivredna proizvodnja, trgovina i cene budu bez uticaja svetskih trendova;
Što je zemlja integrisanija, to su i spoljni uticaji veći;
Što je uticaj domaće politike i sistema podrške veći, manji su spoljni uticaji, a
proizvodnju često karakteriše manjak tržišnih zakonitosti.
Vojvodina je trgovinski u potpunosti integrisan region u okviru Srbije. Ona je sastavni deo
agrarne, trgovinske, zemljišne i najvećeg broja drugih politika Srbije. Samim tim, na
poljoprivrednu proizvodnju Vojvodine najveći uticaj ima:




Srbija, koju još uvek karakteriše značajan broj carinskih i necarinskih barijera u trgovini
i relativno niska agrarna podrška, definisana kroz vrlo tržišno distorzivne mere;
Region koji pokriva zemlje bivše Jugoslavije, koji ima veliki uticaj na poljoprivredu
Vojvodine zbog (u najvećoj meri) carinski liberalizovane trgovine među zemljama,
sličnog nivoa konkurentnosti, blizine tržišta, istorijskih veza i navika potrošača i sl;
Zemlje EU, koje su trenutno najveće tržište za proizvode iz Vojvodine i Srbije, a koje
imaju vrlo konkurentne poljoprivrednike, ali i vrlo bogate potrošače. Ovo
konkurentno, a veliko tržište, čiji će Vojvodina postati deo članstvom Srbije u EU, jeste
pravi cilj kojem bi trebalo težiti jer ono postavlja standarde i trendove ne samo za
region, nego i za celi svet;
Zemlje ostatka sveta koje, iako često nemaju direktan trgovinski uticaj, imaju veliki
cenovni uticaj.
Trendovi i nivoi konkurentnosti se menjaju, jer na njih utiče jako mnogo faktora. Neki od tih
faktora su stalni (EU će uvek imati svoju agrarnu politiku, potrošači će uvek tražiti kvalitetnu
hranu...), ali neki su privremeni (neće uvek biti svetska kriza, niti je svaka godina sušna...).
Zakonitosti koji formiraju trendove treba proučavati, a sve u cilju mogućnosti da se oni
predvide na vreme i tako stekne značajna konkurentska prednost. Poljoprivrednici Vojvodine
moraju imati stalne informacije o tome koliko se podiže jabuka u Poljskoj i sa kojim sortama,
od koje godine Integralna proizvodnja postaje obavezna za izvoz u EU, da li rusko tržište više
traži crvenu ili zelenu jabuku i slične informacije. Međutim, oni moraju na osnovu tih
informacija i da prilagođavaju svoju proizvodnju novim trendovima i da donesu svoje lične
strategije – u šta da ulažu, koje tehnologije su najprofitabilnije i sl.
I.1.
Trendovi u svetu i EU
Osnovni dugoročni trendovi koji karakterišu trenutni nivo razvoja poljoprivrede jesu: globalna
raspodela konkurentnosti, smanjenje ruralnog i poljoprivrednog stanovništva, povećanje
produktivnosti u poljoprivredi i promena klime. Pored njih, dva događaja imaju i imaće veliki
uticaj na poljoprivrednike u Vojvodini – Svetska ekonomska kriza, uključujući i krizu u EU i
porast cena hrane u svetu. Dodatno, promena navika potrošača i njihova zabrinutost za
bezbednost hrane i potraga za kvalitetom u velikoj meri usmerava proizvođače da ispune
njihove zahteve.
Raspodela globalne konkurentnosti
Svet postaje sve više globalan, tržišne i druge informacije su sve dostupnije, transport jeftiniji i
olakšan, ne samo na kratkim, nego i dugim destinacijama, potrošačke navike se uniformišu jer
globalne kompanije nameću svoje proizvode u svim delovima sveta. Pojedinačni trgovci i
12
velike trgovinske kompanije nisu više lokalno vezani, već svoje dobavljače i kupce pronalaze
širom sveta.
U ovakvom okruženju sve više dolaze do izražaja stvarne konkurentske prednosti koje
određene zemlje imaju u pojedinačnim proizvodnjama (Turska proizvodi jeftin paradajz, Novi
Zeland ovčije meso, Nemačka mleko i sl.). Ove prednosti ne moraju da budu vezane samo za
prirodne uslove gajenja (klima, zemljište, pristup vodi i sl.), nego i za ljudske, tradicionalne,
inovacijske ili bilo koje druge komparativne prednosti. Jednostavno, svaka zemlja ili region bi
trebalo da odgovore na pitanje gde je njihovo mesto u raspodeli globalne konkurentnosti u
proizvodnji hrane i koje su to proizvodnje u kojima mogu biti konkurentni na svetskom tržištu.
Vojvodina ima dovoljan broj komparativnih prednosti u poljoprivrednoj proizvodnji, da bi
trebalo da pronađe proizvodnje i proizvođače koji će i sutra biti značajni igrači na svetskom
tržištu. Čak i ako to ne uspe, opet će se u Vojvodini proizvoditi hrana, jer postoje razlozi zašto
se hrana proizvodi svuda u svetu i zašto će se i u budućnosti proizvoditi u Vojvodini. Među
najznačajnijim su:





Pretpostavka da druge, konkurentnije, zemlje koje proizvode bolje određen proizvode
su isto tako bolje i u drugim proizvodnjama, pa usled limitiranih resursa nisu u
mogućnosti da proizvode sve. Holandija bi verovatno bolje proizvodila kukuruz ili
jabuke nego region Zapadnog Balkana, ali isto tako ona bolje proizvodi cveće, povrće,
pečurke i brojne druge proizvode, pa samim tim ostavlja prostor za druge zemlje da
proizvode druge kulture, iako nisu najkonkurentnije u tim proizvodnjama. Ovaj
koncept raspodele globalne konkurentnosti omogućava da se svaka zemlja bavi
nekim svojim proizvodnjama.
Velika proizvodnja za sopstvene potrebe, koja po pravilu ima drugačije kalkulacije od
poslovnih kalkulacija, jer ne uključuje sopstveni rad.
Manja očekivanja proizvođača od onih u razvijenijim zemljama. Osnovna pretpostavka
je da proizvođači ostaju motivisani za poslovanje u okviru jednog sektora ukoliko su u
mogućnosti da zarade makar prosečne zarade od svog rada. Prosečna zarada je
nekoliko puta veća u zapadnim zemljama, pa su samim tim i očekivanja
poljoprivrednika u tim zemljama veća. Dodatno, ukoliko je u zemlji prisutna visoka
stopa nezaposlenosti, kao što jeste slučaj u Srbiji, osnovna očekivanja su da se makar
ima posao koji donosi neku dobit, pa makar ona bila i prehrambena sigurnost.
Preferencija na lokalno tržište i lokalne proizvode. Potrošači u EU i drugim razvijenim
zemljama sve više se brinu ne samo o zdravstvenoj ispravnosti hrane, nego i za svoju
okolinu. Oni žele i da konzumiranje hrane bude nešto više od zadovoljenja osnovnih
životnih potreba. U tom smislu, konzumiranje domaće hrane je jedan od prvih na listi
prioriteta. Potrošači sve više biraju lokalna, a ne internacionalna jela. Isto tako, ti su
trendovi u porastu i na području Balkana, i bez sumnje, mnogi od potrošača u
Vojvodini imaju sklonosti ka domaćoj hrani.
Tržišne nepravilnosti kao što je otežan transport, carinske i necarinske barijere,
veličina tržišta, nedostatak tržišnih informacija i sl.
Konstantno smanjenje poljoprivrednog i ruralnog stanovništa praćeno
povećanjem produktivnosti
U vreme pisanja ove studije, po prvi put u istoriji čovečanstva više ljudi živi u gradu nego na
selu1 . Ovaj neumoljivi trend, koji je počeo osnivanjem prvog grada, nastaviće se i u
budućnosti. Pored brojnih socijalnih razloga, jedna od osnovnih pokretačkih snaga
depopulacije ruralnih područja jeste ekonomski razlog povećanja produktivnosti u
1
Ovo se po prvi put desilo 2008. godine. Izvor: FAO
13
poljoprivredi. Pre samo stotinak godina, jedan čovek bio je u stanju da proizvede hranu za
nekolicinu ljudi. Sa tehnologijom dostupnom danas, on je u stanju da proizvede za stotine
njih. Broj poljoprivrednog stanovništva u svetu i EU je u značajnom konstantnom padu, a
produktivnost i proizvodnja su u porastu. Ovako se stvaraju ekonomske pretpostavke da
ruralna područja ne zahtevaju veliki broj ljudi da bi proizvodili hranu i zatose pokušava pronaći
neka nova uloga za njih - da budu ne samo mesto odakle se dobijaju sirovine i gde se
proizvodi hrana, nego i mesta za uživanje, odmor, kulturu, život i rad. Razne zemlje
pokušavaju da na različite načineruralna područja učine konkurentnijim za život. Ovde se
ističe koncept Evropske unije, koji karakterišu visoka javna ulaganja i participativni pristup.
Jasno je da je nerealno graditi budućnost ruralnih područja na račun produktivnosti u
poljoprivredi, tj. vraćati se na stari model sela, gde dominira neproduktivna poljoprivreda.
Želja da se uposli što veći broj ljudi na limitiranim zemljišnim resursima često nije ostvariva, jer
se produktivnost povećava sa povećanjem obima proizvodnje. Način prevazilaženja ovoga
jeste orjentacija ka:
 Kvalitetnoj visokovrednoj proizvodnji na malim zemljišnim površinama;
 Dodavanju vrednosti proizvodima kroz preradu ili nekim drugim delatnostima koje ne
zahtevaju značajne zemljišne resurse.
Grafikon 1: Udeo poljoprivredne zaposlenosti u ukupnom
Grafikon 2: Udeo poljoprivredne zaposlenosti u ukupnom
zaposlenju (desno, procenti) i ukupna vrednost proizvodnje
zaposlenju (desno, procenti) i ukupna vrednost
odab anih proizvoda u USA (levo, u milionima USD)
proizvodnje odabranih proizvoda u EU (levo, u milionima
eura)
Izvor: UN FAO
Izvor: Eurostat
Promena klime
Postoje brojne rasprave o postojanju ili stepenu klimatskih promena koje se dešavaju na
planeti. Međutim, sve više postaje nebitno koliko su ovi fenomeni zaista prisutni i u kojoj meri,
jer se već pokreću akcije za ublažavanje efekata klimatskih promena. Poljoprivreda je u njima
prva na udaru, jer proizvodnja hrane i poljoprivrednici mogu biti veoma pogođeni ovim
procesima, ali u isto vreme poljoprivreda je veliki zagađivač, pa samim tim i značajno utiče na
intenzitet procesa promene klime. S druge strane, ruralna područja značajno manje utiču na
globalno zagrevanje, ali su potencijalne posledice na njih ogromne.
Klima u Vojvodini je umereno kontinentalna i po pravilu vrlo povoljna za razvoj poljoprivredne
proizvodnje kontinentalnog pojasa, na koju su proizvođači naviknuti. Međutim, na osnovu
istraživanja2 koje je sprovedeno u Vojvodini, u 2040. godini može da se očekuje porast srednje
2
Lalić, B., Mihailović, D.T., Podraščanin, Z, Buduće stanje klime u Vojvodini i očekivani uticaj na ratarsku proizvodnju,
Ratar. Povrt. / Field Veg. Crop Res. 48 (2011) 403-418
14
godišnje temperature vazduha od 1,1°C do 1,5°C, dok u 2080. godine može da se očekuje porast
od 2,3°C do 2,6°C u odnosu na referentni period (1985 – 2005). Takođe se očekuje smanjenje
broja mraznih dana, a povećanje broja letnjih i tropskih dana. Bitno obeležje termičkog režima
u Vojvodini u narednim decenijama bi trebalo da bude i značajno produženje perioda između
poslednjeg prolećnog i prvog jesenjeg mraza, što bi moglo da ima značajan uticaj na rokove
setve i dinamiku radova u polju. Kada se radi o dinamici vegetacije, prema svim modelima,
može da se očekuje značajan porast suma aktivnih temperatura vazduha iznad 10°C (8-22% u
2040. i 23-42% u 2080.), što će značajno ubrzati vegetaciju svih gajenih biljaka, ali i korova i
štetočina. Kada je u pitanju padavinski režim, u poslednjih šezdesetak godina, može da se
uoči smanjenje godišnje količine padavina. Da li je to razlog za zabrinutost ili malo značajan
faktor i kakvi rizici mogu da nastanu? Pored očekivanih klimatskih promena koje teku relativno
sporo postoji još jedan izražen trend, a to je pojava klimatskih ekstrema.
Zbog povećanih temperatura, rast useva može da se ubrza. Plodnost zemljišta je ugrožena
usled erozije koju izaziva dugačak period suše, i promena u strukturi zemljišta zbog povećane
stope evapotranspiracije i iznenadnih i velikih padavina. Tu je i povećan rizik od bolesti i
štetočina, jer postoji opasnost da će invazivne vrste biljaka, insekata i životinja stići u region,
krećući se ka severu. Ovo donosi rizik uvođenja novih štetočina u poljoprivrednim oblastima,
a što bi zahtevalo povećanu primenu pesticida. Kod gajenja životinja, porast temperature, u
kombinaciji sa naglim padovima temperature, kao i vremenskim ekstremima, može da
dovede do toplotnog stresa kod životinja, što utiče na proizvodnju mleka i mesa.
Istovremeno, životinje postaju osetljivije na “tradicionalne” bolesti. Pored toga, očekuje se da
će na širem području evropskog kontinenta biti povećan rizik od pojava novih bolesti, i novih
vektora. Pojave kako “tradicionalnih”, tako i novih stočnih bolesti su češće i pogoršavaju
efekte koje klimatske promene imaju na opseg i brojnost vektora prenosa i na sposobnost
patogena da prežive u okruženju, na uništavanje staništa i nestanak prirodnih predatora.
Drugi faktor od velikog značaja je povećana mobilnost ljudi i stoke u globalizovanom svetu.
Efekti klimatskih promena primećeni su na globalnom nivou i teško ih je posmatrati na nivou
države ili regiona. Samim tim i doprinos Vojvodine globalnim klimatskim promenama se može
smatrati marginalnim, ali smanjenje upotrebe fosilnih goriva u zemlji može da pomogne da se
umanji efekat staklene bašte na lokalnom i regionalnom nivou. To bi zahtevalo tehnološke i
promene na društvenom planu i to u vidu povećanog korišćenja obnovljivih izvora energije i
podizanja svesti o štetnim posledicama loših praksi. Poljoprivredni sektor bi mogao da
doprinese pozitivnim promenama kroz povećanje upotrebe obnovljivih izvora energije,
smanjenje upotrebe đubriva i smanjenje proizvodnje gasova kao što su metan i azotni oksid, i
to primenom dobre poljoprivredne prakse, kao što su prikupljanje stajnjaka ili ubacivanja
stajnjaka u zemlju, umesto raspršivanja u vazduhu nad zemljištem.
Mere adaptacije koje bi mogle da budu korisne u pripremi za predviđene klimatske promene
obuhvataju sledeće:








Prilagođavanje kalendara radova u polju izmenjenim klimatskim uslovima;
Razvoj novih sorti i hibrida tolerantnih na sušu;
Poboljšanje navodnjavanja, odvodnjavanja i sistema za odbranu od poplava, naročito
kada su u pitanju usevi osetljivi na nedostatak vode;
Prilagođavanje žetvenih datuma i kalendara poljskih radova novim klimatskim
uslovima;
Smanjenje učešća jarih useva i povećanje učešća ozimih useva;
Izgradnja novih i poboljšanje postojećih regulacija sliva;
Primena "zelenih" đubriva i promene u malčiranju;
Zabrana loše poljoprivredne prakse, kao što su uklanjanje i paljenje strnjike i
humusnog sloja, i prakse dubokog oranja čime se smanjuje zadržavanje vode;
15



Unapređenje strukture zemljišta u cilju povećanja kapaciteta za skladištenje vode i
zaštite zemljišta od erozije;
Izgradnja i obnova prirodne vegetacije oko poljoprivrednih oblasti i sprečavanje
erozije zemljišta kako bi se omogućilo prirodno oprašivanje i prirodna kontrola
štetnika;
Promene u korišćenju mineralnih đubriva i hemijskih zaštitnih sredstava.
Sve buduće investicije i mere mogu biti sagledane na osnovu dodatnog kriterijuma: koliko
doprinose i dodatno pomažu u stvaranju uslova za zaštitu useva, poboljšanje prakse i
stvaranje uslova za veću otpornost na klimatske ekstreme.
Svetska ekonomska kriza
Milijardi dolara
Dok različite zemlje i regioni beleže rast i pad ekonomskih indikatora, dotle, po pravilu, ceo
svet beleži kontinuirani rast, jer je uvek više rasta nego smanjenja novostvorenog bogatstva.
Međutim, krajem 2008. godine kulminirala je ekonomska kriza koja u kontinuitetu traje već
četvrtu godinu, i za koju se ne zna kada, ni kako će se završiti. Kriza je prvo zahvatila finansijski,
a zatim i realni sektor. Posledice su se umanjivale kroz povećanje novčane mase i zaduživanje
koje je na kraju rezultiralo velikim državnim deficitima i krizom Eura. Pored pokušaja raznih
vlada da intervencijama na finansijskom i realnom tržištu umanje posledice krize, to,za sada,
beleži samo delimičan uspeh. Osnovne posledice na globalnom nivou su: veliki pad vrednosti
berze, nedostatak kapitala i smanjena ulaganja, otpuštanja radnika, pad cena nekretnina, pad
potrošnje, pad trgovine i sl. Pad trgovine poljoprivrednim proizvodima bio je najdramatičniji
tokom 2009. godine, nakon koje počinje da beleži blagi oporavak.
3,000
2,500
Grafikon 3: Ukupna trgovina
poljoprivrednim proizvodima u
svetu u periodu od 2005. – 2011.
godine
2,000
1,500
1,000
Izvor: UN Comtrade
500
0
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Početkom 2011. godine kriza ulazi u svoju drugu fazu koja se karakteriše pre svega krizom
javnih finansija, smanjivanjem kreditnih rejtinga pojedinih zemalja, poskupljenjem kapitala i
sveopšte nesigurnosti u budući monetarni sistem, naročito u EU. Srbija nikako nije imuna na
ove procese - naprotiv, ona je već pogođena sa povećanjem duga i budžetskog deficita. Kao
posledica ovih procesa dolazi do smanjenja priliva kapitala i investicija u Srbiju. Godina 2012.
završava se sa negativnim rastom GDP, visokom inflacijom, značajnim budžetskim deficitom,
krizom javnih finansija i jednom od najvećih stopa nezaposlenosti u Evropi.
Poljoprivreda je specifična grana privrede koju karakteriše velika dužina proizvodnog ciklusa i
značajan uticaj vremenskih prilika na proizvodnju, što u velikoj meri otežava merenje uticaja
pojedinih faktora na proizvodnju i tržišni lanac, naročito u kratkom vremenskom periodu.
Prilikom istraživanja krize koja ima globalne razmere, teško je razgraničiti šta je globalni uticaj,
šta regionalni, a šta je specifično domaći uticaj. Takođe je otežano i određivanje efekata krize
u jednom određenom sektoru, jer se javlja problem merenja međusektorskog uticaja. Na
primer: da li je smanjenje kreditne aktivnosti posledica nezainteresovanosti poljoprivrednika
za uzimanje kredita ili nespremnosti banaka da ih obezbede.
16
Ekonomska kriza utiče na poljoprivredu Vojvodine na dva osnovna načina:


Smanjena tražnja - smanjeni prihodi na domaćem i glavnim izvoznim tržištima imaju za
posledicu smanjenje tražnje, smanjena tražnja vodi smanjenju proizvodnje i većoj
nezaposlenosti, deo tražnje nestaje, a deo se okreće drugačijim proizvodima;
Smanjenje investicija - privredne subjekte sa slabim obezbeđenjem koju uglavnom
posluju sa gotovinom, kao što su uvoznici, banke smatraju sve rizičnijima, kupci na
domaćem i stranim tržištima ne mogu više da održavaju isti nivo kupovine, strane
banke se povlače iz Centralne i Istočne Evrope, čime se smanjuje obim finansiranja
koji stoji na raspolaganju proizvođačima.
Ovakvo okruženje sigurno nije najpodesnije za razvoj poljoprivrede i prerade, ali kreatori
politike, zajedno sa ostalim zainteresovanim, bi trebalo da stalno istražuju najbolje politike u
ovakvoj situaciji. Model zasnovan na velikom ulaganju države kroz subvencijeveć je postao
upitan u mnogim zemljama u razvoju, ali i OECD zemljama. Tako je i po prvi put usvojen
predlog da se nominalno EU budžet ne povećava u periodu od 2014. do 2020. godine, što
znači njegovo realno smanjenje. Upravo zato sve zemlje vrše detaljne analize efekata
pojedinih mera sa ciljem racionalizacije plaćanja u poljoprivredi. Srbija bi trebalo da uradi isto.
Kao direktna ili indirektna posledica Svetske ekonomske krize javili su se neki drugi događaji u
svetu koji imaju ili mogu imati uticaja na poljoprivredu Vojvodine, kao što su:



Promene u EU u pravcu veće centralizacije odlučivanja i smanjenja interesa pojedinih
zemalja za proširenjem Evropske unije;
Povećanje nepoverenja u Euro i u ostale jedinstvene politike EU;
Sve veće zatvaranje ekonomija zemalja sveta i neuspeh da se postigne dogovor u
okviru DOHA runde pregovora.
Poljoprivrednici i kreatori politike u Srbiji i Vojvodini mogu očekivati nastavak izazovnih
vremena, na koje nemaju baš nikakav uticaj, a koje u velikoj meri utiču na ekonomiju i
poljoprivredu Vojvodine.
Varijacije i porast cene hrane
Verovatno najbolje što se desilo poljoprivrednicima Vojvodine poslednjih godina jeste
povećanje cena hrane, na koju Vojvodina baš nikako nije uticala. Ova velika promena je u
mnogome definisala trgovinu, prehrambenu sigurnost i prihod poljoprivrednika. Dodatno je
donela jedno novo razmišljanje o važnosti poljoprivrede.
Cene žitarica i uljarica krajem 2007. i 2008. godine dostižu maksimum u proteklih nekoliko
decenija. Posle snižavanja za trećinu vrednosti u 2009. godini, dostižu svoj novi istorijski
maksimum početkom 2011. godine i na tom nivou, sa manjim oscilacijama, ostaju do danas.
Tako je UN indeks cena hrane u 2011. godini u proseku iznosio 228 poena, što je najveća
veličina otkad ovo telo Ujedinjenih Nacija prati međunarodne cene hrane - od 1990. godine.
Cene mesa, voća i povrća su praćene većim oscilacijama, ali se generalno nalaze u gornjim
granicama. Cena mleka, posle niskog nivoa iz 2008. godine izazvanog smanjenom potrošnjom
usled krize i velikom proizvodnjom, se u potpunosti vratila na prethodni nivo.
17
Grafikon 4: FAO index cena žitarica
Grafikon 5: FAO index po grupama proizvoda
290
270
370
2012
250
2010
230
320
Šećer
270
210
2011
2008
190
Ulja
220
170
170
Meso
2009
150
Žitarice
Mlečni
proizvodi
120
Nov Dec Jan Feb Mar Apr Maj Jun Jul Avg Sep Okt Nov
130
Jan Feb Mar Apr Maj Jun Jul Avg Sep Okt Nov Dec
Izvor: FAO
2011
2012
Izvor: FAO
Kada se očekivalo blago snižavanje cena tokom 2012. godine, delove sveta u kojima se
proizvodi veliki deo žitarica (SAD, i deo Evrope) zadesila je suša, koja je cene hrane (naročito
kukuruza i uljarica) dodatno podigla za oko 30%.
Suša je sigurno jedan od kratkoročnih razloga povećanja cena tokom 2012. godine, dok
najvažnije razloge za dugoročno povećanje cena hrane treba tražiti u: rastu cene goriva i
đubriva, porastu potrošnje žitarica i uljarica za proizvodnju biodizela i etanola, povećanoj
potrošnji u Kini i Indiji, nekoliko ne baš sjajnih proizvodnih godina u nizu u periodu pre 2008.
godine. Posledice povećanja cene hrane su bile najteže za siromašne zemlje, koje u
prehrambenoj sigurnosti u potpunosti zavise od uvoza žitarica, bilo direktno ili kroz
donatorske programe. U Vojvodini porast cena hrane je pre svega uticao na:






Stanovništvo - koje je moralo da izdvaja veća sredstva za hranu;
Komercijalne poljoprivrednike - koji su ostvarivali značajno veće profite;
Cenu zemljišta - koja je višestruko porasla u periodu od povećanja cena hrane;
Izvoz poljoprivrednih proizvoda - koji se povećao, naročito u vrednosti;
Položaj poljoprivrede - koja je postala još veća šansa nego što je to bila pre;
Ubrzavanje procesa definisanja komercijalnih i nekomercijalnih poljoprivrednika.
Koliko su ovi skokovi cena dugoročni trend, a koliko kratkoročni splet okolnosti, kako će
tržište reagovati na podsticaje visokih cena, koliko brzo i na kojem nivou će se cene vraćati u
prvobitno stanje i sl. - jesu pitanja kojima se bave brojni teoretičari, ali i učesnici na tržištu.
Ipak, nema dileme da će cene početi da se polako spuštaju, ali i da neće dostići svoje vrednosti
od pre početka rasta. Ovo će se pre svega dešavati jer su mnogi proizvođači i potrošači
reagovali na podsticaje, a tržište ovih kultura ima dovoljno konkurencije. Najvažniji procesi,
podsticaji i tržišna reakcija koji će uticati na stabilizaciju cena su: (1) povećanje površina pod
deficitarnim kulturama, kao posledica reagovanja na podsticaj potencijalno visoke zarade; (2)
smanjenje potrošnje kao posledica reagovanja na podsticaj visoke cene; (3) sve veća
otvorenost tržišta usled pritiska od strane potrošača; (4) sve veća otvorenost prema
prihvatanju GM proizvoda i drugih novih tehnologija, kako u proizvodnji hrane, tako i energije;
(5) splašnjavanje priče o bioenergiji kao mogućem rešenju za energetski problem i problem
zaštite životne sredine; (6) kampanje i pritisak potrošača i prerađivača na donosioce odluka
da menjaju legislativu vezanu za agrarnu i energetsku politiku.
Ipak, ova dva istorijska porasta cene hrane - 2007/2008. i 2010/2011. godine, treba da budu
jasan signal kreatorima politike da ovakvo okruženje zahteva još veće napore i kapacitete u
pronalaženju adekvatnih odgovora koji bi omogućili iskorišćavanje šansi ili umanjenja
posledica varijabilnosti cena. Kreatori agrarne i trgovinske politike u Srbiji i Vojvodini moraju
da budu deo ovih procesa, i da prilagode svoju politiku ovim promenama okruženja, naročito
18
imajući u vidu da je tržište u Srbiji malo i zatvoreno i da reakcije na ove podsticaje povećanja i
snižavanja cena mogu da budu još izraženije nego na globalnom nivou.
Promene navika potrošača
Proizvođači u Vojvodini, baš kao i svi drugi proizvođači koji se žele baviti proizvodnjom
poljoprivrednih proizvoda, moraju da se prilagodei ponašanju potrošača koje se stalno menja.
Neke od osnovnih promena jesu:




Potrošač je sve više zabrinut za zdravstvenu bezbednost hrane. Naročito mlađi,
obrazovani, sa višim prihodima, urbani potrošači i žene su više zainteresovani za
zdravstvenu dimenziju i kvalitet hrane. Poverenje u zdravstvenu bezbednost se
uspostavlja dugoročnim poznavanjem proizvođača ili posedovanjem određenog
standarda. Standardi su odgovor na rastuće potrebe poverenja potrošača u sigurnost
hrane. Važnost standarda na međunarodnom tržištu hrane je značajna i neprekidno
raste. Zato kreatori politike u Srbiji i Vojvodini moraju shvatiti ove promene i
omogućiti proizvođačima da imaju mogućnost da sertifikuju svoje proizvode, pri čemu
nije dovoljno samo doneti zakon, već i obezbediti sve institucionalne pretpostavke da
se promene dese.
Primetna je sve veća diferencijacija potrošača na one koji kupuju ili najskuplje ili
najjeftinije. U današnje vreme, potrošač u EU ne razmišlja kao što je to činio pre deset
godina. Ranije bi se u cenovnom rasponu određenog proizvoda od 0,2 do 2 eura,
odlučivao za kupovinu onog od 1 eura. On će danas kupiti ili najjeftiniji ili najskuplji
proizvod. Štaviše, češće se odlučuje za proizvod od 2 eura, koji mu ne garantuje samo
zadovoljenje metaboličkih potreba (da nije gladan), nego i zdravstvenih (da doprinosi
njegovom zdravlju), socijalnih (da je proizveden lokalno, da pomaže malim
proizvođačima, da smanjuje zagađenje...), ali i hedonističkih (''kupujem samo
najskuplje''). Proizvođači koji žele da budu prisutni na tržištu moraju biti cenovno
konkurentni ili konkurentni kvalitetom. Cenovna konkurentnost se prepušta velikim
proizvođačima, bilo onim u EU ili van nje, i njima se konstantno smanjuje podrška
(carinska ili direktna). S druge strane, kvalitet, koji je dokazan geografskom,
ekološkom ili nekom drugom oznakom u potpunosti je u trendu, kako kod onih koji
pružaju podršku, tako i kod onih koji kupuju proizvode.
Promena odnosa prema kvalitetu, kako potrošača tako i proizvođača, jedan je od
centralnih trendova modernog tržišta prehrambenim proizvodima. Dok se
bezbednost proizvoda podrazumeva, specifične karakteristike, poput ukusa, porekla
ili proizvodnog procesa, dolaze u fokus i postaju često mnogo značajnije nego cena u
procesu donošenja odluke o kupovini. Kvalitet ne znači samo unutrašnje svojstvo
proizvoda – izgled, ukus, hranljivost, već i proces proizvodnje, organska, fer trgovina
itd. ili poreklo. I ne samo to. Potrošač želi proizvod koji je zdraviji, „zeleniji“, koji je
putovao kraće od proizvodne do prodajne tačke, koji je svež, jedinstven i koji
odgovara njegovom/njenom vrednosnom i ideološkom sistemu. Potrošnja hrane
postaje gest lične politike i ideologije, kojom govorimo o našem stilu života.
Potrošač manje vremena provodi u pripremi hrane i proizvodi koje kupuje su zato
drugačiji. Razlog za to nalazi se u potpuno različitom načinu razmišljanja današnjeg
potrošača, u odnosu na onog od pre nekoliko decenija, ali i u različitom pristupu
tržištu i marketingu. Na primer, promenom stila života i tradicionalnih uloga u
porodici, promenom obrazaca potrošnje hrane, drastičnog smanjenja vremena
pripremanja hrane i distributivnih kanala i mesta prodaje, današnji kupac ima nove
karakteristike i pristupa mu se na inovativan način. Obroci su postali neformalni,
individualni i manje predvidljivi, sa smanjenim vremenom konzumiranja i pripremanja
hrane. Sa druge strane, transfer prodaje iz malih prodavnica ka hipermarketima
19
napravio je veliku promenu, na EU tržištu pojavi se preko 20 hiljada prehrambenih
artikala svake godine (prosečan broj artikala višestruko je uvećan, sa 550 tokom 50-ih,
na preko 25 hiljada u velikim supermarketima koje nalazimo danas). Ovo svedoči o
oštrini konkurencije za svaki proizvod. Vrednost prehrambene industrije je narasla na
800 milijardi evra, ona zapošljava preko 4 miliona ljudi u EU, dok su, sa druge strane,
cene na istorijskom minimumu kad je u pitanju udeo troškova hrane u ukupnom
prihodu domaćinstva – u evropskim domaćinstvima u proseku oko 15% odlazi na
hranu, dok je u Srbiji to blizu polovine. Danas prosečan potrošač provede 6 minuta u
pripremi hrane, dok mu je pre pedeset godina za to trebalo dva i po sata, isto koliko je
i 1965. godine trošio vremena na konzumiranje hrane, dok je danas to sat i petnaest
minuta.
I.2. Trendovi u regionu
Sve zemlje regiona donele su odluku da transformišu privredu iz socijalističkog sistema SFRJ u
kapitalistički po Zapadnom modelu, što je podrazumevalo i brojne strukturne i zakonodavne
reforme. Dodatno se paralelno obavljao još jedan proces – prilagođavanja EU. Poljoprivreda je
bila deo ovih procesa. Privatizacija kombinata i prerađivačkih kapaciteta, izgradnja tržišta
poljoprivrednih kredita zasnovana na privatnim bankama, privatizacija poljoprivrednog
zemljišta, izgradnja robnih berzi i tržišta, razvoj servisa zasnovanih na privatnim inicijativama,
razvoj tržišnog preduzetništva i mentaliteta vezanih uz to, izgradnja institucija podrške po EU
modelu, kao što su institucije za akreditaciju, plaćanje, registraciju, obeležavanje i sl. su samo
od nekih izazova pred kojima su se našli kreatori agrarne i ekonomske politike u regionu.
Neke zemlje su bile brže i efikasnije u određenim prilagođavanjima i reformama, dok druge
sporije; ipak, generalni zaključak je da su mnoge tranzicione reforme urađene na pola. Neke iz
razloga jer još uvek traju i potrebno je dodatno vreme za završetak, neke jer se nikada neće
završiti, a druge usled nepostojanja spremnosti da se ide do kraja u potpunom prepuštanju
tržišnim zakonitostima.
Kako god, proces EU integracija, kojem sve zemlje regiona teže, čini da je cilj reformi zacrtan –
da se postane deo Zajedničke agrarne politike EU. Ovaj put je težak i karakterišu ga velika
ulaganja, ali donosi i brojne koristi, ne samo potrošačima, nego i poljoprivrednicima.
Poljoprivredi i poljoprivrednicima je najteže na putu ulaska u EU, ali oni najviše profitiraju po
priključenju EU3. Nema nikakvog razloga da u slučaju zemalja regiona Zapadnog Balkana bude
drugačije, naročito imajući u vidu da je CAP politika zasnovana na principima jedinstvenog
tržišta, finansijske solidarnosti i prvenstva unije, a to je politika koja je, pokazalo se, vrlo
otvorena i dobra prema novim članicama. Takođe, poljoprivreda regiona ima potencijala da
doprinosi CAP-u, ne toliko proizvedenim količinama, nego kvalitetom i raznovrsnom ponudom.
Povećanje prinosa i prilagođavanje proizvodnje
Koliko god su ratna dejstva unazadila privredu i poljoprivredu u regionu Zapadnog Balkana, i
ma koliko se startovalo sa niskom osnovom, nesporno je da je došlo do značajnog
unapređenja prinosa kod gotovo svih proizvodnji. Slično drugim novim zemljama članicama
EU, u zemljama Zapadnog Balkana se poslednjih desetak godina dešava tiha agrarna
revolucija koja je učinila da, za samo nešto više od dvadesetak godina od ukidanja zemljišnog
maksimuma4 od deset hektara, postoje na desetine hiljada poljoprivrednika (pretežno u
Vojvodini, Slavoniji, Pomoravlju) koji obrađuju preko 200 hektara, ili na stotine njih koji
obrađuju preko 1.000 hektara. Oni su do zemlje došli kroz privatizaciju kombinata, kupovinu ili
3 O tome svedoče podaci o smanjenju broja poljoprivrednika u zemljama u procesu ulaska u EU i priključenju CAPu, ali i povećanje prihoda po ulasku u EU.
4
U SFRJ postojala je zakonska odredba da jedan poljoprivrednik ne može posedovati više od 10 hektara.
20
rentiranje zemljišta od svojih komšija. Tri bitne stvari su najznačajnije uticale da se ova
revolucija dešava. Prvo, otvaranje granica i omogućavanje pristupa stranim inputima,
tehnologijama i mehanizaciji. Drugo, privatizacija kombinata i puštanje na tržište državnog
zemljišta. Treća je razvoj tržišta kredita.
U pogledu proizvodnje događaju se procesi prilagođavanja - određene proizvodnje se
povećavaju, a druge smanjuju. Osnovni stimulansi ovih promena u proizvodnji jesu: (1)
liberalizacija domaćih carina koja je omogućila povećanu konkurenciju u robama i olakšan
pristup novim tehnologijama; (2) dobijanje preferencijalnog pristupa tržištu EU i drugim
tržištima (3) razvoj tržišta zasnovanog na privatnoj inicijativi; (4) prilagođavanje tržišnim
zakonitostima; (5) promene u načinima prodaje – otvaranje supermarketa, veletržnica, robnih
berzi...
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
25%
Grafikon 6: Prosečna
poljoprivredna proizvodnja u
odabranim zemljama
(rast u svetu = 0, 2006. - 2010.)
Srbija
20%
NZČ
EU
15%
Vojvodina
CEFTA
BiH
10%
Hrvatska
5%
0%
-5%
-5%
-4%
-3%
-2%
-1%
0%
1%
2%
Izvor: FAO
Vojvodina beleži najveći rast
poljoprivredne
proizvodnje
proizvoda obuhvaćenih analizom,
od oko 0,5% godišnje. Najveći
prosečni
pad
poljoprivredne
proizvodnje u odnosu na svet u
regionu ostvarila je Hrvatska, 4,1%.
Prosečna stopa rasta u odnosu na svet
100%
70%
Grafikon 7: Struktura
poljoprivredne proizvodnje u
odabranim zemljama (prosek za
period 2006. - 2010.)
60%
Izvor: FAO
50%
U strukturi poljoprivrede Vojvodine,
dominira proizvodnja žitarica i
industrijskog bilja.
90%
80%
40%
30%
20%
10%
0%
Vojvodina
Žitarice
Srbija
Voće
CEFTA
Povrće
NZČ
Mleko i meso
EU
Svet
Industrijsko bilje
Najveće udele u strukturi posmatrane poljoprivredne proizvodnje u Vojvodini imaju žitarice i
industrijsko bilje sa 51% i 36,5%, respektivno. Proizvodnja voća i povrća u poljoprivredi
Vojvodine učestvuje sa nešto manje od 7%, dok je prosečna zastupljenost stočarske
proizvodnje 5,4%. Sa povećanjem stepena razvoja zemlje, raste udeo proizvodnje proizvoda
životinjskog porekla, a smanjuje se udeo žitarica, slično strukturi poljoprivredne proizvodnje u
EU. U odnosu na druge posmatrane regione. Vojvodina ima značajnu proizvodnju
industrijskog bilja. Pad proizvodnje industrijskog bilja najizraženiji je kod novih zemalja članica
EU, u proseku oko 5,6% godišnje u odnosu na svet.
21
Grafikon 8: Uporedba prosečnih proizvodnji po
sektorima u 2003-2007 i 2007-2010 u Hrvatskoj, BiH, Srbiji
i NMS u milionima tona
Grafikon 9: Uporedba ukupnih prosečnih proizvodnji u
2003-2007 i 2007-2010 u Hrvatskoj, BiH, Srbiji i NMS u
milionima tona
9
2000-2003
8
2000-2003
2007-2010
7
2007-2010
Trend
14
6
140%
128.0%
12
5
120%
115.8%
4
10
97.5%100%
3
8
80%
6
60%
4
40%
2
20%
90.7%
2
1
Cereals
Fruits
NMS
Serbia
Croatia
BiH
NMS
Serbia
Croatia
BiH
NMS
Serbia
Croatia
BiH
0
Vegetables
0
0%
BiH
Croatia
Serbia
NMS
Izvor: FAO
Izvor: FAO
U posmatranom periodu najviše je napredovao sektor
žitarica, osim u BiH gde najveći rast proizvodnje beleži
sektor voća
Iako Srbija beleži najveći nominalni rast poljoprivredne
proizvodnje, u odnosu na period 2000.-2003. god. najviše
je porasla proizvodnja u BiH.
Period posle 2006. godine karakterišu pozitivni trendovi u proizvodnji i trgovini voćem u svetu,
naročito jabukom, malinom, trešnjom i šljivom i periodično ostalim koštičavim voćem
(breskvom, nektarinom i kajsijom). Od zemalja u regionu, najveći rast u ukupnoj proizvodnji
voća u odnosu na svet beleže NZČ (+4,5), BiH (+3,3%) i Hrvatska (+2,6%). Srbija, sa druge
strane, ima negativnu stopu rasta proizvodnje voća od (-4,2%) u odnosu na svet. Ovaj pad je
rezultat pre svega pada proizvodnje šljiva, krušaka i višanja u odnosu na svet. EU ima pad od
4,61% u odnosu na svet. Vojvodina je u nešto boljoj poziciji u odnosu na prosek Srbije i beleži
pad proizvodnje voća manji od 1% u odnosu na svet. Od pojedinačnih voćnih vrsta, u Vojvodini
u odnosu na svet, najveći pad je zabeležen kod breskve.
Značajno zaostajanje za zemljama EU u proizvodnji povrća, naročito nekvarljivog i onog
pripremljenog za prodaju u supermarketu (kontinuitet u isporuci, upakovano, ujednačeno).
Pored proizvodnje svinjskog mesa, povrće je sektor koji ima najviše problema da zadrži
postojeću proizvodnju u periodu pred pristupanje EU. Kod povrća je situacija komplikovanija
usled velikog broja različitih tipova povrća, ali i jednostavnija, jer gotovo sve vrste imaju isto
pravilo - da se uvoz dešava usled nemogućnosti čuvanja povrća (kod teško kvarljivog povrća)
ili u vremenu kada nema proizvodnje (kod lako kvarljivog).
Mlekarski sektor u regionu je koliko-toliko zadržao proizvodnju, ali na račun smanjenja broja
mlečnih krava i smanjenja broja farmera5. U svim zemljama regiona došlo je do značajnog
povećanja produktivnosti6 i unapređenja prerade. Ipak, i pored toga zemlje regiona (izuzev
Hrvatske) imaju izuzetno malu prosečnu veličinu mlečnih farmi, visok procenat udela mleka
koje se otkupljuje kroz mlekare, nizak procenat ekstra i I klase mleka, i veliki broj malih
mlekara.
Povećanje površina i proizvodnje kukuruza usled dobre cene i povećanja prinosa. U
područjima koji imaju velike zemljišne parcele, ali i na velikim i malim stočarskim gazdinstvima
od 2008. godine, konstantno se povećavaju površine po kukuruzom. Relativno mala
5 Tako je U Hrvatskoj 2004. godine mleko otkupljivano od 54 hiljade proizvđača, a 2011. godine od 14 hiljada uz
povećanje ekstra klase mleka na 97%. U Srbiji je u periodu 2000. – 2009. godina smanjen broj krava za 28,5 % ali je
proizvodnja ostala konstantna.
6 U najmanju ruku za procenat smanjenja broja grla uz zadržavanje proizvodnje
22
zahtevnost za tehnologijom i dobra cena od 2007. godine značajno su povećali proizvodnju
kukuruza.
Stagnacija ili pad proizvodnje pšenice u poređenju sa ostalim kulturama. U ovoj proizvodnji je
najsporije povećanje prinosa i ulazak novih tehnologija, jer se njeno sejanje vezuje uz potrebe
za plodoredom, unapređenjem zemljišta, prehrambenom sigurnošću, a sve manje uz dobru
zaradu.
Vojvodina i Srbija nastavljaju da dominiraju rastom proizvodnje industrijskog bilja, sa
prosečnom stopom rasta od 2% godišnje u odnosu na svet. U Vojvodini, u proseku, najviše
raste proizvodnja soje. Lošije trendove u proizvodnji industrijskog bilja u odnosu na svet
beleže sve posmatrane zemlje, naročito BiH, sa negativnom stopom rasta u odnosu na svet,
od skoro 10%. Hrvatska beleži pad proizvodnje industrijskog bilja od oko 6% u odnosu na svet i
to, pre svega, zbog smanjenja proizvodnje šećerne repe. Od posmatranih grupa zemalja,
najveći pad proizvodnje industrijskog bilja desio se kod NZČ - 5,6% , dok je pad na nivou EU 2%,
a kod CEFTA zemalja 1,23% u odnosu na svet.
Unapređenje trgovine u regionu
Kao potpisnica GATT-a, bivša SFRJ je imala visoku uvoznu carinu na poljoprivredne proizvode,
pa je jedan od prvih zadataka prilagođavanja na tržišnu ekonomiju bilo pospešivanje
slobodnijeg protoka robom. Kada sama zemlja nije bila spremna da otvara svoje granice, tada
je EU podsticala te procese. Tako su zemlje Zapadnog Balkana započele proces liberalizacije u
okviru: (1) Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju sa zemljama EU; (2) prvo bilateralnih, a
zatim CEFTA ugovora sa zemljama regiona; (3) sporazuma u okviru STO; (4) brojnih
bilateralnih sporazuma.
50%
NZČ
Grafikon 10: Prosečan izvoz
poljoprivrednih proizvoda u
odabranim zemljama
(rast u svetu = 0, 2006. - 2010.)
EU
Izvor: UN Comtrade
CEFTA
Najveći rast poljoprivrednog izvoza
obuhvaćenog analizom beleži Bosna i
Hercegovina, 9.5%. Izvoz Srbije raste
brže od sveta za 4.3%, dok EU raste
sporije, odnosno beleži pad izvoza
od-6%.
Prosečan udeo u svetskom izvozu
Srbija
40%
30%
20%
Hrvatsk
a
10%
0%
-10%
-10%
-5%
0%
5%
10%
15%
Prosečna stopa rasta u odnosu na svet
23
100%
70%
Grafikon 11: Struktura izvoza
poljoprivrednih proizvoda u
odabranim zemljama (prosek za
period 2006. - 2010.)
60%
Izvor: UN comtrade
50%
U strukturi izvoza Srbije, apsolutno
dominira izvoz žitarica.
90%
80%
40%
30%
20%
10%
0%
Srbija
Žitarice
CEFTA
Voće
Povrće
NZČ
Mleko i meso
EU
Svet
Industrijsko bilje
Uvoz i izvoz se nikada ne mogu posmatrati odvojeno, jer uvozni proizvodi su često input za
proizvodnju izvoznih proizvoda. Zbog toga, povećanje uvoza, često neminovno vodi i
povećanju izvoza. U slučaju zemalja Zapadnog Balkana, očigledno je da su procesi
liberalizacije uticali da se poveća trgovina poljoprivrednim proizvodima.
Ako uporedimo te rezultate sa konkurentima, videćemo da:



