PROF. DR ALEKSANDAR STAMATOVI]
ISTORIJA MITROPOLIJE
CRNOGORSKO-PRIMORSKE
1918 - 2009.
Prof. dr Aleksandar Stamatovi}
ISTORIJA MITROPOLIJE
CRNOGORSKO-PRIMORSKE
1918 - 2009.
Izdava~
ITP „UNIREKS” - Podgorica
Za izdava~a
Janko Brajkovi}, direktor i
glavni i odgovorni urednik
Recenzenti:
Prof. dr Predrag Puzovi}
Prof. dr Qubodrag Dimi}
Dr Senka Babovi}-Raspopovi}, nau~ni savjetnik
Kompjuterska i likovna obrada
Miomir Kra~kovi}
[tampa
HKS „Spektar”, Podgorica
Tira`
300
Prof. dr Aleksandar Stamatovi}
ISTORIJA MITROPOLIJE
CRNOGORSKO-PRIMORSKE
1918 - 2009.
Podgorica, 2014. godine
O
vu kwigu posve}ujem sve{tenicima-sve{tenomu~enicima
Mitropolije Crnogorsko-primorske koji pogibo{e od
bezbo`nih komunista 1941-1946. godine.
Autor
\akon Ivo Kalu|erovi}
P
osledwi plam na Prijestolu Sv. Save, gori uvijek, gori i
danas, te svojim `ivotom i bi}em klasi~ki svjedo~i da je
prvobitna Svetosavska autokefalija Srpske crkve uvijek i neprekidno ostajala, da je trajala i dotrajala do dana{weg
dana. Taj `ivi i nikad uga{eni plamen tiwao je na Cetiwu, na
Prijestolu staroslavne Zetske, skenderijske i primorske mitropolije, toj jedinoj mitropoliji srpskoj, do dana{weg dana
uspje{no se odr`ao crkveno-pravni kontinuitet i tradicija
Pe}ke Patrijar{ije.“
„
(Iz govora |akona Iva Kalu|erovi}a, sekretara Svetog Sinoda Pravoslavne Crkve u Kwa`evini Crnoj Gori, odr`anog ispred cetiwskog manastira pred okupqenim narodom, na dan progla{ewa redovnog stawa u
Pe}koj Patrijar{iji 12. septembra 1920. godine)
PREDGOVOR
C
rkvena istorija, kao uostalom svi segmenti tematske istorije ima
svoje osobenosti, i prilikom istra`iva~kog rada, kao i interpretacije. Ona podrazumijeva ne samo op{te istorijsko znawe istra`iva~a i wegovu osposobqenost u metodolo{kom smislu, nego i problemsko,
tj. teolo{ko. To naro~ito va`i za pisawe crkvene istorije u modernoj
istorijskoj nauci, koja mora biti li{ena pristrasnosti u vjerskom smislu istra`iva~a i interpretatora, koliko god se o tome mo`e govoriti,
a da se ne iza|e iz {abloniziranog stereotipa konstatacije, na koji se
svi istori~ari, pa i crkveni pozivaju. Svakako da su crkvene, tj. teolo{ke istorije sve do polovine XX vijeka mawe ili vi{e bile optere}ene
vjerskim identitetima autora. [to se dubqe ide u pro{lost, i one kao
takve analiziraju, ta optere}enost, tj. pristrasnost je i ve}a.
Rijetko koja crkvena institucija, tj. eparhija u Pravoslavqu
ima toliko osobenosti, kao Mitropolija Crnogorsko-primorska.
Najprije je to ona bila u pro{losti, a naro~ito u sada{wici svojim polo`ajem. Ona je prakti~no grani~na Eparhija i prema Rimokatoli~anstvu i prema Islamu. Vjerskim i nacionalnim ratom
koji se desio u posqedwoj deceniji XX vijeka na jugoslovenskim
prostorima, taj wen polo`aj, kako je re~eno je jo{ vi{e istaknut,
jer se srpski i pravoslavni identitet i sa zapada i sa istoka u zna~ajnoj mjeri poremetio, naro~ito u Hrvatskoj, i na Kosovu i Metohiji, i pojedinim djelovima Bosne i Hercegovine.
Druga wena osobenost, koja je izdvaja prakti~no u prvorazrednost, je wena dr`avotvornost. Nesporno je da je Mitropolija Crnogorska, ili kako se jo{ u to vrijeme nazivala Cetiwska (po svom
katedralnom mjestu) stvorila novovjekovnu crnogorsku dr`avu.
Od pada pod osmansku vlast krajem XV vijeka, u woj se razvija teokratija, koja puni zamah dobija od po~etka XVIII vijeka, i traje
do polovine XIX vijeka. Nije pretenciozno analiti~no tvrditi,
da nije bilo Crnogorske Mitropolije i wenih mitropolita, ne
bi bilo ni novovjekovne crnogorske dr`ave, koja opet svoj kontinuitet vezuje za savremenu crnogorsku dr`avu.
I ovaj aspekt me|utim ne treba izolovano posmatrati. Dr`avnost {to je Mitropolija Crnogorska dala Crnoj Gori nije samo
u`e crnogorska, i kona~na kao takva. Ona je i {ire srpska! U vi{e vjekova robovawa srpskog naroda pod osmanskim zavojeva~em
Mitropolija Crnogorska bila je jedini kontinuirani i organi7
zovani dio srpskog naroda u otporu prema osmanskom zavojeva~u,
naro~ito u XVIII vijeku, kada se iz we i wenih mitropolita razvijaju prvi dr`avni organi u Crnoj Gori. Iako je to u vi{e navrata poku{avala kao institucija, a i preko svojih patrijarha, tzv.
Druga Pe}ka Patrijar{ija, ili Druga Srpska Crkva, nikada nije
uspjela da na sebe preuzme ulogu dr`avotvornog i oslobodila~kog
faktora, tj. da pokrene srpski narod u autohtonu oslobodila~ku
borbu, i stvori mu elemente dr`avotvornosti i nezavisnosti. Naprotiv, Mitropolija Crnogorska, kao nesporno wen organizacioni dio to je uspjela na svom prostoru. Ona je nad`ivjela ukidawe
Patrijar{ije, i sama za sebe, a opet pozivaju}i se na nasle|e i
kontinuitet Pe}ke Srpske Patrijar{ije nastavila i crkvenu i
nacionalnu borbu.
Upravo iz navedenih ~iwenica, jasno je da istra`iva~ki rad i
pisawe na temu istorije Mitropolije Crnogorsko-primorske nije tematski sku~en rad, sveden na golu teolo{ku istoriju. Nije nikakva novina konstatovati da su vjerske institucije i wihovi
~elnici, bile u istoriji nekada mawe a nekada vi{e povezane sa
svjetovnim doga|ajima, tj. da je crkva nekada imala veliki uticaj
na svjetovne doga|aje, ideologije, politi~ke stranke, kulturolo{ke procese i sl. Sa druge strane, vrlo ~esto, nekada mawe, a nekada vi{e i svjetovna vlast imala je uticaja na rad crkve i izbor
wenih velikodostojnika. Ovaj proces nije zaobi{ao ni moderno
dru{tvo XX vijeka. Ciq autora ovog rada nije bio da otvara nerije{ena pitawa svjetovne istorije, nego da mu ona poslu`i kao
naslon za obja{wewe crkvene istorije Mitropolije Crnogorskoprimorske u hronolo{kom domenu koji obra|uje. Ukazivawe na
detaqe me|usobnog uticaja svjetovne istorije i doga|aja na crkvenu i crkvene, poja~ava se gdje je to potrebno, i gdje se te dvije tematike nesporno pro`imaju. Nekada zapravo ta~nu granicu nije
ni mogu}e utvrditi.
Kontinuitet istorijskog trajawa Mitropolije Crnogorsko-primorske kao institucije je bezmalo preko osam vjekova. Ona je izvorna srpska Mitropolija, tj. jedna od grupe srpskih episkopija
{to ih je osnovao Sava Nemawi} stvaraju}i Srpsku Crkvu. Bez
obzira {to je tokom vremena mijewala svoj status i ime, tj. od
Episkopije postala Mitropolija, i {to se najprije zvala Zetska,
a potom Crnogorska ili Cetiwska, i na kraju Crnogorsko-primorska, radi se o istoj instituciji u neprekidnom trajawu. Jo{ jedna
wena osobenost ogleda se i u tome, {to je ona jedna od vrlo malog
broja srpskih eparhija, koje nijesu prekinule tok svoga rada i postojawa, najprije osmanskom okupacijom srpskih zemaqa u XV vijeku, a potom i od ukidawa Pe}ke Patrijar{ije 1766. godine.
8
Svakako da ni prilikom osnivawa Zetske Episkopije 1219. godine od strane Save Nemawi}a ona nije bila Episkopija bez kontinuiteta, tj. nova crkvena jedinica. Jo{ od prvih vjekova postojawa i legalizacije Hri{}anstva u rimskoj dr`avi, zapa`a se i
formirawe nekoliko episkopija koje pokriva dana{wa Mitropolija Crnogorsko-primorska, sa centrumom na Dioklijsku Episkopiju. Nije zbog toga ni bilo slu~ajno {to je mitropolit Amfilohije Radovi} u simboli~kom smislu obnovio ovu Episkopiju
2004. godine.
Posebno pitawe u pisawu istorije Mitropolije Crnogorskoprimorske u XX vijeku je i weno terensko locirawe. Ve} je nazna~eno, wena teritorija u dana{wici obuhvata teritoriju vi{e
episkopija iz rimskog perioda, a zatim i iz dukqansko-zetskog.
Teritorije dana{we Mitropolije Crnogorsko-primorske tako|e
se u potpunosti ne poklapaju ni sa teritorijama Zetske Episkopije i Mitropolije do pada pod osmansku vlast. Taj trend nastavqa
se i u kasnijim vjekovima. Do po~etka XIX vijeka Mitropolija
Crnogorska imala je jurisdikciju i nad Bokom. Integracijom Boke u austrijsku dr`avu od Be~kog kongresa 1814/15. godine, ta jurisdikcija se gubi, i traje sve do 1931. godine. Oslobo|ewe i pro{irewe krajeva prema zapadu i sjeveru 1878. godine, i wihovo pripojewe Kwa`evini Crnoj Gori, uslovilo je stvarawe Zahumsko-ra{ke Eparhije, koja tako|e ima istorijsku osnovu. Ona je kao Budimqanska egzistirala i 20-ih godina XX vijeka u Kraqevini
SHS, a potom i 40/50-ih godina i komunisti~koj Jugoslaviji. Na
razme|u XX/XXI vijeka opet je obnovqena kao Budimqansko-nik{i}ka.
Nose}i se i sa ovim problemskim pitawem, autor ovog rada odlu~io se da u zna~ajnoj mjeri prou~i i predstavi ~itaocu sve one
teritorije koje su od 1918. do 2009. godine pripadale Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj. Svakako da se u perspektivi mo`e o~ekivati pisawe istorije Budimqansko-nik{i}ke i Bokokotorskodubrova~ke Eparhije.
Prvi korak ka pravqewu istorije Mitropolije Crnogorskoprimorske, autor ovog rada napravio je objavqivawem 1999. godine Kratke istorije Mitropolije Crnogorsko-primorske 1219
-1999. godine. Uz ovo izdawe Mitropolija Crnogorsko-primorska
objavila je i {ematizam za datu godinu, koji je bio vrlo koristan.
Sa wime je po prvi put od 1931. godine predstavqeno statisti~ko
stawe u Mitropoliji. Namjera autora ovog rada, je bila da sa izdavawem onog iz 1999. godine, uglavnom lai~koj javnosti u kratkim
crtama predstavi istoriju Mitropolije Crnogorsko-primorske.
9
Raspadom komunizma, bar onog u zvani~noj formi u Crnoj Gori, i istoriografija, pa i ona crkvena, donekle su oslobo|eni ideolo{kih i represivnih okova. No, sa druge strane, to je otvorilo
prostor raznim manipulacijama u nau~nom smislu, ili ako se uop{te mo`e smatrati nau~nim (?!). Posqedwa decenija XX i prva
XXI vijeka, donijele su Crnoj Gori u politi~kom i kulturolo{kom smislu jak pokret u osporavawu srpskog identiteta Crne
Gore, i dovo|ewa u pitawe crkvenog legaliteta Mitropolije Crnogorsko-primorske. Nesporno, na tim identitetskim postulatima zasniva se nova crnogorska dr`ava stvorena 2006. godine. U tom
smislu, u ove dvije decenije nastalo je desetak radova, u interpretaciji istori~ara i publicista po raznim temama iz istorije Mitropolije Crnogorsko-primorske. Radi se u su{tini o politi~kim pamfletima, u kojima je istorijska nauka samo okvir ili alibi. Wihov osnovni ciq je negacija srpskog identiteta Crne Gore
i Crnogoraca, i osporavawe legaliteta Mitropolije Crnogorsko-primorske.
Osnovna teza osporavawa legaliteta Mitropolije Crnogorsko
-primorske zasniva se na ~iwenici da je ona od ukidawa Pe}ke
Patrijar{ije 1766. godine djelovala kao samostalna, nezavisna, i
kona~no autokefalna Crkva. Kao takva nasilno je unificirana u
obnovqenu Srpsku Pravoslavnu Crkvu poslije ujediwewa 1918.
godine i stvarawa Kraqevine SHS. Po logici stvari, raspadom
dr`avne zajednice sa Srbijom 2006. godine, stvoreni su kona~ni
uslovi da ona kao autokefalna opet za`ivi u nezavisnoj crnogorskoj dr`avi, rukovode}i se ~iwenicom, da svaka nezavisna dr`ava
podrazumijeva i svoju autokefalnu crkvu. Autor ovog rada pozabavio se ovom problematikom u wenom {irokom tematskom spektru kroz rad Pitawe autokefalnosti Crkve u Crnoj Gori, objavqen
u Podgorici 2001. godine. Jedan dio ~iwenica vezanih za ovu problematiku bi}e predstavqen u uvodnom dijelu ovog rada. Wime }e
~italac ste}i osnovni kontinuitet uvoda u temu kojom se hronolo{ki ovaj rad bavi o kanonskom statusu Mitropolije Crnogorske do 1918. godine.
Oslobo|ewe i ujediwewe jugoslovenskih pokrajina, a u okviru
wih i srpskih, stvorilo je kona~no, poslije vijek i po, uslove i za
vaspostavu jedinstvene Srpske Crkve. U proces vaspostave ujediwene SPC Mitropolija Crnogorska u{la je sa potpuno razvijenim crkvenim zakonodavstvom, i unutra{wom organizacijom. Weno
crkveno zakonodavstvo uo~ava se ve} sa Zakonikom kwaza Danila
iz 1855. godine, kada wegovi odre|eni ~lanovi obra|uju ovu tematiku. U smislu objavqenog izvora sa komentarom i analizom kao
najzna~ajniji analiti~ar (a bilo je i drugih) objavio ga je Jovan R.
10
Bojovi} u Titogradu 1982. godine. Prvi elementi crkveno-svojinskih karakteristika u crnogorskom zakonodavstvu zna~ajno su
uo~qivi u Op{tem imovinskom zakoniku za Kwa`evinu Crnu Goru iz 1888. godine. Wegov autor je poznati pravnik Valtazar Bogi{i}, koji je jedno vrijeme boravio u Crnoj Gori kao ministar
pravde. U istom smislu, tako|e Jovan R. Bojovi} objavio je u Podgorici 1992. godine rad Usvajawe teksta Op{teg imovinskog zakona za Kwa`evinu Crnu Goru. U wemu je tako|e objavio zakon u
vidu izvora, i izvr{io wegovu analizu. Godine 1905, u Crnoj Gori donijet je Ustav Kwa`evine Crne Gore, koji je u narednom periodu imao nekoliko {tampawa na Cetiwu. U wemu se kao najvi{em dr`avnom svjetovnom zakonskom aktu, tako|e mogu na}i ~lanovi iz domena crkvenog zakonodavstva, i polo`aja i statusa Crkve u crnogorskoj dr`avi.
U domen klasi~nog crkvenog zakonodavstva spadaju dva ustava,
done{ena 1904/5. godine, tj. Ustav Svetog Sinoda i Ustav Konsistorija u Kwa`evini Crnoj Gori, {tampani nedugo poslije
dono{ewa. U formalnom smislu autor ovih ustava bio je poznati
kanonista i episkop dalmatinski dr Nikodim Mila{, {to je objavio i onda{wi zvani~ni crnogorski list Glas Crnogorca. No,
sa druge strane po ovom pitawu ima zna~ajnih kontradiktornosti
u izvorima. Ova dva ustava ra~unaju se kao vrhunac crkvenog zakonodavstva u crnogorskoj dr`avi. Wima je u potpunosti ure|en status, organizacija, i imovinski karakter Crkve, kao i wen odnos
prema svjetovnim vlastima. Me|utim, jedan dio ~lanova ovih ustava, naro~ito oko formirawa Sinoda i Konsistorija sporo je profunkcionisao u praksi. U domenu ni`e instance crkvenog zakonodavstva, najzna~ajniji su Zakon o fondu za izdr`avawe iznemoglih sve{tenika i |akona pravoslavne crkve u Crnoj Gori i wihovih udovica i djece, Cetiwe, 1901, i Zakon o parohijskom sve{tenstvu, Cetiwe, 1909. Crkva u Kwa`evini Crnoj Gori zapravo nikada nije imala istinsku autonomiju. Ona je u zna~ajnoj mjeri tretirana kao dr`avni organ. Od me|unarodnog priznawa nezavisnosti Crne Gore i wenog teritorijalnog pro{irewa 1878. godine, Crna Gora je tokom vremena osavremenila, uredila i pro{irila svoju dr`avnu administaciju. Stvoreno je i Ministarstvo
Prosvjete i crkvenih djela. I u ovom domenu pojavquje se niz podzakonskih akata, uredaba, uputstava i naredbi koje je {tampala
dr`avna {tamparija na Cetiwu, u kojima se mo`e pratiti rad, organizacija i prilike u Mitropoliji.
U novu dr`avu Kraqevinu SHS, i proces vaspostave i ujediwewa (ma kako bilo to tretirano) SPC, Mitropolija Crnogorska u{la je sa tri eparhije, tj. dvije Mitropolije i jednom Epi11
skopijom. Pored ve} postoje}ih Mitropolije Crnogorske (Cetiwske) i Episkopije Zahumsko-ra{ke sa sjedi{tem u manastiru
Ostrogu, poslije oslobo|ewa Metohije od strane crnogorske vojske u Prvom Balkanskom ratu 1912. godine, u sastav Kraqevine
Crne Gore u{li su i ve}i djelovi Pe}ke Mitropolije, na ~ijem
~elu je bio mitropolit Gavrilo Do`i}, rodom iz Crne Gore, iz
plemena mora~kog. U ovaj proces Mitropolija je u{la kako je to
ve} nazna~eno, sa potpuno uobli~enom i ure|enom crkvenom organizacijom i imovinskim statusom.
Vi{e decenija na wenom ~elu nalazio se mitropolit Mitrofan Ban. Za wegov arhijerejski rad do ujediwewa zna~ajna su ova
izdawa: Besjede Mitropolita Mitrofana Bana, Cetiwe, 1902;
Spomenica o dvadesetpetogodi{wici arhijerejske slu`be wegovog preosve{tenstva Mitropolita Crne Gore Mitrofana Bana, Cetiwe, 1911. Kao {to se da vidjeti, radi se o izdawima koja
se hronolo{ki ne vezuju za period kojim se ovaj rad bavi, ali su
ipak zna~ajna u zaokru`ivawu analize ove crkvene li~nosti, koja je imala zna~ajnu ulogu u vaspostavi jedinstvene SPC. Za period kojim se ovaj rad bavi, svakako su zna~ajnija Sabrana djela
mitropolita Mitrofana Bana, kw. 1-5, Cetiwe, 1999, koje je
priredio Vuk Mini}. Prire|iva~ je zapravo izvr{io sintezu
dvije ranije pomenute publikacije, sa govorima, ~lancima i proglasima mitropolita Mitrofana Bana do wegovog upokojewa
1920. godine. U arhivu Mitropolije Crnogorsko-primorske na Cetiwu nalazi se jedna fascikla posve}ena mitropolitu Mitrofanu Banu.
Stav Mitropolije povodom ujediwewa Crne Gore i Srbije,
kao i ostalim jugoslovenskim pokrajinama kao politi~ko-dr`avnom ~inu, mo`e se fragmentarno na}i u fondu Podgori~ka Skup{tina u Arhivu Istorijskog instituta Crne Gore u Podgorici.
Tu se nalazi telegram podr{ke mitropolita Mitrofana Bana radu i odlukama Velike Narodne Skup{tine srpskog naroda u Crnoj
Gori odr`ane u Podgorici, zatim telegrami podr{ke sve{tenika istoj, kao i spisak sve{tenika koji su bili weni poslanici, i
wihova izlagawa. Mitropolit Mitrofan Ban objavio je i nekoliko {tampanih proglasa podr{ke ujediwewu kao politi~ko-dr`avnom ~inu. Oni se nalaze u Dr`avnom arhivu Crne Gore na
Cetiwu, Arhivu Mitropolije Crnogorsko-primorske na Cetiwu,
i Centralnoj narodnoj biblioteci „\ur|e Crnojevi}“ na Cetiwu.
I po drugom pitawu, ~isto crkvenom, tj. stavu Mitropolije
Crnogorske o vaspostavi jedinstvene SPC, mogu se pratiti izvori. Do stvarawa jugoslovenske dr`ave eparhije nekada{we Pe}ke
Patrijar{ije, tj. Srpske Crkve za vijek i po nalazile su se u op12
{tem crkvenom rasulu. Svoje djelovawe prilago|avale su dr`avama u ~ijem su sastavu bile, izuzev Mitropolije Crnogorske. Devetnaesti vijek donio je novi veliki oslobodila~ki zamah u srpskom narodu, oli~en u konkretnoj izgradwi dvije dr`ave: Srbiji
i Crnoj Gori. Kako se one sticale prerogative formalne dr`avnosti, to su se i crkvene organizacije u wima izgra|ivale i emancipovale. Ovaj vijek, kao i po~etak XX, donio je tako|e zna~ajan
zamah u emancipaciji srpskih eparhija u Austriji (Austrougarskoj) i osmanskoj dr`avi. No bez obzira na sve to, u momentu po~etka vaspostave SPC i wene unifikacije, razlike u organizaciji, zakonskom ustrojstvu, imovinskom funkcionisawu, obrazovnom
sistemu itd. srpskih eparhija bile su zna~ajne. Ne samo tokom procesa vaspostave i unifikacije, nego i u godinama poslije wega, u
SPC su se na razne na~ine osje}ali relikti tih karakteristika, i
funkcionisawe po wima. Taj proces i trend nije zaobi{ao ni Mitropoliju Crnogorsku. Definitivno uobli~ewe organizacione forme SPC nastupilo je tek sa dono{ewem Ustava 1931. godine.
Set izvora o crkvenom ujediwewu, koji se ti~e Mitropolije
Crnogorske nalazi se u Arhivu Mitropolije na Cetiwu, u fondovima Sinod i Konsistorija Cetiwska. U op{tem kontekstu ujediwewa SPC, izvori za ovu problematiku nalaze se u Arhivu Patrijar{ije SPC u Beogradu. Ovi izvori su umnogome dobili objavqenu formu u vidu zakqu~aka i odluka arhijerejskih sabora, i
{tampani su u: Glasaniku - Slu`benom listu Srpske pravoslavne
Patrijar{ije u Sremskim Karlovcima; Glasniku - Slu`benom listu Srpske pravoslavne Patrijar{ije u Beogradu; Glasniku - Slu`benom listu Ujediwene SPC u Beogradu. Na temu ujediwewa eparhija Srpske Crkve najzna~ajniji ~lanak objavio je Rajko Veselinovi}, Ujediwewe pokrajinskih crkava i vaspostavqawe srpske
patrijar{ije, Srpska pravoslavna crkva 1920-1970, Beograd, 1971.
Me|uratni period egzistirawa Mitropolije Crnogorsko-primorske mo`e se podijeliti u dva dijela, tj. do 1931. godine, kada
ona u praksi egzistira samo kao Mitropolija Crnogorska, tj. Cetiwska, i kada pod wenom jurisdikcijom nijesu predjeli u primorju, kao i oni u Zahumsko-ra{koj Eparhiji (Budimqanskoj). Godine
1931. done{en je Ustav SPC, kojim je izvr{ena wena potpuna unifikacija, precizirana organizacija i ure|ewe, a u zna~ajnom dijelu i promijewene teritorije eparhija. Tada se prakti~no po prvi
put u organizacionoj formi i titulariji pojavquje Mitropolija
Crnogorsko-primorska. Woj se pripajaju teritorije biv{e Bokokotorsko-dubrova~ke Eparhije, i Budimqanske Eparhije. Tako ona
obuhvata teritorije koje }e i poslije Drugog svjetskog rata u poli13
ti~ko-administrativnom smislu obuhvatati budu}a Socijalisti~ka Republika Crna Gora, samo bez pqevaqskog kraja.
Za ovaj period izvori se nalaze u arhivu Mitropolije Crnogorsko-primorske na Cetiwu, i to u fascikli mitropolit Mitrofan Ban, i to za kratak, ali zna~ajan dio kraja wegovog `ivota. Tu je i fascikla Mitropolit crnogorski i patrijarh srpski
Gavrilo Do`i}. Po godi{tima me|uratnog perioda postoji fond
Mitropolija Crnogorsko-primorska (akta), te fondovi Konsistorija Cetiwska i Konsistorija Nik{i}ka. Fascikle su pore|ane po godi{tima. U najve}em dijelu ovih fondova radi se o prostoj administaciji. U sli~nom smislu je i arhiv Arhijerejskog Namjesni{tva Podgori~kog, trenutno smje{ten u jednoj od prostorija na gorwem spratu Hrama Hristovog Voskrsewa u Podgorici.
Teritorijalno zaokru`ivawe Mitropolije Crnogorsko-primorske, kao i uop{te organizacija SPC po Ustavu iz 1931. godine,
mo`e se sagledati u radu Gojka Niketi}a Crkveno zakonodavstvo
SPC,Beograd, 1931. Ustav Srpske pravoslavne crkve najprije je
objavqen u Slu`benim novinama Kraqevine Jugoslavije,za godinu
1931, br. 275.
^itavu seriju ~lanaka o raznim pitawima u SPC izme|u dva
svjetska rata, pa i onima u kojima se pomiwe Mitropolija Crnogorsko-primorska i weni arhijereji donosi Spomenica SPC, objavqena 1971. godine, u povodu 50-godi{wice vaspostave jedinstvene
SPC. U arhivu Mitropolije Crnogorsko-primorske postoji i fascikla posve}ena mitropolitu crnogorsko-primorskom i patrijarhu srpskom Gavrilu Do`i}u. Radi se mahom o personalnim dokumentima mitropolita i patrijarha, mawem broju pisama, tj. korespodencije sa odre|enim li~nostima, kao i nekim wegovim govorima i ~lancima. Li~nost i vrijeme mitropolita i patrijarha Do`i}a, iz ugla samog patrijarhovog stava i svjedo~ewa uobli~eni su
kroz wegove Memoare, objavqene u Beogradu 1990. godine.
Organizaciono teritorijalna forma stawa u Mitropoliji izme|u dva svjetska rata, mo`e se na}i u nekoliko kalendara i {ematizama, bilo onih koji su ~isto crkvene namjene, ili prikazuju
stawe u Zetskoj oblasti. To su: Dr`avni kalendar Kraqevine
SHS za godinu 1921, Beograd, 1921; [ematizam Isto~no-pravoslavne Srpske Patrijar{ije po podacima iz 1924, Sremski Karlovci, 1925; Almanah-[ematizam Zetske Banovine, Sarajevo, 1931
(priredio Jo{o F. Ivani{evi}). Godine 1936, na Cetiwu je po~eo
da izlazi organ Pravoslavne Eparhije Crnogorsko-primorske Pastir. On je u predratnim godinama u prosvjetno-kulturnom pogledu zauzimao zna~ajno mjesto u `ivotu Eparhije.
14
Period Drugog svjetskog rata izazva}e velike potrese i stradawa u SPC, a u okviru we naro~ito u Mitropoliji Crnogorskoprimorskoj. Veliki broj hramova u Mitropoliji je stradao usqed
ratnih dejstava. Wihova pokretna imovina je razgrabqena i opqa~kana od okupatora i partizana, a dijelom i od neodgovornog
domicilnog stanovni{tva. I u personalnom smislu gubici su bili veliki. Tokom rata, a naro~ito na wegovom kraju, stradao je veliki broj sve{tenika i monaha, na ~elu sa mitropolitom crnogorsko-primorskim Joanikijem Lipovcem od partizansko-komunisti~kog pokreta. Gubici od drugih aktera: okupatora, {iptarskih balista, usta{a i kontrarevolucionarnih snaga bili su neuporedivo mawi.
SPC i Mitropolija su se tokom velikog svjetskog razarawa
susreli i sa unutra{wim protivnikom, oli~enim u ateisti~kom
komunisti~ko-partizanskom pokretu. Po svom ideolo{kom fundamentu i postavkama, on je bio antipod Crkvi, iako u pogledu odnosa ovog pokreta prema SPC i konkretno Mitropoliji ima vi{e faza koje se razlikuju. No, u svakom smislu, kako je nazna~eno,
komunisti~ka ideologija, zasnovana na materijalisti~koj marksisti~ko-engelsisti~koj filosofiji, bila je po svom bi}u neprijateq crkve. Mitropolija je na osnovu konkretnog stawa imala
posla i sa dva okupatorska sistema koja su se izmijewala u Crnoj
Gori tokom rata. To je bio najprije italijanski, od sredine aprila 1941. do po~etka septembra 1943. godine. Od tada do kraja 1944.
godine to je bio wema~ki. Centralno pitawe izu~avawa istorije
Mitropolije tokom rata je me|utim odnos prema komunisti~kopartizanskom pokretu. Ve}ina sve{tenstva i mona{tva na ~elu sa
arhijerejem Lipovcem, tokom rata bila je kontrarevolucionarno
opredijeqena, te je stoga i na kraju gra|anskog rata podijelila
tragi~nu sudbinu pora`enog politi~kog kontrarevolucionarnog
pokreta, oli~enog u ~etnicima i zelena{ima.
Izvori za ratni period mogu se tako|e na}i opet u Arhivu Mitropolije Crnogorsko-primorske, u mitropolijskim aktima, raspore|enim po godinama. Ve} od prvih mjeseci okupacije, KPJ je u
sudbinske doga|aje u{la kao organizovana i revolucionarna partija, nasuprot gra|anskom i kontrarevolucionarnom pokretu, koji je ratom i okupacijom bio politi~ki obezglavqen i dezorjentisan. Stoga je on svoju organizacionu i ideolo{ku formu stvarao
tokom rata u hodu, ~esto kaskaju}i za doga|ajima. S obzirom da se
jo{ od predratnog perioda radilo o jednoj vrlo organizovanoj revolucionarnoj partiji koja je djelovala u ilegalnim uslovima, komunisti~ko-partizanski pokret je vrlo brzo tokom rata razvio
respektabilnu administraciju, iz koje se po raznim pitawima, pa
15
i odnosu prema Crkvi i Mitropoliji mogu crpsti informacije.
Stoga je ve}ina ovih izvora skoncentrisana u Arhivskom odjeqewu u Podgorici, Dr`avnog arhiva sa sjedi{tem na Cetiwu. Ovaj
fond bi se mogao identifikovati kao partizanska dokumenta. U
istom odjeqewu nalazi se i fond koji bi se tako|e mogao identifikovati kao ~etni~ka dokumenta. ^etni~ki pokret je tako|e
ve} sa svojim oformqewem u Crnoj Gori po~etkom decembra 1941.
godine po~eo da razvija svoju administraciju. I u ovim dokumentima mogu se na}i neki fragmentarni izvori koji govore o odnosu
ovog pokreta prema Mitropoliji. I u drugim arhivskim odjeqewima Dr`avnog arhiva na Cetiwu, mogu se tako|e na}i mawi fragmentarni izvori o `ivotu i radu Mitropolije tokom rata.
Ve}ina kontrarevolucionarno opredijeqenog sve{tenstva i
mona{tva na ~elu sa mitropolitom Lipovcem svoje stavove u tom
pogledu transparentno je objavqivala u listovima koji su izlazili tokom okupacije, prvenstveno na Cetiwu, a to su bili: Glas Crnogorca, Crnogorski vjesnik i Lov}en. Ovi listovi su putem reporta`a objavqivali detaqe iz `ivota Mitropolije, te aktivnosti sve{tenstva i mona{tva i samog mitropolita. Svakako da su
ove reporta`e imale kolaboracionisti~ku poruku prema okupatoru, kao i antikomunisti~ku konotaciju. U ovim listovima se
naro~ito insistiralo na integralnom prenosu govora mitropolita Lipovca, koji su imali antikomunisti~ku poruku.
Mo`e se smatrati da je Eparhija Crnogorsko-primorska s obzirom na svoju teritoriju, te broj sve{tenstva i mona{tva, u Drugom svjetskom ratu imala najve}e gubitke u odnosu na druge eparhije, ako se kao odgovoran za te gubitke uzme komunisti~ko-partizanski pokret. ^ak {ta vi{e, ona je od ovog pokreta potpuno obezglavqena, a personalna sve{teno-mona{ka struktura Mitropolije (na ~elu sa mitropolitom Lipovcem) gotovo uni{tena. To }e
imati te{ke posqedice po `ivot Mitropolije poslije rata.
Na takav gubitak sve{tenstva i mona{tva naro~ito je uticala posqedwa godina rata, kada se veliki broj sve{tenstva i mona{tva na ~elu sa mitropolitom Lipovcem povukao sa ~etnicima
Pavla \uri{i}a ka Sloveniji i austrijskoj granici. Pobjedni~ki komunisti~ko-partizanski pokret tada je otvoreno se mo`e
re}i prema ideolo{kim protivnicima izvr{io genocid i ratni
zlo~in. Stoga se ve} u prvim posqeratnim godinama po~elo obra|ivati pitawe personalnih gubitaka sve{tenstva i mona{tva
Mitropolije u ratu. Najprije je to radila ~etni~ka emigracija
kroz svoje uglavnom memoarske radove, a potom na jedan diskretan
i sekundaran na~in i re`imska komunisti~ka istoriografija i
memoaristika.
16
Da bi se rekonstruisao broj stradalih sve{tenika i monaha sa
teritorije Mitropolije, koja je kako je ve} re~eno prije rata pokrivala teritioriju posqeratne Socijalisti~ke Republike Crne Gore (izuzev pqevaqskog kraja), bilo je potrebno najprije identifikovati wihov predratni i ratni status i podatke do trenutka smrti. Arhivska osnova za to nalazi se u Arhivu Mitropolije
Crnogorsko-primorske, u Konduit listi sve{tenika, te Personalnim dosijejima u vi{e kwiga, koje je Mitropolija vodila jo{
od predratnog perioda. Podaci o jednom broju sve{tenika stradalim do kraja rata, i glavne i masovne pogibije, mogu se na}i u ve}
pomiwanim mitropolijskim aktima za ratne godine. U istom smislu mogu se na}i i u ve} pomiwanoj ratnoj {tampi. U vi{e kwiga,
tokom 1942/43. godine, na Cetiwu je izlazila edicija Pakao ili
komunizam u Crnoj Gori. Wen prire|iva~ bio je Stevan Rajkovi}.
Pored nagla{enog antikomunisti~kog koncepta, ova edicija donijela je spiskove vi{e stotina qudi iz Crne Gore, koji su tokom
1942, i prvih mjeseci 1943. godine pobijeni od partizana, sa wihovim fotografijama i okolnostima pogibije. Me|u tima nalaze se
i sve{tenici i monasi. Edicija je izlazila u najkra}oj vremenskoj distanci od doga|aja. Stoga je jedan mawi broj informacija u
woj ili neta~an ili neprovjeren. No, s obzirom da je Crna Gora
mali prostor, na kome su se informacije brzo i prili~no ta~no
prenosile i mogle provjeriti, najve}a ve}ina podataka o `rtvama
sve{tenstva i mona{tva mo`e se sa gotovo stoprocentnom sigurno{}u smatrati ta~nom.
Iako se nije u vojni~kom smislu anga`ovao u borbama protiv
partizana, Rajkovi}a je ova edicija skupo stajala. Wegov sin Milutin, mladi} od {esnaest godina, slu~ajno se obreo u manastiru
Ostrogu, do{av{i da se pokloni mo{tima Svetog Vasilija Ostro{kog, kada su partizani u wemu napali ~etni~ki {tab |enerala
Bla`a \ukanovi}a i pukovnika Baja Stani{i}a. Me|u zarobqenima, a potom i likvidiranim bio je i Milutin. Prvi podaci o
broju stradalog sve{tenstva Mitropolije mogu se na}i upravo u
radu Stevana Rajkovi}a Gra|anski rat u Crnoj Gori, koji je objavqen u Italiji 1947. godine. Rad je objavio pod pseudonimom Stevan Vu~eti}. Isti se mogu na}i i u radu Borivoja M. Karapanxi}a
Jugoslovensko krvavo prole}e 1945-Titovi Katini i gulazi, Beograd, 1990. Iako nije bio rodom iz Crne Gore, i bio je qoti}evac, Karapanxi} se obreo u politi~koj misiji u Crnoj Gori u doba odstupawa, i jedno vrijeme odstupao sa ~etnicima Pavla \uri{i}a, te je sa tog stanovi{ta pouzdan svjedok.
Zna~ajne podatke o broju stradalih sve{tenika i monaha, kao
i okolnostima wihovog stradawa dao je i Glasnik Srpskog kultu17
rno-informativnog dru{tva „Wego{“, koji je izlazio u ^ikagu,
kao glasilo ~etni~ke emigracije. Pitawem broja poginulih bavio se i poznati srpski crkveni istori~ar \oko Slijep~evi}.
Prvo izdawe wegove trotomne kwige Istorija SPC, objavqeno
je u emigraciji u Minhenu 1962. godine, mada su sqede}a izdawa
objavqivana poslije raspada komunizma u Srbiji od 1990. godine.
Slijep~evi} nije pripadao ni ~etni~koj ni qoti}evskoj emigraciji, niti se tokom rata posebno antikomunisti~ki eksponirao.
Prebjegav{i u Srbiju ispred genocida NDH, na{ao je uhqebqewe
u re`imu Milana Nedi}a, kao dio administracije, bave}i se prvenstveno popisivawem stradalih, izbjeglica i materijalnih
{teta {to ih je re`im NDH napravio. Smatraju}i da }e mu `ivot
i sloboda biti ugro`eni od komunista, i on je na kraju rata emigrirao.
Propast komunizma, bar u formalnom smislu u Crnoj Gori i
Srbiji 1990. godine, i odsustvo represije, otvorili su mogu}nost za
stvarawe novog istoriografskog pravca, suprotnog re`imskom komunisti~kom. [tampaju se reprinti memoarskih ili istorijskomemoarskih izdawa iz emigracije, i objavquju u Crnoj Gori i Srbiji. Pojavquju se i nova izdawa pre`ivjelih ~etnika iz emigracije, prostog memoarskog karaktera. U svim tim radovima me|utim,
autori su se samo posredno bavili sve{teni~kim `rtvama. Prvi
korak u tome smislu, napravio je sve{tenik Mitropolije Crnogorsko-primorske dr Velibor Xomi}. Iako po struci pravnik, i nije
rodom iz Crne Gore, on se na razme|u dva vijeka bavio upravo ovim
pitawem, kroz svoje radove: Golgota mitropolita crnogorskoprimorskog Joanikija, Cetiwe, 1996; Stradawe srbske crkve od komunista, kw. 1-3, Cetiwe, 2003. Posqedwih godina me|utim, predmet Xomi}evog interesovawa postaje pravna istorija, i aktuelna
pravna pitawa Mitropolije Crnogorsko-primorske.
Godine 2001, Dragoqub [}eki} objavio je u Podgorici Album
crnogorskih ~etnika i `rtava komunisti~kog terora. Iako se
radi o obimnom djelu publicisti~ke konotacije, zasnovanom na
malom broju istorijskih izvora, i bez zna~ajnije upotrijebqenog
nau~nog aparata, ono je od izuzetne va`nosti. Poslije toliko decenija, marqivo rade}i, autor ove publikacije sakupio je nekoliko stotina fotografija pripadnika ~etni~kog pokreta i `rtava
komunizma, uglavnom od wihovih porodica, sa kra}im okolnostima wihovih pogibija. U ovoj publikaciji objavqen je i spisak od
preko stotinu sve{tenika i monaha Mitropolije stradalih ne samo od komunista, nego i od drugih subjekata, kao i wihove fotografije.
18
Publicista Savo Gregovi} objavio je u Budvi 2009. godine publikaciju Pucaj, rat je zavr{en - Zlim putem bratoubila{tva:
slovena~ko krvavo proqe}e. Iako se tako|e radi o publicisti~kom ostvarewu, primje}uje se ve}e prisustvo izvornih dokumenata,
ali tako|e sa minimumom nau~nog aparata. No, ovaj rad tako|e zavre|uje pa`wu, jer je autor u saradwi sa ~itavim timom zainteresovanih, pokupio po raznim krajevima Crne Gore podatke o stradalim prilikom odstupawa ka Sloveniji 1944/45. godine. U izdawu
ima nekoliko hiqada imena stradalih, me|u kojima su i sve{tenici. Veliki udio u izdawu ovog rada imao je pre`ivjeli ~etnik iz
Pa{trovi}a - Budva Du{an Niklanovi}, zatim sin postradalog
protojereja Luke Vukmanovi}a dr ^edomir Vukmanovi}, mitropolit Amfilohije Radovi}, akademik Matija Be}kovi}, kao i sama
Mitropolija Crnogorsko-primorska. Vr{e}i kompilaciju vi{e
radova, objavqenih zbornika dokumenata i dijelom fondove Arhiva Jugoslavije, kao i Slu`bene novine Kraqevine SHS/Jugoslavije, Milo{ K. Vojinovi} je tako|e detaqno obradio stradawe sve{tenstva i mona{tva Mitropolije u Drugom svjetskom ratu, kroz
svoj rad Vje~naja pamjat, objavqen u Kola{inu 2012. godine. U
ovom radu autor je me|utim obradio i dio `rtva koje ne pripadaju
kliru Mitropolije.
Iako je najvi{e sve{tenstva i mona{tva Mitropolije Crnogorsko-primorske stradalo od komunisti~ko-partizanskog pokreta, bilo je `rtava i od drugih aktera. U tom smislu objavqena je
Spomenica pravoslavnih sve{tenika 1941-1945, Beograd, 1960. U
woj su popisani stradali sve{tenici sa teritiorije Jugoslavije
od okupatora, kvislinga i ~etnika. Po{to je spomenica objavqena u doba komunisti~kog re`ima, podrazumijeva se i odsustvo kriti~ke istorijske svijesti u tuma~ewu sve{teni~kih `rtava. Primje}uje se tendencija izdava~a ove spomenice, da sve sve{tenike i
monahe predstavi kao privr`enike komunisti~ko-partizanskog
pokreta, {to uop{te nije ta~no. Ve}i broj je stradao o represalija okupatora i kvislinga (najvi{e usta{a), nemav{i nikakve veze
sa komunisti~ko-partizanskim pokretom. U tom smislu je i jedan
broj sve{tenika sa teritorije Mitropolije Crnogorsko-primorske. Broj sve{tenika i monaha sa teritorije Mitropolije Crnogorsko-primorske stradalih od usta{a i balista je mali, iz prostih okolnosti {to se na teritoriji Crne Gore nijesu ni mogli
sresti sa usta{ama, a sa balistima samo u obodnim krajevima prema Kosovu i Metohiji i Albaniji. Vrlo mali broj sve{tenika
stradao je aktivno u~estvuju}i u komunisti~ko-partizanskom pokretu. Jedan broj wih, mahom starijih godi{ta, prikqu~io se
19
ovom pokretu povo|en za u~e{}em u wemu ~lanova porodice, naj~e{}e sinova i k}eri.
Izu~avawe broja poginulih sve{tenika i monaha Mitropolije Crnogorsko-primorske u toku rata, dovodi do zakqu~ka, na
osnovu analize nabrojenih izdawa, da postoje zna~ajne kolizije.
One se nastavqaju i po pitawu tuma~ewa izvora wihove pogibije,
kao i wihovog politi~kog opredjeqewa, koje je moglo uticati na
wihovu pogibiju. U ra|ewu spiska i okolnosti poginulih sve{tenika u ratu, je i nova nau~na dilema. Ona se ti~e pitawa koga i kako tretirati u teritorijalnom smislu? Postojao je niz sve{tenika i monaha koji nijesu bili rodom sa teritorije Mitropolije,
ali su slu`bovali u woj prije rata, ili se u woj obreli tokom rata kao izbjeglice, i primili crkvenu slu`bu. Nasuprot tome, postojao je niz sve{tenika i monaha, koji su bili rodom sa teritorije Mitropolije, ali su slu`bovali negdje drugo, i kao takvi tamo okon~ali `ivot. Autor ovog rada bio je mi{qewa, da treba popisati sve sve{teno-mona{ke `rtve, bilo da su stradale na teritoriji Mitropolije, ili izvan we, a vezane su ro|ewem ili slu`bom za wu. Kona~no, popisane su i sve `rtve bez obzira ko je bio
akter wihovog ubistva: partizani-komunisti, okupator, kvislinzi ili ~etnici.
Kako je ve} nazna~eno, Mitropolija je infrastrukturno bilo
imovinski, bilo personalno, iza{la iz rata sa velikim materijalnim i qudskim `rtvama, koje }e kombinovane sa ateisti~kim
posqeratnim re`imom, po wu decenijama ostaviti nesagledive
posqedice. Ona je najprije na kraju rata obezglavqena, jer je sam
mitropolit Joanikije likvidiran od revolucionarnih protivnika. U prvim posqeratnim godinama Mitropolija je bila u potpunom organizacionom i imovinskom rasulu. Nekoliko arhijereja je
administriralo nad wom, uglavnom uop{te ne dolaze}i u wu, i ne
poznaju}i prilike u woj. Takvo stawe zahtijevalo je arhijereja
stalno prisutnog u Eparhiji, i po mogu}nosti rodom iz we. Poslije trojice administratora, za mitropolita je hirotonisan Arsenije Bradvarevi}, koji tako|e nije bio rodom iz Crne Gore. Do
wegove hirotonije Sinod SPC je poku{ao pored administratora,
i opciju sa arhijerejskim zamjenikom protojerejom Nikolom Markovi}em. On je u saglasju sa Sinodom, poslije nekoliko mjeseci od
oslobo|ewa aktivirao Crkveni sud. Iako u okrwenom sastavu, Crkveni sud i protojerej Markovi}, preuzeli su prakti~no u prvih
nekoliko godina poslije rata ulogu mitropolita i Mitropolije.
U prvih nekoliko godina poslije rata, uslijedilo je i dono{ewe zakona o agrarnoj reformi i nacionalizaciji, koji je tako|e te{ko pogodio SPC i Mitropoliju u imovinskom smislu,
20
oduzev{i im zna~ajna materijalna dobra. Kona~no, i su|ewe mitropolitu Bradvarevi}u i grupi sve{tenika sa wim na Cetiwu,
za tobo`wi antinarodni i antidr`avni rad, jo{ je vi{e obezglavilo Mitropoliju. Ona je poslije toga ostala u potpunom organizacionom i materijalnom rasulu, sve do po~etka 60-ih godina XX
vijeka, kada je za mitropolita hirotonisan Danilo Dajkovi}.
Period od prvih petnaest posqeratnih godina `ivota Mitropolije, i to najte`ih od osmanskog perioda, mo`e se izvorno pratiti opet u Arhivu Mitropolije Crnogorsko-primorske. Najprije se to mo`e u~initi kroz fond Crkvenog suda od nekoliko fascikli po godi{tima. Na ~elu ovog suda, kako je ve} navedeno bio
je protojerej Nikola Markovi}, koji je vodio brojnu prepisku sa
organima novih komunisti~kih vlasti, u poku{aju da o`ivi crkveni `ivot, i sa~uva crkvenu imovinu. Po godinama pore|ane su
i fascikle koje se vode kao mitropolijska akta. U arhivu postoji
i jedna fascikla posve}ena mitropolitu Arseniju Bradvarevi}u.
U woj su mahom wegovi personalni podaci, dio korespodencije,
kao i original presude. Crkvene prilike mogu se pratiti u prvim
posqeratnim godinama i kroz pomenuti arhiv Arhijerejskog Namjesni{tva Podgori~kog. Tu su jo{ neki fragmentarni podaci u
arhivskim odjeqewima u Baru, Kotoru i Herceg Novom Dr`avnog
arhiva sa Cetiwa.
Drugi svjetski rat na teritoriji Crne Gore zavr{en je nekoliko mjeseci prije wegovog stvarnog zavr{etka. Ve} po~etkom
1945. godine posqedwi okupatorski vojnici napustili su bjelopoqski kraj. I prije toga, ve} od septembra 1944. godine niz gradova u Crnoj Gori je osloba|an, npr. Nik{i} u septembru, Cetiwe u
novembru itd. Odnos pobjedni~kih komunisti~kih vlasti u prvih
pola godine oslobo|ewa prema Mitropoliji, i uop{te crkvenim
pitawima, mo`e se i daqe pratiti u Arhivskom odjeqewu u Podgorici Dr`avnog arhiva na Cetiwu, koji se kako je ve} nazna~eno
mo`e definisati kao partizanska dokumenta. U okviru ovog fonda su i izvori iz kojih se mogu crpsti podaci za odnos komunisti~kih vlasti prema Mitropoliji u posqedwoj fazi rata, i prvim
posqeratnim mjesecima. Ovo zbog toga, jer ti izvori imaju i institucionalnu formu. Naime, u novembru 1943. godine formiran
je u Kola{inu ZAVNO CG (Zemaqsko Antifa{isti~ko Vije}e
Narodnog Oslobo|ewa Crne Gore), koji je na kraju rata prerastao
u CASNO (Crnogorsku Antifa{isti~ku Skup{tinu Narodnog
Oslobo|ewa).
Nacionalizacija i agrarna reforma, koja je pored ostalog zahvatila i crkvenu imovinu, nije bila specifikum samo u Crnoj
Gori, ve} u ~itavoj Jugoslaviji. Ona je dakle i{la od centralnih
21
jugoslovenskih vlasti i zakona, prema federalnim. ^itav taj proces koji se odnosi konkretno na oduzimawe imovine Mitropolije
Crnogorsko-primorske, mo`e se pratiti najprije u Arhivu Jugoslavije u Beogradu, kroz fond Predsedni{tva Vlade FNRJ, i
fond Ustanova za agrarnu reformu i kolonizaciju socijalisti~kog perioda. U smislu ni`e instance, za ovu problematiku u Dr`avnom arhivu Crne Gore na Cetiwu postoji fond Zemaqski
agrarni sud, i fond Ministarstva poqoprivrede i {umarstva
NR CG. Rad posqeratnih komunisti~kih vlasti, tj. wihov odnos
prema Crkvi, mo`e se pratiti i kroz objavqene izvore, i to: Jovan R. Bojovi}, Zapisnici sjednica Vlade NR Crne Gore, Podgorica, 1994, i ^edomir Perovi}-Nevenka Ili}, Rad Skup{tine
Crne Gore 1945-1950, Titograd, 1986. Jo{ od kraja rata, pa naredne godine i decenije, Pobjeda je postala vode}i crnogorski list,
prerastaju}i tokom vremena u jedini crnogorski dnevni list. Izlazila je prvo u Nik{i}u, potom na Cetiwu, i kona~no decenijama u Titogradu. I kroz wene stupce mogu se na}i dragocjeni podaci vezani za polo`aj i stawe Mitropolije i wenog sve{tenstva u
novom dru{tveno-ekonomskom sistemu.
Ionako te{ko stawe u Mitropoliji postalo je jo{ te`e nakon zatvarawa mitropolita Arsenija Bradvarevi}a 1954. godine.
Tako je Mitropolija opet niz godina ostala bez arhijereja. Takvo
stawe kona~no je prekinuto 1961. godine hirotonijom za mitropolita Danila Dajkovi}a. Tako se prvi put od svr{etka Drugog
svjetskog rata u~inilo da crnogorsko-primorski mitropolit bude ro|eni Crnogorac, koji dobro poznaje prilike i mentalitet
naroda, kao i da bude stalno u svom arhijerejskom sjedi{tu.
Period od tri decenije arhijerejskog rada mitropolita Dajkovi}a mo`e se najprije pratiti u Arhivu Mitropolije Crnogorsko-primorske, u fondu mitropolijska akta po godi{tima. Mitropolit Dajkovi} je redovno iz godine u godinu slao godi{we izvje{taje Sinodu SPC o stawu u Mitropoliji, i to po raznim pitawima: broju sve{tenika i monaha, i wihovom stru~nom i moralnom kvalitetu; broju crkava i manastira i opravci istih; vjerskim navikama i potrebama naroda; odnosu dr`avne vlasti prema
Mitropoliji; odnosu Mitropolije prema drugim priznatim konfesijama i prisutnim sektama (prvenstveno adventistima) itd.
Ovi izvje{taji su svojevrsna hronika Mitropolije kroz tri decenije wegovog arhijerejskog perioda. Stoga se autor ovog rada odlu~io da period mitropolita Dajkovi}a prika`e kroz ove izvore,
jer se u mitropolijskim aktima radi mahom o banalnoj crkvenoj
administraciji, koja ne pru`a mnogo kontinuiranih i relevatnih
podataka.
22
U Arhivu Mitropolije Crnogorsko-primorske postoji i
fond pod naslovom mitropolit Danilo Dajkovi}. Samo prva fascikla ovog fonda nudi izvore pisanog tipa. Radi se mahom o mitropolitovim personalnim dokumentima, dijelu korespodencije
i testamentu. Ostalo su fascikle u kojima su poslagane fotografije iz trodecenijskog arhijerejskog rada mitropolita Dajkovi}a. Prave}i kompilaciju izvora iz mitropolijskih akata, te wegovih godi{wih izvje{taja, kao i fascikle o mitropolitu Dajkovi}u jeromonah mr Pavle Kondi} objavio je na Cetiwu 2008. godine Qetopis raspete Mitropolije Crnogorsko-primorske. Uva`avaju}i ovu ~iwenicu, autor ovog rada ipak se rukovodio da sam
pregleda iste izvore, i te izvore prezentuje po svom naho|ewu tako|e po istoj gra|i i originalnoj signaturi. Za period mitropolita Dajkovi}a tako|e se kao izvor mo`e uzeti i dnevni list Pobjeda, kao i drugi listovi koji su izlazili u Jugoslaviji.
Prakti~no najzna~ajniji doga|aj iz perioda mitropolita Dajkovi}a (pored dislokacije manastira Kosijereva i Pive), bila je
tzv. kapelska afera. Komunisti~ke vlasti sru{ile su kapelu koju je na Lov}enu obnovio kraq Aleksandar Kara|or|evi} 1925. godine, na temeqima ranije te{ko o{te}ene Wego{eve kapele od
strane austrougarskih trupa krajem 1915. godine. Podignut je novi mauzolej po projektu i skulptorskoj izradi hrvatskog vajara
Ivana Me{trovi}a. ^itav ovaj proces ne mo`e se podvesti samo
pod crkvenu istoriju, iako su Sinod SPC, Mitropolija Crnogorsko-primorska i sam mitropolit Dajkovi} pru`ili odlu~an otpor ovom ~inu. Mitropolija je vodila ~ak i sudski proces. No, sve
je bilo uzalud!
Godine 1989, u Beogradu je objavqeno izdawe Sumrak Lov}ena.
Prire|iva~i su bili: Dejan Medakovi}, @ivorad Stojkovi} i Lazar Trifunovi}. Radi se o izdawu koje kompilira kulturolo{ki,
politi~ki, crkveni i istorijski domen i teme pitawa tzv. kapelske afere. Sa sli~nom konotacijom je i rad kwi`evnika i publiciste Komnena Be}irovi}a Borba za Lov}en Wego{ev, u izdawu
cetiwske „Svetigore“ 2002. godine. Kapelskom aferom bavio se u
okviru svog op{irnog rada po drugim tematikama i publicista
Jovan Marku{, u djelu Povratak kraqa Nikole u Otaxbinu, objavqenom na Cetiwu 2001. godine. Marku{ je u posqedwih nekoliko godina pred raspad komunizma bio predsjednik Izvr{nog odbora SO Cetiwe, te je u ovom radu iznio niz zanimqivih i do tada
nepoznatih podataka o ovoj problematici. Rukovode}i se ~iwenicom da se radi o kompleksnoj temi, koja se mo`e sagledati sa vi{e aspekata, autor ovog rada (A. Stamatovi}) odlu~io je da tzv.
kapelsku aferu da u vidu kra}eg prikaza kroz period arhijerej23
skog rada mitropolita Dajkovi}a, i to samo sa aspekta crkvene
istorije. Svakako da ova tema mora biti kona~no razra|ena u vidu posebnog i op{irnog izdawa, i to sa aspekta klasi~ne istoriografije.
Godine 1989, mitropolit Danilo Dajkovi} se povukao sa arhijerejskog polo`aja usqed starosti i bolesti, da bi ve} naredne godine bio penzionisan. Krajem 1990. godine za novog mitropolita
crnogorsko-primorskog hirotonisan je Amfilohije Radovi}. Decenije ateisti~ke vlasti u~inile su svoje. Stawe u Mitropoliji
bilo je te{ko, a broj sve{tenstva i mona{tva mali. Novi mitropolit se stoga poduhvatio te{kog rada obnove Mitropolije po
mnogim segmentima: personalnim, materijalnim, svojinskim, misionarskim i prosvjetnim. S obzirom da se radi o savremenom periodu, autor ovog rada odlu~io se da dosada{wi dvodecenijski arhijerejski rad mitropolita Radovi}a predstavi u kra}em i preglednom smislu. Svakako da }e u budu}nosti novi istori~ari sa
ve}e vremenske distance, koriste}i najprije Arhiv Mitropolije
Crnogorsko-primorske dati detaqan prikaz doba mitropolita
Radovi}a, tim prije {to se u wegovom arhijerejskom periodu razvila obimna i pedantna crkvena administracija.
Za period mitropolita Radovi}a, u smislu prikaza obnovqenih ili izgra|enih crkava i manastira, i uop{te crkvene infrastrukture, detaqan pregled dao je publicista Jovan Marku{ kroz
rad Obnova i izgradwa manastira i hramova u Crnoj Gori, Cetiwe, 2010. Jedan od zna~ajnih segmenata doba mitropolita Radovi}a je i otvarawe izdava~ko-informativne ku}e „Svetigora“, sa
sjedi{tem na Cetiwu. Prvo je nastao ~asopis „Svetigora“. Radi
se o teolo{kom ~asopisu sa konkretnim temama iz `ivota Mitropolije i SPC uop{te, prvom takve prirode u Crnoj Gori poslije
Drugog svjetskog rata. Malobrojni vjerni narod do 1990. godine
bio je uskra}en za redovno teolo{ko informisawe i edukovawe,
~ije bi sjedi{te i koncepcija bili u samoj Mitropoliji. Stoga je
bio upu}en da {tiva i informacije takve vrste koristi kroz ~asopise sa sjedi{tem u Srbiji ili iz drugih srpskih pokrajina. Kako je u Crnoj Gori od 1990. godine bar u formalnom smislu prestalo da postoji ateisti~ko dru{tvo, u doba mitropolita Radovi}a
ostvareno je ono {to je bilo prosto nezamislivo za komunisti~ku i ateisti~ku Crnu Goru - crkveni radio. I zaista, izdava~koinformativna ku}a „Svetigora“ pro{irila je svoj rad i kroz Radio „Svetigoru“. Autor ovog rada se ovom prilikom zahvaquje
uredniku ~asopisa „Svetigora“ jeromonahu Kirilu Bojovi}u, na
datim informacijama vezanim za ovaj ~asopis. U istom smislu za24
hvalnost se odnosi na direktora Upravnog odbora Radia „Svetigora“ jereja Predraga [}epanovi}a, koji je dao podatke za Radio.
Istorija Mitropolije Crnogorsko-primorske je u potpunosti
istra`ena samo u jednom domenu: postojawu i radu Bogoslovije na
Cetiwu. Ova tema mo`e se hronolo{ki podijeliti na tri perioda: do Prvog svjetskog rata, izme|u dva svjetska rata i tokom Drugog svjetskog rata, i kona~no od obnove rada Bogoslovije 1992. godine.
Obnovqewe rada Bogoslovije poslije toliko decenija od Drugog svjetskog rata, mo`e se tako|e vezati za arhijerejski rad mitropolita Radovi}a. Oba perioda do 1945. godine obradio je jeromonah mr Pavle Kondi} u svom radu Cetiwska Bogoslovija 18631945, Cetiwe, 2005. godine. Iako monah, Kondi} je po obrazovawu
istori~ar i magistar istorije, te se u budu}nosti od ovog autora
tako|e mogu o~ekivati nau~no-metodolo{ki kvalitetni i ~iwenicama iscrpni radovi iz istorije Mitropolije.
Bez obzira na pomenuti Kondi}ev rad, autor ovog rada (A. Stamatovi}) rukovodio se ~iwenicom da ima mogu}nost uvida u gra|u
Arhiva Mitropolije Crnogorsko-primorske, tj. fonda Cetiwska Bogoslovija, te je na osnovu wega i sastavio poglavqe vezano
za rad Bogoslovije u me|uratnom i ratnom periodu. Na raspolagawu su mu bili i godi{wi izvje{taji o radu Bogoslovije, koji su
{tampani za odre|ena godi{ta me|uratnog perioda, ~ime su prerasli u objavqene izvore. Kona~no, opet uzev{i u obzir da je Kondi} detaqno obradio nazna~enu temu i hronolo{ki period, autor
je istu u svom radu dao u vidu osvrta. U istom smislu je i period
od 1992. godine, koji se ra~una kao savremena istorija. A`urni jeromonah Kondi} prikupio je podatke i bio urednik i spomenice
povodom desetogodi{wice obnavqawa rada Bogoslovije na Cetiwu, pod naslovom Cetiwska Bogoslovija 1992-2002, Cetiwe, 2002.
Posebno pitawe istorije Mitropolije Crnogorsko-primorske je wen kanonski status do 1918. godine, tj. od ukidawa Pe}ke
Patrijar{ije 1766. godine, pa do vaspostave jedinstvene SPC 1921.
godine. Kako je ve} nazna~eno, u posqedwe vi{e od dvije decenije, od kada je u Crnoj Gori bar u formalnom smislu za`ivio vi{estrana~ki sistem i nau~ni pluralizam, pojavilo se niz izdawa, u
autorstvu maweg broja klasi~nih istori~ara, pa do raznih publicista (naj~e{}e stru~no nekvalifikovanih), u kojima je bila osnovna tendencija da se poka`e i doka`e da Mitropolija Crnogorska po svom karakteru nije bila dio Srpske Crkve, a da je wena
unifikacija u Srpsku Crkvu bila po okon~awu Prvog svjetskog
rata plod okupacije srpskih trupa nad Crnom Gorom. Kao takav,
taj ~in je bio neregularan i nekanonski.
25
Osnov i okvir ~itave te koncepcije je zapravo politi~ki u sada{wosti. On o~igledno korespondira sa antisrpskom i antipravoslavnom politikom sada{weg vladaju}eg establi{menta u Crnoj Gori. U {irem smislu, osporavawe crkvenog legaliteta Mitropolije Crnogorsko-primorske u Crnoj Gori, je samo jedan od
segmenata vi{edecenijske geneze problematike denacionalizacije srpskog naroda u Crnoj Gori.
Za razmatrawe kanonskog statusa Mitropolije Crnogorske u
op{tem smislu mogu da poslu`e radovi episkopa dalmatinskog dr
Nikodima Mila{a, jednog od najpoznatijih srpskih kanonista: Pravoslavno crkveno pravo, Zadar, 1890; Pravila Pravoslavne Crkve
s tuma~ewem, kw. I-II, Novi Sad, 1895-1896. Ovim pitawem u konkretnom slu~aju Mitropolije Crnogorske, bavio se i poznati srpski crkveni istori~ar druge polovine XX vijeka Qubomir Durkovi}-Jak{i} u svojim ~lancima i radovima: Odre|ivawe me|ucrkvenog polo`aja crnogorske mitropolije, Istoriski zapisi, kw. IX,
Cetiwe, 1953; Udeo Cetiwske mitropolije u borbi za uspostavqawe redovnog stawa u Srpskoj pravoslavnoj crkvi, Srpska pravoslavna crkva 1219-1969, Beograd, 1969; Mitropolija Crnogorska nikada nije bila autokefalna, Cetiwe - Beograd, 1991. Kanonskim polo`ajem Mitropolije Crnogorske dijelom se bavio i dr
Vladimir Jovi}evi}, u svom djelu Crna Gora - kapija Pravoslavqa, Podgorica, 1994, kao i Velibor Xomi} u ~lanku Kanonsko-pravni i dr`avno pravni status Mitropolije Crnogorskoprimorske, Pravoslavqe u Crnoj Gori, Cetiwe, 2006.
Autor ovog rada (A. Stamatovi}) je bave}i se detaqno pitawem kanonskog polo`aja Mitropolije Crnogorske kroz wenu
istoriju, objavio 2001. godine u Podgorici rad Pitawe autokefalnosti Crkve u Crnoj Gori. Rukovode}i se tom ~iwenicom, upu}uju}i zainteresovane ~itaoce na taj rad, opredijelio se da u ovom
radu to pitawe razmotri samo kroz uvodnu glavu, kako bi ona povezala glavnu problematiku kojom se sada{wi rad bavi.
U modernoj istoriji Mitropolije Crnogorsko-primorske nezaobilazna je pojava formirawa kvazi crkvene organizacije pod
naslovom Crnogorska pravoslavna crkva. Radi se zapravo o pseudo-religijskoj i partijsko-policijskoj grupaciji, ~ija se geneza,
tj. embrioni nastanka mogu pratiti ve} od ratnog perioda. Tada se
u partizanskim organima vlasti, kao neka vrsta kombinacije komunisti~kog ministarstva vjera i komunisti~ke crkve pojavquje
najprije tzv. vjerski odsjek, a potom i vjerska komisija, koja nastavqa svoj rad i poslije rata. Radilo se o grupici sve{tenika
naklowenih komunisti~ko-partizanskom pokretu, koji su tokom
rata odbili lojalnost mitropolitu Joanikiju, a samim tim po26
sredno i Mitropoliji kao instituciji, optu`uju}i ih za izdaju i
saradwu sa okupatorom. Radilo se zapravo u ve}ini, o grupici sve{tenika koji su se pod ovim alibijem otu|ili od Crkve, i poveli
za svojim li~nim interesima, ambicijama, ili obavezama prema
~lanovima svojih porodica koji su bili u partizanima.
U ovu koncepciju se odmah poslije rata uklapa stvarawe i rad
tzv. Udru`ewa pravoslavnih sve{tenika Crne Gore, koje okvirno
ima status stale{ke organizacije. Zapravo, vjerska komisija je
proizvela i stvarawe ovog udru`ewa. I komisija i udru`ewe su u
prvim posqeratnim mjesecima op{te smutwe i dezorganizacije u
Mitropoliji, poku{ali da na sebe preuzmu ulogu mitropolita i
Mitropolije. Tako u Crnoj Gori u to doba dolazi prakti~no do
crkvenog dvovla{}a, ili pojave paracrkve. Protojerej Markovi}
je na ~elu Crkvenog suda, u korespodenciji sa Sinodom i administratorima poku{avao koliko je znao, umio i smio, da na|e kompromis sa ovim grupacijama, i privede ih k poznaniju crkvenog
prava i kanona. ^itava ova aktivnost vjerske komisije i udru`ewa, bila je u stvari na bazi politi~kih i ideolo{kih postavki
KPJ, o nacionalnoj i republi~koj posebnosti Crne Gore i Crnogoraca, na koju se po logici stvari trebala nadovezati i crkvena
posebnost, ili bar autonomnost koja se po~ela formirati u Makedoniji. Povratak patrijarha Do`i}a u zemqu, me|utim, tu ideju je na jedan posredan na~in preduprijedio. I kroz neke izvje{taje mitropolita Dajkovi}a Sinodu u kasnijem periodu, nalaze se
tragovi ove ideje, da bi ona po~ela da eskalira sa propa{}u komunizma u Crnoj Gori 1989/90. godine.
Nazna~ena problematika poku{aja stvarawa paracrkve jo{ u
ratnom periodu, mo`e se u fragmentima pratiti u Arhivskom odjeqewu u Podgorici Dr`avnog arhiva na Cetiwu, kroz ve} pomenuti fond partizanska dokumenta. Posqeratni period od prvih
nekoliko godina rada Udru`ewa sve{tenika mo`e se pratiti
kroz ~lanke Pobjede. Publicista Jovan Marku{ u svom djelu Povratak kraqa Nikole u Otaxbinu tako|e je predstavio nekoliko
do tada nepoznatih izvora, o namjerama komunisti~kog re`ima u
Crnoj Gori, da u doba mitropolita Dajkovi}a, naro~ito zbog wegovog nepomirqivog stava u tzv. kapelskoj aferi, formira paracrkvu, tj, crnogorsku crkvu.
Kona~no, eskalacija ove ideje od 1990. godine, kao i wen daqi
razvoj, mogu se pratiti kroz savremena dokumenta u Arhivu Mitropolije Crnogorsko-primorske. Radi se zapravo o presudama
Crkvenog suda grupi sve{tenika i monaha, koji su nakon ra{~iwewa pristupili ovoj organizaciji. Neka od ovih lica koja su
prevedena u red laika, nikada ~ak nijesu ni pripadala kliru SPC,
27
kao npr. Mira{ Dedei}. Mitropolija Crnogorsko-primorska i
{ire SPC su imali aktivnu korespodenciju sa drugim bratskim
kanonskim crkvama Pravoslavqa, povodom Antonija Abramovi}a
i Mira{a Dedei}a. Ta korespodencija se tako|e nalazi u Arhivu
Mitropolije Crnogorsko-primorske. Istra`uju}i kroz arhiv SPC
i wenih bogoslovija, autorski tandem Budimir Aleksi} i Slavko
Krstaji} se naro~ito pozabavio aktivno{}u Antonija Abramovi}a i Mira{a Dedei}a, objaviv{i zbirku dokumenata pod naslovom Trgovci du{ama, dukqansko montenegrinski vjerski trafiking u svjetlosti dokumenata, Nik{i}, 2005. Djelovawe tzv. Crnogorske pravoslavne crkve je imalo i niz ekscesnih situacija,
naro~ito na Cetiwu, gdje su nasrtaji na sve{tenstvo i mona{tvo
Mitropolije, te |ake Bogoslovije, i uop{te pojedince koji su se
deklarisali kao Srbi postali jedno vrijeme dio svakodnevnice
tokom 90-ih godina XX vijeka. Oni su opisani u nekoliko crnogorskih dnevnih listova, kao i izvje{tajima koje su rektori Bogoslovije slali Mitropoliji i Sinodu.
Kona~no, decenije vlasti jedne ideologije i partije, koja je po
svom karakteru bila ateisti~ka i antipod Crkvi, mogu se podvesti i pod ~isto arhivsku problematiku, i sudbinu samog sada{weg
Arhiva Mitropolije Crnogorsko-primorske. Arhiva Mitropolije je decenijama poslije Drugog svjetskog rata bila pohrawena u
Dr`avnom arhivu Crne Gore na Cetiwu. Po ateisti~ki i komunisti~ki re`im, bilo je sasvim logi~no, da se arhivska gra|a koja
ima prvenstveno crkvenu tematiku nalazi u dr`avnom arhivu, iako je Crkva po svim posqeratnim ustavima bila odvojena od dr`ave. Bez obzira na to, interesovawe za crkvenu istoriju, i konkretno istoriju Mitropolije bilo je malo. ^ak i oni segmenti istra`iva~kog rada koji su se we ticali, usqed ateisti~kog re`ima, bili su opet podvo|eni kroz svjetovnu istoriju Crne Gore. Kona~no
je 1997. godine Dr`avni arhiv Crne Gore na osnovu ugovora sa Mitropolijom, predao arhivsku gra|u istoj. To je zapravo arhivska
gra|a od 1873. do 1918. godine. Tako je arhivska gra|a vra}ena onome kome je pripadala, ko je stvorio, i imao pravo na wu.
28
UVOD
KANONSKI STATUS MITROPOLIJE CRNOGORSKE OD
1766. DO 1918. GODINE
D
ana 11. septembra 1766. godine, fermanom sultana Mustafe
III ukinuta je Pe}ka Patrijar{ija, a wene teritorije pripojene su Carigradskoj Patrijar{iji. Episkop dr Nikodim Mila{ o ovom ~inu pi{e „da to nije bio zakoniti, kanoni~ki opravdani ~in, nego prosta protuzakonita uzurpacija, izvedena uslijed
malo pohvalnih pobuda.“1 \oko Slijep~evi} je o ovome konstatovao: „I po formi i po su{tini ono je bilo jedan nasilni akt, a time i nezakonitost. Svako drugo tvr|ewe i argumentacija bila bi
prosta sofistkiwa.“2 Novica Kova~evi}-Graovski je o ovom problemu kazao: „Dva su ozbiqna razloga, koja pori~u pravosposobnost ovom ukinu}u, naime, s jedne strane je gruba sila, ~ije nare|ewe traje dok traje te sile, a s druge otpor srpskih episkopa i
sve{tenstva, kao i to, {to nije dokazano, da su oni episkopi molili i sinodalno zakqu~ili, kako bi Pe}ska patrijar{ija prestala bitisati.“3 Qubomir Durkovi}-Jak{i} je napisao: „Carigradska patrijar{ija je nezakonito razorila 1766. srpsku crkvenu
organizaciju u Pe}koj patrijar{iji, i tzv. ukidawem ove i pot~iwavawem najve}eg wenog djela pod svoju vlast u~inila je nekanonski ~in.“4 Istovjetno tvr|ewe navedenim citatima imao je i \ura Vuki~evi}.5
Ukidawem Pe}ke Patrijar{ije, i ~iwenicom da je jo{ od kraja XVII vijeka postojala prakti~no jo{ jedna crkvena organizaci1. Nikodim Mila{, Kanoni~ko na~elo pravoslavne crkve pri razre|ivawu crkvenih vlasti. K pitawu o jerarhi~kom polo`aju sarajevske mitropolije,
Zadar, 1884, 13.
2. \oko M. Slijep~evi}, Ukidawe pe}ke patrijar{ije 1766, Bogoslovqe, Beograd, 1939, 52.
3. N. Gr. (Novica Kova~evi}-Graovski), Glas Crnogorca, br. 13, 25. mart 1904, 3.
4. Qubomir Durkovi}-Jak{i}, Odre|ivawe me|ucrkvenog polo`aja Crnogorskoj Mitropoliji, Istorijski zapisi, kw. IX, sv. 1, Cetiwe, 1953, 64.
5. \ura Vuki~evi}, Da li se srpska Pe}ka patrijar{ija god. 1766. kanoni~ki
ukinula i kona~no ugasila i ko joj je crkveno pravni naslednik, Novi Sad,
1904, 15-19.
29
ja pod Austrijom, op{ta konfuzija u Srpskoj Crkvi dovedena je do
vrhunca. Od tada pa do kraja 1918. godine ne mo`e se govoriti o
Srpskoj Crkvi kao posebnoj crkveno-pravnoj instituciji. Svaka
od eparhija Srpske Crkve bila je prinu|ena da se snalazi kako
zna i umije, i zna~ajno se pot~iwava diktatu dr`ave u ~ijem je sastavu. Takvu sudbinu nije dijelila Mitropolija Crnogorska, jer
Crna Gora nije bila podlo`na bilo kakvoj spoqwoj vlasti. Sa
emancipacijom dr`avne nezavisnosti i u Srbiji se u XIX vijeku
razvija istovjetan proces. ^iwenica da se Mitropolija Crnogorska samostalno razvijala, u eri osporavawa srpskog identiteta
Crne Gore i ataka na crkveno-pravni legitimitet Mitropolije
Crnogorsko-primorske, na razme|u dva vijeka XX-XXI, diktovanih politi~ko-asimilatirskim tendencijama odre|enih struktura u Crnoj Gori, postala je od prvorazrednog zna~aja. Ona je plod
grubih nau~nih manipulacija i insinuacija, a sve u svrhu osporavawa istinskog srpsko-slovenskog i pravoslavnog identiteta Crne Gore.
Status Mitropolije Crnogorske u nazna~enom periodu, mo`e
se posmatrati sa vi{e aspekata. U prvom redu on je predmet ~isto
kanonske rasprave, u smislu da li je ona mogla biti i jeste bila
autokefalna? Da bi se to razmotrilo, potrebno je najprije po}i
od samog pojma autokefalije. To je gr~ka rije~, i ozna~ava organizaciju koja sama (autos) ima svoju glavu (kefale), odnosno nezavisna
je od neke druge crkvene ili svjetovne vlasti. U prvim vjekovima
Hri{}anstva, bio je veliki broj crkava sa samostalnom upravom.
To su bile crkve osnovane od apostola. No, od V vijeka, broj samostalnih crkava se zbog boqe komunikacije i centralizacije dr`avne vlasti stalno smawivao. Poslije Sedmog vaseqenskog sabora nikejskog (drugog) od 787. godine, broj samostalnih crkava je na
Istoku smawen, odnosno bio je sveden na svega sedam.6 To su bile:
carigradska, aleksandrijska, antiohijska, jerusalimska, kiparska, novojustinijanska i iverska. Novojustinijanska crkva je malo
vremena postojala, i nestala je uslijed najezde Avara u VII vijeku,
a nedugo zatim i iverska.7 Preostalih pet crkava zna~i ima izvornu autokefalnost. Episkop dalmatinski Nikodim Mila{ kao
kasnije crkve nabraja: bugarsku trnovsku patrijar{iju, koja je bi6. Sergije Trojicki, Su{tina i faktori autokefalije, Arhiv za pravne i
dru{tvene nauke, br. 3, Beograd, 1933; Sergije Trojicki, Dr`avna vlast i
crkvena autokefalija, Arhiv za pravne i dru{tvene nauke, br. 6, Beograd,
1933; Sergije Trojicki, Carigradska crkva kao faktor autokefalije, Arhiv za pravne i dru{tvene nauke, br. 1, Beograd, 1937.
7. Nikodim Mila{, Pravoslavno crkveno pravo, Zadar, 1890, 291-292.
30
la ukinuta uslijed najezde Turaka u XV vijeku, ohridsku bugarskosrpsku arhiepiskopiju, ukinutu u drugoj polovini XVIII vijeka i
Srpsku Pe}ku Patrijar{iju, ukinutu 1766. godine.8
Osnov autokefalnosti le`i u kanonima, koji podrazumijevaju
izbor poglavara crkve od svojih episkopa, tj. episkopa svoje crkve. Dakle, u hirotoniji od svojih episkopa je su{tina autokefalnosti. To se vidi i po Pravilima svetih apostola, za koje se vjeruje da su ih izdali sami apostoli 45. godine u Jerusalimu. Tako u
Pravilu prvom stoji: „Episkopa neka postavqaju dva ili tri episkopa.“9 Pravilo 37 ka`e ovo: „Dva puta u godini neka biva sabor
episkopa, i neka me|u sobom ispituju dogmat blago~estija i rije{avaju crkvene sporove, koji se istaknu: prvi put ~etvrte nedjeqe
pedesetnice, a drugi put dvanaestog dana hiperverteja mjeseca.“10
Pravilo ~etvrto svetog prvog vaseqenskog sabora nikejskog,
odr`anog 325. godine, u vrijeme cara Konstantina nazna~ava ovo:
„Episkop treba u op}e da bude postavqen od sviju episkopa, koji
su u eparhiji, a ako je to mu~no, ili zbog kakve hitne potrebe, ili
zbog daqine puta, neka se barem tri na jedno mjesto sakupe, a otsutni neka tako|er svoj glas dadu, pristaju}i kroz gramate, i tada
neka se obavi rukopolo`ewe; utvr|ewe pak svega toga ima pripadati u svakoj eparhiji mitropolitu.“11 Su{tinu nabrojenih pravila potvr|uje i Pravilo trinaesto sedmoga pomjesnoga sabora
carigradskog, odr`anog 394. godine, u kome stoji: „Da episkop ne
mo`e biti postavqen, nego od mnogih, a ako je potreba, tri da postavqaju episkopa.“12
U svom djelu „Pravoslavno crkveno pravo“ dr Nikodim Mila{ navodi koja su se zvawa razvila iz episkopskog stepena kao
osnovnog: „1. Mitropoliti. Ovim imenom su se nazivali episkopi, koji su imali pravo vlasti u jednoj prostranijoj oblasti, u kojoj je bilo nekoliko episkopa, i dobili su to ime od glavnih gradova u gr~ko-rimskoj dr`avi. Prvi put je ovo ime spomenuto u kanonima I vaseqenskog sabora. 2. Arhijepiskopi. Ovo je bilo upravo crkveno ime, koje se davalo starijim episkopima, i odgovaralo
je stepenu mitropolita... 8. Autokefali nazivali su se svi oni
episkopi, koji su imali pod svojom jurisdikcijom nekolike epar8. Nav. dj., str. 392.
9. Nikodim, episkop dalmatinski, Pravila Pravoslavne Crkve s tuma~ewima,
kw. I, Novi Sad, 1895, 43.
10. Nav. dj., str. 100.
11. Isto, 175.
12. Nikodim, episkop dalmatinski, Pravila Pravoslavne Crkve s tuma~ewima, kw. II, Novi Sad, 1896, 143.
31
hije, i koji su imali pod svojom jurisdikcijom nekolike eparhije,
i koje su tu jurisdikciju samostalno vr{ili, nezavisno od nekog
drugog crkvenog starje{ine.“13
Ako bi se napravio hronolo{ki pregled hirotonija crnogorskih mitropolita i prije i poslije ukinu}a Pe}ke Patrijar{ije,
izveli bi se odre|eni zakqu~ci koji su u vezi sa kanonima i kanonskim statustom Mitropolije Crnogorske. Sava Petrovi} hirotonisan je od strane srpskog patrijarha Mojsija za arhijereja 1719.
godine, kada je patrijarh dolazio u Crnu Goru. I ova hirotonija
ima dvojno zna~ewe. Ona prije svega potvr|uje jurisdikciju Pe}ke
Patrijar{ije nad Crnom Gorom, a i hirotoniju Save Petrovi}a od
poglavara svoje Crkve. Vasilije Petrovi} hirotonisan je za mitropolita od strane patrijarha srpskog Atanasija II 22. avgusta
1750. godine u Beogradu, i postavqen za egzarha Trona Pe}kog. Arsenije Plamenac hirotonisan je za vladiku od strane pe}kog patrijarha Vasilija Brki}a 1767. godine, koji je izbjegao u Crnu Goru pred Osmanlijama. Ova hirotonija pada u vrijeme nekanonskog
i nasilnog ukidawa Pe}ke Patrijar{ije od strane Osmanlija, ~ime su episkopije Srpske Crkve bile prepu{tene samima sebi, da
se snalaze kako znaju i umiju, bilo u svojoj unutra{woj organizaciji, bilo prema okupatorskim dr`avama: Osmanskom Carstvu, Austriji i Mleta~koj Republici, bilo prema ostalim pravoslavnim
crkvama.
Petar I Petrovi} hirotonisan je za episkopa 13. oktobra 1784.
godine u Sremskim Karlovcima. On je napravio gest sli~an Danilu Petrovi}u. Mitropolija u Sremskim Karlovcima bila je srpska, i vukla je kontinuitet Srpske Crkve koju je ustanovio jo{ patrijarh Arsenije III Crnojevi}. Iako je ona bila na austrijskom
tlu, ipak je bila na tlu hri{}anske dr`ave, koja iako rimokatoli~ka, imala je sno{qivije odnose prema srpskom narodu i wegovoj Crkvi od Osmanlija, odnosno davala im je znatne slobode i povlastice, istina iz sopstvenih interesnih ra~una, jer je ra~unala
na srpski narod kao odbrambeni faktor prema osmanskoj dr`avi.
Petar II Petrovi} je proizveden u ~in jeromonaha i arhimandrita u manastiru Komu 31. januara 1831. godine, od strane ra{koprizrenskog mitropolita. Sticajem okolnosti, u Crnu Goru je ubrzo stigao i izbjegli u`i~ki episkom Nikifor u oktobru sqede}e
godine. Kako nije bilo episkopa u Crnoj Gori, on je hirotonisao
nekoliko sve{tenika iz we i Boke. Petar II Petrovi} hirotoni13. Kao. nap. 7, str. 271-272.
32
san je u zvawe episkopa u Petrogradu 6. avgusta 1833. godine. Ruski
Sinod mu je dodijelio zvawe mitropolita 13. marta 1844. godine.
Nikanor Ivanovi} je hirotonisan decembra 1858. godine u Rusiji, po prethodnoj odluci kwaza Danila. Kako nije do{ao na sahranu kwaza Danila, kwaz Nikola ga je smijenio, te je Ilarion
Roganovi} hirotonisan u maju 1863. godine tako|e u Rusiji. Visarion Qubi{a hirotonisan je za episkopa u septembru 1878. godine od strane Ilariona Roganovi}a i episkopa bokokotorskog Gerasima Petranovi}a. Mitrofan Ban hirotonisan je u Rusiji u
aprilu 1885. godine.14
Kao {to se iz izlo`enog vidi, Crkva u Crnoj Gori nikada nije imala tri episkopa. Ona je u mawem broju slu~ajeva imala dva
episkopa: za vrijeme Danila i Save Petrovi}a (a to je period prije ukidawa Pe}ke Patrijar{ije); Save Petrovi}a i Vasilija Petrovi}a (a to je period prije ukidawa Pe}ke Patrijar{ije); Save
Petrovi}a i Arsenija Plamenca; za vrijeme Ilariona Roganovi}a i Visariona Qubi{e. No, ni tada weni episkopi nijesu bili
hirotonisani od episkopa iz Crne Gore, a nijesu ni mogli biti,
po{to je za to bilo potrebno najmawe tri episkopa. U odre|enom
broju slu~ajeva, Crkva u Crnoj Gori nije imala ~ak ni jednog episkopa. To je bilo u ovim slu~ajevima: od upokojewa Petra I Petrovi}a do hirotonije Petra II Petrovi}a za tri godine; od upokojewa Petra II Petrovi}a do hirotonije Nikanora Ivanovi}a za sedam godina; od razrje{ewa Nikanora Ivanovi}a do hirotonije Ilariona Roganovi}a za tri godine; od upokojewa Visariona Qubi{e
do hirotonije Mitrofana Bana za godinu dana. Dakle, u kanonskom smislu, tj. smislu prezentovanih kanona, i kriterijumima potrebnih sa ovog stanovi{ta za autokefalnost crkve u Crnoj Gori
nije moglo biti govora!
Jedina hirotonija, koja bi se u najboqem slu~aju mogla uzeti
kao nekakav afirmativan ~inilac za autokefalnost, je ona, koja
se vezuje za hirotoniju Visariona Qubi{e, ali je i ona neodr`iva iz dva razloga. Prvi je taj, da u hirotoniji nijesu u~estvovala
tri episkopa iz iste crkve. Drugi je taj, da je kao drugi episkop u
hirotoniji u~estvovao episkop bokokotorski Gerasim Petranovi}. Istina, ova episkopija bila je srpska, ali ona tada nije ula14. Radoslav Gruji}, Istorija Srpske Pravoslavne Crkve, Beograd, 1920; \oko
Slijep~evi}, Istorija Srpske Pravoslavne Crkve, kw. 2, Beograd, 1991;
Sava, episkop {umadiski, Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka,
Beograd-Podgorica-Kragujevac, 1996; Aleksandar Stamatovi}, Kratka
istorija Mitropolije Crnogorsko-primorske 1219-1999, Cetiwe, 1999.
33
zila u sastav Mitropolije Crnogorske, a wena teritorija nije
ulazila u sastav crnogorske dr`ave, nego Austrougarske.
Kada je krajem 1912. godine bila oslobo|ena Metohija u Prvom
Balkanskom ratu od strane crnogorske vojske, u sastavu crnogorske dr`ave na{ao se dio Ra{ko-prizrenske Mitropolije, koja je
kasnije prerasla u Pe}ku Eparhiju. Jo{ ranije, za episkopa zahumsko-ra{kog hirotonisan je 31. maja 1909. godine u Petrogradu Kiril Mitrovi}. Tako su se stekli uslovi da Mitropolija Crnogorska, ili Crkva u Crnoj Gori ima tri episkopije i tri episkopa.
No, ni tada se nijesu stekli uslovi za istinsku kanonsku autokefaliju, po{to sva tri episkopa nijesu hirotonisana od episkopa
svoje Crkve, dakle ne u Crnoj Gori, i ne od crnogorskih episkopa.
Kao {to je navedeno, Mitrofan Ban i Kiril Mitrovi} su hirotonisani u Rusiji, a Gavrilo Do`i} je hirotonisan u Carigradu 4.
decembra 1911. godine za episkopa.15
Da je Crkva u Crnoj Gori imala naj~e{}e samo jednog episkopa, odnosno da nije imala sa kanonskog stanovi{ta uslova za autokefalnost, svjedo~i i naredba kwaza Nikole o na~inu pozdravqawa visokih predstavnika Crkve, vojske, vladara i vladala~kog
doma. U ~lanu u kome se obra|uje na~in pozdravqawa crkvenih velikodostojnika stoji: „Iz uva`ewa prema Mitropolitu kao glavi
crkve (i prema vladikama kad bi takvih bilo) Crnogorcu du`nost
nala`e skidati mu kapu, i qubiti ga u ruku. Sve{tenicima, pri
~inodejstvu odava}e se dosada{wi znaci po{tovawa.“16
Niz navedenih kanona u potpunoj su koliziji sa Ustavima Svetog Sinoda i Konsistorija u Crnoj Gori iz 1904. godine, kao crkveno-pravnih akata, i Ustavom Kwa`evine Crne Gore iz 1905.
godine, kao svjetovnog akta, u kojem se obra|uje i crkvena problematika i status Crkve u dr`avi. Tako je drugim ~lanom Ustava
Svetog Sinoda nazna~eno, da autokefalnu Mitropoliju pravoslavnu u Crnoj Gori, sa~iwavaju Cetiwska Arhiepiskopija sa stolicom na Cetiwu, i Zahumsko-ra{ka Eparhija sa stolicom u manastiru Ostrogu.17 Tre}e eparhije zna~i nije bilo.
U ~lanu desetom istog Ustava, stoji da Sveti Sinod ~ine: „1. Arhiepiskop cetiwski i mitropolit Crne Gore, 2. Episkop zahumsko-rasijski, 3. Arhimandrit cetiwski, 4. Arhimandrit ostro{ki, 5. Tri protoprezvitera i 6. Sinodski sekretar.“18 Prethod15. Isto.
16. Zakon, naredbe, uputstva i drugo sa nastavnijem planom za osnovne {kole
u Kwa`evini Crnoj Gori od 1884. do 1902. godine, Cetiwe, 1902, 46-47.
17. Ustav Svetog Sinoda u Kwa`evini Crnoj Gori, Cetiwe, 1904, 3.
18. Nav. dj., 5-6.
34
no je ve} po kanonima prezentovano {ta se podrazumijeva pod mitropolitom, arhiepiskopom i autokefalom, iz Mila{evog djela
„Pravoslavno crkveno pravo.“ Po kanonima tada{wi mitropoliti su imali prava patrijarha, a sa vremenom ta prava mitropolita preuzimaju patrijarsi. Prvi po ~asti u ovom Svetom Sinodu,
bio je zna~i arhiepiskop cetiwski i mitropolit Crne Gore. Ve}
je prezentovano, da su arhiepiskopi mitropoliti starijeg zvawa.
Nikodim Mila{ u istom djelu, za mitropolita opet ka`e: „U kanoni~kim izvorima mitropolit se zove glavni episkop jedne ve}e
crkvene oblasti, u kojoj je nekoliko episkopa.“19 Dakle, arhiepiskop cetiwski i mitropolit Crne Gore, prvi po ~asti u Svetom
Sinodu, i episkop Cetiwske Arhiepiskopije, ne samo da u Cetiwskoj Arhiepiskopiji nije imao nekoliko episkopa, nego ih nije
imao ni u ~itavoj Crkvi u Crnoj Gori.
Mila{ daqe pi{e: „Prava mitropolita po kanoni~kim izvorima slijede}a su: 1. sazivawe oblasnih sabora i predsjedavawe
istima, niti su bez prisustva zakqu~ci takvih sabora mogli imati zakonitu mo}; 2. nadzirawe i rukovo|ewe izbora episkopa;
3. rukopolagawe zajedno sa drugim episkopima novog episkopa“...20 Zna~i, mitropolit Crkve u Crnoj Gori nije imao vi{e
episkopa, i nije shodno tome ni mogao birati svoje episkope, jer
ni on nije biran od svojih episkopa. U momentu dono{ewa ovog
Ustava, pa za ~etiri godine daqe, Mitropolija Crnogorska imala je samo jednog episkopa-Mitrofana Bana, {to zna~i da ni ono
{to je propisano ovim ~lanovima nije postojalo u praksi, jer je
Kiril Mitrovi} hirotonisan za episkopa 1909. godine.
U ~lanu 129 Ustava za Kwa`evinu Crnu Goru iz 1905. godine,
odnosno u wegovoj prvoj alineji se ka`e: „Unutra{wa uprava isto~no-pravoslavne crkve pripada mitropoliji crnogorskoj, odnosno Arhijerejskom Saboru“...21 I u vezi rada Sabora, shodno kanonima Nikodim Mila{ se u ve} citiranom radu pozabavio ovom
problematikom, u naslovu „Vrhovna upravna uredba u mitropolijama.“ Tu pored ostalog stoji: „Vrhovnu vlast u jednoj mitropolitanskoj oblasti ima mitropolit. Ali tu vlast on ne mo`e vr{iti simboli~no, nego samo kroz sabor, osim onih poslova, koje smo
pore|ali u 79 ~lanu... Ovakvi sabori u kanoni~kim izvorima zovu
se obi~no eparhijski sabor, to jest, sabor sastavqen iz episkopa
doti~ne eparhije, kao {to se mitropolija prije nazivala, ili
19. Kao nap. 7, str. 303-304.
20. Nav. dj., 304-305.
21. Ustav za Kwa`evinu Crnu Goru, Cetiwe, 1907, 35.
35
druk~ije mitropolitanski sabor... Da jedan ovakvi sabor mo`e
nadle`no djelovati, to jest, da wegovi zakqu~ci budu pravovaqani, on mora biti sastavqen najmawe od tri lica: mitropolita i
dva episkopa. Za svrgnu}e jednog episkopa, 12 kanon kartagenskoga sabora zahtijeva dvanaest episkopa, ali iz kanoni~ke praktike
crkve starijega doba daje se zakqu~iti, da je na to ovla{}en svaki pravilno sastavqeni sabor episkopa na kome svakako mora da
bude vi{e od dva episkopa.“22 Opet se iz izne{enog da zakqu~iti,
da Sabor u Crnoj Gori sem mitropolita u momentu dono{ewa citiranog ~lana iz Ustava, nije imao ni jednog episkopa, a da se ne
govori o smjeni episkopa.
Ustavi Svetog Sinoda i Konsistorija od 1904. godine, kao i
Ustav Kwa`evine Crne Gore od 1905. godine, kojima je proklamovana autokefalnost Crkve u Crnoj Gori, u koliziji su sa kanonima i u smislu aspekta dr`avne vlasti, iz koje je potekla ta autokefalnost. U ~lanu trinaestom Ustava Svetog Sinoda iz 1904. godine, odnosno wegovoj drugoj alineji stoji: „... Izabrani sinodski ~lanovi postavqaju se na slu`bu, ukazom Wegovog Kraqevskog Viso~anstva Kwaza Gospodara.“23 Posqedwim ~lanom 29 ovog Ustava,
propisano je da: Ovaj Ustav dobiva zakonsku snagu od dana, kad ga
potpi{e Wegovo Kraqevsko Viso~anstvo Kwaz Gospodar.“24
Aspekti dr`avne kontrole nad Crkvom u Crnoj Gori, najvi{e
su vidqivi u Ustavu Kwa`evine Crne Gore iz 1905. godine. Tako
u ~lanu 133 stoji: „Sve{tena lica i crkvene ustanove pot~iwene
su zemaqskijem zakonima u pogledu gra|anskijeh odnosa i imawa,
a u pogledu unutra{weg ure|ewa i uprave, upravqaju se prema statutima, koje potvr|uje kwa`evska vlada.“25 U prvoj alineji 135
~lana stoji: „Prepiska duhovnijeh vlasti isto~no-pravoslavne crkve sa stranijem crkvenijem vlastima, saborima i sinodima, vr{e
se sa odobrewem ministra prosvjete i crkvenijeh poslova.“26
Nabrojeni ~lanovi pokazuju potpunu kontrolu dr`ave nad Crkvom u Crnoj Gori, odnosno da je ona shvatana kao dr`avni organ,
kojim dr`ava rukovodi, i u glavnom smislu usmjerava wegov rad,
{to je za samu su{tinu Crkve i wen karakter nezamislivo. Ustav
Svetog Sinoda i Ustav Konsistorija sankcionisao je, tj. odobrio
kwaz Nikola. Stoga se jasno vidi iz sva tri Ustava, da je prokla22. Kao nap. 7, str. 307-309.
23. Kao nap. 17, str. 6.
24. Isto, 19.
25. Kao nap. 21, str. 36.
26. Isto.
36
movanu autokefalnost u wima iskreirala dr`ava, a dr`ava ne mo`e progla{avati autokefalnost Crkve.
Treba vidjeti i {ta kanoni ka`u o ovoj problematici? Pravilo trideseto svetih apostola, a za ova pravila vjeruje se da su ih
izdali sami apostoli 45. godine u Jerusalimu ka`e: „Ako se koji
episkop poslu`i svjetovnim vlastima, da kroz iste zadobije crkvu,
neka se svrgne, pak i odlu~i;a isto i svi oni, koji s wim op}e.“27
Pravilo tre}e svetog sedmog vaseqenskog sabora nikejskog,
odr`anog 24. septembra 787. godine u doba carice Irine II navodi: „Svaki izbor episkopa, ili prezvitera, ili |akona, koji biva
sredstvom svjetovnih vlasti, neka nema vaqanosti, shodno pravilu, koje ka`e: „ako se koji episkop poslu`i svjetovnim vlastima,
da kroz iste zadobije crkvu, neka se svrgne, pa i odlu~i;a isto i
svi oni, koji s wime op}e. Jer koji se ima proizvesti za episkopstvo, mora biti od episkopa biran, kao {to je nare|eno od svetih
otaca u Nikeji pravilom, koje ka`e: „Episkop treba u op}e da bude postavqen od sviju episkopa, koji su u eparhiji; a ako je to mu~no, ili zbog kakve hitne potrebe, ili zbog daqine puta, neka se
barem tri na jedno mjesto sakupe, a odsutni neka tako|er svoj glas
dadu, pristaju}i kroz gramate, i tada neka se obavi rukopolo`ewe; utvr|ewe pak svega toga ima pripadati u svakoj eparhiji mitropolitu.“28
Potrebno je i sagledati prilike u kojima su se nalazile episkopije Srpske Crkve u vrijeme proklamovawa ovih Ustava, te kakve su bile op{te dinasti~ke, dr`avne i teritorijalne prilike
i perspektive. Kao {to je nekoliko puta do sada nagla{eno, poslije nasilnog i nekanonskog ukidawa Pe}ke Patrijar{ije od
strane Osmanlija 1766. godine, svaka episkopija te Patrijar{ije
bila je prepu{tena sama sebi, da se odnosi kako zna i umije i prema okupatorskim dr`avama, i prema ostalim pravoslavnim crkvama, a i da ure|uje svoje unutra{we ure|ewe. Episkopije koje su bile pod osmanskom vla{}u bile su prikqu~ene Carigradskoj Patrijar{iji. Karlova~ka Mitropolija u{la je u sastav Austrije, u
~ijem sastavu je uostalom bila i ranije. Po propa{}u Mleta~ke
Republike krajem XVIII vijeka, srpsko stanovni{tvo sa wenih teritorija tako|e se kona~no poslije Be~kog kongresa 1814/15. godine na{lo u sastavu Austrije, te je kasnije do{lo do stvarawa novih episkopija i mitropolija kroz ~itav XIX vijek, odjeqivawem
od Karlova~ke.
27. Kao nap. 9, str. 87.
28. Nav. dj, str. 599-600.
37
Od po~etka XIX vijeka, sa dva ustanka, u Srbiji je otpo~eo
proces emancipacije od osmanske vlasti, prvo kroz autonomnu
kne`evinu ustanovqenu 1830. godine, pa do wenog kona~nog me|unarodnog priznawa nezavisnosti 1878. godine. ^itav taj proces
pratila je i emancipacija Crkve u Srbiji od Carigradske Patrijar{ije, koja je kona~no dovela i do wenog autokefalnog statusa.
Tako je od ukidawa Pe}ke Patrijar{ije Mitropolija Crnogorska ostala jedina Episkopija Srpske Crkve koja nije bila pod
kontrolom bilo koje strane dr`ave, zahvaquju}i slobodnom statusu Crne Gore u politi~kom smislu. U tom smislu Carigradska
Patrijar{ija kao vjersko-pravoslavna institucija pod kontrolom osmanske dr`ave niti je imala jurisdikciju nad Crnogorskom
Mitropolijom, niti je Mitropolija tu jurisdikciju uop{te i priznavala shodno ~inu ukinu}a Pe}ke Patrijar{ije. Istina, Crnogorska Mitropolija je u nekim trenutcima bila pod velikim uticajem Ruske Crkve, {to se o~igledno vidi i po tome, da su crnogorski mitropoliti u XIX vijeku hirotonisani u Rusiji. To se
mo`e shvatiti u {irem kontekstu pratwe crnogorsko-ruskih politi~kih odnosa. No, i pored toga, ~ak i prema Ruskoj Crkvi, Crnogorska Mitropolija zadr`ala je svoju nezavisnost, {to }e uostalom biti prezentovano u ovoj glavi.
Crna Gora i Srbija bile su i formalno-pravno priznate kao
nezavisne dr`ave na Berlinskom kongresu 1878. godine. Time su se
i formalno-pravno javila dva centra srpske dr`avnosti, i dvije
dr`avne matice srpskog naroda, prema neoslobo|enim djelovima
koji su bili u sastavu austrougarske i osmanske dr`ave. Uz dvije
srpske dr`ave bile su i dvije dinastije na wihovim ~elima. Od
{ezdesetih godina XIX vijeka javqaju se i konkretnije ideje o
ujediwewu Crne Gore i Srbije, {to je podrazumijevalo da }e u
perspektivi biti oslobo|eni djelovi srpskog naroda koji su jo{
uvijek u ropstvu. Tako se javqa osnovni problem, koja }e od dvije
srpske dr`ave i srpske dinastije na sebe preuzeti ulogu srpskog
ujediniteqa, i normalno, uzeti tron ujediwene srpske dr`ave?
Krajem XIX vijeka kwaz Nikola je imao velike i osnovane ambicije da on ostvari taj ciq. Srbija je neuspje{no ili polovi~no
uspje{no ratovala od 1876. do 1878. godine, izgubila je rat sa Bugarskom 1885. godine, potresale su je politi~ke krize. Wena dinastija vodila je izrazito austrofilsku politiku, optere}ivali su
je li~ni skandali, i kona~no, biolo{ka besperspektiva.
Suprotno tome, Crna Gora je uspje{no ratovala od 1876. do
1878. godine. O woj i wenom vladaru sa odu{evqewem se govorilo
u srpskim pokrajinama pod osmanskom i austrougarskom vla{}u,
naro~ito u Vojvodini. Kwaz Nikola vodio je rusofilsku politiku.
38
Imao je tri sina, i wegova dinastija imala je biolo{ku perspektivu. Zato je on i pored ~iwenice, da je bio prepoznat kao izraziti
apsolutista, a wegova dr`ava mala i bez industrije i univerziteta, sa pravom gajio ambicije da bi po izumirawu ili svrgavawu posqedweg Obrenovi}a, on mogao preuzeti presto u Srbiji.
Sve je to me|utim palo u vodu poslije Majskog prevrata 1903.
godine. Za novog kraqa Srbije progla{en je wegov zet Petar Kara|or|evi}. Iako Nikola nije gubio nadu, on je bio svjestan ~iwenice, da Srbija kao mnogo ve}a dr`ava i sa mnogo ve}im resursima od Crne Gore, ima ve}u prednost. Samoproklamovanom autokefalno{}u Crkve u svojoj dr`avi, kwaz Nikola je htio da se
oslobodi bilo kakve mogu}nosti da eventualnom obnovom Patrijar{ije u Srbiji, Mitropolija Crnogorska do|e pod jurisdikciju
Crkve iz Srbije.
Iz svega ovoga proizilazi logi~an odgovor. Za{to je on ~ekao
pune 44 godine, da bi kroz Ustave proglasio autokefalnost Crkve u svojoj dr`avi? Za{to kwaz Danilo nije to isto u~inio? Za{to to nije u~inio niko od crnogorskih mitropolita po ukinu}u
Pe}ke Patrijar{ije do Danila? Dakle, u momentu sopstvene procjene situacije, kwaz Nikola je ukqu~io i crkveni aspekt za ostvarivawe svojih li~nih i dinasti~kih planova, zajedno sa mnogim
drugim, kao {to su bili: udaja svojih k}eri na evropske dvorove,
da bi se preko toga stekla diplomatska potpora za ostvarivawe
svojih ambicija; prote`irawe svoga sredweg sina Mirka prvo na
bugarski, a zatim i na srbijanski presto; tajni pregovori sa protivnicima dinastije Obrenovi}, prvenstveno sa radikalima da on
po svrgavawu ove dinastije preuzme srbijanski presto; progla{ewe sebe za kraqa a Crnu Goru za Kraqevinu 1910. godine, da bi
se tako pariralo Srbiji u dr`avno-vladarskom statusu. Kona~no,
po oslobo|ewu Pe}i 1912. godine, kraq Nikola je ve} pravio planove da obnovi patrijar{iju, koja bi tako bila u sastavu wegove
dr`ave.
U niz aspekata prou~avawa kanonskog statusa Mitropolije
Crnogorske (Cetiwske), tj. Crkve u Crnoj Gori, mo`e se uvrstiti i onaj ~isto administrativno-formalisti~ki. Da bi se dobio
status autokefalne crkve, ta autokefalija se mora zatra`iti od
majke crkve shodno kanonima, a potom i dobiti. Po ukidawu Pe}ke Patrijar{ije dakle, majke crkve Crnogorske Mitropolije nije bilo, niti je moglo biti da bi se od we dobila potvrda autokefalnosti. Logi~ki slijed procedure upu}uje onda na Carigradsku
Patrijar{iju kao majku Crkvu Pravoslavqa. Kako Mitropolija
Crnogorska wu kao osmansku vjersku ekspozituru nije ni priznavala, dobija se jasan odgovor, da Crkva u Crnoj Gori nije nikada
39
ni tra`ila, a ni dobila potvrdu o autokefalnosti, {to u potpunosti degradira samoprogla{enu autokefalnost Ustavima od 1904/05.
godine.
Stoga se mo`e izvesti geneza formalno-pravne procedure davawa autokefalnosti crkvama u Pravoslavqu. Pored kanonskih
utemeqewa, svaka crkva je morala dobiti potvrdu od majke Crkve
Pravoslavqa-Carigradske ili Vaseqenske Patrijar{ije. No, kako je uop{te do{lo do toga da ova Patrijar{ija postane majka
Crkva Pravoslavqa? Nikodim Mila{ navodi izvorne crkve istoka, a to su: Carigradska, Antiohijska, Jerusalimska, Kiparska,
Novojustinijanska i Iverska. To su dakle izvorne crkve Hri{}anstva, pored Rimske, nastale i utemeqene u prvim vjekovima Hri{}anstva, i potvr|ene prvim vaseqenskim i pomjesnim saborima.
Novojustinijanska Crkva je usqed najezde Avara nestala u VII vijeku, a ubrzo zatim i Iverska ili Gruzijska Crkva. Stoga je ostalo pet izvornih crkava istoka. Osim ovih crkava, Mila{ nabraja
Crkve „starijega doba“, odnosno one koje su nastale kasnije od prvonabrojenih, a to su bile: Bugarska Trnovska Patrijar{ija, koja
je ukinuta u XIV vijeku usqed najezde Osmanlija; Ohridska Bugarsko-srpska Arhiepiskopija ukinuta od Osmanlija 1767. godine; Srpska Pe}ka Patrijar{ija ukinuta od Osmanlija 1766. godine. Obje
ove crkve ukinute su zna~i od Osmanlija prakti~no u isto vrijeme.29 Ve} po ovim ~iwenicama, vidi se da otpada bilo kakva mogu}nost autokefalnosti Crnogorske Mitropolije prije ukinu}a
Pe}ke Patrijar{ije 1767. godine.
Mila{ daqe navodi poglavqe „Dana{we samostalne crkve“, u
kome je pobrojao wih deset: Crkvu u Ruskoj Carevini, Karlova~ku Mitropoliju, Cetiwsku Mitropoliju, Sinajsku Arhiepiskopiju, Crkvu u Kraqevini Gr~koj, Sibiwsku Mitropoliju, Bugarski Egzarhat, Bukovinsko-dalmatinsku Mitropoliju, Crkvu u Kraqevini Srbiji i Crkvu u Kraqevini Rumuniji.
Govore}i o Crkvi u Ruskoj Carevini Mila{ pi{e: „... Poslije pada Carigrada (1453), kad je Rusima te{ko bilo odlaziti u Carigrad radi crkvenih poslova, uzajamnim dogovorom tada{weg velikog kneza ruskog i carigradskog patrijarha ustanovqena je bila samostalnost ruske crkve, na ime, carigradski patrijarh zajedno sa ostalim isto~nim patrijarsima priznali su naro~itom gramatom ruskom mitropolitu pravo, da ga ruski jerarsi, nezavisno
od carigradske patrijar{ije, biraju i postavqaju, i osim toga su
uzakonili, da se ruski mitropolit mora smatrati po ~asti stari29. Kao nap. 7, str. 291-292.