Rast trgovine poljoprivrednim proizvodima u CEFTA zemljama je sporiji nego rast koji
su ostvarivale NZČ u periodu pred pristupanje EU, koji je iznosio 18 % godišnje na strani
uvoza i 20,2 % na strani izvoza u periodu od2000. do 2004. godine.
Ukupan izvoz svih poljoprivrednih proizvoda zemalja Zapadnog Balkana, kao i izvoz po
jedinici površine značajno zaostaje za zemljama EU. Tako stare zemlje članice prosečno
po zemlji u periodu od 2005.-2009. izvoze preko 25 milijardi dolara ili po hektaru preko
6 hiljada USD/ha, NZČ prosečno izvoze preko 3 milijarde ukupno ili 2.600 USD po
hektaru, dok zemlje Zapadnog Balkana izvoze značajno manje (BiH: ukupno 0,23
milijarde USD ili 107,9 USD/ha, Srbija 1,55 milijardi USD, odnosno 301,6 USD/ha,
Hrvatska: 1,24 milijarde USD, 992,7 USD/ha).
Iako mali u obimu, najveći rast ukupnog izvoza poljoprivrednih proizvoda u periodu od
2005. do 2010 godine (svet = 0) beleži BiH od 11,6 %, Srbija 11 %, Hrvatska 1,08 % i NZČ
2,63 %.
Depopulacija ruralnih područja
Nekoliko trendova obeležavaju današnjicu ruralnih područja u regionu Zapadnog Balkana. Ne
samo da ih karakterišu danas, nego je pretpostavka da će to biti slučaj i u narednom periodu,
jer su ti trendovi karakteristični i za nove zemlje članice EU. Intenzitet i brzina ovih procesa
zavisi, pre svega, od sposobnosti da se kreira povoljno privredno i socijalno okruženje. Neki
od trendova koji karakterišu ruralna područja u Vojvodini i Srbiji jesu:
Smanjenje broja poljoprivrednika koje je uslovljeno ne samo emigracijom u grad i odlaskom u
druge sektore, i neprihvatanjem mladih da nastave posao svojih roditelja, već i
nemogućnošću da se bude konkurentan na tržištu sa postojećim nivoom i načinom
proizvodnje. Time se javlja i efekat povećanja staračkih domaćinstava u ruralnim predelima.
24
70.0
60.0
58.8
Grafikon 12: Broj
proizvođača koji
isporučuju mleko u
Hrvatskoj
(u hiljadama)
50.8
50.0
44.6
38.1
40.0
32.0
27.5
30.0
23.7
19.9
20.0
14.8
Izvor: Procena
Ministarstva
poljoprivrede
Hrvatske
10.0
0.0
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
X/2011
Usled unapređenja tehnologije u proizvodnji hrane sve je manja potreba za radnom snagom u
poljoprivredi i sve veća diverzifikacija aktivnosti na poljoprivrednom gazdinstvu u pravcu
turizma, zanatstva i usluga.
Sve veća migracija za poslom u gradovima koja se javlja usled toga što: (1) napredniji delovi
ruralne zajednice napuštaju seoske sredine zbog boljih socio-ekonomskih uslova u gradu; (2)
siromašniji slojevi primorani su da traže zaposlenje van poljoprivrede, zbog sve većeg pritiska
usled niskog prihoda u poljoprivredi na malom gazdinstvu.
Sve veća urbanizacija ruralnih predela i povećanje tražnje uslužnih poslova u ruralnim
područjima koja zahteva specifična znanja ljudi koji žive u ruralnim područjima.
Smanjenje poljoprivrednih površina na račun izgradnje industrijskih i uslužnih parkova.
Poljoprivredno gazdinstvo koje menja svoju ulogu, jer nije više samo ono koje proizvodi
hranu, nego su potrebna sve šira i veća znanja o ekonomiji, marketingu, menadžmentu ...
Približavanje i članstvo u EU koje donosi nove izazove i mogućnosti ruralnim zajednicama
usled postajanja jedinstvenog sistema regionalnog i ruralnog razvoja EU, koji se zasnivaju na
decentralizaciji, većem učešću civilnog društva u donošenju odluka i povećanoj mogućnosti za
korišćenje fondova.
Ulazak Hrvatske u EU
Ulazak Hrvatske u EU juna 2013. godine u velikoj meri će poremetiti trgovinske tokove među
CEFTA zemljama, od kojih su najznačajnije sledeće promene:


BiH neće moći da izvozi proizvode u Hrvatsku za koje nema ispunjene standarde
bezbednosti za izvoz u EU kao što su: mleko i mlečni proizvodi, žive životinje, meso i
mesne prerađevine, med i krompir. Pošto je Hrvatska najveće izvozno tržište za
proizvode Bosne i Hercegovine, ova promena će značajno smanjiti izvoz BiH. Kao
posledica, ovi proizvodi će vršiti pritisak na domaću tražnju i na ostale CEFTA zemlje.
Prvenstveno će biti veliki pritisak kod mleka gde će posledice biti da će se prvo sniziti
cena prema proizvođaču, čime će se smanjiti prihodi proizvođača, ali i postati
konkurentniji, pa će se, samim tim, otvoriti mogućnost da se ovo mleko izveze jedino
gde može - u ostale CEFTA zemlje.
Hrvatska će imati carine na izvoz na tržište BiH, dok ih Srbija neće imati zahvaljujući
CEFTA sporazumu. Bosna i Hercegovina ima nula carinu za proizvode iz Srbije i
Hrvatske, dok ima visoku carinu za proizvode iz EU. To znači da Hrvatska i Srbija
nemaju ozbiljnu konkurenciju na tom tržištu. Obe zemlje to obilato koriste, naročito
Hrvatska, kojoj izvoz poljoprivrednih proizvoda u BiH čini oko 30% ukupnog izvoza
25


(Srbija izvozi nešto preko 18% od ukupnog izvoza poljoprivrednih proizvoda u BiH).
Sada će Hrvatska imati carine na izvoz proizvoda u BiH, dok ih Srbija neće imati.
Samim tim će Hrvatska imati manje konkurentne proizvode, a Srbija bolju trgovinsku
poziciju.
Srbija će imati nula carine prilikom izvoza u Hrvatsku svih proizvoda osim baby beef-a i
neće imati nikakva kvantitativna ograničenja osim kod izvoza baby beef-a, šećera i
vina. Srbija nije izvozila vino, šećer, a ni baby beef u Hrvatsku, jer su postojale visoke
carine na ove proizvode koje sada neće postojati – ovo znači da se situacija za Srbiju
popravlja. Treba znati da Srbija i Hrvatska nisu u okviru CEFTA liberalizovale svoju
trgovinu poljoprivrednim proizvodima, jer na gotovo sve osetljive proizvode postoji
carina u oba pravca. Sada to neće biti slučaj, jer će Srbija imati nula carinu za izvoz
poljoprivrednih proizvoda u Hrvatsku, dok će Hrvatska imati carine koje Srbija ima
prema EU, a koje idu u pravcu liberalizacije, ali ne potpune. Šta to znači: za najveći
broj proizvoda na koje sada Srbija prilikom izvoza u Hrvatsku treba da plaća carinu,
više neće morati da to čini, dok će Hrvatska dobiti potpuno nova pravila koja
podrazumevaju da za neke proizvode za koje su do sada plaćali carinu, sada više to
neće morati (mali broj njih) ili za neke proizvode za koje do sada nisu plaćali carinu,
članstvom Hrvatske u EU će morati ili će ona biti veća (najveći broj njih).
Hrvatska će imati potpuno drugačiju strukturu subvencija koja će uticati na promene u
konkurentnosti i samim tim trgovini.
Ove promene će u određenoj meri i izmeniti proizvodnju na način da će određeni proizvođači i
potrošači profitirati, a drugi izgubiti. Poslovni ljudi, naravno, razmišljaju unapred i spremaju se
za ove promene. Tako hrvatski poslovni ljudi, naročito oni koji imaju izgrađene brendove,
otvaraju svoja postrojenja u BiH, kako bi prodavali te proizvode u BiH, ali i ostalim CEFTA
zemljama.
Trgovinsko okruženje se u potpunosti menja za gotovo sve učesnike u tržišnom lancu, od
proizvođača do potrošača. Onaj ko bolje razume procese i predvidi njihova kretanja –
profitiraće, onaj ko ih ne razume i čeka da ih oseti na svom biznisu – izgubiće.
Ispunjenje uslova za dobijanje EU fondova namenjenih poljoprivredi
Poljoprivreda je sektor kojem su potrebna velika prilagođavanja u procesu pristupanja EU.
Zato EU podržava poljoprivredu i poljoprivrednike kroz specijalne programe prvo zvane
SAPARD (Special Accession Programme for Agriculture and Rural Development), a od 2007.
godine IPARD (Instrument for Pre-Accession Assistance for Rural Development). Osnovni cilj
ovog programa je da se doprinese rešavanju problema strukturnih prilagođavanja u
poljoprivrednom sektoru i ruralnim područjima radi jačanja konkurentnosti u odnosu na
tržište Evropske unije, kao i povećanje kvaliteta života u ruralnim područjima. Istovremeno,
važan cilj SAPARD-a je da se podrže pripreme u budućoj zemlji članici za sprovođenje pravnih
tekovina Evropske zajednice (Acquis Communautaire) na području Zajedničke poljoprivredne
politike (CAP), kroz pravno, administrativno i institucionalno osposobljavanje. Takođe,
efikasno korišćenje IPARD-a je važan faktor za kasniju apsorpciju CAP sredstava. IPARD je po
mnogo čemu jedinstven. To je prvi program Zajednice namenjen kandidatima za članstvo koji
se u potpunosti sprovodi decentralizovano. To podrazumeva prethodnu akreditaciju tela
uključenih u sprovođenje i organizaciju sistema u zemlji koja prima pomoć, koji će garantovati
transparentno trošenje novca evropskih poreskih obveznika.
Iako su sredstva bila na raspolaganju od 2000. godine, većina zemalja, tada kandidata, je
počela korišćenje tek kasnije (od 2001. godine Baltičke zemlje i Slovenija, 2002. godine
Mađarska, Poljska i Rumunija i 2004. godine Češka). Hrvatska i Turska počinju da ga koriste
2008. godine, a Makedonija 2011. godine. Osnovni razlog kašnjenja je potreba da se pripreme
26
institucije koje će garantovati da će sredstva biti iskorišćena na transparentan i nepristrasan
način. Pored političkog uslova, dobijanja kandidature (koji može biti čak i ukinut u narednom
periodu), aktivnosti podrazumevaju i ispunjenje administrativnih kapaciteta za upravljanje i
korišćenje ovih fondova, i to konkretno: (1) usvajanje IPARD programa; (2) sektorski
sporazum (Sectoral Agreement); (3) nacionalnu akreditaciju IPARD operativnih struktura (za
programiranje - Managing Authority, za upravljanje finansijama - IPARD agencija); (4)
akreditaciju i prenošenje odluke o upravljanju; (5) višegodišnji Sporazum o finansiranju; (6)
razvoj procedura za monitoring i evaluaciju.
Suština programa je obezbeđivanje bespovratnih sredstava u iznosu od oko 40-100% od
vrednosti investicije za tri tipa projekata (prioriteta): (1) podizanje konkurentnosti; (2) zaštita
životne sredine i LEADER pristup; (3) ruralna infrastruktura.
Pored administrativnih kapaciteta i akreditacije samih institucija, postoji i drugi nivo
kriterijuma koje poljoprivrednik ili kompanija treba da ispuni da bi dobio sredstva. Ovi
kriterijumi su definisani Nacionalnim programom za ruralni razvoj (tzv. IPARD programom), i
definišu ko može da bude korisnik za koju meru. Tada se postavljaju kriterijumi koji
običnoutvrđuju: veličinu gazdinstva (minimalni i maksimalni broj hektara ili stoke), promet
robom (minimalni i maksimalni) za koji se zahteva investiciona podrška, prethodno iskustvo u
proizvodnji i/ili preradi, nivo prometa preko računa i plaćenih poreskih dažbina koji se
dokazuju revizorskim izveštajem i sl.
Ukoliko potencijalni korisnik ispunjava uslove u okviru definisanih kategorija i želi da aplicira
za sredstva, onda treba da pripremi dokumentaciju koja u osnovi obuhvata: obrasce, zahteve
i potvrde definisane tenderom, projektni zadatak sa detaljnim troškovnikom i idejnim
rešenjem, analizu isplativosti sektora i samog projekta i ostalo što se zahteva pozivom.
Pravilo je da se kroz IPARD fondove ne mogu finansirati kupovina i iznajmljivanje zemljišta ili
postojećih zgrada, porezi, carine i uvozne dažbine, operativni troškovi, uključujući održavanje
i troškove iznajmljivanja, lizing, bankarske provizije, troškovi jemstva i sl, opšti troškovi
određenog projekta, kao što su troškovi usluga arhitekata, inženjera, konsultanata i pravne
dažbine, troškovi studija izvodljivosti za pripremanje i sprovođenje projekta, troškovi sticanja
patenata i licenci direktno vezanih za projekat, koji prelaze 12% ukupnih odobrenih troškova
isključujući ove opšte troškove. Takođe se mora u potpunosti poštovati Zakon o javnim
nabavkama i moraju se dostaviti dokazi o prikupljanju ponuda od najmanje tri dobavljača, i za
koje originali ponuda nisu uključeni u izjavu o troškovima.
Važna je činjenica da se sufinansiranje iz fonda IPARD izvodi tek nakon zaključivanja projekta i
po izvedenom plaćanju dozvoljenih troškova investicije, odnosno nakon završene i sa strane
investitora plaćene investicije, i to samo za dopuštene i opravdane investicione troškove. Da
bi se sredstva mogla povratiti neophodno je da se ima pozitivan izveštaj od organa koji vrši
kontrolu. Kontrola je dvostruka: prva od strane ovlašćenog domaćeg revizora, a nastavlja se
slepom kontrolom od strane revizora EU.
Kakva su iskustva sa IPARD fondom:

Iskustvo pokazuje da od dana kada zemlja dobije status kandidata (ili ukoliko se ovaj
uslov ukine, onda od dolaska prve inspekcije), pa do prvog tendera prođe preko 2
godine. Srbija kasni sa uspostavljanjem sistema, i realno je očekivati da će joj biti
potrebno duže vremena, naročito imajući u vidu da aktivnosti na ispunjenju ovih
uslova podrazumevaju donošenje određenih političkih odluka, koordinaciju između
organa, alokaciju sopstvenih sredstava za zapošljavanje značajnog broja novih ljudi,
unapređenje javnih službi na državnom i lokalnom nivou koje su uključene u
sprovođenje iPARD-a, a koje ne ispunjavaju EU standarde, kao što su veterinarske
27








službe, registri, službe zadužene za kontrolu životne sredine, građevinske
dozvole/druge dozvole.
Iskorišćenost IPARD sredstavau 10 NZČ je od 95% (Letonija), do više od 99% (ostali),
dok je u Rumuniji 87%, Bugarskoj 72,4%. Iskustvo pokazuje da se prva sredstva
transferišu u drugoj godini, da se značajno povećavaju u trećoj godini, a tek u petoj se
dostiže pun iznos trošenja sredstva.
Prosečna vrednost projekta finansiranog od strane EU: Hrvatska 326.572 EUR,
Rumunija 228.864 EUR, Letonija 151.558 EUR, Bugarska 123.846 EUR, Slovačka 86.119
EUR, Mađarska 62.121 EUR, Slovenija 31.116 EUR. Broj projekata kreće se od 559 u
Sloveniji pa do 22.775 u Poljskoj.
Iskustva Hrvatske, posle dve godine sprovođenja SAPARD programa, su da je od
ukupnih 25 miliona EUR kroz 4 tendera ugovoreno 62% (49 projekata), a iskorišćeno
48% (37 projekata).
Za makedonske poljoprivrednike i proizvođače hrane, IPARD programom u periodu
2007. – 2013. god. predviđeno je 40 miliona EUR iz fondova Evropske unije. Agencija
za finansijsku potporu poljoprivrede i ruralni razvoj odgovorna je u Makedoniji za
upravljanje tim sredstvima. Agencija je dobila akreditaciju u 2009. godini. Za 2 godine,
objavljeno je 5 javnih poziva za korišćenje sredstava. Zaključeno je 125 ugovora za
dobijanje 7 miliona EUR iz IPARD programa. Do kraja 2011. godine isplaćeno je samo
1,4 miliona EUR.
Na prvim tenderima procenat uspešnosti je izuzetno mali.
IPARD je osmišljen za prosečnog korisnika, kome je pomoć neophodna da bi opstao u
evropskom okruženju7.
U najboljem slučaju, broj poljoprivrednika koji će postati korisnici sredstava IPARD-a
neće biti ni 1% sadašnjeg broja gazdinstava u Vojvodini8. IPARD je važan program
pomoći, ali treba biti realan u pogledu njegovog stvarnog dosega, pogotovo kada je
reč o primarnoj poljoprivrednoj proizvodnji.
Srbija i Vojvodina bi, s obzirom na potrebe, svakako morale da imaju nacionalni
program ruralnog razvoja u kome bi deo mera bio finansiran isključivo iz državnog i
lokalnog budžeta. Važno je da te nacionalne mere ne predstavljaju konkurenciju
IPARD-u. Pogotovo da se, u pogledu procedura i kontrola, nacionalne mere
komplementarne IPARD-u, sprovode na približno sličan način.
Najveće prepreke u Hrvatskoj i Makedoniji za uspešnije korišćenje sredstava bile su




Neposedovanje dokumenata kojima su uređeni imovinsko-pravni odnosi
poljoprivrednih proizvođača;
Nedostatak sredstava za investicije i nepoverenje banaka za finansiranje projekata u
primarnoj poljoprivednoj proizvodnji;
Nedostatak interesa poljoprivrednih proizvođača i kompanija zbog nepoznavanja
mogućnosti IPARD fondova;
Nedostatak znanja o savremenom upravljanju farmom (farm management) i
neadekvatne edukacije proizvođača u ruralnim područjima;
7 Neće biti lako odrediti šta je to ‘prosečan’ korisnik kome je potrebna EU pomoć. Ciljna grupa ‘prosečnih’ korisnika je različita i
kad su u pitanju razlike između pojedinih mera, ali i kad se posmatraju različite podaktivnosti unutar pojedinih mera. Jednom su u
prioritetima poljoprivredna gazdinstva, drugi put su to firme koje posluju sa hranom, a nekada su prioritetni korisnici - jedinice
lokalne samouprave. S druge strane, mogu postojati velike razlike između ‘prosečnih’ korisnika u sektorima proizvodnje mleka,
mesa, jaja ili voća i povrća, što je po pravilu odraz specifičnosti u svakoj zemlji, a koje treba uzimati u obzir.
8 Zapravo je puno veća verovatnoća da će to biti oko 0,5% što je bio prosek broja korisnika SAPARD-a i to za skoro šest godina
sprovođenja tog programa (grupa EU-8 koja je koristila SAPARD do kraja 2006. godine). Ne zaboravimo da je SAPARD bio manje
zahtevan u odnosu na IPARD. Bugarska i Rumunija su nakon devet godina primene SAPARD-a (do kraja 2009.), došli do udela od
samo 0,25%. Hrvatska je nakon sedam godina sprovođenja SAPARD/IPARD-a na manje od jednog promila (0,1%) udela broja
korisnika u odnosu na broj registrovanih poljoprivrednih gazdinstava! Pritom su oni najsposobniji dobili pomoć više puta, baš
kako je to bilo i u drugim zemljama kandidatima.
28



Mali broj proizvođača u sistemu PDV;
Postojanje konkurentskih programa od strane države sa manje zahtevnom
dokumentacijom, a sličnim nivoom granta (Hrvatska)
Nemanje kapaciteta na lokalnom nivou za pripremu projekata
Mogućnost da Vojvodina dobije značajna sredstva (videti tabelu 1.), koja su direktno
usmerena u razvoj poljoprivrede, je nešto oko čega bi trebalo da postoji konsenzus među
svim zainteresovanim učesnicima. Dodatno, trebalo bi da postoji veliki interes da se to i
ostvari što je pre moguće. Poljoprivrednici u Vojvodini već zaostaju za kolegama u EU i regionu
po konkurentnosti, kako usled prirodnih uslova, tako i predvidljive politike podrške
zasnovane na investicijama. Administracija i poljoprivrednici u Vojvodini imaju ozbiljan
problem u dostizanju standarda EU, i ukoliko što pre ne započnu da ih uvode, brže će
zaostajati za konkurentima, uz opasnu pretnju da ih nikada neće moći dostići. Situacija će biti
još gora ukoliko glavni konkurenti u regionu imaju značajno veći pristup EU sredstvima za
razvoj poljoprivrede. Zato proizvođači u Vojvodini ne bi smeli da budu kažnjeni usled niskih
administrativnih kapaciteta. Pogotovo imajući u vidu da Srbija može da bude prva i jedina
zemlja koja će ući u potpunu liberalizaciju carina, a da pri tome ne da nije član EU, nego nije ni
počela da koristi pretpristupna sredstva namenjena ruralnom razvoju.
Preko 3 milijarde EUR je potrošeno na 39 hiljada projekata finansiranih kroz SAPARD i IPARD fond
Sredstva (miliona EUR)
Alocirano
Zemlja
Češka
Estonija
Mađarska
Letonija
Litvanija
Poljska
Slovačka
Slovenija
EU 8
Bugarska
Rumunija
EU 2
EU 10
RH: SAPARD
RH: IPARD
SAP/IPARD
EU 10 + RH
Projekti (broj)
God
%
Ukupno
%
Iskorišć
eno
%
30.93
17.01
53.35
30.63
41.82
236.47
25.64
8.88
444.73
74.12
193.30
267.42
712.15
25.00
25.55
25.37
737.52
4.2
2.3
7.2
4.2
5.7
32.1
3.5
1.2
60.3
10.1
26.2
36.3
96.5
3.4
3.5
3.4
100
92.79
51.04
160.04
91.88
125.45
709.41
76.92
26.65
1,334.18
444.75
1,159.79
1,604.53
2,938.71
25.00
51.10
76.10
3,014.81
3.0
1.6
5.1
2.9
4.0
22.7
2.5
0.9
42.8
14.3
37.2
51.4
94.2
0.8
1.6
2.4
100
92.78
50.65
159.96
87.29
125.34
708.66
76.90
26.65
1,328.22
320.22
1,009.01
1,329.23
2,657.46
12.08
2.29
14.37
2,671.83
100
99.2
100
95.0
99.9
99.9
100
100
99.6
72.0
87.0
82.8
90.4
48.3
4.5
18.9
88.6
Vraćeno
u EU
Broj
prijava
Ugovor
eno
Realizov
ano
0.01
0.4
0.01
4.6
0.1
0.7
0.0
0.0
5.9
124.5
150.7
275.3
281.2
12.9
25.8
38.7
319.
3,000
1,832
8,828
1,685
1,531
2,640
1,808
866
24,457
906
562
34,455
2,626
4,451
7,077
41,532
49
108
157
41,689
1,495
1,062
2,575
1,702
827
22,775
893
559
31,888
2,600
4,374
6,974
38,862
37
14
51
38,913
1,222
31,112
1,306
958
48,258
139
390
529
%
88.7
69.4
97.5
94.1
95.5
93.1
98.6
99.5
92.5
99.0
98.3
98.5
93.6
75.5
13.0
Proseč. vred.
EU
sredstava,
EUR
62,059
47,691
62,121
51,286
151,558
31,116
86,119
47,672
41,653
123,161
230,684
190,598
68,382
326,572
163,286
281,748
68,662
Tabela 1: Alokacija i korišćenje SAPARD i IPARD sredstava u NZČ
Šta Vojvodina može da uradi da privuče što više projekata? Pre svega treba da eliminiše sve
one prepreke na koje može da utiče, a zatim i da kreira okruženje koje će pospešivati
korišćenje sredstava, kao što je:



Edukacija proizvođača o mogućnostima i načinima korišćenja IPARD fonda, uz
preporuku da se ne podignu očekivanja isuviše visoko, nego da se jasno predoče
uslovi koje treba ispuniti da bi se postao korisnik ovih sredstava;
Veliki deo dozvola, naknada, obrazaca i sličnih administrativnih uverenja jesu sastavni
deo IPARD prijave. Najveći deo njih je lokalnog karaktera, i, shodno tome, opštine
treba da omoguće njihovo nesmetano i jednostavno dobijanje.
Podizanje kapaciteta za pripremu projekata, bilo kao privatni ili javni servis. Iskustva
pokazuju da je privatni servis efikasniji, jer pripremi najveći broj projekata i najveći
procenat uspešnosti ima upravo privatni sektor.
29