40
jim od sviju drugih mitropolita i da u vaseqenskoj jerarhiji ima
zauzimati mjesto poslije jerusalimskoga patrijarha. Krajem XVI
vijeka, kad se imala ustanoviti moskovska patrijar{ija, izdana je
ova naro~ita gramata od strane carigradskog sinoda, uz potpis i
ostalih isto~nih patrijarha, kojom su se potvr|ivala pre|a{wa
prava samostalnosti ruske crkve, priznavao se patrijar{enski
naslov moskovskome prvosve{teniku i da zauzima peto mjesto u
vaseqenskloj jerarhiji. Istu su ovakvu gramatu izdali 1723. isto~ni patrijarsi, kad je ustanovqen bio ruski sv. sinod, priznavaju}i ga ravnim u svemu isto~nim patrijar{eskim prijestolima.“30
O Karlova~koj Mitropoliji pored ostalog Mila{ pi{e: „... te
uslijed odnosne molbe od strane jerarhije i naroda, pe}ki patrijarh Kalinik, po{to je od austrijskoga cara Leopolda I jednim carskim pismom od 4. marta 1695. zajem~ena ve} bila preseqenim
Srbima sloboda vjere i povlastice u crkvenoj wihovoj upravi, taj
patrijarh pe}ki Kalinik izda 1710. patrijar{esku gramatu, kojom
priznaje ustanovqewe srpske mitropolije u austrijskim zemqama, a doti~nome mitropolitu, da ima pravo „postavqati episkope
innie cerkovnie oustavi stroiti“, shodno op}im kanoni~kim propisima pravoslavne crkve.“31
Za Sinajsku Arhiepiskopiju Mila{ konstatuje ovo: „Arhijepiskop, a ujedno iguman sinajskog manastira, zavisio je ~as od jerusalimskog, a ~as od aleksandrijskog patrijarha. Uslijed neprestanih sporova izme|u ova dva patrijarha o jurisdikciji nad Sinajem,
bude izdana 1575. godine u Carigradu sinodalna gramata, kojom se
priznaje samostalnost arhijepiskopa sinajskog, koga }e samo hirotonisati jerusalimski patrijarh. Ovo je bilo za tijem 1782. potvr|eno novom gramatom carigradskog sinoda i sve~ano progla{ena
odnosna samostalnost.“32
Za Sibiwsku Mitropoliju Mila{ je pored ostalog kazao:
„Kad se javila `eqa kod Rumuna, koji su bili pod ugarskom krunom, da se odijele u crkvenoj upravi od Srba, koji su pod istom
krunom bili, i da u crkvenom ustrojstvu i upravi u`ivaju jednaka
prava, kao i Srbi, bude podne{eno ovo pitawe na raspravqawe
karlova~kog sinoda 1864. godine, i po{to je sinod, kao nadle`na
vlast, raspravio pitawe i pristao na odjeqewe pravoslavnih Rumuna od Srba, bude ustanovqena samostalna rumunska mitropoli30. Nav. dj.,str. 295.
31. Nav. dj., str. 296.
32. Nav. dj., str. 298.
41
ja sa sjedi{tem mitropolita u Sibiwu i sa podru~ne dvije eparhije: aradskom i karansebe{kom.“33
O Bugarskom Egzarhatu Mila{ pored ostalog konstatuje: „...Po{to nijesu na{li u tome potpore kod carigradske patrijar{ije,
koja je na protiv odlu~no osu|ivala wihove nacionalne te`we,
izrade Bugari od dr`avne vlasti slobodu, da mogu sami urediti
svoju crkvu i ustanoviti bugarski egzarhat, nezavisan od carigradske patrijar{ije. Ovo im je bilo odobreno naro~itim sultanskim fermanom od 8. zilhixe 1286. (27. februara 1870), i od toga
doba datira samostalnost bugarske crkve. Carigradska patrijar{ija nije priznavala taj egzarhat, i na jednome saboru, koji je bio
dr`an u Carigradu 1872. godine bili su Bugari osu|eni, kao odstupnici. Sve samostalne crkve u ostalom nijesu pristale na tu
osudu, a izme|u wih nije pristala ni jerusalimska patrijar{ija.
Ali ovo je samo pitawe vremena, dok se ne utvrdi politi~ka samostalnost bugarskoga naroda.“34
Kako je Bukovinsko-dalmatinska Mitropolija dobila samostalnost Mila{ pored ostalog pi{e: „Krajem XVIII vijeka potpala je bukovinska eparhija pod jurisdikciju karlova~ke mitropolije;a u prvoj polovini XIX vijeka pridru`ena je bila istoj mitropoliji i dalmatinska eparhija, ali samo u pogledu dogmati~kih i duhovnih poslova. Pitawe o odjeqewu bukovinske eparhije
od karlova~ke mitropolije bilo je pod karlova~kim sinodom 1864.
godine“...35
O Crkvi u Kraqevini Srbiji Mila{ je napisao, da je 1832. godine Carigradska Patrijar{ija priznala Crkvi u Kne`evini
Srbiji „zasebnu unutra{wu upravu, ali u odre|enoj zavisnosti od
patrijar{ije. Kad su poslije granice kne`evine Srbije pro{irene i ista priznata slobodnom i potpuno nezavisnom, tada su nadle`ne vlasti u Srbiji potra`ile od patrijar{ije, da se prizna i
srpskoj crkvi onakva nezavisnost, kakvu u`ivaju ostale samostalne pomjesne crkve, uz o~uvawe kanoni~ki propisanoga jedinstva
sa vaseqenskom crkvom. Ovo je i u~iweno bilo od strane patrijar{ije, koja je sinodskom odlukom od oktobra 1879. godine proglasila samostalnom srpsku crkvu u kne`eveniji (danas kraqevini) Srbiji, ravnopravnom sa ostalim pomjesnim samostalnim crkvama.“36 Mila{ je za ovaj tekst naveo fusnotu br. 31, u kojoj je napisao: „V. (idi) kwi`icu „Nezavisnost srpske crkve progla{ena
33. Nav. dj., str. 299.
34. Nav. dj., 300.
35. Nav. dj., 300-301.
36. Nav. dj., 301.
42
1879. godine“ (Biograd, 1880), u kojoj su privedeni svi slu`beni
dokumenti, koji se ti~u ove nezavisnosti.“37
Za Crkvu u Kraqevini Rumuniji Mila{ je zapisao: „Do progla{ewa kraqevine Rumunije 1882. godine, crkva u Moldaviji i
Vla{koj potpadala je pod jurisdikciju carigradske patrijar{ije.
Na tri godine poslije toga progla{ewa, dakle 1885. odlukom carigradskoga sinoda bude progla{ena samostalnost crkve u kraqevini Rumuniji sa istim pravima, kakva u`ivaju sve ostale samostalne pomjesne crkve.“38
Dakle, na osnovu izlo`enog, da se vidjeti, kako je koja Crkva
stekla samostalnost, tj. autokefalnost? Neke Crkve autokefalnost su dobile direktno od izvorne Crkve Pravoslavqa Carigradske (Vaseqenske) Patrijar{ije, a druge opet od svoje majke
Crkve, u ~ijem sastavu su bile. Jedino je konstatovano, da je samostalnost Bugarske Crkve odbila da prizna Carigradska Patrijar{ija, ali da su sve druge pomjesne crkve Pravoslavqa to u~inile. Jedino Mitropolija Crnogorska nije tra`ila, niti dobila samostalnost od svoje majke Crkve Pe}ke Patrijar{ije, a nije je ni
mogla dobiti, jer je ovu nasilno i nekanonski ukinuo sultan 1766.
godine, a ni od matice Pravoslavqa Carigradske Patrijar{ije.
U drugoj polovini XIX i po~etkom XX vijeka, vo|ene su brojne rasprave koja je od episkopija Srpske Crkve nasqednica Pe}ke Patrijar{ije? Povodom toga iza{lo je nekoliko desetina posebnih djela i ~lanaka. Mi{qewa su bila podijeqena, pa se i Mila{ ukqu~io ukqu~io u tu polemiku sa nekim svojim radovima. U
jednoj od fusnota on pored ostalog pi{e: „Stvar je u tome, da u
raspravi V. S. D. izne{ena su bila dva istori~ka spomenika, na
ime, zakletva mitropolita Isaije \akovi}a, izabranog na narodnom saboru u man. Kru{edolu 1708., da }e priznavati starje{instvo pe}koga patrijarha i za tijem gramata pe}koga patrijarha Kalinika 1710. mitropolitu Sofroniju Podgori~aninu, kojom mu
priznaje samostalnost u upravi srpskom crkvom u austrijskim zemqama. Ova dva spomenika meni su nepoznata bila; a po{to oni jasno svjedo~e, da su mitropoliti u ovim zemqama priznavali starje{instvo pe}koga patrijarha i nikada, niti je taj pe}ki patrijarh imenovao za svoga nasqednika karlova~koga mitropolita,
niti je, poslije ukidawa u Pe}i srpske patrijar{ije, predao tome
mitropolitu isto na{qedstvo carigradski patrijarh, koji je jedini imao pravo da to u~ini, to sam ja i odstupio od tvrdwe, is37. Isto.
38. Nav. dj., 302.
43
taknute u onoj mojoj bro{uri, iskazav{i mislim pravilno su|ewe
o ovome pitawu u drugoj bro{uri, izdanoj u Novom Sadu 1886. pod
naslovom: „K pitawu o jerarhi~kom polo`aju sarajevske mitropolije. „Hvala gospodinu V. S. D., {to mi je dao priliku, da poznam
ovu moju pogrije{ku.“39
Pored ve} nabrojenih pravoslavnih crkava, Mila{ se bavio i
Crnogorskom Mitropolijom. On je u ve} tretiranom djelu „Pravoslavno crkveno pravo“, koje je napisao jo{ dok je bio arhimandrit 1890. godine, tj. wegovom prvom dijelu, i drugom poglavqu, sa
naslovom „Op}i pregled“, naveo da po katalogu Carigradske Patrijar{ije, izdatom u aprilu 1855. godine, postoji ~etrnaest pravoslavnih crkava sa samostalnom upravom ili zvawem samoupravne crkve. Pod brojem devet navedena je Crnogorska Crkva. Od
ostalih srpskih crkava navedene su: Karlova~ka, ^ernivi~kodalmatinska i Crkva u Kraqevini Srbiji. Naveo je daqe kao obja{wewe: „Od svih samoupravnih, ili avtokefalnih crkava, svoje
posebne zakonske propise formalno potvr|ene od nadle`nih vlasti, imaju samo: 1. Carigradska, 2. Ruska, 3. Karlova~ka, 4. Crkva
u Kraqevini Gr~koj, 5. Sibiwska, 6. Bugarska, 7. Bukovinsko-dalmatinska, 8. Crkva u Kraqevini Srbiji, i 9. Crkva u Kraqevini
Rumuniji; a ostale ih nemaju, nego se uop}e upravqaju po zakonima, koji se sadr`e u op}e izvornim pravilima.“40
Dakle, Crkva u Crnoj Gori tada nije imala svoje posebne propise, a dobila ih je Ustavima Svetog Sinoda i Konsistorija iz
1904. godine, te nekim ~lanovima Ustava Kwa`evine Crne Gore
iz 1905. godine. Pada u o~i ~iwenica, da ako je Mitropolija Crnogorska bila autokefalna od ukidawa Pe}ke Patrijar{ije 1766.
godine, onda joj je vrlo dugo trebalo da posebnim zakonskim aktima uredi svoju organizaciju, ~ak 140 godina! Vrlo je va`no napomenuti, {ta je kao izvor Mila{ koristio za uvr{tavawe Crnogorske Crkve u ovaj spisak? Wegov glavni izvor u fusnoti broj jedan je Atinska Sintagma, tom V, od Ralisa i Potlisa, koja }e tako|e biti analizirana na sqede}im stranama ove glave, kao i sve
wene protivrje~nosti kao izvora.
Mila{ je daqe obradio svaku od pomenutih crkava, sa naslovom „Dana{we samostalne crkve. „Dakle, po wemu to su bile crkve koje nemaju tzv. staru ili izvornu autokefalnost. U naslovu
„Cetiwska mitropolija“ Mila{ pi{e: „Krajem XVII vijeka, kad
je pri Danilu Petrovi}u Wego{u utvr|ena bila politi~ka samo39. Nav. dj., 292-294.
40. Nav. dj., 132-133.
44
stalnost Crne Gore, pravoslavna crkva u ve}em dijelu zemaqa, koje danas sastavqaju crnogorsku kne`evinu, zajedno sa svojim mitropolitom, bila je u zavisnosti od pe}ke srpske patrijar{ije;a
iz jedne gramate pe}koga patrijarha od 1700. godine vidi se, da je
taj mitropolit, kojega je katedra bila na Cetiwu, imao pravo i nad
drugim zemqama, koje nijesu potpadale pod crnogorsku politi~ku
vlast. Bio je i ovaj mitropolit egzarh „svati{ago trona pe}koga.
„Ova zavisnost cetiwske mitropolije produ`avala se do ukinu}a
pe}ke patrijar{ije. A od toga doba, pri dr`avnoj samostalnosti
Crne Gore, i crkva u woj, kojoj je poglavica bio u isto vrijeme i
gospodar zemqe, smatrala se samostalnom u svome ustrojstvu i
unutra{woj upravi, kao {to je samostalna i danas. Samostalnost
cetiwske mitropolije priznala je i carigradska patrijar{ija.“41
Ovaj tekst mo`e se dvostruko analizirati. Prije svega sa stanovi{ta wega samog. Mila{ ne spori da je do ukinu}a Pe}ke Patrijar{ije Mitropolija Crnogorska, odnosno kako je on naziva
Cetiwska ({to je i potpuno pravilno po wenom katedralnom mjestu), bila u sastavu Pe}ke Patrijar{ije, tj. Srpske Crkve. Tu dakle nema ni~ega spornog. Kao izvor za samostalnost Crkve u Crnoj Gori, odnosno okolnost koja je dovela do wene nezavisnosti,
Mila{ navodi „dr`avnu samostalnost“, a ne neki posebni akt, sinodalnu gramatu ili tomos, {to bi od wega kao istaknutog kanoniste trebalo opravdano o~ekivati. Pored Cetiwske Mitropolije, on je naveo od djelova nekada{we Pe}ke Patrijar{ije jo{
tri Crkve: Karlova~ku, Bukovinsko-dalmatinsku, i Crkvu u Kraqevini Srbiji. Zna~i, u wegovo vrijeme postojale su ~etiri samostalne srpske autokefalne crkve. Vrlo je interesantan i Mila{ev izraz, da se Mitropolija Cetiwska „smatrala“ nezavisnom.
I tu je tuma~ewe wenog statusa vrlo klimavo, pa izgleda da ni sam
Mila{ nije bio sasvim siguran u wega.
Ovaj tekst svakako je potrebno analizirati i sa drugog osnova, tj. izvornog, ili toga {ta je Mila{a navelo da uvrsti Mitropoliju Crnogorsku u nezavisne crkve? Za ovaj svoj tekst, on je naveo nekoliko fusnota. Samo stawe i prilike u Mitropoliji Crnogorskoj, on je opisao koriste}i kao izvore Dimitrija Milakovi}a, Milorada Medakovi}a, Ni}ifora Du~i}a i Statisti~ke
podatke objavqene u „Grlici“ za 1889. godinu. Najva`nija je svakako fusnota koja se odnosi na to da je samostalnost Cetiwske
Mitropolije priznala i Carigradska Patrijar{ija. To je opet
Atinska Sintagma Ralisa i Potlisa.
41. Nav. dj., 297-298.
45
Drugi domen istra`ivawa pitawa kanonskog statusa Crnogorske Mitropolije vezan za Nikodima Mila{a, dovodi se u vezu
sa Ustavima Svetog Sinoda i Konsistorija od 1904. godine. U wima
je, kako je ve} nazna~eno, proklamovana autokefalnost Crkve u
Crnoj Gori. Formalni autor pomenutih ustava bio je Nikodim
Mila{. Kao poznati kanonista, on je u wih i ugradio konstataciju da je Crkva u Crnoj Gori autokefalna, najvjerovatnije idu}i za
tezom utvr|enom u ve} citiranom djelu „Pravoslavno crkveno pravo“, a kombinovanom sa dinasti~ko-dr`avnim interesima kwaza
Nikole.
Da je Nikodim Mila{ sa formalnog stanovi{ta bio autor
ovih ustava, postoje dva podatka. Prvi se vezuje za „Glas Crnogorca“ od 1. januara 1904. godine, u kome je napisano ovo: „Wegovo Kwa`evsko Viso~anstvo, na{ Uzvi{eni Gospodar blagoslovio je potpisati zakon o ure|ewu Duhovnog savjeta i konzistorije u Crnoj
Gori, kao {to se vidi iz odnosnih ukaza, koji su done{eni na ~elu dana{weg na{eg lista.
Ove zakone i po `eqi na{eg mitropolita gosp. Mitrofana,
napisao je doktor bogoslovqa Nikodim Mila{, pravoslavni episkop dalmatinski.
Po{to se g. episkop Mila{ danas ra~una me|u najboqim kanonistima, {to ih pravoslavna crkva ima, to smo uvjereni, da }e i
ovi zakoni u potpunom smislu odgovoriti svijema savremenim potrebama Sv. pravoslavne crkve u Crnoj Gori.
Mi iskreno i sa osobitom rado{}u pozdravqamo ovaj napredak Svete na{e crkve i na{eg sve{tenstva.“42
Drugi podatak ubiqe`io je dr Lazar Tomanovi} u svojoj kwizi
„Pedeset godina na prestolu Crne Gore“, objavqenoj 1910. godine.
Tako on pi{e: „Duhovna uprava u Crnoj Gori, po svojoj nadle`nosti raspravqala je i rje{avala pitawa duhovne kanonske prirode,
dovode}i ih u skladnost sa pravilima apostolskih pravila i crkvenih kanona.
No, i ako je ovakva praksa odgovarala pravilnoj kanonskoj normi, svakako potreba je iziskivala, da se u duhu crkvenih kanona
napi{u i novi savremeni duhovni zakoni.
Da se ovo djelo privede, po najvi{oj dozvoli kwaza Nikole,
mitropolit Mitrofan Ban obratio se poznatom kanonisti, episkopu zadarskom d-ru Nikodimu Mila{u, s molbom, da bi napisao
potrebne ustave za pravoslavne konzistorije i Sv. Sinod u Crnoj
Gori.
42. Duhovni savjet i konsistorije, Glas Crnogorca, br. 1, 1. januar 1904, 3.
46
Preosve}eni episkop Nikodim rado se odazvao ovoj molbi, te
je ove ustave i napisao, a kad su bili gotovi, kwaz Nikola blagoizvolio ih je sankcionisati, i to Ustav Sv. Sinoda 30. decembra
1903. godine, a Ustav konsistorija 1. januara 1904. godine.“43 U oba
ova teksta, mada me|u wima postoji razlika od {est godina, nigdje
se ne pomiwe da je ovim data ili ustanovqena autokefalnost Crkvi u Crnoj Gori, iako je to ura|eno Ustavima Svetog Sinoda i
Konsistorija. Ipak, tu ~iwenicu ne treba prenebregnuti, odnosno, koliko se zapravo davalo zna~aju u javnosti tom navedenom
~inu konstatovawa ili ustanovqavawa autokefalnosti.
Pored toga, treba sagledati i kako je reagovala onda{wa
{tampa u vezi sa dono{ewem ovih Ustava? U beogradskom ~asopisu „Hri{}anski vesnik“ iz 1904. godine stoji: „Pod prvim januarom izi{ao je kwa`ev ukaz kojim se ustanovqava u Crnoj Gori Duhovni savjet i konsistorije. U duhovnom savjetu i konsistorijama
predsednik je mitropolit Mitrofan Ban, a ~lanovi Duhovnog savjeta: arhimandrit ostro{ki i mora~ki, iguman pivski, proto|akon cetiwski i tri protojereja.
Pozdravqamo ovo novo ure|ewe crkve u bratskoj nam Crnoj
Gori, koje je zauzimawem visokopreosve}enog mitropolita izvedeno. I nadamo se da }e kroz to i duhovno sudstvo pru`iti dovoqno garantije sve{tenstvu za pravilnije raspravqawe sviju pitawa koja zasecaju u `ivot crkve i sve{tenstva. Kad pobli`e budemo obave{teni o ovoj novoj organizaciji crkvenoj u Crnoj Gori,
poku{a}emo izvorno u listu da sve{tenstvo na{e s novim ure|ewem upoznamo.“44
„Glasnik Pravoslavne dalmatinske crkve“ koji je izlazio u
Zadru, pod nadzorom samog episkopa Nikodima Mila{a, u julskoj
svesci za 1904. godinu je komentarisao ovako: „^itamo u „Glasu
Crnogorca“: „Ovaj Ustav plod je trajne brige w. visokopreosve{tenstva mitropolita g. Mitrofana oko boqitka i napretka svete na{e Pravoslavne crkve i na{eg sve{tenstva, a napisao ga je
pravoslavni episkop dalmatinski, doktor bogoslovije, w. preosve{tenstvo g. Nikodim Mila{. Ta o~inska briga w. visokopreosve{tenstva g. mitropolita Mitrofana s jedne strane, i nau~ni
bogoslovski autoritet preosve}enog pisca s druge, najboqe su jemstvo, da }e i ovaj Ustav potpuno odgovarati svim suvremenim potrebama Sv. pravoslavne crkve u Crnoj Gori, pa se mi ovome na43. Lazar Tomanovi}, Pedeset godina na prestolu Crne Gore 1860-1910,
Cetiwe, 1910, 95-103.
44. Nove crkvene ustanove, Hri{}anski vesnik, 1904, 119.
47
pretku radujemo i srda~no pozdravqamo.“45 Vaqa napomenuti, da je
tekst citiran iz „Glasa Crnogorca“, u cjelini objavio list „Carigradski glasnik“ od 16. januara 1904. godine. Kao {to se iz izlo`enog vidi, nijedan od ovih tekstova nije konstatovao da je Crkva
u Crnoj Gori ovim dobila, ili potvrdila svoju autokefalnost.
Sada se dolazi do najinteresantnijeg detaqa, u vezi sa navodnim Mila{evim pisawem ovih Ustava. Naime, Mila{ je sastavio
spisak svojih radova, kao prilog uz Autobiografiju, koji je sa~uvan pod naslovom „Kwi`evne moje radwe u hronolo{kom smislu.“
On je tu popisao svoje radove od 1873. godine, do zakqu~no sa 1905.
godinom. Ovaj wegov spisak ~uva se u Arhivu SANU u Beogradu. U
wemu nema ovih ustava. Ovo bi trebalo da zna~i: da ih je Mila{
zaboravio staviti, {to je te{ko zamislivo, s obzirom na malu
vremensku razliku, a naro~ito jer se radilo o prvorazrednim crkveno-zakonodavnim aktima; da im nije pridavao nikakav zna~aj,
{to je opet te{ko zamislivo; da ih namjerno nije unio, jer su mimo wegovog znawa vr{ene nekakve ispravke, pa mo`da ~ak i sa
statusom Crkve u Crnoj Gori. Popis Mila{evih djela dao je dr
Radovan Kazimirovi}, zajedno sa komentarom uz Mila{evo djelo
„Pravoslavno crkveno pravo“, objavqeno 1926. godine u Beogradu.
Ni on tako|e nije unio ova dva Ustava. Povodom preno{ewa Mila{evih posmrtnih ostataka u [ibenik, dr Simeon Stankovi}
dao je popis Mila{evih radova u ~lanku „Dr Nikodim Mila{, episkop dalmatinski“, objavqenom u beogradskom „Bogoslovqu“ 1931.
godine, i ni on nije unio ove ustave.
U razmatrawu kanonskog statusa Crnogorske Mitropolije, i
tuma~ewem ovog pitawa u vezi sa Mila{em i wegovim djelom, treba se vratiti na ve} nazna~enu ~iwenicu, {ta je Mila{u poslu`ilo da Crkvu u Crnoj Gori tretira kao nezavisnu ili autokefalnu?
Tu se dolazi do osnovne ~iwenice, tj. ko je, kada i ~ime potvrdio
tu nezavisnost ili autokefalnost Crkve u Crnoj Gori, da bi se na
osnovu toga izvora ona kao takva mogla i predstavqati? Po ukidawu Pe}ke Patrijar{ije carigradski patrijarh izdao je nove berate episkopima sa wene teritorije. Time je on formalno-pravno
htio da potvrdi svoju jurisdikciju nad wima. Jedan takav berat poslat je i mitropolitu crnogorskom Savi Petrovi}u. Dio ovog berata na{ao je ruski konzul Ivan S. Jastrebov u Pe}i. Nema podataka da li je on uop{te stigao do mitropolita Save?46
45. Ustav pravoslavnih konsistorija u Kwa`evini Crnoj Gori, Glasnik Pravoslavne dalmatinske crkve, jul 1904, 112.
46. Ivan S. Jastrebov, Podaci za istoriju Srpske crkve, Beograd, 1879, 20-21.
48
No, u svakom slu~aju, crnogorski mitropolit nije na wega
obra}ao pa`wu, niti ga priznavao, {to }e uostalom biti prezentovano u ovoj glavi, jer Crna Gora nije bila pod kontrolom osmanske dr`ave. Ostatak Srpske Crkve, za~et jo{ emigracijom pe}kog
patrijarha Arsenija III ^arnojevi}a na austrijsku teritoriju, u
vidu Karlova~ke Mitropolije, imao je svoju autonomiju. Van jedne ili druge teritorije, tj. van kontrole i osmanske i austrijske
dr`ave, na{la se Mitropolija Crnogorska, s obzirom da nije bila ni~emu podlo`na i slobodna, u {irem kontekstu slobodne crnogorske teritorije.
Upravo iz tog konfuznog stawa, odnosno ~iwenice, da je svaka
episkopija Pe}ke Patrijar{ije bila prepu{tena samoj sebi, odnosno da svoju unutra{wu organizaciju, i spoqwi status prema
drugim pravoslavnim crkvama, a naro~ito dr`avama u okviru kojih je bila, reguli{e s obzirom na razne okolnosti, dozvoqava se
sloboda vi{estrukog zakqu~ka oko kanonskog statusa Crnogorske Mitropolije. Ono {to je interesantno za temu kojom se ova
glava bavi je to, da treba razmotriti navodno priznawe autokefalnosti koju je Carigradska Patrijar{ija dala Mitropoliji
Crnogorskoj.
Pi{u}i u svom djelu o autokefalnosti Crkve u Crnoj Gori dr
Karel Kadlec konstatuje: „Samostalnost joj je priznala i Carigradska patrijar{ija.“47 Ovu konstataciju potvr|uje dr Radoslav
Gruji} koji ka`e: „Ovu samostalnost priznao je docnije Sveti Sinod Ruske pravoslavne crkve, a zatim i Carigradska patrijr{ija.“48 @. M. Marinkovi} i J. Igumanovi} tako|e pi{u: „Sava Petrovi} se proglasio za samostalnog mitropolita. Ovu samostalnost priznao je kasnije (za vrijeme Petra I Petrovi}a) Ruski Sinod, a uskoro poslije toga i carigradska patrijar{ija.“49 Ne{to
neodre|eniji je crnogorski istori~ar dr \oko Pejovi} koji konstatuje: „Nestankom Pe}ke patrijar{ije Cetiwska mitropolija
postaje i fakti~ki samostalna, a wenu autokefalnost pre}utno je
priznala i Carigradska patrijar{ija.“50 Vaqa napomenuti da su
ovo samo neki od primjera koji ovako tuma~e kanonski status Mitropolije Crnogorske.
47. Karel Kadlec, Autokefalne crkve pravoslavnih Slovena, Slavenstvo-slika wegove pro{losti i sada{wosti, Zbornik radova, Prag, 1912, 398-407.
48. Radoslav Gruji}, Pravoslavna Srpska crkva, Beograd, 1920, 140.
49. @. M. Marinkovi} - J. Igumanovi}, Istorija op{te Hri{}anske i Srpske
pravoslavne crkve, Beograd, 1934, 131.
50. \oko Pejovi}, Crna Gora u doba Petra I i Petra II Petrovi}a Wego{a,
Beograd, 1981.
49
Nekoliko decenija prije dono{ewa ustava po~etkom XX vijeka, i Valtazar Bogi{i} je u jednoj anketi konstatovao autokefalnost Crkve u Crnoj Gori. On je po nalogu kwaza Nikole vr{io
ispitivawa i anketirawa starijih umnih qudi i glavara, koji su
poznavali crnogorsko obi~ajno pravo, da bi sastavio imovinski
zakonik. U ovoj anketi iz 1873. godine sa neimenovanom li~no{}u
(mo`e se samo pretpostaviti o kome se radi izme|u tri ili ~etiri li~nosti), Bogi{i} se bavio samo Crkvom u Crnoj Gori i wenim ure|ewem. Prva ~etiri pitawa posve}ena su kanonskom statusu Crnogorske Mitropolije, i wenim vezama sa pravoslavnim
crkvama, prvenstveno Ruskom i Carigradskom. U odgovoru na prvo pitawe ispitanik je odgovorio da je Crkva u Crnoj Gori autokefalna, a u drugim da nema nikakve zvani~ne odnose i zavisnosti
od Ruske i Carigradske.51 Nije me|utim odgovorio na ~emu se zasniva ta autokefalnost?
Iz niza konstatacija o navodnoj potvrdi autokefalnosti koju
je Carigradska Patrijar{ija dala Crnogorskoj Mitropoliji, nema bilo kakvih konkretnih odrednica, kada je i ~ime ta autokefalnost potvr|ena (tomosom, sinodalnom odlukom, nekim rje{ewem i sl). Idu}i suprotnom relacijom, nijedan od navedenih koji
su citirani, a i jo{ nekoliko wih koji su sli~no pisali i konstatovali, tako|e ne navodi, kada je Mitropolija Crnogorska i od
koga tra`ila potvrdu o autokefalnosti? [ta je onima koji su
konstatovali autokefalnost Crkve u Crnoj Gori poslu`ilo kao
izvor, da bi to uradili?
Treba najprije pogledati {ta o tome mislim Nikodim Mila{,
u svome djelu „Pravoslavno crkveno pravo“? Kao izvorne crkve
istoka on navodi wih pet, od kojih je opet prva po redu Carigradska.52 Obra|uju}i u poglavqu „Dana{we samostalne crkve“ wih
deset, on je naveo da je wih pet dobilo autokefalnost aktima Carigradske Patrijar{ije. To su bile: Crkva u Kraqevini Gr~koj,
Crkva u Kraqevini Srbiji, i Crkva u Kraqevini Rumuniji. Za
Karlova~ku Mitropoliju je naveo, da je wena autokefalnost proiza{la iz gramate, koju joj je dala Pe}ka Patrijar{ija, dakle-majka Crkva. Sibiwska Mitropolija i Bukovinsko-dalmatinska Mitropolija, nastale su opet na osnovu sinodalnog otpusta wihove
majke Crkve Karlova~ke Mitropolije. Bugarski Egzarhat nije
imao autokefalnost od Carigradske Patrijar{ije, koja mu je ni51. Baltazar Bogi{i}, Pravni obi~aji u Crnoj Gori, Hercegovini i Albaniji
(anketa iz 1873. godine), priredio Tomica Nik~evi}, Titograd, 1984, 238.
52. Kao nap. 7, str. 291, 294.
50
je dala, ve} je gradio na sultanskom fermanu, i ~iwenici, da su ga
priznale ostale pravoslavne crkve, tj. da su s wim imale odnose.
Autokefalnost Bugarskom Egzarhatu kasnije je priznala Carigradska Patrijar{ija, ali u momentu pisawa Mila{eve kwige,
autokefalnost mu nije priznata. Ovo je uostalom op{irno i kanoni~ki problemati~no pitawe, ali kako se ono ne ti~e Crkve u
Crnoj Gori, u ovom radu ne}e biti daqe tretirano.
No, bitno je napomenuti, za sve crkve kojima je autokefalnost
dala Carigradska Patrijar{ija, Mila{ je naveo precizan sinodski list ili odluku, i godinu, sem za jednu, a to je bila Cetiwska
Mitropolija. Za wu je samo konstatovao: „Samostalnost cetiwske mitropolije priznala je i carigradska patrijar{ija.“ Kao
izvor za ovu tvrdwu, odnosno kriterijum koji ga je naveo da uvede
Crnogorsku Mitropoliju u red autokefalnih Crkava, Mila{ je u
fusnoti pod brojem osamnaest naveo Atinsku Sintagmu Ralisa i
Potlisa iz 1855. godine.53
[ta re}i o ovoj Sintagmi? Weni autori su gr~ki crkveni
pravnici A. G. Ralis i M. Potlis. Ova Sintagma {tampana je u
Atini u vi{e tomova, a prvi tom je {tampan 1852. godine. Tom koji je interesantan za temu kojom se ovaj rad bavi, je peti, i {tampan je 1855. godine. Pod rednim brojem devet, sa naslovom „Autokefalna Mitropolija crnogorska, stoji tekst: „Mitropolit skadarsaki i primorski, arhiepiskop cetiwski, egzarh sve{tenog
Trona pe}kog, despotis (vladika) crnogorski i brdski g. Petar
Petrovi}.“ Za Crnogorsku Mitropoliju navedena je fusnota sa
tekstom: „Ovaj rang ima prema ruskom Sintagmatu: u Sintagmatu,
pak, Velike crkve ne pomiwe se. Nekad je bio podru~ni pe}kom
arhiepiskopu.“
Ve} na prvi pogled ~iwenice u ovom tekstu su kontradiktorne jedne drugima, a i dosta neprecizne. Iz navedenih zvawa poglavara Crkve mo`e se re}i da su ona nesporna, ali i me|u wima ima
razlika, iako su sva ova zvawa nastala iz episkopskog stepena kao
osnovnog. Nikodim Mila{ u djelu „Pravoslavno crkveno pravo“,
u poglavqu „Upravna jerarhija“ o mitropolitu pi{e: „Ovim su se
imenom nazivali episkopi, koji su imali pravo vlasti u jednoj
prostranoj oblasti, u kojoj je bilo nekoliko episkopa, i dobili su
to ime od glavnih gradova u gr~ko-rimskoj dr`avi.“54 Mitropolit
crnogorski nikada nije imao nekoliko episkopa, uglavnom jednog:
Danilo Savu, Sava Vasilija, Sava Arsenija Plamenca, Ilarion
53. Nav. dj., 295-303.
54. Nav. dj., 271.
51
Roganovi} Visariona Qubi{u, Mitrofan Ban Kirila Mitrovi}a (i to poslije 23 godine mitropolitovawa), Mitrofan Ban Kirila Mitrovi}a i Gavrila Do`i}a (od 1912. godine, s time {to je
Do`i} tako|e imao zvawe mitropolita). [ta su arhiepiskopi
Mila{ navodi: „Ovo je bilo upravo crkveno ime, koje se davalo
starijim episkopima, i odgovaralo je stepenu mitropolita“. Za
egzarhe Mila{ navodi: „Bili su episkopi, koji su imali sjedi{te
u glavnim gradovima velikih okru`ja u gr~ko-rimskoj dr`avi, i
kao takvi imali su prvenstvo ~asti me|u mitropolitima, koji su
u istome okru`ju bili.“55 Kanonsko-crkveno pravo ne poznaje egzarha na ~elu crkve.
Pod egzarhom se jo{ podrazumijeva titula zamjenika ili opunomo}enika patrijarha, npr. u slu~ajevima: bolesti patrijarha i
druge nesposobnosti da privremeno vr{i poslove, od smrti patrijarha do izbora novog, zastupnika patrijarha pri nekim pregovorima, poslovima, zakqu~ivawima sporazuma itd. Kanonski je
ovo zvawe od mitropolita Petrovi}a imao jedino Vasilije. No, i
poslije wega, krajem XIX vijeka, vjerovatno u znak sje}awa na to
zvawe, a pri ~iwenici da je bilo rastrojstvo Srpske Crkve, u nekim izvorima se kao egzarsi Trona Pe}kog pomiwu Ilarion Roganovi} i Mitrofan Ban. To zvawe kanonski potpuno ispravno
ima Amfilohije Radovi}. Navo|ewem titule egzarha Trona Pe}kog, i ~iwenice da je nekad bio podru~ni pe}kom arhiepiskopu,
pisci ove Sintagme, posredno su priznali da je Mitropolija Crnogorska bila u sastavu Srpske Crkve. Ovim se odbacuje bilo kakav zakqu~ak da je ona prije ukidawa Pe}ke Patrijar{ije mogla
biti autokefalna.
U tekstu se navodi Petar Petrovi}, ali ne precizira koji? Da
li Petar I ili Petar II? Nije svejedno je li Crkva u Crnoj Gori
bila autokefalna u vrijeme Petra I ili npr. ~etrdesetak godina
kasnije u vrijeme Petra II. Ova Sintagma objavqena je 1855. godine, kada vi{e nijesu bili `ivi ni Petar I ni Petar II, da bi ih
eventualno autori ove Sintagme mogli konsultovati (putem pisma, preko posrednika ili li~nim dolaskom) o statusu Mitropolije. Godine 1855, Mitropolija Crnogorska nije imala ~ak ni jednog episkopa!
Na osnovu svega izlo`enog, postavqa se pitawe koliko su Ralis i Potlis uop{te poznavali prilike u Crnoj Gori i wenu Crkvu? U fusnoti se pomiwe ruski Sintagmat kao izvor, po kome su
oni uvrstili Mitropoliju Crnogorsku kao autkefalnu. Ralis i
55. Isto.
52
Potlis ne navode tekst iz tog Sintagmata, koji govori o autokefalnosti Crkve u Crnoj Gori, niti ga pak odre|enije lociraju na
godinu i mjesto izdawa, i wegovog eventualnog autora. Ono {to je
naro~ito va`no je to, da su oni konstatovali da se u Sintagmatu
Carigradske Crkve Mitropolija Crnogorska ne pomiwe kao autokefalna, {to bi najprije i trebalo o~ekivati, s obzirom da je
to majka Crkva Pravoslavqa. Postavqa se opravdano pitawe, na
osnovu ~ega su pomenuti crkveni istori~ari, a me|u wima i kanonista Mila{ gradili svoje trvdwe o autokefalnosti Crnogorske
Mitropolije? Ova tvrdwa Ralisa i Potlisa u potpunoj je koliziji sa tvrdwama: Mila{a, Kadleca, Gruji}a, Igumanovi}a, Marinkovi}a itd. Da li se uop{te u pravu, pa i u crkvenom pravu i odre|ivawu tako va`nog pitawa kakvo je kanonsko priznavawe autokefalnosti jednoj crkvi, mo`e govoriti ~iwenicama \oka Pejovi}a „a wenu autokefalnost pre}utno je priznala i Carigradska patrijar{ija“.
Dakle, po pitawu Nikodima Mila{a i drugih citiranih uspostavqena je vrlo jasna geneza kriterijuma za svrstavawe Crnogorske Mitropolije u red autokefalnih crkava. Svi oni tvrdili su
da je Carigradska Patrijar{ija dala autokefalnost Crnogorskoj
Mitropoliji na osnovu priznawa od strane Ruske Crkve, {to je
potpuno nelogi~no sa stanovi{ta procedure dobijawa autokefalnosti, jer Ruska Crkva nije majka Crkva Carigradskoj Patrijar{iji, nego obrnuto, Carigradska je woj potvrdila autokefalnost. Ruska Crkva nije ni majka Crkva Crnogorskoj Mitropoliji
da bi to isto mogla uraditi.
Posqedwa karika u istra`iva~kom postupku o utvr|ivawu navodne autokefalnosti Crnogorske Mitropolije dovodi do Ruske
Crkve. Va`no je napomenuti da }e u prezentovanim citatima biti baratano sa dva termina ili odrednice: priznavala je i priznala je, {to nije isto. Ruska Crkva mogla je priznavati autokefalnost Crnogorskoj Mitropoliji na osnovu ve} nekog postoje}eg
stawa i statusa koji je autokefalan. Sa druge strane barata se i
sa tretmanom ~iwenice da je ona ta koja je priznala autokefalnost.
Tako Ni}ifor Du~i} pi{e ovo: „Ruski Sinod priznavao56 je
pravoslavnu crkvu u Crnoj Gori autokefalnom u vrijeme slavnoga mitropolita crnogorskoga Petra I Petrovi}a Wego{a.“57 Jovan Roganovi} konstatovao je ovo: „Sveti Sinod Ruski u vrijeme
56. Podvla~ewe je autora rada A. Stamatovi}a.
57. Ni}ifor Du~i}, Kwi`evni radovi, kw. 9, Beograd, 1889, 245.
53
Svetoga Petra mitropolita crnogorskog, priznao je Pravoslavnu
Crkvu u Crnoj Gori autokefalnom.58
„S obzirom na autokefalnost Pravoslavne crkve u Crnoj Gori istoriju wenu bi mogli podijeliti na dva perioda: prvi obuhvata doba od ustanove prve episkopije u Zeti (1221) pa ~ak do
priznawa wene potpune samostalnosti od Svetog Sinoda Ruskog.
Drugi bi period obuhvatao vrijeme od priznawa samostalnosti
Pravoslavne crkve u Crnoj Gori od strane Svetog Sinoda Ruskog
pa do dana{wih dana“, pisao je Pavle ^upi}.59 Jevrosije Popovi}
i dr Mojsije Stojkov su pisali: „Za vrijeme vladi~anstva Petra I
Petrovi}a Wego{a Sveti sinod Ruski priznao je Pravoslavnu
crkvu u Crnoj gori potpuno nezavisnom kakva je i do na{ih dana
ostala.“60
Radoslav Gruji} konstatovao je ovako: „Poslije ukidawa Pe}ke Patrijar{ije Sava Petrovi} je proglasio sebe samostalnim
mitropolitom. Ovu samostalnost priznao je docnije sveti Sinod
Ruske pravoslavne crkve, a zatim i Carigradska patrijar{ija.“61
U drugom tekstu on je zastupao isti stav, objasniv{i da se po ukidawu Pe}ke Patrijar{ije Crnogorska Mitropolija „oslonila na
rusku crkvu koja joj je priznala autokefalnost.“62 Ista su{tina
vidi se i u konstrukciji @. M. Marinkovi}a i J. Igumanovi}a koji pi{u: „Sava Petrovi} se proglasio za samostalnog mitropolita. Ovu samostalnost priznao je kasnije (za vrijeme Petra I Petrovi}a) Ruski Sinod, a uskoro poslije toga i carigradska patrijar{ija.“63
Na osnovu izlo`enih citata, tj. tvrdwi navedenih, name}u se
logi~ka pitawa, iz kojih bi trebali da proiza|u i citirani stavovi. Ta pitawa su: kakav je bio odnos Mitropolije Crnogorske
prema Ruskoj Crkvi, odnosno wenom Sinodu; gdje je sinodalna odluka ili kakav drugi akt Ruskog Sinoda kojim se daje autokefalnost Crkvi u Crnoj Gori; da li je uop{te Ruska Crkva mogla davati autokefalnost nekoj drugoj crkvi, i da li je konkretno dala
nekoj;{ta o ovome pi{e Petar I Petrovi} u svojoj „Kratkoj isto58. Jovan P. Roganovi}, Crnogorski teokratizam 1446-1851, Kazan, 1890, 32.
59. Pavle ^upi}, Glasnik Pravoslavne crkve u Kraqevini Srbiji, br. 3, Beograd, 1901.
60. Jevrosije Popovi} - dr Mojsije Stojkov, Op}e crkvena istorija sa crkveno
statisti~kim dodatkom, kw. II, Sremski Karlovci, 1912, 642.
61. Kao nap. 48, str. 140.
62. Radoslav Gruji}, Crnogorska mitropolija, Narodna enciklopedija srpskohrvatsko-slovena~ka (prire|iva~ Stanoje Stanojevi}), Zagreb, 1929, 923.
63. Kao nap. 49, str. 131.
54
riji Crne Gore“? Na prethodnim stranama odgovoreno je ve} da
Ruska Crkva na osnovu kanona i crkvenog poretka niti je mogla
dati autokefalnost Crkvi u Crnoj Gori, niti je uop{te ikada i
dala autokefalnost bilo kojoj pravoslavnoj crkvi. Na to se nadovezuje i ~iwenica, da Carigradska Patrijar{ija nije nikada dala
autokefalnost Crkvi u Crnoj Gori, {to uostalom i potvr|uju navodi Ralisa i Potlisa.
Najprije treba re}i da se mitropolit Sava Petrovi} po ukidawu Pe}ke Patrijar{ije nikada nije proglasio episkopom autokefalne crkve, kao {to je navedeno u citatima. O tome ne postoji nikakav poseban dokument, a ni trag u bilo kakvom pismu
mitropolita Save Petrovi}a. Ni sam mitropolit Sava to nije
mogao uraditi, jer to ne odgovara su{tini crkve, i su{tini wene
autokefalnosti, da neki episkop progla{ava samog sebe poglavarom autokefalne crkve. Istina je da se Mitropolija Crnogorska poslije ukidawa Pe}ke Patrijar{ije nastojala {to vi{e
osloniti na Rusku Crkvu, {to je bilo u domenu {irih politi~kih veza Crne Gore i Rusije, jo{ od vladike Danila. No, Crnogorska Mitropolija nikada nije bila, niti je mogla biti dio Ruske Crkve.
Iz citiranih tekstova vidi se da je Ruski Sinod priznao autokefalnost Crnogorskoj Mitropoliji u doba mitropolita Petra I Petrovi}a. U wegovo vrijeme, odnosi izme|u wega i ruske
dr`ave i Crkve su varirali, od otvoreno neprijateqskih, do izuzetno dobrih. Petar I nikada nije odricao vjernost Rusiji. Ta
vjernost bazirala se na {irem kontekstu globalnog oslawawa
Crne Gore na Rusiju kao istorodnu dr`avu po slovenskoj i pravoslavnoj pripadnosti. No, sa druge strane, on je znao granice te
vjernosti, nikada ne dopu{taju}i da ruska dr`ava i Crkva odlu~uju o politi~koj i crkvenoj slobodi i autohtonosti Crne Gore.
Nesuglasice su dolazile sa ruske strane, i to uglavnom od prostih
intriga Petrovih protivnika, ili zabune.
Naime, Petar I je poslije hirotonisawa za episkopa u Sremskim Karlovcima 13. oktobra 1784. godine, od strane mitropolita Mojsija Putnika produ`io za Be~, a odatle na imawe poznanika austrijskog generala Zori}a, ina~e Srbina u [klov. Ne zna se
ta~no gdje je Petar od tada boravio, ali je izvjesno da je u Petrograd stigao 5. novembra 1785. godine, da bi ga ruska policija bez
ikakvog obja{wewa no}u strpala u kola, u ranim jutarwim ~asovima 8. novembra, i poslala nazad. Ne zna se ta~no, koji su bili
razlozi za ovakav postupak ruskih vlasti, ali je svakako to bilo
zbog intriga nekih Petrovih protivnika.
55
No, za temu kojom se ova glava bavi, svakako je zna~ajnija ~iwenica, da je na povratku, 17. decembra u Minsku Petar napisao
o{tro protestno pismo ministru spoqwih poslova Rusije, u kojem pored ostalog stoji: „^udnovato je tako|e, kako se je moglo od
mene, kao obi~nog ~ovjeka slobodnog, zahtijevati da ja ne mogu biti arhijerej bez dopu{tewa Ruskog Sinoda. Zar oni ne znadu, da
vlast Ruskog Sinoda ne izlazi izvan granica ruske dr`ave? Pa i
sami ~etvorosprestolni vaseqenski patrijarsi ne mogu toga od
nas tra`iti budu}i sloveno-ilirski narodi izdavno imaju svoga
arhijepiskopa, koji ima pravo i vlast posve}ivati arhijereja.“64
Tako|e zbog intriga, Petar je bio jo{ jednom na meti ruske dr`ave i Sinoda. Tada je o~igledno ruska dr`avna politika, ili bar
neki weni centri, poku{ala da se otvoreno umije{a u unutra{we
stvari Crne Gore, pa i crkvene, tj. da postavqa i smjewuje crkvenog velikodostjnika. Iz analize ~itavog ovog problema, da se zakqu~iti, da nije nemogu}e da je i general Marko Iveli} imao ambicije da postane svjetovni gospodar Crne Gore. Sve je po~elo,
ukratko re~eno, optu`bama austrijskog barona Rozetija kod ruskih dr`avnih organa, a naro~ito optu`bama protiv Petrovog sekretara rimokatoli~kog opata Frana Dol~ija, rodom Dubrov~anina, da ho}e da zbaci austrijsku vlast u Boki, i dovede u wu Francuze. Opat Dol~i ve} odavno i nije bio rimokatoli~ki sve{tenik
u stvarnoj slu`bi. Iako Dubrov~anin rodom, on je ve} niz godina
predstavqao gotovo pustolova, koji se kretao na {irokom prostoru Austrije, Italije, Rusije i Balkana, biv{i privatni zastupnik
vi{e dr`ava.
U svakom slu~aju, Rusi su u oktobru 1803. godine u Crnu Goru
poslali Iveli}a da provjeri istinitost ovih optu`bi. Sa wim je
do{ao Petru odavno poznati arhimandrit Stevan Vu~eti}, rodom
Bokeq, koji je ranije bio Petrov izaslanik u Rusiji. I on je poslije razlaza sa Petrom nastupao u Rusiji sa intrigama protiv
wega, i imao izvjesne ambicije da preuzme wegovo mjesto. Delegacija je po~etkom 1804. godine do{la u Kotor. Daqe se nije usu|ivala u}i u Crnu Goru, nego je na Cetiwe poslala dva pisma. U izvorima ima indikacija, da su poku{ali da namame Petra na neki
sastanak van crnogorske teritorije u Boki, tu ga kidnapuju, i brodom otpreme za Rusiju. Jedno pismo bilo je od cara Aleksandra À,
a drugo Ruskog Sinoda. Oba pisma optu`ivala su Petra za nemar,
nerad i razne zloupotrebe, kao i navodno lo{e stawe u Mitropo64. Marko Dragovi}, Rusija i Crna Gora 1780-1790, Glasnik Srpskog u~enog
dru{tva, Beograd, 224-226.
56
liji. Pozivan je da do|e u Rusiju da se pokaje i opravda. Ukoliko
to ne u~ini, da }e biti predlo`eno da Crnogorci izaberu novog
vladiku, i po{aqu ga u Rusiju radi hirotonije.
Povodom toga, na Cetiwu se sastao crnogorski zbor, i poslao
pismo ruskom caru, koje je potpisala grupa glavara na ~elu sa guvernadurom Vukom Radowi}em u julu 1804. godine. U pismu se pored ostalog ka`e: „Sam mitropolit Petar ima zasluge {to nas,
zbog nesloge Turci nijesu pokorili. Ruski sinod ne mo`e lako
znati na{e stawe i pote{ko}e... Do sad na{e arhijereje nije niko
vukao Ruskom sinodu na odgovor, pa i ovog na{eg arhipastira ne}emo pustiti, da iko nad wim trijumfira i da mu se sudi... Na{
mitropolit nije nigda bio pod zapovijedi Ruskog sinoda, nego samo pod pokroviteqstvom na{eg imperatorskog veli~anstva, i to
pod moralnim pokroviteqstvom... Sv. Sinod nejma nikakvog prava zapovjedati nad ovim arhijerejima koi su izvan Rusije, pa zato
s na{im arhipastirom nikakva posla nejma.“65
Iz ovog dokumenta jasno se vidi, da Ruski Sinod ne samo da nije imao nikakvu kontrolu nad Mitropolijom Crnogorskom, nego
da nije ni mogao dati istoj autokefalnost. Uostalom, takav dokument kojim je Ruski Sinod dao autokefalnost Crkvi u Crnoj Gori, do sada ne samo da nije objavqen, nego nikada nije ni prona|en, niti je postojao. Da jeste, do sada, za blizu dvije stotine godina, bio bi od nekoga prona|en i objavqen. Autor ovog rada pregledao je brojne ruske crkvene zbornike, a preko Mitropolije
Crnogorsko-primorske kontaktirao sa ruskim crkvenim arhivima i bibliotekama, i dobio obavje{tewa, da ovog dokumenta nema, niti ga je ikada bilo, {to }e se dokazati u jednom od narednih
pasusa.
Sam mitropolit Petar À Petrovi}, u svojoj „Kratkoj istoriji
Crne Gore“ uop{te ne pomiwe da je Mitropoliji Crnogorskoj Ruski Sinod dao autokefalnost, niti to pomiwe u bilo kojem svojem
pismu ili poslanici.66
Na prethodnim stranama ve} je razmatrano pitawe da li je Ruska Crkva uop{te mogla dati autokefalnost nekoj drugoj crkvi, a
i sve da se uzme da ga je dala Crkvi u Crnoj Gori, da li je to isto
uradila i nekoj drugoj crkvi? Ve} je predo~eno u citatima iz djela Nikodima Mila{a da Ruska Crkva nije bila izvorna Crkva is65. A. Popov, Pute{estvije po Crnoj Gori, Sankt Peterzburg, 1847, 107(na ruskom); Milorad Medakovi}, Povjesnica Crne Gore od najstarijeg vremena
do 1830. godine, Zemun, 1850, 151-155.
66. Petar I, Kratka istorija Crne Gore, Zapisi, kw. XIII, mart 1935, Cetiwe,
140-152 (pre{tampano iz „Grlice“ za 1835. godinu).
57
toka, jer je on nabrojao izvorne crkve istoka nastale odlukama
vaseqenskih sabora. Nije je pobrojao ni u „starije crkve“, odnosno one koje su nastale kasnije od ovih izvornih. Mila{ je svrstava u „Dana{we samostalne crkve“, i to prvu po redu.
Da bi se {to boqe razmotrila ova problematika, treba citirati kompletan tekst: „Crkva u ruskoj carevini. Rusi su primili
hri{}anstvo od propovijednika carigradske crkve, i od te crkve
dobijali u prva vremena jerarhe. Poslije pada Carigrada (1453),
kad je Rusima te{ko bilo odlaziti u Carigrad radi crkvenih poslova, uzajamnim dogovorom tada{weg velikog kneza ruskog i carigradskog patrijarha ustanovqena je bila samostalnost ruske crkve, na ime, carigradski patrijarh zajedno sa ostalim isto~nim
patrijarsima priznali su naro~itom gramatom ruskom mitropolitu pravo, da ga ruski jerarsi, nezavisno od carigradske patrijar{ije, biraju i postavqaju, i osim toga su uzakonili, da se ruski
mitropolit mora smatrati po ~asti starijim od sviju drugih mitropolita i da u vaseqenskoj jerarhiji ima zauzimati mjesto poslije jerusalimskoga patrijarha. Krajem XVI vijeka, kad se imala
ustanoviti moskovska patrijar{ija, izdana je bila naro~ita gramata od strane carigradskog sinoda, uz potpis i ostalih isto~nih
patrijarha, kojom su se potvr|ivala pre|a{wa prava samostalnosti ruske crkve, priznavao se patrijar{ijski naslov moskovskome
prvosve{teniku i da zauzima peto mjesto u vaseqenskoj jerarhiji.
Istu su ovakvu gramatu izdali 1723. isto~ni patrijarsi, kad je ustanovqen bio ruski sv. sinod, priznavaju}i ga ravnim u svemu isto~nim patrijar{ijskim prijestolima.“67
Iz ovog teksta se dakle vidi nekoliko ~iwenica. Za razliku
od navodne autokefalnosti Crkve u Crnoj Gori, koja je samo pau{alno konstatovana, Mila{ je precizno naveo postupak sticawa
autokefalnosti Ruske Crkve i wenog dolaska do zvawa patrija{ije. Ruska Crkva nije imala pravo davati autokefalnost nekoj
drugoj crkvi, niti ju je ikada ijednoj dala, {to bi Mila{ i pomenuo. Uostalom, Crkva u Crnoj Gori nikada nije bila dio Ruske
Crkve, pa je nelogi~no, a i kanonski potpuno neopravdano, da joj
je ova mogla dati autokefalnost. To je ve} razja{weno prezentivawem dva izvora iz perioda Petra I, kada on sam, a i crnogorski
zbor potvr|uju da Ruska Crkva i wen Sinod nemaju nikakvu jurisdikciju nad Crkvom u Crnoj Gori. U pobrojanih ostalih devet crkava, Mila{ je dao ta~ne podatke kojoj je od wih autokefalnost
dala majka Crkva Pravoslavqa-Carigradska Patrijar{ija, pa i
67. Kao nap. 7, str. 295.
58
samoj Ruskoj Crkvi. Ni jednoj Crkvi, iz spiska ovih Crkava, Ruska Crkva nije dala autokefalnost, a da jeste Mila{ bi to pomenuo, pa i u slu~aju Crnogorske Mitropolije.
Drugi podatak koji se vezuje za autokefalnost Crkve u Crnoj
Gori, je neka ruska Sintagma iz 1851. godine. Ova Sintagma je u
stvari osnovni izvor svih konfuzija, koje su nastale u vezi sa autokefalno{}u Crkve u Crnoj Gori. Naime, na osnovu ove Sintagme, u kojoj se navodno pomiwe Crkva u Crnoj Gori kao autokefalna, gr~ki pravnici Ralis i Potlis, uvrstili su je kao autokefalnu u svoju Sintagmu iz 1855. godine. Zna~i, taj podatak koji su koristili kao izvor Ralis i Potlis, poslu`io je ovim navedenim
piscima, da tvrde da je Crkva u Crnoj Gori bila autokefalna, a
oni su ga uzeli pravo za gotovo, ne pozabaviv{i se wegovom su{tinom, i ne osvrnuv{i se kriti~ki na izvore.
O tome Qubomir Durkovi}-Jak{i} pi{e: „Rusi su prvi, koliko je poznato, ubrojili Crnogorsku mitropoliju u red autokefalnih crkava. Zna se da su je oni uneli u jedan katalog iz 1851. godine. Po tom katalogu Ralis i Potlis naveli su je u „Sintagmu“
(1855, tom V, str. 529) kao devetu po redu autokefalnih crkava...
Tamo je uzgred navedeno da su podaci uzeti iz nekog ruskog kataloga i da Crnogorske mitropolije nema u zborniku Carigradske
crkve koji je iza{ao aprila 1855.“68
O samoj navedenoj ruskoj Sintagmi Durkovi}-Jak{i} pi{e:
„Uzalud sam tragao da bih prona{ao ovaj ruski katalog, bilo pisca, Srbina ili Rusa, ko bi mi ne{to pobli`e znao o wemu. Pregledao sam skoro sva va`nija izdawa iz crkvenog prava na ruskom
i nisam mogao na}i da se ma gde spomiwe ovaj katalog. Mo`da je on
objavqen u zbirci nekih zakonskih odredaba, ili je objavqen u ~asopisu „Hristijanskije ~tenie“ za 1851. Ovaj ~asopis iz tog vremena kod nas ne postoji.“69 Treba na kraju konstatovati i {ta je to
Sintagma? Ovo je gr~ka rije~, i ozna~ava u konkretnom smislu
zbornik radova, neki popis, sre|ivawe zbrke, sistematizaciju itd.
U crkveno-konkretnom smislu ona ozna~ava katalog crkava, ili
zbornik crkvenih pravila.
Na osnovu izne{enog niza ~iwenica u vezi sa navodnim ili
davawem, ili priznavawem (po ve} postoje}em stawu) autokefalnosti Crkvi u Crnoj Gori od strane Ruske Crkve, mo`e se pogledati i dokument iz savremenog doba. Crnogorsko-primorski mi68. Qubomir Durkovi}-Jak{i}, Odre|ivawe me|ucrkvenog polo`aja crnogorskoj mitropoliji, Istoriski zapisi, kw. IX, sv. 1, Cetiwe, 1953, 86.
69. Isto.
59
tropolit Amfilohije Radovi} zvani~no se obratio Ruskoj Crkvi
za tuma~ewe ovog pitawa, sa zahtjevom, da ukoliko ona ima bilo
kakvih podataka da je priznala, ili po ve} fakti~kom stawu je
priznala autokefalnost Crkvi u Crnoj Gori, te izvore dostavi
Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj. Moskovski Patrijarhat i
Sveti Sinod Ruske Crkve zvani~no su odgovorili 13. novembra
1992. godine. Pismo je potpisao predsjednik Odjela spoqwih odnosa Moskovske Patrijar{ije mitropolit smolenski i kaliwski
Kiril.
U wemu pored ostalog stoji:
„Voqeni u Gospodu svjatje{i Vladiko,
Povodom predstavke Wegovog Visokopreosve{tenstva, Mitropolita Crnogorsko-primorskog Amfilohija, podr`ane Va{om Sveto{}u, upu}ene Arhijerejskom Saboru Ruske Pravoslavne Crkve, u vezi sa pitawem postojawa u pro{lom vijeku tobo`we
autokefalije Crnogorske eparhije, du`an sam da saop{tim Va{oj
Svetosti i Arhijerejskom Sinodu Srpske pravoslavne Crkve
sqede}e:
Hirotonija 1833. g. u Sankt Peterburgu ~lanovima Svetog Praviteqstvuju{}eg Sinoda Pravoslavne Ruske Crkve Vladike Petra (II) Cetiwskog nije zna~ila, kao {to se vidi iz wihove Gramate posve}ewa, priznawe wega u svojstvu poglavara Autokefalne Pomjesne Crkve. O~evidno, dodjeqivawe autokefalnosti Crnogorskoj eparhiji od strane Ruske Pravoslavne Crkve bilo je
prosto nezamislivo, s obzirom da ona nije nikada bila dio wene
kanonske teritorije. Tako|e mi ne raspola`emo bilo kakvim dokumentima, koji bi svjedo~ili o tome, da su se Cetiwski episkopi bilo kada priznavali sa svojstvom predstojateqa Autokefalne Pomjesne Crkve.
Hirotonija Cetiwskog episkopa u Sankt Peterburgu 1833. g.
(analogno tome i kasnije hirotonije), bila je sa strane Ruske Pravoslavne Crkve akt qubavi ka sestri Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi, koja u to vrijeme nije imala druge mogu}nosti da popuni upra`wenu Crnogorsku katedru“...70
Pitawe kanonskog statusa Crnogorske Mitropolije poslije
ukinu}a Pe}ke Patrijar{ije mo`e se sagledati i jo{ sa jednog
aspekta. On se odnosi na pitawe, da li je Mitropolija Crnogorska sebe poslije toga smatrala dijelom Srpske Crkve, iako je ova
bila razorena, i da li je ikada planirala da sebe opet ugradi u
70. Moskovski Patrijarhat, Sveti Sinod Ruske Pravoslavne Crkve, Odjel spoqwih crkvenih odnosa, br. 4164, Moskva, 13. novembar 1992.
60
Srpsku Crkvu ako bi se ova obnovila? Na jednoj od prethodnih
strana je pomenuto da je carigradski patrijarh poslao episkopima biv{e Pe}ke Patrijar{ije svakom ponaosob, pismo kojim je
potvr|ivao wihovo episkopsko zvawe i crkvenu jurisdikciju. Me|u wima bio je mitropolit Sava Petrovi}. Nema podataka da li
je ovo pismo Sava primio, ali i ako jeste, prema wemu se sasvim
sigurno sa ignoracijom odnosio.
Mitropolit Sava Petrovi} poslao je 26. februara 1776. godine pismo moskovskom mitropolitu Platonu, u kome je iznio stawe
u episkopijama Pe}ke Patrijar{ije, i zatra`io pomo}. On je u
pismu tra`io od Platona „oslobodite od Grka presto Srpske arhijepiskopije pe}ke, a ima u va{oj imperiji arhimandrit svetoga
patrijarha Vasilija Brki}a, koji je u pro{lom ratu izbjegao u Rusiju, a bla`eni patrijarh skon~ao. On, arhimandrit Avakum, voqan }e biti da na prestolu srpskom bude arhiepiskop, svi srpski
arhijereji primi}e ga s rado{}u, jer zna turski jezik i gr~ki, a
prirodni je Srbin, da pod Ruski sinod bude Srpska crkva i da se
srpski arhiepiskop postavqa po wegovoj saglasnosti, ili ako bude potrebno da bude ruski arhijerej arhiepiskop pe}ki po jednokrvju i jednojezi~iju. „Na kraju mitropolit Sava nagla{ava da
ovo pismo pi{e u ime svih episkopa Srpske Crkve (wih devet koje su izgnali Grci) ovim rije~ima: „Moja ruka predaje od svih arhijereja sloveno srpskih, kao najstarijeg i nikakvoj vlasti podlo`nog“...71
U ovom pismu vidi se poku{aj mitropolita Save da se Srpska
Crkva stavi pod jurisdikciju Ruske, da bi se izbjeglo weno uni{tewe. Sava je o~igledno bio jedini slobodan srpski arhijerej, pa
je stoga mogao i pisati ovakvo pismo. Ono {to je me|utim o~igledno, je da on sebe smatra srpskim arhijerejom, i ne namjerava da
gradi neku posebnu crkvu, koja bi imala novi crkveni vansrpski
pravac i identitet.
I po ukinu}u Pe}ke Patrija{ije u Crnoj Gori i wenoj Mitropoliji nikada nije prestajala da postoji ideja i nada u wenu vaspostavu po oslobo|ewu od osmanske vlasti. To se vidi i u tzv.
„Pogodbama“ iz 1779. godine. Po{to u Rusiji nijesu nai{li na razumijevawe i pomo}, guvernadur Radowi}, serdar Ivan Petrovi}
i arhimandrit Petar Petrovi} (kasniji mitropolit Petar I) su
na povratku svratili u Be~. Oni su tu austrijskom caru podnijeli
71. @ivadin Jovi~i}, Pismo pisano mitropolitom crnogorskim Savom mitropolitu Platonu 1766. god. februara 26, Glasnik Srpskog u~enog dru{tva, 22, Beograd, 1867, 357-359.
61
jedan memorandum pod naslovom „Pogodbe“, na osnovu kojih je od
austrijske dr`ave tra`ena pomo} u vidu pokroviteqstva. U jedanaestoj ta~ki ovog dokumenta stoji: [email protected] da mitropolit crnogorski zavisi od pe}kog patrijarha u Srbiji. Kad sada{wi mitropolit umre, pristajemo zasad da wegov naslednik bude rukopolo`en u Karlovcima, ali da uvijek bude izabran po starom obi~aju, da ga biraju guvernadur, pot~iweni glavari i cio narod crnogorski;ali samo dotle, dokle Turci budu vladali Srbijom, te ne
mo`emo slobodno da ga po{aqemo u Pe}.“72
Ve} je pomenuto pismo mitropolita Petra I ruskom ministru
spoqwih poslova, za{to je brutalno i bez obja{wewa prognan iz
Petrograda? U ovom pismu vide se jasno detaqi, koji ne samo ukazuju na nepriznavawe jurisdikcije Ruskog Sinoda, nego i na kontinuitet Mitropolije Crnogorske sa Pe}kom Patrijar{ijom. Ta
svijest o obnovi Srpske Crkve je o~igledna kod Petra, ~im on ka`e: „Za tijem sam ja oti{ao u Srijemske Karlovce i tamo bio posve}en za arhijereja od slaveno-serbskog mitropolita Mojsija Putnika i drugih prisutnih arhijereja... Pa i sami ~etvoroprestolni
patrijarsi ne mogu od nas tra`iti, budu}i slaveno ilirski narodi odavno imaju svoga arhijepiskopa, koji ima pravo i vlast posve}ivati arhijereja. Pri svemu tomu {to sada, zbog turskih nasiqa
nemamo patrijarha, ali imamo dosta blago~estivijeh arhijereja i
slobodu u crkvenim pravima.“73
Sli~na konotacija prevlada tako|e u ve} pomiwanom pismu crnogorskog zbora iz 1804. godine, koje je potpisao guvernadur Radowi}, i u wemu pored ostalog stoji: „Po svoj prilici nije poznato Ruskom sinodu, da je narod srbskij pravoslavnij imao svog patrijarha, kome su srbski arhijereji bili podvlastni sve do 1769. godine, a tada, po{to je zaplamtio rat izme|u otomanske i Ruskog carstva, patrijarh srbskij i svega Ilirika Vasilije Brki}, ukloniv{i se u na{e krajeve od predstoja{e mu pogibeqi, po|e u Rusiju i u
Petrogradu pretstavi se, na kojem se presjekla bitnost slavenosrbski patrijarha, a stolica Pe}ke patrijar{ije i danas je upra`wena; po tome, dakle, na{ gospodin mitropolit ostao je sam za sebe u ovda{woj crkvi, nezavisan ni od kakve vlasti... jer mi narod
crnogorskij za ovaj ~in izabrali smo wega, a da bude za arhijereja
posve}en, ne biv{i tad u Srbiji patrijarha, poslali smo ga k pravoslavnom mitropolitu, koi ga je saborno s drugim episkopima i
posvetio i predao mu vrhovno pastirstvo nad nama“...74
72. Vladan \or|evi}, Crna Gora i Austrija u XVIII veku, Beograd, 1912, 9-10.
73. Kao nap. 64.
74. Kao nap. 65.
62
Mitropolit Petar I Petrovi} dobio je predlog od Francuza,
kada su ovi po~etkom XIX vijeka okupirali Boku i Dalmaciju, da
bude srpski patrijarh. Ovaj predlog proslijedio mu je francuski
upravnik Dalmacije Dandolo. Petrova titula trebala je da bude
„patrijarh svega srpskog naroda i ilirika“, sa platom od 20000
franaka, ali pod uslovom da prestane sara|ivati sa Rusijom i
primi francuski protektorat. Titula patrijarha srpskog i ilirika, bila je zbog toga, {to su Francuzi od okupiranih slovenskih pokrajina formirali tzv. Ilirsku provinciju sa sjedi{tem
u Qubqani. Petar I je odbio ovaj predlog pravdaju}i se da bi postepeno wegova crkva potpala pod vlast pape. O wegovom odgovoru bio je obavije{ten i Naopoleon, te od tada Francuzi po~iwu
sa agilnom akcijom ukidawa jurisdikcije crnogorskih mitropolita nad Bokom, koja je kona~no realizovana za vrijeme Petra II
Petrovi}a kada se Boka nalazila pod vla{}u Austrije.75
Krajem XIX i po~etkom XX vijeka, u srpskim zemqama se razvila ~itava polemika, koja je od srpskih eparhija zakonita nasqednica i sqedbenica Pe}ke Patrijar{ije, i koja bi s toga mogla u slu~aju oslobo|ewa i ujediwewa srpskog naroda, preuzeti na
sebe patrijar{ijsko pravo i sjedi{te. Broj ovih rasprava, u kojima se direktno reaspravqalo o ovoj temi, ili se ona provla~ila
kroz druge teme, kre}e se i do nekoliko desetina. U nekima od wih
pomiwana je i Mitropolija Crnogorska.
Tako je Jovan P. Roganovi} pisao: „Pravoslavna crkva u Crnoj
Gori predstavqa jedinu srpsku episkopiju koja je, od svog nastanka za vrijeme Sv. Save 1219. godine sve do danas, pod upravom nacionalne hijerarhije srpskog pravoslavqa.“76 Isto mi{qewe imao
je \ura Vuki~evi}, a to je potvrdio Novica Kova~evi}-Graovski
u prikazu za wegovo djelo konstatacijom: „Faktima je Vuki~evi}
dokazao, da je crnogorska mitropolija prava nasqednica pe}ke
patrijar{ije, jer je ta mitropolija stalno i neprekidno na svom
kanoni~kom osnovu, tj. na temequ svetosavskog prestola pe}ske
srpske patrijar{ije. Dokazuju}i ovo, pisac u isto doba isti~e i
vjekovnu nezavisnost Crne Gore.“77
I Danilo Perovi}-Tunguz imao je sli~no mi{qewe, koje je iskazao ovako: „Od ukidawa Pe}ske patrijar{ije, vaseqenski patrijarh u Carigradu u sporazumu sa Visokom Portom, namje{tao
je po svim hri{}anskim krajevima, gdje je turska vlast se prizna75. Du{an Sekuli}, Spoqna politika Petra I Petrovi}a Wego{a (1784-1830),
Cetiwe, 1950, 215 (prevod sa francuskog).
76. Kao nap. 58, str. 33.
77. Kao nap. 3.
63
vala, vladike Grke. Od osnivawa cetiwske mitropolije, pa kroz
sva stoqe}a, na mitropolitskoj stolici na Cetiwu, sjedjeli su samo mitropoliti Srbi. Na toj stolici nikad nije bilo gr~kih mitropolita takozvanih fanariota, kao na primjer u mitropoliji
zahumsko-hercegova~koj, dabro-bosanskoj, zvorni~koj, beogradskoj
i drugim. Kao {to se produ`io kontinuitet slobodnog duha Nemawi}a dr`ave u brdima i planinama crnogorskim, isto se tako sa~uvao kontinuitet duhovne vlasti srpskih pe}kih patrijarha u
slobodnoj mitropoliji cetiwskoj. Jednom rije~i i svjetovna i duhovna vlast sa~uvala se i odr`ala u Crnoj Gori, za svo vrijeme
robovawa srpskog naroda pod Turcima.“78
Vi|ewe polo`aja Mitropolije Crnogorske od ukidawa Pe}ke
Patrijar{ije 1766. godine, imalo je i oficijalan dr`avni stav.
Wega je izrekao onda{wi predsjednik Vlade Kwa`evine Crne Gore dr Lazar Tomanovi}, u govoru pred poslanicima Crnogorske
Narodne Skup{tine 15. avgusta 1910. godine, povodom uzdignu}a
Crne Gore iz ranga Kwa`evine, u rang Kraqevine. On glasi: „Povrh toga, Mitropolija Cetiwska jedina je svetosavska episkopska
stolica, koja je bez prekidawa do danas sa~uvana, i kao takva zakonita prestonica i nasqednica Pe}ke Patrijar{ije. Barska Arcibiskupija u`iva i danas dostojanstvo Prve stolice Katoli~ke
Crkve sve negda{we srpske Kraqevine.“79
Iz svega izne{enog da se vrlo lako zakqu~iti, da je Mitropolija Crnogorska odr`avala kontinuitet Pe}ke Patrijar{ije.
Kako je ve} nekoliko puta na prethodnim stranama bilo nagla{eno, po ukinu}u Pe}ke Patrijar{ije, svaka srpska episkopija bila
je prinu|ena da se sama snalazi po sopstvenom naho|ewu, i u svojoj unutra{woj organizaciji, a i u polo`aju prema dr`avama u okviru kojih su bile, ili prema drugim pravoslavnim crkvama. Po prezentovanim podacima, u relaciji ruska Sintagma-atinska Sintagma-Mila{evo djelo „Pravoslavno crkveno pravo“ - Ustavi, vidi
se da Mitropolija Crnogorska su{tinski nije imala nikakvu autokefalnost, bilo sa stanovi{ta kanona, bilo sa stanovi{ta wenog
prema Carigradskoj Patrijar{iji i priznavawa autokefalnosti
od iste. Samo je Crkva u Srbiji stekla pravu autokefalnost 1879.
godine, a ostale tri: Mitropolija Crnogorska, Mitropolija Karlova~ka, i Mitropolija Bukovinsko-dalmatinska nijesu. Posqedwe
dvije nabrojene bile su pod vla{}u tu|ina sve do vaspostave Srp78. Danilo Tunguz-Perovi}, Da li je u pro{losti Crna Gora bila politi~ki
samostalna zemqa? Zapisi, kw. XII, sv. 4, Cetiwe, april 1933, 200.
79. Iz Narodne Skup{tine, Glas Crnogorca, br. 35, 15. avgust 1910, 2.
64
ske Crkve 1920. godine. Crkva u Kne`evini (Kraqevini) Srbiji
pro{la je tokom XIX vijeka realan i redovan put ka autokefalnosti, a isto je va`ilo i za wenu dr`avu, koja je pro{la put od autonomne Kne`evine u sastavu osmanske dr`ave, do me|unarodno
priznate Kraqevine.
Bez obzira {to je 1904. godine po Ustavu predvi|en Sveti Sinod, on je formiran i po~eo je da radi u maju 1908. godine. Dakle,
u momentu dono{ewa Ustava kojim je predvi|ena autokefalnost
Crkve u Crnoj Gori, niti je po kanonaskom osnovu bilo elemenata za wenu autokefalnost, niti po organizacionom. Nijesu postojali ve} ste~eni uslovi za formirawe Svetog Sinoda. Grupa poslanika Crnogorske Narodne Skup{tine je u novembru 1906. godine uputila interpelaciju Ministarstvu prosvjete i crkvenih poslova, za{to Sinod nije formiran? Idu}i po ovom pitawu, zastupnik ministra obratio se Cetiwskoj Konsistoriji, koja je dala odgovor na ovo pitawe. Odgovor je su{tinski odslikao stawe
Crkve u Crnoj Gori, i konkretno pokazao da ona nema nikakve
osnovne elemente autokefalnosti, bez obzira {to je ona proklamovana Ustavima Svetog Sinoda i Konsistorija kao najvi{im crkveno-pravnim aktima, kao i Ustavom Kwa`evine Crne Gore kao
najvi{im svjetovnim aktom. Sinod se nije formirao zato {to nije bilo zahumsko-ra{kog episkopa i arhimandrita cetiwskog. Iz
Konsistorije je obe}ano da }e se Sinod formirati do kraja 1907.
godine, ali to nije ura|eno ni do tada.80
Iako je imala najmaweg ili nikakvog osnova za autokefalnost
u odnosu na sve ostale nabrojene eparhije Srpske Crkve, Mitropolija Crnogorska je u odnosu na wih imala samostalni put razvitka, uslovqen ~iwenicom da je Crna Gora bila slobodna. Na
osnovu politi~ke slobode i nezavisnosti, Mitropolija Crnogorska imala je mogu}nost da ne potpada pod bilo ~iju crkvenu jurisdikciju. Da nije bilo toga, Mitropolija Crnogorska imala bi sasvim druga~iji razvojni put. Kod mitropolita Petrovi}a, a kasnije i wihovih nasqednika, kao i dr`avnih vlasti Crne Gore,
uvijek je bilo prisutno sje}awe na pripadnost Pe}koj Patrijar{iji, i nada u wenu vaspostavu, poput svjetlosti na kraju duga~kog
tunela. Stoga je na osnovu analize izvora, potpuno opravdan stav
autora ovog rada, da je Mitropolija Crnogorska jedina zakonita
nasqednica i sqedbenica Pe}ke Patrijar{ije. Ona je odr`ala
weno izvori{te i nadu u vaspostavu. Autokefalnost Crkve u Crnoj Gori progla{ena Ustavima 1904/5. godine, bila je plod samo80. DACG, fond MPCP, f. 32-1906, dok. br. 1209/1, 10, 11.
65
dr`a~ke politike kwaza Nikole. Proistekla je iz dr`ave i wene
voqe, a ne stvarno ste~enih kanonskih uslova i redovne procedure. Ona je stoga slu`ila za dr`avno-politi~ke potrebe Crne Gore i wenog vladara. No, bez obzira na to, ona je opet imala namjeru obnavqawa Pe}ke Patrijar{ije pod dr`avnim skiptrom Petrovi}a i Crne Gore, {to je sa stanovi{ta srpske dr`avne i crkvene tradicije bilo potpuno legitimno.
Episkop dalmatinski dr Nikodim Mila{
66
MITROPOLIJA CRNOGORSKO-PRIMORSKA
IZME\U DVA SVJETSKA RATA
1. Mitropolija Crnogorska i weno sve{tenstvo u
procesu stvarawa jugoslovenske dr`ave
P
robojem Solunskog fronta i napredovawem srpske vojske ka
otaxbini i drugim jugoslovenskim pokrajinama otvoren je
proces raspada austrougarske monarhije. U politi~kom smislu dakle, tokom Prvog svjetskog rata uporedno su tekla i preplitala se dva politi~ka projekta: srpskog i jugoslovenskog ujediwewa. Tokom druge faze Prvog svjetskog rata razvio se jak pokret za
ujediwewe Crne Gore sa Srbijom, uobli~en u organizacionom
smislu kroz Crnogorski odbor za narodno ujediwewe u @enevi,
koji je predvodio biv{i predsjednik crnogorske Vlade Andrija
Radovi}. Uop{te, poslije svr{etka balkanskih ratova, u Crnoj
Gori je u javnom mwewu sve vi{e po~ela da preovladava ideja o
besperspektivnosti crnogorske dr`ave. Mlada crnogorska bur`oazija i intelektualni slojevi bili su predvodnici toga procesa. Nasuprot wima stajao je oko{tali kraqev upravni aparat, sa
svojim interesima.
Raspad austrougarske monarhije, u okviru kojeg su i okupacione trupe napustile Crnu Goru, a u wu u{le savezni~ke predvo|ene srpskom vojskom, doveo je proces ujediwewa u zavr{nu fazu.
Stoga proces vaspostave jedinstvene Srpske Crkve, i u~e{}e Mitropolije Crnogorske u wemu, treba najprije propratiti sa {ireg politi~kog aspekta. Nesporno, oslobo|ewe i ujediwewe svih
Srba, makar i kroz zajedni~ku jugoslovensku dr`avu, stvorilo je
osnov za crkveno ujediwewe, tj. vaspostavu jedinstvene Srpske
Crkve uga{ene voqom Osmanlija u drugoj polovini XVIII vijeka.
U operativnom smislu ujediwewe Crne Gore sa Srbijom i ostalim jugoslovenskim pokrajinama, izvedeno je kroz zasijedawe i odluke Velike Narodne Skup{tine, odr`ane krajem novembra 1918.
godine u Podgorici.
Mitropolija Crnogorska i weno sve{tenstvo bezrezervno su
podr`ali proces ujediwewa, koncepciju i odluke Podgori~ke Skup{tine. Sam mitropolit Mitrofan Ban poslao je telegram Skup{tini 12. novembra, u kome je stojalo: „Veliki svjetski doga|aji
67
dali su narodima da svaki sebi odredi pravac svoga budu}eg dr`avnog `ivota. Taj ciq doga|aja i utoliko vi{e zna~ajnije do od
~ega zavisi ~as i budu}nost naroda, ~i(ji) ste vi predstavnici,
imaju}i ovo u vidu, te kao duhovni poglavar molim Boga da vam dade snage i budu}nosti, da djelo va{eg zadatka izvedete u duhu onih
uzvi{enih ideala za koje su na{i slavni pretci `ivjeli i umirali, a to je oslobo|ewe i ujediwewe srpskih naroda, odnosno velike Jugoslavije. U to ime prizivqem blagoslov bo`ju na Veliku
narodnu skup{tinu i weno sveto djelo.“1
U besjedi povodom ujediwewa mitropolit Mitrofan je kazao:
„Blago~estivi hri{}ani!
Stra{wi sadawi svjetski rat kod ve}eg dijela evropskih naroda izazvao je kako unutra{wi, tako i spoqa{wi dr`avni prevrat.
Izvjesni veliki svjetski vladari, kao odgovorni za u`asno
svjetsko krvoproli}e, bi}e li{eni svojih sjajnih prestola. Takva
ista sudbina nije mimoi{la, a da se ne kosne i vladala~kog doma
na{e domovine.
Velika crnogorska narodna skup{tina, proglasiv{i ujediwewe Crne Gore sa Srbijom pod dinastijom Kara|or|evi}a, detronirala je wegovo veli~anstvo kraqa Nikolu I, a sa wim zajedno, i
dinastiju Petrovi}-Wego{. Dani, koje pre`ivqujemo, ~ine veliku epohu u istoriji Crne Gore.
Punih pet vjekova Crnogorci su juna~ku borbu vodili, a sve u
ciqu oslobo|ewa i ujediwewa srpskog naroda, a ta plemenita i
uzvi{ena zamisao, u ime Bo`je, danas se dijelom ispuwa.
Vite{ka na{a pro{lost stekla nam je pravo da se dostojanstveno i ponosno mo`emo udru`iti sa bratskom Srbijom i velikom Jugoslavijom.
Za ostvarewe nove jugoslovenske dr`ave, neumornom slavom
ovjen~ana na{a Srpska vojska pokazala je takvi primjer juna{tva,
kakav se u istoriji ~ovje~anstva rijetko mo`e na}i.
U`asna i krvava borba ve} je dovr{ena, i ratna sre}a ostala
je na na{oj pravednoj strani. Neprijateq kleti, ma koliko da bija{e silan i mo}an, on je pod udarcem vite{kog srpskog oru`ja na{ih mo}nih saveznika, s visine svoje velike gordosti, pao u duboki ponor svoje vje~ne propasti. Na wegovim ru{evinama, uskrsnula je nova jugoslovenska dr`ava, sastavqena od na{eg troimenog
naroda: Srba, Hrvata i Slovenaca. Nova dr`ava sre}na je {to ima
veliki broj svojih visokou~enih sinova, koji }e dostojno i s kori1. AIICG, fond Podgori~ka Skup{tina, f. 319, telegrami.
68
{}u pokriti sva nadle{tva u zemqi, kako na kopnu tako i na moru. Pored toga, Jugoslavija je bogata mnogim tvrdim gradovima, velikim varo{ima, prostranim morima, plodnim poqima, svake
grane prosvjetnim zavodima i raznim industrijalnim ustanovama;
jednom rije~ju, u novoj dr`avi najboqi su uslovi, koji }e biti izvor svake sre}e po svim granama narodnog `ivota.
Srpski narod vrlo je sre}an, {to je, poslije petovjekovnih muka i nevoqa, do`ivio one istorijske dane - dane slavne i bratske
zajednice.
S ovim velikim uspjesima neopisivo radostan, molim Boga, da
pod mo}nim skiptarom wegovog veli~anstva, hristoqubivog kraqa Petra I Kara|or|evi}a, blagoslovi novu dr`avu Srba, Hrvata
i Slovenaca. Neka sveta desnica Bo`ja istu {titi, krijepi i sna`i, kako bi ona, u koncertu ostalih evropskih dr`ava, na vje~na
vremena vr{ila blagotvornu ulogu sre}e i mira, ne samo svojih
dr`avqana, nego i cijelog ~ovje~anstva.
@ivio wegovo veli~anstvo kraq Petar I Kara|or|evi}!
@ivio srpski narod!
@ivjela velika Jugoslavija!
@ivjeli na{i mo}ni saveznici!“2
Mo`e se sa pravom re}i da je Skup{tina odr`ana u Podgorici bila neoklerikalnog karaktera. Weni poslanici su bili ovi
sve{tenici: Petar Mijanovi}, Krsto Radulovi}, Jovan Dap~evi},
Nikola Simovi}, Stanko Obradovi}, Krsto Qe{evi}, Ivo Koprivica, Mir~eta Golovi}, Jovo Radovi}, Petar Hajdukovi}, Mirko Vujisi}, Kirilo Bal{i} i Nikola Jovi}evi}. Poslanici su
bili i tri monaha: mitropolit pe}ki Gavrilo Do`i}, iguman Serafim Xari} i protosin|el Prokopije Vekovi}.3 Mitropolit
Gavrilo Do`i} bio je predvodnik delegacije Skup{tine u Podgorici, koja je u Beograd odnijela odluke Skup{tine.
Poznati crnogorski politi~ar iz poznog perioda crnogorske
dr`ave, Prvog svjetskog rata, i prvog perioda me|uratne Jugoslavije, jedan od glavnih kreatora operativnog organizovawa Skup{tine u Podgorici - Svetozar Tomi}, u svojim sje}awima je zapisao, da se 2. novembra 1918. godine na Cetiwu sastao sa grupom
uglednih qudi, lobiraju}i za ujediwewe. Me|u wima bio je i mitropolit Mitrofan. Prema Tomi}evom tvr|ewu mitropolit mu
je tada rekao: „Ni dao Bog, da sam protivu ujediwewa Srpstva, a
2. AMCP, f. mitropolit Mitrofan Ban.
3. Jo{o F. Ivani{evi}, Almanah-[ematizam Zetske oblasti, Sarajevo, 1931,
30-32.
69
jesam po{tovalac kraqa Nikole. On je mene od obi~nog kalu|era
na~inio mitropolitom Crne Gore i za to sam mu zahvalan i obavezan, ali ta moja obaveza ne smije nikada da ide na {tetu jedinstva i sre}e narodne.“4
Skup{tina u Podgorici je bila ne samo multikonfesionalna,
nego i multipoliti~ka. U woj su se oko fundamentalne ideje
ujediwewa Crne Gore i Srbije okupili razli~iti politi~ki elementi, od proradikalskih kara|or|evi}evaca, do prozelena{kih
elemenatata. U tom politi~kom konglomeratu, {to je naro~ito
zanimqivo, na{li su se i oni koji se mogu identifikovati sa ateistima i lijevim socijalistima. O~igledno su do Crne Gore ve}
doprli konkretni uticaji boq{evi~ke revolucije u Rusiji. Trojica poslanika Skup{tine: Milan Teri}, Milo{ Jovanovi} i
Miqko Bulaji} podnijeli su istoj interpelaciju na razmatrawe.
U ta~ki jedanaestoj predvi|eno je da sva dobra koje je posjedovao kraq Nikola „kao i sva manastirska i crkvena dobra pre|u u
ruke narodnog odbora“... Od ovih prihoda trebalo je {kolovati
izvjestan broj studenata medicine, agronomije i tehnike. Na dobrima je trebalo podi}i bolnice i ratarske {kole, i povezati ih
kolskim putevima sa ve}im mjestima. „Daqe: sve dragocenosti po
crkvama i manastirima imaju se smatrati kao svojina narodna pod
nadzorom narodnog odbora.“ Ovaj odbor je trebao sva crkvena i
manastirska dobra da uru~i Vladi Srbije po istom tro{kovniku.
U ta~ki trinaestoj te interpelacije stoji: „Da ova Velika
Narodna Skup{tina sve crkve i manastire svede u rang kapela.
Daqe, da naredi da se zakopaju u zemqi svi suvi qudski le{evi,
koji jo{ i danas stoje u manastirima, pod imenom ~udotvoraca, tako da se na tim ostacima jednom izvr{i sahrana i da se narodna
svest oslobodi od pritiska vekovnih verskih zabluda. Lica, pak,
koja su do danas `ivela obavqaju}i crkveni, verski ceremonijal,
imaju se zaposliti u gra|anskoj slu`bi ukoliko bi bila za istu
sposobna.“5
Sva tri poslanika su kasnije postali komunisti. Dvojica od
wih: Jovanovi} i Bulaji} bili su na osniva~kom kongresu Socijalisti~ke radni~ke partije Jugoslavije (komunista) u Beogradu u
aprilu 1919. godine. Skup{tina je samo konstatovala ovu interpelaciju, ali se nije izja{wavala o woj. U ovom dokumentu me|utim va`no je sagledati genezu ateizma i komunizma u Crnoj Gori.
4. Svetozar Tomi}, Desetogodi{wica ujediwewa Crne Gore i Srbije, Beograd,
1929, 35.
5. AIICG, fond Podgori~ka Skup{tina, f. 319, zapisnici.
70
U zna~ajnom dijelu ova interpelacija ostvarena je poslije pobjede komunista u Drugom svjetskom ratu i revoluciji u Jugoslaviji
i Crnoj Gori. Svakako da se ona ne mo`e smatrati autohtonom, u
svojoj programskoj i ideolo{koj osnovi. Ona je korespondirala
kako je ve} nazna~eno sa konotacijom boq{evi~ke revolucije u
Rusiji. U {irem smislu bazirala se na marsisti~ko-engelsisti~kim filosofsko-ideolo{kim karakteristikama.
Paroh barski Petar Hajdukovi} poslao je 16. novembra 1918.
godine Cetiwskoj Konsistoriji obavje{tewe, da ga je skup poslanika iz Primorsko-crmni~ke oblasti uz prihvat Velike Narodne
Skup{tine, izabrao me|u skup{tinske delegate koji }e oti}i u
Skopqe, i stupiti u vezu sa Vladom Kraqevine Srbije, za potrebe rada na ujediwewu poznate Konsistoriji. U tom smislu prilikom bavqewa u Skopqu, Hajdukovi} je tra`io da mu se odredi zamjenik u parohijskim poslovima.6
U ime episkopa Kirila Mitrovi}a ~lan Nik{i}ke Konsistorije Milan Mihailovi}, obratio se 7. decembra iz Nik{i}a sve{tenstvu Zahumsko-ra{ke Eparhije, da se pri bogoslu`ewu pomiwe ime kraqa Petra I i nasqednika Aleksandra, a u vezi sa odlukama Velike Narodne Skup{tine o ujediwewu. Sve{tenstvu je
preporu~eno da parohijane savjetuje da `ive u slozi i qubavi, jer
je poslije velikih patwi i razura vrijeme da se predaju radu i novim vlastima budu lojalni. Sve{tenici koji bi svojim postupcima unosili nered i razdor bili bi strogo ka`weni.7 Ovaj raspis
mo`e se tuma~iti dvostruko. To je bilo vrijeme neposredno po
okon~awu austrougarske gotovo trogodi{we okupacije. U woj se
razvio jak komitski pokret, uz koji se kao prate}a pojava javilo i
bezvla{}e i pqa~ke. Evidentno je da je jo{ tokom izbora za Skup{tinu u Podgorici do{lo do politi~ke polarizacije u Crnoj Gori, na ujediniteqe i pristalice kraqa Nikole. Ta polarizacija
nije okon~ana odlukama Skup{tine u Podgorici. ^ak {ta vi{e,
ona se potom jo{ vi{e razbuktala. Pristalice kraqa Nikole otpo~ele su sa pripremama za ustanak.
Sredi{wi Arhijerejski Sabor je tokom 1919. godine u korespodenciji sa mitropolitom Mitrofanom pokrenuo akciju finansijske pomo}i udovicama i siro~adima poginulih ujediniteqa
prilikom borbi za Cetiwe u tzv. Bo`i}noj buni, kao i trojici
sve{tenika koji su stradali. Ovom pomo}i bila je obuhva}ena i
porodica sve{tenika Toma Ka`i}a paroha grada~kog u Qe{an6. AMCP, fond KC, f. 71-1918.
7. AMCP, fond KN, f. 21-1918.
71
skoj nahiji. On je stradao jo{ tokom austrougarske okupacije. Dana 12. aprila 1918. godine sumwaju}i da odr`ava vezu sa komitima,
austrougarski vojnici su ga odveli sa slu`be a potom mu~ili i
prebili. Od tih posqedica je umro 27. aprila. Paroha komanskog
Krsta Radulovi}a ubili su na prevaru zelena{ki komiti u no}i
4/5. avgusta 1919. godine. Radulovi} je ina~e bio poslanik Skup{tine u Podgorici. Od strane zelena{kih komita ubijen je i paroh bogeti}ki Ilija Miju{kovi} 10. novembra.8
Paroh ~evsko-ubaqski Luka Nikoli} obratio se 2. oktobra
1919. godine Konsistoriji Cetiwskoj sa molbom za pomo}. On je
naveo da je u danima ujediwewa svoj `ivot, `ivot familije i imovinu stavio na raspolo`ewe ovoj ideji. Zbog toga se na{ao na udaru pristalica kraqa Nikole. Dana 16. avgusta zelena{ki komiti
zapalili su mu ku}u i uqanik sa dvadeset ko{nica. Napali su ga
desetak komita prilikom slu`be u crkvi na Lipi u parohiji trwinskoj. Tra`ili su da prilikom bogoslu`ewa ne smije pomiwati
kraqa Petra nego kraqa Nikolu, {to je on odbio. Poku{ali su da
ga po svr{etku slu`be tjeraju da uzvikuje: [email protected] kraq Nikola“,
{to je on odbio, i radi ~ega su ga maltretirali.
Kada je sjutra dan slu`io slu`bu u Trwinama pojavila se grupa od 30-ak komita na ~elu sa: Du{anom Vukovi}em, Jovanom Nikoli}em i Bo{kom Vukovi}em. Oni su opet tra`ili da na bogoslu`ewu pomiwe kraqa Nikolu. Kada je to odbio izveli su ga iz
oltara, ~upali mu bradu i kosu, i na kraju ga tukli. Onako isprebijanog ostavili su ga ~etiri sata kod crkve, a oni oti{li u selo.
To je on iskoristio i pobjegao. Ubrzo je dobio prijetwe, da }e ga
ubiti ako ga sqede}i put sretnu.9
Iz niza izne{enih ~iwenica jasno se vidi da je Crkva u Crnoj
Gori podr`ala u politi~kom smislu ujediwewe Crne Gore i Srbije, a u {irem kontekstu i stvarawe jugoslovenske dr`ave. Najprije je to ura|eno podr{kom Skup{tini u Podgorici, kroz telegram mitropolita Mitrofana, a potom i wegovim govorom povodom ujediwewa. U organizaciji i radu Skup{tine u Podgorici u~estvovao je i veliki broj sve{tenika. Prakti~no klerikalni karakter ove Skup{tine mo`e se tuma~iti dvostruko. Najprije sna`nim uticajem Crkve na crnogorsko dru{tvo, a potom i ~iwenicom da je sve{tenstvo u to doba predstavqalo dio skromne intelektualno-obrazovne elite Crne Gore. Svakako da su na ovakav
8. AMCP, fond KC, f. 72-1919.
9. Isto.
72
stav Crkve i wenog sve{tenstva uticale unutra{we i spoqwe
prilike.
Kraq Nikola i wegova Vlada bili su u inostranstvu. Vladaju}i upravni aparat biv{e crnogorske dr`ave nije se obnovio, da
bi sa aspekta represivnosti mogao uticati na razvoj doga|aja. Crkva u Crnoj Gori i weno sve{tenstvo politi~ki akt ujediwewa, i
podr{ku wemu, gledali su kao osnovu wima bliske tematike vaspostave jedinstvene Srpske Crkve. Mora se priznati da je i sam
mitropolit Mitrofan bio vrlo pragmati~an i prilagodqiv ~ovjek svim situacijama. Kao {to je nekada bio vrlo lojalan kraqu
Nikoli, a potom i austrougarskom okupacionom aparatu, isti
smisao slijedio je i u novim prilikama, pa ~ak i postao jedan od
vode}ih aktera vaspostave jedinstvene Srpske Crkve.
2. Mitropolija Crnogorska u procesu vaspostave
jedinstvene Srpske Crkve 1918-1924. godine
Ne mo`e se sporiti ~iwenica da je Crkva u Crnoj Gori slijedila kontekst {irih doga|aja, tj. pratila op{te politi~ke odluke u Crnoj Gori i van we okon~awem austrougarske okupacije i
Prvog svjetskog rata. Dakle, u~e{}e Crkve u Crnoj Gori u vaspostavi jedinstvene Srpske Crkve bilo je slijed politi~kih doga|aja. No sa druge strane, kao {to se ne mo`e sporiti `eqa i htijewe
ve}ine Crnogoraca za ujediwewem sa Srbijom i drugim jugoslovenskim pokrajinama, tako se ne mo`e ni sporiti to u u`em crkvenom smislu u Crnoj Gori. Svijest o pripadnosti srpskoj svetosavskoj Crkvi, i wenoj Pe}koj Patrijar{iji nasilno i nekanonski uga{enoj od strane Osmanlija bila je vrlo `iva u Crnoj Gori.
^ak {ta vi{e. Na woj se stalno insistiralo. Ona je podupirala i
crnogorske dr`avne i dinasti~ke interese u borbi za prvenstvo u
srpskom narodu. Iz nekoliko izvora fragmentarno se da zakqu~iti, da je crnogorski dr`avni vrh poslije oslobo|ewa Pe}i i
De~ana krajem 1912. godine imao ambicije da u perspektivi izvr{i vaspostavu jedinstvene Srpske Crkve. No, te ambicije prekinuo je Prvi svjetski rat i kasniji sunovrat crnogorske dr`ave.
Crkveni vrh dr`ave Crne Gore vrlo brzo je pratio slijed politi~kih doga|aja izazvanih raspadom Austrougarske, i u samoj
Crnoj Gori a i van we. Stoga je on donio 16. decembra 1918. godine odluku o ujediwewu sa Crkvom u Kraqevini Srbiji, a preko toga akta i sa drugim eparhijama, svjestan ~iwenice da se radi o logi~nom, i istorijski dugo o~ekivanom ~inu. Sa druge strane pogre{no bi bilo tuma~iti politi~ku osnovu ovog doga|aja, kao i
73
wega samog kao plod neminovne i neizbje`ne crkvene unifikacije. Crkva u Crnoj Gori, tj. Mitropolija Crnogorska bila je nezaobilazan faktor u vaspostavi jedinstvene Srpske Crkve. ^ak {ta
vi{e. Ona je imala dugu tradiciju, a iza sebe i ~iwenicu da je bila Crkva jedne od dvije nezavisne srpske dr`ave. Dakle ona je bila dr`avna Crkva, kao i ona u Srbiji, a ne jedna od niza eparhija
iz biv{e austrougarske ili osmanske dr`ave.
Kako se radi o prvorazrednom aktu on }e u cjelosti biti prene{en, a glasi:
„SVETI SINOD KR. CRNE GORE
BROJ 1169
CETIWE 16. decembra 1918. God.
Zapisnik
Izvanredne sjednice Svetoga Sinoda
Pravoslavne Crkve u Crnoj Gori,
odr`ane u rezidenciji Mitropolije
Crnogorske, dana 16. decembra 1918. godine
Prisutni:
Mitropolit Crne Gore Mitrofan Ban,
. . . . . . . . . . . . . . . . Pe}ski Dr Gavrilo Do`i}
Episkop Nik{i}ki Kiril Mitrovi} i
Sinodski sekretar \akon Ivo Kalu|erovi}
Predmet
Da se nezavisna Srpsko-Pravoslavna
Sv. Crkva u Crnoj Gori ujedini sa autokefalnom
Pravoslavnom Crkvom u Kraqevini Srbiji.
U dana{woj svojoj sjednici Sv. Sinod
gorwe je pitawe svestrano prou~io
i donio jednoglasno ovo
Rije{ewe:
Po{to je Velika Narodna Skup{tina
Srpskog Naroda u Crnoj Gori
odr`ana u Podgorici dana 13. novembra 1918. godine
donijela odluku, da se nezavisna Crna Gora ujedini sa
Kraqevinom Srbijom.
to i Sv. Sinod nalazi cjelishodnim
i opravdanim, da se i sv. autokefalna
crkva u Crnoj Gori ujedini sa nezavisnom
Pravoslavnom Crkvom u novoj dr`avi Srba,
Hrvata i Slovenaca.
74
Gorwe rije{ewe ima se dostaviti
Wegovom Visokopreosve{tenstvu Mitropolitu
Srbije G. Dimitriju i Predsjedniku
Vlade G. Stojanu Proti}u.
Zakqu~eno i potpisano.
Mitropolit Crne Gore i
Predsjednik Sv. Sinoda
Mitrofan Ban
Mitropolit Pe}ski
Dr Gavrilo Do`i}
Episkop Nik{i}ki
Kiril Mitrovi}
Sekretar Sinoda
\akon Ivo Kalu|erovi}“10
Drugi istorijski dio Crnogorske Mitropolije, koji joj ve} od
1815. godine nije kanonski pripadao, niti je imala jurisdikciju
nad wime, a to je bila Boka, pratio je eho politi~kih i crkvenih
de{avawa. Raspadom austrougarske monarhije prestali su razlozi
da Boka i Dalmacija ulaze u sastav Bukovinsko-dalmatinske Mitropolije, koja se po svojim teritorijalnim karakteristikama i
organizaciji mo`e smatrati za vje{ta~ki stvorenu Mitropoliju,
na osnovu politi~kih interesa monarhije. Episkop dalmatinskoistrijski Dimitrije Brankovi} se stoga obratio Svetom Sinodu
Karlova~ke Mitropolije, da primi wegovu i Bokokotorsko -dubrova~ku Eparhiju u kanonsku i crkveno jurisdikcijsku vezu i zajednicu. Sinod Karlova~ke Mitropolije pristao je na ovaj predlog
29. decembra 1918. godine, jer je Crkva u Boki i Dalmaciji bila u
sli~noj zajednici sa Karlova~kom Mitropolijom u odre|enim periodima XIX vijeka.11
Dana 31. decembra 1918. godine u Sremskim Karlovcima odr`ana je Prva konferencija srpskih pravoslavnih episkopa. Saop{tena je odluka Karlova~ke Mitropolije da se ujedini sa ostalim
crkvenim oblastima u dr`avi SHS, uspostavqawem jedinstva kakvo je bilo do 1710. godine. Pod predsjedni{tvom beogradskog mitropolita Dimitrija Pavlovi}a konstatovana je „jednodu{na voqa
zakonitih predstavnika srpskih pravoslavnih crkvenih oblasti
za ujediwewem i na osnovu toga izri~e potreba, da se odmah pristupi izvr{ewu toga crkvenog ujediwewa uspostavqawem srpske
10. Kao nap. 6.
11. Glasnik, br. 1, 14. jul 1920, 7-8.
75
patrijar{ije, po{to se sa punim pravom o~ekuje, da }e srpska crkva u Crnoj Gori pristati na ujediwewe, koja zbog kratko}e vremena i te{kih prometnih prilika nije mogla biti zastupqena na
ovom zboru episkopa.“ Ista konferencija ovlastila je mitropolita Dimitrija da sastavi i po{aqe predstavku Vaseqenskoj Patrijar{iji za pokretawe postupka u predmet ujediwene Srpske
Crkve, i zamoli Vladu SHS za diplomatsko posredovawe kod Patrijar{ije.12
Sveti Arhijerejski Sabor Beogradske Mitropolije ovlastio
je 13. marta 1919. godine arhiepiskopa beogradskog i mitropolita
Kraqevine Srbije Dimitrija, da {to prije sazove konferenciju
pravoslavnih arhijereja, bez obzira da li oni pripadaju samostalnim ili episkopijama sa druga~ijim statusom. Tu bi se pregledale odluke konferencije u Karlovcima, i dale nove smjernice o
budu}em ure|ewu ujediwene Srpske Crkve.13
Poslove izvo|ewa Druge konferencije srpskih arhijereja sproveo je privremeni odbor, koji je sebe nazvao Sredi{wi Arhijerejski Sabor Ujediwene Srpske Crkve. On je bio izvr{ni organ ove
arhijerejske konferencije. Wega su ~inili: mitropolit crnogorski Mitrofan Ban (predsjednik), i ~lanovi: mitropolit zvorni~ko-tuzlanski dr Ilarion Radoni}, episkop temi{varski i administrator Karlova~ke Mitropolije dr Georgije Leti}, episkop
ni{ki Dositej Nikoli}, i vikarni episkop Karlova~ke Mitropolije Ilarion Zeremski. Rje{ewa ovog tijela odmah su postajala izvr{na, a u mje{ovitim stvarima sa dr`avom, poslije odobrewa ministra vjera. Ovaj Sabor imao je da pripremi sve potrebne
materijale za ujediwewe srpskih eparhija, sastavqawe dnevnog
reda sjednica, i sazove konferenciju episkopata. Preko wega sve
eparhije su vr{ile korespodenciju sa dr`avnim vlastima.
Na Drugoj konferenciji odr`anoj od 15. do 18. maja 1919. godine u Beogradu pod predsjedni{tvom mitropolita crnogorskog Mitrofana Bana, izra`eno je „duhovno, moralno i administrativno
jedinstvo svih srpskih pravoslavnih crkvenih oblasti.“ Ovo jedinstvo imalo se definisati i urediti kada se Sveti Arhijerejski Sabor autokefalne crkve sastane pod predsjedni{tvom svoga
patrijarha. Ova konferencija je primila k znawu i aktivnosti beogradskog mitropolita Dimitrija prema Vaseqenskoj Patrijar{iji, u vezi sa kooptirawem onih srpskih episkopija, koje su jo{
uvijek bile pod wenom jurisdikcijom. Preko ovog mitropolita sa12. Glasnik, br. 2, 29. jul 1920, 17-18.
13. Isto, 23.
76
op{teno je Vladi SHS, da se wenom diplomatskom timu pridodaju
dva stru~waka za crkvenu oblast u pregovorima sa Carigradskom
Patrijar{ijom.14
Tre}a konferencija arhijereja odr`ana je od 3. do 15. decembra 1919. godine, pod predsjedni{tvom mitropolita crnogorskog
Mitrofana Bana. Na woj je usvojen Nacrt Zakona o progla{ewu i
uspostavi stare Srpske Patrijar{ije. Uz patrijarha trebalo je da
postoji i sinod kao stalna i najvi{a upravna i crkvena sudska
vlast, dok je sabor arhijereja trebao da bude najvi{a zakonodavna
vlast. Kqu~ne odluke konferencije bile su te, da se od bukovinskog mitropolita dr Vladimira Ripte izdejstvuje kanonski otpust za eparhije u Boki i Dalmaciji, kao i od Vaseqenske Patrijar{ije za eparhije u: Staroj Srbiji, Mekedoniji i Bosni i Hercegovini. Jo{ ranije ovla{teni su episkop dalmatinsko-istrijski Dimitrije Brankovi} i sekretar dr Vojislav Joni} da odu u
Bukure{t i ^ernovice. Oni su 22. novembra uspjeli da dobiju kanonski otpust, tj. da se Dalmatinsko-istrijska i Bokokotorsko
-dubrova~ka Eparhija mogu pridru`iti Karlova~koj Mitropoliji, kojoj su pripadale do ulaska u Bukovinsko-dalmatinsku Mitropoliju. Po ovom Otpusnom listu, Mitropolija Karlova~ka je 20.
decembra konstatovala da su ove dvije eparhije opet postale dio
wene kanonske sveze.15
Dana 23. oktobra 1920. godine, objavqen je ukaz da se sastane sabor u sabornoj crkvi u Beogradu, radi izbora patrijarha. Na dan
Svetog Stefana Milutina 30. oktobra Izborni sabor je u osam
~asova izjutra otpo~eo izbor patrijarha izme|u trojice kandidata: mitropolita Srbije Dimitrija Pavlovi}a, mitropolita zahumsko-hercegova~kog Petra Zimowi}a i episkopa pakra~kog Mirona Nikoli}a. Za patrijarha je izabran Dimitrije Pavlovi}.
Istog dana prestolonasqednik Aleksandar Kara|or|evi} potvrdio je ukazom ovaj izbor. Srpski patrijarh imao je stolno mjesto
u Beogradu, a privremeno sjedi{te u Sremskim Karlovcima. Sve~ano ustoli~ewe obavqeno je sqede}eg dana u sabornoj crkvi u
Beogradu.16
Vlada Kraqevine SHS povela je pregovore sa Vaseqenskom
Patrijar{ijom za prisajediwewe wenih djelova na teritoriji dr`ave SHS Srpskoj Crkvi. U vezi sa tim potpisan je sporazum 18.
14. Glasnik, br. 1, 14. jul 1920, 45; Glasnik, br. 2, 29. jul 1920, 18-21; Slu`bene
novine Kraqevine SHS, br. 90, 4. septembar 1919.
15. Glasnik, br. 3, 14. avgust 1920, 34.
16. Glasnik, br. 8, 29. oktobar 1920, 113-114; Glasnik, br. 10, 29. novembar 1920, 145.
77
marta 1920. godine, kao i posebna odluka od sqede}eg dana. U tom
sklopu priznato je i uspostavqawe ujediwene Srpske Crkve. S
obzirom na ~iwenicu da je tada patrijar{ijski presto Vaseqenske Patrijar{ije bio upra`wen zbog ostavke patrijarha Germana V, sinodalnu odluku potpisao je bruski mitropolit Dositej,
koji je bio namjesnik patrijar{ijskog prestola, kao i deset ~lanova Sinoda ukqu~uju}i tu i sekretara. Ova odluka imala se zamijeniti patrijar{ijskim i sinodalnim Tomosom u roku od tri
mjeseca po izboru novog patrijarha Vaseqenske Patrijar{ije.17
Ovo ujediwewe i priznawe obnovqene Srpske Crkve priznala je i dr`avna vlast ukazom prestolonasqednika Aleksandra u
ime kraqa Petra I 17. juna 1920. godine. Predsjednik Sredi{weg
arhijerejskog odbora Ujediwene Srpske Crkve arhiepiskop beogradski i mitropolit Srbije Dimitrije, sazvao je za 9. septembar
konferenciju svih arhijereja. Ova konferencija proglasila se
arhijerejskim Saborom. Weni ~lanovi oti{li su u Sremske Karlovce, i na dan Sabora Srba Svetiteqa 12. septembra obavqena je
sve~ana vaspostava Srpske Patrijar{ije. Vaspostava je obavqena
uz prisustvo prestolonasqednika Aleksandra, predsjednika Vlade Milenka Vesni}a, i ministra vjera Pavla Marinkovi}a.18
Vaspostavqawe Patrijar{ije obnarodovano je istog dana na
Cetiwu. Poslije slu`be u cetiwskom manastiru, umjesto oboqelog mitropolita Mitrofana, okupqenom narodu obratio se sekretar Svetog Sinoda Kraqevine Crne Gore |akon Ivo Kalu|erovi}
prigodnim govorom. Pored ostalog je rekao: „Posledwi plam na
prijestolu Sv. Save, gori uvijek, gori i danas, te svojim `ivotom
i bi}em klasi~ki svjedo~i da je prvobitna Svetosavska autokefalija Srpske crkve uvijek i neprekidno ostajala, da je trajala i dotrajala do dana{weg dana. Taj `ivi i nikad uga{eni plamen tiwao je na Cetiwu, na Prijestolu staroslavne Zetske, skenderijske i primorske mitropolije, toj jedinoj mitropoliji srpskoj, do
dana{weg dana uspje{no se odr`ao crkveno-pravni kontinuitet i
tradicija Pe}ke patrijar{ije“...19
Kako je ve} nazna~eno, izbor prvog patrijarha izvr{en je na
sjednici Arhijerejskog Sabora odr`anoj 28. septembra 1920. godine u Beogradu. Na taj polo`aj izabran je mitropolit Srbije Dimitrije Pavlovi}, a ministar vjera zamoqen je da ovu odluku unese u Ministarski Savjet i ishodi kraqev ukaz. Po tome katedra
17. Glasnik, br. 7, 14. oktobar 1920, 99-10.
18. Glasnik, br. 5, 14. septembar 1920, 67.
19. Glasnik, br. 6, 29. septembar 1920, 84-85.
78
arhiepiskopa beogradskog i mitropolita Srbije trebala je da bude uzdignuta u rang patrijar{ije.20 Time se su{tinski do{lo do
dvojne patrijar{ijske svojstvenosti, tj. da postoji i patrijarh Srbije i patrijarh Srpske Crkve.