Aktivno učešće kroz obezbeđivanje podrške u pripremi projekata, i delimičnoj kontroli
korišćenja IPARD sredstava. Ukoliko opština prihvati i da daje garancije projektima,
onda je ova uloga još značajnija.
I.3. Trendovi u Vojvodini
Grafikon 13: Procenat povećanja proizvodnje u periodu 1998-2002 i 2006-2010 u BiH, NMS, Hrvatskoj i Srbiji.
350%
286.4%
300%
250%
200%
150%
116.8%
103.8%
118.4%
126.7%
124.6%
111.7%
84.0%
100%
103.2%
85.6%
90.1%
62.7%
50%
0%
BiH
Hrvatska Srbija
NZČ
BiH
Žitarice
Hrvatska Srbija
Voće
NZČ
BiH
Hrvatska Srbija
NZČ
Povrće
Izvor: FAO
Očigledno je da BiH ima najveću stopu rasta proizvodnje kod gotovo svih grupa proizvoda. Najveći je kod voća, a
najmanji kod žitarica. Srbija jedino kod žitarica beleži veću stopu rasta od BiH.
Trendovi u proizvodnji i trgovini
Žitarice
Proizvodnja žitarica predstavlja jedan od najdominantnijih segmenata poljoprivredne
proizvodnje širom Evrope i u Vojvodini, i ima dugu tradiciju na ovim prostorima. Značaj
proizvodnje žitarica je svakako veliki, jer u najvećem broju zemalja u svetu predstavlja osnovu
za prehrambenu sigurnost stanovništva, ali i za razvoj stočarske proizvodnje. Upravo zbog
ovog aspekta, ali i zbog činjenice da se lako skladište, i dobro podnose transport, žitarice
imaju i veliki trgovinski značaj. Takođe, zbog značaja u pogledu prehrambene sigurnosti,
često su predmet državnog intervencionizma, kako u sferi otkupa i prodaje iz državnih
rezervi, što utiče na kretanja na domaćem tržištu, tako i u domenu regulacije izvoza i uvoza.
Zahvaljujući povoljnim kretanjima u pogledu cena žitarica na međunarodnom tržištu, koje
dostižu svoje maksimume tokom 2008. i 2011. godine, u zadnjih nekoliko godina, primetan je
trend povećanja proizvodnje žitarica, i to zahvaljujući kukuruzu, dok je kod pšenice i ječma
prisutna stagnacija i pad proizvodnje u Vojvodini. U odnosu na 2006. godinu, proizvodnja
žitarica u Vojvodini porasla je sa 4,9 miliona tona na 5,7 miliona tona. Na nivou pojedinačnih
proizvoda, najveći rast bio je prisutan kod kukuruza, i to 20%, kod pšenice 8%, dok je
proizvodnja ječma opala za 12%.
Tržište žitarica u Srbiji dugo je bilo zaštićeno visokim carinama, ali se usled implementacije
SSP i Prelaznog trgovinskog sporazuma sa EU, situacija menja ka delimičnoj liberalizaciji
uvoza. Visoka carina je dugi niz godina u velikoj meri sprečavala uvoz žitarica, ali je i
poskupljivala uvozno seme i time delom onemogućavala da se dodatno unaprede prinosi, i
uspostavi proizvodnja žitarica bazirana na najkvalitetnijem semenu. Trenutno je na snazi
30
uredba po kojoj se carina na uvoz tvrde pšenice neće se naplaćivati do 30. juna 2013. godine, a
u slučaju kukuruza do 31. avgusta 2013. godine.
Državni intervencionizam kroz nereformisanu ulogu robnih rezervi i kartelski dogovori
otkupljivača. Prema međunarodno prihvaćenim trgovinskim pravilima, obezbeđivanje
prehrambene sigurnosti države bi trebalo da bude osnovna uloga robnih rezervi. Aktivnosti u
tom pogledu moraju se sprovoditi na transparentan način, i tako da ne izazivaju uopšte ili
izazivaju minimalne distorzivne efekte na kretanja na tržištu. U sektoru žitarica u Srbiji i
Vojvodini to često nije bio slučaj, i interventne kupovine i prodaje su negativno uticale na
kretanje ponude i tražnje, ali i na samo formiranje cena na tržištu. U periodu neposredno pre i
nakon žetve žitarica, često su prisutni kartelski dogovori otkupljivača, što sprečava slobodno
formiranje cene i vuče je u smeru negativnom po proizvođače.
Nepostojanje sistema terminske kupovine i modernog berzanskog robnog poslovanja.
Uprkos činjenici da žitarice u načelu imaju nisku cenu u odnosu na druge robe, njihova
zastupljenost u trgovini je velika, jer su u pitanju berzanske robe. Neophodno je da se pored
spot tržišta koje jedino postoji kroz rad Produktne berze u Novom Sadu, otvore i nove
mogućnosti, pre svega terminsko tržište koje je preovlađujući način trgovanja u modernom
berzanskom robnom poslovanju u svetu.
Iako je Srbija značajan izvoznik žitarica u regionu, prostor za unapređenje svakako postoji, i to
pre svega kroz uvođenje sistemaklasiranja po kvalitetu, stabilizaciju proizvodnje pšenice na
nivou višem od sadašnjeg, značajno povećanje prinosa i kod pšenice i kukuruza, i kroz
afirmaciju proizvođača koji imaju stalni cilj maksimiziranja prinosa, ali i profita.
U 2011. godini površine pod žitaricama u Vojvodini prostirale su se na preko milion hektara, od
čega su oko 73% činile površine pod kukuruzom, a 24% površine pod pšenicom. Proizvodnja
žitarica u Vojvodini čini 62% ukupne proizvodnje žitarica na teritoriji Srbije, dok trećina svih
količina žitarica proizvedenih u CEFTA dolazi upravo iz Vojvodine.
Grafikon 14: Prosečna proizvodnja žitarica u odabranim
zemljama (rast u svetu = 0, 2006. - 2010.)
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
16%
Srbija
14%
NZČ
12%
EU
10%
8%
Vojvodin
a
6%
4%
2%
0%
-2%
-8%
-6%
-4%
-2%
0%
2%
4%
Grafikon 15: Struktura proizvodnje žitarica (2006. –
2010.)
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
6%
-4%
Prosečna stopa rasta u odnosu na svet
Ječam
Kukuruz
Pšenica
31
5,000
Grafikon 16 : Trend proizvodnje žitarica u Vojvodini
u hiljadama tona
4,500
4,000
Izvor:FAO i Republički zavod za statistiku
3,500
3,000
2,500
2,000
1,500
1,000
500
0
2006
Pšenica
2007
2008
Ječam
2009
2010
Nakon naglog pada proizvodnje kukuruza u 2007.
godini, trend proizvodnje kukuruza se oporavlja i kreće
se uzlaznom putanjom. Ova zakonitost ne važi kod
proizvodnje pšenice i ječma gde je prisutna stagnacija i
pad proizvodnje. Kod pšenice je nakon lošije 2010.
godine, obim proizvodnje u 2011. godini uspeo da se
povrati na nivo od 1,8 milion tona, što odgovara
prosečnom nivou proizvodnje pšenice u Vojvodini.
Kukuruz
U periodu 2006. -2010. godina, oko 75% proizvodnje žitarica u Vojvodini odlazilo je na kukuruz,
udeo pšenice bio je 21,7%, dok je ječam učestvovao sa oko 3%. Struktura proizvodnje žitarica
na teritoriji Srbije, bar kada su u pitanju udeli pojedinih kultura, predstavlja sliku u ogledalu
Vojvodine. Situacija kod drugih posmatranih zemalja je nešto drugačija, tako da već na nivou
CEFTA, udeo pšenice i ječma u proizvodnji žitarica je veći, na uštrb nešto manjeg udela
proizvodnje kukuruza u poređenju sa Vojvodinom. Ovakva struktura je još izraženija kada se
posmatraju NZČ, EU ili svet.
Pozitivna kretanja u proizvodnji žitarica, pre svega zahvaljujući većoj proizvodnji kukuruza,
nisu bila karakteristična samo za Vojvodinu i Srbiju. Slični trendovi prisutni su i u CEFTA
regionu, NZČ, i na nivou cele EU (rast je bio prisutan, ali je manji nego na nivou sveta). U
periodu 2006. – 2010. godina, Vojvodina je, uz zemlje CEFTA, imala najveći prosečan godišnji
rast proizvodnje žitarica u odnosu na posmatrane konkurente. U odnosu na svet, prosečna
godišnja stopa rasta proizvodnje žitarica u Vojvodini bila je skoro 3%, u NZČ 2%, dok je na nivou
celokupne EU zabeležen za 1 procentni poen sporiji rast u odnosu na svet. Pozicija Vojvodine
je povoljnija i u odnosu na NZČ, ali razlike nisu prevelike. Od pojedinačnih CEFTA zemalja,
nosioci rasta u proizvodnji žitarica su Moldavija i Srbija, dok u dinamici rasta za svetom najviše
zaostaje Bosna i Hercegovina, i to za 5%.
Zbog povećane potrošnje žitarica od strane stanovništva, povećanje potrošnje žitarica u
proizvodnji biogoriva, ali i zbog smanjenog roda usled suša, cene žitarica su rasle dostižući svoje
maksimume u 2008. i 2011. godini. Upravo ova kretanja su omogućila rast izvoza žitarica iz Srbije
u prethodnom periodu. U 2011. godini izvoz žitarica iz Srbije dostigao je vrednost od 556 miliona
dolara, što je udeo od 46% u ukupnom izvozu posmatranih grupa proizvoda. Najveći prosečan
udeo u izvozu žitarica ima kukuruz, sa 81%, i to je ujedno i najizvoženiji poljoprivredni proizvod
Srbije.
32
Grafikon 17: Prosečni izvoz žitarica u odabranim zemljama
(rast u svetu =0, 2006. - 2011.)
Najviše raste BiH, čak 237%, izostavljena je zbog
preglednosti.
35%
Srbija
NZČ
EU
Hrvatska
CEFTA
Prosečan udeo u svetskom izvozu
30%
25%
Grafikon 18: Struktura izvoza žitarica (2006. – 2011.)
100%
90%
80%
70%
60%
20%
50%
15%
40%
30%
10%
20%
5%
10%
0%
0%
-10%
-5%
-5%
0%
5%
10%
15%
Srbija
CEFTA
Ječam
Prosečna stopa rasta u odnosu na svet
NZČ
Kukuruz
EU
Svet
Pšenica
u milionima dolara
500
450
Grafikon 19: Izvoz žitarica u Srbiji
400
350
Izvor: UN Comtrade
300
Nagli rast izvoza kukuruza počinje od 2007. godine u
odnosu na koju je prošlogodišnja vrednost izvoza
uvećana više od 5 puta. Trend izvoza pšenice upravo je
suprotan od trenda kukuruza sve do 2008. godine,
kada počinje lagani oporavak pšenice. 2010. godine
izvoz pšenice bio je za 13 miliona $ veći od rekorda
zabeleženog tri godine ranije, a 2011. je uvećan za
dodatnih 8%. Nakon trogodišnjeg rasta, prošlogodišnji
izvoz ječma beleži blagi pad od 2%.
250
200
150
100
50
0
2006
2007
Pšenica
2008
2009
Ječam
2010
2011
Kukuruz
Žitarice dominiraju izvozom Srbije, a Srbija dominira izvozom žitarica u CEFTA. Udeo izvoza
žitarica iz Srbije čini 67% ukupnog izvoza žitarica na nivou CEFTA zemalja. Slično Srbiji, u CEFTA
je kukuruz najtraženija izvozna žitarica, ali sa nešto manjim udelom u ukupnom izvozu od 68%.
Kod ostalih posmatranih zemalja struktura izvoza se menja na način sličan i proizvodnji, veće
učešće izvoza ječma i naročito pšenice, nasuprot manjim udelima kukuruza nego što je to
slučaj kod Srbije. Tako je na nivou EU, struktura izvoza žitarica potpuno drugačija u odnosu na
Srbiju. Kod EU, pšenica ima najveći izvozni potencijal, i učestvuje u ukupnom izvozu žitarica sa
60%, izvoz kukuruza je oko 1/4 izvoza žitarica, dok je izvoz ječma neuporedivo veći u odnosu
na Srbiju, i učestvuje sa 16% u izvozu žitarica.
Srbija treba da povećava vrednost proizvodnje i izvoza žitarica, ali mora i da bude svesna da je
mogućnost ostvarivanja dodatne vrednosti u tom sektoru limitirana. Učešće žitarica u
ukupnoj vrednosti proizvodnje u Srbiji je ubedljivo najveće od svih evropskih zemalja (Srbija
preko 34%, EU – 11.4%). Samo u nekoliko zemlja EU učešće prelazi 20%. Primeri poslednjih
godina gde površine pod kukuruzom rastu na račun ostalih kultura je kratkoročno dobra, ali
dugoročno se gube tržišta nekih drugih proizvoda sa kojima se može ostvariti veća vrednost
proizvodnje. Tu se pre svega misli na proizvodnju povrća gde je udeo ove proizvodnje u Srbiji
33
ubedljivo manje od svih NZČ (Srbija - 5,4%, EU – 10.2%, NZČ – 15%). Ova preporuka svakako ne
isključuje potrebu da se dalje unapređuju i povećavaju prinosi jer značajno zaostaju za
prosekom EU zemalja.
Problemi i preporuke
Problemi
 Kvalitet semena i đubriva
 Nereformisane robne rezerve i državne intervencije
 Nedovoljno adekvatnog skladišnog postora kod samih proizvođača
Preporuke
 Nastaviti razvoj tržišta zemljišta koji dovodi do ukrupnjavanja i unapređenja
proizvodnje
 Unaprediti termisku prodaju
 Razdvajati žitarice po kvalitetnim grupama
 Unapređivati kvalitet semena
Voće
Statistički podaci o proizvodnji u Srbiji, pa tako i u Vojvodini, što se tiče voćarstva se još uvek
baziraju na zastarelim metodama, jer prate broj rodnih stabala i prinose po stablu metodologiju koju je savremeno voćarstvo u svetu prevazišlo pre nekoliko desetina godina.
Ovakvo praćenje podataka ne može da sagledava promene koje se dešavaju u proizvodnji
voća. Iako su državne ali i stručne strategije decenijama pokušavale da regionalizuju i usmere
voćarsku proizvodnju u brdovite predele Srbije, ekonomski zakoni i tržište su još od
sedamdesetih godina prošlog veka savremene guste zasade locirali u Vojvodini. Danas je
Vojvodina vodeći voćarski region Srbije po površinama pod savremenim zasadima voća i
proizvođačima koji su konkurentni i na evropskom nivou. Osnovni trendovi u proizvodnji voća
su:
Povećanje broja tržišno orjentisanih proizvođača koji se profesionalno bave proizvodnjom
voća. Generalno, ove profesionalne proizvođače voća možemo podeliti u tri velike grupe:



Kompanije koje se bave trgovinom ili preradom voća i ulažu u proizvodnju radi
pouzdane i kvalitetne robe
Fizička ili pravna lica koja su novac zarađen u drugim sektorima uložili u savremene
intenzivne zasade koji su uobičajeno veći od 50 ha
Proizvođači koji se tradicionalno bave voćarstvom i imaju posede od 5 do 30 ha i koji
se udružuju u kooperative
Mali proizvođači koji nisu vertikalno integrisani ne utiču značajno na tržište voća u Vojvodini.
Koncentracija voćarske proizvodnje u određenim proizvodnim područjima. Intenzivna
voćarska proizvodnja grupisala se u pojedinim regionima u kojima su postojale plantaže koje
su uvodile nove tehnologije, a proizvođači su nova znanja preuzimali od njih. Intenzivna
voćarska proizvodnja dominira u Sremu koji je postao vodeći voćarski region u Vojvodini, a
zatim i Subotička peščara, okolina Novog Sada i Južni Banat.
Sve veća diverzifikacija proizvodnje. Dominantnu proizvodnju jabuke u Vojvodini poslednjih
godina sve više prati diverzifikacija proizvodnje – intenzifikacija gajenja šljive, breskve te sve
više savremenih zasada trešnje i višnje. Zbog rizične proizvodnje, kruška još uvek traži svoje
mesto koje je imala pre nekoliko decenija u voćarstvu Vojvodine.
34
Grafikon 20: Prosečna proizvodnja voća u odabranim
zemljama
(rast u svetu = 0, 2006. - 2010.)-
Grafikon 21: Struktura proizvodnje voća (2006. –
2010.)
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
20%
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Srbija
NZČ
EU
Vojvodina
CEFTA
BiH
Hrvatska
15%
10%
5%
0%
-10%
-5%
-5%
0%
5%
10%
Kruške
Prosečna stopa rasta u odnosu na svet
Višnje
Breskve
Jabuke
Šljive
u hiljadama tonama
120
Grafikon 22: Trend proizvodnje voća u Vojvodini
100
Izvor: FAO i Republički zavod za statistiku
80
Od svih vrsta voća koje su bile predmet analize, jedino
jabuka beleži rast proizvodnje.
60
40
20
0
2006
2007
2008
Jabuke
Šljive
Višnje
Breskve
2009
2010
Kruške
Koncentracija prodaje. Od 2005. godine u Vojvodini su podignute ULO hladnjače ukupnih
kapaciteta preko 40.000 t. Investicije u skladišne kapacitete su preokrenule bilans trgovine
jabukom, a Srbija je od uvoznika postala značajan izvoznik jabuke. U budućnosti, pod uticajem
dva procesa koji se paralelno dešavaju – procesa liberalizacije i procesa supermarketizacije –
prodaja kod samih proizvođača će biti jednako podložna inovacijama i promenama na bolje
kao i proizvodnja. Liberalizacija će supermarketima omogućiti da idu za lakšom opcijom koju
predstavlja uvoz, a liberalizacija im smanjuje troškove u tom procesu. Domaći proizvođači
moraju pratiti ove trendove i u svoju ponudu uvrstiti kvalitetniji i bolje zapakovan proizvod. Za
to će biti potrebno objedinjavanje ponude. To se može desiti ili od strane specijalizovanih
kompanija ili od strane samih proizvođača. U kojoj meri će se objedinjavati ponuda od strane
porodičnih gazdinstava udruživanjem ili tako što će velike kompanije organizovati svoju
proizvodnju i/ili otkup, u velikoj meri zavisi od politike države. Ukoliko država ne podrži
investicije porodičnih gazdinstava i na taj način promoviše udruživanje, ne može se ni
očekivati da buduća prodaja bude zasnovana na objedinjenoj ponudi kroz zadruge, nego
samo kroz kompanije.
Promena načina prodaje i promene u funkcionisanju domaćeg tržišta. Očekuje se da će se i u
Srbiji sve više voća prodavati supermarketima u kojima se težište prebacuje na količine,
kvalitet i razrađen sistem distribucije i čuvanja. Prodaja domaćeg voća u supermarketima,
ukoliko se zadrži trenutno stanje (sortiment, nedostatak klasirki i pakerica, nepoštovanje
35
standarda), dugoročno nema mnogo šanse u poređenju s voćem iz uvoza. Prodaja u
marketima zahteva i kontinuitet isporuke koja može da se očekuje samo od udruženih
proizvođača i velikih kompanija.
Nedostatak znanja u celom lancu proizvodnje i čuvanja voća. Iako je očigledan napredak koji
se tiče promene sortimenta i određenih segmenata tehnologije (zaštita voća) koji je pre svega
načinjem zbog konkurencije koja poslednjih godina postoji u ponudi sadnog materijala i
zaštitnih sredstava, očigledno je nepoznavanje i neznanje drugih važnih segmenata
proizvodnje, pre svega ishrane voćke ali i savremene pomotehnike. Poseban problem je
nedostatak znanja koji se odnosi na čuvanje voća u novim uslovima (ULO) skladištenja.
Nedostatak opreme za kalibriranje i pakovanje. U najvećem broju skladišta ne postoji
adekvatna oprema za kalibriranje i pakovanje koja bi kapacitetom i kvalitetom zadovoljila
standarde prodaje koje sve više zahteva i rusko tržište. Dodatno, nedostatak proizvodnih
standarda (GlobalGap, IPM, Organska), objedinjenih količina kao i uspostavljenih veza sa
velikim dobavljačima supermarketa u EU onemogućava izvoz na bogato tržište EU ili makar
ga limitira na prodaju na veletržnicama u EU.
Velika zavisnost proizvođača u Vojvodini od ruskog tržišta. Većina voćarske proizvodnje u
Vojvodini je orijentisana na rusko tržište. U periodu posle 2005. godine, gotovo celokupne
količine jabuke ali i šljive, breskve i trešnje su izvožene na rusko tržište i nije pokušavano
uspostavljanje alternativnih kanala prodaje. Isto tako, standardi prilikom proizvodnje su od
2009. godine u potpunosti prilagođeni ovom tržištu. Konkurentnost na ruskom tržištu se
zasniva, pre svega, na carinskim privilegijama u odnosu na konkurente. Ulaskom Rusije u STO
ova prednost može u naprednim godinama biti izgubljena.
Nepoznavanje funkcionisanja i nepostojanje želje i napora da se nastupi na EU tržištu. Pored
značajnog unapređenja proizvodnje i podignutih novih zasada zasnovanih na novim
tehnologijama proteklih godina, generalna ocena je da proizvodnja u Vojvodini zaostaje za
proizvodnjom konkurenata u zemljama EU. Međutim, zbog malih očekivanja zarade i
relativno manjih troškova po jedinici površine, postoji prostor da Srbija bude cenovno
konkurentna u proizvodnji voća, i da se čak dodatno prilagođava povećanoj konkurenciji. Iako
se može konstatovati da Vojvodina u proseku zaostaje po tehnologiji i prinosima za
proizvođačima u EU, dobar deo proizvođača u Vojvodini je na nivou proizvođača u EU. Neke
od karakteristika koje utiču na, na primer, proizvođače jabuke, a tiču se direktno izvoza iz
Vojvodine je i sledeće:





U proizvodnji jabuke u EU dominiraju specijalizovani profesionalni proizvođači i
integrisani sistem, koji se sastoji od: proizvođača – pakera – špeditera (trgovca) –
supermarketa. Ovaj sistem je u velikoj meri zatvoren za proizvođače iz Srbije
Snabdevači (nekoliko velikih kompanija koje snabdevaju supermarkete kao najveće
potrošačke centre) poseduju spremnost da ispoštuju sve zahtevane količine, kao i
sorte jabuke i proizvoda od jabuke.
Konkurencija tražnji jabuke je povećana potražnjom za drugim vrstama voća
Izvoz je postao teži i zahtevniji, uvode se novi internacionalni i nacionalni standardi,
propisi i takse
Nabavka jabuka u supermarketima u EU je kocentrisana u nekoliko kompanija (u
osnovi je zasnovana na ograničavanje konkurencije u nabavci na uštrb više cene,
sigurnosti plasmana i upravljanjem neprodate robe)
36
Grafikon 23: Prosečni izvoz voća u odabranim zemljama
(rast u svetu = 0, 2006. - 2011.)
70%
Srbija
NZČ
EU
CEFTA
Hrvatska
BiH
Prosečan udeo u svetskom izvozu
60%
50%
40%
Grafikon 24: Struktura izvoza voća (2006. – 2011.)
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
30%
20%
20%
10%
10%
0%
0%
-20%
-10%
0%
20%
40%
60%
80%
Srbija
Jabuke
Prosečna stopa rasta u odnosu na svet
CEFTA
Šljive
NZČ
Kruške
EU
Višnje
Svet
Breskve
u milionima dolara
70
60
Grafikon 25: Izvoz voća u Srbiji
50
Izvor: UN Comtrade
40
Pored povećanja proizvodnje, jabuka beleži nagli
rast izvoza od 2009. godine od kada je vrednost
izvoza uvećana čak 4,4 puta.
30
20
10
0
2006
2007
2008
2009
Jabuke
Šljive
Višnje
Breskve
2010
2011
Kruške
Problemi i preporuke
Problemi
 Nepostojanje funkcionalnog fitosanotarnog sistema
 Nedostatak znanja o savremenim tehnologijama
 Orijentacija na samo jedno (rusko) tržište
Preporuke
 Reforma sistema obrazovanja u poljoprivredu i razvoj kvalitetnih savetodavaca u
primarnoj proizvodnji i marketingu
 Pritisak na državu da uspostavi fitosanitarni sistem koji bi omogućio brže uvođenje
standarda
 Uspostavljanje sistema za sertifikaciju IP
 Povećati sredstva budžeta APV za investicije u ovom sektoru kako u primarnoj
proizvodnji tako i skladištenju, pripremi za tržište i preradi
 Revitalizacija i/ili uklanjanje neproduktivnih zasada koji su izvori inokuluma bolesti ili
štetnika
37
Povrće
U Vojvodini se proizvode vrste iz obe velike grupe povrća – kvarljivo i nekvarljivo, a svaka
vrsta se odlikuje brojnim specifičnostima u svojoj trgovini, proizvodnji i potrošnji. Povrće je
vrlo lokalno specifično po proizvodnji i potrošnji, postoji veliki broj varijeteta i sorti kreiranih
prema raznim preferencijama kupaca i značajno više je kvalitativno nego cenovno određeno
od većine drugih kultura. Lako kvarljivo povrće (paradajz, paprika, krastavci, salate i drugo)
nije transportabilno i manje se sa njim trguje, tj. više je lokalno definisano, dok se trgovina
obavlja među susednim zemljama. Cena je važnija kod teže kvarljivog povrća (krompir, luk,
šargarepa i drugo) jer su oni već postali gotovo berzanski proizvodi, koje je lako i isplativo
transportovati. Ove karakteristike u velikoj meri definišu trendove u Vojvodini, od kojih su
najvažniji:
Izrazit dualizam u proizvodnji povrća gde razlikujemo: (1) mali broj specijalizovanih
proizvođača, i (2) veliki broj „povremenih“ proizvođača povrća. Poslednjih 10 godina određeni
broj proizvođača dostigao je nivo tehnologije i konkurentnosti na nivou najboljih evropskih
proizvođača u proizvodnjama za koje su se specijalizovali. U ovu grupu spada i određeni broj
usko specijalizovanih kompanija koje koriste najsavremeniju tehnologiju. Ipak, najviše je
porodičnih gazdinstava grupisanih u određenim selima i područjima (Gospođinci, Begeč,...). S
druge strane, postoji veliki broj malih proizvođača koji proizvode za sopstvene potrebe,
prodaju od kuće ili na lokalnim pijacama. Za razliku od velikih proizvođača gde dominira
njivska specijalizovana proizvodnja, u ovom slučaju to je diverzifikovana baštenska i
plastenička proizvodnja.
Grafikon 26: Prosečna proizvodnja povrća u odabranim
zemljama (rast u svetu = 0, 2006. - 2010.)
18%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
16%
14%
12%
10%
8%
6%
Grafikon 27: Struktura proizvodnje povrća (2006. –
2010.)
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Srbija
NZČ
EU
Vojvodina
CEFTA
BiH
Hrvatska
4%
2%
0%
-2% -15%
-4%
-10%
-5%
Prosečna stopa rasta u odnosu na svet
0%
Krompir
Crni luk
Paradajz
Krastavci
Paprika
Šargarepa
38
u hiljadama tona
300
Grafikon 28: Trend proizvodnje povrća u Vojvodini
250
Izvor: FAO i Republički zavod za statistiku
200
Najveći rast proizvodnje beleži šargarepa, dok je
najveći pad proizvodnje zabeležen u proizvodnji
krompira i paprike.
150
100
50
0
2006
2007
2008
2009
2010
Krompir
Crni luk
Paradajz
Krastavci
Paprika
Šargarepa
Kratak tržišni lanac. Veoma mali broj skladišta za nekvarljivo povrće i nedostatak
prerađivačkih kapaciteta i u proseku nizak nivo tehnologije dovodi do toga da je tržišni lanac
kratak, neorganizovan i obično se završava na lokalnoj pijaci. Male količine povrća kod većih
specijalizovanih proizvođača se upakuju i transportuju do supermarketa i bivaju izvežene. U
poređenju sa izvozom u svetu, zemljama Južne i Istočne Evrope, Srbija ima najlošiji trend, što
ukazuje i na relativnu nekonkurentnost u odnosu na partnere.
Mala tražnja povrća na domaćem tržištu. Potrošnja povrća je u Srbiji mala na lokalnom tržištu,
jer je ona elastična na nivo standarda i smanjenje/povećanje kupovne moći. Prisutne su
specifične navike potrošača koje potenciraju potrošnju domaćih varijeteta. Tek poslednjih
nekoliko godina potrošnja je diverzifikovana u smislu da se traži i prepoznaje sve veći broj
vrsta povrća. Tražnja je izuzetno cenovno definisana, pa je samim tim i vrlo ciklična, tj.
izražena u periodima pika sezone, dok je prilično mala van sezone. Tako, možemo reći da je
potrošnja (sveža i za preradu) koncentrisana na nekoliko meseci. Tokom ostatka godine,
ponuda je koncentrisana na supermarkete i na male prodavnice koje se snabdevaju od velikih
uvoznika. Međutim, većem broju potrošača povrće izvan sezone nije dostupno zbog visokih
cena.
Veliki nedostatak skladišnog i prerađivačkih kapaciteta. Iako je od 2006. godine podignuto
nekoliko hladnjača i veći broj skladišta za povrće, uveliko se kasni s izgradnjom skladišnih
prostora koji bi objedinili ponudu i uticali na produženje ponude domaćeg povrća. Uvoz se
zbog toga povećava iz godine u godinu. Poseban problem predstavljaju mali kapaciteti za
preradu, jer nije kreirano poslovno okruženje u celoj zemlji koje bi stimulisalo izgradnju
prerađivačkih kapaciteta. Postoji verovatnoća da će investicije u preradu porasti nakon
liberalizacije tržišta, kad se poveća sigurnost u mogućnost nabavke sirovina. Pored toga,
iskustvo NZČ je pokazalo da zemlje koje imaju razvijenu preradu povrća imaju i najznačajniji
rast potrošnje i izvoza svežeg povrća.
Dobro organizovani uvozni kanali i konkurencija među uvoznicima. Uvozni kanali povrća, na
primer paradajza, su dobro razrađeni i ovaj tržišni lanac funkcioniše bez većih problema.
Postoji više desetina uvoznika. Gotovo sve kompanije koje se bave uvozom su domaćeg
porekla i ovde se radi o tome da naše kompanije pronalaze proizvode u inostranstvu, a ne da
veliki ino proizvođači napadaju naše tržište. Srbija je 2008. godine postala neto uvoznik
povrća. Dok je još 2005. godine vrednost uvoza bila oko ¾ izvoza, 2008. godine izvoz čini oko
¾ uvoza. Generalno, trendovi u trgovini povrćem su iz godine u godinu sve lošiji po Srbiju,ššto
ukazuje na duboke strukturalne probleme u proizvodnji, preradi i trgovini.
39
Nepostojanje fitosanitarnog sistema. Problemi u uspostavljanju fitosanitarnog sistema traju
12 godina ali zbog nezainteresovanosti države, određenih interesnih grupa koji su uključeni u
prodaju inputa, on još uvek ne funkcioniše. Najviše problema javlja se zbog velikog broja
registrovanih generika pesticida i malog broja registrovanih pesticida kompanija koje imaju
toksikološke karakteristike u skladu sa EU standardima, a koji su registrovani za upotrebu u
povrću. Ovakva situacija ne samo što sužava broj alata s kojima se proizvođači mogu efikasno
boriti protiv patogena, nego i suštinski onemogućava implementaciju standarda - od IPM do
GLOBALG.A.P-a.
Prepoznavanje vrednosti lokalnih sorti i tehnologija proizvodnje. U Vojvodini raste svest o
značaju lokalnih sorti i tehnologija, i to pogotovo onih koje su svoje vrednosti dokazale na
tržištu. Sve je veće interesovanje za uvođenje oznake geografskog porekla. Ove tendencije su
u skladu sa potrebama da se proizvodnja povrća u Vojvodini usmerava na konkurentnost
kvalitetom, a ne samo cenom.
Grafikon 29: Prosečni izvoz povrća u odabranim zemljama
(rast u svetu = 0, 2006. - 2011.)
80%
Srbija
NZČ
EU
CEFTA
Hrvatska
BiH
Prosečan udeo u svetskom izvozu
70%
60%
50%
90%
80%
70%
60%
40%
30%
30%
20%
20%
10%
10%
0%
0%
-20%
-20%
u milionima dolara
100%
50%
40%
-10%
Grafikon 30: Struktura izvoza povrća (2006. – 2011.)
0%
20%
40%
60%
80%
Srbija
CEFTA
Krompir
Krastavci
Prosečna stopa rasta u odnosu na svet
NZČ
Crni luk
Paprika
EU
Svet
Paradajz
Šargarepa
5
4.5
Grafikon 31: Izvoz povrća u Srbiji
4
3.5
Izvor: UN Comtrade
3
Prošle godine najveći rast izvoza u odnosu na 2010.
godinu, zabeležili su paprika, šargarepa i krompir,
dok najveći pad, drugu godinu za redom, beleži
krastavac. Posle značajnog rasta 2010. godine, kada
je izvoz više nego utrostručen, paradajz prošle godine
beleži blagi pad kada je izvoz u pitanju.
2.5
2
1.5
1
0.5
0
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Krompir
Crni luk
Paradajz
Krastavci
Paprika
Šargarepa
40
Problemi i preporuke
Problemi
 Teškoće u dostizanju konkurentnosti sa zemljama južne hemisfere u lako kvarljivom
povrću, i severne kod teže kvarljivog povrća
 Zastarela tehnologija gajenja (prvenstveno oprema, mehanizacija i ishrana) i pripreme
za tržište
 Nedovoljni i neadekvatni skladišni kapaciteti za teže kvarljivo povrće
 Mali preradni kapacitet koji bi bili u stanju da prerade povrće nižih klasa
 Nestimulativna politika poticaja za proizvođače povrća
Preporuke
 Olakšavanje sistema sertifikacije, uspostavljanje IPM i reforma fitosanitarnog sistema
 Povećati investicije u sektor duž celog tržišnog lanca
 Unapređenje organizovanja proizvođača zarad objedinjavanja ponude i ujednačavanja
kvaliteta kao odgovor na procese supermarketizacije i liberalizacije
Meso i mleko
Stočarstvo, proizvodnja mesa i mleka je neosporno u krizi u Vojvodini i to već duži vremenski
period. Zabrinjavajuće je brzo opadanje udela stočarske proizvodnje, naročito u godinama
kada je Srbija konkurentna sa cenom kukuruza i kada bi trebalo da ima konkurentniju
proizvodnju stočne hrane. Međutim, sličan trend je primetan i u EU i NZČ. Postoje zemlje koje
imaju manje ili slično učešće stočarske proizvodnje od Srbije (Grčka, Rumunija, Španija, Italija),
ali je po pravilu to odstupanje na račun ostalih visokovrednih proizvodnji kao što je voće i
povrće, a ne žitarica. Razloge za ovakvo stanje pre svega treba tražiti u:



Liberalizaciji tržišta i učešća Vojvodine u globalnoj raspodeli konkurentnosti
Odsustvu strukturalnih reformi u sektoru i generalno lošoj politici podrške
Visokim cenama žitarica i industrijskog bilja
Karakteristični trendovi koji se uočavaju u proizvodnji mesa i mleka u Vojvodini su:
Broj proizvođača se konstantno smanjuje, značajno brže nego što se smanjuje proizvodnja.
Ovo ukazuje na povećanje konkurentnosti onih koji ostaju da se bave proizvodnjom. Inače
proizvodnja mleka i mesa je podeljena između onih koji proizvode za svoje potrebe i
specijalizovanih farmi. Specijalizovane farme su ili na porodičnim gazdinstvima ili su vlasništvo
kompanija. Veliki i srednji proizvođači u Vojvodini u najvećem broju slučajeva su konkurentni
ili imaju potencijal da budu konkurentni. Pored ove dve grupe postoje, naročito u sektoru
svinjarstva, proizvođači koji imaju kapacitete za proizvodnju i koji lako ulaze i izlaze iz
proizvodnje, pod poticajem dobre ili loše cene. Oni izazivaju velike oscilacije u proizvodnji i
ceni.
U proizvodnji mesa postoji vrlo izražena vertikalna integracija, gde veliki trgovinski lanci imaju
proizvodnju hrane, svinja i goveda, preradu i prodaju čime malim proizvođačima sužavaju
prostor za prodaju i usmeravaju ih na neformalne kanale. DELTA, Matijević, IDEA, (MK grupa,
iako nema prodaju ima obradu zemlje, proizvodnju i preradu mesa) imaju svoje zatvorene
lance i u svojim prodajnim objektima pretežno prodaju meso proizvedeno i prerađeno na
svojim farmama. Povećanjem potrošnje u supermarketima, smanjuje se mogućnost za ostale
proizvođače da pronađu kupce. Dodatno, ovo ih obeshrabruje da ulažu u povećanje
standarda, znajući da su im tržišta supermarketa zatvorena. Mali proizvođači mesa i mleka,
koji proizvode za sopstvene potrebe, na ekstenzivan način imaju relativno nisku cenu
koštanja i ne zavise od tržišnih kretanja usled zatvorene proizvodnje.
41
Proizvodnja mesa ima pozitivne tendencije. Pozitivni trendovi u odnosu na konkurente
posledica su intenziviranja stočarske proizvodnje, uprkos smanjenju brojnog stanja stoke.
Situacija je najkomplikovanija kod goveđeg mesa, jer je do 2010. trend Vojvodine bio pozitivan
i relativno dobar u odnosu na svet i konkurente. Međutim, pad proizvodnje goveđeg mesa u
Vojvodini u 2011. je u slučaju goveđeg mesa preko 15%, a kod zaklanih životinja preko 24%.
Kako za 2011.godinu nije izvršeno poređenje sa drugim zemljama zbog nedostupnih podataka,
ne može se sa sigurnošću tvrditi da Vojvodina ima bolji trend kao što su pokazivali podaci do
2010.god, ili da je lošija ako je suditi po padu iz 2011.
Smanjenje proizvodnje mleka u Vojvodini je najveće u poređenju sa Srbijom, regionom, NZČ i
EU. Proizvodnja mleka je od 2001. bila u blagom porastu i to do 2006. godine, od kada ponovo
se beleži pad proizvodnje. Ukupno smanjenje proizvodnje praćeno je povećanjem
proizvodnje u specijalizovanim porodičnim ili kompanijskim farmama i u skladu sa
specijalizacijom proizvodnje vojvođanskih proizvođača.
Cenovna i proizvodna cikličnost i ekstremni pikovi visokih cena, naročito u sektoru
proizvodnje svinja i svinjskog mesa, su jedna od specifičnosti proizvodnji u tranziciji, gde još
uvek nisu uspostavljani tržišni lanci, a postoji značajna carinska zaštita.
Grafikon 32: Prosečna proizvodnja mesa u odabranim
zemljama (rast u svetu =0, 2006. - 2010.)-
Grafikon 33: Struktura proizvodnje mesa (2006. –
2010.)
100%
25%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
90%
Srbija
NZČ
EU
Vojvodina
CEFTA
BiH
Hrvatska
20%
15%
10%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
5%
10%
0%
0%
-6%
-5%
u hiljadama tona
80%
-4%
-2%
0%
2%
Prosečna stopa rasta u odnosu na svet
4%
Goveđe meso
Svinjsko meso
Ovčije meso
160
140
Grafikon 34: Trend proizvodnje mesa u Vojvodini
120
Izvor: FAO i Republički zavod za statistiku
100
2010. godine jedino proizvodnja svinjskog mesa beleži
rast. U odnosu na prvu godinu obuhvaćenu analizom,
proizvodnja goveđeg mesa najviše je uvećana, dok je i
pored rasta proizvodnje poslednje posmatrane
godine, proizvodnja ovčijeg mesa najviše opala.
80
60
40
20
0
2006
2007
Goveđe meso
2008
2009
2010
Svinjsko meso
Ovčije meso
Spora reforma sistema zdravstvene bezbednosti i registracije objekata. Mali proizvođači su
daleko od većine standarda EU vezanih za zdravstvenu bezbednost i dobrobit životinja.
Sektor očekuju značajne reforme koje se trenutno ne dešavaju, a trebalo bi, ukoliko Srbija teži
EU. Veoma mali broj klanica ispunjava uslove za izvoz mesa na velika tržišta – EU, arapskih
42
zemalja i SAD. Proizvodni lanac, sa aspekta zdravstvene sigurnosti u proizvodnji je
neadekvatan za standarde EU, prvenstveno usled neispunjavanja sistemske kontrole
zdravstvene bezbednosti hrane, higijenskih i ekoloških standarda. Usled toga izvoznu
dozvolu za mleko ima samo Subotička mlekara, a samo mali broj objekata za klanje, rasecanje
i preradu mesa je registrovan za izvoz na tržište Evropske unije i na tržište trećih zemalja.
U Vojvodini trenutno radi oko 40 od ukupno 200 mlekara koje snabdevaju domaće tržište
mlekom i mlečnim prerađevinama u Srbiji . Najveći deo od tog broja su male zanatske
mlekare, dok na velike industrijske mlekare otpada oko 10%. Međutim, i pored velikog učešća
u brojnom stanju malih mlekara, one u stvari pokrivaju svega 13% prerade mleka. U isto vreme,
velike industrijske mlekare zahvataju 67% prerađivačkih kapaciteta. Proizvodnjom prerađevina
od mleka bave se uglavnom velike mlekare, dok male i srednje mlekare, uz mleko, proizvode i
jogurt. U poslednjih par godina na tržištu su se pojavile i manje mlekare koje su se
specijalizovale samo za preradu mleka ili sira. Mali proizvođači mleko često prerađuju kod
svojih kuća, bez kontrole samog procesa prerade i kontrole kvaliteta finalnog proizvoda, i
svoje proizvode (uglavnom kajmak i sir) prodaju na lokalnim pijacama. Upravo ovi proizvodi
su mnogima glavni izvor primanja, jer njihovu cenu i potražnju diktira slobodnije tržište, pa je
samim tim planiranje lakše, a isplativost mnogo veća od prodaje svežeg mleka mlekarama.
Grafikon 35: Prosečni izvoz mesa u odabranim zemljama
(rast u svetu = 0, 2006. - 2011.)
Grafikon 36: Struktura mesa (2006. – 2011.)
100%
70%
Prosečan udeo u svetskom izvozu
90%
60%
Srbija
50%
NZČ
70%
EU
60%
40%
80%
50%
CEFTA
30%
40%
Hrvat
ska
20%
30%
20%
10%
10%
0%
0%
-20%
u hiljadama tona
-10%
-10%
0%
10%
20%
Prosečna stopa rasta u odnosu na svet
Srbija
CEFTA
NZČ
Goveđe meso
Svinjsko meso
EU
Svet
Ovčije meso
45,000
40,000
Grafikon 37: Izvoz mesa u Srbiji
35,000
30,000
Izvor: UN Comtrade
25,000
Iako beleži najveći prosečan rast proizvodnje u
posmatranom periodu, izvoz goveđeg mesa naglo
opada od 2007. godine. Prošlogodišnji izvoz čini
svega 25.8% izvoza zabeleženog 2007.
20,000
15,000
10,000
5,000
0
2006
2007
2008
Goveđe meso
2009
2010
2011
Svinjsko meso
Ovčije meso
43
Grafički prikazi trendova u proizvodnji i izvozu mleka dati su na stranama 106-110 ovog
izveštaja.
Problemi i preporuke
Problemi
 Prilagođavanje politike malim proizvođačima, što sprečava razvoj sektora
 Slabe uzgajivačke organizacije i neefikasna selekcijska služba
 Nemanje mogućnosti za izvoz na tržište EU usled neadekvatnog veterinarskog
sistema
 Neadekvatan sistem subvencionisanja u stočarstvu
 Isuviše velike cenovne i proizvodne varijacije
 Nepostojanje nezavisne kontrole kvaliteta mleka
 Kontinuirano smanjenje stočnog fonda
Preporuke
 Uspostavljanje veterinarskog sistema koji će biti prepoznat od strane EU
 Registracija objekata po EU modelu
 Unapređenje rasnog sastava kroz uvoz kvalitetnih grla i izgradnje lanca reprodukcije
Industrijsko bilje
Proizvodnja industrijskog bilja (u ovom kontekstu se isključivo misli na ono industrijsko bilje
koje se značajno gaji u Srbiji – soja, suncokret, šećerna repa) u svetu beleži velike promene u
poslednjoj deceniji, uzrokovane pre svega potražnjom za „zelenom energijom“. Drugi
najznačajniji faktori ovih promena jesu oni koji su uzrokovani odlukama kreatora politike, kao
što su:


Na svetskom nivou: reforma šećernog sektora u EU, sektorski dogovor u okviru STO o
slobodnoj trgovini sojom i uljem, subvencionisanje proizvodnje energije iz
industrijskog bilja...
Na nivou Vojvodine: zabrana uvoza GM proizvoda od soje, dobijanje izvozne kvote za
izvoz šećera u EU, čuvanje visokih carina na uvoz suncokretovog ulja ...
Bilo kako bilo, ovaj sektor beleži velike promene koje se ogledaju u povećanju tražnje za
sojom i šećernom repom, što se značajno odražava na cenu ovih proizvoda na svetskom
tržištu i relativno stabilnom tražnjom za suncokretovim uljem. Sve ove promene izazivaju
zanimljive trendove u Vojvodini:
Povećanje prinosa i konkurentnija proizvodnja. Vojvodina beleži značajno povećanje
proizvodnje soje, suncokreta i šećerne repe, prvenstveno izazvano povećanjem prinosa, iako
u slučaju soje i povećanjem gajenih površina. U stvari, dolazi do jedne specijalizacije
proizvodnje na način da, veća porodična gazdinstva kupuju ili iznajmljuju zemljište od države
ili manje produktivnih proizvođača, i time se u vrlo kratkom periodu značajno unapređuje
proizvodnja.
44
Grafikon 38: Prosečna proizvodnja industrijskog bilja u
odabranim zemljama (rast u svetu = 0, 2006. - 2010.)-
Grafikon 39: Struktura proizvodnje industrijskog
bilja (2006. – 2010.)
30%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
100%
BiH
Srbija
NZČ
EU
Vojvodina
CEFTA
Hrvatska
25%
20%
15%
10%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
5%
10%
0%
0%
-15%
-5%
u hiljadama tona
90%
80%
-10%
-5%
0%
5%
Soja
Prosečna stopa rasta u odnosu na svet
3500
Šećerna repa
Suncokret
Grafikon 40: Trend proizvodnje industrijskog bilja u
Vojvodini
3000
2500
Izvor: FAO i Republički zavod za statistiku
2000
Od posmatranih proizvoda proizvodnja šećerne
repe najviše raste. Jedino suncokret beleži pad
proizvodnje i u odnosu na 2008. godinu proizvodnja
je opala 20%.
1500
1000
500
0
2006
Soja
2007
2008
Šećerna repa
2009
2010
Suncokret
Značajno povećanje izvoza svih proizvoda industrijskog bilja. Šećer je u poslednjih deset
godina najbolji poljoprivredni izvozni artikal Srbije. Poslednjih nekoliko godina Vojvodina
proizvede dovoljno šećerne repe za sebe, ali i za izvoz u Hrvatsku. Izvoz sojinih prerađevina
spada u proizvode koji beleže najveći konstantni porast, koji je više nego duplo brži nego
prosečan svetski rast. Izvoz suncokretovog ulja konstantno raste i stabilizovao se na visokim
vrednostima (oko 100 miliona USD), za razliku od prethodnih perioda, kada je bio podložan
velikim varijacijama.
Proizvodnja u Vojvodini čini gotovo potpunu proizvodnju soje u Srbiji, ali i najveći deo
proizvodnje u celoj regiji. Štaviše, Vojvodina je značajan proizvođač soje i na nivou EU.
Dodatno, trendovi ukazuju da su retke zemlje koje beleže pozitivne trendove koje beleži
Vojvodina.
Neophodna su ulaganja u sektor da bi se zadržali trendovi posle promena koje nadolaze.
Pored brojnih investicija i dobrih rezultata koje beleži sektor, na dugoročnom planu neće biti
lako da se opstane u uslovima pune konkurencije. Tako je danas proizvodnja soje gotovo
potpuno monopolizovana i dozvoljen je uvoz samo genetski nemodifikovane soje, koju je vrlo
teško pronaći na tržištu. Isto tako, postoji sektorski sporazum u okviru STO koji podrazumeva
potpuno slobodno tržište za ove proizvode. Upravo zato Evropa ima samo male površine pod
sojom, dok celokupne svoje potrebe uvozi iz konkurentnijih zemalja kakve su Brazil, SAD i
45
Argentina. Verovatno će i Srbiji, kada se ukinu sve ove barijere, biti teško da bude
konkurentna sa ovim zemljama. Proizvodnja suncokretovog ulja je zaštićena carinom od 30%,
a šećera preko 50% (u zavisnosti od cene). Ove carinske i necarinske barijere će vremenom biti
ukinute i sektor će se naći u drugačijim uslovima poslovanja, i jedini način da se opstaneu
otvorenoj tržišnoj utakmici je da se u ovom periodu poveća konkurentnost, tj. da se
intenzivno investira.
Nemanje poverenja u kontrolna tela u velikoj meri sprečava razvoj sektora. Jedna naizgled
„mala“ činjenica, kao što je kontrola prilikom otkupa (naročito šećerne repe), često je
presudna u odluci da li da se ulazi u proizvodnju industrijskog bilja ili ne. Upravo zato je
neshvatljivo da se na ovom polju koje je moguće rešiti, najmanje radi.
Sektor pokazuje značajno monopolske, monopsonske ili kartelske odlike. Iako postoji
konkurencija, otkupna i prodajna cena često je identična. Na ovakvo ponašanje, u velikoj meri,
utiče i država, često nelogičnim intervencijama iz robnih rezervi, ili otkupom proizvoda od
samo određenih proizvođača.
Grafikon 41: Prosečni izvoz industrijskog bilja u odabranim
zemljama (rast u svetu =0, 2006. - 2011.)
8%
Srbija
NZČ
EU
CEFTA
Hrvatska
BiH
Prosečan udeo u svetskom izvozu
7%
6%
5%
Grafikon 42: Struktura izvoza industrijskog bilja
(2006. – 2011.)
100%
90%
80%
70%
60%
4%
50%
3%
40%
2%
30%
20%
1%
10%
0%
-1%
-10%
u milionima dolara
-2%
0%
10%
20%
30%
40%
50%
0%
Srbija
Soja
Prosečna stopa rasta u odnosu na svet
CEFTA
NZČ
Šećerna repa
EU
Svet
Suncokret
30
Grafikon 43: Izvoz industrijskog bilja u Srbiji
25
Izvor: UN Comtrade
20
Izvoz šećerne repe u protekle 2 godine uvećan je više
od 5 puta. Prošlogodišnji izvoz soje manji je skoro 9%,
dok suncokret, posle dvogodišnjeg pada beleži
značajan rast izvoza od preko 2,5 puta u odnosu na
2010. godinu
15
10
5
0
2006
Soja
2007
2008
2009
Šećerna repa
2010
2011
Suncokret
46
Problemi i preporuke
Problemi
 Nedovoljna konkurencija u otkupu kod većine proizvodnji industrijskog bilja
 Nedostatak nezavisnog sistema kontrole kvaliteta u otkupu
 Nekonkurentna prerada i nedostatak investicija u preradne kapacitete
 Visoka cena žitarica koja stvara konkurenciju u proizvodnji industrijskog bilja koju je
sektoru teško da prati
Preporuke
 Otvaranje sektora prema konkurenciji
 Ulaganje u sisteme za navodnjavanje naročito za soju i šećernu repu
 Privlačenje u sektor prerade industrijskog bilja u Vojvodini velikih svetskih kompanija
koji imaju pristup tržištu, tehnologije i upravljačko znanje
47
Ocena značaja i konkurentnosti proizvoda
Na grafikonu 44 prikazana je ocena konkurentnosti pojedinačnih proizvoda u Vojvodini.
Konkurentnost je ocenjivana na osnovu dva parametra: proizvodnje i izvoza. Konačne ocene
oba parametra predstavljaju kombinaciju ocena konkurentske pozicije Vojvodine po
pojedinačnim proizvodima u odnosu na Srbiju, CEFTA, NZČ, EU i svet. Proizvodi su rangirani
po konkurentnosti, na način da, što je proizvod bliži X ili Y osi, konkurentnost izvoza, odnosno
proizvodnje, je manja i raste kako se pozicija proizvoda udaljava od osa.
Na ovaj način, jasno se vidi koji proizvodi imaju izvozni potencijal, a nedovoljno su zastupljeni
u proizvodnji u Vojvodini, i koju proizvodnju bi trebalo preorijentisati na one sa većim
značajem i potencijalom.
Bilo da se radi o proizvodnji Vojvodine u odnosu na Srbiju, zemlje CEFTA, NZČ, EU i svet, ili
izvozu Srbije u odnosu na zemlje CEFTA, NZČ, EU i svet, princip izražavanja konkurentnosti
proizvoda je isti. Nakon izračunavanja udela Vojvodine u prosečnoj proizvodnji zemalja CEFTA
svih 21 proizvoda obuhvaćenih Studijom, ili posmatranja prosečnih stopa rasta proizvodnji
Vojvodine i CEFTA, dobijene vrednosti su ocenjivane od 1 do 5, tako da proizvod sa najvećim
udelom ili najvećom stopom rasta proizvodnje u odnosu na konkurentne dobije vrednost 5, a
onaj sa najmanjim 1. Na isti način rangirani su proizvodi po udelu u proizvodnji Srbije i
Evropske unije, odnosno stopama rasta proizvodnje u odnosu na svet, NZČ i Srbiju. Isti princip
je primenjen i na izvoz, koji je posmatran na nivou cele Srbije.
Ocena značaja izvoza pojedinačnih proizvoda
Grafikon 44: Rangiranje proizvoda prema ocenama značaja proizvodnje i izvoza
5
Višnje
4
Ovčje meso
Breskve
3
Šargarepa
Šljive
Pšenica
Kruške
Šećerna repa
Kukuruz
Soja
Krastavci
Jabuke
Paradajz
Mleko
Luk
Suncokret
2
Krompir
Paprika
Goveđe meso
Ječam
1
1
2
Svinjsko meso
3
4
5
Ocena značaja proizvodnje pojedinačnih proizvoda
Žitarice
Voće
Povrće
Mleko i meso
Industrijsko bilje
Izvor: FAO za proizvodnju i UN comtrade za izvoz
Zaključujemo da, kukuruz i industrijsko bilje imaju dobru konkurentsku poziciju, uz šargarepu,
jer su udeli proizvodnje i vrednost izvoza ovih proizvoda veoma značajni, odnosno prosečne
godišnje stope rasta proizvodnje i izvoza znatno veće u odnosu na konkurente. Voće, u
načelu, ima dobru poziciju u pogledu proizvodnje i izvoza, dok je situacija kod povrća vrlo
različita od proizvoda do proizvoda. Od žitarica, najlošiju poziciju ima ječam, pre sve zbog
vrednosti i stopa rasta izvoza ovog proizvoda, dok od povrća najlošiju poziciju ima krompir.
Na osnovu ocene proizvodnje i ocene izvoza izračunata je prosečna ocena konkurentnosti
proizvoda, kao jedinstvena vrednost koja određuje poziciju i potencijal konkretnog proizvoda
u odnosu na ostale. Proizvodi su rangirani od 1 do 21, gde 1 označava proizvod sa najvišom
prosečnom ocenom konkurentnosti na osnovu proizvodnje i izvoza, a 21 sa najmanjom. Ovaj
podatak ukršten je sa ocenom značaja datog proizvoda za ruralni razvoj (ocene od 1 najmanje
značajan, do 5 veoma značajan), što je i prikazano na grafikonu 45. Proizvodi koji su bliže Y osi
48
imaju veću prosečnu ocenu značaja proizvodnje i izvoza. Što su proizvodi viši u odnosu na X
osu značajniji su za ruralni razvoj. Ovim poređenjem, kukuruz se pozicionira kao
najkonkurentniji proizvod, a krompir kao najmanje konkurentan.
Grafikon 45: Rangiranje proizvoda prema prosečnoj oceni značaja proizvodnje i izvoza, i oceni značaja za ruralni
razvoj
6
Pšenica
Ocena značaja za ruralni razvoj
Kukuruz
Svinjsko meso
Mleko
5
Luk
4
3
Soja
Šargarepa
2
Višnje
Paradajz
Goveđe meso
Paprika
Krompir
Šljive
Suncokret i ulje
Šećerna repa i šećer
1
Jabuke
Krastavci
OvčIje meso
Kruške
Ječam
Breskve
0
0
5
10
15
Rang proizvoda prema ocenama značaja proizvodnje i izvoza
20
25
Detaljna tabela sa izračunavanjem i rangiranjem konkurentnosti pojedinačnih proizvoda na
osnovu značaja obima proizvodnje i izvoza proizvoda, i njihovog značaja za ruralni razvoj data
je u Prilogu 2, u tabeli 2.
49
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Pšenica
U Vojvodini se godišnje u proseku proizvede oko milion tona pšenice na oko 271 hiljada ha.
U proizvodnji pšenice u Srbiji Vojvodina učestvuje sa 57,41%.
Prosečni prinosi u Vojvodini iznose 4 t po hektaru. U EU15 prosečni prinosi su čak za 50% veći u odnosu na Vojvodinu.
Proizvodnja pšenice u NZČ raste znatno brže u odnosu na Vojvodinu (zahvaljujući brzom rastu Litvanije i Rumunije, ali i Bugarske i
Letonije). Sve NZČ (osim Mađarske) ostvarile su rast proizvodnje pšenice nakon članstva u EU.
Izvoz pšenice iz Srbije konstantno raste od 2008. godine i u protekle četiri godine uvećan je više od 5 puta.
50
Pšenica
U izvozu*
U uvozu*
U svetu
0,17%
0,16%
0,001%
U EU
0,82%
0,55%
0,004%
U CEFTA
25,74%
U Srbiji
57,4%
44,39%
0,16%
Površine, proizvodnja, prinosi
U Srbiji se godišnje u proseku proizvede oko 2 miliona tona
pšenice, na oko 528 hiljada ha, a u Vojvodini oko milion tona
na 271 hiljada ha. Ostvareni prosečni prinosi u Srbiji iznose 3,6
t, a u Vojvodini 4 t po hektaru.
 Prema ostvarenoj vrednosti proizvodnje, FAO je Srbiju
rangirao kao 41 proizvođača pšenice u svetu u 2010. godini.
 Vojvodina u proizvodnji pšenice u Srbiji učestvuje sa 57,41%.
 Prisutne su oscilacije u površinama, prinosima i kvalitetu na
teritoriji Vojvodine.
Vojvodina ostvaruje više prosečne prinose po ha od proseka
Srbije (za 11%), zemalja CEFTA (za 17%), NZČ (za 11 %) i sveta (za
27%), dok su prosečni prinosi u Hrvatskoj viši za 18%, a u EU15
čak za 50% u odnosu na Vojvodinu.
Proizvodnja pšenice u NZČ raste znatno brže u odnosu na
Vojvodinu (zahvaljujući brzom rastu Litvanije i Rumunije, ali i
Bugarske i Letonije). Litvanija beleži značajan prosečan rast i u
površinama i u prinosima.
Sve NZČ (osim Mađarske) ostvarile su rast proizvodnje
pšenice nakon članstva u EU.
Vojvodina ima negativnu prosečnu stopu rasta proizvodnje
od -4% (usled pada i površina i prinosa), i to izraženiju od
proseka cele Srbije i proseka CEFTA zemalja.
Prosečne proizvođačke cene pšenice u Srbiji niže su od cena
u svim zemljama EU, osim u Bugarskoj (182$/t u Srbiji nasuprot
292$/t u Italiji ). Niže su i od cena u Hrvatskoj i BiH. Vrlo su
visoke razlike u ceni pšenice nakon žetve i tokom godine (skok
od skoro 3 puta u 2010. god, sa 12,5 na oko 30 RSD).
Požnjevene površine
20%
1.2%
BiH
Prosečan udeo u svetskim površinama
U proizvodnji
1.0%
15%
Hrvatska
Italija
0.8%
10%
NZČ
5%
Litvanija
Mađarska
0.6%
CEFTA
Srbija
Vojvodina
0.4%
Vojvodina
0.2%
EU 15
0%
0.0%
-5%
-0.2%
-4%
0%
4%
8%
-15%
-10%
Prosečan rast u odnosu na svet
-5%
0%
5%
10%
15%
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja pšenice
20%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
Udeo Vojvodine
1.4%
BiH
CEFTA
1.2%
NZČ
15%
Vojvodina
EU 15
Italija
Mađarska
1.0%
Srbija
Hrvatska
0.8%
10%
Vojvodina
Litvanija
0.6%
5%
0.4%
0.2%
0%
0.0%
-0.2%
-5%
-10%
-5%
0%
Prosečan rast u odnosu na svet
5%
10%
-20%
-10%
0%
10%
20%
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
51
30%
Prinosi pšenice (t/ha)
Prosečna proizvodnja pšenice
100%
7.00
Srbija
Albanija
Mađarska
BiH
70%
Italija
Hrvatska
60%
Vojvodina
Crna Gora
80%
Hrvatska
5.00
Prinos
Litvanija
90%
6.00
4.98
EU 15
Vojvodina
4.07
4.00
3.85
3.59
3.72
3.00
2.00
50%
EU 15
Italija
40%
NZČ
Mađarska
30%
Hrvatska
Litvanija
20%
Rumunija
1.00
2006
2007
2008
2009
Struktura proizvodnje pšenice u CEFTA
Makedonija
Vojvodina
BiH
10%
Centralna Srbija
Srbija
0%
2010
Moldavija
Pšenica
Trgovina
Pšenica je poljoprivredni proizvod kojim se najviše trguje u svetu.
Prosečni rast izvoza pšenice u periodu 2006. – 2011. pokazuje da izvoz iz Srbije raste čak 164% brže od prosečnog svetskog rasta izvoza.
Izvoz pšenice iz Srbije konstantno raste od 2008. godine i u protekle četiri godine uvećan je više od 5 puta.
Srbija je najveći izvoznik pšenice među CEFTA zemljama. Udeo Srbije u svetskom izvozu uvećan je 4 puta od 2006. godine.
Udeo pšenice u ukupnom izvozu žitarica Srbije znatno je ispod proseka zemalja CEFTA (28%) i iznosi 19%. U izvozu žitarica Hrvatske, pšenica učestvuje sa preko 45% što je na
nivou novih zemalja članica EU, dok u EU15 ovo učešće iznosi čak 53%. Udeo pšenice u svetskom izvozu žitarica je 41,4%.
1.2%
2.%
Srbija
1.5%
CEFTA
NZĆ
1.%
Hrvatska
0.8%
Slovenija
Rumunija
0.6%
EU 15
Italija
0.4%
0.5%
0.%
-0.5%
-50%
0%
50%
100%
150%
Prosečan rast u odnosu na svet
200%
Izvoz
Srbija
1.%
Moldavija
Miliona $
Prosečan udeo u svetskom izvozu
Izvoz pšenice
250
200
150
0.2%
100
0.%
50
-0.2%
-100%
0%
100%
200%
Prosečan rast u odnosu na svet
300%
0
2006
Srbija
2007
Hrvatska
2008
2009
BiH
2010
2011
CEFTA
NZĆ
52
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Udeo trgovine pšenicom u ukupnoj trgovini žitaricama
70%
Uvoz
Izvoz
60%
Albanija
50%
BiH
40%
Hrvatska
Crna Gora
30%
Moldavija
20%
Srbija
10%
Makedonija
0%
EU
Osnovni problemi i preporuke
Udeo pšenice u izvozu žitarica
Problemi
100%
Nepostojanje klasifikacije po kvalitetu. Cena ne prati kvalitet
Nepostojanje robne berze i trgovine robnim derivatima
Veliki procenat lošeg semena kako usled loše genetike i dorade
semena, tako i velikog procenta korišćenja nedeklarisanog semena
Neshvatanje pšenice kao kulture koja se proizvodi zarad tržišta, nego
zarad plodoreda, što izaziva mala ulaganja u znanje i agrotehniku
Značajni gubici usled loše mehanizacije i skladištenja
Srbija
Hrvatska
BiH
CEFTA
NZĆ
80%
Srbija
Hrvatska
60%
BiH
40%
CEFTA
20%
EU
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Preporuke
Unapređenje semenarstva i sortimenta
Promocija novih tehnologija u gajenju, kao što su minimalna obrada,
stalni tragovi i drugo.
Zbog pada svetske proizvodnje pšenice u 2012. god, pre svega zbog suše, cene nakon žetve
su nastavile uzlazni trend. Fjučersi za pšenicu koji dospevaju u decembru 2012, na CBOT su se
kretali 318$ po toni, što je povećanje od 38% u odnosu na prethodnu godinu. Svetski rod
pšenice u 2012 god. je procenjen na 661 milion tona, što je za 5,5% niže od 2011., ali je na nivou
petogodišnjeg proseka. Ipak, kako je potrošnja pšenice već dve godine zaredom veća od
proizvodnje, očekuje se da će i u 2013. pšenica biti atraktivna za proizvođače.
53
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Ječam
Proizvodnja ječma u Vojvodini u 2011. godini iznosila je 133 hiljade tona na 30 hiljada ha.
U ukupnoj proizvodnji ječma u Srbiji Vojvodina učestvuje sa 52,43%.
Ostvarena proizvodnja u Vojvodini je na nivou proseka CEFTA zemalja, ali je oko 5 puta niža od proseka NZČ. Proizvodnja ječma u NZČ
raste znatno brže u odnosu na Vojvodinu (zahvaljujući velikom rastu Rumunije i nešto manjem rastu Bugarske).
Srbija je drugi izvoznik ječma među CEFTA zemljama, iza Moldavije. Takođe, Srbija je i drugi uvoznik među CEFTA zemljama, iza
Hrvatske.
54
Ječam
U EU
U CEFTA
U Srbiji
U izvozu*
U uvozu*
0,11%
0,04%
0,092%
0,26%
16,19%
0,08%
14,68%
0,262%
18,080%
52,43%
Površine, proizvodnja, prinosi
Srbija u proseku godišnje proizvede oko 285 hiljada tona
ječma, na oko 92 hiljade ha. Prema ostvarenoj vrednosti
proizvodnje, FAO je Srbiju rangirao kao 30. proizvođača ječma
u svetu u 2010. godini.
 Vojvodina u ukupnoj proizvodnji ječma u Srbiji učestvuje sa
52,43%. Proizvodnja ječma u Vojvodini u 2011. godini iznosila je
133 hiljade tona, na 30 hiljada ha. Ostvarena proizvodnja u
Vojvodini je na nivou proseka CEFTA zemalja, ali je oko 5 puta
niža od proseka NZČ.
 Vojvodina ostvaruje više prosečne prinose po ha od proseka
Srbije (za 14%), zemalja CEFTA (za 25%), NZČ (za 14%) i sveta (za
27%), dok su prosečni prinosi u Hrvatskoj viši za 6%, a u EU15 za
čak 1/3 u odnosu na Vojvodinu.
Proizvodnja ječma u NZČ raste znatno brže u odnosu na
Vojvodinu (zahvaljujući velikom rastu Rumunije i nešto
manjem rastu Bugarske). Vojvodina u odnosu na ove dve
zemlje ima više prosečne prinose po ha, i to čak za 1/3 više u
odnosu na Rumuniju. Od NZČ, koje su veliki proizvođači ječma,
Poljska i Češka beleže pad površina i rast prinosa.
Vojvodina ima negativnu prosečnu stopu rasta proizvodnje i
to zbog pada u zasejanim površinama. CEFTA zemlje, a
posebno Moldavija, uglavnom beleže rast proizvodnje.
Prosečna otkupna cena ječma u 2011. godini iznosila je 18,95
RSD/kg, što predstavlja povećanje od 61% u odnosu na 2010.
godinu.
Prosečne proizvođačke cene ječma u Srbiji na nivou su
srednjih cena u Evropi.
Požnjevene površine
45%
Prosečan udeo u svetskim površinama
U svetu
U proizvodnji
3%
CEFTA
40%
Srbija
NZČ
35%
3%
BiH
Vojvodina
30%
Hrvatska
2%
EU 15
Vojvodina
Rumunija
25%
2%
Poljska
20%
Češka
1%
15%
10%
1%
5%
0%
0%
-5%
0%
1%
2%
3%
4%
5%
-10%
6%
-5%
0%
5%
10%
15%
20%
-1%
-10%
Prosečan rast u odnosu na svet
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja ječma
45%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
Udeo Vojvodine
4%
CEFTA
40%
NZČ
35%
Vojvodina
Srbija
3%
EU 15
30%
3%
25%
2%
BiH
Hrvatska
Vojvodina
Rumunija
Poljska
20%
2%
Češka
15%
1%
10%
5%
1%
0%
-5%
-2%
0%
2%
4%
6%
0%
-10%
-10%
-1%
Prosečan rast u odnosu na svet
0%
10%
20%
30%
40%
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
55
Prinosi ječma (t/ha)
100%
6.00
Srbija
5.00
80%
EU 15
70%
Prinos
4.00
3.59
3.00
Poljska
3.29
2.00
Vojvodina
40%
Poljska
30%
Češka
0.00
Svet prosek
2008
2009
NZČ
Moldavija
CEFTA
Makedonija
Hrvatska
Vojvodina
BiH
10%
2007
Crna Gora
EU 15
20%
1.00
Hrvatska
Vojvodina
50%
Rumunija
BiH
Rumunija
60%
3.48
3.19
Albanija
Češka
90%
Hrvatska
4.40
2006
Struktura proizvodnje ječma u CEFTA
Prosečna proizvodnja ječma
Centralna Srbija
Srbija
0%
2010
Ječam
Trgovina
Srbija godišnje izveze 10,2 hiljade tona ječma, što predstavlja 12% izvoza CEFTA. U izvozu novih zemalja članica EU Srbija učestvuje sa 0,5%.
Iako prošle godine beležimo blagi pad vrednosti izvoza od 2%, u odnosu na 2006. godinu, izvoz ječma uvećan je 2,3 puta. Međutim, prošlogodišnji blagi pad vrednosti
izvoza posledica je skoka jedinične cene izvoza, s obzirom da je 2011. količina izvezenog ječma prepolovljena u odnosu na prethodnu godinu.
Prosečan udeo Srbije u ukupnom svetskom izvozu ječma je 0,4% i nepromenjen je od 2006. godine.
Srbija je drugi izvoznik ječma među CEFTA zemljama, iza Moldavije. Takođe, Srbija je i drugi uvoznik među CEFTA zemljama, iza Hrvatske. Pokrivenost uvoza izvozom je
41%. U izvozu žitarica novih zemalja članica EU ječam učestvuje sa nešto preko 11%, a u EU15 sa 15%. Udeo ječma u svetskom izvozu žitarica je 6,7%.
Trend izvoza ječma
Prosečan udeo u svetskom izvozu
3.5%
2.5%
Srbija
Srbija
3.%
2.5%
Portugal
NZČ
2.%
Hrvatska
2.%
CEFTA
1.5%
Rumunija
EU 15
Slovenija
1.5%
1.%
1.%
Estonija
Finska
0.5%
70
60
50
40
30
20
0.5%
10
0.%
0.%
Miliona $
Izvoz ječma
0
-0.5%
-0.5%
-50%
0%
50%
Prosečan rast u odnosu na svet
100%
2006
-50%
0%
50%
100%
Prosečan rast u odnosu na svet
150%
200%
Srbija
2007
Hrvatska
2008
2009
Moldavija
2010
2011
CEFTA
NZČ
56
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Udeo trgovine ječmom u ukupnoj trgovini žitaricama
Izvoz
16%
Uvoz
14%
12%
Albanija
Srbija
Hrvatska
10%
BiH
BiH
Hrvatska
8%
CEFTA
Crna Gora
6%
Moldavija
Srbija
NZČ
EU15
4%
Svet
Makedonija
2%
0%
2006
Osnovni problemi i preporuke
Udeo ječma u izvozu žitarica
Pogledati opšte probleme i preporuke za žitarice
25%
2007
2008
2009
2010
2011
20%
Srbija
15%
Hrvatska
BiH
10%
CEFTA
5%
EU
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
57
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Kukuruz
U Vojvodini se proizvede oko 3,9 miliona tona kukuruza na 685 hiljada ha.
Ostvareni prosečni prinosi u Srbiji iznose 4,9 t, a u Vojvodini 5,7 t po hektaru. Prosečni prinosi su u Mađarskoj viši za 10%, a u EU15 čak
za 67% u odnosu na Vojvodinu.
Sve NZČ ostvarile su vrlo zapažen porast proizvodnje kukuruza nakon članstva u EU. Taj rast je delom posledica i vrlo povoljnih
trendova na svetskom tržištu.
Kukuruz je žitarica koju Srbija najviše izvozi. Izvoz kukuruza konstantno raste od 2007. godine i u proteklih 5 godina uvećan je više od 5
puta.
Iako je prosečan rast izvoza kukuruza iz Srbije veći od proseka CEFTA zemalja, izvoz glavnih konkurenata raste brže.
58
Kukuruz
U proizvodnji
U izvozu*
U uvozu*
0,48%
1,09%
0,025%
16%
U EU
6,68%
5,85%
0,115%
14%
U CEFTA
36,75%
79,01%
5,910%
U Srbiji
64,89%
Površine, proizvodnja, prinosi
U Srbiji se godišnje u proseku proizvede 6 miliona tona
kukuruza, na oko 1,2 miliona ha površina, dok se u Vojvodini
proizvede oko 3,9 miliona tona kukuruza na 685 hiljada ha.
 Ostvareni prosečni prinosi u Srbiji iznose 4,9 t, a u Vojvodini
5,7 t po hektaru.
Prema proizvedenim količinama, FAO je Srbiju rangirao kao
15. proizvođača kukuruza u svetu u 2010. godini.
Vojvodina ostvaruje više prosečne prinose po ha od proseka
Srbije (za 13%), zemalja CEFTA (za 16%), NZČ (za 21 %) i sveta (za
10%), dok su prosečni prinosi u Mađarskoj viši za 10%, a u EU15
čak za 67% u odnosu na Vojvodinu.
Prosečna proizvodnja kukuruza u NZČ je za trećinu niža od
proizvodnje u Vojvodini.
 Rast proizvodnje kukuruza u Vojvodini i u Srbiji približan je
prosečnom rastu NZČ i CEFTA zemalja. Takođe, ovaj rast je
dosta sporiji od rasta proizvodnje u konkurentnim NZČ, poput
Mađarske i posebno Rumunije.
Sve NZČ ostvarile su vrlo zapažen porast proizvodnje
kukuruza nakon članstva u EU. Taj rast je delom posledica i
vrlo povoljnih trendova na svetskom tržištu.
Prosečna otkupna cena kukuruza u 2011. godini iznosila je
17,05 RSD/kg, što predstavlja povećanje od 26,4% u odnosu na
2010. godinu.
Prosečne proizvođačke cene kukuruza u Srbiji od 160,4$/t
niže su od cena u svim zemljama EU, ali i od cena u Hrvatskoj i
Bosni i Hercegovini.
Do 31. avgusta 2013. godine na snazi je privremena mera o
ukidanju carina na uvoz kukuruza.
Prosečan udeo svetskim površinama
U svetu
Požnjevene površine
1.8%
CEFTA
Srbija
BiH
Hrvatska
Vojvodina
Italija
Mađarska
Rumunija
1.6%
NZČ
12%
Vojvodina
10%
EU 15
1.4%
1.2%
1.0%
8%
0.8%
6%
0.6%
4%
0.4%
2%
0.2%
0.0%
0%
-10%
-2%
-5%
0%
5%
10%
15%
-0.2%
-10%
-8%
-6%
-4%
-2%
0%
2%
4%
Prosečan rast u odnosu na svet
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja kukuruza
1.4%
6%
NZČ
5%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
Udeo Vojvodine
Vojvodina
CEFTA
4%
1.2%
1.0%
EU 15
0.8%
3%
Srbija
0.6%
BiH
2%
Hrvatska
0.4%
1%
Vojvodina
Italija
0.2%
0%
-5%
0%
-1%
5%
10%
Mađarska
Rumunija
0.0%
-10%
-5%
0%
5%
10%
-0.2%
Prosečan rast u odnosu na svet
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
59
15%
Prinosi kukuruza (t/ha)
12.00
100%
Srbija
10.00
8.00
Albanija
70%
Rumunija
BiH
60%
Mađarska
Hrvatska
50%
Vojvodina
Italija
40%
NZČ
Mađarska
30%
CEFTA
Rumunija
20%
Svet prosek
10%
EU 15
6.71
6.00
5.92
5.90
5.50
4.06
4.00
2.00
EU 15
90%
Svet prosek
Hrvatska
Prinos
Struktura proizvodnje kukuruza u CEFTA
Prosečna proizvodnja kukuruza
Vojvodina
0.00
80%
Crna Gora
Moldavija
Srbija
Makedonija
Hrvatska
Vojvodina
Srbija
0%
2006
2007
2008
2009
2010
Kukuruz
Trgovina
Kukuruz je žitarica koju Srbija najviše izvozi.
Iako je prosečan rast izvoza kukuruza iz Srbije veći od proseka CEFTA zemalja, izvoz glavnih konkurenata raste brže.
Izvoz kukuruza konstantno raste od 2007. godine i u proteklih 5 godina uvećan je više od 5 puta.
Od ukupne količine kukuruza koji se izveze iz CEFTA zemalja, 80% potiče iz Srbije, dok je udeo Srbije u ukupnom svetskom izvozu nepromenjen i poslednjih 5 godina.
Kukuruz je žitarica koja se najviše izvozi iz CEFTA regiona, sa udelom od 65,7%. Udeo kukuruza u ukupnom izvozu žitarica Srbije je iznad proseka zemalja CEFTA i iznosi
skoro 80%. U izvozu žitarica novih zemalja članica EU, kukuruz učestvuje sa nešto preko 35%, dok je u EU15 to svega 17%. Udeo kukuruza u svetskom izvozu žitarica je 27,4%.
Trend izvoza kukuruza
1.6%
Prosečan udeo u svetskom izvozu
1.4%
Srbija
Hrvatska
Rumunija
Portugal
BiH
Slovačka
1.4%
1.2%
1.2%
1.%
1.%
0.8%
0.8%
Srbija
0.6%
CEFTA
0.4%
0.4%
‚NZČ
0.2%
0.2%
EU 15
0.6%
0.%
-0.2%
0.%
-0.4%
-10%
-5%
0%
5%
Prosečan rast u odnosu na svet
10%
15%
Miliona $
Izvoz kukuruza
500
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0
2006
-50%
0%
50%
100%
Prosečan rast u odnosu na svet
150%
200%
Srbija
2007
2008
Hrvatska
2009
BiH
2010
2011
CEFTA
‚NZČ
60
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Udeo trgovine kukuruzom u ukupnoj trgovini žitaricama
100%
Uvoz
Izvoz
90%
80%
Albanija
Srbija
70%
Hrvatska
BiH
60%
Hrvatska
BiH
50%
Crna Gora
Moldavija
Srbija
Makedonija
CEFTA
40%
NZČ
30%
EU15
20%
Svet
10%
0%
2006
2007
Osnovni problemi i preporuke
Udeo kukuruza u izvozu žitarica
Problemi
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Ugrožena bezbednost za upotrebu kukuruza usled prisustva
alfatoksina
Prosečni prinosi značajno niži od potencijala usled nedovoljne
agrotehnike koja se javlja kao posledica razmišljanja na malim i hobi
gazdinstvima da kukuruz uvek mora da rodi
Značajni gubici tokom čuvanja