Dr`avna vlast me|utim nije prihvatila ovakvo rje{ewe. U sporazumu sa Saborom donijete su dvije uredbe. Prva Privremena
uredba o Srpskoj Patrijar{iji, propisivala je da srpski patrijarh bude na ~elu Crkve kao poglavar cjelokupne SPC, a da Sabor
ima zakonodavnu crkvenu vlast. Sabor je birao ~etvoricu arhijereja, koji su sa patrijarhom obrazovali Sinod, kao najvi{u upravnu i nadzornu vlast. Ova Uredba stupila je na snagu istovremeno
sa Uredbom o izboru prvog patrijarha ustanovqene Patrijar{ije. Po ovoj uredbi predvi|ena je trojna kandidacija koju Sabor
predla`e naro~itom Izbornom Saboru. Izborni Sabor ~inili su
predstavnici mirskog i mona{kog sve{tenstva, kao i svjetovna lica pravoslavne vjere sa zna~ajnim dr`avnim funkcijama (najvi{ih sudskih i politi~kih vlasti i vojske, rektori univerziteta
i predstavnici akademije nauka, kao i predsjednici op{tina: Beogradske, Sremsko-Karlova~ke, Skopske i Pe}ke).
Krajem novembra 1921. godine popuwen je upra`weni presto
Vaseqenske Pastrijar{ije. Novi patrijarh postao je Melentije
IV.21 On je 19. februara 1922. godine Tomosom potvrdio izuzimawe iz kanoni~ke uprave Vaseqenske Patrijar{ije eparhija koje
su mirovnim ugovorima u Bukure{tu 1913. godine (nakon okon~awa Balkanskih ratova), i Neju 1919. godine (nakon okon~awa Prvog svjetskog rata) pripale Kraqevinama Srbiji i Crnoj Gori, te
SHS. Pored toga priznao je ujediwewe Karlova~ke i Crnogorske
Mitropolije sa Crkvom u Kraqevini Srbiji, a prije toga i Bokokotorsko-dubrova~ke i Dalmatinsko-istrijske Eparhije sa Karlova~kom Mitropolijom.22
Pet dana kasnije, tj. 24. februara, objavqeno je i Kanonsko pismo kao odgovor na notifikaciju srpskog patrijarha Dimitrija.
Tomos i Kanonsko pismo u Beograd su preko Bukure{ta 28. marta
donijeli izaslanici Vaseqenske Patrijar{ije na ~elu sa mitropolitom amasijskim Germanom. U nedjequ 2. aprila u sabornoj crkvi Svetog Arhangela Mihaila u Beogradu, patrijarh srpski Dimitrije je sa mitropolitom skopskim Varnavom i mitropolitom
Germanom slu`io arhijerejsku liturgiju. Na kraju liturgije Ger20. Kao nap. 17, 101-102.
21. Glasnik, br. 3, 14. februar 1922, 35-36.
22. Glasnik, br. 9, 14. maj 1924, 29.
79
man je sve~ano objavio odluke date Tomosom i Kanonskim pismom.23
Sve~ano ustoli~ewe patrijarha srpskog Dimitrija Pavlovi}a, odr`ano je na Veliku Gospojinu 28. avgusta 1924. godine u Pe}i, za vrijeme sve~ane arhijerejske liturgije. Time se simboli~ki htjelo pokazati, da je tzv. tre}a Srpska Patrijar{ija u stvari
samo nastavak kontinuiteta Pe}ke, zapravo jedna te ista. Po zavr{etku zaamvone molitve dabrobosanski mitropolit Petar Zimowi} i crnogorski Gavrilo Do`i}, doveli su patrijarha iz oltara kroz carske dveri do prestola drevnih pe}kih patrijarha. U
presto ga je uveo kraq Aleksandar. Poslije uvo|ewa u presto predsjednik Vlade Qubomir Davidovi} pro~itao je kraqevu povequ o
pe}koj intronizaciji. Nakon ~itawa poveqe kraq Aleksandar je
sve~ano predao patrijarhu skupocjenu panagiju sa likom Svetog
Save.24 Ovim je u potpunosti bio zaokru`en ciklus vaspostave i
ujediwewa Srpske Crkve.
Iz svega izne{enog mo`e se jasno vidjeti da u procesu vaspostave i ujediwewa Srpske Crkve prema Mitropoliji Crnogorskoj nije bilo ni~ega nasilnog i nekanonskog sa vi{e aspekata. Ve} je nazna~eno da se Mitropolija Crnogorska i wen kler jasno opredijelila u pozitivnom smislu za srpsko i jugoslovensko ujediwewe kao
politi~ki ~in. Uradila je to i u u`em crkvenom smislu, kroz odluku Svetog Sinoda Kraqevine Crne Gore, a zatim i aktivnim u~e{}em mitropolita Mitrofana Bana u poslovima vaspostave i
ujediwewa. Ba{ mitropolit Mitrofan bio je predsjednik Srediweg Arhijerejskog Sabora. I sam ~in uvo|ewa patrijarha srpskog u presto, u kojem je kao jedan od dvojice arhijereja u~estvovao
mitropolit crnogorski Gavrilo Do`i} imao je svoju simboliku.
U globalnom smislu ideje vaspostave Srpske Crkve, tj. Pe}ke
Patrijar{ije nije bilo nikakve razlike izme|u Srbije i Crne
Gore. Ve} je nazna~eno da se iz nekoliko izvornih fragmenata da
vidjeti, da je crnogorski dr`avni vrh planirao jedan takav ~in
poslije Balkanskih ratova, uzimaju}i u obzir da su se Pe} i De~ani na{li na crnogorskoj dr`avnoj teritoriji. Naravno, ovakva
ideja bila je u slu`bi dr`avnih i dinasti~kih interesa kraqa
Nikole i Crne Gore.
To se vidi po pismu kraqa Nikole mitropolitu Mitrofanu od
11. aprila 1912. godine. Ovo je bila godina u kojoj je Prvi Balkanski rat trebao tek da bude, kao i oslobo|ewe De~ana i Pe}i. Mi23. Glasnik, br. 6, 28. mart 1922, 88.
24. Glasnik, br. 15, 14. avgust 1924, 225-228.
80
tropolit je tra`io od kraqa da se sahrani u cetiwskom manastiru.
Kraq ga je simboli~no nazvao izdajnikom. Za{to? Zato {to je to
tra`io. „A gdje su ti De~ani, gdje Patrijar{ija, gdje Prizren. Tamo se vaqa sahraniti, Preosve{teni!“, prekoravao ga je kraq.25
Ova teza u potpunosti se zaokru`uje jednim novinskim ~lankom. On je objavqen u emigrantskom „Glasu Crnogorca“ od 24. septembra 1920. godine. Iako je novostvorena dr`ava Kraqevina SHS
tada ve} u punom smislu funkcioinisala, a proces vaspostave i
ujediwewa Srpske Crkve tekao punim tokom, postjale su sa druge
strane protivne ~iwenice. Vlada kraqa Nikole jo{ uvijek je kod
nekoliko velikih sila imala legitimitet, iako u egzilu. Kraq
Nikola je bio jo{ uvijek `iv. U Italiji su u dva logora postojale i oru`ane formacije te vlade, koje je neskriveno finansirala
i pomagala Italija. U samoj Crnoj Gori jo{ uvijek je bio aktivan
komitski pokret, u uskoj korespodenciji sa Vladom u Italiji.
„Glas Crnogorca“ je bio zvani~an organ emigrantske vlade kraqa
Nikole. Dakle, i imao je puni legitimitet stavova.
U ~lanku pod naslovom „Patrijar{ija“ stoji: „Srbijanci su
ovih dana proglasili karlova~ku patrijar{iju za svesrpsku daju}i joj vlast, koju je nekada srpski patrijarh imao za vrijeme silnog cara Du{ana.
Crnogorski narod, koji je svojim vjekovnim naporima zasnovao srpsku dr`avnu misao i omogu}io svojim nesebi~nim i juna~kim podvizima da se oslobodi srpsko pleme ispod turskog i austrijskog ropstva, oslobodio je Pe}, sjedi{te srpskog patrijarha.
Samim oslobo|ewem Pe}i, o`ivjela su i realna patrijar{ijska
prava pe}kog mitropolita. Crna Gora je htjela da imenuje jednog
patrijarha u Pe}i, ali kako jo{ tada nije bio oslobo|en jedan veliki dio na{eg naroda koji se nalazio pod austrijskim ropstvom,
taj je akt odlo`en. ^im se Crna Gora vaspostavi, mitropolit pe}ki ima biti progla{en sa svima wegovim istorijskim pravima za
patrijarha cjelokupne srpske pravoslavne crkve. Toga se prava
Crna Gora ne}e smjeti nikada odre}i. U protivnom ona bi se ogrije{ila prema svom narodu, koji nikada nije dozvolio da se sa wegovog amvona ~uje propovijed zarobqenog oltara Srpstva.“26 Iako
su neki detaqi u ovom tekstu neta~ni, poput onog da je Karlova~ka Mitropolija dobila svojstvo patrijar{ije, uvi|a se istovjetnost crkvenih planova dr`ave Crne Gore sa onima koji su ostvareni u novoj dr`avi Kraqevini SHS.
25. Nikola Petrovi}, Politi~ki spisi, Cetiwe-Titograd, 1989, 403.
26. Patrijar{ija, Glas Crnogorca, br. 88, 24. septembar 1920, 2.
81
Vaspostavu Srpske Crkve, tj. Pe}ke Patrijar{ije treba prou~iti i sa drugog aspekta-kanonskog. Iako je neminovno sproveden proces unifikacije srpskih eparhija koje su do 1918. godine
bile u sastavu nekoliko dr`ava pa i autokefalnih crkava, on je
su{tinski zna~io samo vaspostavu, tj. obnavqawe crkvene tvorevine koja je ve} postojala, i imala svoju autokefaliju. To je pravilno uo~io upravo sve{tenik Mitropolije Crnogorske, sekretar i u~esnik one istorijske odluke Svetog Sinoda Kraqevine
Crne Gore o ujediwewu - |akon Ivo Kalu|erovi}. U ve} citiranom govoru povodom vaspostave Pe}ke Patrijar{ije on je pored
ostalog rekao i ovo: „Danas se samo obnavqa stara Pe}ka patrijar{ija, koju su Grci 1766. nezakonito ukinuli. Ali, Srpska patrijar{ija nije se tada kona~no ugasila. Prisajediwewe ove Carigradskoj crkvi nije bilo punova`no, jer je sprovedeno nasilno,
protiv voqe nadle`nih faktora, nezakonitim putem i nekanonskim na~inom. Taj nasilni~ki akt smatrala je Srpska crkva za dr`avni udar. I narod i sve{tenstvo srpsko bori{e se protivu toga udara dugo i o~ajno... Ali nastupilo je te{ko doba, da je Pe}ka
patrijar{ija fakti~ki potpala pod Gr~ku patrijar{iju, u najve}em obimu svome, ali u cjelini nikad i nikako.“27
Kanonski gledano, kontinuitet Pe}ke Patrijar{ije prekinut je nasilno, odlukom iza koje je stajala jedna nehri{}anska dr`ava. O tome pravilo osamnaesto svetog {estog vaseqenskog sabora trulskog, odr`anog od 1. septembra 691. do 31. avgusta 692. godine, u vrijeme cara Justinijana II ka`e: „Nare|ujemo da klirici,
koji su uslijed varvarske navale, ili ina~e zbog kakve druge prilike ostavili svoja mjesta, po{to prestanu takove prilike ili
varvarske navale, radi kojih su se udaqili, imaju se opet povratiti svojim crkvama i bez razloga ne ostavqati ih zadugo. A koji postupi protivno ovom pravilu, neka bude svrgnut, dok se ne povrati svojoj crkvi.“28
Pravilo pak 37, istog sabora pi{e: „Po{to su u razli~ita vremena bivale varvarske navale, i zbog toga su vrlo mnogi gradovi
bili podjarmqeni od bezakonika, tako je nemogu}no bilo, da predstojnik jednog od takvih gradova, po{to je postavqen bio, zauzme
svoj prijesto i na istome svoj prvosve{teni~ki opstanak utvrdi,
te shodno u~vr{}enome obi~aju da obavqa rukopolo`ewe i sve
ostalo ~ini {to episkopu pripada, - mi, staraju}i se o ~asti i
27. Kao nap. 19.
28. Nikodim, episkop dalmatinski, Pravila Pravoslavne Crkve s tuma~ewima, kw. À, Novi Sad, 1895, 488-489.
82
po{tovawu sve{tenstva, i nastoje}i, da ni pod koji na~in neznabo`a~ka obijest nema nanositi {tete crkvenim pravima, ustanovqujemo, da oni episkopi, koji su ve} postavqeni bili i zbog
spomenutog uzroka nijesu mogli zauzeti svoje prijestole, nemaju
za to podle}i nikakvome u{trbu, i neka po pravilima obavqaju
rukopolo`ewa raznih klirika, i neka u`ivaju pravo sjedi{ta
prema svome mjestu, i ~vrst i zakonit neka bude svaki wihov prvosve{teni~ki ~in. Jer potreba vremena, koja prije~i ta~no o~uvawe prava, ne smije su`avati granice uprave.“29
3. Organizacioni i teku}i `ivot Mitropolije
izme|u dva svjetska rata
Ve} poslije progla{ewa Kraqevine SHS 1. decembra 1918. godine, tj. wene prve Vlade 7. decembra je stvoreno Ministarstvo
vjera, koje je preuzelo vrhovnu nadzornu i najvi{u upravnu vlast
u svim vjersko-politi~kim poslovima svih konfesija u dr`avi.30
Tokom prve polovine 1919. godine, u Kraqevini SHS pokrenuto
je pitawe agrarne reforme, u okviru koje je trebala biti obuhva}ena i crkvena imovina. Tim povodom mitropolit crnogorski Mitrofan Ban, obratio se ministru vjera 25. maja, op{irno izlo`iv{i imovno stawe crnogorskih manastira. U istom smislu bilo je
i pismo od 30. juna. U wima je on bio na stanovi{tu da su imawa
crnogorskih manastira mala, te da bi agrarnom reformom i daqwim umawivawem manastiri izgubili i najmawu osnovu za svoju
egzistenciju.31
U doba obnove SPC 1920. godine, teritorija biv{e Kraqevine Crne Gore ulazila je u sastav tri Eparhije: Crnogorske, Zahumsko-ra{ke i Budimske. Uzimaju}i u obzir teritorije budu}e
Mitropolije Crnogorsko-primorske po Ustavu SPC iz 1931. godine, u ovaj broj treba uvrstiti i jo{ jednu Eparhiju: Bokokotorsko-dubrova~ku. Biv{i episkop zahumsko-ra{ki iz doba Kraqevine Crne Gore - Kiril Mitrovi}, izabran je za episkopa bokokotorsko-dubrova~kog 7. novembra 1920. godine, a ustoli~en je u
Kotoru 28. februara 1921. godine. Umro je u Kotoru 24. jula 1931.
godine, i sahrawen je u manastiru Savini kod Herceg Novog.32
29. Nav. dj., 518-519.
30. Gojko Niketi}, Crkveno zakonodavstvo SPC, kw. I, Beograd, 1931, 43.
31. AMCP, fond KC, f. 72-1919.
32. Episkop Sava, Eparhije i episkopi 1920-1970, Spomenica SPC, Beograd,
1971, 502.
83
Odmah poslije obnove SPC 1920. godine, izvr{ena je nova administrativna podjela Crkve, tj. Patrijar{ije na 27 eparhija. Teritorija biv{e Kraqevine Crne Gore u{la je u sastav ~etiri
eparhije, i to: Ra{ko-prizrenske sa sjedi{tem u Prizrenu (samo
mali dio oko Kosovske Mitrovice), Cetiwske sa sjedi{tem na
Cetiwu, Pe}ke sa sjedi{tem u Pe}i, i Zahumsko-ra{ke sa sjedi{tem u Nik{i}u. Pored toga tu je bila i Bokokotorsko-dubrova~ka Eparhija sa sjedi{tem u Kotoru, ~ije su teritorije do 1815.
godine bile pod jurisdikcijom Crnogorske Mitropolije, a u}i }e
kako je ve} nazna~eno Ustavom SPC 1931. godine u sastav Crnogorsko-primorske Mitropolije. Od svih eparhija SPC, po odluci Arhijerejskog Sabora od 1920. godine, samo su episkopi u: Cetiwu, Skopqu i Sarajevu nosili titulu mitropolita.33
Poslije upokojewa mitropolita Mitrofana Bana 30. septembra 1920. godine, novi crnogorski mitropolit postao je Gavrilo
Do`i}. On je ustoli~en na Cetiwu 2. marta 1921. godine. Poslije
ustoli~ewa dobio je veliki broj pozdravnih telegrama. ^estitkama se pridru`io i muftija crnogorskih muslimana Murtezir Kara|uzovi}, poslav{i telegram iz Starog Bara. U wemu je stojalo:
„Iza oslobo|ewa i ujediwewa srbski narod ove pokrajine do`ivqava rijetku slavu Va{im sve~anim ustoli~ewem za mitropolita
crnogorskog primorskog.
Poznaju}i Va{u osobu kao najdostojniju za to ~asno mjesto
svom silom sam nastojao da prisustvujem toj sve~anosti koja }e biti uvjeren sam na ~ast na{em narodu. Zbog nesavladivih pote{ko}a ne bi mi pala u dio ta ~ast te se duhom prikqu~ujem upravqaju}i svevi{wem Bogu ovu molitvu. Daj Bo`e da ostanete dugo godina ~ili i zdravi na tom polo`aju siju}i kao i do sad qubi bratstvo me|u od Kosova zava|enu bra}u sa tri vjere sa na{im omiqenim geslom brat je mio koje vjere bio amin.“ Pozdravni telegram novohirotonisanom mitropolitu Do`i}u uputio je i primas
srpski iz Bara nadbiskup Nikola Dobre~i}.34
^lanom 21 Zakona o SPC od 8. novembra 1929. godine, regulisani su imovinski i finansijski odnosi SPC sa dr`avom. Sqede}im ~lanom SPC je godi{we mogla primati pomo} otsijekom
ili stalno, na ime iznosa koji joj pripada u Srbiji i Crnoj Gori.
Ustavom SPC od 3. septembra 1931. godine, tj. wegovim ~lanom
dvanaest, me|u 21 eparhijom SPC, bila je pod rednim brojem dvadeset Crnogorsko-primorska Eparhija, sa sjedi{tem na Cetiwu.
33. Srpska Crkva, br. 6, Sarajevo, 1920, 282-283.
34. AMCP, f. Mitropolit crnogorski i patrijarh srpski Gavrilo, telegrami.
84
Arhijereji Eparhija: Crnogorsko-primorske, Skopske, Dabrobosanske i Zagreba~ke imali su titulu mitropolita. ^lanom 33,
prakti~no je potvr|en ~lan 22 Zakona o SPC iz 1929. godine. Prema Sprovodnoj naredbi Svetog Arhijerejskog Sinoda od 29. decembra 1931. godine, obnarodovanoj u „Slu`benim novinama“ Kraqevine Jugoslavije 24. novembra, na osnovu Ustava SPC, u ta~ki dvadesetoj, ~lana drugog, opisane su teritorije Eparhije Crnogorskoprimorske. Woj su dodate teritorije dvije Eparhije: Nik{i}ke i
Bokokotorske (osim Sreza dubrova~kog). Od ukinute Eparhije Pe}ke Crnogorsko-primorskoj pridodati su srezovi: Beranski i Bjelopoqski. Arhijerej Eparhije Crnogorsko-primorske imao je da
rije{i {ta se ima uraditi sa episkopskim namje{tajem, namje{tajem konsistorija, kwi`nicom itd. biv{ih Eparhija u Nik{i}u i
Kotoru. U smislu arendacije i razgrani~ewa pojedinih eparhija,
Crnogorsko-primorska Eparhija obuhvatala je ove srezove: Andrijevi~ki, Barski, Beranski, Bjelopoqski, Danilovgradski, Kola{inski, Bokokotorski, Nik{i}ki, Podgori~ki, Cetiwski i
[avni~ki.35
Tako je Ustavom SPC iz 1931. godine prestala da postoji Zahumsko-ra{ka Eparhija sa sjedi{tem u Nik{i}u, koja je imala
tradiciju jo{ iz doba samostalne crnogorske dr`ave, i bila je
unificirana u Crnogorsko-primorsku Eparhiju, tj. Mitropoliju.
Jedini episkop ove Eparhije od ujediwewa bio je Nektarije Kruq,
koji je za episkopa posve}en 16. marta 1926. godine, ali je dvije godine kasnije pre{ao na katedru Zvorni~ko-tuzlanske Eparhije.36
Uzimaju}i u obzir ~iwenicu da je episkop zahumsko-ra{ki Kiril
Mitrovi} hirotonisan sa episkopa bokokotorsko-dubrova~kog
po~etkom 1921. godine, a da je Kruq bio episkop ove Eparhije u periodu 1926/28. godine, vidi se da je ova Eparhija vrlo malo imala
svoga episkopa, a administrirawe wom je vr{io mitropolit crnogorski.
U novu dr`avu Kraqevinu SHS sve eparhije Srpske Crkve
u{le su sa razli~itim crkvenim zakonodavstvom, pa i onim imovinske prirode. To se odnosi i na zakonodavstvo koje je u imovinskom smislu bilo povezano sa svjetovnim zakonima, i obrnuto od
crkvenih ka svjetovnim. Ta razli~itost nije rije{ena ni po unifikaciji Srpske Crkve 1921. godine, jer se nejednoobraznost nastavila sve do dono{ewa Ustava SPC 1931. godine. Mitropolija
Crnogorska konkretno u okviru SPC, u novoj dr`avi zadr`ala je
35. Kao nap. 30, kw. ÀÀÀ.
36. Kao nap. 32, str. 517.
85
odnos prema imovinskom pitawu ure|en po zakonodavstvu biv{e
dr`ave Kraqevine Crne Gore. On je bio uobli~en najprije kroz
Op{ti imovinski zakonik, zatim Ustave Svetog Sinoda i Konsistorija, Ustav Kwa`evine Crne Gore, i kona~no Zakon o parohijskom sve{tenstvu.
No, ve} prve godine egzistirawa Mitropolije u novoj dr`avi,
i ujediwenoj SPC pokazale su sve mawkavosti i anahranost postupawa i upravqawa po tom zakonodavstvu. U tom smislu treba
posmatrati i one eparhije SPC koje su bile u okviru Austrougarske. Zbog toga je Mitropolija, kao i uostalom mawe-vi{e sve
eparhije SPC, bila upu}ena na korespodenciju sa Ministarstvom
vjera. Mitropolija je u novu dr`avu u{la sa nezavidnim materijalnim stawem, uzrokovanim razarawima objekata u ratu, kao i gubitcima u pokretnoj materijalnoj imovini.
Kolizija izme|u Ministarstva vjera i eparhija SPC, pa i Crnogorske, bila je o~igledna. To se vidi i po jednom dopisu mitropolita Do`i}a 18. februara 1926. godine ministru vjera. On je
naveo da Ministarstvo stalno tra`i precizne odgovore na svoje
dopise, kao i ostvarewe svih svojih potra`ivawa bez odlagawa
prema Mitropoliji, ali sa druge strane, na iste takve zahtjeve
slabo odgovara ili se oglu{uje na wena potra`ivawa. Mitropolit je pored ostalog konstatovao i ovo: „U toku ovih sedam godina od ujediwewa ne samo da nijedan ~inovnik u Ministarstvu vjera nije postavqen iz ovog na{eg dijela Crkve, koji bi bio bar referent za ove poslove i tuma~ prilika, ve} usqed nedovoqnog
poznavawa zakonskih propisa i postoje}ih prilika mnogi su poslovi osaka}eni i unaza|eni krivicom samog Ministarstva, koje
se ~esto u svojim nare|ewima poziva na neke propise, ~ija zakonska sila nema va`nosti u ovoj pokrajini. Jer dok se god na{e crkveno zakonodavstvo ne izjedna~i i dok se jednoobrazna organizacija na{e crkve ne sprovede, ne mo`e se jednim mjerilom upravqati u svim na{im pokrajinama.“
Mitropolit je predlo`io mjere u ~etiri ta~ke, koje su po wemu
morale neodlo`no da se izvr{e, da bi se stawe u Eparhiji Crnogorskoj poboq{alo. Komisija koja je predvi|ena ~l. 28 Zakona o
buxetskim dvanaestinama, trebala je za avgust i novembar 1925.
godine da reguli{e pitawe crkveno-manastirskih imawa u Mitropoliji, tj. precizira {ta se pod wima podrazumijeva? Svi parohijski sve{tenici koji su ostarali i iznemogli trebali su da
se penzioni{u, i zamijene mla|im, jer su bili ko~nica za kvalitetno funkcionisawe crkvenih poslova. U Konsistorijama u Crnoj Gori morale su postojati ra~unovo|e, tj. stru~na lica za ovakve poslove, kao {to je to nekada bilo. Bez wih, svako kvalitet86
no finansijsko poslovawe u Eparhiji bilo je daqe nemogu}e. U
Ministarstvu vjera morao je da se postavi makar jedan referent
iz Crne Gore, koji poznaje weno ranije crkveno zakonodavstvo,
prema kome se jo{ Eparhija upravqa.37 Od ovih mitropolitovih
zahtjeva me|utim nije bilo ni{ta u dogledno vrijeme, sem {to ga
je u maju Sinod obavijestio, da je Ukazom kraqa Aleksandra Kara|or|evi}a, a na osnovu Uredbe o centralizaciji upravne i sudske
vlasti u Patrijar{iji za redovnog ~lana Velikog duhovnog suda
SPC postavqen protojerej Petar Hajdukovi}, do tada protoprezviter cetiwski.38
O~igledno je da su se dr`avne vlasti, a naro~ito Ministarstvo vjera oglu{ile o zahtjeve mitropolita Do`i}a, a imenovawe
protojereja Hajdukovi}a bilo je samo slikovito re~eno kozmeti~ki ~in. Mitropolit je bio ogor~en. To se vidi po jednom dopisu
Sinodu od 20. juna 1927. godine, gdje on konstatuje da su sredstva
koja ima na raspolagawu mala, i da ~ak nijesu dovoqna ni za osnovni arhijerejski rad. Sredstva od kanonske vizitacije su tako|e
bila bezna~ajna, ~im je mitropolit naveo, da je za osam godina od
ujediwewa na ime kanonskih vizitacija i arhijerejskih posjeta
ukupno inkasirao 4500 dinara. Da su prilike postale dramati~ne,
dovoqno govori ~iwenica iz ovog dopisa, da je Do`i} demonstrativno odbio primawa od dr`ave, i obe}ao da }e obustaviti „svako kretawe po Eparhiji, sem slu~aja gdje narod sam bude dobrovoqno pokazao gotovost da tro{kove izmiri.“39
Crnogorska Eparhija sa~inila je izvje{taj Ministarstvu vjera 14. februara 1931. godine, u kome je izvr{ila grubo konstatovano finansijsku i infrastrukturnu kategorizaciju manastira
na svojoj teritoriji. Ne mo`e se objasniti za{to se pojavquju u
ovoj kategorizaciji i manastiri koji nijesu bili na wenoj teritoriji, sem sa stanovi{ta da su se nalazili na teritoriji Zetske
oblasti. Kategorizaciona stawa bila su u tri vida: u dobrom stawu, odr`an, u slabom stawu. Po ovome, jedino je cetiwski manastir bio u dobrom stawu, i imao je jednog kalu|era. Odr`ani su
bili ovi manastiri: Ostrog (Gorwi i Dowi), @drebaonik, ]elija piperska, Mora~a, Dobrilovina, Bijela, Piva, @upa, Dobri}evo, Du`i, Zavala, Savina, Bawa, Praskvica, Duqevo, Re`evi}i,
Gradi{te, Pe}ka Patrijar{ija, Budisavci, Gorio~a, \ur|evi Stupovi, Sveta Trojica, Mile{evo, Bawa i Studenica. Slabo odr`a37. AMCP, fond MA, 1926. g.
38. Isto.
39. Isto, 1927. g.
87
ni bili su manastiri Duga i Podmalinsko, koji nijesu imali ~ak
ni kalu|ere. Iako nijesu kategorisani, kao obnovqeni navedeni
su: Vrawina, Zavala i Dajbabe. Navedeni su i stari manastiri u
ru{evnom stawu: ]elija Dobrska (metoh cetiwskog manastira),
Mora~nik, Kom, Star~evo, Be{ka, Orahovo u Crmnici, i Pre~ista Krajinska. U ru{evinama su u Eparhiji Bokokotorskoj bili
manastiri: Stawevi}i, Podmaine i Podlastva.40
I prije ove kategorizacije, Mitropolija je u slo`enom sistemu komunikacije sa Ministarstvom vjera, poku{avala istom da
objasni, tako|e slo`enu konstrukciju svog finansijsko-ekonomskog stawa i poslovawa, upravqenu po biv{oj crnogorskoj dr`avi. To se vidi po seriji dopisa iz vi{e mjeseci 1927. godine Ministarstvu. Osnov finansijsko-ekonomskog poslovawa, bar na teritoriji izvori{ta Crnogorske (Cetiwske) Mitropolije, tj. u
cetiwskom kraju bila je osniva~ka poveqa cetiwskom manastiru
data jo{ od strane Ivana Crnojevi}a, u kojoj je opisan svojinski
i zakupski odnos cetiwskog manastira. Tu povequ potvrdio je i
precizirao crnogorski vladar kwaz Nikola Petrovi} 1895. godine. Sve ku}e na teritoriji varo{i Cetiwe ve} podignute, kao i
one koje }e se podi}i, trebale su da pla}aju manastiru umjesto
arende laktarinu, jer su podignute na manastirskoj zemqi. Ostali kompleksi manastirske zemqe, pretvoreni na Cetiwu u dvorski kompleks i op{tinske parkove pla}ali su redovnu arendu. U
smislu {ire svojine van Cetiwa, dr`ava je pla}ala Mitropoliji
arendu za komplekse zemqe pretvorene u poqoprivredne, {umske
i sto~arske rasadnike, dvorska lovi{ta i sl. Kako dr`ava nije
imala dovoqan finansijski kapacitet da gradi {kolske objekte,
to je Mitropolija ustupala svoje objekte po potrebi uz manastire
i crkve za wih.
U ~itavom ovom postupku nije me|utim bilo jedinstvene obrazbe, i u ve}ini preciznih pojedina~nih ugovora, nego je Mitropolija svoja potra`ivawa i wihovu realizaciju vr{ila preko upravnih i dr`avnih vlasti, uglavnom ne pla}aju}i taksu. Dr`ava je
~ak subvencionisala Mitropoliju, a Mitropolija je primala i
zna~ajne finansijske pomo}i od ruske dr`ave i Sinoda. Oslobo|ewem novih oblasti u Prvom Balkanskom ratu, nai{lo se na druga~iji sistem finansijsko-ekonomskog poslovawa crkvenih institucija, koje su tada integrisane u crnogorsku dr`avu. Pokrenuto pitawe od strane Mitropolije, da se na te manastirsko-cr40. Isto, 1931. g.
88
kvene komplekse naseli crnogorska sirotiwa u vidu arendatora,
sprije~ilo je izbijawe svjetskog rata.
Prema jednom od serije nazna~enih izvje{taja iz 1927. godine,
mitropolit Do`i} je naveo da je prava zbrka nastala za vrijeme
austrougarske okupacije, koja je prerasla u rasulo, pa ~ak se odr`ala i u godinama poslije rata. Posqedwe arendirawe izvr{eno
je 1911. godine, i to na rok od dvanaest godina. Za vrijeme okupacije me|utim, brojne arendatorske porodice oti{le su sa zemqe
gowene gla|u. Bio je niz slu~ajeva da su crkvenu zemqu koju su uzimale pod arendu prodavale drugim licima, kao da je to wihova svojina. Tokom rata i prvih poratnih godina, na crkvenu zemqu su se
bespravno tako|e naselile brojne porodice koje uop{te nijesu
spadale u arendatore, sagradile bespravno na woj razna skloni{ta pa ~ak i ku}e, tvrde}i da nemaju obavezu prema bilo kome. U
op{tom rasulu najmawe se pla}ala Crkvi arenda, a ako i jeste, to
je bilo od slu~aja do slu~aja i ni`im crkvenim vlastima.
Poslije ujediwewa usqed razli~itog crkvenog zakonodavstva
po oblastima, po navodima mitropolita, dr`ava je po~ela da Crkvu tretira kao privatno-pravnog imaonika sa svim obavezama i
du`nostima. Su{tinski je bilo tako. Crkva zaista jeste bila
privatno-pravni imaonik, koji je prema dr`avi imao obavezu ako
ne{to daje pod zakup, da sklopi sa zakupnikom ugovor, i pla}a
taksu dr`avi. No, sa druge strane, u crnogorskoj dr`avi, Crkva,
tj. Mitropolija je bila izuzeta iz toga, i taj proces radila u prakti~nom smislu, uz pomo} dr`avnih organa.
Prema mitropolitovim navodima, op{tina cetiwska je bri`qivo uzimala laktarinu kao i ranije, za vrijeme crnogorske dr`ave, biv{i kao dr`avni organ posrednik u zakupu, ali nije ni
dinara davala daqe Mitropoliji u smislu arende. ^ak {ta vi{e,
izdavala je nove placeve za izgradwu ku}a po Cetiwu uzimav{i
laktarinu, iako je bila svjesna ~iwenice da je to crkvena zemqa.
Dr`avne vlasti su tako|e preuzele dio imovine biv{e dinastije
Petrovi}, za koju je dinastija davala arendu Mitropoliji, i koristile je kao dr`avnu. Crkveno-manastirski objekti kori{teni su
tako|e bez arende, uz obrazlo`ewe dr`avnih organa da su to „narodna a ne kalu|erska i popovska dobra.“ U tom smislu postojao je
~itav set zloupotreba objekata za {kole i druge dr`avne organe.
U kompleksu manastira Mora~a postojao je ~itav dijapazon dr`avnih ustanova bez pla}awa ikakve arende: osnovna {kola, op{tina, po{tansko-telegrafsko odjeqewe, i sreska ispostava.41
41. Isto, 1927. g.
89
Da je Ministarstvo prosvjete uzurpiralo bez arende niz manastirskih objekata svjedo~i i dokument od 4. oktobra 1930. godine,
u kome Mitropolija tra`i arendu od Oblasne uprave, jer navodi
da se {kole nalaze pored ostalog u sklopu manastirskih kompleksa: Ostroga, Mora~e, @drebaonika i ]elije piperske.42 Mitropolija je bila u situaciji da su wene brojne predstavke Ministarstvu vjera nailazile na }utawe, tj. neodgovarawe. Sa druge strane,
za povra}aj svoje imovine od uzurpatora ona je mogla da se obrati
nadle`nim sudskim instancama, ali za to nije imala dovoqno
sredstava da finansira advokate. Samo u jednom sudskom postupku, koji se ticao povra}aja imovine od uzurpatora nad ribolovima cetiwskog manastira na Skadarskom jezeru, dug potra`ivawa
advokata iza{ao je na 120.000 dinara, {to je za ono vrijeme bila
velika svota.43
Mo`e se sa pravom konstatovati, da je do dono{ewa Ustava
SPC 1931. godine, u oblasti imovinsko-finansijskog stawa i
poslovawa Crkve vladala prili~na konfuzija, i pored odre|enih
zakonskih rje{ewa dr`ave, koja su se bavila crkvenom imovinom,
wenim razgrani~ewem, procjenom, i za{titom od uzurpatora. U
tom smislu tokom 1925. godine iza{la su dva zakona. Prvi je bio
ve} pomiwani Zakon o buxetskim dvanaestinama. Teoretski on je
bio dobar, ali su mu hvalila druga zakonska rje{ewa koja bi ga
operativno sprovela u praksu. Tako je daqe ostavqena prilika
uzurpatorima i samovoqnim arendatorima da ga kroz niz tzv. pravnih rupa ignori{u. Drugi je bio Zakon o finansijama, koji je pored ostalog predvi|ao razgrani~ewe crkvene imovine. U tu svrhu
~ak je predvi|eno formirawe dr`avne komisije za te poslove,
kao i kredit za wen rad i proces razgrani~ewa. Sve je me|utim
ostalo mrtvo slovo na papiru, jer komisija nije ni obrazovana do
kraja dvadesetih godina.
U novoj dr`avi Kraqevini SHS nije bilo predvi|eno funkcionisawe manastirskih gazdinastava, i na osnovu wih izdavawe
pod arendu arendatorima. Dijelom ovakva praksa je bila ustaqena
i u biv{oj crnogorskoj dr`avi. Arendatori su arendu pla}ali dr`avi, a ona je finansirala odr`avawe crkvene objektne infrastrukture, i davala plate sve{tenicima, koji su imali status dr`avnih ~inovnika. Sve je ovo me|utim u novoj dr`avi bilo obezvrije|eno, jer dr`ava u Crnoj Gori, a ni nadle`no Ministarstvo
vjera, nijesu davali ikakve zna~ajnije dotacije Mitropoliji. U
42. Isto, 1930. g.
43. Isto, 1927. g.
90
jednoj predstavki Ministarstvu vjera od 18. oktobra 1927. godine,
mitropolit Do`i} je konstatovao da su stoga u wegovoj Eparhiji
crkve „prazne i gole“, i upu}ene na izdr`avawe od parohijana.
Iznio je i jedan porazan podatak. Svaki rimokatoli~ki sve{tenik na teritoriji Bara, imao je od dr`ave dotaciju za opslu`ivawe druge parohije po 200 dinara mjese~no, a okru`ni protoprezviter barski Mitropolije stotinu dinara.44
Te{ko materijalno stawe Mitropolije odr`alo se do kraja
dvadesetih godina. Mitropolit Gavrilo se stoga odlu~io na zaobilaznu opciju, ra~unaju}i da }e ona imati boqu realizaciju, ako
se obrati odre|enim dr`avnim organima, koji bi potom izvr{ili urgenciju kod Ministarstva vjera. On je 12. marta 1930. godine
pisao velikom `upanu Zetske oblasti, ra~unaju}i da }e preko
wega „dobiti naklonost nadle`nog Ministarstva za mogu}e otpravqawe crkvenih poslova u Crnoj Gori.” Naveo je da je sada{wi na~in kreditirawa {to ga vr{i Ministarstvo vjera ne samo
„u pogledu koli~ine sredstava nedovoqan i upravo mizeran i za
obi~ne teku}e poslove slu`be, ve} je on tako nepravi~an i nezgodan, kao da se dosu|uje neka vrsta milosti, za koju treba po nekoliko puta moliti i pisati pa opet da rezultat bude vrlo slab a ~esto nikakav.“
Iznio je i porazno stawe manastira u wegovoj Eparhiji. Kako
je ve} nazna~eno, vjerovatno rukovode}i se ~iwenicom da je Pe}ka Patrijar{ija u sastavu Zetske oblasti, mitropolit je naveo da
je wen manastir ostao bez olovnog krova, tj. da je pun pukotina, i
ako se one skoro ne saniraju, prijeti opasnost da se manastir uru{i. Sli~na situacija bila je i sa krovom manastira Mora~a. Manastir Savina kod Herceg Novog nije imao prate}ih objekata, i
bio je u tro{nom stawu, a po mitropolitovom nazoru bio je vrlo
zna~ajan jer je bio grani~ni prema rimokatoli~kim oblastima.
Manastiri: Piva, Vrawina, te Gorwi i Dowi Br~eli bili su tako|e u tro{nom stawu. Manastir Kosijerevo je tokom rata bio te{ko ruiniran od strane austrougarskih trupa, i mitropolit je
naveo da je za wegovu opravku jo{ 1924. godine tra`io 1.500.000 dinara, ali da poslije nekoliko odlagawa i zavla~ewa od strane
Ministarstva vjera od toga nije bilo ni{ta. Jedino je u sno{qivom stawu bio cetiwski manastir, koji je renoviran li~nim prilogom kraqa Aleksandra Kara|or|evi}a.45
44. Isto.
45. Isto, 1930. g.
91
Mo`e li se konstatovati da je rimokatoli~ko sve{tenstvo u
novoj dr`avi Kraqevini SHS bilo u boqem materijalnom polo`aju od pravoslavnog? Sude}i po nekim podacima iz Mitropolije Crnogorske izgleda da da. Ve} je pomenut primjer iz 1927. godine. Idu}i za wim, Konsistorija Cetiwska obratila se 24. maja
1930. godine Ministarstvu vjera, da mu rastuma~i po ~emu rimokatoli~ki sve{tenici, koji opslu`uju upra`wene parohije, koje su
uglavnom gradske ili okolnogradske dobijaju po 200 dinara mjese~ne prinadle`nosti, a pravoslavni po 80, i to uglavnom parohije koje u pre~niku imaju po ~etiri do pet sati hoda u vrletima.
Ministarstvo vjera je svoju odgovornost prenijelo na drugoga, najprije obesmi{qavaju}i predstavku Cetiwske Konsistorije, da
objasni na osnovu kojeg zakonskog akta protestuje, a potom i da se
ovi izdaci realizuju prema buxetu koji je donijela Narodna Skup{tina, a sankcionisao kraq.46
Mitropolit se potom 26. jula obratio Sinodu sa istim pitawem, navev{i da je svojim odgovorom Ministarstvo vjera zapravo Konsistoriji uskratilo pravo na pretest. Bio je vrlo direktan, ~im je konstatovao: „Ovaj odgovor svjedo~i da su rimokatoli~ki parohijski sve{tenici u povla{}enom polo`aju.“ I tu me|utim nije dobio nikakav konkretan odgovor, jer mu je Sinod ubrzo dao povratno obavje{tewe, da je „u~inio korake kod Ministra
vera da se nepravda naneta podru~nom sve{tenstvu u pogledu
zamewivawa upra`wenih parohija {to pre otkloni.“47
Novi ekonomski udar Mitropolija je do`ivjela 5. decembra
1931. godine na osnovu Zakona o agrarnim odnosima. Su{tina ovog
Zakona, {to se ti~e crkvene imovine, je da se pod udar agrarne reforme na{la i imovina u starim granicama Crne Gore do 1912.
godine, koja nije do tada bila obuhva}ena ranijim agrarnim zakonima i propisima. Prema podacima iz mitropolijskih akata od
14. maja 1930. godine cetiwski manastir je imao 310.000 metara
kvadratnih zemqe, a 950.000 {ume; Vrawina 18.000 zemqe, i 25.000
{ume; Br~eli 18.200 zemqe, i 10.000 {ume. Manastir Dajbabe nije
imao zemqe, ali je imao hektar {ume. Od {esnaest manastira u
granicama Crne Gore od prije Balkanskih ratova, samo je polovina imala mogu}nost da razvije neku ekonomiju na svom posjedu, a to
su bili: cetiwski, Ostrog, Piva, Mora~a, Dobrilovina i Kosijerevo. No, ni oni ih nijesu mogli u potpunosti koristiti zbog
arendatora iz predratnog perioda, koji su poslije rata postali
46. Isto.
47. Isto.
92
prakti~no uzurpatori. Oni su jo{ pred po~etak svjetskog rata,
tokom wega, i poslije wega sagradili po manastirskim imawima
barake i nastambe raznih vrsta, pa ~ak i ku}e. Cetiwski manastir
imao je samo u neposrednoj okolini Cetiwa i Dobrskom Selu oko
250 porodica arendatora u godinama pred svjetski rat. Oni su
arendirali male parcele, uglavnom po ~erek, pola rala ili ralo.48 To su bile slabo kvalitetne parcele, tj. parcele pretvarane
u obradive parcele kr~ewem kamewara i nasipawem zemqe da bi
se pravile tzv. zgrade, i parcele sa pjesku{om. Ove porodice izdr`avale su se jo{ nadni~ewem, slu`ewem kod bogatijih porodica i sl.49
Mitropolit Do`i} je ogor~eno reagovao na Zakon o agrarnim
odnosima. Uputio je 15. februara 1932. godine predstavku predsjedniku Vlade Vojislavu Marinkovi}u. Novi Zakon smatrao je uvredom za Crkvu u Crnoj Gori i wen narod „gdje se manastiri smatraju kao svetiwe, koje su po svojoj velikoj ulozi i zaslugama neprikosnoveni amaneti te kao takvi odr`ani i sa~uvani u najte`a vremena turskih i mleta~kih najezda.“ Primjena ovog Zakona po mitropolitu bi Crnu Goru dovela u „polo`aj jedne osvojene ili okupirane pokrajine.“50 Oti{ao je i korak daqe. U martu je ponudio Sinodu ostavku na svoj polo`aj obrazlo`iv{i je pored ostalog i
ovim: „Neprestano mrcvarewe i zapostavqawe na{e Crkve u ovom
wenom dijelu i sistematsko ga`ewe i ukidawe wenih prava od
strane dr`avnih i samoupravnih gra|anskih vlasti, i, pod za{titom od strane pojedinaca, s jedne strane, a s druge opet navaqivawe
na Crkvu i wene institucije neizdr`qivih tereta i obaveza bez
ikakvih obzira na wen raniji polo`aj i ste~ena prava, ~ine iluzornim sva nastojawa i svu legalnu borbu u odbrani Crkve i wenih
prava.“51
Ustav SPC donijet 1931. godine samo je prividno pove}ao teritorijalnu veli~inu Mitropolije Crnogorske, tj. od tada Crnogorsko-primorske. Ukqu~eni su u wu djelovi vi{e eparhija. No,
sa druge strane radilo se uop{te o najsiroma{nijem i prirodno
najpasivnijem dijelu dr`ave, koji je obuhvatao prostor od 14.000
km kvadratnih. To je uostalom i potvrdio sam mitropolit Do`i}
u jednom izvje{taju Sinodu od 4. novembra 1933. godine. Po wemu
se vidi da on nije bio odu{evqen teritorijalnim pro{irewem
Mitropolije, jer kako je naveo, radilo se o „najte`em i najzapos48. Jedno ralo je 1860 metara kvadratnih, a ~erek ~etvrtina rala.
49. AMCP, fond MA, f. 1930. g.
50. Isto, f. 1931.
51. Isto.
93
tavqenijem terenu u dr`avi. Postojali su ~itavi predjeli koji su
u kulturnom, vjerskom i komunikacionom smislu bili gotovo odsje~eni od svijeta, u koje je bilo te{ko do}i i pje{ke.“52
Ustavom SPC iz 1931. godine, ona je centralizovana preko
ustanove Svetog Sinoda kako u administrativnom tako i u ekonomskom smislu. Realno sagledavav{i ekonomsku situaciju u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj od tada, woj Ustav nije mnogo pomogao u poboq{awu tog stawa. U rukama Sinoda na{lo se upravqawe dr`avnim subvencijama. Sinod je dakle su{tinski bio taj,
koji je prema svome naho|ewu opredjeqivao ekonomska sredstva
eparhijama SPC. U tom smislu Sinod je opredjeqivao sredstva po
broju stanovnika odre|ene eparhije. Ve} prilikom drugog godi{weg utvr|ivawa buxeta za 1933/34. godinu, Mitropolija Crnogorsko-primorska uputila je protest Saboru SPC, zbog opredjeqivawa sredstava po ovom kriterijumu.53
Sa novom dr`avom u Crnu Goru su postepeno u{le i odre|ene
sekte. Istina radilo se samo o jednoj-adventisti~koj. Mitropolija Crnogorsko-primorska vodila je ra~una o pojavi ove sekte na
svojoj teritoriji, i pratila wen rad. Po raspisu sve{tenstvu od
4. aprila 1931. godine vidi se i kratak istorijat adventisti~ke
sekte, tj. da je weno sjedi{te jo{ prije rata bilo u Novom Sadu, te
da se poslije wega ra{irila po prostorima izvan biv{e Austrougarske. Naro~itu aktivnost je ostvarila po ju`noj Srbiji, a drugi centar joj je postalo Skopqe. Kao glavni {iriteq adventizma
ozna~en je u Danilovgradskom srezu \or|ije Kalezi} jo{ sredinom dvadesetih godina. Kako je javno ispovijedawe ove sekte, tj.
vjerske organizacije jo{ uvijek bilo zakonski zabraweno, on je
pred vlastima u Danilovgradu izjavio da prestaje da bude ~lan ove
organizacije, u koju je slu~ajno uveden, i vra}a se u krilo SPC.
Ubrzo potom Kalezi} je i napustio Zetsku oblast, ali se vratio u
danilovgradski kraj poslije nekoliko godina, gdje je po informacijama iz nazna~enog raspisa „vrlo agilno {irio propagandu u
korist adventizma.“54 Zanimqivo je napomenuti da je Kalezi} bio
svr{eni |ak Bogoslovije na Cetiwu, i da je kasnije bio i sve{tenik. U Drugom svjetskom ratu od po~etka se opredijelio za partizansko-komunisti~ki pokret, i u toku wega vr{io poslove vjerskog referenta u partizanima. Koncem rata, i u godinama poslije
wega, bio je ~lan tzv. Vjerske komisije i Udru`ewa sve{tenika
52. Isto, f. 1933.
53. Isto.
54. Isto, f. 1931. g.
94
Crne Gore, koji su se naro~ito istakli u opstrukcijama prema
Mitropoliji, i poku{ali da na sebe preuzmu poslove i funkcije
Mitropolije i mitropolita. O ovome }e svakako biti vi{e rije~u u narednim glavama ovog rada.
Vrlo brzo, u junu iste godine Konsistorija Cetiwska uputila
je detaqan raspis sve{tenstvu, da povede najenergi~niju akciju za
suzbijawe adventisti~ke sekte u narodu. Raspis je sadr`ao uputstva i karakteristike o prepoznavawu ove sekte i wenom suzbijawu. Svaki sve{tenik je trebao da povede ra~una o ovoj sekti. Naro~ito je ukazano da svaki sve{tenik treba da sprije~i bilo kupovawe za novac, bilo poklawawe odre|enih kwiga, naro~ito Svetog
Pisma u prevodu Vuka Karaxi}a i \ure Dani~i}a, koje donose lakovjernim vjernicima putuju}i prodavci kwiga. Bilo kakvu pojavu
adventista, wihovo okupqawe, agitovawe i prodaju wihove literature, sve{tenici su odmah trebali da prijave dr`avnim vlastima, od kojih se o~ekivalo da energi~no reaguju u spre~avawu rada
ove sekte. Ukoliko dr`avne vlasti ne bi postupile po prijavi sve{tenika, ili bi na bilo koji na~in obesmislile wegovu prijavu,
on je bio du`an da odmah istu proslijedi Mitropoliji.55
No, sa druge strane, dr`avne vlasti zapravo nikada nijesu
preduzele odlu~ne korake na suzbijawu rada adventisti~ke sekte.
Radilo se i ovoga puta, kao i u mnogim drugim slu~ajevima, o tzv.
rupi u zakonu. Ministar vjera je jo{ 5. maja 1924. godine izdao nare|ewe o zabrani djelovawa „sekte me|unarodnih adventista.“ Me|utim, 16. juna 1930. godine Vjersko odjeqewe Ministarstva pravde izdalo je nare|ewe u vidu akta, kojim je objasnilo postupak
prema adventistima. Prvom ta~kom ovog akta konstatovano je da
je „hri{}anska sekta jugoslovenskih adventista“ zakonom nepriznata konfesija, te da javno ne mo`e ispovijedati svoju vjeru. Ova
ta~ka je me|utim ve} tre}om ta~kom obesmi{qena, jer je ovoj sekti dozvoqeno okupqawe radi molitve u privatnim ku}ama. Molitva je bila ograni~ena samo na pristalice sekte. Pristalice sekte su bile u obavezi da dan ranije prije okupqawa prijave skup
nadle`nim prvostepenim vlastima, koje nijesu imale pravo da donose rje{ewe o skupu, tj. da li ga zabrawuju ili odobravaju.
Adventisti~ka sekta je imala obavezu da nadle`nim vlastima
dostavi spiskove svojih ~lanova. Vlasti bi im izdavale potom legitimacije. Prilikom provjere od strane vlasti, adventista je
bio du`an da poka`e legitimaciju. Vlasti su imale jedino ingerenciju da adventistu iz druge banovine po legitimisawu mogu
55. Isto.
95
vratiti u mjesto boravka, ~ime bi mu prividno sprije~ile {irewe wegovog u~ewa. Dobiv{i ovo nare|ewe, Banska uprava Zetske
Banovine ga je proslijedila ni`im instancama vlasti: policiji,
sreskim na~elnicima i okru`nim insepktoratima radi znawa i
upravqawa po wemu. Sve ovo uostalom, banske vlasti su dostavqale Mitropoliji, odgovaraju}i na wene urgencije kod wih radi
spre~avawa rada adventisti~ke sekte.56
Mitropolit crnogorsko-primorski Gavrilo Do`i} obratio
se 26. januara 1933. godine Banskoj upravi Zetske Banovine, povodom rada „adventisti~ke sekte i drugih {tetnih i razornih elemenata u Podgorici.“ U odgovoru Banske uprave na ovaj akt, vidi
se da se mitropolit i ranije preko Sinoda obra}ao dr`avnim organima, kako bi se ovakav rad „opasan i sumwiv po Dr`avu i Crkvu, - onemogu}io i sprije~io.“ Banska uprava dala je odgovor Crnogorsko-primorskoj Mitropoliji 29. marta. Banski savjetnik M.
Goce je naveo da je jo{ 1929. godine postupio po prijavi mjesnog
sve{tenika iz Podgorice, i rad adventista zabranio, a wihove
kwige zaplijenio. No, oni su dobili dozvolu za rad od ministra
pravde, s tim, da svaki svoj skup prijave. Savjetnik je na te wihove
skupove slao slu`bena lica, i utvrdio da se tamo samo ~ita dozvoqena adventisti~ka literatura.
Stoga vlast nema mogu}nosti da suzbije wihov rad, sve dok je on
u saglasju sa dozvolom datom od ministra pravde. Savjetnik je naveo da je postupio po prijavi sve{tenika po drugom pitawu, koje
nema veze sa adventizmom. Naime, prilikom osve}ewa vodice, lice za koje je u istrazi utvr|eno da se zove Sergije Stani}, odbilo
je da cjeliva krst, i za to bilo osu|eno trideset dana zatvora, koje
je i izdr`alo. Sa druge strane, pojavio se identi~an slu~aj u Vojvodini, gdje lice po prijavi nije osu|eno, {to je u oba slu~aja dospjelo u javnost, kao primjer dvojnog tuma~ewa istog djela.57 Vaqa
napomenuti da je Sergije Stani} bio istaknuti me|uratni i ratni
komunista iz Crne Gore. Poginuo je 1943. godine u Bosni u partizanima, i progla{en je za narodnog heroja. Ve} decenijama sredwa
ugostiteqsko-trgova~ka {kola u Podgorici nosi wegovo ime.