Nedostatak preradnih kapaciteta koji bi dodavali vrednost
Nepoštovanje plodoreda i gajenje u monokulturi
2008
2009
2010
2011
Srbija
Hrvatska
BiH
CEFTA
EU
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Preporuke
Povećati siliranje zrna
Pozitivni trendovi u proizvodnji kukuruza će verovatno biti nastavljeni i u narednoj godini.
Razlozi za to su: niži prinosi kukuruza tokom 2012. godine usled suše, smanjenje svetskih
zaliha, i tražnja za kukuruzom kao sirovinom za proizvodnju etanola. Dugoročno, na
usporavanje tražnje za kukuruzom može uticati najavljena odluka EU da redukuje ciljeve
u pogledu upotrebe biogoriva, kako bi ublažila negativan uticaj po proizvodnju i cene
hrane. EU planira da ukine sve subvencije za proizvodnju biogoriva na bazi poljoprivrednih
useva nakon 2020, kao i da udeo ovog biogoriva u ukupnoj potrošnji energenata u
transportnom sektoru EU 2020. godine bude najviše 5%.
61
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Jabuka
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 108 hiljada tona jabuke.
Prinosi jabuke po ha u Srbiji iznose u proseku 6,63 t. EU15 ima 5 puta veći prosečni prinos (31,47 t/ha).
Proizvodnja jabuke u Vojvodini raste brže u odnosu na svetski prosek, približna je nivou rasta u CEFTA zemljama, ali raste sporije od
proseka NZČ, a naročito u odnosu na proizvodnju u Mađarskoj i Poljskoj koje beleže prosečne godišnje stope rasta proizvodnje od 38%
i 20% respektivno, posmatrano u periodu 2006.- 2010.
Godišnji prihod Srbije od izvoza jabuke je skoro 30 miliona $.
Srbija je drugi najveći izvoznik jabuke među CEFTA zemljama, iza Moldavije. Od novih zemalja članica EU, jedino Poljska i Litvanija
izvoze više jabuke od Srbije.
62
Jabuka
U izvozu*
U uvozu*
U svetu
0,14%
0,47%
0,114%
U EU
0,83%
1,09%
0,236%
U CEFTA
11,84%
33,88%
17,142%
U Srbiji
38,22%
Površine, proizvodnja, prinosi
U Srbiji je u 2011. godini proizvedeno 266 hiljada tona jabuke,
na oko 16 miliona rodnih stabala, što predstavlja povećanje
proizvodnje od 10,7% u odnosu na 2010. godinu.
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 108 hiljada tona
jabuke, na oko 5,5 miliona rodnih stabala. Udeo Vojvodine u
rodnim stablima Srbije je 33,34%.
Prema ostvarenoj vrednosti proizvodnje jabuke u 2010.
godini, FAO je rangirao Srbiju kao 35 svetskog proizvođača.
Prosečni prinosi po rodnom stablu u Vojvodini u periodu
2006.-2011. iznosili su 19kg po stablu, što je više od proseka
Srbije gde je prinos 16kg po rodnom stablu.
Prinosi jabuke po ha u Srbiji iznose u proseku 6,63 t, što je
nešto više od proseka CEFTA zemalja, ali skoro duplo manje od
proseka NZČ (11,3 t/ha), i skoro pet puta manje od EU15
proseka (31,47 t/ha).
 Prosečna godišnja stopa rasta proizvodnje jabuke u Vojvodini
iznosi 3,8%, dok je na nivou Srbije 0,72%.
 Proizvodnja jabuke u Vojvodini raste brže u odnosu na
svetski prosek, približna je nivou rasta u CEFTA zemljama, ali
raste sporije od proseka NZČ, a naročito u odnosu na
proizvodnju u Mađarskoj i Poljskoj koje beleže prosečne
godišnje stope rasta proizvodnje od 38% i 20% respektivno,
posmatrano u periodu 2006.- 2010.
Prosečna otkupna cena jabuka u 2011. godini iznosila je 41,23
RSD, što predstavlja povećanje od oko 24% u odnosu na
prethodnu 2010. godinu.
Od NZČ, Letonija i Litvanija zabeležile su najdramatičniji pad
proizvodnje jabuka nakon članstva u EU.
Površine
8%
Prosečan udeo u svetskim površinama
U proizvodnji
5%
7%
CEFTA
4%
Makedonija
6%
NZČ
4%
Hrvatska
Srbija
3%
Italija
EU 15
3%
Mađarska
2%
Poljska
2%
Srbija
5%
4%
3%
2%
1%
1%
1%
0%
-1%
-4%
-2%
0%
2%
4%
0%
-1%
Prosečan rast u odnosu na svet
-10%
-5%
0%
5%
10%
15%
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja jabuke
4.0%
14.0%
Makedonija
CEFTA
12.0%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
Udeo Vojvodine
3.5%
NZČ
10.0%
Italija
Vojvodina
3.0%
Poljska
EU 15
2.5%
Srbija
8.0%
Hrvatska
2.0%
6.0%
Vojvodina
1.5%
Mađarska
4.0%
1.0%
2.0%
0.5%
0.0%
-10%
-5%
0%
-2.0%
Prosečan rast u odnosu na svet
5%
10%
0.0%
-10%
0%
10%
20%
30%
40%
50%
-0.5%
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
63
Prinosi jabuke (t/ha)
Prosečna proizvodnja jabuke
45.00
100%
40.00
90%
Srbija
35.00
80%
Hrvatska
30.00
Prinos
Struktura proizvodnje jabuke u CEFTA
15.00
6.87
5.00
6.63
6.54
6.86
6.26
Mađarska
BiH
Poljska
70%
Hrvatska
60%
Vojvodina
Italija
50%
EU 15
Poljska
40%
NZČ
Moldavija
30%
Hrvatska
Makedonija
20%
Makedonija
Vojvodina
10%
Srbija
Mađarska
10.00
Albanija
EU 15
25.00
20.00
CEFTA
NZČ
0.00
Crna Gora
Centralna Srbija
0%
2006
2007
2008
2009
2010
Jabuke
Trgovina
Godišnji prihod Srbije od izvoza jabuke je skoro 30 miliona $, što predstavlja 34% izvoza CEFTA zemalja.
Blagi rast izvoza u odnosu na prethodnu godinu Srbija beleži 2009. god. Od tada, počinje nagli rast izvoza, tako da 2011. godine Srbija izvozi 4 puta više jabuka nego 2009.
Prosečan udeo Srbije u ukupnom svetskom izvozu jabuke je 0,47%. Od 2006. godine, udeo Srbije uvećan je 3,6 puta.
Srbija je drugi najveći izvoznik jabuke među CEFTA zemljama, iza Moldavije. Od novih zemalja članica EU, jedino Poljska i Litvanija izvoze više jabuke od Srbije.
Jabuka čini svega 8,4% izvoza voća iz Srbije. U izvozu voća iz novih zemalja članica EU jabuke učestvuju sa 19%, a u EU15 sa jedva 10%. Udeo jabuke u svetskom izvozu voća
je manji od 9%.
Trend izvoza jabuke
3.5%
0.7%
Srbija
CEFTA
0.6%
2.5%
NZČ
0.5%
2.%
EU 15
0.4%
3.%
Srbija
Hrvatska
Letonija
Bugarska
BiH
Portugal
Grčka
Moldavija
Miliona $
Prosečan udeo u svetskom izvozu
Izvoz jabuke
70
60
50
40
1.5%
0.3%
1.%
0.2%
0.5%
0.1%
20
0.%
0.%
10
-0.5%
-0.1%
-20%
0%
20%
40%
60%
Prosečan rast u odnosu na svet
80%
-50%
0%
50%
100%
Prosečan rast u odnosu na svet
150%
30
0
2006
Srbija
2007
2008
Hrvatska
2009
BiH
2010
2011
CEFTA
NZČ
64
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Udeo trgovine jabukama u ukupnoj trgovini voćem
Izvoz
16%
Uvoz
14%
12%
Srbija
Albanija
10%
BiH
Hrvatska
Hrvatska
BiH
8%
CEFTA
Crna Gora
6%
Moldavija
NMS
4%
Srbija
Makedonija
EU15
2%
0%
2006
Osnovni problemi i preporuke
Udeo jabuke u izvozu voća
Problemi
30%
Kvalitet sadnog materijala
Sporo uvođenje novog sortimenta
Neodgovarajuća regulativa koja se odnosi na pesticide, kao i
nepostojanje sistema sertifikacije IPM
Nekonkurentnost u odnosu na proizvođače u EU
Preporuke
Jedinstveniji nastup na izvoznim tržištima
Pravna i trgovinska zaštita domaćih proizvođača prilikom izvoza
2007
2008
2009
2010
2011
25%
Srbija
20%
Hrvatska
15%
BiH
10%
CEFTA
EU
5%
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
S obzirom da je jabuka voćna vrsta koja ima dugu sezonu potrošnje uz primenu
adekvatnih tehnologija čuvanja, ima relativno pristupačnu cenu i vrsta je za koju postoje
navike u potrošnji, razumno je očekivati da će se proizvodnja jabuke u narednom periodu
povećati.
65
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Šljiva
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 52,6 hiljada t šljive. U Srbiji je u 2011. godini proizvedeno 582 hiljade t šljive na 179 hiljada ha.
Prosečan prinos šljive po ha u Srbiji je 3,283 t. Prosečan prinos u EU15 je 13 t/ha.
Proizvodnja šljive u Vojvodini raste sporije u odnosu na svetski prosek, i znatno sporije od proseka NZČ. Vojvodina naročito zaostaje u
odnosu na proizvodnju u Poljskoj i Rumuniji.
Srbija godišnje izveze 23,8 hiljada tona šljive, u vrednosti od 11,6 miliona dolara.
Srbija je ubedljivo najveći izvoznik šljive među CEFTA zemljama, u čijem ukupnom izvozu učestvuje sa 65%.
Izvoz šljive stalno raste i 2011. bio je četiri puta veći u odnosu na 2006. godinu.
66
Šljiva
U izvozu*
U uvozu*
U svetu
0,48%
1,79%
0,035%
U EU
3,33%
4,40%
0,063%
U CEFTA
5,68%
64,94%
8,812%
U Srbiji
8,77%
Površine, proizvodnja, prinosi
U Srbiji je u 2011. godini proizvedeno 582 hiljade t šljive, na
oko 41 milion rodnih stabala. U Srbiji se voćnjaci sa šljivom
prostiru na 179 hiljada ha.
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 52,6 hiljada t šljive.
Udeo Vojvodine u rodnim stablima Srbije je 6,33%.
Prema vrednosti proizvodnje šljiva u 2010. godini, FAO je
rangirao Srbiju kao 3. proizvođača na svetu.
Prosečan prinos po rodnom stablu u Vojvodini je 19kg, što je
više od proseka Srbije, gde je prinos 14kg.
Prosečan prinos šljive po ha u Srbiji je 3,283t, što je nešto više
od CEFTA zemalja (2,98t), ali znatno manji od proseka NZČ
(5,56t/ha). Prosečan prinos u EU15 je 13 t/ha.
 Prosečna godišnja stopa rasta proizvodnje šljive u Vojvodini
je negativna, i iznosi -0,91%, dok je pad još izraženiji u Srbiji, sa
stopom od -3,72%.
Proizvodnja šljive u Vojvodini raste sporije u odnosu na
svetski prosek, i znatno sporije od proseka NZČ. Vojvodina
naročito zaostaje u odnosu na proizvodnju u Poljskoj i
Rumuniji koje beleže godišnje stope rasta proizvodnje od 12,7%
i 4,8% respektivno u periodu 2006.- 2010.
 U ovom periodu, i EU15 zemlje i NZČ su u proseku beležile
rast proizvodnje šljive, i rast prinosa, dok je u CEFTA
proizvodnja padala.
Prosečne proizvođačke cene šljive u Srbiji (254$/t) niže su od
svih EU zemalja, osim Bugarske. Niže su i od cena u Hrvatskoj
(586$/t), Makedoniji i BiH.
Prosečna otkupna cena šljive u 2011. godini bila je 31,87 RSD,
što je rast od 83% u odnosu na prethodnu godinu.
Površine
9.0%
16.0%
Prosečan udeo u svetskim površinama
U proizvodnji
BiH
CEFTA
8.0%
NZČ
7.0%
Hrvatska
Srbija
6.0%
Italija
5.0%
Rumunija
8.0%
4.0%
Poljska
6.0%
3.0%
Srbija
14.0%
12.0%
10.0%
EU 15
2.0%
4.0%
1.0%
2.0%
0.0%
0.0%
-5%
-4%
-3%
-2%
Prosečan rast u odnosu na svet
-1%
0%
-1.0%
-30%
-20%
-10%
0%
10%
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja šljive
7.0%
10.0%
BiH
6.0%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
Udeo Vojvodine
Italija
8.0%
5.0%
6.0%
Srbija
4.0%
CEFTA
Hrvatska
Vojvodina
4.0%
Poljska
3.0%
Vojvodina
NZČ
2.0%
EU 15
2.0%
Rumunija
1.0%
0.0%
-10%
-5%
0%
5%
0.0%
-10%
-2.0%
Prosečan rast u odnosu na svet
-5%
0%
5%
10%
15%
-1.0%
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
67
Prinosi šljive (t/ha)
Prosečna proizvodnja šljive
16.00
100%
14.00
90%
12.00
Prinos
10.00
8.00
6.00
4.00
3.29
3.05
CEFTA
BiH
80%
Hrvatska
70%
EU 15
60%
Vojvodina
Italija
50%
EU 15
Poljska
40%
NZČ
Makedonija
30%
Hrvatska
Vojvodina
20%
BiH
Centralna Srbija
10%
Srbija
3.28
NZČ
2.00
Albanija
Srbija
Rumunija
3.40
3.39
Struktura proizvodnje šljive u CEFTA
0.00
Rumunija
Hrvatska
Poljska
Crna Gora
Moldavija
0%
2006
2007
2008
2009
2010
Šljive
Trgovina
Srbija godišnje izveze 23,8 hiljada tona šljive, u vrednosti od 11,6 miliona dolara.
Srbija je ubedljivo najveći izvoznik šljive među CEFTA zemljama, u čijem ukupnom izvozu učestvuje sa 65%. Srbija je takođe i veći izvoznik šljive u poređenju sa novim
zemljama članicama EU, dok u čitavoj Evropskoj uniji jedino Španija, Holandija, Italija i Francuska izvoze više šljive od Srbije.
Izvoz šljive stalno raste i prošlogodišnji izvoz bio je preko 4 puta veći u odnosu na 2006. godinu.
Udeo Srbije u svetskom izvozu šljive utrostručen je u poslednjih 6 godina i iznosi 1,8%.
Od ukupnog voća koje Srbija izvozi, šljiva čini 3,4%, što je nešto iznad proseka CEFTA. U izvozu NZČ taj udeo je 1,5%, dok u EU 15 iznosi oko 1%, što je i svetski prosek.
Trend izvoza šljive
3.5%
Srbija
CEFTA
NZČ
EU 15
3.%
2.5%
2.%
1.5%
2.5%
2.%
1.5%
1.%
1.%
Izvoz
Srbija
Hrvatska
Bugarska
Slovačka
BiH
Grčka
Irska
Miliona $
Prosečan udeo u svetskom izvozu
Izvoz šljive
20
15
10
0.5%
5
0.%
0
0.5%
0.%
25
2006
-0.5%
2007
2008
2009
2010
2011
-0.5%
-20%
0%
20%
Prosečan rast u odnosu na svet
40%
60%
0%
20%
40%
60%
Prosečan rast u odnosu na svet
80%
100%
Srbija
Hrvatska
BiH
CEFTA
NZČ
EU 15
68
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Udeo trgovine šljivom u ukupnoj trgovini voćem
5%
Uvoz
Izvoz
5%
4%
Albanija
4%
Srbija
BiH
3%
Hrvatska
Hrvatska
3%
BiH
Crna Gora
2%
Moldavija
CEFTA
NMS
2%
Srbija
EU15
1%
Makedonija
1%
0%
2006
Osnovni problemi i preporuke
Udeo šljive u izvozu voća
Problemi
16%
Sporo prihvatanje intenzivnih sistema uzgoja i neadekvatan sortiment
Virulentni sojevi virusa šarke koji ugrožavaju proizvodnju
Manji prihodi po ha u odnosu na drugo voće
2007
2008
2009
2010
2011
14%
12%
Srbija
10%
Hrvatska
8%
Preporuke
6%
Introdukcija i gajenje sorti koje sazrevaju u julu i septembru
Podržavati intenzivne sisteme gajenja šljive u gustom zasadu
Povećati ulaganja u prerađivačke kapacitete
2%
BiH
CEFTA
4%
EU
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
69
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Kruška
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 13,5 hiljada t kruške.
Prosečan prinos kruške po ha u Srbiji je 4,58 t, što je slično prinosu CEFTA zemalja (4,43 t), ali za oko 1/3 manje od NZČ (6,88 t/ha).
Prosečan prinos u EU15 je 22,17 t/ha.
Prosečna godišnja stopa rasta proizvodnje krušaka u Vojvodini iznosi 0,51%. Dinamika proizvodnje u Vojvodini zaostaje za Poljskom,
gde je prosečna godišnja stopa rasta proizvodnje 18%.
U periodu 2006. - 2010, NZČ su beležile rast proizvodnje krušaka, a CEFTA i EU15 pad.
70
Kruška
U EU
U izvozu*
U uvozu*
0,05%
0,03%
0,050%
0,43%
U CEFTA
10,28%
U Srbiji
19,97%
0,06%
37,57%
0,089%
8,809%
Površine, proizvodnja, prinosi
U Srbiji je u 2011. godini proizvedeno 65 hiljada tona kruške,
na oko 4,5 miliona rodnih stabala. U Srbiji, voćnjaci sa kruškom
prostiru se prosečno na 59 hiljada ha.
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 13,5 hiljada t kruške.
Udeo Vojvodine u rodnim stablima Srbije je 22%.
Prema ostvarenoj vrednosti proizvodnje kruške u 2010.
godini, FAO je rangirao Srbiju kao 28. proizvođača na svetu.
Prosečan prinos po rodnom stablu u Vojvodini iznosio je 12 kg
po stablu, dok je u Srbiji prinos 13 kg.
Prosečan prinos kruške po ha u Srbiji je 4,58t, što je slično
prinosu CEFTA zemalja (4,43t), ali za oko 1/3 manje od NZČ
(6,88 t/ha). Prosečan prinos u EU15 je 22,17 t/ha.
 Prosečna godišnja stopa rasta proizvodnje krušaka u
Vojvodini iznosi 0,51%, dok je u Srbiji prosečna godišnja stopa
pada proizvodnje -3,32%.
Proizvodnja kruške u Vojvodini raste sporije u odnosu na
svetski prosek, kao i prosek NZČ, Rumunije, Hrvatske ili BiH.
Dinamika proizvodnje u Vojvodini zaostaje za Poljskom, gde je
prosečna godišnja stopa rasta proizvodnje 18%.
 U periodu 2006. - 2010, NZČ su beležile rast proizvodnje
krušaka, a CEFTA i EU15 pad.
Prosečne proizvođačke cene kruške u Srbiji (699$/t) su na
nivou srednjih cena u EU, više su od cena u Makedoniji i BiH, ali
niže od cena u Hrvatskoj (728$/t).
Prosečna otkupna cena kruške u 2011. godini iznosila je 39,27
RSD, što predstavlja pad od 13% u odnosu na prethodnu
godinu.
Površine
1.0%
9.0%
Prosečan udeo u svetskim površinama
U svetu
U proizvodnji
8.0%
CEFTA
0.9%
BiH
7.0%
NZČ
0.8%
Hrvatska
6.0%
Srbija
0.7%
Holandija
5.0%
EU 15
0.6%
Rumunija
0.5%
Poljska
0.4%
Srbija
4.0%
3.0%
0.3%
2.0%
0.2%
1.0%
0.1%
0.0%
-1.0%
0.0%
-6%
-4%
-2%
0%
2%
4%
-0.1%
-10%
-5%
0%
5%
10%
15%
Prosečan rast u odnosu na svet
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja kruške
14.0%
1.4%
BiH
CEFTA
12.0%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
Udeo Vojvodine
Holandija
1.2%
NZČ
10.0%
Poljska
1.0%
Vojvodina
EU 15
8.0%
Srbija
Rumunija
0.8%
Hrvatska
6.0%
0.6%
4.0%
0.4%
2.0%
0.2%
0.0%
Vojvodina
0.0%
-8%
-6%
-4%
-2.0%
Prosečan rast u odnosu na svet
-2%
0%
-20%
-10%
0%
10%
20%
-0.2%
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
71
Prinosi kruške (t/ha)
Prosečna proizvodnja kruške
100%
40.00
Albanija
90%
35.00
30.00
Srbija
25.00
Prinos
Struktura proizvodnje kruške u CEFTA
Hrvatska
20.00
EU 15
15.00
Holandija
Poljska
10.00
5.00
4.48
4.44
4.78
4.42
4.75
Rumunija
NZČ
0.00
2006
2007
2008
2009
CEFTA
BiH
80%
Rumunija
70%
Poljska
60%
Vojvodina
Crna Gora
50%
EU 15
Moldavija
40%
NZČ
30%
Hrvatska
20%
BiH
10%
Srbija
Hrvatska
Makedonija
Vojvodina
Centralna Srbija
0%
Kruške
2010
Trgovina
Srbija godišnje izveze svega 1,1 hiljada tona kruške, što donosi prihod od 724 hiljade dolara. Ipak, 37,5% izvoza ovog voća iz zemalja CEFTA potiče iz Srbije.
Srbija beleži konstantan rast izvoza kruške. Od 2006. ukupan izvoz uvećan je čak 12 puta.
Prosečan udeo Srbije u ukupnom svetskom izvozu krušaka je 0,03%. Od 2006. godine udeo Srbije porastao je 7,8 puta.
Srbija je drugi najveći izvoznik kruške među zemljama CEFTA, iza Bosne i Hercegovine. Pokrivenost uvoza izvozom je nešto ispod 61%. U proseku, u zemljama CEFTA ova
pokrivenost iznosi 18,25%, dok je među novim zemljama članicama EU 37,48%. U EU15 pokrivenost uvoza kruške izvozom je preko 94%.
Kruška čini svega 0,2% izvoza voća iz Srbije. U izvozu voća iz novih zemalja članica EU kruška čini 1,78%, a u EU15 5%. Udeo kruške u svetskom izvozu voća je 3,25%
Trend izvoza kruške
4.5%
4.0%
3.5%
3.0%
2.5%
2.0%
1.5%
1.0%
0.5%
0.0%
-0.5%
-1.0%
BiH
Srbija
Hrvatska
Bugarska
Letonija
Irska
Portugal
0.2%
Srbija
CEFTA
0.2%
NZČ
0.1%
EU 15
Miliona $
Prosečan udeo u svetskom izvozu
Izvoz kruške
6
5
4
3
0.1%
2
0.0%
1
0
-20%
0%
20%
40%
Prosečan rast u odnosu na svet
60%
80%
100%
-0.1%
-100%
0%
Prosečan rast u odnosu na svet
2006
100%
200%
Srbija
2007
2008
Hrvatska
2009
BiH
2010
2011
CEFTA
NZČ
72
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Udeo trgovine kruške u ukupnoj trgovini voćem
5%
Uvoz
Izvoz
5%
4%
Albanija
4%
Srbija
BiH
3%
Hrvatska
Hrvatska
3%
BiH
Crna Gora
2%
Moldavija
2%
Srbija
CEFTA
NMS
EU15
1%
Makedonija
1%
0%
2006
Osnovni problemi i preporuke
Udeo kruške u izvozu voća
Problemi
7%
Rizična proizvodnja zbog osetljivost na bolesti i štetnike
2007
2008
2009
2010
2011
6%
5%
Srbija
Preporuke
4%
Hrvatska
Ohrabriti dobre proizvođače jabuke za gajenje kruške
3%
BiH
2%
CEFTA
1%
EU
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
73
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Višnja
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 22,8 hiljada t višnje.
Prosečni prinosi višnje po ha u Srbiji iznose 2,5 t i niži su od CEFTA i NZČ , a skoro za polovinu manji od EU15 (4,75 t/ha).
Proizvodnja višnje u Vojvodini raste brže u odnosu na svetski prosek i trend je dosta povoljniji u odnosu na Srbiju, CEFTA i NZČ. Iako su
proizvedene količine u Vojvodini manje, dinamika rasta proizvodnje slična je Mađarskoj ili Poljskoj, koje su najznačajniji proizvođači
višanja u NZČ i EU.
Srbija godišnje izvozi 15,5 hiljada tona višnje, u vrednosti od 14,5 miliona dolara.
Srbija ima pozitivan trend izvoza višnje. 2011. godine je izvezeno 66% više nego 2010, a u odnosu na 2006. godinu, izvoz je uvećan 2,5
74
puta.
Višnja
U EU
U izvozu*
U uvozu*
1,60%
1,31%
0,043%
6,80%
U CEFTA
14,39%
U Srbiji
22,61%
2,95%
68,64%
0,079%
8,009%
Površine, proizvodnja, prinosi
U Srbiji je u 2011. godini proizvedeno 90,6 hiljada t višnje, na
oko 8,4 miliona rodnih stabala. U Srbiji, voćnjaci pod višnjom
prostiru se prosečno na 35,2 hiljada ha.
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 22,8 hiljada t višnje.
Udeo Vojvodine u rodnim stablima Srbije je 17,82%.
Prema proizvedenim količinama višnje u 2010. godini, FAO je
rangirao Srbiju kao 7. proizvođača na svetu.
Prosečan prinos po rodnom stablu u Vojvodini u periodu
2006.-2011. je 13 kg, što je više od Srbije gde je prinos 10kg.
Prosečni prinosi višnje po ha u Srbiji iznose 2,5t, i niži su od
CEFTA i NZČ , i skoro za 1/2 manji od EU15 (4,75 t/ha).
 Prosečna godišnja stopa rasta proizvodnje višnje u Vojvodini
je 3,33%, dok je na nivou Srbije stopa rasta negativna, i iznosi 1,46%. Proizvodnja višnje u Vojvodini raste brže u odnosu na
svetski prosek, i trend je dosta povoljniji u odnosu na Srbiju,
CEFTA i NZČ. Iako su proizvedene količine u Vojvodini manje,
dinamika rasta proizvodnje slična je Mađarskoj ili Poljskoj, koje
su najznačajniji proizvođači višanja u NZČ i EU, sa prosečnom
godišnjom stopom rasta proizvodnje od oko 3%.
 EU15 beleži pad prosečne godišnje proizvodnje višnje od
4,4%, dok je u CEFTA i NZČ prisutan rast proizvodnje.
Prosečne proizvođačke cene u Srbiji (453$/t) spadaju u
najniže u Evropi. Niže su jedino u Bugarskoj i Makedoniji.
Prosečna otkupna cena višnje u 2011. godini bila je 60,17RSD
što predstavlja povećanje od 57% u odnosu na prethodnu
godinu.
Površine
120%
Prosečan udeo u svetskim površinama
U svetu
U proizvodnji
80%
CEFTA
100%
BiH
70%
NZČ
Hrvatska
60%
Srbija
80%
Nemačka
50%
EU 15
60%
40%
Mađarska
40%
Poljska
30%
Srbija
20%
10%
20%
0%
0%
-8%
-6%
-4%
Prosečan rast u odnosu na svet
-2%
0%
2%
-10%
-20%
-10%
0%
10%
20%
30%
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja višnje
25.0%
18.0%
BiH
CEFTA
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
Udeo Vojvodine
16.0%
NZČ
20.0%
Nemačka
Vojvodina
14.0%
EU 15
12.0%
Srbija
10.0%
Hrvatska
8.0%
Vojvodina
15.0%
10.0%
Poljska
Mađarska
6.0%
5.0%
4.0%
2.0%
0.0%
-10%
-5%
-5.0%
Prosečan rast u odnosu na svet
0%
5%
0.0%
-10%
-5%
0%
5%
10%
15%
-2.0%
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
75
Prinosi višnje (t/ha)
10.00
100%
9.00
Srbija
8.00
Hrvatska
7.00
Prinos
Struktura proizvodnje višnje u CEFTA
Prosečna proizvodnja višnje
Albanija
90%
CEFTA
80%
Mađarska
70%
Poljska
60%
Vojvodina
50%
EU 15
Moldavija
40%
NZČ
Makedonija
6.00
EU 15
5.00
Nemačka
4.00
Poljska
3.00
Mađarska
30%
Hrvatska
NZČ
20%
BiH
10%
Srbija
2.77
2.56
2.50
2.30
2.00
2.37
1.00
0.00
BiH
Crna Gora
Vojvodina
Centralna Srbija
0%
2006
2007
2008
2009
2010
Višnje
Trgovina
Srbija godišnje izvozi 15,5 hiljada tona višnje u vrednosti od 14,5 miliona dolara.
Srbija je ubedljivo najveći izvoznik višnje u okviru CEFTA sa udelom od 68,6% u ukupnom izvozu. Od novih zemalja članica Evropske unije, jedino Mađarska, Bugarska i
Poljska izvoze više od Srbije.
Srbija ima pozitivan trend izvoza višnje. 2011. godine je izvezeno 66% više nego 2010., a u odnosu na 2006. godinu izvoz je uvećan 2,5 puta.
Srbija ima značajan udeo i u svetskom izvozu ovog voća. Izvoz Srbije trenutno čini 1,3% svetskog, što predstavlja prosečan rast od 30% u poslednjih 6 godina.
Udeo višnje u ukupnom izvozu voća iz Srbije je 4,44%, dok je u okviru CEFTA nešto ispod 4%. U izvozu voća NZČ višnje učestvuju sa čak 8,7%, dok su u okviru EU 15 oko
svetskog proseka od 1,5%.
Trend izvoza višnje
2.5%
2.5%
2.%
2.%
1.5%
1.5%
Srbija
Hrvatska
Litvanija
Švedska
Grčka
Slovačka
BiH
1.%
1.%
Srbija
0.5%
CEFTA
NZČ
0.%
EU 15
-0.5%
-20%
-10%
0%
10%
20%
Prosečan rast u odnosu na svet
30%
Miliona $
Prosečan udeo u svetskom izvozu
Izvoz višnje
30
25
20
15
0.5%
10
0.%
5
-0.5%
0
-50%
0%
50%
100%
150%
Prosečan rast u odnosu na svet
200%
2006
2007
Srbija
CEFTA
2008
2009
Hrvatska
NMS
2010
BiH
2011
EU 15
76
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Udeo trgovine višnjom u ukupnoj trgovini voćem
5%
Uvoz
Izvoz
4%
4%
Albanija
Srbija
3%
BiH
Hrvatska
3%
Hrvatska
BiH
Crna Gora
2%
CEFTA
Moldavija
2%
NMS
Srbija
1%
EU15
Makedonija
1%
0%
2006
Osnovni problemi i preporuke
Udeo višnje u izvozu voća
Problemi
9%
Sortiment koji ne prati zahteve tržišta
Ekstenzivan pristup proizvodnji
Sadnja na neodgovarajućim zemljištima
Veliki troškovi berbe
2007
2008
2009
2010
2011
8%
7%
Srbija
6%
Hrvatska
5%
4%
BiH
3%
CEFTA
Preporuke
2%
Intenzivirati proizvodnju i primeniti savremene tehnologije gajenja iz
okruženja
0%
EU
1%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
77
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Breskva
Vojvodina je u 2011. godini proizvela 17 hiljada tona breskve. Međugodišnji rast proizvodnje bio je 13%, što je više od proseka Srbije.
EU15 u proseku ima 35 puta veći obim proizvodnje od Vojvodine. Dinamika rasta proizvodnje breskve u Vojvodini bila je bolja u odnosu
na prosek EU15 i NZČ, ali ne i od proseka CEFTA i Srbije, gde je rast bio pozitivan i to oko 5%.
Prinosi breskve u Vojvodini iznose u proseku oko 6 tona po ha, i viši su od prosečnih prinosa u CEFTA i NZČ, ali skoro 3 puta zaostaju za
prosečnim prinosima u EU15.
Srbija godišnje izveze breskvu u vrednosti od 6,5 miliona dolara, što predstavlja 43% izvoza zemalja CEFTA.
Izvoz Srbije konstantno raste i od 2006. godine uvećan je preko 8 puta.
78
Breskva
U izvozu*
U uvozu*
Površine
0,08%
0,33%
0,036%
18%
16%
U EU
0,40%
0,44%
0,054%
U CEFTA
14,08%
42,63%
3,605%
U Srbiji
24,20%
Površine, proizvodnja, prinosi
U Srbiji je u 2011. godini proizvedeno 75 hiljada tona breskve,
na 4,8 miliona rodnih stabala, što predstavlja povećanje
proizvodnje od 10% u odnosu na 2010. godinu.
Prema ostvarenoj vrednosti proizvodnje breskve i nektarina u
2010. godini, FAO je rangirao Srbiju kao 24. proizvođača u
svetu.
Vojvodina je u 2011. godini proizvela 17 hiljada tona breskve,
na 970 hiljada rodnih stabala. Međugodišnji rast proizvodnje u
Vojvodini bio je 13%, što je više od proseka Srbije. Vojvodina je
u 2011. godini ostvarila i značajan rast prinosa od 20%. Prinos u
Vojvodini iznosio je 18kg po rodnom stablu, dok je prosek
Srbije 16kg.
EU15 u proseku ima 35 puta veći obim proizvodnje od
Vojvodine. Proizvodnja breskve u Vojvodini u prethodnom
periodu imala je negativnu prosečnu godišnju stopu rasta od
0,64%, pre svega zbog nižeg obima proizvodnje u 2010. godini.
Uprkos negativnoj stopi, dinamika rasta proizvodnje breskve u
Vojvodini bila je bolja u odnosu na prosek EU15 i NZČ, ali ne i
od proseka CEFTA i Srbije, gde je rast bio pozitivan i to oko 5%.
Prinosi breskve u Vojvodini iznose u proseku oko 6 tona po
ha i viši su od prosečnih prinosa u CEFTA i NZČ, ali skoro 3 puta
zaostaju za prosečnim prinosima u EU15.
 Uz šljive, breskve u Srbiji imaju najniže otkupne cene od
posmatranog voća, ali je primetan osetan skok u ceni od 2009.
godine. U 2011. godini prosečna otkupna cena breskve bila je
43,4 RSD/kg. U poređenju sa zemljama u regionu i EU,
proizvođačke cene breskve u Srbiji su više nego u većini
posmatranih zemalja.
Prosečan udeo u svetskim površinama
U svetu
U proizvodnji
7%
CEFTA
Makedonija
6%
NZČ
14%
EU 15
12%
Hrvatska
Italija
5%
Mađarska
Vojvodina
10%
4%
Bugarska
8%
Srbija
3%
6%
Vojvodina
2%
4%
2%
1%
0%
-2%
-4%
-4%
-2%
0%
2%
4%
0%
-10%
-1%
Prosečan rast u odnosu na svet
-5%
0%
5%
10%
15%
20%
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja breskve
10%
25%
Makedonija
CEFTA
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
Udeo Vojvodine
Italija
8%
NZČ
20%
Vojvodina
Bugarska
6%
EU 15
15%
Srbija
Hrvatska
10%
4%
5%
2%
Vojvodina
Mađarska
0%
0%
-8%
-6%
-4%
-2%
-5%
0%
2%
4%
-10%
-5%
0%
5%
10%
-2%
Prosečan rast u odnosu na svet
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
79
Prinosi breskve (t/ha)
Struktura proizvodnje breskve u CEFTA
Prosečna proizvodnja breskve
100%
25.00
90%
Srbija
20.00
Hrvatska
CEFTA
Mađarska
70%
Bugarska
60%
Vojvodina
Hrvatska
50%
EU 15
Crna Gora
40%
NZČ
Moldavija
EU 15
Prinos
15.00
Italija
Bugarska
10.00
6.78
Mađarska
6.96
6.37
6.41
6.03
5.00
30%
Hrvatska
NZČ
20%
Makedonija
Vojvodina
10%
0.00
2006
2007
2008
2009
Albanija
80%
BiH
Makedonija
Vojvodina
Srbija
Centralna Srbija
0%
2010
Breskve
Trgovina
Srbija godišnje izveze breskvu u vrednosti od 6,5 miliona dolara, što predstavlja 43% izvoza zemalja CEFTA.
Izvoz Srbije konstantno raste i od 2006. godine uvećan je preko 8 puta.
Prosečan udeo Srbije u ukupnom svetskom izvozu je 0,65% i od 2006. godine uvećan je više od 6 puta.
Srbija je najveći izvoznik breskve među CEFTA zemljama.
Breskva čini 1,85% izvoza voća iz Srbije. U izvozu voća novih zemalja članica EU breskva učestvuje sa 2,6%, a u EU15 sa preko 6%. Udeo breskve u svetskom izvozu voća je
manji od 3%.
Trend izvoza breskve
6.%
Srbija
5.%
NZČ
CEFTA
4.%
EU 15
3.%
0.4%
Srbija
Hrvatska
0.4%
Letonija
Mađarska
0.3%
BiH
Rumunija
0.3%
Danska
0.2%
0.%
12
10
6
0.1%
1.%
14
8
0.2%
2.%
Miliona $
Prosečan udeo u svetskom izvozu
Izvoz breskve
0.1%
4
0.%
2
-0.1%
-1.%
-20%
0%
20%
40%
Prosečan rast u odnosu na svet
60%
-0.1%
-200%
0
0%
200%
400%
Prosečan rast u odnosu na svet
600%
800%
2006
Srbija
2007
2008
Rep. of Moldova
2009
2010
BiH
CEFTA
2011
NZČ
80
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Udeo trgovine breskvom u ukupnoj trgovini voćem
6%
Uvoz
Izvoz
5%
Albanija
Srbija
4%
BiH
Hrvatska
Hrvatska
BiH
3%
CEFTA
Crna Gora
NMS
2%
Moldavija
EU15
Srbija
1%
Makedonija
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Osnovni problemi i preporuke
Udeo breskve u izvozu voća
Problemi
8%
Sporo uvođenje novih sorti
Nestabilno tržište
6%
Srbija
5%
Hrvatska
7%
Preporuke
4%
Intenzivirati proizvodnju i primeniti savremene tehnologije gajenja
2%
BiH
3%
CEFTA
EU
1%
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
81
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Krompir
U 2011. godini, Vojvodina je ostvarila proizvodnju od 277 hiljada tona na približno 18 hiljada ha.
Prosečna proizvodnja krompira u Vojvodini niža je od prosečne proizvodnje u CEFTA zemljama, NZČ i EU15.
Prinosi Vojvodine niži su od proseka NZČ (za 18,88 %) i značajno niži od EU15 (skoro 2,5 puta).
Srbija godišnje izveze 16 hiljada tona krompira, što donosi prihod od preko 2,3 miliona dolara.
Kontinuirani rast izvoza Srbija beleži od 2008. godine, od kada je izvoz porastao 67%.
82
Krompir
Udeo Vojvodine
U proizvodnji
U izvozu*
U uvozu*
Površine
U svetu
0,08%
0,07%
0,109%
8%
4%
U EU
0,42%
0,10%
0,186%
7%
3%
U CEFTA
11,07%
40,37%
11,216%
U Srbiji
29,95%
 Proizvodnja krompira u Srbiji u 2011. godini iznosila je 892
hiljade tona na oko 78 hiljada ha.
U 2011. god Vojvodina je ostvarila proizvodnju od 277 hiljada
tona na približno 18 hiljada ha.
Prosečna proizvodnja krompira u Vojvodini niža je od
prosečne proizvodnje u CEFTA zemljama, NZČ i EU15.
 Vojvodina ostvaruje više prosečne prinose po ha od proseka
Srbije (za 25,73%) i zemalja CEFTA (za 19,20%). Prinosi
Vojvodine niži su od proseka NZČ (za 18,88 %) i značajno niži od
EU15 (skoro 2,5 puta).
Postoje velike oscilacije u obimu proizvodnje i prinosima
između profesionalnih proizvođača krompira i velikog broja
malih proizvođača.
Proizvodnja krompira u NZČ uglavnom beleži negativne
trendove, dok je u EU15 prisutan relativno skroman rast.
Vojvodina ima negativnu prosečnu stopu rasta proizvodnje
od -1,79% (usled pada u zasejanim površina), ali ostvaruje
skroman prosečan rast u prinosima. Površine pod krompirom
u Srbiji smanjene su za 7,2%, a u Vojvodini za 5,6% u periodu
2006. - 2011. god
Srbija najviše izvozi sirov krompir, dok su prerađevine od
krompira slabo zastupljene u izvozu. Kvalitet krompira u Srbiji
niži je od kvaliteta u EU.
Prosečna otkupna cena krompira prema podacima RZS u
2011. godini iznosila je 24,03 RSD/kg što predstavlja povećanje
od 2,7% u odnosu na 2010. godinu. Prosečna proizvođačka
cena na nivou je prosečnih u Evropi, ali je niža od cena u BiH i
Hrvatskoj.
6%
Holandija
Poljska
5%
2%
Rumunija
NZČ
2%
Srbija
Vojvodina
1%
CEFTA
4%
3%
Vojvodina
2%
EU 15
1%
1%
0%
-8%
-1%
Hrvatska
3%
0%
-6%
-4%
-2%
-15%
0%
-10%
-1%
-5%
0%
5%
Prosečan rast u odnosu na svet
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja krompira
16%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnj
Površine, proizvodnja, prinosi
Prosečan udeo u svetskim površinama
BiH
CEFTA
4%
BiH
Holandija
14%
NZČ
4%
12%
Vojvodina
3%
Rumunija
Srbija
EU 15
10%
3%
Hrvatska
8%
2%
Vojvodina
6%
2%
4%
1%
2%
1%
0%
-4%
-3%
-2%
-2%
-4%
Poljska
-1%
0%
1%
0%
-15%
-10%
-5%
0%
-1%
Prosečan rast u odnosu na svet
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
83
5%
Prinosi krompira (t/ha)
Prosečna proizvodnja krompira
50.00
100%
45.00
90%
Srbija
40.00
35.00
Prinos
15.00
15.07
10.00
15.26
15.17
14.29
12.40
40%
Poljska
10%
0.00
0%
2006
2007
2008
2009
Crna Gora
EU 15
Moldavija
Makedonija
Hrvatska
20%
5.00
Vojvodina
NZČ
30%
Vojvodina
Hrvatska
Holandija
50%
Rumunija
20.00
BiH
Rumunija
60%
Holandija
25.00
Albanija
Poljska
70%
EU 15
30.00
CEFTA
80%
Hrvatska
Struktura proizvodnje krompira u CEFTA
Vojvodina
BiH
Centralna Srbija
Srbija
2010
Krompir
Trgovina
Srbija godišnje izveze 16 hiljada tona krompira, što donosi prihod od preko 2,3 miliona dolara. Više od 40% krompira izveženog iz zemalja CEFTA potiče iz Srbije.
Kontinuirani rast izvoza Srbija beleži od 2008. godine, od kada je izvoz porastao 67%.
Prosečan udeo Srbije u ukupnom svetskom izvozu krompira je 0,07%. Od 2006. godine udeo Srbije je neznatno opao.
Srbija je najveći izvoznik krompira među zemljama CEFTA. Srbija uvozi skoro duplo više krompira nego što ga izvozi. Pokrivenost uvoza izvozom je 53,47%.
Krompir čini svega 3,57% izvoza povrća iz Srbije. U izvozu povrća iz novih zemalja članica EU krompir čini 5,8%, a u EU15 11,5%. Udeo krompira u svetskom izvozu povrća je
7,3%.
Trend izvoza krompira
0.4%
6.%
Srbija
5.%
CEFTA
0.3%
Hrvatska
4.%
NZČ
0.3%
Slovenija
EU 15
0.2%
Letonija
0.2%
BiH
3.%
2.%
Srbija
0.1%
0.%
0.%
-1.%
-10%
0%
10%
20%
Prosečan rast u odnosu na svet
30%
-0.1%
-100%
14
12
10
8
Finska
0.1%
1.%
Miliona $
Prosečan udeo u svetskom izvozu
Izvoz krompira
6
4
2
0%
100%
200%
300%
Prosečan rast u odnosu na svet
400%
0
2006
Srbija
2007
2008
Hrvatska
2009
BiH
2010
2011
CEFTA
NZČ
84
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Udeo trgovine krompirom u ukupnoj trgovini povrćem
Uvoz
Izvoz
20%
18%
16%
Albanija
14%
Srbija
BiH
12%
Hrvatska
Hrvatska
10%
BiH
Crna Gora
8%
Moldavija
CEFTA
NMS
6%
Srbija
EU15
4%
Makedonija
2%
0%
2006
2007
Osnovni problemi i preporuke
Udeo krompira u izvozu povrća
Problemi
25%
Nedostatak kvalitetnog sertifikovanog semena
Nepostojanje fitosanitarnog sistema koji garantuje zdravstvenu
ispravnost
Nestabilno tržište - neizvesnost u pogledu mogućnosti izvoza u EU. EU
je 2012. god dozvolila izvoz krompira iz Srbije na tržište EU. U skladu sa
propisanim uslovima svaka partija merkantilnog krompira mora biti
testirana na prisustvo karantinskih bakterija. Trenutno su samo dva
instituta ovlašćena za ovu vrstu analiza. Izvoz na tržište EU i dalje nije
prisutan.
20%
2008
2009
2010
2011
Srbija
15%
Hrvatska
BiH
10%
CEFTA
5%
EU
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Preporuke
Uspostaviti shemu sertifikacije semena
Eliminisati sve prepreke za dobijanje dozvola za izvoz u EU
85
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Crni luk
Proizvodnja Vojvodine u 2011. godini iznosila je približno 65 hiljada tona na 5,2 hiljade hektara.
Od NZČ crni luk najviše proizvode Poljska i Rumunija sa zajedničkom proizvodnjom od preko milion tona. Poljska ima pozitivnu stopu
prosečnog godišnjeg rasta proizvodnje od 1,6%, a Rumunija -0,5%.
Iskustva NZČ sa proizvodnjom luka nakon članstva u EU bila su različita. Uglavnom je kod većine zemalja zabeležen porast prinosa i
smanjenje površina.
Srbija godišnje izveze 4,35 hiljada tona crnog luka i od toga prihoduje više od milion dolara.
Uzlazni trend izvoza Srbije traje od 2008. godine, od kada je izvoz uvećan više od 50%.
86
Crni luk
U proizvodnji
U izvozu*
U uvozu*
U svetu
0,08%
0,04%
0,134%
4%
1%
U EU
1,10%
0,12%
0,358%
4%
1%
Hrvatska
16,49%
33,62%
18,439%
1%
Poljska
U Srbiji
46,21%
Površine, proizvodnja, prinosi
 U Srbiji je u 2011. godini proizvedeno približno 140 hiljada t
crnog luka, na oko 18 hiljada ha. Prosečni prinosi po hektaru u
Srbiji iznosili su 7,8t. Prema podacima FAO, Srbija uz Crnu Goru
ostvaruje najniže prinose u Evropi.
Proizvodnja Vojvodine u 2011. godini iznosila je približno 65
hiljada tona na 5,2 hiljade hektara.
 Vojvodina ostvaruje više prosečne prinose po ha od proseka
Srbije (za 37,28%). Prosečni prinosi u Vojvodini su viši od
prosečnih prinosa na nivou CEFTA zemalja, ali znatno zaostaju
za prinosima u NZČ i EU15 zemljama.
 Proizvodnja luka u Vojvodini raste po prosečnoj stopi od 3,4%
godišnje, što je na nivou prosečnog rasta u svetu, ali više od
rasta Srbije i NZČ. Prosečan rast CEFTA zemalja je veći od
proseka Vojvodine, i to zahvaljujući rastu Moldavije i Hrvatske.
Od NZČ crni luk najviše proizvode Poljska i Rumunija sa
zajedničkom proizvodnjom od preko milion t. Poljska ima
pozitivnu stopu prosečnog godišnjeg rasta proizvodnje od
1,6%, a Rumunija -0,5%. Najviše stope rasta proizvodnje (veće
od 10%) od NZČ ostvaruju bivše SSSR republike, posebno
Litvanija, ali su im obimi proizvodnje jako mali, i niži od
proseka Vojvodine.
Iskustva NZČ sa proizvodnjom luka nakon članstva u EU bila
su različita. Uglavnom je kod većine zemalja zabeležen porast
prinosa i smanjenje površina.
Prosečna otkupna cena crnog luka prema podacima RZS u
2011. godini iznosila je 27,6 RSD/kg što predstavlja povećanje
od 36,5% u odnosu na 2010. godinu.
Prosečan udeo u svetskim površinama
U CEFTA
Površine
BiH
3%
3%
CEFTA
2%
Rumunija
1%
Italija
NZČ
2%
Vojvodina
1%
EU 15
1%
0%
Srbija
0%
Vojvodina
0%
0%
-8%
-6%
-4%
-1%
Prosečan rast u odnosu na svet
-2%
0%
-10%
2%
0%
-8%
-6%
-4%
-2%
0%
2%
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja crnog luka
7.0%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
Udeo Vojvodine
1.0%
BiH
6.0%
0.8%
Poljska
5.0%
Italija
CEFTA
4.0%
0.6%
Srbija
NZČ
3.0%
Vojvodina
Hrvatska
0.4%
Vojvodina
EU 15
2.0%
Rumunija
0.2%
1.0%
0.0%
0.0%
-8%
-6%
-4%
-1.0%
Prosečan rast u odnosu na svet
-2%
0%
-10%
2%
-0.2%
-5%
0%
5%
10%
15%
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
87
Prinosi luka (t/ha)
Prosečna proizvodnja luka
100%
45
35
30
25
20
15
12.53
11.37
10
12.25
10.74
10.19
5
Albanija
90%
CEFTA
Srbija
80%
Rumunija
BiH
Hrvatska
70%
Poljska
Hrvatska
EU 15
60%
Vojvodina
Poljska
50%
EU 15
Italija
40%
NZČ
Rumunija
30%
Hrvatska
Makedonija
Vojvodina
20%
BiH
Vojvodina
NZČ
10%
Srbija
Centralna Srbija
40
Prinos
Struktura proizvodnje luka u CEFTA
Crna Gora
Moldavija
0%
0
2006
2007
2008
2009
Luk
2010
Trgovina
Srbija godišnje izveze 4,35 hiljada tona crnog luka i od toga prihoduje više od milion dolara.
Srbija je drugi izvoznik crnog luka u CEFTA, posle Makedonije, koja ima duplo veću vrednost izvoza.
Uzlazni trend izvoza Srbije traje od 2008. godine, od kada je izvoz uvećan više od 50%.
Sve zemlje CEFTA, osim Makedonije, su neto uvoznice crnog luka. Iako 33,6% ukupnog izvoza čini luk iz Srbije, pokrivenost uvoza izvozom u Srbiji je jedva nešto više od 18%.
Na nivou CEFTA tek prelazi 13%.
Udeo Srbije u svetskom izvozu crnog luka iznosi 0,04% i uvećan je od 2006. godine za 35%.
U ukupnom izvozu povrća iz Srbije, crni luk čini 1,54%, dok je na nivou CEFTA 2%. U izvozu povrća NZČ učestvuje sa 3,7%, a u EU 15 sa skoro 4%. Svetski udeo je 5,11%.
Srbija
2.5%
CEFTA
NZČ
2.%
EU 15
1.5%
1.%
0.5%
0.%
-0.5%
-5%
0%
5%
10%
15%
20%
Prosečan rast u odnosu na svet
25%
0.1%
0.%
0.%
0.%
0.%
0.%
0.%
0.%
0.%
0.%
0.%
-100%
Rumunija
Letonija
Hrvatska
BiH
Grčka
Srbija
1.4
8
1.2
7
6
1.0
5
0.8
4
0.6
3
0.4
2
0.2
0%
100%
200%
300%
Prosečan rast u odnosu na svet
400%
500%
1
0.0
0
2006
Srbija
2007
2008
Hrvatska
2009
BiH
2010
2011
CEFTA
NZČ
88
NZČ
3.%
Miliona 4
Trend izvoza luka
Miliona $
Prosečan udeo u svetskom izvozu
Izvoz luka
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Udeo trgovine luka u ukupnoj trgovini povrćem
18%
Uvoz
Izvoz
16%
14%
Albanija
Srbija
12%
Hrvatska
BiH
10%
BiH
Hrvatska
8%
CEFTA
Moldavija
6%
NMS
Srbija
4%
Crna Gora
Makedonija
EU15
2%
0%
2006
Osnovni problemi i preporuke
Udeo luka u izvozu povrća
Problemi
7%
Nedostatak mehanizacije koja omogućava primenu novih tehnologija
Neadekvatni skladišni kapaciteti
Nestabilno tržište usled velikih varijacija u proizvodnji kod malih
proizvođača
Preporuke
Stimulisati ulaganje u moderna skladišta
2007
2008
2009
2010
2011
6%
5%
Srbija
4%
Hrvatska
3%
BiH
2%
CEFTA
1%
EU
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
89
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Paradajz
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 65,6 hiljada tona paradajza na površini od 5300 ha.
Porast savremene proizvodnje paradajza u zatvorenom prostoru prisutan je i u Srbiji i u Vojvodini.
Vojvodina ostvaruje više prosečne prinose po ha od proseka Srbije (za 14,15%). Podaci o površinama i prinosima u Srbiji (i Vojvodini) i EU
zemljama su neuporedivi, imajući u vidu pre svega različite dominantne tipove proizvodnje. Prinosi u EU zemljama su daleko iznad
proseka Vojvodine i Srbije.
Srbija je neto uvoznik paradajza. Negativni saldo trgovinske razmene paradajza u 2011. god iznosio je 11,4 miliona EUR.
Srbija godišnje izveze 4,86 hiljada tona paradajza u vrednosti od 2,2 miliona dolara.
90
Paradajz
U izvozu*
U uvozu*
U svetu
0,04%
0,03%
0,289%
U EU
0,33%
0,04%
0,355%
U CEFTA
U Srbiji
8,42%
14,49%
28,78%
31,43%
Površine, proizvodnja, prinosi
U Srbiji se godišnje u proseku proizvede 182 hiljade tona
paradajza na oko 2 hiljade ha. Ostvareni prosečni prinos u Srbiji
od 8,9 t/ha prilično je nizak. Razlog za to je, pre svega,
neadekvatna tehnologija proizvodnje.
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 65,6 hiljada tona
paradajza, što predstavlja povećanje od 8,3% u odnosu na
2010. godinu. Proizvodnja paradajza u Vojvodini realizuje se na
površini od 5,3 hiljada ha.
Porast savremene proizvodnje paradajza u zatvorenom
prostoru prisutan je i u Srbiji i u Vojvodini.
Prosečna potrošnja paradajza u Srbiji je 16 kg po stanovniku,
što je za 11 kg manje od evropskog proseka.
 Vojvodina ostvaruje više prosečne prinose po ha od proseka
Srbije (za 14,15%). Podaci o površinama i prinosima u Srbiji (i
Vojvodini) i EU zemljama su neuporedivi, imajući u vidu pre
svega različite dominantne tipove proizvodnje. Prinosi u EU
zemljama su daleko iznad proseka Vojvodine i Srbije.
Proizvodnja paradajza u Vojvodini ima prosečnu godišnju
stopu rasta od 0,42% godišnje. Ovaj rast je manji od prosečnog
rasta Srbije, ali veći od NZČ, koje imaju negativan rast. U CEFTA
regionu, mnogo brže od Srbije i Vojvodine rastu proizvodnje
Makedonije i Hrvatske.
Sve NZČ zabeležile su pad proizvodnje paradajza nakon
članstva u EU.
Prosečna otkupna cena paradajza u 2011. godini iznosila je
24,5 RSD/kg, što je za 6,7% više u odnosu na 2010. godinu.
Površine
7.0%
Prosečan udeo u svetskim površinama
U proizvodnji
3.5%
6.0%
CEFTA
5.0%
NZČ
Makedonija
3.0%
Hrvatska
2.5%
Grčka
Vojvodina
4.0%
EU 15
3.0%
2.0%
2.0%
Rumunija
1.5%
Italija
Srbija
1.0%
Vojvodina
1.0%
0.5%
0.0%
-3%
-2%
-1%
0%
1%
2%
-1.0%
Prosečan rast u odnosu na svet
0.0%
-15%
-0.5%
-10%
-5%
0%
5%
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja paradajza
6.0%
14.0%
CEFTA
12.0%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
Udeo Vojvodine
Makedonija
5.0%
NZČ
Grčka
Vojvodina
10.0%
Italija
4.0%
EU 15
8.0%
Srbija
3.0%
Hrvatska
6.0%
Vojvodina
2.0%
4.0%
Rumunija
1.0%
2.0%
0.0%
0.0%
-10%
-8%
-6%
-2.0%
Prosečan rast u odnosu na svet
-4%
-2%
-10%
0%
-1.0%
-5%
0%
5%
10%
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
91
Prinosi paradajza (t/ha)
Prosečna proizvodnja paradjza
100%
80
Albanija
90%
CEFTA
Srbija
80%
Rumunija
Hrvatska
70%
Grčka
50
EU 15
60%
Vojvodina
Crna Gora
40
Grčka
50%
EU 15
Moldavija
Italija
40%
NZČ
Rumunija
30%
Hrvatska
20%
Makedonija
10%
Srbija
70
60
Prinos
Struktura proizvodnje paradajza u CEFTA
30
20
Vojvodina
10.69
10
NZČ
11.28
10.41
9.75
9.11
0
BiH
Hrvatska
Makedonija
Vojvodina
Centralna Srbija
0%
2006
2007
2008
2009
2010
Paradajz
Trgovina
Srbija je neto uvoznik paradajza. Negativni saldo trgovinske razmene paradajza u 2011. god iznosio je 11,4 miliona EUR. Prema podacima iz 2010. godine, Rusija je glavni
kupac srpskog paradajza sa 55% ukupnog izvoza, a posle Rusije dolaze Bugarska, BiH, Crna Gora i Rumunija. Najveći uvoz paradajza je iz Makedonije za 13,6 miliona dolara i
Turske za oko 2 miliona dolara.
Srbija godišnje izveze 4,86 hiljada tona paradajza u vrednosti od 2,2 miliona dolara.
Srbija je treći izvoznik paradajza među zemljama CEFTA, sa udelom od 14,5% ukupnog izvoza među zemljama potpisnicama ovog sporazuma.
Paradajz čini 3,3% ukupnog izvoza povrća iz Srbije, dok u CEFTA u proseku učestvuje sa preko 15%. Udeo paradajza u ukupnom izvozu povrća novih zemalja članica EU je
10,7%, dok je u EU 15 čak 28,4%. U svetskom izvozu povrća 14,8% je udeo paradajza.
Izvoz paradajza
0.8%
Srbija
6.%
CEFTA
0.7%
Litvanija
5.%
NZČ
0.6%
Rumunija
EU 15
0.5%
Hrvatska
4.%
3.%
2.%
1.%
0.%
-1.%
-0.1%
-50%
0%
Prosečan rast u odnosu na svet
50%
100%
10
2
0.1%
0.%
15
3
Irska
0.2%
20
6
4
Finska
0.3%
25
7
5
BiH
0.4%
8
5
1
0
0
2006
-50%
0%
50%
Prosečan rast u odnosu na svet
100%
150%
Miliona $
Srbija
NZČ
Prosečan udeo u svetskom izvozu
7.%
Miliona $
Trend izvoza paradajza
Srbija
2007
2008
Hrvatska
2009
BiH
2010
2011
CEFTA
NZČ
92
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Udeo trgovine paradajza u ukupnoj trgovini povrćem
Izvoz
30%
Uvoz
25%
Albanija
Srbija
20%
Hrvatska
BiH
Hrvatska
BiH
15%
CEFTA
Crna Gora
NMS
10%
Moldavija
EU15
Srbija
5%
Makedonija
0%
2006
Osnovni problemi i preporuke
2008
2009
2010
2011
Udeo paradajza u izvozu povrća
Problemi
35%
Srbija je neto uvoznik paradajza
Prinosi paradajza su niski zbog neadekvatne tehnologije gajenja.
Potrošnja paradajza je i dalje cikličnog karaktera i dominantna tokom
sezone proizvodnje, što je delom rezultat navika, ali i niske kupovne
moći potrošača u Srbiji
Niski prinosi u proizvodnji na otvorenom polju koja dovodi do
značajnog uvoza poluprerađenog paradajza (pire, pasta...)
30%
Preporuke
2007
25%
Srbija
20%
Hrvatska
15%
BiH
10%
CEFTA
EU
5%
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
Promovisati kvalitet domaćih proizvoda
Organizovanje sistema sertifikacije za organsku, GlobalGap i druge
dobrovoljne standarade u primarnoj proizvodnji
93
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Krastavac
U 2011. godini, u Vojvodini je proizvedeno 15,5 hiljada tona krastavca na 2018 ha. Vojvodina učestvuje sa 25% u površinama pod
krastavcem u Srbiji. Za razliku od ostatka Srbije, površine pod krastavcem u Vojvodini se smanjuju.
Srbija godišnje izveze krastavce u vrednosti od 552.519 $, što je manje od 8% ukupnog izvoza zemalja CEFTA.
Posle značajnog rasta izvoza 2009. godine, narednih godina izvoz krastavaca iz Srbije isto tako naglo opada. 2011. izveženo 3,8 puta
manje nego 2009.
94
Krastavac
U proizvodnji
U izvozu*
U uvozu*
Površine
U svetu
0,03%
0,03%
0,264%
3.0%
U EU
0,63%
0,05%
0,423%
7,60%
7,96%
36,10%
U Srbiji
25,88%
Površine, proizvodnja, prinosi
 U 2011. god, proizvodnja krastavca u Srbiji iznosila je 71,8
hiljada tona na 8,8 hiljada ha. Ostvaren je prosečan prinos od
8t po hektaru.
U 2011. god, u Vojvodini je proizvedeno 15,5 hiljada tona
krastavca. Sa 2018 ha, Vojvodina učestvuje sa 25% u
površinama pod krastavcem u Srbiji. Za razliku od ostatka
Srbije, površine pod krastavcem u Vojvodini se smanjuju.
Prema vrednosti proizvodnje u 2010. godini, FAO je Srbiju
rangirao kao 37. proizvođača krastavca u svetu.
Proizvodnja krastavca i u EU i u CEFTA raste sporije u odnosu
na svetski prosek, a Vojvodina dosta zaostaje u odnosu na sve
posmatrane zemlje. Vojvodina je zabeležila prosečan pad
proizvodnje krastavca od -4%, dok je na nivou cele Srbije
ostvaren rast od 1,5%.
 Vojvodina ostvaruje više prosečne prinose po ha od proseka
Srbije (za 4%). Podaci o površinama i prinosima u Srbiji
(Vojvodini) i EU su prilično neuporedivi, imajući u vidu pre
svega različite dominantne tipove proizvodnje. Prinosi u EU
zemljama su iznad proseka Vojvodine i Srbije, čak i do 12 puta.
Obim prosečne proizvodnje krastavca u Srbiji ne zaostaje
mnogo za prosečnom proizvodnjom na nivou NZČ. Ipak, po
pojedinačnim zemljama situacija je drugačija. Obim
proizvodnje Poljske, kao najvećeg proizvođača od NZČ, veći je
7,5 puta, a Rumunije, kao drugog najvećeg proizvođača, oko
2,5 puta od Srbije.
Prosečna proizvođačka cena krastavca u Srbiji od 470$/t je
jedna od najnižih u Evropi.
Prosečan udeo u svetskim površinama
U CEFTA
1.4%
Makedonija
NZČ
2.5%
1.2%
BiH
Vojvodina
Španija
1.0%
CEFTA
2.0%
Rumunija
EU 15
0.8%
Poljska
1.5%
0.6%
Srbija
1.0%
Vojvodina
0.4%
0.5%
0.2%
0.0%
-8%
-6%
-4%
-2%
0%
2%
-0.5%
0.0%
-8%
-0.2%
Prosečan rast u odnosu na svet
-6%
-4%
-2%
0%
2%
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja krastavca
4.0%
1.4%
Makedonija
3.5%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
Udeo Vojvodine
Španija
1.2%
3.0%
Poljska
1.0%
2.5%
CEFTA
2.0%
NZČ
1.5%
Vojvodina
Srbija
BiH
0.8%
Vojvodina
0.6%
Rumunija
EU 15
1.0%
0.4%
0.5%
0.2%
0.0%
-15%
-10%
-0.5%
-1.0%
Prosečan rast u odnosu na svet
-5%
0%
0.0%
-15%
-10%
-5%
0%
5%
-0.2%
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
95
Prinosi krastavca (t/ha)
Prosečna proizvodnja krastavca
120
100%
Albanija
90%
100
Srbija
80
70%
EU 15
20
8.61
7.41
2007
2008
2009
Hrvatska
EU 15
Rumunija
40%
NZČ
Makedonija
Vojvodina
30%
BiH
Vojvodina
NZČ
20%
Makedonija
10%
Srbija
0
2006
Španija
50%
7.62
7.45
7.32
BiH
Vojvodina
Poljska
40
Rumunija
60%
Španija
60
CEFTA
80%
BiH
Prinos
Struktura proizvodnje krastavca u CEFTA
Moldavija
Centralna Srbija
0%
2010
Krastavac
Trgovina
Srbija godišnje izveze krastavce u vrednosti od 552.519 $, što je manje od 8% ukupnog izvoza zemalja CEFTA.
Posle značajnog rasta izvoza 2009. godine, narednih godina izvoz krastavaca iz Srbije isto tako naglo opada. Prošle godine izveženo je 3,8 puta manje nego 2009.
Prosečan udeo Srbije u ukupnom svetskom izvozu je 0,037%. Od 2006. godine udeo Srbije je skoro 20% manji.
Iako je treći izvoznik krastavaca među CEFTA zemljama, izvoz Srbije predstavalja svega 8,5% izvoza Makedonije, najvećeg izvoznika među potpisnicama
centralnoevropskog ugovora o slobodnoj trgovini. Srbija je najveći uvoznik krastavaca među CEFTA zemljama. Samo 10,65% uvoza Srbije pokriveno je izvozom.
Krastavac čini svega 0,84% izvoza povrća iz Srbije. U izvozu povrća iz novih zemalja članica EU, krastavac čini 3%, a u EU15 5%. Udeo krastavaca u svetskom izvozu povrća je
4,11%
Trend izvoza krastavca
4.5%
4.0%
3.5%
3.0%
2.5%
2.0%
1.5%
1.0%
0.5%
0.0%
-0.5%
-1.0%
Srbija
Letonija
Slovenija
Hrvatska
BiH
Portugal
Irska
0.1%
Srbija
CEFTA
NZČ
EU 15
0.1%
0.1%
0.1%
0.1%
0.%
0%
50%
Prosečan rast u odnosu na svet
100%
7
6
5
4
3
0.%
2
0.%
1
0.%
-50%
Miliona $
Prosečan udeo u svetskom izvozu
Izvoz krastavca
-40%
-20%
0%
20%
40%
60%
Prosečan rast u odnosu na svet
80%
100%
0
2006
Srbija
2007
2008
Hrvatska
2009
BiH
2010
2011
CEFTA
NZČ
96
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Udeo trgovine krastavca u ukupnoj trgovini povrćem
9%
Uvoz
Izvoz
8%
Albanija
Srbija
7%
Hrvatska
BiH
Hrvatska
BiH
6%
CEFTA
Crna Gora
NMS
5%
Moldavija
EU15
Srbija
4%
Makedonija
3%
2006
2007
Osnovni problemi i preporuke
Udeo krastavca u izvozu povrća
Pogledati opšte probleme i preporuke za povrće
25%
2008
2009
2010
2011
20%
Srbija
15%
Hrvatska
BiH
10%
CEFTA
5%
EU
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
97
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Paprika
U 2011. godini, obim proizvodnje paprike u Vojvodini iznosio je 37 hiljada tona na približno 4 hiljade ha.
Prosečna proizvodnja paprike u Vojvodini niža je od prosečne proizvodnje u CEFTA zemljama, NZČ, i skoro 3 puta manja od prosečne
proizvodnje u EU15.
Prosečni prinosi paprike u Vojvodini viši su iod CEFTA proseka, ali su zato za skoro 30% manji od proseka NZČ, i skoro 4 puta manji od
prosečnih prinosa u EU15.
Srbija godišnje izveze 8,4 miliona tona paprike, u vrednosti od 3,1 milion dolara.
Izvoz paprike iz Srbije oscilira, ali u proseku beleži blagi rast.
98
Paprika
U izvozu*
U uvozu*
Površine
U svetu
0,20%
0,09%
0,081%
3.0%
1.4%
U EU
2,27%
0,16%
0,136%
2.5%
1.2%
U CEFTA
11,63%
39,80%
18,018%
U Srbiji
32,44%
Površine, proizvodnja, prinosi
Proizvodnja paprike u Srbiji u 2011. godini iznosila je 145
hiljada tona, dok su ukupne površine pod paprikom bile oko 18
hiljada ha. Međugodišnji pad proizvodnje u Srbiji iznosio je
6,23%. Prema podacima o vrednosti proizvodnje paprike za
2010. godinu, FAO je rangirao Srbiju kao 21. proizvođača
paprike na svetu.
U 2011. godini, obim proizvodnje paprike u Vojvodini iznosio
je 37 hiljada tona na približno 4 hiljade ha. Pad proizvodnje u
Vojvodini, u odnosu na 2010. godinu, znatno je veći od pada na
nivou Srbije i iznosio je 15%.
Prosečna proizvodnja paprike u Vojvodini niža je od prosečne
proizvodnje u CEFTA zemljama, NZČ, i skoro 3 puta manja od
prosečne proizvodnje u EU15.
U periodu 2006.-2010. godine, sve posmatrane grupe zemalja,
CEFTA, NZČ i EU15, ostvarivale su negativnu stopu rasta
proizvodnje paprike, ali je Vojvodina prednjačila u padu sa
prosečnih -9% godišnje.
 Sa prosečnim prinosima paprike od nešto više od 12t/ha,
Vojvodina ostvaruje za 1/3 više prinose od proseka Srbije.
Prosečni prinosi paprike u Vojvodini viši su i od CEFTA proseka,
ali su zato za skoro 30% manji od proseka NZČ, i skoro 4 puta
manji od prosečnih prinosa u EU15.
Prosečna otkupna cena paprike u Srbiji u 2011. godini iznosila
je 40,41 RSD/kg, što predstavlja skok od 56% u odnosu na
prethodnu godinu. Prosečna proizvođačka cena paprike u
Srbiji od 258 $/t, niža je od cena u BiH i Hrvatskoj, ali i od cena u
Mađarskoj, Rumuniji i Bugarskoj, koje su najveći proizvođači
paprike od NZČ .
Prosečan udeo u svetskim površinama
U proizvodnji
BiH
Hrvatska
Španija
1.0%
2.0%
Mađarska
0.8%
Rumunija
1.5%
CEFTA
1.0%
Srbija
0.6%
Vojvodina
NZČ
0.4%
Vojvodina
0.5%
0.2%
EU 15
0.0%
-8%
-0.5%
-6%
-4%
-2%
0%
0.0%
-20%
-15%
-0.2%
Prosečan rast u odnosu na svet
-10%
-5%
0%
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja paprike
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnj
Udeo Vojvodine
8%
4.5%
7%
4.0%
Španija
3.5%
6%
CEFTA
5%
3.0%
NZČ
4%
EU 15
2%
Rumunija
Srbija
2.5%
Hrvatska
2.0%
Vojvodina
1.5%
Mađarska
Vojvodina
3%
1.0%
1%
0.5%
0.0%
0%
-15%
-1%
BiH
-10%
Prosečan rast u odnosu na svet
-5%
0%
-25%
-20%
-15%
-10%
-0.5%
Prosečan rast u odnosu na svet
-5%
0%
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
99
5%
Prinosi paprike (t/ha)
Prosečna proizvodnja paprike
60.00
100%
90%
50.00
Srbija
40.00
Mađarska
BiH
70%
Rumunija
Hrvatska
Španija
60%
Španija
Crna Gora
Rumunija
50%
Mađarska
40%
NZČ
Makedonija
30%
Hrvatska
Vojvodina
20%
BiH
EU 15
30.00
20.00
Vojvodina
14.20
10.00
14.34
12.34
11.75
Albanija
CEFTA
80%
Hrvatska
Prinos
Struktura proizvodnje paprike u CEFTA
10.62
Vojvodina
Centralna Srbija
Srbija
10%
0.00
Moldavija
EU 15
0%
2006
2007
2008
2009
2010
Paprika
Trgovina