Bez obzira na vi{e desetina urgencija kod dr`avnih vlasti
ili kod Sinoda, koji je opet trebao da interveni{e kod dr`avnih
vlasti, Mitropolija Crnogorsko-primorska nije uspjela da suzbije rad adventista. Istina, adventisti~ka sekta nije uspjela u
me|uratnom periodu da rapidno poraste, niti da se Mitropoliji
56. Isto, f. 1930, 1931, 1932, 1933. g. (kroz razna akta).
57. AANP, f. 1933. g.
96
nametne kao ozbiqan konkurent u borbi za vjernike. Kroz vi{e
akata u Arhivu Mitropolije Crnogorsko-primorske tokom 30-ih
godina XX vijeka, idu}i ka Drugom svjetskom ratu, mogu se pratiti aktivnosti adventista i poja~avawe wihovog prisustva. Iz tih
akata vidi se da su oni osnov svoje infrastrukturne mre`e formirali u: Podgorici, Beranama, Pe}i, Andrijevici, i Kola{inu.
Sa druge strane vaqa napomenuti, da prisustvo adventisti~ke
sekte nije bilo karakteristi~no samo za Mitropoliju Crnogorsko-primorsku. Adventizam i wegov prodor u jugoslovensku dr`avu u me|uratnom periodu karakteristi~an je za ~itavu dr`avu.
Wegovo prisustvo u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj bilo je
mo`da ponajmawe u odnosu na druge krajeve jugoslovenske dr`ave.
Adventizam i wegov prodor je bio karakteristi~an za velike urbane sredine u Srbiji, Vojvodini, Hrvatskoj i Sloveniji. Podsticali su ga trendovi iz zapadne Evrope i SAD. Jedan broj na{ih
qudi koji su boravili u tim predjelima donijeli su ga u Jugoslaviju, ili zapravo pospje{ili wegov rad, jer je on bio prisutan u
jugoslovenskim pokrajinama pod Austrougarskom i prije rata.
Druga je stvar, {to su u jednoj maloj i konzervativnoj sredini poput Crne Gore, gdje su se sve novine brzo saznavale, a interesovawe i zadirawe u privatni `ivot qudi bio dio mentaliteta stanovni{tva, brzo zapa`ale i najmawe aktivnosti adventista. Decenijama kasnije, i sam mitropolit Danilo Dajkovi} je u svojim
redovnim izvje{tajima Sinodu imao poglavqa koja su obra|ivala
prisustvo i aktivnost adventista. U vi{e izvje{taja on je konstatovao wihovo prisustvo jo{ od prije rata, ali i stagnirawe u broju vjernika. Svakako da je i Rimokatoli~ka Crkva jo{ u predratnom periodu jednako ozbiqno, ili ~ak i energi~nije preduzimala
mjere za suzbijawe adventizma, nazare}ana i drugih sekti.
Za razliku od nekada{we male i anahrone crnogorske dr`ave,
koju su uglavnom zaobilazili svi kulturolo{ki, socijalni i politi~ki trendovi savremenog evropskog dru{tva, u me|uratnom periodu, u mnogo ve}oj i pro{irenoj dr`avi, u kojoj su se pomije{ala razna civilizacijska iskustva i tradicije, Mitropolija Crnogorsko-primorska, htjela-ne htjela, bila je prinu|ena da se susretne, i uhvati u ko{tac sa raznim aspektima navedenih trendova. Neki od wih bili su po svom karakteru anacionalni, antihri{}anski i antipravoslavni. U novoj jugoslovenskoj dr`avi bio je mnogo ve}i protok ideja i qudi i sa spoqnog i sa unutra{weg aspekta
nego u staroj crnogorskoj. Politi~ki `ivot, i razni trendovi u
wemu je tako|e procvjetao. Drasti~no vi{e nego u staroj crnogorskoj dr`avi, Mitropolija se morala uhvatiti u ko{tac, i na}i alternativu tim trendovima, ako je `eqela da ima neokrwen identi97
tet svoje pastve, i onog poimawa dru{tva i wegovih vrijednosti
koje je za wu bilo odgovaraju}e. Stoga je ona morala reagovati slobodno re~eno svojom poja~anom vjerskom propagandom, i stalnim
u~vr{}ivawem identiteta svojih vjernika.
Aktivnosti tradicionalno svojstvene Pravoslavnoj Crkvi,
koje su bile prakti~no dio wenog ustaqenog rada, u vidu ~itawa
poslanica arhijereja od strane sve{tenstva, pastirskih govora
paroha svojim parohijanima nedjeqom u crkvi, svetosavskih okupqawa i priredbi (u koje su ukqu~ene i sli~ne za druge svece) ve}
su bile slobodno re~eno anahrone, jer je civilizacijski progres
grabio ubrzano, a sa wim i komunikacioni vidovi. Prosje~an pravoslavni vjernik u novoj dr`avi, bio je u prilici, naro~ito u jednoj konzervativnoj Crnoj Gori, sa niskim obrazovnim nivoom, te
tako|e niskom tehnolo{kim i saobra}ajnom infrastrukturom, da
se ubrzano srije}e sa novim {irokim vidom vjerskih, politi~kih
i kulturolo{kih ponuda. Neke od wih, kako je ve} nazna~eno,
ozbiqno su negirale nacionalni, dru{tveni, i crkveni identitet Crne Gore. Ovaj trend naro~ito je poja~an 30-ih godina XX
vijeka. Tada je ve} u Crnoj Gori stasala jedna nova mlada intelektualna generacija. Mno{tvo stanovni{tva ve} se kra}e ili du`e
kretalo van Crne Gore, odlazilo u druge evropske dr`ave ili
prekomorske zemqe. Jedan dio stanovni{tva tako|e je u {irokom
aspektu ponude u~estvovao u politi~kom `ivotu.
U zna~ajnom dijelu me|uratnog perioda, pravoslavni vjernik u
Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj, nije imao priliku da se
vjerski edukuje i informi{e o najnovijim de{avawima u SPC
preko autohtonih novina ili ~asopisa vjerskog karaktera, iza{lih u samoj Mitropoliji. U Crnu Goru su preko sve{tenstva, i
drugih laika dolazili crkveni ~asopisi: „Hri{}anska misao“,
„Hri{}ansko delo“, „Svetosavqe“, itd. Svi oni me|utim, samo su
ovla{ obra|ivali teme iz `ivota Mitropolije Crnogorsko-primorske. Time su i sve{tenstvo Mitropolije, kao i druga lai~ka
lica izrazitije opredijeqena prema Crkvi, bili li{eni mogu}nosti ne samo da se teolo{ki edukuju, nego i da aktivno u~estvuju
u edukaciji drugih u ovom vidu, pi{u}u razne ~lanke, rasprave,
osvrte i sl.
Ideja da se pokrene jedan autohtoni ~asopis na teritoriji
Mitropolije, tek se javila u oktobru 1933. godine, i to u cetiwskoj
Bogosloviji. Sredstva su obezbije|ena trudom upraviteqa cetiwskog manastira Filareta Koprivice. Rektor Bogoslovije Mihailo Vujisi} obratio se Sinodu da inicijativa u~enika Bogoslovije bude uva`ena, a samu inicijativu potvrdilo je vije}e profesora na sjednici od 5. oktobra. U ime inicijatora, rektor Vujisi}
98
je dao obrazlo`ewe za pokretawe ~asopisa. Po wemu, Pravoslavqe
je bilo u sve te`im isku{ewima, jer je izlo`eno brojnim udarima
neprijateqa Crkve, i to od tri internacionalne ideologije. U
`i`i udara na{ao se obi~an pravoslavni ~ovjek, za kojeg postoji
opasnost da do|e u fazu indiferentnog odnosa prema Crkvi i religiji, i povede se za materijalisti~kim duhom posqeratne generacije.58
No, do reralizacije ove ideje nije do{lo brzo, nego tek po~etkom 1936. godine. Ona je bila u vidu ~asopisa „Pastir“, koji je bio
organ udru`ewa sve{tenika Pravoslavne Eparhije Crnogorskoprimorske. U prvom broju je objavqena Bo`i}na poslanica mitropolita Gavrila, koji je sve{tenstvo pozvao da narodne nevoqe
ubla`ava duhovnim obodravawem i sna`ewem. Sve{tenstvo je
trebalo da poukama ~uva narod od onih koji koriste wegovo te{ko
stawe i podstrekavaju ga na avanture i bezakowe. Ti „inicijatori bezakowa i avantura slu`e kao agenti nove kulture u Evropi,
koji sistematski rade da omalova`avawem vjere i svetiwa wenih,
uni{tewem nacionalnih i dr`avnih ideala i tradicija, stvore u
svijetu svoje carstvo, bez srca i du{e i bez vjere u Boga.“59
I uvodnik prvog broja bio je sli~ne konotacije. Pravoslavna
omladina je trebala da se ovim ~asopisom {to tje{we ve`e, da bi
se suprostavila opasnostima koje su se nadvijale nad crkveni `ivot. Nije se osje}alo duhovno stvarala{tvo. Savremeno doba bilo
je izgra|eno „neimarima slobodnog stvarala{tva u duhu evolucionisti~kih, materijalisti~kih teorija, u kome se kao muwe ukr{taju osvaja~ke akcije podzemnih sila, nasuprot Bogu i Wegovim
otkrivenim istinama.“ Dejstvo takvih sila poku{ava da okuje ~ovjekov duh u svoje lance. Sa wime je nastupio duhovni poreme}aj i
dru{tvena anarhija. U woj je stvoren novi moderni ~ovjek „zapadwa~kog i naprednog duha, paganske kulture, ru{ila~kog pravca“,
i protivbo`anskih na~ela. Suprostavqawe ovim tendencijama,
podrazumijevalo koncentraciju hri{}anskih snaga. U tom smislu
trebao je da djeluje „Pastir“.60
U drugom tekstu „[ta od pastira o~ekujemo“, koji je tako|e
bio neka vrsta uvodnika, izne{eni su u pet ta~aka zadaci „Pastira“. Sve{tenstvo, bilo mirsko ili mona{ko, aktivno ili penzionisano, trebalo je da se putem ovog ~asopisa udru`i u slozi i
qubavi, i da tako svoja dostignu}a, i istu tu slogu i qubav preno58. AMCP, f. CB, f. 1933, akta.
59. Pastir, sv. 1, Cetiwe, 1936.
60. Isto.
99
si u narod. Nije trebalo da prima bilo kakve dopise koji bi bili
sredstvo li~nih za|evica i sukoba, jer bi to {kodilo ugledu sve{tenstva. ^asopis je trebao da prenosi odluke, rezolucije i zakqu~ke pojedinih pododbora sve{tenstva, kao i eparhijskog udru`ewa sve{tenstva. Kona~no, ~asopis je trebao da ima i edukaciono svojstvo, jer je trebao da objavquje ~lanke sve{tenika sa tematskih skupova, kao i iz liturgi~ke i pastirske oblasti.61
Otpor prodoru raznih ideja, od kojih su neke bile otvoreno
materijalisti~ke, antihri{}anske i antipravoslavne, Srpska Crkva trebala je da pru`i i u prosvjetnom sistemu dr`ave. U okviru
we, na svojoj teritoriji to je trebala da radi i Mitropolija Crnogorsko-primorska. Wen polo`aj i uloga, uzimav{i u obzir
brojne faktore koji su ve} nazna~eni u novoj i pro{irenoj dr`avi, bili su zbog toga te`i i ve}i. Me|uratna jugoslovenska dr`ava je u svom postojawu imala dvije bitne koncepcijske etape. Prva je bila do 1929. godine. Ona se zasnivala na teoriji da su Srbi,
Hrvati i Slovenci tri plemena ili grane jednog te istog jugoslovenskog naroda. U tom smislu bila je prihvatqiva i wihova identitetska i vjerska posebnost i odlike. No, prva decenija postojawa dr`ave donijela je politi~ka trvewa, koja su ugrozila wenu
stabilnost. Od 1929. godine, tzv. [estojanuarskom diktaturom,
kraq Aleksandar Kara|or|evi} ukinuo je Vidovdanski Ustav i politi~ke stranke. Uskoro je uslijedilo i preure|ewe dr`ave, tj.
wena nova teritorijalna podjela. Dr`ava mijewa naziv u Kraqevina Jugoslavija. Kraq Aleksandar Kara|or|evi} po~iwe sa
razvijawem doktrine integralnog jugoslovenstva.
Do 1929. godine, jugoslovenski {kolski sistem u smislu organizovawa vjerske nastave bio je naslowen na tri vode}e konfesije, i wihove vjerske organizacije. U tom smislu, u Zetskoj oblasti,
i na teritoriji Mitropolije Crnogorske, uglavnom su vladale
iste karakteristike vjerske nastave kao u nekada{woj crnogorskoj dr`avi. Crkva, tj. Mitropolija imala je direktan i kqu~an
upliv u vjersku nastavu. No, koncepcija integralnog jugoslovenstva, zna~ila je potiskivawe ne samo nacionalnih osobenosti u
drugi plan, nego i vjerskih karakteristika koje su stojale iza wih,
i djelimi~no ih pothrawivale.
Zakonom o narodnim {kolama od 5. decembra 1929. godine crkvenim zajednicama su dijelom uzete iz ruku ingerencije u vjerskoj nastavi. Po wemu, vjersku nastavu mogli su da dr`e sve{tenici, ali i u~iteqi ili druga lica prema `eqi roditeqa, koja su
61. Isto, [ta od Pastira o~ekujemo.
100
pogodna za ovu nastavu.62 Ovo nije bilo po voqi SPC, tj. Sinoda,
koji je jo{ dok je Zakon bio u fazi predloga uputio dr`avnim vlastima niz zamjerki.63 U istom smislu bila je i predstavka na predlog Zakona o sredwim {kolama. Na istom stanovi{tu bila je i
Rimokatoli~ka Crkva.
Suo~ene sa nezadovoqstvom dvije velike crkve, koje su iza sebe, i pod svojim uticajem imale milione vjernika u dr`avi, dr`avne vlasti su svoj stav unekoliko revidirale Zakonom o izmjenama
i dopunama Zakona o narodnim {kolama, od juna 1930. godine. Na|eno je prakti~no polovi~no rje{ewe. Crkva je imala upliv u
vjersku nastavu u {kolskom sistemu, utoliko koliko se taj upliv
nije kosio sa op{tom dr`avnom koncepcijom tog sistema. Vjersku
nastavu izvodili su vjerou~iteqi, tj. sve{tenici ili wihovi duhovni zamjenici. Wih je predlagala Crkva a potvr|ivala dr`avna
vlast. Operativno, banske uprave su imale ingerenciju wihovog
postavqawa i razrje{avawa. Vjerou~iteqi su bili du`ni da se dr`e dr`avno-prosvjetnih zakona. U tom smislu ministar prosvjete
je na predlog banske uprave mogao da razrije{i vjerou~iteqa, ako
se utvrdi da se wegov rad kosio sa pedago{kim i metodskim na~elima prosvjetnih zakona, tj. ciqevima rada narodne {kole. Ministar prosvjete donosio je plan i program iz vjeronauke uz konsultaciju sa vode}im li~nostima odre|ene konfesije.
Pitawe vjerske nastave daqe se konkretizovalo Zakonom o
vjerskoj nastavi u narodnim, gra|anskim, sredwim i u~iteqskim
{kolama u Kraqevini Jugoslaviji, koji je done{en 19. oktobra
1932. godine. Vjerou~iteq je po wemu imao prakti~no isti status
kao i ostalo nastavno osobqe, u smislu premije{tawa, otpu{tawa iz slu`be ili penzionisawa. U duhu nove jugoslovenske doktrine, ~lan jedanaest ovog Zakona nije dozvoqavao u~eni~ka udru`ewa u {koli na plemenskoj i vjerskoj osnovi. I van {kole u~eniku je dijelom bilo ograni~eno u~e{}e u vjerskim udru`ewima,
izuzev za wegovawe wegovih religijskih osje}awa, i morale pouke
koje ta konfesija daje.64
Paket zakona u skladu sa novom jugoslovenskom doktrinom, sa
stanovi{ta uticaja Mitropolije Crnogorsko-primorske na vjersku nastavu, istu je prili~no te{ko pogodio. Uop{te, crkveni
ideal u gra|anskom {kolskom sistemu bur`oaskog dru{tva, bio je
62. Zakon o narodnim {kolama, Slu`bene novine Kraqevine SHS, br. 289,
Beograd, 1929.
63. Predstavka Sv. Arhijerejskog Sinoda na predlog Zakona o narodnim
{kolama, Glasnik Srpske patrijar{ije, br. 1, Beograd, 1929.
64. AJ, fond Narodna Skup{tina Kraqevine Jugoslavije (72), f. 12, dok. 49.
101
da vjersku nastavu izvode sve{tenici. U slu~aju Mitropolije Crnogorsko-primorske, tj. na wenoj teritoriji, od 1929. godine ve}ina vjerou~iteqa bili su klasi~ni u~iteqi. Izuzetak je ~inila teritorija, ili od dono{ewa Ustava 1931. godine teritorija biv{e
Eparhije Bokokotorsko-dubrova~ke. U woj su ve}inu vjerou~iteqa
~inili sve{tenici. To je uostalom i konstatovano u jednom internom aktu same Mitropolije od 21. maja 1931. godine.65 U drugom aktu od iste godine, samo od 3. oktobra, vidi se da se Mitropolija
obratila Sinodu, konstatuju}i da ve}inu kandidata sve{tenika za
vjerou~iteqe ministar prosvjete odbija da postavi, a ovaj apel
Mitropolije ozna~en je kao „glas vapiju}eg u pustiwi.“66
Ve}ina vjerou~iteqa sve{tenika bila je honorarno anga`ovana, {to zna~i da nijesu imala punopravan status ostalih profesora. Mitropolija je nastojala da ovu anomaliju otkloni, i pisala je niz predstavki Sinodu, da bi on svojim autoritetom intervenisao kod ministra prosvjete. U Nik{i}u je u ~ak ~etiri {kole (gimnaziji, `enskoj radni~koj {koli, zanatsko-trgova~koj i
osnovnoj) samo jedno sve{teno lice obavqalo poslove vjerou~iteqa i to na honorarnoj osnovi, pa je Mitropolija intervenisala
preko Sinoda, da se u Nik{i}u postavi makar jedan stalni vjerou~iteq. Bez konsultacije Mitropolije, banska uprava je izvr{ila premje{taj vjerou~iteqa Nikice Jovovi}a iz Bara u Nik{i},
da bi u Baru poslije toga ostalo upra`weno mjesto vjerou~iteqa.
Opet bez znawa Mitropolije, vjero~iteq Vojin Radovi} premje{ten je 1935. godine iz Berana u Podgoricu.
^ak se ~esto de{avalo, da i oni klasi~ni u~iteqi koji su predavali vjersku nastavu, po premje{tawu u drugo mjesto slu`bovawa ostave upra`weno mjesto za taj predmet, tj. {kolske vlasti
se nijesu starale da ga popune, pravdaju}i se optere}ewem drugih
u~iteqa sa velikom normom ~asova iz drugih predmeta. Bilo je
nekoliko primjera, izme|u ostalog u Podgorici i [avniku, da su
po premje{taju odre|enog u~iteqa koji je predavao vjersku nastavu, tu nastavu preuzimale kolege koje nijesu bili pravoslavci nego rimokatolici. ^ak {ta vi{e, bilo je primjera koji o~igledno
ukazuju na anarhiju i samovla{}e u {kolskom sistemu. U~iteqska
vije}a u odre|enim {kolama donosila su odluke da u {koli mogu
raditi samo u~iteqi, te su u nedostatku norme ~asova u~iteqi
me|u sobom dijelili ~asove vjeronauke.67
65. AMCP, fond MA, f. 1931. g.
66. Isto.
67. Isto, f. 1935, 1939, 1940. g. (kroz razna akta).
102
U op{tem kontekstu sprovo|ewa doktrine o integralnom jugoslovenstvu, {estojanuarski re`im kraqa Aleksandra Kara|or|evi}a, oli~en u predsjedniku Vlade |eneralu Petru @ivkovi}u
svjesno ili nesvjesno, podrivao je pravoslavni identitet jednog
dijela svoga stanovni{tva, koji je pripadao ovoj konfesiji. U brojnim aktima nezadovoqstva ne samo odnosa dr`avnih vlasti prema
Crkvi, konkretno i Mitropoliji, mitropolit Gavrilo Do`i}
reagovao je kod Sinoda 19. novembra 1932. godine u vezi sa tekstovima molitvi koji su propisani u dr`avnim {kolama pred po~etak nastave, i po wenom svr{etku. Te tekstove propisivao je ministar prosvjete. U ovom aktu on je pitao Sinod da li je uop{te
upoznat od strane Ministarstva prosvjete kakvi se tekstovi molitvi upotrebqavaju u {kolama, da li je saglasan sa time, i {ta
}e preduzeti da se ti tekstovi isprave, jer su uzeti „iz rikomatoli~kih izvora i di{u duhom rimokatoli~ke recenzije.“68
Tridesete godine XX vijeka donose i prva organizovawa sve{tenstva Mitropolije Crnogorsko-primorske. Tako je u Bijelom
Poqu je 14. i 15. septembra 1936. godine izabrana Sredi{wa uprava sve{tenstva Mitropolije Crnogorsko-primorske. Za predsjednika je izabran Cvjetko Stani{i}, a za ~lanove: Luka Vukmanovi}, Ilija Popovi}, Petar Uskokovi}, Simo Martinovi}, Mir~eta Golovi}, Jago{ Simonovi} i Labud Roganovi}.69
Paroh i iguman Ilarion Mijatovi} sa Stona, poslao je 15.
marta 1937. godine molbu za pomo} Srpskoj pravoslavnoj op{tini
u Podgorici. Ova molba odslikava stawe na zapadnim granicama
Mitropolije Crnogorsko-primorske, gdje su se susrijetali Pravoslavqe i Rimokatoli~anstvo. Na Mitropoliju se stoga gledalo
na zale|inu i bastion Pravoslavqa prema Rimokatoli~anstvu. U
molbi pored ostalog stoji: „Nekada{wa dubrova~ka republika, u
vjerskom pogledu isticala se jedinstvenom vjerskom netrpeqivo{}u prema na{oj svetoj pravoslavnoj crkvi. Sistematski je
istrebqivala na wenoj teritoriji sve {to je pravoslavno bilo.
[to nije htjelo primiti rimsku vjeru, moralo se seliti. Pravoslavne hramove, koji su ostali bez svojih vjernih, pretvarala je u
rimokatoli~ke. Istiniti istoriski spomenici o svemu ovome govore.
Velike su prepreke pre{li i te{ko}e podnijeli, pravoslavni Srbi, dok su u Dubrovniku do{li do sada{weg stawa. Obnovqena je stonska parohija. Ciq je obnavqawa ove parohije, da o~u68. Isto, f. 1932. g.
69. AANP, f. 1936. g.
103
va razasute svoje vjerne, koji vr{e dr`avne poslove po raznim
mjestima i po otocima, koja su nekada pripadala Stonskoj Eparhiji i da primi pod svoje okriqe ono {to je nacionalno, i {to je u
svojoj svijesti, tradiciji sa~uvano, da su wihovi pretci nekad
pripadali svetosavskoj crkvi, i koji `ele, da se vrate majci pravoslavnoj vjeri.“70
Srpska pravoslavna op{tina podgori~ka, primila je 8. jula
jo{ jedan zahtjev za nov~anu pomo}. Pomo} je tra`io Odbor za podizawe spomen-kosturnice poginulim ~etnicima u kumanovskom
okrugu od 1903. do 1912. godine. U molbi su predsjednik odbora vojvoda Todor Krsti}, i potpredsjednik Miodrag Stojiqkovi}, industrijalac pored ostalog napisali: „Kumanovo sa svojim Kozjakom
u{lo je u na{u istoriju jo{ 1875. godine prilikom okupqawa usta{a za ustanak i od te znamenite godine pa do 1912. godine Kozjak je
po svojim gudurama prihvatio i ~uvao na{e ~etnike, koji su budnim okom ~uvali i krijepili duhom svoju porobqenu bra}u, {tite}i je od vekovnog zulum}ara i anacionalnih elemenata.
Na{i ~etnici, bili su najboqi rasadnici na{ih ideja, prvi
vesnici slobode, za{titnici i ~uvari svega onog {to je srpsko, a
svojim po`rtvovanim radom pripremi{e put na{oj slavnoj vojsci, koja nam donese slobodu 1912. godine.
Grobovi ovih heroja posejani su od Kozjaka do Kumanova i svima ostalim krajevima sreza @egligovskog, pa da ne bi ovi grobovi
ostali zaboravqeni, odbor je preduzeo, da se ovim zaslu`nim qudima oda skromno priznawe i podigne spomenik na najdivnijem mestu u Kumanovu, koji bi od mermera predstavqao ~etnika u prirodnoj veli~ini.71 Ovaj spomenik je ina~e podignut povodom 25-godi{wice oslobo|ewa Kumanova, i sru{ili su ga bugarski okupatori 1941. godine po ulasku u Kumanovo.
Povodom upokojewa patrijarha srpskog Varnave po svim arhijerejskim namjesni{tvima Mitropolije Crnogorsko-primorske
odr`ani su pomeni. Tako je i Srpska pravoslavna op{tina podgori~ka obavijestila gra|anstvo 24. jula 1937. godine, da }e odr`ati pomen sqede}eg dana u crkvi Svetog \or|a.72 Novi srpski patrijarh postao je upravo mitropolit crnogorsko-primorski Gavrilo Do`i} 21. februara 1938. godine. On je Mitropolijom administrirao do izbora novog mitropolita. U vrijeme izbora mitropolita Do`i}a za patrijarha, predsjednik Vlade Kraqevine
70. AANP, f. 1937. g.
71. Isto.
72. Isto.
104
Jugoslavije bio je Milan Stojadinovi}. U svom memoarskom djelu
„Ni rat ni pakt“ on je povodom toga zapisao: „Izbor Gavrila Do`i}a smatrao sam da je vrlo dobro re{ewe i zbog toga {to je Crna Gora, posle Ujediwewa, bila li{ena svoje narodne dinastije.
Na ovaj na~in, na mesto vladara, ona je dobila poglavara crkve i
unekoliko nadoknadila ovaj gubitak.“73
Ve} pola godine po izboru patrijarha Do`i}a po~eo je Drugi
svjetski rat. Sam patrijarh i Sinod nijesu imali uluzije, da }e
prije ili kasnije on do}i i do Jugoslavije. Patrijar{ija i Sinod
naredili su da se sve crkvene dragocjenosti sklone na sigurna mjesta. U ime administratora Mitropolije Crnogorsko-primorske
~lan crkvenog suda (potpis ne~itak) obratio se zvani~nim aktom
od 12. novembra 1940. godine crkvenom sudu, eparhijskom upravnom
odboru, upravi Bogoslovije, upravama manastira i arhijerejskim
namjesni{tvima da se usqed „izuzetnih prilika i mogu}e eventualnosti usled op{teg stawa sklone na sigurno mjesto nov~ana dokumenta, tapije, ugovore, ulo`ne kwi`ice itd.“74 Iako je ovo uputstvo stiglo pola godine ranije od ulaska Jugoslavije u rat, pokazalo se da je ono slikovito re~eno bilo mrtvo slovo na papiru.
Ve} u prvih nekoliko mjeseci rata, brojne dragocjenosti manastira i crkava nestale su i bile opqa~kane, {to se moglo preduprijediti blagovremenim skrivawem.
Novi mitropolit crnogorsko-primorski bio je Joanikije Lipovac. Ro|en je u Stolivu u Boki 16. februara 1890. godine. Pripadao je bratstvu Lipovac iz Cuca, iz Katunske nahije-Stara Crna Gora, ~iji je ogranak polovinom XVIII vijeka pre{ao u Boku,
koja je tada bila pod mleta~kom vla{}u. Otac mu se zvao [piro,
a majka Marija (ro|ena Damjanovi}). Kr{teno ime mu je bilo Jovan. Poticao je iz siroma{ne porodice, jer mu je otac bio najprije pomorac, {to je bilo tradicionalno zanimawe zna~ajnog dijela
Bokeqa, a potom raznosa~ u po{ti. Najprije je zavr{io pomorsku
{kolu u Pr~awu, a potom i gimnaziju u Kotoru. Budu}i da se ve}ina boke{kog sve{tenstva {kolovala u Zadru, i on je tu zavr{io
pravoslavni bogoslovski zavod, jer je Boka tada pripadala Austrougarskoj. Kona~no, zavr{io je Filozofski fakultet u Beogradu, gdje je polo`io profesorski ispit iz bogoslovskih predmeta.
Sve{teni~ku slu`bu zapo~eo je kao |akon na Mitrovdan 1912.
godine, a dva dana kasnije primio je prezviterski ~in. Rukopolo73. Milan Stojadinovi}, Ni rat ni pakt, Rijeka, 1970, 543.
74. AMCP, fond MA, f. 1940/41.
105
`io ga je episkop bokokotorsko-dubrova~ki Vladimir u crkvi
Svetog Nikole u Kotoru. Prvo postavqewe bilo mu je u svojstvu
protskog kapelana u Kotoru. Na tom mjestu ostao je do propasti
Austrougarske, mada je od februara 1916. godine imao svojstvo rezervnog austrougarskog vojnog sve{tenika. Odmah po stvarawu
Kraqevine SHS postavqen je za administratora parohije u Petrovcu, a ubrzo po polo`enom parohijskom ispitu i za stalnog paroha. Tu se nije dugo zadr`ao jer je u oktobru 1922. godine bio premje{ten za suplenta cetiwske gimnazije i u u~iteqskoj {koli na
Cetiwu. Godine 1925, biva premje{ten za profesora prve mu{ke
gimnazije u Beogradu. Na Veliku Gospojinu iste godine unaprije|en je od strane mitropolita crnogorsko-primorskog Gavrila ~inom protojereja, i odlikovan crvenim pojasom.75 Kako je postao
sve{tenik udov, na tom polo`aju je do~ekao izbor za episkopa
budimqanskog.
To je obavqeno time {to je za vikarnog episkopa patrijarha
srpskog Gavrila, izabran na sjednici Sabora 8. decembra 1939. godine, sa titulom episkopa budimqanskog u manastiru Rakovici
kod Beograda. Zamona{io ga je 1. februara 1940. godine mitropolit skopski Josif Cvijovi}, kada je i dobio mona{ko ime Joanikije. Hirotonija novoizabranog episkopa budimqanskog obavqena je 2. februara 1940. godine u sabornoj crkvi u Beogradu. ^inodejstvo su obavili patrijarh Gavrilo, mitropolit skopski Josif,
i episkop zvorni~ko-tuzlanski Nektarije. Odlukom Sabora od 11.
decembra 1940. godine, episkop Joanikije izabran je za mitropolita crnogorsko-primorskog. Sve~ano ustoli~ewe na Cetiwu obavio je mitropolit Josif 23. februara 1940. godine.
Jedan set izvora ukazuje da Ustav SPC done{en 1931. godine,
i prakti~no unifikacija nekih eparhija, ili wihovih djelova u
Mitropoliju Crnogorsko-primorsku nijesu pro{li bez nezadovoqstva sve{tenstva tih oblasti. Istina, nezadovoqstvo nije ispoqeno odmah, ali wegovo kasnije ispoqavawe u odre|enim oblicima ukazuje da se ono nije moglo formirati za kratko vrijeme. Radilo se prvenstveno o teritoriji nekada{we Eparhije Bokokotorsko-dubrova~ke.
Na sve~anoj sjednici prilikom proslave 100-godi{wice Srpskog pjeva~kog dru{tva „Jedinstvo“ iz Kotora avgusta 1939. godine, predsjednik dru{tva protojerej-stavrofor Jovan Bu}in ispozdravqao je brojne delegate i izaslanike, pomenuo je i kraqa, ali
nije na{ao za shodno da ni jednom rije~ju pomene nadle`nog arhi75. Glasnik, br. 5, Beograd, 1940.
106
jereja, niti arhijerejskog namjesnika protojereja \or|a Samarxi}a koji je do{ao kao arhijerejev zastupnik, i to Bu}inu usmeno
stavio do znawa pred sve~anu sjednicu.76 Samarxi} je sa ovim upoznao Mitropoliju, tj. episkopa Nikolaja Jokanovi}a, koji je nakon izbora mitropolita Gavrila Do`i}a za patrijarha, preuzeo
administrirawe Mitropolijom do izbora novog mitropolita. Jokanovi} je tra`io od Bu}ina pismeno obrazlo`ewe za svoj postupak. Bu}in se me|utim pravdao slu~ajnim propustom.77
Da je postupak protojereja Bu}ina bio sve samo ne slu~ajni
propust, ukazuje i vrlo brzi razvoj doga|aja. Ve} sqede}eg mjeseca
Mitropolija je obavije{tena kroz nekoliko akata namjesnika
Samarxi}a da ve}i broj sve{tenstva, predsjednika crkvenih op{tina i civilnih uglednika `eli obnavqawe Eparhije Bokokotorsko-dubrova~ke, i da se spremaju da tu ideju pokrenu na nadle`nom mjestu u vrhu SPC.78 O~igledno je do{lo do podjele sve{tenstva u dva tabora, tj. one za obnavqawe posebne eparhije, i one
privr`enike postoje}eg stawa. Ove druge predvodio je namjesnik
Samarxi}. Kao uzrok podjela na|ene su sasvim druge osnove. Ve} u
januaru 1940. godine deset sve{tenika Namjesni{tva poslalo je
peticiju administratoru Mitropolije Jokanovi}u, u kome je navelo da podjele me|u sve{tenstvom krwe ne samo ugled sve{tenstva,
nego i Crkve uop{te kod vjernika. Krivwe koje se importuju protojereju Samarxi}u su bez osnova, „jer prota Samarxi} ne samo u
Kotoru nego u ~itavoj Boki smatra se kao jedan od naj~estitijih,
najuzornijih i najuglednijih na{ih sve{tenika.“79
Naivno bi bilo pomisliti da o ovim tendencijama nije bio obavije{ten biv{i mitropolit, a sada{wi patrijarh Gavrilo Do`i}. Da li je Do`i} odmah po svom izboru za patrijarha planirao
Lipovca kao svog nasqednika, ili se za to odlu~io dobiv{i ove
informacije u izvorima nema preciznih podataka. Lipovac je opet
bio idealna prilika da se ove autonoma{ke tendencije dijela boke{kog sve{tenstva preduprijede. Rodom je bio iz Boke, a wegova
porodica opet je porijeklom bila iz Stare Crne Gore, ~ime bi
bile zadovoqene obadvije grupacije. Uz to, u tom trenutku iz Crne Gore nije bilo ni teolo{ki spremnijeg ~ovjeka, koji bi mogao
zadovoqiti kriterijume da bude arhijherej. Crnogorski manastiri raspolagali su sa malim brojem monaha, i u ve}ini teolo{ki
nespremnih za takav visoki crkveni ~in. Sa druge strane, i ve}i76. AMCP, fond MA, f. 1940. g.
77. Isto.
78. Isto.
79. Isto.
107
na crnogorskog mirskog sve{tenstva bila je niske stru~ne spreme, a ekspresno mona{ewe rijetkih sa vi{om spremom, ako bi i
imali uslove za to nije bilo mogu}e. Lipov~ev dolazak u Crnu Goru tako|e je imao neke simbolike, jer je on na Cetiwe do{ao preko Kotora.
Autonoma{ke tendencije dijela boke{kog sve{tenstva mogu
se tuma~iti iz vi{e razloga. Najprije, Bokokotorsko-dubrova~ka
Eparhija imala je vi{edecenijsku tradiciju posebne Eparhije jo{
iz vremena Austrougarske. Polovinu postojawa nove jugoslovenske dr`ave ona je tako|e nastavila da egzistira kao posebna
Eparhija. Iako su Crnogorci i Bokeqi bili vrlo bliski i me|usobno povezani, Bokeqi su opet ~inili posebnu strukturu stanovni{tva, tim prije, {to se Boka nikada nije integrisala u crnogorsku dr`avu. Stoga su Bokeqi postojawe svoje Eparhije smatrali dijelom za{tite svoje autohtonosti. Istina, do po~etka XIX
vijeka, tj. do propasti Mleta~ke Republike Boka je bila pod jurisdikcijom crnogorskih mitropolita. Prelazak pod jurisdikciju Cetiwa stoga je smatran kao naru{avawe autohtonosti, da se
boke{ke stvari, pa makar one bile i crkvene, ne rje{avaju u Boki, nego na Cetiwu.
Autonoma{ku tendenciju boke{kog sve{tenstva treba tra`iti i u ekonomskim razlozima. Evidentno je da je Pravoslavna Crkva na teritoriji Austrougarske do 1918. godine imala zna~ajno
ve}u ekonomsku mo} nego ona u Crnoj Gori, tim prije, {to je Austrougarska ne samo bila teritorijalno neuporedivo ve}a dr`ava, nego i dr`ava sa neuporedivo ve}im ekonomskim potencijalom, pa i imovnim stawem prosje~nog podanika, naro~ito u Boki,
gdje je tradicionalno bilo razvijeno moreplovstvo i trgovina.
Stoga je crkvena i manastirska infrastruktura u Boki bila neuporedivo kvalitetnija i ekonomski ja~a nego ona u Crnoj Gori.
Ve}ina sve{tenstva tako|e je imala boqi standard od onog u Crnoj Gori. Te`ak ekonomski polo`aj Mitropolije Crnogorske do
1931. godine, nesumwivo se prelio i na podru~je Bokokotorsko-dubrova~ke Eparhije, kada je ova bila prisajediwena Crnogorskoj.
Tako je dio boke{kog sve{tenstva osjetio priliku za poku{aj obnove Eparhije sa odlaskom mitropolita Gavrila Do`i}a na mjesto patrijarha. Kako je ve} nazna~eno, li~nost novog mitropolita Lipovca, nesumwivo je preduprijedila ove autonoma{ke tendencije.
108
4. Mitropolija Crnogorsko-primorska i weni
mitropoliti prema dr`avno-politi~kim doga|ajima
Crkva je u Crnoj Gori imala izuzetno veliki zna~aj i uticaj.
Dovoqno je samo podsjetiti da je u Crnoj Gori teokratija vladala
vjekovima, a da je u doba posqedwa dva mitropolita iz dinastije
Petrovi}-Wego{ dostigla vrhunac. Od 1851. godine, tj. od prestanka teokratije, uticaj Crkve na dr`avno-politi~ke prilike je zna~ajno smawen. Posqedwa dva Petrovi}a: kwaz Danilo i kraq Nikola, sistematski su radili i postigli da Crkvu u Crnoj Gori
pretvore ne samo u poslu{no oru|e dr`ave, nego i svoje apsolutisti~ke vladavine. Ubrzanim dr`avnim reformama u doba kwaza
Danila, a kasnije i Nikole, Crkva je u Crnoj Gori dovedena u polo`aj dr`avnog organa, a crnogorski mitropoliti u li~ne marionete kwaza Nikole.
No, u presudnim doga|ajima ujediwewa 1918/19. godine, Crkva
je u Crnoj Gori otvoreno na ~elu sa mitropolitom Mitrofanom
podr`ala ujediwewe, nestanak crnogorske dr`ave i detronizaciju dinastije Petrovi}a, {to je uostalom prezentovano na po~etku
ove glave. Na postavqawe mitropolita Gavrila Do`i}a dr`avne
vlasti su tako|e imale velikog uticaja, kao ~ovjeka potpuno lojalnog ideji ujediwewa. Ve} poslije nekoliko godina po ujediwewu, mogli su se osjetiti disonantni tonovi izme|u vrha SPC i
dr`avnog vrha, pa ~ak i srpskog dr`avnog vladaju}eg establi{menta u dr`avi, jer je i sam vladar Aleksandar Kara|or|evi} u
novu dr`avu u{ao najprije kao srpski dinast.
Srpski vladaju}i establi{ment na ~elu sa kraqem, nesumwivo je morao praviti kompromise sa Hrvatima i Slovencima, a time i sa Rimokatoli~kom Crkvom, {to je i{lo dijelom na {tetu
srpskog identiteta, pa i onog crkvenog, u raznim aspektima dr`avne uprave, i koncepcije same dr`ave. Ovo se nije dopadalo SPC,
te je sa godinama kolizija izme|u srpskog dr`avnog establi{menta i kraqa sa vrhom SPC bivala sve ve}a, naro~ito 30-ih godina
XX vijeka poslije pogibije kraqa Aleksandra. No, bez obzira na
sve nesuglasice, SPC je ostala jedan od glavnih stubova te i takve me|uratne jugoslovenske dr`ave, wenog dru{tveno-ekonomskog sistema i dinastije. Jugoslovensku dr`avu i wenu koncepciju integralnog jugoslovenstva me|utim, nikada nije do kraja prihvatila, smatraju}i ih nu`nim zlom, koje je trebalo podr`avati u
tolikoj mjeri, koliko bi oni garantovali opstanak srpskog naroda i su{tinski srpske dinastije na wihovom ~elu.
109
Takvu koncepciju slijedio je i Gavrilo Do`i}, bilo kao mitropolit crnogorsko-primorski, bilo kra}e vremena kao patrijarh srpski, kao i wegov nasqednik, i slobodno se mo`e re}i {ti}enik i izabranik Joanikije Lipovac. Istina, kratko}a Lipov~evog arhijerejskog rada nije mu dozvolila da razvije u me|uratnom
periodu stavove prema dr`avno-politi~kim doga|ajima i li~nostima. U ratnom periodu i op{tem rasulu SPC, uslovqenim okupacijom, revolucijom i genocidom nad wom samom i srpskim narodom uop{te, patrijarhovim zatvarawem i izolovawem, Lipovac je
djelovao gotovo potpuno autohtono, svrstaju}i se vrlo brzo na antikomunisti~ku stranu. Ovo ga je definitivno razdvojilo od patrijarha, koji iako u wema~kom ropstvu i izolaciji, nikada nije na
bilo koji otvoreniji na~in podr`avao politi~ke grupacije, {to
mu je kona~no i omogu}ilo povratak u zemqu, u kojoj je ve} uveliko
bila uspostavqena komunisti~ka i ateisti~ka diktatura.
Kako je ve} nazna~eno, mitropolit Do`i} je vrlo brzo po postavqewu na polo`aj mitropolita crnogorskog po~eo da slijedi
politiku i stavove vrha SPC, jer je i sam bio dio tog vrha. U zna~ajnom broju slu~ajeva wegovi stavovi bili su potpuno disonantni sa stavovima dr`avnih vlasti, tj. odre|enih dr`avnih organa.
Najprije je to bilo po pitawu ekonomskog polo`aja Mitropolije,
wenog u~e{}a u dr`avnom `ivotu i odlukama, makar na nivou 3etske oblasti, kao i uplitawu dr`avnih organa u poslove Crkve.
Ako bi se u kontinuitetu sagledali stavovi mitropolita Do`i}a
prema dru{tveno-politi~kim prilikama, oni bi se mogli ocijeniti kao kriti~ki i opozicioni.
U prethodnom poglavqu ve} je prezentovan niz primjera potpuno kriti~kih stavova mitropolita Do`i}a prema odlukama nekih dr`avnih organa, koji su se ticali lo{eg materijalnog polo`aja wegove Mitropolije. No, kroz te primjere provijavaju i kriti~ki stavovi prema dr`avnoj zbiqi. U ve} pomiwanoj ostavci
koju je mitropolit Do`i} ponudio Sinodu u martu 1932. godine,
povodom Zakona o agrarnim odnosima, on se kriti~ki osvrnuo i
na polo`aj Crne Gore u jugoslovendskoj dr`avi, navev{i da je ona
kao pokrajina zapostavqena, a „da je to zapostavqawe svestrano
kako u politi~kom tako i u ekonomskom pogledu. Zapostavqawe i
mrcvarewe Srpske crkve u Crnoj Gori i{lo je u srazmjeri i uporedno sa politi~ko-ekonomskim.“80
Kako je ve} nazna~eno, {estojanuarska diktatura kraqa Aleksandra u po~etku je nai{la na neodre|en stav SPC u smislu podr80. Kao nap. 51.
110
{ke. [estojanuarsko zakonodavstvo je u nekim elementima okrwilo interese i samoupravnost SPC u svojim poslovima. Napravilo je i ve}u distancu izme|u Crkve i dr`ave. Dr`avni vrh je kona~no dobio otvorenu podr{ku SPC arhipastirskom Bo`i}nom
poslanicom patrijarha Varnave 1931. godine. Mitropolija Crnogorsko-primorska je sadr`inu poslanice proslijedila arhijerejskim namjesnicima 12. decembra. U uputstvu namjesnicima i parohijskom sve{tenstvu je pored ostalog stojalo: „Sadr`inu poslanice pro~ita}e u narodu svaki sve{tenik na sv. Liturgiji u hramu, prigodom jednog od nastupaju}ih velikih Praznika, i to kada
naroda bude najvi{e na slu`bi. ^itawe poslanice ima biti polako, razgovjetno i glasno da bi svaki wenu sadr`inu mogao ~uti i
razumjeti, jer se sadr`ina odnosi na dana{wi `ivot na{eg naroda.“ Svaki parohijski sve{tenik je trebao da izvijesti Mitropoliju pismenim putem kada je pro~itao poslanicu.81
Mitropolit Do`i} nije ni ~ekao ovu poslanicu, da bi izrazio podr{ku {estojanuarskom re`imu i {irokom spektru zakonodavnih odluka koje su ga pratile. Prilikom posjete Herceg Novom sredinom maja iste godine, i odr`ane liturgije u manastiru
Savina, on je u~inio zvani~nu posjetu op{tinskim i sreskim vlastima, kao i Komandi garnizona koji je pokrivao oblast Boke.82
Poslije ubistva kraqa Aleksandra Kara|or|evi}a po~etkom
oktobra 1934. godine u Marsequ, namjesni~ki re`im oli~en u nekoliko vlada, od kojih se izdvaja Vlada Milana Stojadinovi}a,
osjetno mijewaju i unutra{wu i spoqwu politiku. To nije bilo
po voqi SPC, te je raskorak izme|u jugoslovenskog dr`avnog vrha (u okviru wega i srpskog vladaju}eg establi{menta) i SPC bivao sve ve}i. Mo`e se slobodno re}i da je on u posqedwoj dekadi
me|uratnog perioda od 5-6 godina u pojedinim fazama dolazio u
otvoreni antagonizam. Mitropolija Crnogorsko-primorska i mitropolit Do`i} jasno su slijedili stavove Sinoda i Sabora SPC.
Uostalom, mitropolit Do`i} je ve} tada izrastao u jednu od najuticajnijih li~nosti u SPC.
Tzv. Belvederski doga|aj imao je veliki odjek ne samo u Crnoj
Gori nego i u ~itavoj Jugoslaviji. Poslije vi{emjese~nih priprema ~itav set antivladinih politi~kih grupacija je za 26. jun 1936.
godine organizovao protestne demonstracije na Cetiwu. Kako je
ban zabranio ovaj skup, u mjestu Belveder nekolika kilometra od
Cetiwa, okupila se masa od oko 3000 qudi. Su{tinski, organiza81. AMCP, f. MA, f. 1931. g.
82. AJ, fond Kraqev dvor (74), f. 30, dok. 770.
111
tori demonstracija bili su biv{i zelena{i, federalisti i komunisti. Uz wih su se okupili radikalski i demokratski disidenti
na ~elu sa Stojanom [padijerom i Nikolom [kerovi}em. Bila je
tu i grupa pristalica lijevog krila Saveza zemqoradnika Dragoquba Jovanovi}a predvo|ena Mirkom Ve{ovi}em (koji }e u toku rata postati komunista), grupa pristalica Marka Dakovi}a itd.
Za predsjednika zbora izabran je biv{i crnogorski ministar, zelena{ki i federalisti~ki nastrojeni Petar Plamenac, a za sekretara komunista Bla`o Jovanovi}.
Nikada zapravo nije utvr|eno {ta je isprovociralo `andarmeriju koja je sa jakim snagama pokrila lokaciju zbora da puca u
masu? Demonstranti su tvrdili da je `andarmerija na kraju skupa
otvorila vatru na demonstrante. Sa druge strane, postoje ozbiqne
indikacije da je neko iz mase pucao na `andarme, da bi onda u op{toj gu`vi i pucwavi, jo{ qudi iz mase pucalo na `andarme. U
svakom slu~aju ubijeno je {est, a raweno trideset qudi.83
Mitropolit Do`i} je nesumwivo u me|uratnom periodu bio
antikomunisti~ki nastrojen, uostalom kao i SPC kao institucija. Me|utim, iako je znao da komunisti imaju zna~ajnog udijela u
ovim demonstracijama, a sa wima i ostaci zelena{a i federalisti, ~iji je on protivnik ideje u doba ujediwewa tako|e bio, Do`i} u obra}awu predsjedniku Vlade Milanu Stojadinovi}u najbla`e re~eno, nije krio ogor~ewe povodom ovog doga|aja.
Pored ostalog je napisao: „Crnogorci se jo{ nijesu emancipovali od svojih plemenskih i bratstveni~kih shvatawa. Kod wih je
jo{ bratska krv svetiwa, koja se neka`weno mo`e prolivati samo onda, kad to zahtevaju bitni interesi Kraqa i Otaxbine, a ovamo je kod naroda duboko uverewe, da ti interesi 26. pro{log meseca nisu bili dovedeni u pitawe niti onu krv zahtevali. Stvarno ovakvo stawe duhova a uz mentalitet ovoma{weg `ivqa pru`a
dovoqnu podlogu za razoran rad onog malog broja nedobronamjernih nezadovoqnika, te prijeti ozbiqna opasnost, da krv prolivena 26. pr. meseca ne postane samo uvod u ~itav niz budu}ih krvavih
doga|aja, kojima je kraj te{ko sagledati, te ih svakako treba preduprijediti.“ Mitropolit je u podu`em obrazlo`ewu tra`io „da
se utvrdi opravdanost preduzetih mera od strane vlasti onog dana, utvrdi sva~ija odgovornost za prolivenu krv bez obzira na kojoj se ko strani onda nalazio.“84
83. DACG, AOP, dok. br. V2a-54(36) Materijal o Belvederu, dok. br. V2-16(36):
saslu{awa Petra Plamenca i Iva Jovi}evi}a.
84. AJ, zbirka Milana Stojadinovi}a (37), f. 23, dok. 268.
112
Prvi od dva velika konflikta SPC sa dr`avnim vlastima
Kraqevine Jugoslavije bila je tzv. Konkordatska kriza, koja je u
promjenqivim intervalima kriznog intenziteta trajala u periodu 1935/38. godina. Ne ulaze}i u detaqisawe tzv. Konkordatske
krize, jer to nije predmet ovog rada, ipak treba sagledati stav Mitropolije Crnogorsko-primorske i wenog mitropolita Do`i}a u
woj. Ovaj stav svakako u potpunosti korespondira sa predmetom
ovog rada. Svakako da u tom stavu ne treba o~ekivati ni{ta spektakularno posebno. Ustavom iz 1931. godine, SPC je ure|ena kao
centralizovana institucija. Ve} je nazna~eno, tokom 30-ih godina
mitropolit Do`i} je postao jedna od najzna~ajnijih li~nosti iz
vrha SPC, koja je dijelom kreirala i wene stavove, te su oni stoga u potpunosti korespondirali sa stavovima patrijarha i Sinoda.
Mitropolit Do`i} je u svojim memoarima konstatovao samo
ono {to je ve} prezentovano u izvorima ovog poglavqa, a ticalo se
te{kog materijalnog polo`aja SPC u novoj jugoslovenskoj dr`avi,
a to je: „Odmah po Prvom svetskom ratu Srpska crkva na{la se u
finansijskoj krizi kroz koju je stalno prolazila. Manastirska i
crkvena imawa bila su oduzeta ili su pak svedena na najmawu meru.
Nije bilo mogu}nosti da se izvr{e mnoge nu`ne opravke u manastirima, koji imaju va`nu istorijsku ulogu. Kod ve}ine manastira trebalo je prvenstveno wihove temeqe izmeniti i osigurati, jer su bili zbog zuba vremena gotovo potpuno propali. Za sve to nije bilo
kredita. Tako isto i sve{tenstvo je bilo u te{kom polo`aju. Ovo
naro~ito u pasivnim krajevima na{e zemqe. Krediti nisu bili
dovoqni ni za wenu hri{}ansku misiju, a da ne govorimo o wenoj
egzistenciji. Sve su vlade obe}ale da }e na}i najboqe re{ewe da
pomognu te{ko finansijsko stawe Srpske crkve, ali to su bila samo obe}awa i dobre `eqe, gde se malo {to dobroga u~inilo.“
Patrijarh Do`i} objasnio je u svojim memoarima slo`eni sistem odnosa SPC i dr`ave poslije 1929. godine, tj. od kada su se desile krupne promjene u zakonodavstvu SPC. I tu se vidi nezadovoqstvo odnosa dr`ave prema SPC. Sistem je bio slo`en i prili~no nezgrapan, te i daqe ne samo da nije garantovao ekonomsku
stabilnost SPC, nego je su{tinski zadirao i u wen autoritet kod
vjernika. To je Do`i} objasnio ovako: „Zakonom od 1929. godine, koji je donela Vlada generala Petra @ivkovi}a, izgledalo je kao da je
Srpska crkva dobila autonomiju i bila nezavisna u svojim odlukama. U praksi to je bilo sasvim drugo. Do 1929. godine bilo je nadle`no Ministarstvo vera za sve religije u dr`avi. Me|utim to se izmenilo. Nadle`nost je pre{la na dva ministarstva: Ministarstvo
pravde bilo je nadle`no za dono{ewe zakona, naro~ito Ustava Srpske crkve;ovaj je donet novembra 1931. godine;s druge strane mini113
star pravde vr{io je zakonodavni nadzor nad svim zakonima koje je
Srpska crkva morala da donese. Drugo nadle`no ministarstvo bilo
je Ministarstvo prosvete, koje je donosilo odluke o nastavi na Teolo{kom fakultetu i Bogosloviji; Ministar prosvete postavqao
je u gimnazijama nastavnike i profesore iz veronauke.“85
Patrijarh Varnava je 18. marta 1937. godine obavijestio mitropolita Do`i}a da Vlada namjerava da preko Skup{tine izvr{i
izglasavawe Konkordata, navodno sa nekim izmjenama u odnosu na
prvobitni tekst. Izmjene su bile plod teksta koji je Sabor SPC
dostavio Vladi pod naslovom „Primjedbe i prigovori Svetog arhijerejskog sabora.“ Ove primbjedbe bile su plod vanrednog zasijedawa Sabora, koje je odr`ano u novembru 1936. godine povodom
Konkordata. Patrijarh je u ovom dopisu iznio mi{qewe mitropolitu, da odre|ene izmjene ne}e su{tinski izmijeniti zna~aj i ulogu Konkordata. No, trebalo je istrajati na nepopu{tawu. Od mitropolita je tra`io da uti~e na sve{tenike iz wegove Eparhije,
koji su bili poslanici u Skup{tini „da ne samo glasaju protiv
Konkordata nego da i me|u ostalim svojim poslani~kim drugovima
razviju agitaciju protiv Konkordata, kao i na to da ne budu ni slu~ajno ni namerno otsutni iz Skup{tine kada se bude glasalo o
Konkordatu.“ Mitropolit je po nalogu patrijarha tako|e li~no
trebao da uti~e na poslanike iz Zetske Banovine, kao i druge zvani~nike da ne glasaju za Konkordat, i u bilo kom obliku ga podr`avaju.86 Ve} sqede}eg dana po prijemu uputstva, mitropolit Do`i} je uputio zvani~an raspis arhijerejskim namjesni{tvima u
istom smislu, sa naznakom da se „Odluka ima striktno ispuniti.“87
Uporedno sa akcijom SPC protiv Konkordata, aktivirale su
se i brojne stru~ne li~nosti. Tako je u prvoj svesci biblioteke
„Politika i dru{tvo“ u autorstvu dr Mihaila Ili}a izvr{ena
detaqna analiza teksta Konkordata i wegovog smisla uop{te.88
Dr`avno tu`ila{tvo u Beogradu zabranilo je i bro{uru Marka
Cemovi}a, u kojoj se autor krajwe negativno odnio prema Konkordatu, sa obrazlo`ewem da se u woj {iri vjerska netrpeqivost.89
Ubrzo su stavovi mitropolita Do`i}a dobili umjereniji karakter. Ne mo`e se iz wih zakqu~iti {ta je on zapravo htio? U
svakom slu~aju, on je ve} 23. decembra 1936. godine poslao pred85. Memoari patrijarha srpskog Gavrila, Beograd, 1990, 95.