Srbija godišnje izveze 8,4 miliona tona paprike, u vrednosti od 3,1 milion dolara.
Srbija je drugi izvoznik paprike u CEFTA, iza Makedonije, koja izvozi čak 2,6 puta više paprike od Srbije. Udeo Srbije u izvozu CEFTA je skoro 40%.
Izvoz paprika iz Srbije dosta oscilira, ali ipak u proseku beleži blagi rast. Prošle godine Srbija je izvezla preko 50% više paprike nego 2010. kada je vrednost izvoza pala na
nivo iz 2006. godine.
Udeo izvoza Srbije paprike u svetskom izvozu gotovo je nepromenjen u poslednjih 6 godina i iznosi manje od 0,1%.
 U ukupnom izvozu povrća iz Srbije, 4,8% čini paprika, dok je u CEFTA udeo paprike skoro 6% u ukupnom izvozu povrća. U izvozu ove vrste povrća iz NZČ, paprika čini nešto
manje od 5,15%, dok je u EU 15 to 9,7%. Udeo paprike u svetskom izvozu povrća je 7,6%.
Trend izvoza paprike
4.5%
4.0%
3.5%
3.0%
2.5%
2.0%
1.5%
1.0%
0.5%
0.0%
-0.5%
-1.0%
Srbija
CEFTA
NZČ
EU 15
1.%
Srbija
Hrvatska
Romania
Lithuania
BiH
Denmark
0.8%
0.6%
0.4%
Miliona $
Prosečan udeo u svetskom izvozu
Izvoz paprike
12
10
8
6
4
0.2%
2
0.%
0
-50%
0%
50%
Prosečan rast u odnosu na svet
100%
-0.2%
-200%
2006
0%
200%
400%
Prosečan rast u odnosu na svet
600%
800%
Srbija
2007
Hrvatska
2008
2009
BiH
2010
2011
CEFTA
NZČ
100
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Udeo trgovine paprikom u ukupnoj trgovini povrćem
25%
Uvoz
Izvoz
20%
Hrvatska
Albanija
BiH
15%
BiH
CEFTA
Hrvatska
Crna Gora
NMS
10%
EU15
Moldavija
Srbija
Srbija
5%
Makedonija
0%
2006
Problemi
Značajni gubici usled bolesti i štetočina, kao posledica nedostatka
kvalitetnih savetodavaca iz oblasti zaštite bilja
Proizvodnja semena tradicionalnih sorti
Preporuke
Proširiti i diverzifikovati proizvodnju unapređenjem gajenja u
plastenicima
Ohrabrivati domaće proizvođače semena da proizvode hibride i
poljoprivrednike da više koriste hibridno seme
Unaprediti preradu paprike u svim oblicima, paster, sterila, sušena,
smrznuta
2008
2009
2010
2011
Udeo paprike u izvozu povrća
Udeo pšenice u izvozu žitarica
Osnovni problemi i preporuke
2007
25%
20%
Srbija
15%
Hrvatska
BiH
10%
CEFTA
5%
EU
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
101
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Šargarepa
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno oko 29 hiljada tona šargarepe na oko 2,5 hiljade ha.
U periodu 2006.-2010. godine, proizvodnja šargarepe u Vojvodini imala je relativno visoku stopu rasta, od oko 22% godišnje u proseku,
pre svega zahvaljujući rastu proizvodnje u 2010. godini.
Proizvodnja šargarepe u Vojvodini brže raste u odnosu na sve posmatrane konkurente iz EU15 i NZČ.
Prosečan prinos šargarepe od 13,66 t/ha u periodu 2006. -2010. godina viši je od prosečnog prinosa u Srbiji i CEFTA. Veći prosečan
prinos od Vojvodine u regionu ima Hrvatska. Prostor za unapređenje prinosa u Vojvodini mora da postoji, kako bi Vojvodina sustigla 1,7
puta veće prosečne prinose NZČ i 3,5 puta veće prinose u E15.
Srbija izvozi preko 3 hiljade tona šargarepe godišnje. Izvoz šargarepe iz Srbije konstantno raste od 2007. godine, u odnosu na koju je
prošle godine izvezeno 18,3 puta više.
102
Šargarepa
U EU
U CEFTA
U Srbiji
U izvozu*
U uvozu*
Površine
0,13%
0,05%
0,047%
9%
0,80%
31,82%
0,12%
66,02%
0,099%
6,085%
56,19%
Površine, proizvodnja, prinosi
U Srbiji je u 2011. godini proizvedeno 60 hiljada tona šargarepe na
oko 7 hiljada ha, što predstavlja pad od 40% u odnosu na prethodnu
godinu.
Prema ostvarenoj vrednosti proizvodnje šargarepe u 2010. god.,
FAO je rangirao Srbiju kao 41. proizvođača šargarepe i repe na svetu.
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno oko 29 hiljada tona
šargarepe, na oko 2,5 hiljade ha. Vojvodina je u 2011. godini zabeležila
dramatičniji pad proizvodnje od proseka Srbije, i to od 58%.
U periodu 2006.-2010. godine, proizvodnja šargarepe u Vojvodini
imala je relativno visoku stopu rasta, od oko 22% godišnje u proseku,
pre svega zahvaljujući rastu proizvodnje u 2010. godini. Ovaj rast bio
je neuporedivo brži u odnosu na sve posmatrane konkurente. Pored
Vojvodine, i sve zemlje članice CEFTA imale su rast od oko 9% u
proseku u datom periodu. Uključivanjem 2011. godine u analizu, zbog
niskog obima proizvodnje, prosečan rast proizvodnje šargarepe u
Vojvodini pao je na 6%.
Vojvodina brže raste u odnosu na sve posmatrane konkurente iz
EU15 i NZČ.
Prosečan prinos šargarepe od 13,66 t/ha u periodu 2006. -2010.
godina viši je od prosečnog prinosa u Srbiji i CEFTA. Veći prosečan
prinos od Vojvodine u regionu ima Hrvatska. Prostor za unapređenje
prinosa u Vojvodini mora da postoji, kako bi Vojvodina sustigla 1,7
puta veće prosečne prinose NZČ, i 3,5 puta veće prinose u E15.
Prema FAO podacima, prosečna proizvođačka cena šargarepe u
Srbiji u periodu 2006.-2010. bila je 274,3 $/t, što je na nivou srednjih ka
nižim cenama u Evropi. Od posmatranih pojedinačnih zemalja, više
cene od Srbije, imale su i Rumunija, BiH i Hrvatska, a manje Poljska .
Prosečan udeo u svetskim površinama
U svetu
U proizvodnji
4%
CEFTA
8%
BiH
3%
NZČ
7%
Vojvodina
6%
Hrvatska
3%
EU 15
5%
2%
4%
2%
Italija
Rumunija
Poljska
3%
Srbija
1%
Vojvodina
2%
1%
1%
0%
0%
-1%
-10%
-5%
0%
5%
10%
Prosečan rast u odnosu na svet
-10%
0%
-1%
10%
20%
30%
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja šargarepe
4%
16%
CEFTA
14%
BiH
3%
NZČ
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnj
Udeo Vojvodine
12%
Vojvodina
10%
EU 15
Italija
Poljska
3%
Srbija
2%
Hrvatska
8%
2%
Vojvodina
6%
Rumunija
1%
4%
1%
2%
0%
0%
-20%
-2%
-10%
0%
10%
Prosečan rast u odnosu na svet
20%
-20%
30%
-1%
-10%
0%
10%
20%
30%
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
103
Prinosi šargarepe (t/ha)
Prosečna proizvodnja šargarepe
100%
60.00
90%
CEFTA
80%
Rumunija
Hrvatska
70%
Poljska
EU 15
60%
Italija
50%
EU 15
40%
NZČ
30%
Hrvatska
Srbija
50.00
40.00
Prinos
Struktura proizvodnje šargarepe u CEFTA
30.00
Poljska
20.00
19.37
12.75
10.00
Rumunija
12.88
10.94
12.36
Vojvodina
Albanija
BiH
Italija
Hrvatska
Vojvodina
Crna Gora
Moldavija
Makedonija
BiH
20%
Vojvodina
Srbija
10%
Centralna Srbija
0%
0.00
2006
2007
2008
2009
Šargarepa
2010
Trgovina
Srbija izvozi preko 3 hiljade tona šargarepe godišnje i ubedljivo je najveći izvoznik među CEFTA zemljama sa 66% ukupnog izvoza.
Izvoz šargarepe iz Srbije konstantno raste od 2007. godine, u odnosu na koju je prošle godine izvezeno 18,3 puta više.
Udeo Srbije u ukupnom svetskom izvozu šargarepe je svega 0,05%, ali je od 2006. godine desetostruko uvećan.
Šargarepa sa 0,76% učestvuje u ukupnom izvozu povrća iz Srbije. Udeo šargarepe u prosečnom izvozu povrća zemalja CEFTA je takođe ispod 1%, kao i među novim
zemljama članicama Evropske unije. U EU 15 ovaj udeo je oko svetskog proseka od 2%.
Trend izvoza šargarepe
3.5%
Srbija
3.%
0.4%
Srbija
Bulgaria
CEFTA
0.3%
2.5%
NMS
0.3%
Romania
2.%
EU 15
0.2%
Hrvatska
1.5%
0.2%
1.%
0.1%
0.5%
0.1%
0.%
0.%
-0.5%
-50%
0%
50%
100%
Prosečan rast u odnosu na svet
150%
-0.1%
-500%
Ireland
Slovenia
Miliona $
Prosečan udeo u svetskom izvozu
Izvoz šargarepe
3
2
2
1
1
0%
500%
Prosečan rast u odnosu na svet
1000%
0
2006
Srbija
2007
2008
Hrvatska
2009
BiH
2010
2011
CEFTA
NMS
104
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Udeo trgovine šargarepom u ukupnoj trgovini povrćem
5%
Uvoz
Izvoz
5%
4%
Albanija
4%
Srbija
BiH
3%
Hrvatska
Hrvatska
3%
BiH
Crna Gora
2%
Moldavija
CEFTA
NMS
2%
EU15
Srbija
1%
Makedonija
1%
0%
2006
2007
Osnovni problemi i preporuke
Udeo šargarepe u izvozu povrća
Problemi
3%
Nedostatak kvalitetne opreme za setvu i navodnjavanje
2%
Preporuke
2%
Stimulisati ulaganje u moderna skladišta
1%
2008
2009
2010
2011
Srbija
Hrvatska
BiH
CEFTA
1%
EU
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
105
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Mleko
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 330 miliona litara mleka, od čega je 324 miliona litara kravljeg.
Prosečan pad proizvodnje kravljeg mleka u Vojvodini od 4%, izraženiji je od prosečnog pada Srbije, Hrvatske, BiH, NZČ i CEFTA.
Srbija godišnje izveze preko 34 hiljade tona mleka u vrednosti od 23,5 miliona $.
Izvoz konstantno raste i od 2006. godine je dupliran.
106
Mleko
U EU
U CEFTA
U Srbiji
U ukupnoj
proizvodnji
mleka
U
izvozu
*
U
uvozu
*
0,07%
0,06%
0,49%
0,088%
0,26%
7,46%
23,95%
0,25%
7,13%
0,56%
33,80%
0,102%
4,650%
24,04%
Proizvodnja i prinosi
U Srbiji je u 2011. godini proizvedeno 1,46 milijardi litara mleka, od
čega je 98% kravlje. U 2011. godini ukupna proizvodnja mleka u Srbiji
manja je za 1,82%.
 U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 330 miliona litara mleka,
od čega je 324 miliona litara kravljeg. Vojvodina u 2011. godini beleži
pad ukupne proizvodnje mleka, ali je taj pad značajniji u odnosu na
Srbiju i iznosi 5,44%.
Prema vrednosti proizvodnje kravljeg mleka u 2010. godini, FAO je
rangirao Srbiju kao 51., a u slučaju ovčijeg mleka kao 53. proizvođača
na svetu.
Prosečan pad proizvodnje kravljeg mleka u Vojvodini od 4%,
izraženiji je od prosečnog pada Srbije, Hrvatske, BiH, NZČ i CEFTA. Od
zemalja u regionu, BiH, iako ima obim proizvodnje koji je skoro duplo
manji od Srbije, ima najveću stopu rasta u proizvodnji kravljeg mleka,
približnu stopi rasta najrazvijenijih zemalja EU poput Holandije. Skoro
identična slika se dobija posmatranjem ukupne proizvodnje mleka.
Prinosi kravljeg mleka po grlu u Srbiji su među najnižim u
posmatranim zemljama, i iznosili su u proseku 2.793 l/grlu godišnje.
Niže prosečne prinose od Srbije, imala je BiH i to za 10,5%. Prinosi
Hrvatske viši su od prinosa u Srbiji za 36,03%, NZČ za 63,71%, dok su
prosečni EU15 prinosi viši za 137%.
Prosečna otkupna cena kravljeg mleka u 2011. godini iznosila je
28,54 RSD/l (povećanje od 26,5% u odnosu na 2010. godinu), dok je
otkupna cena ovčijeg mleka bila za 33% viša od kravljeg mleka, i
iznosila je 38,04 RSD/l (pad od 4% u odnosu na 2010. god). Prema
FAO podacima, prosečna proizvođačka cena kravljeg mleka u Srbiji
bila je 314,6$/t, što je niže od Hrvatske, BiH, kao i svih zemalja EU,
osim Litvanije.
Proizvodnja kravljeg mleka
25.0%
2.5%
BiH
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
U svetu
U proizvodnji
kravljeg
mleka
20.0%
2.0%
Holandija
Poljska
NZČ
15.0%
1.5%
Vojvodina
Vojvodina
10.0%
Mađarska
1.0%
CEFTA
Srbija
EU 15
0.5%
5.0%
Hrvatska
0.0%
0.0%
-8%
-6%
-4%
-2%
-8%
0%
-6%
-4%
-2%
0%
2%
-2%
0%
2%
-0.5%
-5.0%
Prosečan rast u odnosu na svet
Prosečan rast u odnosu na svet
Ukupna proizvodnja mleka
25.0%
2.5%
NZČ
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
Udeo
Vojvodine
BiH
CEFTA
20.0%
2.0%
Hrvatska
Vojvodina
15.0%
Holandija
1.5%
EU 15
Mađarska
Poljska
10.0%
1.0%
Srbija
5.0%
Vojvodina
0.5%
0.0%
0.0%
-8%
-6%
-4%
-5.0%
Prosečan rast u odnosu na svet
-2%
0%
-8%
-6%
-4%
-0.5%
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za izvoz ukupnog mleka Srbije u svet, EU i CEFTA zemlje
107
100%
8,000
90%
7,000
6,000
5,000
Prinos
Struktura proizvodnje kravljeg mleka u
CEFTA
Prosečna proizvodnja kravljeg
mleka
Prinosi kravljeg mleka (l/grlu)
4,000
3,000
2,622
2,904
2,816
2,786
2,838
2,000
Albanija
80%
Hrvatska
70%
Poljska
EU 15
60%
Vojvodina
Hrvatska
Holandija
50%
EU 15
Crna Gora
Poljska
40%
NZČ
Moldavija
30%
Hrvatska
Mađarska
Makedonija
Mađarska
BiH
BiH
20%
NZČ
1,000
CEFTA
Srbija
Vojvodina
Srbija
Centralna Srbija
10%
0
0%
2006
2007
2008
2009
2010
Kravlje mleko
Trgovina
Srbija godišnje izveze preko 34 hiljade tona mleka u vrednosti od 23,5 miliona $ i zauzima drugo mesto među zemljama CEFTA.
Izvoz konstantno raste i od 2006. godine je dupliran.
73% izvoza mleka iz CEFTA zemalja potiče iz Bosne i Hercegovine i Srbije. Udeo izvoza Srbije u svetskom izvozu povećan je za 30% od 2006. godine i iznosi 0,5%
Od ukupnog izvoza mleka i mesa iz Srbije, 35,75% je mleka, što je na nivou proseka CEFTA. U izvozu ovih životinjskih proizvoda iz NZČ, mleko čini nešto manje od 20%, dok
je u EU 15 to svega 8,5%. Udeo mleka u svetskom izvozu je 6,6%.
0.6%
15.%
Srbija
CEFTA
10.%
NZČ
EU 15
5.%
0.5%
0.4%
Hrvatska
Litvanija
Estonija
BiH
Srbija
Švedska
0.3%
0.1%
-5.%
0.%
-5%
0%
5%
10%
Prosečan rast u odnosu na svet
15%
1200
35
1000
30
800
25
0.2%
0.%
40
-50%
0%
50%
100%
Prosečan rast u odnosu na svet
150%
600
20
400
15
200
10
5
0
2006
Srbija
2007
2008
Hrvatska
2009
BiH
2010
2011
CEFTA
NZČ
108
NZČ
0.7%
20.%
Miliona $
Trend izvoza mleka
Miliona $
Prosečan udeo u svetskom izvozu
Izvoz mleka
Udeo trgovine mleka u ukupnoj trgovini životinjskim
proizvodima
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Izvoz
45%
Uvoz
40%
35%
Albanija
Srbija
30%
Hrvatska
BiH
25%
BiH
Hrvatska
20%
CEFTA
Moldavija
15%
NZČ
Srbija
10%
EU15
Crna Gora
Makedonija
5%
0%
2006
Osnovni problemi i preporuke
Udeo mleka u izvozu
Problemi
100%
90%
80%
70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
Nepostojanje labaratorije za kontrolu kvaliteta mleka
Veliki procenat mleka koje ne ispunjava EU standrade
Preporuke
Uspostaviti Nacionalnu labaratoriju za kontrolu kvaliteta mleka
Prilagoditi subvencije i regulativu unapređenju kvaliteta mleka
2007
2008
2009
2010
2011
Srbija
Hrvatska
BiH
CEFTA
EU
2006
2007
2008
2009
2010
2011
109
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Goveđe meso
U Vojvodini je do 2010. godine trend u proizvodnji goveđeg mesa bio pozitivan, sa prosečnom godišnjom stopom rasta od 3%. Zbog
značajnog smanjenja proizvodnje u 2011. godini, prosečna godišnja stopa rasta postala je negativna, -0,44%.
Proizvodnja goveđeg mesa i u Srbiji i u Vojvodini je do 2010. godine imala bolju dinamiku u odnosu na prosek i pojedinačne zemlje
CEFTA , NZČ i EU15.
U 2011. godini, u Vojvodini je proizvedeno 22 hiljade tona goveđeg mesa. Pad proizvodnje odgovara padu proizvodnje na nivou cele
Srbije (16%). Broj zaklanih goveda u Vojvodini u 2011. godini smanjen je za 24% u odnosu na 2010. godinu, sa 80 hiljada na 61 hiljadu grla.
Sve NZČ, osim Poljske, zabeležile su pad proizvodnje goveđeg mesa nakon članstva u EU.
Prosečni prinosi goveđeg mesa u Vojvodini od 314kg/grlu, viši su od proseka CEFTA zemalja, NZČ, EU15, svetskog proseka i svih
pojedinačno posmatranih zemalja.
110
Goveđe meso
U EU
U izvozu*
U uvozu*
0,04%
0,09%
0,002%
0,32%
U CEFTA
11,59%
U Srbiji
27,27%
0,21%
47,98%
0,005%
0,523%
Proizvodnja, broj životinja, prinosi
U Srbiji je u 2011. godini proizvedena 81 hiljada tona goveđeg
mesa, što predstavlja smanjenje od 16% u odnosu na 2010.
godinu.
 U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 22 hiljade tona
goveđeg mesa. Pad proizvodnje u Vojvodini odgovara padu
proizvodnje na nivou cele Srbije. Broj zaklanih goveda u
Vojvodini u 2011. godini smanjen je za 24% u odnosu na 2010.
godinu, sa 80 hiljada na 61 hiljadu grla.
Pozitivan trend u proizvodnji goveđeg mesa na nivou
Vojvodine bio je prisutan do 2010. godine, sa prosečnom
godišnjom stopom rasta od 3%. Zbog značajnog smanjenja
proizvodnje u 2011. godini, prosečna godišnja stopa rasta
postala je negativna, -0,44%.
Proizvodnja goveđeg mesa i u Srbiji i u Vojvodini do 2010.
godine imala je bolju dinamiku u odnosu na prosek i
pojedinačne zemlje CEFTA , NZČ i EU15.
Sve NZČ, osim Poljske, zabeležile su pad proizvodnje goveđeg
mesa nakon članstva u EU.
Prosečan broj zaklanih goveda u Vojvodini 2 puta je manji od
proseka CEFTA, 4 puta od NZČ, i čak 20 puta od EU 15.
 Prosečni prinosi goveđeg mesa u Vojvodini od 314kg/grlu, viši
su od proseka CEFTA zemalja, NZČ, EU15, svetskog proseka i
svih pojedinačno posmatranih zemalja.
Prema FAO podacima, prosečna proizvođačka cena goveđeg
mesa u Srbiji u periodu 2006. - 2010. bila je 3089 $/t, što je na
nivou srednjih cena u Evropi, i više od prosečnih cena u
Hrvatskoj i BiH.
Proizvodnja goveđeg mesa
14.0%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
U svetu
U proizvodnji
2.0%
BiH
NZČ
12.0%
Italija
Vojvodina
10.0%
1.5%
Poljska
CEFTA
Vojvodina
EU 15
8.0%
Rumunija
1.0%
Srbija
6.0%
Hrvatska
0.5%
4.0%
2.0%
0.0%
-4%
0.0%
-2%
-1%
0%
1%
2%
-2%
0%
2%
4%
3%
-0.5%
-2.0%
Prosečan rast u odnosu na svet
Prosečan rast u odnosu na svet
Broj zaklanih životinja
10%
2%
Srbija
CEFTA
Prosečan udeo u broju zaklanih goveda
Udeo Vojvodine
1%
NZČ
8%
EU 15
Hrvatska
1%
Italija
Vojvodina
6%
BiH
1%
Poljska
1%
Rumunija
4%
Vojvodina
1%
0%
2%
0%
0%
-3%
-2%
-2%
Prosečan rast u odnosu na svet
-1%
0%
0%
-8%
0%
-6%
-4%
-2%
0%
2%
4%
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
111
100%
350
327.95
327.55
323.78
317.66
300
CEFTA
80%
Rumunija
BiH
70%
Poljska
Hrvatska
60%
Vojvodina
50%
EU 15
40%
NZČ
Rumunija
30%
Hrvatska
Makedonija
NZČ
20%
BiH
Vojvodina
Vojvodina
10%
Hrvatska
250
EU 15
200
Italija
150
Poljska
100
50
Albanija
90%
Srbija
275.45
Prinos
Struktura proizvodnje goveđeg mesa u
CEFTA
Prosečna proizvodnja goveđeg
mesa
Prinosi goveđeg mesa (kg/grlu)
0
Crna Gora
Moldavija
Srbija
Centralna Srbija
0%
2006
2007
2008
2009
2010
Goveđe meso
Trgovina
Srbija godišnje izveze 6 hiljada tona goveđeg mesa u vrednosti od skoro 27 miliona dolara, što predstavlja 48% izvoza zemalja CEFTA.
Izvoz Srbije opada od 2007. godine kada je izvoz premašio 10 hiljada tona. Prošle godine, izvoz goveđeg mesa bio je 10,75 miliona dolara, što je tek četvrtina rekordne
vrednosti.
Prosečan udeo Srbije u ukupnom svetskom izvozu je 0,09% i čini jedva nešto više od petine udela 2006. godine.
Srbija je najveći izvoznik goveđeg mesa među CEFTA zemljama.
Govedina čini 39,8% izvoza životinjskih proizvoda (mleka i mesa) iz Srbije. U izvozu ovih proizvoda iz novih zemalja članica EU govedina učestvuje sa 28,2%, a u EU15 sa
preko 30%. Udeo goveđeg mesa u svetskom izvozu ovih životinjskih proizvoda je preko 45%.
Prosečan udeo u svetskom izvozu
3.%
0.1%
Srbija
2.5%
CEFTA
Srbija
Hrvatska
0.1%
Romania
Portugal
BiH
Bulgaria
Miliona $
Trend izvoza goveđeg mesa
Izvoz goveđeg mesa
140
120
2.%
NMS
0.1%
1.5%
EU 15
0.1%
80
1.%
0.%
60
0.5%
0.%
40
0.%
0.%
20
-0.5%
-40%
-30%
-20%
-10%
0%
Prosečan rast u odnosu na svet
10%
20%
0.%
-200%
100
0
0%
200%
400%
Prosečan rast u odnosu na svet
600%
2006
Srbija
2007
2008
Hrvatska
2009
BiH
2010
2011
CEFTA
NMS
112
Udeo trgovine goveđeg mesa u ukupnoj trgovini životinjskim
proizvodima
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Uvoz
Izvoz
60%
50%
Albanija
Srbija
40%
Hrvatska
BiH
BiH
30%
Hrvatska
CEFTA
Crna Gora
20%
Moldavija
NMS
EU15
Srbija
10%
Makedonija
0%
2006
2007
2008
2009
Osnovni problemi i preporuke
Udeo goveđeg mesa u izvozu životinjskih proizvoda
Problemi
60%
Pogledati opšte probleme u sektoru mleka i mesa.
2010
2011
50%
Srbija
40%
Preporuke
Pogledati opšte preporuke za mleko i meso.
Hrvatska
30%
BiH
20%
CEFTA
10%
EU
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
113
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Svinjsko meso
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 123 hiljade tona svinjskog mesa, što predstavlja povećanje od 6% u odnosu na prethodnu
godinu.
Prosečan udeo Vojvodine u ukupnom broju zaklanih svinja u Srbiji je 34%.
Vojvodina beleži rast proizvodnje svinjskog mesa od oko 4% godišnje. Prosečna stopa rasta proizvodnje viša je od stopa ostvarenih u
CEFTA, NZČ i EU15, a približna je stopi rasta jednoj od najkonkurentnijih proizvodnji svinjskog mesa, Nemačkoj.
Sve NZČ zabeležile su pad proizvodnje svinjskog mesa nakon članstva u EU.
Prosečni prinosi svinjskog mesa u Vojvodini su relativno skromni u odnosu na konkurente. Prosečni prinosi od oko 60 kg/grlu, viši su za
2o% od proseka Srbije, za 8% od CEFTA, a niži za 45% od proseka NZČ i 48% od EU15.
114
Svinjsko meso
U EU
U CEFTA
U Srbiji
U izvozu*
U uvozu*
0,12%
0,05%
0,066%
0,54%
0,06%
0,099%
25,69%
39,13%
5,429%
45,30%
Proizvodnja, broj životinja i prinosi
U Srbiji je u 2011. godini proizvedena 271 hiljada tona svinjskog
mesa, što predstavlja povećanje proizvodnje od skromnih 1% u
odnosu na prethodnu godinu.
 U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 123 hiljade tona
svinjskog mesa, što predstavlja povećanje od 6% u odnosu na
prethodnu godinu. U istoj godini je zaklano 1,9 miliona svinja,
3% više u odnosu na 2010. godini. Prosečan udeo Vojvodine u
ukupnom broju zaklanih svinja u Srbiji je 34%.
Vojvodina beleži rast proizvodnje svinjskog mesa od oko 4%
godišnje. Prosečna stopa rasta proizvodnje svinjskog mesa
viša je od stopa ostvarenih u CEFTA, NZČ i EU15, a približna je
stopi rasta jednoj od najkonkurentnijih proizvodnji svinjskog
mesa, Nemačkoj.
Sve NZČ zabeležile su pad proizvodnje svinjskog mesa nakon
članstva u EU.
Od CEFTA zemalja, BiH ima najveću stopu rasta proizvodnje,
ali su količine i dalje skromne.
Prosečni prinosi svinjskog mesa u Vojvodini su relativno
skromni u odnosu na konkurente. Prosečni prinosi od oko 60
kg/grlu, viši su za 2o% od proseka Srbije, za 8% od CEFTA, a niži
za 45% od proseka NZČ i 48% od EU15. Ukoliko se posmatraju
zemlje u regionu, Srbija ostvaruje niže prosečne prinose
svinjskog mesa i od BiH i Hrvatske.
Prema FAO podacima, prosečna proizvođačka cena svinjskog
mesa u Srbiji bila je 3089 $/t, što je na nivou srednjih cena u
Evropi, i više od prosečnih cena u Hrvatskoj i BiH.
Proizvodnja svinjskog mesa
25%
6%
NZČ
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
U svetu
U proizvodnji
Nemačka
Vojvodina
20%
5%
Poljska
CEFTA
Vojvodina
4%
EU 15
15%
Mađarska
3%
Srbija
10%
Hrvatska
2%
BiH
5%
1%
0%
-6%
-4%
-2%
0%
2%
4%
-5%
0%
-10%
-5%
0%
5%
10%
-1%
Prosečan rast u odnosu na svet
Prosečan rast u odnosu na svet
Ukupan broj zaklanih životinja
20%
5%
BiH
NZČ
Prosečan udeo u broju zaklanih svinja
Udeo Vojvodine
Hrvatska
4%
CEFTA
15%
Nemačka
Vojvodina
Mađarska
3%
EU 15
Poljska
10%
Srbija
2%
Vojvodina
5%
1%
0%
-6%
-4%
-2%
0%
2%
0%
-10%
-5%
Prosečan rast u odnosu na svet
-1%
-5%
0%
5%
10%
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
115
100%
100
90
Hrvatska
70
61.88
61.22
60
EU 15
63.38
61.20
Nemačka
51.95
50
Poljska
40
Albanija
90%
Srbija
80
Prinos
Struktura proizvodnje svinjskog mesa u
CEFTA
Prosečna proizvodnja svinjskog
mesa
Prinosi svinjskog mesa (kg/grlu)
CEFTA
BiH
80%
Mađarska
70%
Poljska
Hrvatska
60%
Vojvodina
Crna Gora
50%
EU 15
40%
NZČ
Moldavija
30
Mađarska
30%
Hrvatska
Makedonija
20
NZČ
20%
BiH
Vojvodina
10
Vojvodina
10%
0
Srbija
Centralna Srbija
0%
2006
2007
2008
2009
2010
Svinjsko meso
Trgovina
Od izvoza svinjskog mesa Srbija ostvari godišnji prihod od skoro 14 miliona dolara, što je stavlja na prvo mesto među zemljama CEFTA.
Izvoz svinjetine posle dvogodišnjeg pada, od 2009. godine raste i vrednost izvoza 2011. je za 35% veća nego 2009.
Najveći izvoznici među CEFTA zemljama su Srbija i Hrvatska koje zajedno izvoze skoro 75% svinjetine. Udeo Srbije u izvozu CEFTA je 39,2%.
Srbija izvozi 0,04% svetskog izvoza svinjskog mesa. Iako je udeo Srbije u blagom porastu od 2009. godine, i dalje je ispod nivoa iz 2006.
Od ukupnog izvoza mleka i mesa iz Srbije, 20,9% čini svinjsko meso, što je neznatno iznad proseka CEFTA zemalja. Među novim zemljama članicama EU, udeo svinjskog
mesa je 45,5%, dok je u EU 15 to čak 57,5%. Svetski udeo svinjskog mesa u izvozu ovih životinjskih proizvoda je 41,57%.
6.%
CEFTA
5.%
NMS
4.%
EU 15
Srbija
Hrvatska
Romania
Bulgaria
BiH
Greece
Portugal
0.4%
0.3%
0.3%
0.2%
3.%
0.2%
2.%
0.1%
0.1%
1.%
0.%
0.%
-0.1%
-1.%
-0.1%
-10%
-5%
0%
5%
10%
Prosečan rast u odnosu na svet
15%
20%
25
250
20
200
15
150
10
100
5
50
0
0
2006
-50%
0%
50%
Prosečan rast u odnosu na svet
100%
150%
Miliona $
0.4%
Srbija
NZČ
Prosečan udeo u svetskom izvozu
7.%
Miliona $
Trend izvoza svinjskog mesa
Izvoz svinjskog mesa
Srbija
2007
2008
Hrvatska
2009
2010
BiH
CEFTA
2011
NMS
116
Udeo trgovine svinjskog mesa u ukupnoj trgovini životinjskim
proizvodima
Struktura trgovine zemalja CEFTA
80%
Uvoz
Izvoz
70%
60%
Srbija
Albanija
BiH
Hrvatska
50%
Hrvatska
40%
BiH
CEFTA
Crna Gora
30%
Moldavija
NMS
20%
Srbija
Makedonija
EU15
10%
0%
2006
2007
Osnovni problemi i preporuke
Udeo svinjskog mesa u izvozu
Problemi
70%
Nekonkurentnost u pristupu sojinoj sačmi, usled zabrane uvoza zbog
Zakona o GMO
Nemogućnost izvoza u EU
Nemanja istih pravila za sve proizvodjače, jer se zakoni na jedne
primenjuju, a na druge ne
Preporuke
Pogledati preporuke za mleko i meso
2008
2009
2010
2011
60%
50%
Srbija
40%
Hrvatska
30%
BiH
20%
CEFTA
10%
EU
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
117
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Ovčije meso
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 3 hiljade tona ovčijeg mesa, što odgovara prosečnoj proizvodnji u zadnjih 5 godina. Zaklano je
153 hiljade ovaca, za 7% više nego u 2010. godini.
Prosečan udeo Vojvodine u broju zaklanih ovaca Srbije je 12%.
Vojvodina u prethodnom petogodišnjem periodu beleži blagi pad proizvodnje ovčijeg mesa (oko 1% godišnje), za razliku od proseka
Srbije, gde se beleži rast od 3% godišnje, najveći na nivou CEFTA zemalja.
NZČ od posmatrane grupa zemalja beleže najveći rast proizvodnje ovčijeg mesa od 5,65% u proseku godišnje, dok EU15 zemlje beleže
prosečan pad proizvodnje od 4,5%.
Prosečni prinosi ovčijeg mesa u Vojvodini, iako beleže pad od oko 4%, sa vrednošću od 23,4 kg/grlu, i dalje su veći od svih posmatranih
zemalja, i to od proseka Srbije za 17%, CEFTA za 41%, NZČ za 57% i EU15 za 35%.
Srbija godišnje izveze 770 hiljada tona ovčijeg mesa u vrednosti od 2,25 miliona $. Izvoz konstantno raste i od 2006. godine povećan je
čak 30 puta.
118
Ovčije meso
U proizvodnji
U izvozu*
U uvozu*
U svetu
0,04%
0,04%
0,008%
14%
U EU
0,31%
0,13%
0,012%
12%
21,10%
1,47%
13,43%
Proizvodnja, broj životinja i prinosi
U Srbiji je u 2011. godini proizvedeno 24 hiljade tona ovčijeg
mesa, što predstavlja povećanje proizvodnje od 4% u odnosu
na prethodnu godinu. Ukupan broj zaklanih ovaca bio je 1,2
miliona.
 U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 3 hiljade tona
ovčijeg mesa, što odgovara prosečnoj proizvodnji u zadnjih 5
godina. Zaklano je 153 hiljade ovaca, za 7% više nego u 2010.
godini. Prosečan udeo Vojvodine u broju zaklanih ovaca Srbije
je 12%.
Vojvodina u prethodnom petogodišnjem periodu beleži blagi
pad proizvodnje ovčijeg mesa (oko 1% godišnje), za razliku od
proseka Srbije, gde se beleži rast od 3% godišnje, najveći na
nivou CEFTA zemalja.
NZČ, od posmatrane grupa zemalja beleže najveći rast
proizvodnje ovčijeg mesa od 5,65% u proseku godišnje, dok
EU15 zemlje beleže prosečan pad proizvodnje od 4,5%. Najveći
nosilac rasta proizvodnje u grupaciji NZČ je Rumunija.
Prosečni prinosi ovčijeg mesa u Vojvodini, iako beleže pad od
oko 4%, sa vrednošću od 23,4 kg/grlu, i dalje su veći od svih
posmatranih zemalja, i to od proseka Srbije za 17%, CEFTA za
41%, NZČ za 57% i EU15 za 35%.
Prema FAO podacima, prosečna proizvođačka cena ovčijeg
mesa u Srbiji u periodu 2006. - 2010. bila je 2728$/t, što je jedna
od najnižih cena u Evropi i zemalja u regionu. Nižu cenu imaju
samo Letonija i Slovačka.
Vojvodina
10%
Rumunija
1%
CEFTA
Vojvodina
Bugarska
1%
EU 15
8%
Francuska
1%
Srbija
1%
Hrvatska
6%
1%
BiH
4%
0%
0%
2%
0%
0%
-10%
-5%
0%
5%
0%