86. AMCP, fond MA, f. 1937. g.
87. Isto.
88. Mihailo Ili}, Pred konkokrdatom, Beograd, 1937.
89. Marko Cemovi}, Konkordat izme|u Sv. tolice i Kraqevine Jugoslavije,
Beograd, 1937.
114
stavku Saboru SPC. Po wemu Memorandum od 5. decembra upu}en
od strane Sabora SPC Vladi, kao i pomenuti „Predlozi i prigovori“ su akta od kojih se nije smjelo odstupiti. Ovo pitawe se
stalno moralo paziti i dr`ati otvorenim prema Vladi, „pa ako
se uvidi da Kraqevska vlada, bez obzira na u~iwene korake od
strane Srpske Crkve, poku{a da ozakoni projekat Konkordata,
tek onda da se Primjedbe i prigovori Arhijerejskog Sabora o{tampaju i predaju javnosti i da se protiv ozakowewa projekta povede
borba uz potporu sve{tenstva i naroda.“
Po wemu daqe, bez potrebe su objavqena ova akta u javnosti.
Svakako da je dobra strana {to su povodom wih odmah objavqene
nekolike vrlo stru~ne rasprave o Konkordatu. Me|utim, nije ih
trebalo objaviti dok Vladin predlog Konkordata ne u|e u skup{tinsku raspravu, jer je to imalo „vrlo r|avih strana, jer se u javnosti stvorila delom jedna sentimentalna i neuravnote`ena kampawa, koja je u jedno delikatno i te{ko pitawe uvukla li~na, porodi~na, politi~ka i partizanska razra~unavawa i zajedawa, koja
mogu imati samo negativne rezultate i mo`da te{ke i ne male posledice za sve op{te na{e interese. Jer su ovakve pojave i do sada
stvorile prili~nu dozu zle krvi ~ak i u li~nim odnosima izme|u
na{ih crkvenih i dr`avnih arhiva i unele tim na~inom hladno}u
i zategnutost u odnose izme|u crkvene i dr`avne uprave. Drugim
re~ima: jedno vrlo te{ko i delikatno na~elno pitawe od eminentne va`nosti po interese crkvene i dr`avne, pretvoreno je inicijativom nepravilnih i neodgovornih ~inioca u pitawe li~nih
nadgorwavawa i partizanskih politi~kih razra~unavawa.“90
Stawe na terenu je jasno govorilo da su mitropolit i sve{tenstvo radili orkestrirano u antikonkordatskoj kampawi. Desetine
rezolucija, javnih obra}awa, zakqu~aka, skupnih stavova i sl. ne
mogu se banalno podvoditi pod mogu}nost da su arhijerejski namjesnici i sve{tenstvo na ovaj na~in poku{avali da se dodvore mitropolitu, i steknu naklonost, znaju}i da je on protiv Konkordata. Tako u Arhivu Mitropolije ima nekoliko desetina ovakvih dokumenata, pisanih od strane arhijerejskih namjesnika, sve{tenika
pojedina~no, ili crkvenih odbora.91 U antikonkordatsku kampawu
aktivno se ukqu~io i „Pastir“ serijom ~lanaka. Iako nikada nije zvani~no proklamovala tu odluku, SPC se postarala da u relevantnim krugovima prostruji i wen nezvani~ni stav, da }e svaki
onaj pravoslavni poslanik koji bude glasao za Konkordat biti
90. AMCP, fond MA, f. 1936. g.
91. Isto, f. 1936/37. g.
115
iskqu~en iz Crkve. Ovaj stav bazirao se na odluci Sabora SPC
od jula 1931. godine, koji je istina bio uop{teniji, i odnosio se na
antipravoslavni rad pravoslavnih vjernika.
Bez obzira na sve, na zasijedawu Skup{tine u maju 1937. godine Konkordat je usvojen. Od 293 poslanika za wega su glasala 172.
Slikovito re~eno ovo izglasavawe Konkordata za Vladu Stojadinovi}a bilo je pucaw iz prazne pu{ke. Svjesna ogromnog nezadovoqstva pravoslavnog stanovni{tva, Vlada je na posredan na~in
obesmislila daqi put ka wegovoj potpunoj operacionalizaciji.
Tekst nije daqe proslijedila Senatu na usvajawe.
Mitropolija Crnogorsko-primorska je reagovala zvani~no i
otvoreno protiv usvojenog Konkordata u Skup{tini. Naime, 14. i
15. oktobra odr`ana je u Kotoru skup{tina sve{tenstva ove Eparhije, i na woj done{ena rezolucija u sedam ta~aka. Odato je puno
priznawe arhijerejima SPC, {to su energi~no i mudro nastojali
da se Konkordat ne usvoji, i tra`ili satisvakciju za krvave doga|aje koji su se odigrali u zemqi, i koji su uvrijedili ~ast i dostojanstvo SPC. Borbu protiv Vlade koja je pokrenula pitawe usvajawa Konkordata trebalo je nastaviti i daqe, kao i protiv poslanika koji su glasali za wega. Ova Rezolucija je obavezala sve{tenike Eparhije da ne smiju politi~ki djelovati, niti dozvoliti da
politi~ari iskori{tavaju probleme Crkve, i nezadovoqstvo vjernika povodom wih za svoje politi~ke potrebe. Od kraqevskog Namjesni{tva je tra`eno da se u interesu vjerskog i gra|anskog mira u zemqi Konkordat anulira. Od Namjesni{tva je tako|e tra`eno da oduzme mandat aktuelnoj Vladi zbog nasrtaja na SPC. Kona~no, u ta~ki sedmoj je konstatovano da je patrijarh Varnava jedan od „mu~enika“ koji su poginuli u borbi protiv Konkordata.92
Ova Rezolucija je poslata Mitropoliji i Saboru SPC. Na osnovu we, te ve} pomiwanog nezvani~nog stava SPC, kao i uop{tenog
iz 1931. godine, pod Crkveni sud Mitropolije Crnogorsko-primorske na Cetiwu, stavqeni su sqede}i poslanici iz Zetske Banovine,
koji su u Skup{tini glasali za Konkordat: Mihailo Bo{kovi}
(Srez danilovgradski), ^edomir Sladojevi} (Srez nik{i}ki), Danilo Radoi~i} (Srez {avni~ki), Nikola Jovanovi} (Srez kola{inski), Zarija Joksimovi} (Srez beranski), Novica Popovi} (Srez andrijeva~ki), i Luka Miju{kovi} (Srez isto~ki). Pod Crkveni sud u
Beogradu stavqen je poslanik iz Sreza bjelopoqskog Savo Miki}.
Do kona~ne presude oduzete su im sve crkvene po~asti ako su ih ima92. DACG, AOP, dok. br. IV2-4(37).
116
li. Sve{tenici nijesu smjeli da odlaze u wihove ku}e radi sve{tenoradwe bez odobrewa nadle`nog arhijereja.93
Ve} je nazna~eno da su u pojedinim momentima stavovi mitropolita Do`i}a povodom usvajawa Konkordata bili kontradiktorni. Istina, oni su jednim svojim dijelom putpuno antikonkordatski otvoreni, ali sa druge su i bili konfuzni i nedore~eni, da
bi se moglo to protuma~iti, da je on imao li~no sasvim druga~ije
mi{qewe, ali da je pratio op{ti koncept SPC i ve}ine sve{tenstva. Mitropolit Do`i} je nekoliko mjeseci poslije usvajawa Konkordata u Skup{tini, tj. na Preobra`ewe, poslije odr`ane arhijerejske slu`be u cetiwskom manastiru ~inio i besjedu.
U woj se jasno odredio protiv Konkordata, ali je i pozvao na smirivawe politi~kih strasti koje je proizveo Konkordat.
Me|utim, splitski list „Novo doba“ ovo je protuma~io kao
mitropolitovu diskretnu podr{ku Konkordatu. Mitropolit je
to negirao putem podgori~kog lista „Zeta“.94
Da ne mo`e biti mjesta tvrdwama da je mitropolit Do`i} makar i diskretno podr`avao Konkordat govore i ~iwenice vezane
za samog predsjednika Vlade Milana Stojadinovi}a. Bilo je poznato da su oni li~ni prijateqi. Mitropolit Do`i} je bio posrednik u odr`avawu sastanka Stojadinovi}a i Sabora SPC. Taj
sastanak detaqno je opisao Stojadinovi} u svojim memoarima. On
je tu naveo da su wegov ton i argumentacija bili pomirqivi, ali
da ga je Sabor saslu{ao u „ledenoj ti{ini.“ Odluka Sabora bila
je jo{ ranije done{ena i bez ovog sastanka. Stojadinovi} je dr`awe mitropolita Do`i}a na tom sastanku opisao ovako: „Pogledah
mog starog prijateqa dr Gavrila Do`i}a crnogorskog mitropolita, koji je bio oborio glavu i izbegavao moj pogled. Bilo mu je
svakako neprijatno {to ve}i broj wegovih kolega `eli da se me{a u ~isto politi~ke stvari.“95
Potpunu korespodenciju mitropolita Do`i}a sa Sinodom i
Saborom SPC potvr|uju i sami memoari Do`i}a. On je naveo da je
u avgustu 1937. godine po nalogu Milana Stojadinovi}a, kod wega
tra`io prijem ministar Dragi{a Cvetkovi}.96 Mitropolit Do`i} je u svojim memoarima zapisao da je odbio da primi Cvetkovi93. AMCP, fond MA, f. 1937. g.
94. Zeta, br. 34, 5. septembar 1937, 1.
95. Kao nap. 73, str. 477, 481, 482.
96. Dragi{a Cvetkovi} je bio predsjednik jugoslovenske Vlade koja je 25. marta
1941. godine potpisala u Be~u pristupawe Jugoslavije Trojnom paktu. Poznato je da je Gavrilo Do`i} bio izrazito nastrojen protiv pristupawa Jugoslavije Trojnom paktu.
117
}a, kao ~lana Vlade sa kojom SPC „vodi te{ku borbu.“ O tome je
daqe naveo: „Nisam ni u kom slu~aju `eleo: da iza le|a Srpske crkve i wene na~elne odluke vr{im ma kakve promene. Pogotovu kad
su odluke Srpske crkve za sve nas arhijereje bile jedna svetiwa.
Nisam nikako sebi dozvolio, da mi se radi ove posete stavi ma kakav prigovor sa strane.“ O samom pona{awu Cvetkovi}a povodom
prijema i odbijawa Do`i} konstatovao: „Cvetkovi} je ~ekao nekoliko minuta, dok mu Medenica nije saop{tio moju odluku, zbog koje je bio stra{no uvre|en, jer sam odbio da ga primim. On je nervozno i demonstrativno po~eo da govori napu{taju}i Mitropoliju:
Ja ovaj stav nikako ne razumem od jednog mitropolita, koji je du`an
da me primi, ako ne kao ministra, a ono kao hri{}anina.“97
Kako je ve} nazna~eno, ulaskom Crne Gore u jugoslovensku dr`avu, u mali patrijarhalni prostor Crne Gore, sa niskim obrazovnim stepenom stanovni{tva i obimom komunikacija, tokom godina
po~ele su da prodiru razne politi~ke i kulturolo{ke ideje. Neke
od wih bile su izrazito materijalisti~ke i ateisti~ke, i predstavqale su potpuni antipod ne samo SPC nego i Crkvi uop{te.
Jedan od najzna~ajnijih konkretnih oblika tih ideja bila je KPJ.
U odnosu Crkve uop{te u Jugoslaviji, a konkretno SPC i KPJ nije moglo biti iluzija. Radilo se o dva nepomirqiva svijeta.
Mitropolija Crnogorsko-primorska samo je slijedila op{te
odre|ene principe SPC prema KPJ. KPJ je u prve dvije godine svog
legalnog djelovawa u me|uratnom periodu i mogla imati neki manevarski prostor prema drugima, i drugi prema woj, jer se koliko-toliko uklapala u demokratske standarde bur`oaskog dru{tva. No,
poslije izop{tewa KPJ i stavqawa van zakona Zakonom o za{titi
dr`ave i Obznanom, ona je u narednim godinama brzo prerasla u jednu ~isto revolucionarnu i ateisti~ku partiju, koja se pored ostalog zalagala i za razbijawe jugoslovenske dr`ave. Time je ona dodatno zakomplikovala svoju predstavu kod SPC, jer je udarila i na
weno teritorijalno jedinstvo. SPC nije u zna~ajnijem obimu poklawala pa`wu KPJ tokom 20-ih godina sve do 1935. godine. KPJ je u
ovom periodu bila minorna politi~ka grupacija u Jugoslaviji,
kvantitativno ograni~ena na uzak krug pristalica. Istina, SPC je
u kontinuitetu u ovom periodu transparentno djelovala na antikomunisti~kim pozicijama, i to u javnosti nije ostalo nezapa`eno.
Iz ovog perioda biqe`i se ba{ u Mitropoliji Crnogorskoprimorskoj jedan doga|aj vezan za relaciju KPJ-Mitropolija, tj.
weno sve{tenstvo. Istina, nikada nije eksplicitno dokazano da
97. Kao nap. 85, str. 116.
118
se iza akta krije organizacija KPJ, ali je eksplicitan odnos Mitropolije prema KPJ u negativnom smislu neoboriv. Doga|aj se
vezuje za 1931. godinu. Za vrijeme liturgije u selu Podgor u Crmnici, dok je obavqan Veliki hod, na paroha podgorskog jereja Luku Vukmanovi}a pucao je izvjesni Stijep~evi} i ranio ga.
Povodom ovog doga|aja Mitropolija je podnijela izvje{taj 16.
aprila Sinodu optu`uju}i za ovo djelo komuniste, tj. da su komunisti Stijep~evi}a kao nervno nestabilnu osobu podgovorili da
puca na Vukmanovi}a. Za Vukmanovi}a je navedeno da je bio jedan
od najboqih u~enika cetiwske bogoslovije. Parohije podgorska i
susjedna br~eoska opisane su kao jo{ od ranije legla komunista,
jer je iz Br~ela bio rodom advokat Jovan Toma{evi}, biv{i komunisti~ki poslanik, izabran na izborima za Ustavotvornu Skup{tinu jo{ krajem 1920. godine.98 Po izvje{taju, komunisti iz ovih
parohija su i ranije pravili ispade i provokacije prilikom
bogoslu`ewa, i anticrkveno propagirali.99
Od 1935. godine KPJ iz godine u godinu biqe`i istina ne brzi, ali konstantan napredak u bira~kim masama. Ona je iza{la iz
frakcijskih borbi, organizaciono se konsolidovala, a od dolaska
Josipa Broza na ~elo 1937. godine svoje sjedi{te premjestila u samu zemqu. Tu su dono{ene na terenu mnogo realnije i boqe odluke. U Crnoj Gori tada je ve} stasala nova generacija mla|ih komunista, koji su stalno radili na terenu sa masama, i imali stalan
uvid u situaciju, za razliku od ranijeg perioda, kada su crnogorski komunisti vi{e vremena provodili u inostranstvu ili ve}im
centrima Jugoslavije. Kao prva zna~ajnija akcija komunista ra~una se ve} pomiwani belvederski doga|aj. Na popularizaciju komunisti~ke ideje uticao je i zamor bira~kih masa od ranijih stranaka. Zapravo ranije stranke iz parlamentarnog `ivota do 1929. godine vi{e i nijesu postojale. To su bili strana~ki konglomerati,
koji su se svodili na vlast i opoziciju.
Arhijerejsko namjesni{tvo beransko je u izvje{taju za 1936. godinu navelo da su komunisti~ka shvatawa „jednostrana materijalisti~ka shvatawa i te`we da se suzbiju duhovne i moralne vrijednosti i poquqaju ideali, da se narodnim masama nametne bezvjerje i poremeti dru{tveni odnos. „Komunisti~ka shvatawa po
ovom izvje{taju „nalaze najpogodnije zemqi{te kod poluobrazo98. Toma{evi} je za vrijeme kwaza Nikole bio hap{en kao u~enik jer je bio
protivnik wegovog apsolutizma. Prilikom ujediwewa 1918/19. godine bio
je bjela{. Kao komunisti~ki poslanik bio je na stanovi{tu dr`avnog jedinstva. Umro je 1924. godine od tuberkluoze.
99. AMCP, fond MA, f. 1931. g.
119
vanog svijeta koji ~esto puta ne `eli da misli svojom glavom i koji `eli s minimumom napora da sebi pribavi maksimum u`ivawa.
Takva shvatawa na{la su pogodan teren u ovom namesni{tvu gdje
postoji jedan dobar procenat poluobrazovane mlade`i i onih koji `ele da ru{e postoje}e stawe da bi opravdali svoj opstanak.“100
Kako je od sredine 30-ih godina ja~alo prisustvo komunisti~ke ideologije u narodnim masama, tako je i SPC ~inila sve u~estalije radwe na wenom spre~avawu, bilo u organizacionom, bilo u
propagandnom smislu. Po~etkom 1937. godine Sinod je donio odluku o organizovawu Pravoslavnog hri{}anskog pokreta na nivou
cijele dr`ave. Operativno sprovo|ewe ove odluke na nivou Eparhije Crnogorsko-primorske uslijedilo je vrlo brzo. U februaru je
na Cetiwu odr`ana osniva~ka skup{tina pokreta za ovu Eparhiju. Tada su izdata i Privremena pravila, koja je obrazlo`io rektor Bogoslovije protojerej Mihailo Vujisi}. Istina, u ovim Pravilima se eksplicitno ne pomiwe KPJ. Okvir djelovawa je bila
borba protiv svih materijalisti~kih i ateisti~kih ideja. Rektor
Vujisi} je obra}aju}i se mitropolitu Do`i}u za dozvolu za usvajawe Pravila naveo i ovo: „Ateizam se slobodno {iri na sve strane. Ateisti~ki propagatori obilaze sve gradove i sela, ismijavaju religiozna osje}awa, odvra}aju}i narod od Crkve odri~u potrebu bogoslu`ewa i posta i javno psuju sve svetiwe.“101 Bez obzira
{to se eksplicitno ne pomiwu komunisti, vi{e je nego jasno da je
glavna o{trica borbe bila usmjerena ka wihovim idejama.
Mitropolit Joanikije izabran je i ustoli~en u predve~erje rata. On je nesumwivo imao blagonaklonost i uva`avawe patrijarha
Gavrila, a kako }e se vidjeti u doga|ajima neposredno pred rat, slijedio je i patrijarhove poglede u kontekstu {irih politi~kih i
dr`avnih doga|aja. Osovina Rim-Berlin, tj. vojno-politi~ki savez
Italije i Wema~ke je u{av{i u Drugi svjetski rat, i zarativ{i
prvo sa dr`avama zapadno i sredweevropske demokratije, predvo|enim Francuskom i Britanijom, nastojao da za sebe ve`e iz strate{kih i vojnih razloga {to vi{e saveznika. Razvijaju}i svoje
{ire geopoliti~ke planove, ova osovina na{la je idealnog partnera u azijskoj sili - Japanu, dr`avi sa monarho-militaristi~koprofa{isti~kim ure|ewem. Tako se ubrzano radilo na stvarawu
saveza Rim - Berlin - Tokio, ili kasnije nazvanog Trojni pakt.
Italija i Wema~ka su Japan uzele kao idealnog partnera, jer je i on
imao istovjetne planove kao i one, samo za azijski prostor. Sve tri
100. Isto, f. 1937. g.
101. Isto.
120
sile bile su svjesne ~iwenice, da u veliki globalni svjetski sukob
sa SAD i SSSR na uspjeh mogu ra~unati samo zajedno.
Stoga su Italija i Wema~ka tokom druge polovine 1940, i
prvih mjeseci 1941. godine uspje{no animirale grupu dr`ava u
jugoslovenskom okru`ewu za savez sa wima, i to: Ma|arsku, Rumuniju i Bugarsku. Jo{ ranije Wema~ka je izvr{ila an{lus (pripojewe) Austrije sebi. Italija je 1939. godine okupirala Albaniju.
U rat sa Gr~kom u{la je u oktobru 1940. godine. Tako se Kraqevina
Jugoslavija ve} po~etkom marta 1941. godine na{la u gotovo potpunom okru`ewu dr`ava Trojnog pakta, izuzimaju}i uzani prostor
prema Gr~koj koja je bila u ratu.
Hitler je jo{ 20-ih godina u svojoj kwizi „Moja borba“, koja je
bila prakti~no program nacisti~ke stranke proklamovao osvajawe tzv. „`ivotnog prostora“ na istoku, tj. u Rusiji. Pokoravawem
Centralne i Zapadne Evrope, kao i izolovawem Britanije tokom
1940. godine, stvorili su se uslovi za ostvarewe tog plana, tj. napada na SSSR. Krajem ove godine Hitler je svojim vojskovo|ama dao
smjernice za organizovawe tog pohoda. Stoga je on htio prije wega
da ra{~isti sa situacijom na Balkanu. Ulaskom nabrojenih dr`ava
u Trojni pakt, gotovo da su se stvorili uslovi za to. Ostala je samo
Jugoslavija.
Knez Pavle kao regent i jugoslovensko dr`avno rukovodstvo su
dugo oklijevali, taktizirali i odugovla~ili odgovor Wema~koj i
Italiji da li da u|u u Trojni pakt. Knez Pavle je nepobitno bio
anglofil, i pristalica tekovina zapadnoevropskih demokratija,
uostalom kao i ve}ina srpskog dr`avnog rukovodstva. No, sa druge
strane bili su suo~eni sa sumornom situacijom. Francuska i zna~ajan dio Centralne i Isto~ne Evrope su bili pokoreni, a Britanija izolovana. Ona nije mogla da pru`i nikakve stvarne garancije za{tite i pomo}i Jugoslaviji. Sa druge strane ve}ina hrvatske
politi~ke elite bila je za {to bli`e odnose sa Wema~kom. Poslije dugotrajnih tajnih pregovora, Jugoslavija je pristupila Trojnom
paktu 25. marta. Weno u~e{}e u Trojnom paktu bilo je prakti~no
samo formalno. Nije imala nikakvih vojni~kih obaveza, i svodilo
se na garantovawe neutralnosti i omogu}avawe tranzitnog prolaska `eqeznicom trupama Trojnog pakta.
Britanija je opet vodila vrlo aktivnu politiku odrvra}awa
Jugoslavije od pristupawa Trojnog pakta. Ona je nesumwivo imala
svojih pristalica u visokim politi~kim krugovima i vojsci. Srpska Pravoslavna Crkva i wen visoki kler, na ~elu sa patrijarhom
Gavrilom bili su jasno i nedvosmisleno antiwema~ki nastrojeni.
Poku{aji kneza Pavla da obezbijedi wihovu makar i pre{utnu
podr{ku nijesu uspjeli. Patrijarh je jo{ u februaru 1941. godine
121
tra`io mi{qewe svojih episkopa o mogu}nosti pristupawa Jugoslavije Trojnom paktu, i dobio jasan i nedvosmislen negativan
odgovor.102 Posqedwi poku{aj kneza Pavla da postigne kompromis sa patrijarhom samo dva dana uo~i potpisivawa pristupawa
paktu propao je. Patrijarh je tada knezu odgovorio pored ostalog:
„Pod vo|stvom svojih popova Srbi su se borili protiv Turaka i
osnovali svoju dr`avu. I danas, kada smo gotovo u opasnosti, opet
je crkva koja ho}e i mora da predwa~i.“103
Kada je vojnim pu~em 27. marta oborena tzv. Vlada Cvetkovi}-Ma~ek, koja je potpisala ulazak Kraqevine Jugoslavije u Trojni pakt,
malo je re}i da je patrijarh Gavrilo bio odu{evqen. Ogromne mase
naroda iza{le su na ulice Beograda i demonstrirale podr{ku.
Patrijarh je vi{e puta izlazio na Balkon rezidencije i dr`ao govor. U {esnaest ~asova imao je emisiju na Radio Beogradu, i pored
ostalog rekao: „Pred na{u naciju u ove dane sudba je ponovo bila
postavila pitawe kome }e se privoleti carstvu. Jutros u zoru na to
pitawe dat je odgovor. Privoleli smo se carstvu Nebeskom, to jest
carstvu Bo`je istine i pravde, narodne sloge i slobode.“104
Nekoliko dana prije potpisivawa pristupawa Jugoslavije Trojnom paktu, mitropolit Joanikije dobio je poziv na vanredno zasijedawe Sabora, te se stoga 27. marta zadesio u Beogradu. Istog dana
je uputio telegram sve{tenstvu na Cetiwe, da se ovaj doga|aj prenese vjernicima i obiqe`i {to veli~anstvenije.105 No, izgleda da
to nije bilo potrebno, jer su vijesti o pu~u dospjele do Cetiwa ve}
u ranim jutarwim ~asovima. Mase naroda okupile su se ispred manastira. Manastirska zvona su zvonila, a odslu`eno je sve~ano blagodarewe. Sve{tenik Nikola Markovi} je pred oko 5000 qudi odr`ao govor, dr`e}i krst u jednoj a pu{ku u drugoj ruci.106 Rezervisti
su se narednih dana okupqali oko manastira. Uz sve~ana blagodarewa odlazili su u svoje jedinice. Naro~ito je bilo sve~ano kod
manastira Mora~e i Kosijereva, {to se vidi po izvje{tajima nastojateqa manastira jeromonaha Gavrila Dabi}a i igumana Rafaila
\urovi}a.107
103. Qubomir Durkovi} Jak{i}, U~e{}e patrijarha Gavrila i Srpske pravoslavne crkve u doga|ajima ispred i za vreme 27. marta 1941. i wihovo stradawe u toku rata, Beograd, 1980, 15-17; Memoari patrijarha srpskog Gavrila, Beograd, 1990, 210-211.
104. Memoari patrijarha srpskog Gavrila, Beograd, 1990, 170-171.
105. Branko Petranovi}-Nikola @uti}, 27. mart 1941, tematska zbirka dokumenata, Beograd, 1990, 395.
106. AMCP, fond MA, f. 1941. g.
107. Zetski glasnik, br. 876, 28. mart 1941, 2-3.
122
5. Osvrt na rad Bogoslovije na Cetiwu
izme|u dva svjetska rata
Po svr{etku Svjetskog rata (Prvog Svjetskog rata) mitropolit crnogorski Mitrofan Ban pokrenuo je pitawe obnove rada
Bogoslovije na Cetiwu, podnijev{i ministru vjera Tugomiru
Alaupovi}u u julu 1919. godine nacrt buxeta za 1919/20. godinu, koji je iznosio 76.000 dinara. Buxet je u stvari bio kredit. Mitropolit je u zahtjevu naglasio da je inventar predratne Bogoslovije
uni{ten, i da se mora prakti~no po~eti iz po~etka. Ministar je
zahtjev proslijedio Ministarstvu finansija Kraqevine SHS.108
No, na odgovor se ~ekalo do 4. januara 1920. godine, i on je bio negativan, jer se nije raspolagalo novcem za te potrebe. Predlo`eno je da se mitropolitov zahtjev unese u buxet za 1920/21. godinu
koji je bio u fazi izrade.109 Djeluju}i ekspeditivno, mitropolit
je ve} 10. februara podnio nacrt buxeta. Vi{e od toga zna~ajno je
da je on u ovom aktu Bogosloviju na Cetiwu nazvao po Svetom Petru Cetiwskom, da bi joj on bio za{titnik kod Boga.110
U cetiwskom listu „Narodna rije~“ mitropolit Mitrofan je
dao objavu, u kojoj je stavio na znawe zainteresovanim za upis u Bogosloviju da se prijave kod Cetiwske Konsistorije. Nijesu mogli
biti stariji od osamnaest godina, i morali su svr{iti ~etiri razreda gimnazije. Bogoslovija je trebala da ima {est razreda, i mogla je da otpo~ne sa radom ako se prijavi najmawe dvadeset u~enika. Mitropolit je ovo uradio samoinicijativno, nadaju}i se da }e
mu prvobitni buxet ponu|en u julu 1919. godine biti usvojen.111
Proces unifikacije eparhija Srpske Crkve poslije Prvog
svjetskog rata, tj. obnove jedinstvene Srpske Crkve bio je propra}en i radom na unifikaciji ure|ewa bogoslovija, koje su u predratnom periodu postojale u eparhijama. Taj proces otpo~et je na
sjednici Sredi{weg Arhijerejskog Sabora (~iji je predsjednik
bio mitropolit Mitrofan) i Anketne komisije Ministarstva
vjera, odr`anoj 16. juna 1919. godine.112 Sjednica Sabora nastavqena je u periodu 3/15. decembar. U ta~kama za razmatrawe 13/15 obra|en je i Nacrt zakona o Srpskim pravoslavnim bogoslovijama,
108. AMCP, fond MA, f. 1941. g.
109. AJ, fond Ministarstvo vera Kraqevine SHS (69), f. 33, dok. 53.
110. Isto, dok. 56.
111. AMCP, f. KC, f. 67.
112. AMCP, f. KC, f. 66.
123
pri ~emu su duhovne vlasti na sebe uzele potpunu odgovornost i
kompetenciju ure|ewa ovih pitawa.113
I na ovom zasijedawu mitropolit Mitrofan pokrenuo je pitawe obnove rada Bogoslovije na Cetiwu, te je Vladi sa wega po
tom pitawu upu}en apel. Zbog starosti i bolesti mitropolit Mitrofan je cio jul 1920. godine proveo u bolnici u Novom Sadu, a
na Cetiwe se vratio po~etkom avgusta.114 Iako je bio na kraju `ivota, stari mitropolit nije posustajao u namjeri da obnovi Bogosloviju. Problem je bio u zgradi gdje bi ona bila smje{tena. Prakti~no sve zgrade koje su razmatrane u opticaj bile su ruinirane,
ili je u wima tokom rata boravila austrougarska vojska ili vojna
bolnica. Potom je razmatrana ideja da se Bogoslovija smjesti u
zgradu biv{eg ruskog, a potom i britanskog poslanstva. No, i te
opcije su otpale, pa se razmatrala da se u cetiwski manastir smjesti Bogoslovija, a da mitropolit svoj stan smjesti u biv{i dvor
kraqa Nikole.115
Kako je ve} uveliko bila u opticaju ideja da poslije upokojewa
mitropolita Mitrofana, novi crnogorski mitropolit bude Gavrilo Do`i}, Mitrofan je istom telegrafisao u Pe} sa predlogom da rektor obnovqene Bogoslovije bude @ivko Dragovi}, sa ~ime se Do`i} slo`io, jer je Dragovi} bio rektor 1908/09. godine.116
Kako je ve} pomenuto, u avgustu 1920. godine Konsistorija Cetiwska je objavila ste~aj (konkurs) za upis kandidata u Bogosloviju, dva nastavnika i rektora. Rad Bogoslovije trebao je da otpo~ne
1. oktobra. Ste~aj je pored tri uzastopna broja „Narodne rije~i“
objavqen i u „Glasniku“ Patrijar{ije.117 Iako se javilo 36 u~eni~kih kandidata, ni te {kolske godine Bogoslovija nije otpo~ela sa radom. Prvi razlog je bio nenala`ewe adekvatne zgrade, a
drugi upokojewe mitropolita Mitrofana 30. septembra.
^im je postao novi mitropolit ustoli~ewem na Cetiwu 2. marta 1921. godine, Gavrilo Do`i} se pored ostalog pozabavio daqim
radom na obnovi Bogoslovije. Poslije niza peripetija opet uslovqenih nenala`ewem adekvatne zgrade za rad Bogoslovije, i upu}enih predstavki po tom pitawu, do{lo se do toga da Biqarda bude u funkciji zgrade Bogoslovije. Wu je trebalo osloboditi od
113. Blagota Garda{evi}, Organizaciono ustrojstvo i zakonodavstvo pravoslavne crkve izme|u dva svetska rata, Spomenica SPC 1920-1970,
Beograd, 1970, 41-42.
114. Glasnik, br. 3, Beograd, 1920, 36.
115. Glasnik, br. 2, Beograd, 1920, 32.
116. AJ, fond Ministarstvo vera Kraqevine SHS (69) f. 33, dok. 59.
117. AMCP, f. KC, f. 68.
124
vojske. Mitropolit i komandant Zetske diviziske oblasti |eneral Mihailovi} obi{li su 25. marta zgradu Biqarde. Stawe u
unutra{wosti zgrade bilo je porazno. Bile su potrebne velike
renovatorske intervencije da bi se ona mogla dovesti u red.118
Uporedno sa nala`ewem zgrade za potrebe Bogoslovije, mitropolit Gavrilo je inicirao i postupak izbora rektora. Ukazom regenta Aleksandra Kara|or|evi}a od 18. februara 1921. godine, za
rektora je postavqen protojerej-stavrofor Stanko Ivanovi}. On
je bio ro|eni Cetiwanin, ali je slu`bovao u Skopqu kao okru`ni protojerej. Na du`nost je stupio 1. aprila.119
Vi{e predstavki mitropolita Gavrila i rektora Ivanovi}a
za dodjeqivawe sredstava za renovirawe Biqarde nijesu imale
rezultata. Na osnovu kredita iz ve} postoje}eg buxeta za 1920/21.
godinu odobrena su skromna sredstva, te je ra~un iznosio 10.468
dinara, {to je bila mala suma, ako se uzme u obzir da je rektor
Ivanovi} ranije tra`io 300.000 dinara. I ta skromna suma ispla}ena je tek u maju sqede}e godine.120 Misija Ameri~kog Crvenog
krsta na Cetiwu je Bogosloviji poklonila 45 gvozdenih kreveta,
200 }ebadi, i odre|enu koli~inu kuhiwskog posu|a i opreme, kao
i `ivotne namirnice (bra{no, {e}er, kakao itd).
Time su se kona~no stekli kakvi-takvi uslovi za otvarawe i
rad Bogoslovije na Cetiwu. Ministarstvo vjera Kraqevine SHS
je aktom od 23. avgusta 1921. godine raspisalo konkurs za upis u bogoslovije SPC. Pod ta~kom „v“ za Bogosloviju na Cetiwu je predvi|eno ~etrdeset u~enika za upis o dr`avnom tro{ku, a drugih
koliko se bude prijavilo. Cetiwsku Bogosloviju upisalo je 56
u~enika. Predavawa su po~ela 27. oktobra. Nastavni kadar i predmete koji su se predavali ~inili su: rektor Ivanovi} (istorija
srpske kwi`evnosti, latinski jezik, narodna istorija), Milo Kapixi} (Sveto pismo, psihologija sa logikom, crkvenoslovenski jezik), Nikola Doriomedov (patrologija, gr~ki, latinski, francuski, op{ta istorija), jeromonah Metodije Milosavqevi} (crkveno pojawe, biblijska istorija, narodna istorija). Kapixi} je bio
kandidat bogoslovqa Kazanske akademije, a ujedno i sekretar Bogoslovije. Doriomedov je bio kandidat bogoslovqa Kijevske akademije, a ujedno i pomo}nik vaspita~a i bibliotekar Bogoslovije. Milosavqevi} je bio kandidat bogoslovqa Petrogradske akademije, a ujedno i vaspita~.121
118. AMCP, f. KC, f. 68; Glasnik, br. 4, Beograd, 1920, 64.
119. AMCP, f. KC, f. 68.
120. Glasnik, br. 6, Beograd, 1921, 81; AMCP, f. CB, f. 1.
121. AJ, fond Ministarstvo vera Kraqevine SHS (69), f. 35, dok. 56.
125
[kolske 1922/23. godine upisana su 72 u~enika. U prvi razred
je upisano 28, a u drugi 44. ^etrdeset u~enika je primalo dr`avnu
stipendiju. Ove {kolske godine za suplenta Bogoslovije postavqen je Mihailo Vujisi}. Jeromonah Milosavqevi} je po svr{etku
prvog tromjese~ja napustio Bogosloviju. Jovan Milo{evi} je predavao pojawe.122 I pored niza te{ko}a zbog lo{eg stawa zgrade
Biqarde, kada je u pitawe do{ao uop{te i rad u toj {kolskoj godini, najnu`nijim opravkama rad je nastavqen u {kolskoj 1923/24.
godini. Tako je u prvi razred upisan 41, drugi 27, a u tre}i 45 u~enika. Dr`avnu stipendiju primalo je 75 u~enika. U zna~ajnoj mjeri ove {kolske godine omasovqen je profesorski kadar Bogoslovije. Za stalnog profesora postavqen je Radoslav Ve{ovi}, koji
je do tada bio profesor u gimnaziji u Podgorici. Predavao je: psihologiju sa logikom, op{tu i nacionalnu istoriju, latinski, francuski, istoriju filosofije. Za honorarne nastavnike postavqeni
su: profesor `enske gimnazije na Cetiwu sve{tenik Jovan Lipovac (katihetika i omilitika), suplent mu{ke gimnazije na Cetiwu Vsevold Gusarevi} (latinski, francuski, op{ta istorija, kosmografija sa pashalijom), pisar Cetiwske Konsistorije Dragutin Stamboli} (crkveno pojawe sa muzikom), i okru`ni qekar dr
Ne{ko Radovi} (antropologija, higijena, doma}e qekarstvo). Po~etkom drugog tromjese~ja ove {kolske godine upisan je i ~etvrti razred. Ministarstvo vjera uva`ilo je zahtjev po ovom pitawu,
jer je trinaest u~enika Bogoslovije sa odli~nim uspjehom ispolagalo ispite iz tre}eg razreda.123
Poslije niza peripetija, i pored odobrenog kredita, tokom
{kolske 1923/24. godine nije ni{ta ura|eno na renovirawu Biqarde. Jo{ tokom ove {kolske godine, uprava Bogoslovije je nadle`nom ministarstvu stavila do znawa, da zbog toga u narednoj
{kolskoj godini ne}e zbog nedostatka prostora mo}i biti upisan
prvi razred. Tako je {kolske 1924/25. godine bilo upisano ukupno
115 u~enika, tj. u drugi razred 36, tre}i 25, ~etvrti 37, i peti 17.
Ove {kolske godine do{lo je do za ovu vrstu {kole neuobi~ajene
pojave-{trajka u~enika. ^etvrti razred je jedno vrijeme bojkotovao nastavu, navodno zbog uvrede jednog profesora, koji im je rekao da je to najgori razred. Zbog toga je 21 u~eniku ovog razreda
smawena ocjena iz vladawa na tri. Od 28. marta do 5. aprila 1925.
godine, u~enici su pod vo|stvom profesora: Vujisi}a, Ve{ovi}a
i Doriomedova izveli ekskurziju pravcem: Cetiwe-Rijeka Crno122. AMCP, f. CB, f. 3; Glasnik, br. 21, Beograd, 1921, 341.
123. AMCP, f. CB, f. 4.
126
jevi}a-Virpazar-Bar-Ulciw-Bar-Budva-Kotor-Herceg Novi-Kotor-Cetiwe. Zavr{etkom ove {kolske godine prestalo je anga`ovawe u Bogosloviji honorarnim nastavnicima Jovanu Lipovcu
i Dragutinu Stamboli}u.124
Brojnost u~enika Bogoslovije na Cetiwu se iz godine u godinu pove}avala. [kolske 1925/26. godine upisano je 168 u~enika, i
to: prvi razred 85, tre}i razred 38, ~etvrti 21, peti 24. Prvi razred upisan je uz uvjeravawe da }e te godine biti rije{eno renovirawe Biqarde. Zbog pove}awa broja u~enika, za honorarne nastavnike anga`ovani su: Milo Kne`evi} (op{ta istorija), Radoslav Medenica (narodna istorija, srpski jezik), i Milan Joveti}
(crkveno pojawe sa pravilom). Kako su otpo~eli radovi na renovirawu, nastava je za neke razrede otpo~ela sa velikim zaka{wewem, tj. za prvi i peti razred 23. novembra 1925. godine, a za tre}i i ~etvrti tek po~etkom drugog polugodi{ta 11. januara. Iako
su radovi na renovirawu Biqarde otpo~eli, oni su tekli sporo i
gra|evinski nekvalitetno, {to je obeshrabrilo rektora Ivanovi}a, koji tokom godina nije kod profesora uspio da izgradi autoritet rektora. Otpo~ela su i razila`ewa sa mitropolitom Gavrilom. Rektor Ivanovi} je na svoj zahtjev razrije{en polo`aja
rektora i profesora Bogoslovije 21. januara 1926. godine, a za vr{ioca du`nosti postavqen je Mihailo Vujisi}.
Ove {kolske godine do{lo je do ozbiqnog incidenta-{trajka.
O ~emu se radilo? Profesor Nikolaj Doriomedov je u nedjequ 21.
marta, u toku prijepodneva, kada su u~enici od 8-11 ~asova bili obavezni biti na slu`bi, upotrijebio {est u~enika za prenos svojih
stvari iz starog u novi stan. To nije pro{lo nezapa`eno kod cetiwskog gra|anstva, a stvar je komentarima podgrijao i list „Narodna rije~“.125 Pone{eni komentarima cetiwskog gra|anstva, u~enici Bogoslovije su uskoro po~eli bojkot Doriomedovih ~asova. Nijesu pomogla ni ubje|ivawa mitropolita, velikog `upana Zetske
oblasti i nastavnika Bogoslovije, da u~enici odustanu od {trajka.
Stvar je do{la i do ministra vjera, koji je 1. aprila naredio da se
{kola raspusti na deset dana, a potom objavi novi upis u~enika.
Epilog ovog {trajka bilo je iskqu~ewe iz {kole u trajnom smislu
63 u~enika od strane ministra vjera, koje je potom anulirano, te su
samo dva u~enika iskqu~ena trajno. Ova {kolska godina je zavr{ena 15. juna 1926. godine.126
124. Isto, f. 5.
125. Isto, f. 6.
126. Narodna rije~, br. 16, 3. april 1926, 2; Narodna rije~, br. 17, 10. april 1926, 2.
127
[kolske 1926/27. upisano je 166 u~enika, i to: prvi razred 64,
drugi 59, ~etvrti 31, peti 12. U toku {kolske godine {kolovawe
je napustilo {est u~enika. Veliki je bio procenat u~enika koji
su primali dr`avnu stipendiju, wih 117.127 Ukazom kraqa Aleksandra Kara|or|evi}a za rektora Bogoslovije izabran je protojerej-stavrofor Vasilije Risti}, koji je do tada bio redovni ~lan
Crkvenog suda u Mostaru.128 Profesor Nikolaj Doriomedov premje{ten je na novu du`nost u Bogosloviju u Sremskim Karlovcima, a honorarni nastavnik Jovan Jefti} kao vojni sve{tenik dobio je prekomandu. Novi profesori bili su: Vladimir Timofejev, Radoslav Dobrota, Risto Dragi}evi} i vojni sve{tenik Qubisav Niketi}, koji je predavao crkveno pojawe sa pravilom.
[kolske 1927/28. godine upisan je 171 u~enik, i to: prvi razred
39, drugi 52, tre}i 52, peti 28. U~enika sa dr`avnom stipendijom
bilo je 156. Na osnovu odluke Ministarstva prosvjete, suplent Radoslav Dobrota premje{ten je u gimnaziju u [ibeniku. Novi nastavnici Bogoslovije postali su: Nikola Milo{evi} (koji je u toku {kolske godine preminuo od sr~anog udara), Uro{ Juri{i}
(koji je ranije bio nastavnik crkvenog pojawa 1909/12. godine) i
Ivan Gardner. Na po~etku {kolske godine maturanti su u periodu
14/24. septembar 1927. godine, izvr{ili ekskurziju na relaciji:
Cetiwe-Kotor-Herceg Novi-Mostar-Sarajevo-Trebiwe-Dubrovnik-Cavtat-Herceg Novi-Kotor-Budva-Cetiwe.129
[kolske 1928/29. godine upisano je 163 u~enika, i to: u prvi
razred 28, drugi 38, tre}i 51, ~etvrti 46. Kako je izbila epidemija {arlaha {kolovawe je napustilo jedanaest u~enika. Predmet
poqoprivreda po~eo je ove {kolske godine da predaje Stanko Tiodorovi}.130 Sqede}e {kolske godine do{lo je do krupnih promjena u administrativnom ure|ewu dr`ave. Kraqevina SHS preimenovana je u Kraqevinu Jugoslaviju, a umjesto oblasti uvedene su
banovine. Tako je od ove {kolske 1929/30. godine nadzor nad vjerskim institucijama sa Ministarstva vjera koje je ukinuto, prene{en na Ministarstvo pravde, tj. wegovo Vjersko odjeqewe. Ubrzo
se uvidjelo da ovakva administrativna ingerencija nije adekvatna, naro~ito ne u pogledu vjerskih {kola, pa su od po~etka juna
1930. godine, pravoslavne bogoslovije SPC stavqene pod jurisdikciju Ministarstva prosvjete. Upisano je u Bogosloviju na Cetiwu 167 u~enika, i to: prvi razred 25, drugi 21, tre}i 36, ~etvrti
127. AMC, f. CB, f. 7.
128. Isto, f. 8.
129. AMCP, f. CB, f. 8.
130. Isto, f. 9.
128
44, peti 41. Milo Kapixi} premje{ten je u cetiwsku gimnaziju, a
Vladimir Tiomotejev i Radoslav Ve{ovi} u Bogosloviju u Sarajevu. Mjesto wih anga`ovani su Luka Krsti} (do{ao iz Bogoslovije
u Sarajevu) i Vladimir Halajev (do{ao iz Bogoslovije u Sremskim
Karlovcima).131
[kolske 1930/31. godine na osnovu akta ministra prosvjete
Maksimovi}a, a na predlog Svetog Arhijerejskog Sinoda broj razreda u bogoslovijama SPC sa pet pove}an je na {est razreda. Jedan broj predmeta je spojen, jedan je uveden, a nekima stru~nima
pove}an fond ~asova. Plan i program imali su se realizovati od
prvog razreda. Po ovom planu i programu bogoslovije SPC su radile do po~etka Drugog svjetskog rata. Krajem ove {kolske godine za profesore Bogoslovije postavqeni su Vladimir Stradnicki i Ivan Jakubov. U periodu 12/14. septembar 1930. godine, maturanti su izveli ekskurziju na relaciji: Cetiwe-Kotor-Herceg
Novi-Dubrovnik i obratno.132
Pred po~etak {kolske 1931/32. godine suplenti Ivan Gardner
i Milen Stojadinovi} po potrebi slu`be premje{teni su na nove
du`nosti. Na wihova mjesta do{li su \or|e Dodig i Bo`idar Bulatovi}. Ove {kolske godine izvedena je do tada najobimnija maturska ekskurzija u periodu 19/27. septembar 1930. godine. I{lo
se relacijom: Cetiwe-Kotor-Herceg Novi-Dubrovnik-Split-Zagreb-Qubqana-Slavonski Brod-Sarajevo-Cetiwe.133 Posqedwi
rektor Bogoslovije na Cetiwu u me|uratnom periodu bio je Mihailo Vujisi}. Postavqen je odlukom Sinoda 8. oktobra 1932. godine, ubrzo po po~etku {kolske 1932/33. godine. Dotada{wi rektor Vasilije Risti} premje{ten je za rektora Bogoslovije u Sarajevu. Suplent \or|e Dodig premje{ten je tako|e u Bogosloviju
u Sarajevu. Iz Bogoslovije u Sremskim Karlovcima vratio se Nikolaj Doriomedov. Novi suplenti cetiwske Bogoslovije postali
su weni biv{i u~enici Bajo Peki} i Branko Mustur.134
[kolske 1933/34. godine nije bilo upisa u prvi razred, jer
smje{tajni kapacitet Biqarde i tzv. Stare Bogoslovije nije mogao da primi dovoqan broj u~enika. Tako je od drugog do {estog
razreda upisano 118 u~enika. Suplent Luka Krsti} premje{ten je
u Bogosloviju u Sremskim Karlovcima. Iz cetiwske gimnazije u
Bogosloviju je pre{ao profesor Pantelejmon Bugaj. Do{la su i
131. Isto, f. 10.
132. Isto, f. 11.
133. Srpska pravoslavna Bogoslovija na Cetiwu, Izvje{taj za {kolsku 1930/31. godinu, Cetiwe, 1931.
134. Isto, Izvje{taj za {kolsku 1931/32. godinu, Cetiwe, 1932.
129
dva nova suplenta, tako|e biv{i |aci cetiwske Bogoslovije Andrija Koprivica i Jovan Joveti}.135
[kolske 1934/35. godine u prvi razred je upisan 21 u~enik, a u
ostalih pet 121. Pred po~etak {kolske godine Andrija Koprivica premje{ten je u Bogosloviju u Sarajevu. Postavqawe biv{ih
u~enika cetiwske Bogoslovije za suplente postala je ve} praksa,
jer je na wegovo mjesto do{ao Tripko \ukanovi}.136 Ta praksa nastavqena je jo{ intenzivnije {kolske 1935/36. godine, kada su za
nove suplente postavqeni: Luka Vukmanovi}, Nikola Leki}, Jovan Barjaktarovi}, Jovan Ra`natovi} i Simo Nikoli}. Iz Bogoslovije su premje{teni na nove du`nosti: Bo`idar Bulatovi} (u
cetiwsku gimnaziju), Vladimir Stradnicki (u Bogosloviju u Sarajevu), i Ivan Jakubov (u Bogosloviju u Prizrenu). Upisano je 120
u~enika, od kojih u prvi razred 26.137
[kolske 1936/37. godine u svih pet razreda Bogoslovije upisano je 119 u~enika, od kojih u prvi 29. Za honorarne nastavnike
primqeni su dr Milovan Toma{evi} (higijena), i Krsto Gruji~i}
(gimnastika).138 Sqede}e {kolske 1937/38. godine upisano je 122
u~enika, od kojih u prvi razred 26. Suplent Simo Nikoli} premje{ten je u Bogosloviju u Sarajevu, a Jovan Barjaktarovi} u Bogosloviju u Bitoqu. Luka Vukmanovi} razrije{en je du`nosti. Novi suplenti postali su Spasoje Pavi}evi} i Spasoje Begovi}, a
honorarno anga`ovani nastavnici: Savo Vukmanovi}, dr Vladimir Vuksanovi} i Stanko Ocokoqi}.139
Po svr{etku {kolske 1937/38. godine, 13. jula 1938. godine Bogosloviju i Cetiwe posjetio je novi srpski patrijarh, a biv{i mitropolit crnogorsko primorski Gavrilo Do`i}. [kolske 1938/39.
godine upisan je 121 u~enik, i to: prvi razred 35, drugi 23, tre}i 25,
~etvrti 23, peti 15. Jerej Stanko Ocokoqi} premje{ten je na rad u
Sinod, a Tripko \ukanovi} u Bogosloviju u Prizrenu. Iz Bogoslovije u Bitoqu na Cetiwe su premje{teni Vlajko Vlahovi} i jeromonah Inokentije Anisimov, dok je iz prizrenske premje{ten Gorazd Dekleva. Po okon~awu ove {kolske godine maturanti su po prvi put izveli me|unarodnu ekskurziju. U periodu 19. jun-11. jul 1939.
godine i{li su relacijom: Cetiwe-Podgorica-De~ani-Pe}-Skopqe-Solun. Posjetili su i niz manastira na Svetoj Gori.140
135. Isto, Izvje{taj za {kolsku 1932/33. godinu, Cetiwe, 1933.
136. Isto, Izvje{taj za {kolsku 1933/34. godinu, Cetiwe, 1934.
137. Isto, Izvje{taj za {kolsku 1934/35. godinu, Cetiwe, 1935.
138. Isto, Izvje{taj za {kolsku 1935/36. godinu, Cetiwe, 1936.
139. Isto, Izvje{taj za {kolsku 1936/37. godinu, Cetiwe, 1937.
140. Isto, Izvje{taj za {kolsku 1937/38. godinu, Cetiwe, 1938.
130
[kolske 1939/40. godine zbog ograni~enosti smje{tajnih kapaciteta nije upisan prvi razred, a u ostalim je upisano 123 u~enika.
Jeromonah Gorazd Dekleva i Bajo Peki} premje{teni su u Bogosloviju u Sarajevu. Iz ove Bogoslovije na Cetiwe je premje{ten Nedeqko Jokanovi}, dok je iz bitoqske do{ao jeromonah Varnava Bu}an.141 Na po~etku posqedwe {kolske me|uratne godine 1940/41, Bogosloviju i Cetiwe posjetio je patrijarh Gavrilo Do`i} 23. septembra. U Bogosloviju u Sarajevu premje{ten je Nedeqko Jokanovi}, a iz we je na Cetiwe do{ao jeromonah Domentijan Pavlovi}.
Iz Bogoslovije u Prizrenu na Cetiwe je premje{ten jeromonah Amvrosije Veselinovi}. Jeromonah Varnava Bu}an je razrije{en du`nosti, po{to je postavqen za upraviteqa manastira Praskvice.142
Kako je ve} u ovoj {kolskoj godini uveliko buktio rat u centralnoj
i zapadnoj Evropi, Sinod je predosje}aju}i da }e ubrzo na red do}i
i Jugoslavija, donio zakqu~ak na svom vanrednom zasijedawu od 7.
novembra 1940. godine, da nadle`ni arhijereji upravama bogoslovija daju uputstvo, da se sa prezentacijom gradiva ubrza, kako bi se
svr{ilo do Vaskrsa 1941. godine, i stekli uslovi da se rad bogoslovija zavr{i i prije zvani~nog zavr{etka {kolske godine.143
Prelomni doga|aji u periodu 25/27. mart 1941. godine, naveli
su Sinod da telegrafski 1. aprila rektoru Vujisi}u izda nare|ewe, da se godi{we ocjene svedu odmah, a u~enici raspuste ku}ama. Uvjerewa o uspjehu nije trebalo izdavati, a nastavnici su trebali ostati u mjestu slu`bovawa. Ova odluka va`ila je do daqweg. Istog dana rektor Vujisi} naredio je profesorima da svedu
ocjene, a u~enici su raspu{teni ku}ama ve} sqede}eg dana. Maturantima {estog razreda je priznat ispit zrelosti bez polagawa
maturskog ispita.144 Kako je 6. aprila Kraqevina Jugoslavija napadnuta od sila Osovine, po~eo je rat, a ubrzo od 17. aprila i wene
kapitulacija i okupacija. Ovime je prekinut redovni nastavni
rad Bogoslovije na Cetiwu.
6. Statistika
Godine 1921, na ~elu Eparhije Cetiwske kao eparhijski arhijerej bio je mitropolit Gavrilo Do`i}. On je ujedno bio i predsjednik Konsistorije Cetiwske. Redovni ~lanovi Konsistorije
bili su: protojerej Ivan Kalu|erovi}, i jereji Ilija Jovi}evi} i
141. Isto, Izvje{taj za {kolsku 1938/39. godinu, Cetiwe, 1939.
142. Isto, Izvje{taj za {kolsku 1939/40. godinu, Cetiwe, 1940.
143. Glasnik, br. 5, br. 7, Beograd, 1940; AMCP, f. CB, f. 22.
144. AMCP, f. CB, f. 21; Glasnik, br. 9, Beograd, 1941, 9.
131
Risto M. Popovi}. Sekretar Konsistorije bio je |akon Nikola
Markovi}, a ra~unovo|a-kancelist iguman Leontije Mitrovi}, dok
su mjesta pisara bila upra`wena.