10%
-2%
-15%
0%
Prosečan rast u odnosu na svet
-10%
-5%
0%
5%
10%
15%
Prosečan rast u odnosu na svet
Ukupan broj zaklanih životinja
1%
14%
NZČ
12%
Vojvodina
10%
BiH
1%
CEFTA
Prosečan udeo u broju zaklanih ovaca
U Srbiji
5,97%
2%
NZČ
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
U CEFTA
Proizvodnja ovčijeg mesa
Prosečan udeo u broju zaklanih ovaca
Udeo Vojvodine
EU 15
8%
6%
4%
2%
0%
Hrvatska
1%
Francuska
Bugarska
1%
Rumunija
1%
Srbija
Vojvodina
0%
0%
0%
-8%
-6%
-4%
-2%
-2%
0%
2%
4%
6%
-10%
-5%
0%
5%
10%
0%
Prosečan rast u odnosu na svet
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
119
Prosečna proizvodnja ovčijeg mesa
Prinosi ovčijeg mesa (kg/grlu)
100%
30
24.59
24.29
Hrvatska
21.58
20
20.72
EU 15
Francuska
15
Rumunija
Bugarska
10
NZČ
5
Albanija
90%
Srbija
25.96
25
Prinos
Struktura proizvodnje ovčijeg mesa u CEFTA
CEFTA
80%
0
Hrvatska
70%
Rumunija
60%
Vojvodina
50%
EU 15
Moldavija
40%
NZČ
Makedonija
30%
Hrvatska
Vojvodina
BiH
Centralna Srbija
20%
Vojvodina
BiH
Bugarska
Crna Gora
Srbija
10%
0%
2006
2007
2008
2009
2010
Ovčije meso
Trgovina
Srbija godišnje izveze 770 hiljada tona ovčijeg mesa u vrednosti od 2,25 miliona $.
Izvoz Srbije čini 21% ukupnog izvoza ovčijeg mesa iz CEFTA, dok skoro 80% izvoza potiče iz Makedonije.
Izvoz konstantno raste, i od 2006. godine povećan je čak 30 puta.
Udeo izvoza Srbije u svetskom izvozu uvećan je preko 20 puta od 2006. godine i trenutno iznosi 0,1%.
Od ukupnog izvoza mleka i mesa iz Srbije, 3,5% je ovčijeg mesa, dok je na nivou CEFTA taj procenat iznad 10%. U izvozu ovih životinjskih proizvoda iz NZČ, ovčije meso čini
nešto manje od 6,5%, dok je u EU 15 to svega 3,5%. Udeo ovčijeg mesa u svetskom izvozu je 6,6%.
Izvoz ovčijeg mesa
Trend izvoza ovčijeg mesa
2.%
Srbija
3.5%
CEFTA
3.%
NZČ
1.5%
Hrvatska
Bugarska
2.5%
EU 15
Finska
2.%
1.%
Izvoz
Srbija
Rumunija
1.5%
Grčka
-50%
0%
50%
Prosečan rast u odnosu na svet
100%
150%
-0.5%
-100%
25
20
5
0.%
-0.5%
30
10
0.5%
0.%
35
15
1.%
0.5%
Miliona $
Prosečan udeo u svetskom izvozu
2.5%
0
Hrvatska
2006
0%
100%
200%
Prosečan rast u odnosu na svet
300%
400%
500%
2007
2008
Srbija
2009
CEFTA
2010
2011
NZČ
120
Udeo trgovine ovčijeg mesa u ukupnoj trgovini životinjskim
proizvodima
Struktura trgovine zemalja CEFTA
8%
Uvoz
Izvoz
7%
6%
Hrvatska
Albanija
BiH
Hrvatska
5%
BiH
4%
CEFTA
NMS
Crna Gora
3%
EU15
Moldavija
2%
Srbija
Makedonija
Srbija
1%
0%
2006
Osnovni problemi i preporuke
Udeo ovčijeg mesa u izvozu
Problemi
18%
Nezainteresovanost države za sektor i odsustvo institucionalne
podrške
Sektorska neorganizovanost
Nepovoljan rasni sastav
14%
2007
2008
2009
2010
2011
16%
Srbija
12%
Hrvatska
10%
8%
BiH
6%
CEFTA
Preporuke
4%
Donošenje i usvajanje odgovarajućih pravilnika i standarda u skladu s
međunarodnim
Uvoz odgovarajućeg broja grla i rasa za poboljšanje rasnog sastava i
rasne strukture u ovčarstvu
Stručna edukacija i osposobljavanje proizvođača koji se bave
ovčarskom proizvodnjom
Promocija i brendiranje vojvođanskog jagnjećeg i ovčijeg mesa
0%
EU
2%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
121
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Soja
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 411 hiljada tone soje na oko 152 hiljade ha. Vojvodina je u 2011. godini zabeležila pad
proizvodnje soje od 19%, usled pada u površinama i prinosima.
U periodu 2006.-2010. proizvodnja soje u Vojvodini imala je relativno visoku pozitivnu stopu rasta, oko 10% godišnje u proseku.
Pored Rumunije i Mađarske, značajan proizvođač soje u NZČ postaje i Slovačka sa prosečnim rastom od 12% godišnje. Nakon članstva u
EU, prisutan je značajan pad proizvodnje soje kod NZČ.
Prosečan prinos soje u Vojvodini od 2,6 t/ha jedan je od većih u Evropi, i to za 10% od proseka CEFTA, i 25% veći od NZČ. EU15 ostvaruje
20% više prinose od Vojvodine.
Srbija godišnje izveze soju u vrednosti od 8,36 miliona dolara.
Posle naglog skoka izvoza u 2010. godini, kada je izvoz soje iz Srbije povećan više od 12 puta, 2011. je zabeležen blagi pad od skoro 9%.
122
Soja
U izvozu*
U uvozu*
U svetu
0,16%
0,02%
0,023%
U EU
41,25%
0,96%
0,124%
U CEFTA
61,76%
19,05%
20,554%
U Srbiji
93,51%
Površine, proizvodnja, prinosi
U Srbiji je u 2011. godini proizvedena 441 hiljada tona soje na
oko 165 hiljada ha.
Prema proizvedenim količinama soje u 2010. godini, FAO je
rangirao Srbiju kao 15. proizvođača soje na svetu.
U Vojvodini je u 2011. godini proizvedeno 411 hiljada tone soje,
na oko 152 hiljade ha. Vojvodina je u 2011. godini zabeležila pad
proizvodnje soje od 19%, usled pada u površinama i prinosima.
U periodu 2006.-2010. godine, proizvodnja soje u Vojvodini
imala je relativno visoku pozitivnu stopu rasta, od oko 10%
godišnje. Uključivanjem 2011. godine u analizu, zbog pada
proizvodnje iz te godine, ovaj rast biva skoro prepolovljen. Isti
rast proizvodnje imala je i cela CEFTA, osim BiH. EU15 je imala
prosečnu stopu rasta proizvodnje od 5%, dok su NZČ prosečno
imale pad od 4,6% godišnje, pre svega zbog pada proizvodnje u
Rumuniji, kao najvećem proizvođaču soje.
 Pored Rumunije i Mađarske, značajan proizvođač soje u NZČ
postaje i Slovačka sa prosečnim rastom od 12% godišnje. Nakon
članstva u EU, prisutan je značajan pad proizvodnje soje kod
NZČ.
Prosečan prinos soje u Vojvodini od 2,6 t/ha jedan je od većih
u Evropi, i to za 10% od proseka CEFTA, i 25% veći od NZČ. EU15
ostvaruje skoro 20% više prinose od Vojvodine.
Prema FAO podacima, prosečna proizvođačka cena soje u
Srbiji u periodu 2006.-2010. bila je 364 $/t, što je na nivou
srednjih ka nižim cenama u Evropi. Više cene od Srbije, imale
su i BiH i Hrvatska.
Prosečna otkupna cena soje zadnjih godina, ima uzlazni
trend, i u 2011. godini bila je 33,17 RSD/kg, što je povećanje od
17% u odnosu na 2010. godinu.
Požnjevene površine
0.35%
Prosečan udeo u svetskim površinama
U proizvodnji
0.20%
0.30%
0.25%
0.20%
CEFTA
0.18%
NZČ
0.16%
EU 15
0.14%
Vojvodina
0.12%
Moldavija
Hrvatska
Italija
Mađarska
Rumunija
Srbija
Vojvodina
0.10%
0.15%
0.08%
0.06%
0.10%
0.04%
0.05%
0.02%
0.00%
0.00%
-15%
-10%
-5%
Prosečan rast u odnosu na svet
0%
5%
-30%
-20%
-10%
Prosečan rast u odnosu na svet
0%
10%
Proizvodnja soje
0.35%
0.25%
CEFTA
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
Udeo Vojvodine
0.30%
Moldavija
NZČ
Italija
0.20%
Vojvodina
0.25%
Rumunija
EU 15
Srbija
0.15%
Hrvatska
0.20%
Vojvodina
0.10%
0.15%
Mađarska
0.05%
0.10%
0.05%
0.00%
-20%
-10%
0%
10%
20%
30%
0.00%
-15%
-10%
-5%
Prosečan rast u odnosu na svet
0%
5%
10% -0.05%
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
123
Prinosi soje (t/ha)
Prosečna proizvodnja soje
100%
4.00
3.50
3.20
3.00
2.77
2.50
Prinos
Struktura proizvodnje soje u CEFTA
2.46
2.41
2.10
2.00
Srbija
90%
CEFTA
Hrvatska
80%
Mađarska
EU 15
70%
Rumunija
Italija
60%
Vojvodina
1.50
1.00
Vojvodina
2007
2008
2009
Makedonija
Vojvodina
Centralna Srbija
Srbija
10%
0.00
2006
Moldavija
Moldavija
20%
0.50
Crna Gora
Hrvatska
30%
NZČ
Hrvatska
NZČ
40%
Mađarska
BiH
EU 15
50%
Rumunija
Albanija
0%
2010
Soja
Trgovina
Srbija godišnje izveze soju u vrednosti od 8,36 miliona dolara.
Srbija je treći najveći izvoznik soje u okviru CEFTA, iza Hrvatske i Moldavije, a u ukupnom izvozu CEFTA učestvuje sa 19%.
Posle naglog skoka izvoza u 2010. god, kada je izvoz soje iz Srbije povećan više od 12 puta, prošle godine zabeležen je blagi pad izvoza od skoro 9%.
U ukupnom izvozu industrijskog bilja Srbije, soja čini 12,6%, dok je prosečan udeo soje u izvozu CEFTA zemalja 14,2%. U NZČ je ovaj procenat svega 2,45%, a u EU 15 8,8%. U
svetu, čak 55% izvoza industrijskog bilja čini soja.
Trend izvoza soje
Prosečan udeo u svetskom izvozu
0.2%
Srbija
0.2%
CEFTA
0.1%
NZČ
0.1%
Srbija
Hrvatska
Rumunija
Slovačka
Španija
Danska
0.1%
0.%
EU 15
0.1%
0.1%
0.%
0.1%
0.%
0.1%
0.%
Miliona $
Izvoz soje
30
25
20
15
10
0.%
5
0.%
0.%
0.%
0
0.%
-100%
0%
100%
Prosečan rast u odnosu na svet
200%
300%
0.%
-100%
2006
0%
100%
200%
Prosečan rast u odnosu na svet
300%
400%
Srbija
2007
Hrvatska
2008
2009
Moldavija
2010
2011
CEFTA
NZČ
124
Struktura trgovine zemalja CEFTA
Udeo trgovine sojom u ukupnoj trgovini industrijskim biljem
40%
Uvoz
Izvoz
35%
30%
Srbija
Albanija
BiH
25%
Hrvatska
Hrvatska
20%
BiH
CEFTA
Crna Gora
15%
Moldavija
NMS
10%
Srbija
Makedonija
EU15
5%
0%
2006
2007
2008
Osnovni problemi i preporuke
Udeo soje u izvozu industrijskog bilja
Problemi
40%
Monopolizovano otkupno tržište
Velike varijacije u proizvodnji, kako na godišnjem nivou, tako i između
proizvođača, uzrokovane prvenstveno nedostatkom sistema za
navodnjavanje
Preporuke
Pogledati opšte preporuke za industrijsko bilje
2009
2010
2011
35%
30%
Srbija
25%
Hrvatska
20%
BiH
15%
CEFTA
10%
EU
5%
0%
2006
2007
2008
2009
2010
2011
125
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Šećerna repa i šećer
U 2011. godini proizvedeno je 2,7 miliona tona šećerne repe na 54 hiljada ha. Značajan pad proizvodnje šećerne repe u Vojvodini u 2011.
godini od 15% u odnosu na prethodnu godinu, odgovara padu proizvodnje na nivou cele Srbije.
Pozitivni trendovi u proizvodnji šećerne repe u Vojvodini bili su prisutni do 2010, i prosečna godišnja stopa rasta iznosila je 3,4% u
prethodnom petogodišnjem periodu.
Prosečan prinos šećerne repe u Vojvodini od 46t/ha ali su prosečni prinosi u EU15 za 52% viši od proseka Vojvodine.
Proizvodnja šećera u Srbiji iznosi prosečno 480 hiljada tona. Prosečna stopa rasta proizvodnje šećera u periodu 2006. - 2010. iznosila
je 2,5% - što je iznad proseka CEFTA zemalja. Većina NZČ ostvarila je pad proizvodnje šećera nakon članstva u EU.
Srbija godišnje izvozi šećernu repu u vrednosti od 10,3 miliona dolara. Izvoz šećera je 157,4 miliona dolara.
Izvoz šećerne repe intenzivno raste od 2009. godine, od kada je povećan više od 5 puta. Sa manjim turbulencijama, izvoz šećera
uglavnom je nepromenjen.
126
Šećerna repa i šećer
U izvozu*
šećera
U uvozu*
šećera
Površine
U svetu
1,22%
0,73%
0,020%
35%
U EU
2,63%
3,11%
0,069%
U CEFTA
U Srbiji
55,53%
44,10%
1,406%
96,93%
Površine, proizvodnja, prinosi
 U Srbiji je u 2011. godini proizvedeno 2,8 miliona tona šećerne repe.
Prema ostvarenoj vrednosti proizvodnje u 2010. godini, FAO je
rangirao Srbiju kao 16. proizvođača šećerne repe i 15. proizvođača
šećera od šećerne repe u svetu.
 Najveći deo proizvodnje šećerne repe nalazi se u Vojvodini. U 2011.
godini proizvedeno je 2,7 miliona tona šećerne repe, na 54 hiljada ha.
Značajan pad proizvodnje šećerne repe u Vojvodini u 2011, od 15% u
odnosu na prethodnu godinu, odgovara padu proizvodnje na nivou
cele Srbije.
Pozitivni trendovi u proizvodnji šećerne repe u Vojvodini bili su
prisutni do 2010., i prosečna godišnja stopa rasta iznosila je 3,4% u
prethodnom petogodišnjem periodu. Zbog značajnog smanjenja
proizvodnje u 2011. godini, prosečna godišnja stopa rasta za period
postala je negativna i iznosila je -0,32%.
Proizvodnja šećerne repe, i u Srbiji i u Vojvodini, do 2010. godine
imala je bolju dinamiku i u odnosu na prosek i veliku većinu
pojedinačnih zemalja CEFTA, NZČ i EU15 (osim Moldavije, Litvanije i
Austrije).
 Prosečan prinos šećerne repe u Vojvodini od 46t/ha neznatno je viši
od proseka Srbije, za 9% viši od proseka CEFTA, ali su prosečni prinosi
u EU15 za 52% viši od proseka Vojvodine.
Prema FAO podacima, prosečna proizvođačka cena šećerne repe u
Srbiji u periodu 2006. - 2010. bila je 39 $/t, što je na nivou najnižih
cena u Evropi. Od NZČ, niže cene imaju samo Rumunija i Bugarska.
Proizvodnja šećera u Srbiji iznosi prosečno 480 hiljada tona.
Prosečna stopa rasta proizvodnje šećera u periodu 2006. - 2010.
iznosila je 2,5% što je iznad proseka CEFTA zemalja. U istom periodu,
EU15 i NZČ beleže pad proizvodnje šećera od - 0,85% i - 5,8%
respektivno. Većina NZČ ostvarila je pad proizvodnje šećera nakon
članstva u EU.
Prosečan udeo u svetskim površinama
U proizvodnji
šećerne repe
10%
Moldavija
NZČ
30%
25%
Francuska
Vojvodina
20%
Hrvatska
8%
CEFTA
Mađarska
6%
Poljska
EU 15
15%
Srbija
4%
Vojvodina
10%
2%
5%
0%
0%
-10%
-5%
0%
5%
-15%
10%
-5%
-10%
-5%
0%
5%
10%
-2%
Prosečan rast u odnosu na svet
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja šećerne repe
16%
50%
Moldavija
14%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
Udeo Vojvodine
Francuska
NZČ
40%
12%
CEFTA
30%
EU 15
Vojvodina
20%
Poljska
10%
Vojvodina
8%
Mađarska
Srbija
6%
Hrvatska
10%
4%
2%
0%
-5%
0%
5%
10%
0%
-20%
-10%
-10%
0%
10%
20%
30%
40%
-2%
Prosečan rast u odnosu na svet
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
127
Prinosi šećerne repe (t/ha)
Proizvodnja šećera
Srbija
80
Hrvatska
EU 15
60
50
48.30
44.86
40
50.15
45.62
40.94
Francuska
Poljska
30
Mađarska
20
NZČ
10
Vojvodina
0
2006
2007
2008
2009
2010
CEFTA
Prosečan udeo uproizvodnji u svetu
90
70
Prinos
3%
12%
100
10%
Srbija
3%
NZČ
EU 15
8%
Hrvatska
2%
Srbija
Francuska
6%
2%
4%
1%
2%
1%
Poljska
Mađarska
0%
0%
-10%
-2%
Moldavija
-5%
0%
-20%
5%
-1%
Prosečan rast u odnosu na svet
-10%
0%
10%
20%
30%
Prosečan rast u odnosu na svet
Trgovina
Srbija godišnje izvozi šećernu repu u vrednosti od 10,3 miliona dolara. Izvoz šećera je 157,4 miliona dolara.
Izvoz šećerne repe intenzivno raste od 2009. godine, od kada je povećan više od 5 puta. Sa manjim turbulencijama, izvoz šećera uglavnom je nepromenjen.
Više od petine svetskog izvoza šećerne repe čini izvoz Srbije.
Srbija je drugi izvoznik šećera u CEFTA, iza Hrvatske. Od novih zemalja članica Evropske unije, jedino Poljska i Slovačka izvoze više šećera od Srbije.
35.%
CEFTA
30.%
NMS
25.%
EU 15
Rumunija
Letonija
Hrvatska
Srbija
Grčka
Slovenija
15.%
10.%
20.%
200.0
180.0
160.0
140.0
120.0
100.0
80.0
60.0
40.0
20.0
0.0
300
250
200
150
100
5.%
15.%
350
50
10.%
0.%
0
5.%
2006
0.%
-5.%
-15%
-10%
-5%
0%
5%
Prosečan rast u odnosu na svet
10%
15%
-50%
0%
50%
100%
Prosečan rast u odnosu na svet
150%
200%
2007
2008
2009
2010
2011
Hrvatska
BiH
CEFTA
NMS
EU 15
Srbija
128
Miliona $
20.%
Srbija
Srbija
Prosečan udeo u svetskom izvozu
40.%
Trend izvoza šećera
Miliona $
Izvoz šećera
Struktura trgovine šećerom zemalja CEFTA
Izvoz šećerne repe
Izvoz
Uvoz
Prosečan udeo u svetskom izvozu
25.%
Albanija
BiH
Hrvatska
Crna Gora
Moldavija
Srbija
Makedonija
20.%
15.%
Srbija
CEFTA
10.%
NZČ
EU 15
5.%
0.%
-20%
-10%
0%
10%
20%
30%
40%
50%
Prosečan rast u odnosu na svet
Struktura trgovine šećerom zemalja CEFTA
Izvoz
Albanija
BiH
Hrvatska
Crna Gora
Moldavija
Srbija
Makedonija
Prosečan udeo u svetskom izvozu
40.%
Uvoz
35.%
30.%
25.%
Hrvatska
20.%
Češka
15.%
Mađarska
10.%
Nemačka
5.%
Holandija
0.%
Srbija
-5.%
-10.%
-400% -200%
0%
200%
400%
600%
800% 1000% 1200% 1400%
Prosečan rast u odnosu na svet
Osnovni problemi i preporuke
Problemi
Navodnjavanje
Preporuke
Ulagati u navodnjavanje u proizvodnji šećerne repe
129
Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz Vojvodine u odnosu na proizvodnju i trgovinu u
Srbiji, regionu, EU i svetu
Suncokret i
suncokretovo ulje
Gotovo celokupna proizvodnja suncokreta je u Vojvodini. U 2011. godini proizvedeno je 400 hiljada t na 159 hiljada ha, što je povećanje
proizvodnje od 14% u odnosu na 2010. Prosečan prinos u 2011. iznosi 2,5 t/ha.
Iako pozitivan, rast proizvodnje suncokreta u Vojvodini je sporiji od rasta CEFTA, NZČ i EU15. Od velikih proizvođača u CEFTA, najveći
prosečan rast proizvodnje od 23% ima Moldavija, a od NZČ Bugarska i Rumunija sa 23% i 15% , respektivno.
Prosečan prinos suncokreta od 2,2 t/ha u periodu 2006. -2010. godina jedan je od većih u Evropi, i to za preko 20% je veći od prosečnog
prinosa na nivou CEFTA, NZČ i EU15.
Proizvodnja ulja od suncokreta u Srbiji iznosi prosečno 141 hiljadu tona u periodu 2006. - 2010. god. Prosečna stopa rasta proizvodnje
suncokretovog ulja Srbiji u istom periodu iznosila je 12%, što je znatno bolje u odnosu na konkurente.
Srbija godišnje izveze suncokret u vrednosti od 8,4 miliona $, a suncokretovo ulje u vrednosti od 69,4 miliona $.
Srbija je najveći izvoznik suncokretovog ulja među zemljama CEFTA, a treći izvoznik suncokreta. Jedino Mađarska, Rumunija i Bugarska
od novih zemalja članica EU izvoze više suncokretovog ulja od Srbije.
130
Suncokret i suncokretovo ulje
Udeo Vojvodine
U proizvodnji
suncokreta
U izvozu*
suncokreta
U izvozu*
ulja
U svetu
1,11%
0,36%
1,09%
U EU
5,43%
0,60%
3,37%
Površine
45,87%
U Srbiji
93,15%
13,93%
43,36%
Površine, proizvodnja, prinosi
Srbija je u 2011. godini proizvela 432 hiljade tona suncokreta
na oko 174 hiljade ha. Prema proizvedenim količinama
suncokreta u 2010. godini, FAO je rangirao Srbiju kao 16.
proizvođača suncokreta i ulja od suncokreta na svetu.
 Gotovo celokupna proizvodnja suncokreta je u Vojvodini. U
2011. godini proizvedeno je 400 hiljada t na 159 hiljada ha, što je
povećanje od 14% u odnosu na 2010. Prosečan prinos u 2011.
godini je za 12% veći od prinosa u 2010. god, i iznosi 2,5 t/ha.
Uprkos oscilacijama u proizvodnji u zadnjih nekoliko godina,
Vojvodina beleži godišnji rast od 3,4% u periodu 2006. - 2010.
Iako pozitivan, rast Vojvodine je sporiji od rasta CEFTA, NZČ i
EU15. Od velikih proizvođača u CEFTA, najveći prosečan rast
proizvodnje od 23% ima Moldavija, a od NZČ Bugarska i
Rumunija sa 23% i 15% , respektivno.
 Prosečan prinos suncokreta od 2,2 t/ha u periodu 2006. 2010. godine jedan je od većih u Evropi, i to za preko 20% je
veći od prosečnog prinosa na nivou CEFTA, NZČ i EU15.
Prema FAO, prosečna proizvođačka cena suncokreta u Srbiji
u periodu 2006. - 2010. bila je 353 $/t, što je na nivou srednjih
cena u Evropi. Prosečna otkupna cena suncokreta u 2011.
godini bila je 31RSD/kg, što je manje za 14,33% u odnosu na
2010. godinu.
Proizvodnja ulja od suncokreta u Srbiji iznosi prosečno 141
hiljadu tona u periodu 2006. - 2010. god. Prosečna stopa rasta
proizvodnje suncokretovog ulja Srbiji u istom periodu iznosila
je 12%, što je znatno bolje u odnosu na konkurentne. CEFTA i
EU15 beležile su rast od 3,4%, odnosno 8%, dok su NZČ
ostvarile prosečan pad proizvodnje ulja od 3,4%.
5%
4%
10%
4%
8%
3%
Moldavija
3%
6%
2%
Francuska
CEFTA
2%
Bugarska
Vojvodina
1%
Rumunija
EU 15
Srbija
1%
Vojvodina
0%
-2%
Hrvatska
2%
NZČ
4%
-4%
-2%
0%
2%
4%
0%
-1%
Prosečan rast u odnosu na svet
-6%
-4%
-2%
0%
2%
4%
6%
Prosečan rast u odnosu na svet
Proizvodnja suncokreta
6%
14%
Prosečan udeo u svetskoj proizvodnji
U CEFTA
Prosečan udeo u svetskim površinama
12%
12%
5%
NZČ
10%
CEFTA
8%
EU 15
Moldavija
4%
Francuska
Rumunija
3%
Vojvodina
Bugarska
6%
Srbija
2%
Hrvatska
4%
Vojvodina
1%
2%
0%
0%
0%
2%
4%
-2%
Prosečan rast u odnosu na svet
6%
8%
-5%
10%
0%
5%
10%
15%
20%
25%
30%
-1%
Prosečan rast u odnosu na svet
* Podatak je za trgovinu Srbije u svetu, EU i CEFTA
131
Prinosi suncokreta (t/ha)
Proizvodnja suncokretovog ulja
18%
3
Srbija
3
Hrvatska
2.46
2.25
2.08
2
2.43
EU 15
1.97
Francuska
Rumunija
2
Bugarska
1
NZČ
1
Vojvodina
Prosečan udeo uproizvodnji u svetu
Prinos
4
5%
4%
14%
12%
CEFTA
10%
3%
NZČ
8%
EU 15
6%
Srbija
2%
1%
4%
2%
0%
0%
0
2006
2007
2008
2009
-2%
2010
Srbija
Moldavija
Hrvatska
Francuska
Rumunija
Bugarska
16%
-10%
0%
10%
-20%
20%
-10%
0%
10%
20%
-1%
Prosečan rast u odnosu na svet
Prosečan rast u odnosu na svet
Trgovina
Srbija godišnje izveze suncokret u vrednosti od 8,4 miliona $, a suncokretovo ulje u vrednosti od 69,4 miliona $.
Srbija je najveći izvoznik suncokretovog ulja među zemljama CEFTA, a treći izvoznik suncokreta. Jedino Mađarska, Rumunija i Bugarska od novih zemalja članica EU izvoze više
suncokretovog ulja od Srbije.
Udeo Srbije u svetskom izvozu suncokreta opao je u poslednjih 6 godina oko 25% i iznosi 0,39%, dok je udeo suncokretovog ulja porastao više nego duplo, na 1,2%.
19,3% industrijskog bilja izvezenog iz Srbije predstavlja suncokret. U CEFTA je taj procenat čak 33,4%, a u NZČ skoro 35%. U okviru EU 15, 6,17% izvoza industrijskog bilja čini
suncokret, dok je u svetu taj procenat 4,1%.
2.%
Trend izvoza suncokretovog ulja
Srbija
Hrvatska
CEFTA
NZČ
EU 15
Češka
Slovenija
1.5%
1.%
0.5%
5.%
Srbija
Hrvatska
CEFTA
NZČ
EU 15
Slovačka
BiH
Grčka
4.%
3.%
2.%
1.%
0.%
-50%
0%
50%
Prosečan rast u odnosu na svet
100%
160
140
120
100
80
60
40
0.%
-0.5%
Miliona $
Prosečan udeo u svetskom izvozu
Izvoz suncokretovog ulja i suncokreta
20
0
-1.%
-50%
0%
50%
100%
Prosečan rast u odnosu na svet
150%
2006
2007
2008
2009
2010
Srbija
Hrvatska
BiH
CEFTA
NZČ
EU 15
2011
132
Struktura trgovine suncokretovim uljem zemalja CEFTA
Miliona $
180
16
160
14
140
12
Albanija
120
BiH
100
10
8
Hrvatska
80
Crna Gora
60
Moldavija
40
4
Srbija
20
2
Makedonija
6
0
0
2006
Hrvatska
Osnovni problemi i preporuke
Problemi
2007
2008
BiH
CEFTA
2009
2010
NZČ
2011
EU 15
Srbija
Struktura trgovine suncokretom zemalja CEFTA
Uvoz
Izvoz
Pogledati opšte probleme za industrijsko bilje
Albanija
Preporuke
BiH
Pogledati opšte preporuke za industrijsko bilje
Hrvatska
Crna Gora
Moldavija
Srbija
Makedonija
133
Srbija
Uvoz
Izvoz
Miliona $
Trend izvoza suncokreta
Prilog 2. Tabela sa izračunavanjem i rangiranjem konkurentnosti pojedinačnih proizvoda prema ocenama značaja
proizvodnje i izvoza
Tabela 2: Izračunavanje i rangiranje konkurentnosti pojedinačnih proizvoda prema ocenama značaja proizvodnje i izvoza
Pšenica
149,567
0.26%
16.19%
52.43%
-1.11%
Lošiji
Lošiji
2138,935
0.08%
14.68%
Ocena
2.7
2
4
4
2
2
2
1
1
2
Vrednost
3899,323
6.68%
36.75%
64.89%
5.27%
Isti
Isti
5.85%
79.01%
Lošiji
Isti
Bolji
3
1.2
245490,78
7
3.4
2
Značajno
lošiji
1
Trend u
odnosu
na
CEFTA
Značajn
o bolji
5
Značajn
o lošiji
1
3
5
2
Isti
8356,482
0.96%
19.05%
Lošiji
3
3.2
2
2
3
Značajno
bolji
5
4
Značajn
o bolji
5
Značajn
o lošiji
1
Značajn
o lošiji
1
Vrednost
Prosečna
ocena
proizvodnje
i izvoza
Ocena
značaja za
ruralni
razvoj
3.13
5.00
Ocena
Ječam
Kukuruz
Soja
Vrednost
1.93
3.87
2.00
5.00
Jabuke
Šljive
Višnje
Breskve
Luk
Paradajz
Krastavci
Udeo u
Srbiji
Trend u
odnosu
na svet
Trend u
odnosu
na NMS
1095,016
0.82%
25.74%
57.41%
-6.03%
2.7
3
5
4
1
Značajno
lošiji
1
4.3
5
5
5
5
376,524
41.25%
61.76%
93.51%
0.10%
4.3
5
5
5
3
3
Značajno
bolji
5
3.77
3.00
Trend u
odnosu
na Srbiju
Vrednost
izvoza u $
Udeo u
EU
Udeo u
CEFTA
Trend u
odnosu
na svet
Lošiji
56023,584
0.55%
42.34%
Lošiji
2
3.6
3
3
259,250
0.42%
11.07%
29.95%
-3.32%
Isti
Lošiji
2333,665
0.10%
40.37%
Ocena
2.2
2
3
2
1
3
2
1.6
2
2
Vrednost
96,118
0.83%
11.84%
38.22%
1.77%
Lošiji
Bolji
29581,856
1.09%
33.88%
4
2.6
4
2
2
Značajno
lošiji
1
Značajno
bolji
5
Bolji
11574,512
4.40%
64.94%
Bolji
4
3.8
2
4
Vrednost
1.88
2.88
4.00
4.00
Ocena
3.2
3
3
3
4
Vrednost
50,416
3.33%
5.68%
8.77%
-2.27%
2.5
5
2
1
2
2
Značajno
lošiji
1
3.15
3.00
4
4
3
42.63%
Bolji
Bolji
Bolji
3.4
2
3
4
4
3138,170
0.16%
39.80%
Lošiji
Lošiji
1.8
1024,124
2.2
2
0.12%
1
2
33.62%
2
Isti
2226,005
0.04%
14.49%
3
Značajno
2.6
552,519
1.0
0.05%
1
7.96%
2
Lošiji
2
Značajno
bolji
5
Značajno
2
Bolji
4
Značajno
bolji
5
Značajno
4
Značajn
o lošiji
1
Lošiji
2
Značajn
o lošiji
1
Isti
19.97%
-2.82%
Isti
Bolji
724,007
0.06%
37.57%
3
2
2
3
4
3.4
1
2
Vrednost
20,238
6.80%
14.39%
22.61%
0.58%
Bolji
Bolji
14475,302
2.95%
68.64%
Isti
3.85
1.00
Ocena
3.5
5
3
2
3
4
Vrednost
16,362
0.40%
14.08%
24.20%
-3.84%
Bolji
2.2
2
3
2
1
4
51,725
2.27%
11.63%
32.44%
-11.31%
Isti
2.5
62,557
3.8
4
1.10%
4
3
16.49%
4
3
46.21%
4
1
-0.25%
3
3
Bolji
4
4
Značajno
lošiji
1
Značajno
lošiji
1
Bolji
4
57,294
0.33%
8.42%
31.43%
-3.58%
Bolji
2.5
17,040
2
0.63%
2
7.60%
3
25.88%
1
-9.59%
4
Lošiji
2.78
1.00
Vrednost
Ocena
Vrednost
Ocena
Vrednost
Ocena
Vrednost
2.15
4.00
3.02
4.00
2.55
4.00
2.42
3.00
Lošiji
0.44%
10.28%
2
1.00
Lošiji
4.2
0.43%
2.7
3.03
Značajno
bolji
5
6530,057
11,866
Ocena
Vrednost
Trend u
odnosu
na NMS
2
Značajno
lošiji
1
Značajno
bolji
5
Značajno
bolji
5
Značajno
bolji
5
4
Značajno
bolji
5
Ocena
Paprika
Udeo u
CEFTA
Ocena
Ocena
Kruške
Udeo u
EU
Vrednost
Ocena
Krompir
Proizvodnja
(u tonama)
Bolji
4
Bolji
4
Značajn
o bolji
5
134
Ocena
Šargarepa
Mleko
Vrednost
Ocena
Vrednost
Ocena
Goveđe
meso
Vrednost
Svinjsko
meso
Vrednost
Ovčije meso
Šećerna
repa i šećer
Suncokret i
ulje
4.25
3.00
2.12
5.00
2.30
4.00
Ocena
5
-6.05%
1
2
Značajno
bolji
5
Lošiji
2
lošiji
1
Značajno
bolji
5
Lošiji
2
27.27%
2.10%
Bolji
2
4
4
Značajno
bolji
5
Značajno
lošiji
1
Značajno
bolji
5
Lošiji
2
1.8
3
2
2
1
40,165
0.80%
31.82%
56.19%
18.03%
4.5
370,000
1.8
3
0.25%
2
5
7.13%
2
4
24.04%
2
25,000
0.32%
11.59%
3.0
2
3
121,000
0.54%
25.69%
45.30%
2.07%
Ocena
4.2
3
5
4
4
Vrednost
3,000
0.31%
5.97%
13.43%
-1.55%
2.68
2.73
5.00
2.00
Ocena
1.7
2
2
1
2
Vrednost
2850,510
2.63%
55.53%
96.93%
5.86%
4.5
360,359
4.0
4
5.43%
5
5
45.87%
5
5
93.15%
5
5
2.34%
4
Ocena
Vrednost
Ocena
4.05
3.10
2.00
3.00
3.0
1
1
548,357
0.12%
66.02%
4.0
23465,766
2.4
2
0.56%
3
4
33.80%
2
Isti
26863,616
0.21%
47.98%
3
1.6
2
3
Bolji
13915,732
0.06%
39.13%
4
1.2
1
2
Lošiji
2250,112
0.13%
21.10%
2
3.8
157373,80
1
3.6
8378,141
2.2
Isti
3
Isti
3
2
2
34.21%
98.04%
5
0.60%
3
3
13.93%
1
bolji
5
Značajno
bolji
5
Lošiji
2
Značajno
lošiji
1
Značajno
lošiji
1
Značajno
bolji
5
Značajno
lošiji
1
Lošiji
2
bolji
5
Značajno
bolji
5
Isti
3
Značajno
lošiji
1
Značajno
lošiji
1
Značajno
bolji
5
Značajno
bolji
5
Isti
3
3
Bolji
4
Lošiji
2
Značajn
o lošiji
1
Značajn
o lošiji
1
Značajn
o bolji
5
Bolji
4
Lošiji
2
Tabela 2 pokazuje konkurentnost pojedinačnih proizvoda iskazanu kroz prosečne ocene dva parametra, proizvodnje i izvoza. Prosečne ocene
izračunate su na osnovu ocene značaja obima i rasta proizvodnje, i vrednosti i rasta izvoza u odnosu na konkurentske zemlje.
Na ovaj način, jasno se vidi koji proizvodi imaju izvozni potencijal, a nedovoljno su zastupljeni u proizvodnji u Vojvodini, i koju proizvodnju bi trebalo
preorijentisati na one sa većim potencijalom.
Bilo da se radi o proizvodnji Vojvodine u odnosu na Srbiju, zemlje CEFTA, NZČ, EU i svet, ili izvozu Srbije u odnosu na zemlje CEFTA, NZČ, EU i svet,
princip izražavanja konkurentnosti proizvoda je isti. Nakon izračunavanja udela Vojvodine u prosečnoj proizvodnji zemalja CEFTA svih 21 proizvoda
obuhvaćenih studijom, ili posmatranja prosečnih stopa rasta proizvodnji Vojvodine i CEFTA, dobijene vrednosti su ocenjivane od 1 do 5, tako da
proizvod sa najvećim udelom ili najvećom stopom rasta proizvodnje u odnosu na konkurentne dobije vrednost 5, a onaj sa najmanjim 1. Na isti način
rangirani su proizvodi po udelu u proizvodnji Srbije i Evropske Unije, odnosno stopama rasta proizvodnje u odnosu na svet, NZČ i Srbiju. Isti princip
je primenjen i na izvoz, koji je posmatran na nivou cele Srbije. Na osnovu ocene proizvodnje i ocene izvoza izračunata je prosečna ocena
konkurentnosti proizvoda, kao jedinstvena vrednost koja određuje poziciju i potencijal konkretnog proizvoda u odnosu na ostale. Proizvodi su
rangirani od 1 do 21, gde 1 označava proizvod sa najvišom prosečnom ocenom konkurentnosti na osnovu proizvodnje i izvoza, a 21 sa najmanjom.
Ovaj podatak ukršten je sa ocenom značaja datog proizvoda za ruralni razvoj (ocene od 1 najmanje značajan, do 5 veoma značajan).
135
Download

Analiza trendova u proizvodnji i trgovini poljoprivrednih proizvoda iz