Na ~elu Protoprezviterijata cetiwskog kao okru`ni protoprezviter bio je protojerej Krsto Matanovi}. Ovaj Protoprezviterijat imao je sqede}e parohije sa parosima: prvu cetiwskuprotojerej Krsto Matanovi}, drugu cetiwsku-jerej Ilija \ura{kovi}, baji~ku-jerej Simo Martinovi}, erakovi}ku-jerej Petar
Bo`ovi}, konaxijsku-Simo Martinovi} (privremeni), ran|evskuPetar Bo`ovi} (privremeni), dugodoqsku-jerej \uro Pejovi}, ceklinsku-jerej Jovan Joveti}, bjeli~ku-jerej Jovan Joveti} (privremeni), ~evsku-jerej Krsto Vukoti}, tre{weva~ku-jerej Platon Iveli}, trwinsku-jerej Platon Iveli} (privremeni), ubaqsku-jerej
Luka Nikoli}, trwinsku-jerej Platon Iveli} (privremeni), stubi~ku-jerej Bo{ko Nik~evi}, dowo-pje{iva~ku-jerej Jovan Nikoli}, zagredsku-jerej Krsto Buri}, komansko-zagara~ku-protojerej
Petar P. Vukovi}, rije~ko-dujevsku-jerej Mihail Jovi}evi}, ceklinsko-dobrsku-jerej Stanko Vukmirovi}, kosijersko-bokovsku-jerej Pavle Rajkovi}, gorwo-qubotiwsku-jerej Nikola Dap~evi}, dowo-qubotiwsku-jerej Milo Vuk~evi}, gra|ansku jerej Ma{an Popovi}, meteri{ko-rva{ku-jerej Stevan Kne`evi}, dru{i}ko-dodo{ku-jerej Tomo Dajkovi},145 ora{ko-{titarsku-jerej Labud Roganovi}, grada~ku-jerej Labud Roganovi} (privremeni), vrawinsku-jerej Mi}o Uli}evi}, dra`evinsku-jerej Jovan Z. Vuk~evi}, grada~ku-jerej Jovan Z. Vuk~evi} (privremeni).
Na ~elu Protoprezviterijata podgori~kog kao okru`ni protoprezviter bio je protojerej Du{an Petrovi}. Ovaj Protoprezviterijat imao je sqede}e parohije i parohe: prvu podgori~ku-protojerej Du{an Petrovi}, drugu podgori~ku-jerej Jovan Lekovi}, srpsku-jerej Andrija Dragovi}, golubova~ku-jerej Andrija Dragovi}
(privremeni), vrawsko-matagu{ku-jerej Andrija Dragovi} (privremeni), vukova~ko-`abqa~ku-jerej Risto Popovi}, berislava~ko-bjelopoqsku-jerej Makarije \uri{i}, danilovgradsku-jerej Jovan Vela{evi}, qe{kopoqsku-jerej Jovan Radulovi}, kosovolu{ku-jerej
Petar M. Vukovi}, podgorsku-jerej Jovan Popovi}, br~eosku-jerej
Nikola Jovanovi}, sotoni}ko-bukovi~ku-jerej Savo Vukosavqevi},
gluhodoqsku-jerej Ilija Jovanovi}, dupiosku-jerej Luka Vukosavqevi}, trnovsku-jerej Petar Perovi}, limqansku-jerej \uro Klisi},
boqevi}ko-godiwsku-jerej \uro Klisi} (privremeni), krwi~ku-jerej Petar Peki}, seo~ku-jerej Petar Peki} (privremeni).
145. Tomo Dajkovi}, budu}i mitropolit crnogorsko-primorski Danilo Dajkovi}.
132
Na ~elu Protoprezviterijata grahovskog kao okru`ni protoprezviter bio je jerej Krsto Ke{eqevi}. Ovaj protoprezviterijat imao je sqede}e parohije i parohe: grahovsku-jerej Krsto
Ke{eqevi}, petrovi}ku-jerej Spasoje Koprivica, nik{i}ko-rudinsku-jerej Luka Krwevi}, ri|ansku-jerej Savo Mrvaqevi}, vilu{ku-jeromonah Gligorije Radulovi}, klena~ku-jeromonah Gligorije Radulovi} (privremeni).
Eparhija Cetiwska imala je sqede}e manastire: cetiwski-nastojateq iguman Leontije Mitrovi}, Kosijerevo-nastojateq jeromonah Pahomije Ivanovi}, Br~eli (bez bratstva i nastojateqa),
Vrawinu-privremeni zamjenik nastojateqa jerej Mi}o Uli}evi},
Dajbabe (]elija) -nastojateq jeromonah Simeun Popovi}.
Kao posebna Eparhija u nazna~enoj godini djelovala je Pe}ka.
Wen zvani~nik je bio sa zvawem mitropolita, a administrator je
bio arhimandrit Danilo. Djelovi ove Eparhije po novom Ustavu
SPC od 1931. godine u}i }e u sastav Mitropolije Crnogorsko-primorske. Stoga }e biti navedene samo parohije i parosi sa navedenih krajeva. Mjesto predsjednika Eparhijske Konsistorije bilo je
upra`weno. Weni redovni ~lanovi bili su: protojerej Krsto Qe{evi}, protojerej Krsto Popovi}, i jerej Stevan Drecun. Sekretar je bio jerej Nikola Dragovi}, dok su mjesta ra~unovo|e i pisara bila upra`wena.
Na ~elu Protoprezviterijata beranskog kao okru`ni protoprezviter bio je jerej Aleksandar Bojovi}. Ovaj Protoprezviterijat imao je sqede}e parohije i parohe: beransku-jerej Aleksandar
Bojovi}, bu~ko-vinicku-protojerej Josif Bojovi}, lu`ansko-dola~ku-jerej Radoje Kastratovi}, glava~ku-jerej Radivoje Bo`ovi}, budimsko- patrni~ku-jerej Velimir Proti}, budimsko-zape}ku-jerej
Jovan Popovi}, plavsku-jerej Rade Popovi}, gorwo-r`ani~ku-jerej
Radisav Popovi}, dowo-r`ani~ku-upra`wena, lubni~ku-upra`wena, ro`ajsku-upra`wena, gusiwsku-jerej \or|ije [ekularac.
Mjesto okru`nog protoprezvitera Protoprezviterijata bjelopoqskog bilo je upra`weno. Ovaj Protoprezviterijat imao je
sqede}e parohije i parohe: prvu bjelopoqsku-jerej Milo{ Popovi}, drugu bjelopoqsku-upra`wena, brzavsku-jerej Jovan Popovi},
bari~ku-jerej Pero Radovi}, pe}arsku-jerej Antonije Popovi},
vrane{ko-sne`arsku-jerej Stanko Bulatovi}, pro{}ensku-upra`wena, i podvr{ku-upra`wena. Sa teritorija koje su navedene u
okviru Pe}ke Eparhije, postojali su manastiri: \ur|evi Stupovi-starje{ina protojerej Josif Bojovi}, Dovoqa-starje{ina jeromonah Sava ]osovi}, Sveti Arhangel-starje{ina jeromonah
Sava ]osovi}.
133
Sjedi{te Eparhije Zahumsko-ra{ke bilo je u Nik{i}u. Mjesto
eparhijskog arhijereja bilo je upra`weno, a administrirao je episkop Kiril Mitrovi}. Mjesto predsjednika Eparhijske Konsistorije bilo je tako|e upra`weno. Redovni ~lanovi Konsistorije bili su: protojerej Milan Mihailovi}, i jereji Mir~eta Golovi} i
Jovo @ugi}. Mjesta po~asnih ~lanova Konsistorije, kao i sekretara i pisara bila su tako|e upra`wena. Eparhija je imala jedanaest
manastira. Nastojateq manastira Gorwi Ostrog bio je jeromonah
Teofil Popovi}, a sabrat monah Neofit Vojinovi}. Mjesto nastojateqa manastira Dowi Ostrog bilo je upra`weno, a bratstvo je
~inio jedino jeromonah Boris Ka`enegra. Ostali manastiri nijesu imali bratstva sem nastojateqa, i to: Podmalinsko-jeromonah
Mihailo @ugi}, Bijela-jeromonah Jeftimije Glomazi}, @upa-arhimandrit Maksim Pavi}evi}, Mora~a-arhimandrit Miron Medenica, Dobrilovina-iguman Nikifor Simonovi}, ]elija Piperska-iguman Isaija Qumovi}, Duga-jeromonah Nikanor Gruji}. Manastir @drebaonik bio je bez nastojateqa i bratstva.
Mjesto okru`nog protoprezvitera Protoprezviterijata nik{i}kog bilo je upra`weno. Ovaj Protoprezviterijat imao je
sqede}e parohije i parohe: prvu nik{i}ku-jerej Krsto Vojinovi},
drugu nik{i}ku-upra`wena, tre}u nik{i}ku-upra`wena, ozrini}ku-upra`wena, lukovsku-jerej Krsto Vukoti}, gowepoqsku-jerej
Novo Stani{i}, liverovi}ku-upra`wena, `upsku-upra`wena, brezovi~ku-jerej Nikola Martinovi}, golijsku-jerej Krsto Perovi},
tu{insku-jerej Mitar Cerovi}, usko~ku-jerej Marko Trebje{anin, `abqa~ku-jerej Bogdan Cerovi}, bijelsku-upra`wena, po{}ensku-jerej Gligorije Memedovi}, boansku-upra`wena, {aransku-upra`wena, rudini~ku-jerej Simeun Pejovi}, pi{~ansku-jerej Mirko
Jokanovi}, crkvi~ku-protojerej Jovo Radovi}, goranskuupra`wena, stabansku-protojerej Jovan So~ica.
Mjesto okru`nog protoprezvitera Protoprezviterijata spu{kog bilo je upra`weno. Ovaj Protoprezviterijat imao je sqede}e parohije sa parosima: po`arsku-upra`wena poslije smrti protojereja Jovana Damjanovi}a, {obaji}ku-jerej Stevan Vujadinovi},
jovanovi}ku-upra`wena, slatinsku-upra`wena poslije smrti protojereja Srdana Popovi}a, glizi~ko-jelena~ku-jerej Bo`o Ikovi},
martini}ku-jerej Luka Radovi}, gostiqsku-upra`wena, pri~eqskuupra`wena, stijensku-upra`wena, |urkovi}ku-upra`wena, petrovi}ku-jerej \or|ije Popovi}, doqansku-upra`wena, kosorsku-protojerej Pavle Petrovi}, ubalsku-jerej Zarija ^ejovi}, oraovsku-jerej Bo`o Vujo{evi}, bratono{ku-upra`wena, brskutsku-jerej Mitar Popovi}.
134
Mjesto okru`nog protoprezvitera Protoprezviterijata kola{inskog bilo je upra`weno. Ovaj Protoprezviterijat imao je
sqede}e parohije i parohe: kola{insku-jerej Jago{ Simonovi},
lipovsku-jerej Rade Vujisi}, re~insku-upra`wena, poqsku-jerej
Aleksa Popovi}, prekobrdsku-jerej Jago{ Simonovi}, barsko-ravawsku-jerej Ma{an Simonovi}, jasenovsku-protojerej Nikola Simonovi}, gorwomora~ku-upra`wena, mrtvodubo~ku-jerej Lazar Bulatovi}, me|urje~ku-upra`wena, veqedubo~ku-upra`wena, andrijevi~ku-upra`wena, kraqsku-upra`wena, barsko-mate{evskuupra`wena, polimsku-jerej Svetozar [o{ki}, veli~ku-upra`wena, {ekularsku-jerej Andrija Popovi}, trepa~ku-jerej Aleksa Popovi}, kowu{ku-jerej Rafailo Leposavi}, veru{ku-jerej Mojsije
Popovi}, qevore~ku-jerej Arsenije Popovi}. Umirovqeni (penzionisani) sve{tenici Zahumsko-ra{ke Eparhije su bili: protojerej
Pero Ivanovi}-Ku~i, protojerej Vuko Vuksanovi}-Ku~i, protojerej Tomo Popovi}-Piva, protojerej Nikola Simonovi}-Brskut.
Eparhijski arhijerej Bokokotorske Eparhije bio je episkop
Kiril Mitrovi}. On je ujedno bio i predsjednik Eparhijske Konsistorije. Redovni ~lan Konsistorije bio je protojerej Du{an Vasiqevi}, dok je drugo mjesto bilo upra`weno. Pomo}ni izvjestiteq
bio je protosin|el Makarije. Po~asni ~lan bio je protosin|el
Aleksandar Mikuli}, dok je mjesto drugog ~lana bilo upra`weno.
Mjesto sekretara-kanceliste bilo je tako|e upra`weno.
Protoprezviter Protoprezviterijata kotorskog bio je protojerej Jovan Bu}in. Ovaj Protoprezviterijat imao je sqede}e parohije i parohe: kotorsku-protojerej Jovan Bu}in, sutvarsku-jerej
Du{an Davidovi}, {i{i}ku-jerej Marko Kne`evi}, glavati~i}ku-jerej Filip Mikijeq, vranovi}ku-jerej Jovan Ban, |ura{evi}ku-jerej Jovan Ban, radovi}ku-jerej Marko Kosti}, radanovi}kujerej Dimitrije Krmanac, klinsku-jerej Nikola Brni}, lastvansku-upra`wena, zagorsku-upra`wena, nezavisna kapelanija prijeradska-upra`wena, nezavisna kapelanija zabrdska-upra`wena.
Protoprezviter Protoprezviterijata risanskog bio je protojerej Nikola Mixor. Ovaj Protoprezviterijat imao je sqede}e
parohije i parohe: risansku-protojerej Nikola Mixor, moriwskujerej Ne|eqko Cvjetkovi}, ubalsku-jerej Stevan Samarxi}, ledeni~ku-upra`wena, nezavisna kapelanija urininska-jerej Josif Katuri}, nezavisna kapelanija stepenska-upra`wena.
Protoprezviter Protoprezviterijata hercegnovskog bio je
protojerej Petar Rafailovi}. Ovaj Protoprezviterijat imao je
sqede}e parohije i parohe: topaqsku-protojerej Petar Rafailovi}, mojde{ku-jerej Petar Popovi}, mokrinsku-jerej Obren Lazarevi}, kamensku-jerej Marko Stani{i}, podsku-jerej Milan Nego135
vi}, savinsku-iguman Teofil Danilovi}, sasovi}ku-jereji Mihail i Jovan Avramovi}i, kutsku-jerej Sava Naki}enovi}, bao{i}ku-jerej Spiridon Mustur, bijelsku-jerej Milo Jovanovi}, jo{ni}ku-jerej Ilija Bali}, kru{evi~ku-jerej Marko Bronzi}.
Protoprezviter Protoprezviterijata budvanskog bio je protojerej Ra|enovi}. Ovaj Protoprezviterijat imao je sqede}e parohije i parohe: budvansku-upra`wena, todorovi}ku-protojerej Ra|enovi}, podostro{ku-jerej Lazar Radowi}, poborsku-jerej Marko
Zec, duqevsku-jeromonah Petronije Ugrinovi}, brai}ku-upra`wena, praskvi~ku-jerej Danilo Ugrinovi}, re`evi}ku-jeromonah Leontije Mitrovi}, petrova~ku-upra`wena, gradi{ku-jeromonah Amvrozije Ra|enovi}, mi{i}ku-upra`wena, |urmansku-jerej Ilija
Popovi}, nezavizna kapelanija be~i}ka-upra`wena, dubrova~kujerej Bo`idar Mitrovi}. Neparohijalni sve{tenici bili su profesor vjeronauke u Kotoru jerej Aleksandar Mikuli}, i profesor vjeronauke u Dubrovniku jerej Sava Barbi}.
Eparhija Bokokotorska imala je {est manastira. Nastojateq
manastira Savina bio je iguman Teofil, a bratiju su ~inili protosin|el Makarije i jeromonah Jerotej. Nastojateq manastira Bawske bio je iguman Dionisije, a bratiju su ~inili jeromonasi Josif
i Inokentije. Nastojateq manastira Praskvice bio je iguman Danilo, a sabrat je bio jeromonah Gerasim. Ostali manastiri imali su
samo nastojateqe: Re`evi}i-jeromonah Sava, Duqevo-jeromonah Petronije Ugrinovi}, i Gradi{te-jeromonah Amvrozije Ra|enovi}.146
Godine 1924. eparhijski arhijerej Crnogorsko-primorske Eparhije bio je dr Gavrilo Do`i}. On je bio i predsjednik Eparhijske
Konsistorije. ^lanovi Konsistorije bili su: protojerej Ivan Kalu|erovi}, protojerej Ilija Jovi}evi} i jerej Nikola Markovi}.
Sekretar Konsistorije bio je jerej Petar Hajdukovi}, a zvani~nici Milo Kusovac i Pavle Mili}. Eparhija je imala pet manastira. Cetiwski manastir imao je jednog monaha jero|akona Damjana
Tomi}a. Nastojateq manastira Br~eli bio je jeromonah Pahomije Ivanovi}. Bratstvo manastira ~inila je monahiwa Ana Vuk~evi}. Nastojateq manastira Dajbabe bio je arhimandrit Simeon
Popovi}. Nastojateq manastira Kosijerevo bio je iguman Petronije Ugrinovi}. Bratstvo manastira ~inili su: jeromonah Savatije Vujovi}, jeromomah Platon Ivezi}, jeromonah Grigorije Radunovi} i jeromonah Roman Vukmanovi}. Nastojateq manastira
Vrawina bio je protojerej Mi}o Uli}evi}.
146. Dr`avni kalendar Kraqevine Srba, Hrvata i Slovenaca za godinu 1921,
Beograd, 1921, 46-50.
136
Okru`ni protoprezviter Protoprezviterijata cetiwskog
bio je protojerej Krsto Matanovi}. Namjesnik Namjesni{tva
cetiwskog bio je jerej Simo Martinovi}. Ovo Namjesni{tvo imalo je sqede}e parohije i parohe: prvu cetiwsku-protojerej Krsto
Matanovi}, drugu cetiwsku-jerej Ilija \ura{kovi}, baji~ko-dowokrajsku-jerej Simo Martinovi}, konaxijsku-jerej Petar Kapixi}, dugodoqsku-jerej \uro Pejovi}, erakovi}ku-jerej Petar Bo`ovi}, bjeli~ku-jerej Jovan Joveti}, }ekli}ku-upra`wena, kosijersko-bokovsku-jerej Pavle Rajkovi}.
Namjesnik Namjesni{tva ~evskog bio je jerej Krsto Vukoti}.
Ovo Namjesni{tvo imalo je sqede}e parohije i parohe: ~evsku-jerej Krsto Vukoti}, ubalsku-jerej Luka Nikoli}, trwinsku-upra`wena, komansku-jerej Radovan Radulovi}, zagredsku-jerej Krsto
Buri}, zagara~ku-jerej Jovan Velimirovi}, bandi}ku-protojerej
Petar Vukovi}.
Namjesnik Namjesni{tva rije~kog bio je protojerej Mihailo
Jovi}evi}. Ovo Namjesni{tvo imalo je sqede}e parohije i parohe: rije~ko-dujevsku-protojerej Mihailo Jovi}evi}, ceklinsko-dobrsku-jerej Stanko Vukmirovi}, gorwo-qubotiwsku-jerej Nikola
Dap~evi}, dowo-qubotiwsku-jerej Milo Vuk~evi}, gra|ansku-jerej Stevan Kne`evi}, vrawinsku-protojerej Mi}o Uli}evi}, meteri{ko-rva{ku-upra`wena, dru{i}ko-dodo{ku-jerej Tomo Dajkovi}, ora{ko-{titarsku-jerej Labud Roganovi}, grada~ku-jerej
Radoje \uri{i}, i dra`evinsku-jerej Jovan Z. Vuk~evi}.
Protoprezviter Protoprezviterijata podgori~kog bio je
protojerej Du{an Petrovi}. Okru`ni namjesnik Namjesni{tva
podgori~kog bio je protojerej Jovan Lekovi}. Ovo Namjesni{tvo
imalo je sqede}e parohije i parohe: prvu podgori~ku: protojerej
Du{an Petrovi}, drugu podgori~ku-protojerej Jovan Lekovi},
srpsku-jerej Du{an Radovi}, golubova~ku-jerej Andrija Dragovi},
berislava~ko-bjelopoqsku-jerej Luka Radi~evi}, vukova~ko-`abqa~ku-protojerej Risto Popovi}, qe{kopoqsku-upra`wena, vrawsko-matagu{ku-upra`wena, orjolu~ko-fruta~ku-jerej Stevan Jovanovi}, danilovgradsku-jerej Savo \urovi}, kosovolu{ku-jerej
Petar M. Vukovi}.
Okru`ni namjesnik Namjesni{tva barskog bio je jerej Ilija
Popovi}. Ovo Namjesni{tvo imalo je sqede}e parohije i parohe:
prvu barsku-jerej Ilija Popovi}, drugu barsku-upra`wena, prvu
ulciwsku-jerej Du{an Vuli}evi}, drugu ulciwsku-protojerej \uro Vu~kovi}, seo~ku-upra`wena, i krwi~ku-jerej Petar Peki}.
Okru`ni namjesnik Namjesni{tva crmni~kog bio je tako|e
jerej Ilija Popovi}. Ovo Namjesni{tvo imalo je sqede}e parohije i parohe: podgorsku-jerej Jovan Popovi}, br~eosku-jerej Ilija
137
Jovanovi}, sotoni}ko-bukovi~ku-jerej Savo Vukosavovi}, gluhodoqsku-jerej Luka Vukosavovi}, dupiosko-trnovsku-jerej Petar
Perovi}, boqevi}ko-godiwsku-jerej Marko Plamenac, limqansku-jerej \uro Klisi}.
Protoprezviter Protoprezviterijata barskog bio je protojerej Krsto Ke{qeqevi}. Vr{ilac du`nosti namjesnika Namjesni{tva velimskog bio je iguman manastira Kosijereva Petronije Ugrinovi}. Ovo Namjesni{tvo imalo je sqede}e parohije i
parohe: grahovsku-protojerej Krsto Ke{eqevi}, vilu{ku-upra`wena, klena~ku-upra`wena, petrovi}ku-upra`wena, oputno-rudinsku-upra`wena, rekova~ku-upra`wena.
Namjesnik Namjesni{tva nik{i}kog bio je jerej Savo Mrvaqevi}. Ovo Namjesni{tvo imalo je sqede}e parohije i parohe:
ri|ansku-jerej Savo Mrvaqevi}, ko~ansku-jerej Luka Jovi}evi},
trepa~ku-upra`wena, nik{i}ko-rudinsku-jerej Luka Krwevi}, stubi~ku-jerej Bo{ko Nik~evi}, bogeti}ku-upra`wena, dowopje{iva~ku-jerej Jago{ Nikoli}.
Sve{tenici van parohijske slu`be su bili: rektor Bogoslovije na Cetiwu protojerej Stanko Ivanovi}, suplent Bogoslovije na Cetiwu jerej Mihailo Vujisi}, katiheta cetiwske gimnazije jerej Jovan Lipovac, i vojni sve{tenik Jovan Jefti}. Umirovqeni (penzionisani) sve{tenici bili su: protojerej Ma{an Popovi}, protojerej Petar Vuk~evi}, protojerej Spasoje Koprivica,
protojerej Stevo Kapixi}, protojerej Milutin Bo{kovi}, i jerej
Mira{ Vuki}.
Sjedi{te Zahumsko-ra{ke Eparhije bilo je u Nik{i}u. Administrator Eparhije bio je episkop bokokotorsko-dubrova~ki
Kiril Mitrovi}. Redovni ~lanovi wene Konsistorije bili su:
protojerej Milan Mihailovi}, protojerej Mir~eta Golovi} i jerej Jovo @ugi}. Po~asni ~lanovili su bili: protojerej Srdan Popovi} i jerej Svetozar [o{ki}. Zvani~nik je bio Jovan Vujovi}.
Eparhija je imala deset manastira i jednu katedralnu crkvu.
Nastojateq manastira Dowi Ostrog bio je iguman Leontije Mitrovi}. Bratstvo manastira ~inili su: jeromonah Teofil Popovi}, jeromonah Sava [aleti}, i monah Antonije Miranovi}. Nastojateq manastira Piva bio je iguman Nikifor Simonovi}, a sabrat je bio jero|akon Lukijan Ze~evi}. Ostali manastiri nijesu
imali bratstava, sem nastojateqa, i to: @upa-arhimandrit Maksim Pavi}evi}, Bijela-jeromonah Mihailo @ugi}, Podmalinskojeromonah Jeftimije Glomazi}, Dobrilovina-iguman Rafailo
\urovi}, Mora~a-arhimandrit Miron Medenica, @drebaonik-v.
d. protojerej Srdan Popovi}, ]elija Piperska-iguman Isaija
Qumovi}, Duga-iguman Nikanor Gruji}. Katedralnu-sabornu cr138
kvu u Nik{i}u posve}enu Svetom Vasiliju Ostro{kom opslu`ivao je jerej Mile Jovanovi}.
Mjesto okru`nog protoprezvitera Protoprezviterijata nik{i}kog bilo je upra`weno. Ovaj Protoprezviterijat imao je
sqede}e parohije i parohe: prvu nik{i}ku-jerej Milan ]ukovi},
drugu nik{i}ku-upra`wena, ozrini}ku-upra`wena, brezova~kujerej Niko Martinovi}, lukovsko-dragovoqi}ku-upra`wena, liverovi}ku-upra`wena, `upsku-jerej Qubomir Nikoli}, gorwepoqsku-jerej Miwa @ari}, pra{ku-jerej Krsto Vukoti}, bijelskuupra`wena, mqeti~ku-protojerej Aleksa @ugi}, tu{insku-jerej
Mitar Cerovi}, usko~ku-jerej Marko Trebje{anin, `abqa~ku-jerej Bogdan Cerovi}, tepa~ku-upra`wena, {aransku-upra`wena,
po{}ensku-jerej Gligorije Memedovi}, golijsku-jerej Krsto Perovi}, goransku-jerej Krsto Vujinovi}, stabansku-jerej Jovan So~ica, pi{~ansku-jerej Bo{ko Popovi}, rudini~ku-jerej Simeon Pejovi}, crkvi~ku-jerej Jovan Radovi}.
Okru`ni protoprezviter Protoprezviterijata spu{kog bio
je protojerej Pavle Petrovi}. Ovaj Protoprezviterijat imao je
sqede}e parohije i parohe: slatinsku-protojerej Srdan Popovi},
martini}ku-jerej Luka Popovi}, rsojevi}ku-jerej Cvjetko Stani{i}, {obaji}ko-mijokusovi}ku-upra`wena, kosorsku-protojerej Pavle Petrovi}, ubalsku-jerej Zaharije ^ejovi}, doqansku-upra`wena, glizi~ko-jelena~ku-jerej Bo`o Ikovi}, gostiqsku-jerej Krsto
Radovi}, stijensku-upra`wena, blizansku-jerej \or|ije Popovi},
oraovsku-jerej Bo`o Vujo{evi}, brskutsku-protojerej Dimitrije
Popovi}, rogamsku-jerej Vasilije Bo`ari}, crna~ku-upra`wena,
bratono{ku-upra`wena, po`arsku-protojerej Jovan Damjanovi}.
Mjesto okru`nog protoprezvitera Protoprezviterijata kola{inskog bilo je upra`weno. Ovaj Protoprezviterijat imao je
sqede}e parohije i parohe: kola{insku-jerej Jago{ Simonovi}, re~insku-jerej Rade Vujisi}, lipovsku-upra`wena, poqsku-jerej Aleksa Popovi}, mrtvodubo~ku-protojerej Lazo Bulatovi}, veqedubo~ku-upra`wena, me|urje~ku-upra`wena, prekobrdsku-jerej Savo Uskokovi}, barsko-ravansku-jerej Ma{an Simonovi}, jasenova~ku-jerej Nikola Simonovi}, gorwomora~ku-upra`wena, dobrilovinskuupra`wena, barsko-mate{evsku-jerej Bogdan Vukovi}, andrijevi~ku-upra`wena, polimsku-jerej Svetozar [o{ki}, trepa~ku-jerej
Aleksa Popovi}, {ekularsku-upra`wena, kraqsku-upra`wena, veli~ku-upra`wena, dulipoqsku-jerej Rafailo Leposavi}, veru{kujerej Mojsije Popovi}, qevore~ku-jerej Arsenije Popovi}. Sve{tenici van parohijske slu`be bili su: protojerej Novo Stani{i}, jerej Nikola Simonovi} i jerej Mitar Mili~kovi}.
139
Episkop Eparhije Bokokotorsko-dubrova~ke bio je Kiril
Mitrovi}. Konsistoriju ove Eparhije ~inili su protojerej-stavrofor Du{an Vasiqevi}, i protojerej Savo Ra|enovi}. Sekretar je
bio jerej Nikola Brini}, a slu`iteq Mato Lazovi}. Eparhija je
imala osam manastira. Nastojateq manastira Bawe bio je arhimandrit Dionisije Mikovi}. Bratstvo manastira ~inili su jeromonah
Inokentije [parovi}, i jeromonah Josif Katuri}. Nastojateq manastira Savine bio je iguman Teofil Danilovi}. Bratstvo manastira ~inili su protosin|el Makarije Milanovi}, i jeromonah Jerotej Petkovi}. Nastojateq manastira Praskvice bio je arhimandrit Danilo Ugrinovi}, a sabrat jeromonah Gerasim ^u~ur. Dva
manastira imala su samo nastojateqe, i to: Gradi{te-iguman Sava
Mikovi}, i Duqevo-iguman Boris Ka`enegra. Manastiri: Podlastva, Podmaine i Re`evi}i uop{te nijesu imali monaha.
Protoprezviter Protoprezviterijata budvanskog bio je
protojerej Marko Zec. Ovaj Protoprezviterijat imao je sqede}e
parohije i parohe: be~i}ku-jeromonah Gerasim ^u~ur, brai}ku-jeromonah Josif Katuri}, budvansku-jerej Lazar Radowi}, gradi{ku-iguman Sava Mikovi}, duqevsku-iguman Boris Ka`enegra,
mi{i}ku-upra`wena, petrova~ku-opslu`uje protojerej Teodor Borovski, poborsku-protojerej Marko Zec, podostro{ku-opslu`uje
jerej Lazar Radowi}, praskvi~ku-arhimandrit Danilo Ugrinovi},
re`evi}ku-protojerej Teodor Borovski (Rus izbjeglica), tudorovi}ku-jeromonah Amvrozije Ra|enovi}, |urmansku-opslu`uje
umirovqeni paroh jerej \uro Popovi}.
Protoprezviter Protoprezviterijata hercegnovskog bio je
protojerej Petar Rafajlovi}. Ovaj Protoprezviterijat imao je
sqede}e parohije i parohe: bao{i}ku-jerej Spiridon Mustur, bijelsku-jerej Ne|eqko Cvetkovi}, jo{ni~ku-opslu`uje jerej Ne|eqko
Cvetkovi}, kamensku-jerej Marko Bronzi}, kru{evi~ku-opslu`uje umirovqeni paroh jerej Marko Stani{i}, kutsku-protojerej Sava Naki}enovi}, mojde{ku-protojerej Petar Popovi}, mokrinskuopslu`uje jerej Marko Bronzi}, podsku-jerej Jovan Avramovi}, savinsku-iguman Teofil Danilovi}, sasovi}ku-opslu`uje jerej Jovan
Avramovi}, topaqsko-hercegnovsku-protojerej Petar Rafajlovi}.
Protoprezviter Protoprezviterijata budvanskog bio je
protojerej-stavrofor Jovan Bu}in. Ovaj Protoprezviterijat imao
je sqede}e parohije i parohe: vi{wevsku-jerej Nikola Ti~i}, vranovi}ku-jerej Jovan Ban, glavati~i}ku-jerej Filip Mikijeq, zabr|ansku-jeromonah Jerotej Petkovi}, zagorsku-opslu`uje jerej
Jovan Ban, klinsku-opslu`uje jerej Dimitrije Kr{anac, kotorsku-protojerej-stavrofor Jovan Bu}in, lastvansku-opslu`uje jerej Du{an Davidovi}, prijeradsku-opslu`uje jerej Marko Kne`e140
vi}, radanovi}ku-jerej Dimitrije Kr{anac, radovi}ku-jerej Marko Kosti}, sutvarsku-jerej Du{an Davidovi}, {i{i}ku-jerej Marko Kne`evi}, |ura{evi}ku-jerej Jovan Borota.
Protoprezviter Protoprezviterijata risanskog bio je jerej
Stevan Samarxi}. Ovaj Protoprezviterijat imao je sqede}e parohije i parohe: krivo{ijsku-jerej \or|e Samarxi}, ledeni~ku-arhimandrit Dionisije Mikovi}, moriwsku-jerej Mihailo Barbi}, orahova~ku-arhimandrit Dionisije Mikovi}, pera{ku-jerej Milan
Ratkovi}, stepensku-arhimandrit Dionisije Mikovi}, ubaqskuopslu`uje jerej Mihailo Barbi}, unirinsku-jeromonah Inokentije
[parovi}, dubrova~ku-protojerej Bo`idar Mitrovi}.
Umirovqeni (penzionisani) sve{tenici bili su jerej \uro
Popovi}, i jerej Marko Stani{i}. Sve{tenici vjerou~iteqi bili su: profesor-katiheta gimnazije u Kotoru protojerej Aleksandar Mikuli}, vjerou~iteq sredwih {kola u Dubrovniku protojerej-stavrofor Sava Barbi}, vjerou~iteq osnovnih {kola u Dubrovniku jerej Obren Lazarevi}.
Protoprezviterijati Eparhije Pe}ke, koji su 1931. godine
u{li u sastav Mitropolije Crnogorsko-primorske bili su beranski i bjelopoqski. Protoprezviter Protoprezviterijata beranskog bio je protojerej Aleksandar Bojovi}. Ovaj Protoprezviterijat imao je sqede}e parohije i parohe: beransku-protojerej
Aleksandar Bojovi}, bu~icko-vinicku-protojerej Josif Bojovi},
budimsko-petni~ku-upra`wena, budimsko-dapsi}ku-upra`wena, dowor`ani~ku-upra`wena, lubni~ku-upra`wena, lu`a~ko-dola~kujerej Radoje Kastratovi}, zagradsku-jerej Radivoje Bo`ovi}, poli~ku-jerej Petar Popovi}, ro`ajsku-upra`wena, plavsko-brezovi~ku-upra`wena, gusiwsku-upra`wena.
Vr{ilac du`nosti protoprezvitera Protoprezviterijata
bjelopoqskog bio je jerej Milo{ Popovi}. Ovaj Protoprezviterijat imao je sqede}e parohije i parohe: prvu bjelopoqsku-jerej
Milo{ Popovi}, drugu bjelopoqsku-jerej Cvetko Popovi}, obodsko-bari~ku-jerej Pero Radovi}, vrane{ko-sto`ersku-jerej Stanko Bulatovi}, zaostro{ko-{titarsku-jerej Jovan Popovi}, pe}arsko-podvr{ku-jerej Antonije Popovi}, pro{}ensku-upra`wena,
azawsko-ivawsku-upra`wena.147
147. [ematizam Isto~no pravoslavne Srpske Patrijar{ije po podacima iz 1924.
godine, Sremski Karlovci, 1925, 62-68, 151-159, 347-357. Ovo izdawe nudi
najpotpunije podatke od svih me|uratnih. Pored navedenih pobrojan je fond
hramova po parohijama, broj domova po parohijama, godina rukopolo`ewa
sve{tenika, napredovawe u zvawima, kao i odlikovawa od Crkve i dr`ave.
141
Godine 1930, na ~elu Mitropolije Crnogorsko-primorske je
kao eparhijski arhijerej bio mitropolit Gavrilo Do`i}. On je
bio i predsjednik eparhijske Konsistorije. Redovni ~lanovi Konsistorije su bili: protojerej-stavrofor Ivan Kalu|erovi}, protojerej Nikola Markovi}, i protojerej-stavrofor Qubomir Vla~i}. Po~asni ~lanovi Konsistorije su bili okru`ni protojerej i
paroh cetiwski Ilija \ura{kovi}, kao i sreski namjesnik i paroh cetiwski protojerej Simo Martinovi}. Sekretar Konsistorije bio je sve{tenik Filip Popovi}, a pisar |akon Petar Uskokovi}, dok je zvani~nik bio Milo Kusovac.
Mitropolija je imala {est manastira. Nastojateq cetiwskog
bio je arhimandrit Nikifor Simonovi}, a sabrat jeromonah Filaret Koprivica. Nastojateq manastira Dajbabe je bio arhimandrit Simeon Popovi}, Dowih Br~ela jeromonah Pahomije Ivanovi}, Vrawine jeromonah Roman Vukmanovi}, dok je mjesto Gorwih
Br~ela bilo upra`weno. Nastojateq manastira Kosijereva bio je
jeromonah Grigorije Radunovi}, a manastirsko bratstvo ~inili
su jeromonah Savatije Vujovi} i jeromonah Platon Ivezi}.
Okru`ni protojerej Protoprezviterijata cetiwskog bio je
protojerej Ilija \ura{kovi}. Sreski namjesnik Namjesni{tva
cetiwskog bio je protojerej Simo Martinovi}. Ovo Namjesni{tvo
imalo je sqede}e parohije sa parosima: prvu cetiwsku-protojerej
Ilija \ura{kovi}, drugu cetiwsku-protojerej Simo Martinovi},
baji~ko-dowokrajsku-jerej Du{an Kosti}, konaxijsku-jerej Petar
Kapixi}, erakovi}ku (Wegu{i) - jerej Lazar Radowi}, dugopoqsku
(Wegu{i) - jerej Gojko Ivanovi}, }ekli}ku-upra`wena, kosijerskobokovsku-jerej Filip Rajkovi}, bjeli~ku-jerej Bo{ko Radusinovi},
tre{weva~ku-upra`wena, trwinsku-jerej Spasoje Radulovi}, ~evsku-jerej Milo{ Tur~inovi}, ~evsko-ubaqsku jerej Pavi} Kekovi}.
Mjesto na~elnika Namjesni{tva rije~kog bilo je upra`weno. Ono je imalo sqede}e parohije sa parosima: rije~ko-dujevskujerej Bogi} Jovi}evi}, ceklinsko-dobrsku-protojerej Stanko Vukmirovi}, gorwo-qubotiwsku-Lazar Strugar, dowoqubotiwsku-jerej Mihailo Borozan, gra|ansku-upra`wena, vrawinsku-jerej Luka Po~ek, meteri{ko-rva{ku-jerej Petar Vujovi}, dru{i}ko-dodo{ku-jerej Labud Petri~evi}, ora{ko-{titarsku Krsto Markovi}, grada~ku-jerej Radoje \uri{i}, dra`evinsku-jerej Bo{ko
Vuk~evi}.
Na ~elu Protoprezviterajata podgori~kog bio je okru`ni
protojerej-stavrofor Du{an Petrovi}, a sreski namjesnik Namjesni{tva podgori~kog bio je jerej Jovan Lekovi}. Ovo Namjesni{tvo imalo je sqede}e parohije sa parosima: prvu podgori~kuprotojerej Du{an Petrovi}, drugu podgori~ku protojerej Jovan
142
Lekovi}, qe{kopoqsku-jerej Labud Roganovi}, srpsku-jerej Du{an Radovi}, golubova~ku-jerej Jago{ Radunovi}, berislava~kobjelopoqsku-jerej Luka Radi~evi}, vukova~ko-`abqa~ku-jerej Bo{ko Dragovi}, vrawsko-matagu{ku-jerej Marko Mara{.
Sreski namjesnik Namjesni{tva barskog bio je protojerej
Ilija Popovi}. Ovo Namjesni{tvo imalo je sqede}e parohije i
parohe: prvu barsku-protojerej Ilija Popovi}, drugu barsku-jerej
Pavle Radunovi}, prvu ulciwsku-jerej Du{an Vuli}evi}, drugu
ulciwsku-jerej Nikola Ra`natovi}, seo~ku-jerej Mitar Ka`i},
krwi~ku-jerej Petar Peki}, podgorsku-jerej Luka Vukmanovi},
br~eosku-jerej Milo Kopitovi}, sotoni}ko-bukovi~ku-jerej Bla`o Stankovi}, gluhodoqsku-jerej Qubomir Dap~evi}, dupioskujerej Marko Borozan, trnovsku-jerej Veli{a ]etkovi}, boqevi}ko-godiwsku-jerej Marko Plamenac, limqansku-upra`wena.
Sreski namjesnik Namjesni{tva danilovgradskog bio je jerej Luka Peki}. Ovo Namjesni{tvo imalo je sqede}e parohije i
parohe: danilovgradsku-jerej Luka Peki}, kosovolu{ku-jerej Petar M. Vukovi}, orjelu~ko-fruta~ku-jerej Novak Jovanovi}, zagara~ku-jerej Jovan Velimirovi}, bandi}ku-protojerej Petar \. Vukovi}, komansku-jerej Radovan Radulovi}, zagredsku-jerej Krsto
Buri}, bogmilovi}ku-jerej \or|ije Kalu|erovi}.
Mjesto protoprezvitera Protoprezviterijata grahovskog
bilo je upra`weno. Sreski namjesnik Namjesni{tva nik{i}kog
sa sjedi{tem u Ri|anima bio je protojerej Savo Mrvaqevi}. Ovo
Namjesni{tvo imalo je sqede}e parohije i parohe: ri|ansku-protojerej Savo Mrvaqevi}, ko~ansku-jerej Bogdan Buri}, rudinskonik{i}ku-jerej Qubomir Jovovi}, trepa~ku-jerej Andrija Lakovi}, stubi~ku-jerej Nikica Jovovi}, bogeti}ku-jerej Dragomir Miju{kovi}, grahovsku-jerej Krsto Roganovi}, vilu{ku-jerej Vidak
Draki}, klena~ku-jerej Toma{ Nikoli}, petrovi}ku-jerej Aleksa
@ivkovi}, oputno-rudinsku-jerej Savo Mirovi}, renova~ku-upra`wena.
Administrator Eparhije Zahumsko-ra{ke sa sjedi{tem u
Nik{i}u bio je mitropolit Gavrilo Do`i}. Predsjednik eparhijske Konsistorije bio je tako|e mitropolit Gavrilo Do`i}, a
weni redovni ~lanovi protojerej Milan Mihailovi}, protojerej
Mir~eta Golovi}, i jerej Jovo @ugi}. Po~asni ~lanovi bili su
arhimandrit Leontije Mitrovi} i protojerej Milan ]ukovi}.
Sekretar Konsistorije bio je jerej Cvjetko Stani{i}, pisar |akon Vladimir ^ejovi}, zvani~nik-dnevni~ar Stevan Lalatovi}, a
upraviteq saborno-katedralne crkve u Nik{i}u protojerej Milan ]ukovi}.
143
Ova Eparhija imala je deset manastira. Nastojateq manastira
Ostroga bio je arhimandrit Leontije Mitrovi}, a manastirsku
bratiju ~inili su: protosin|el Makarije Milanovi}, jeromonah
Damjan Tomi}, jeromonah Nikodim Popovi}, jeromonah Sava Paleti}, i monah Antonije Miranovi}. Nastojateq manastira @drebaonika bio je protojerej Srdan Popovi}, a sabrat jeromonah Pavle Pavi}evi}. Nastojateq manastira Mora~e bio je arhimandrit
Miron Medenica. Manastir Piva imao je za nastojateqa arhimandrita Maksima Pavi}evi}a, a sabrata igumana Teofila Popovi}a. Nastojateq manastira Dobrilovine bio je iguman Rafailo
\urovi}, @upe arhimandrit Nikodim Jawu{evi}, a ]elije Piperske arhimandrit Isaija Qumovi}. Manastir Bijela imao je za
nastojateqa jeromonaha Lukijana Ze~evi}a, a sabrata Jeftimija
Glomazi}a. Nastojateq manastira Podmalinsko bio je jeromonah
Pahomije Ivanovi}, a Duge privremeni nastojateq jerej Milutin
Vujo{evi}.
Vr{ilac du`nosti okru`nog protoprezvitera u Protoprezviterijatu nik{i}kom bio je protojerej Milan ]ukovi}. Sreski namjesnik Namjesni{tva nik{i}kog bio je upra`wen. Namjesni{tvo nik{i}ko imalo je sqede}i raspored parohija i paroha: prva nik{i}ku-protojerej Milan ]ukovi}, druga nik{i}kujerej Lazar [akoti}, tre}u nik{i}ku-jerej Bo{ko Nik~evi}, golijsku-jerej Krsto Perovi}, `upsku-jerej Qubomir Nikoli}, pra{ku-jerej Krsto Vukoti}, ozrini}ku-jerej Milosav Vulanovi},
gorwepoqsku- jerej Bo{ko Popovi}, lukovsku-jerej \or|ije Ivanovi}, liverovi}ku-jerej Peri{a \ukanovi}, brezova~ku-jerej
Milo{ Vasiqevi}.
Sreski namjesnik Namjesni{tva {avni~kog bio je upra`wen. Ovo Namjesni{tvo imalo je sqede}i raspored parohija i
paroha: goransku-jerej Krsto Vujinovi}, rudini~ku-protojerej Simeun Pejovi}, stabansku-jerej Jovan So~ica, tu{insku-protojerej
Mitar Cerovi}, usko~ku-jerej Marko Trebje{anin, crkvi~ku-jerej Jovan Radovi}, po{}ensku-jerej Grigorije Memedovi}, `abqa~ku-jerej Bogdan Cerovi}, bijelsku-jerej Mileta Varaji}, tepa~ku-jerej Stanko [auli}, pi{~ansku-jerej Luka Pejovi}, mqeti~ku-jerej Zaharije @ugi}, i {arana~ku-jerej Novak Radowi}.
Okru`ni protoprezviter Protoprezviterijata spu{kog
bio je protojerej-stavrofor Srdan Popovi}. Mjesto namjesnika
Namjesni{tva `drebaoni~kog bilo je upra`weno. Ovo Namjesni{tvo imalo je sqede}e parohe i parohije: po`arsku-protojerej Jovan Damjanovi}, gostiqsku-jerej Miwa @ari}, {obaji}ku-jerej Milan \urovi}, rsojevi}ku-jerej Novak Koqen{i}, martini}ku-je144
rej Krsto Pavi}evi}, jelena~ku-jerej Qubomir Pavi}evi}, crna~ku-jerej Novak Gligorovi}, slatinsku-mjesto upra`weno.
Vr{ilac du`nosti sreskog namjesnika Namjesni{tva bio~kog bio je jerej Milisav Drakulovi}. Ovo Namjesni{tvo imalo je
sqede}i raspored parohija i paroha: oraova~ku-protojerej Bo`o
Vujo{evi}, ubalsku-jerej Zaharije ^ejovi}, brskutsko-jerej Mojsije Popovi}, petrovi}ka-jerej \or|ije Popovi}, stijenska-jerej
Radoje Bo`ovi}, doqansku-jerej Milisav Drakulovi}, kosorskujerej Simo Popovi}, bratono{ku-jerej Milutin Vujo{evi}.
Vr{ilac du`nosti okru`nog protoprezvitera Protoprezviterijata kola{inskog bio je protojerej Jago{ Simonovi}. Mjesto sreskog namjesnika Namjesni{tva kola{inskog bilo je upra`weno. Ovo Namjesni{tvo imalo je sqede}e parohije i parohe:
kola{insku-protojerej Jago{ Simonovi}, barsko-ravawsku-jerej
Ma{an Simonovi}, lipovsku-jerej Vuko Popovi}, re~insku-jerej
Milorad Kqaji}, veqedubo~ku-jerej Toma{ Pejovi}, prekobrdsku-jerej Savo Uskokovi}, gorwemora~ku-jerej Mitar Lopu{ina,
qevore~ku-jerej Nikola Milo{evi}, veru{ku-jerej Jak{a Milo{evi}, bistri~ku-jerej \uro Tomovi}, me|urje~ku-jerej Petar
Mujovi}, mrtvodubo~ku-jerej Mitar Bulatovi}, poqsku-upra`wena, jasenovsku-upra`wena.
Vr{ilac du`nosti sreskog namjesnika Namjesni{tva andrijevi~kog bio je jerej Nikola Simonovi}. Ovo Namjesni{tvo imalo je sqede}e parohije i parohe: andrijevi~ku-jerej Nikola Simonovi}, trepa~ku-jerej Ne|eqko Rako~evi}, kraqsku-jerej Vuko
Vasiqevi}, {ekularsku-jerej Milivoje Arsenijevi}, dulipoqskujerej Radowa Juki}, veli~ku-jerej Marjan Marseni}, polimsku-jerej Mihailo Milo{evi}, barsko-mate{evsku-jerej \or|ije Vujo{evi}.
Eparhija Zahumsko-ra{ka imala je tri umirovqena (penzinonisana) monaha, i to: arhimandrita Mirona Medenicu, igumana
Nikanora Gruji}a, i protosin|ela Makarija Milanovi}a. Umirovqeni mirski sve{tenici su bili: protojerej-stavrofor Srdan
Popovi}, protojerej Novo Stani{i}, protojerej Milo Jovanovi},
protojerej Aleksa @ugi}, protojerej Luka Radovi}, protojerej
Dimitrije Popovi}, protojerej Lazo Bulatovi}, protojerej Rade
Vujisi}, protojerej Svetozar [o{ki}, protojerej Niko Martinovi}, i jerej Bogdan Vukovi}.
Episkop Eparhije Bokokotorsko-dubrova~ke bio je Kiril
Mitrovi}. On je ujedno bio i predsjednik eparhijske Konsistorije. Redovni ~lanovi Konsistorije bili su: protojerej-stavrofor
Savo Ra|enovi} i protojerej Nikola Brini}. Po~asni ~lanovi su
bili: umirovqeni profesor gimnazije katiheta protojerej-sta145
vrofor Aleksandar Mikuli}, i profesor gimnazije katiheta
protojerej Petar Rafailovi}. Eparhijski sekretar bio je jerej
\or|e Samarxi}, a dnevni~ar svr{eni bogoslov \uro Dra{kovi}. Eparhija je imala sedam manastira. Nastojateq manastira
Savine bio je arhimandrit Teofil Danilovi}, a sabrat sin|el
Jerotej Petkovi}. Nastojateq manastira Prasakvice bio je jeromonah Gerasim ^u~ur. Nastojateq manastira Bawe bio je arhimandrit Dionisije Mikovi}, a sabrat jeromonah Inokentije [parovi}. Ostali manastiri imali su sqede}e nastojateqe: Re`evi}i-jeromonah Gavrilo Dabi}, Gradi{te-jeromomah Sava Mikovi},
Duqevo-jeromonah Boris Ka`enegra, Podlastva-upra`weno.
Vr{ilac du`nosti protoprezvitera Protoprezviterijata
kotorskog bio je jerej Du{an Davidovi}. Ovaj Protoprezviterijat imao je sqede}e parohije i parohe: kotorsku-jerej Du{an Davidovi}, kova~ko-tivatsku-upra`wena, sutvarsku-upra`wena, {i{i}ku-jerej Marko Kne`evi}, prijeradsku-upra`wena, lastvansku-upra`wena, zagorsku-upra`wena, vi{wevsku-jerej Nikola
Ti~i}, vranovi}ku-jerej Jovan Ban, |ura{evi}ku-upra`wena, radovi}ku-protojerej Marko Kosti}, radanovi}ku-jerej Vladimir
Marovi}, klina~ku-jerej Dimitrije Kr{anac, zabr|sku-administrator sin|el Jerotej Petkovi}.
Protoprezviter Protoprezviterijata risanskog bio je jerej
\or|e Samarxi}. Ovaj Protoprezviterijat imao je sqede}e parohije i parohe: risansku-privremeni administrator \or|e Samarxi}, moriwsku-jerej Mihailo Barbi}, ubaqsku-jerej Milan Ratkovi}, krivo{ijsku-administrator jerej Ilija Jovanovi}, unirinskuadministrator Inokentije [parovi}, ledeni~ku-administrator
arhimandrit Dionisije Mikovi}, orahova~ku-administrator Radosav Cerovi}, stepensku-upra`wena, pera{ku-upra`wena.
Protoprezviter Protoprezviterijata hercegnovskog bio je
umirovqeni profesor katiheta gimnazije protojerej Aleksandar
Mikuli}. Ovaj Protoprezviterijat imao je sqede}e parohije i
parohe: topaqsku-jerej Marko Stani{i}, mojde{ku-protojerej Petar Popovi}, mokrinsku-upra`wena, kamensku-jerej Marko Bronzi}, po|ansku-upra`wena, savinsku-administrator arhimndrit Teofil Danilovi}, sasovi}ku-administrator jerej Vladimir Lazarevi}, ku}ansku-administrator jerej Nikola Mandi}, bao{i}kujerej [piro Mustur, bijelsku-jerej Bogoboj Milo{evi}, jo{i}kuprotojerej Teodor Borovski, kru{evi~ku-upra`wena.
Protoprezviter Protoprezviterijata budvanskog bio je protojerej Marko Zec. Ovaj Protoprezviterijat imao je sqede}e parohije i parohe: budvansku-administrator jerej \or|e Mili}, podostro{ku-jerej Jovan Boreta, poborsku-protojerej Marko Zec,
146
braji}ku-administrator jerej Bla`o Martinovi}, duqevsku-administrator jeromonah Boris Ka`enegra, be~i}ku-upra`wena,
praskvi~ku-administratir jeromonah Gerasim ^u~ur, tudorovi}ku-upra`wena, re`evi}ku-administrator jeromonah Gavrilo Dabi}, petrova~ku-upra`wena, gradi{ku-administratir jeromonah
Sava Mikovi}, mi{i}ku-administrator jeromonah Makarije Radowi}, mi{i}ku-upra`wena, dubrova~ku-protojerej Bo`idar Mitrovi}. Profesor-katiheta u gimnaziji u Kotoru bio je protojerej Petar Rafailovi}, a u Dubrovniku protojerej-stavrofor Savo Barbi}. Katihete u osnovnim {kolama bili su: jerej Ne|eqko
Cvjetkovi}-Kotor, jerej Jovo Avramovi}-Herceg Novi, jerej Obren Lazarevi}-Dubrovnik.148 Godine 1932, Protoprezviterijat
cetiwski imao je 25 sve{tenika, {to se mo`e vidjeti po jednom
dokumentu ovog Protoprezviterijata.149
O obnovama ili izgradwi novih crkava i manastira u periodu
izme|u dva svjetska rata nema sistematizovanih podataka. ^ak
{ta vi{e, i u izvorima koji se ~uvaju u Arhivu Mitropolije Crnogorsko-primorske oni su fragmentarni i nepovezani. U svakom
slu~aju manastirsko-crkvena infrastruktura Mitropolije zasnivala se uglavnom na onoj iz perioda Kwa`evine (Kraqevine)
Crne Gore, koja je za prilike crnogorskog dru{tva bila dobra.
Tek tridesetih godina biqe`e se neki pomaci u ovom smislu.
Osve{tawe crkve na Volujici kod Bara izvr{io je mitropolit
Gavrilo Do`i} 20. septembra 1935. godine. Sqede}e godine osve{tane su crkva u Momi{i}ima, a u oktobru 1937. u Golubovcima
kod Podgorice. Obje crkve osve{tao je tako|e mitropolit Gavrilo. Crkva u Milo~eru (na Svetom Stefanu) osve{tana je 31. jula
1938. godine od strane mitropolita Gavrila. Tro{kove wene obnove snosila je kraqica Marija Kara|or|evi}. Prvi put kao patrijarh, Gavrilo Do`i} je osve{tao temeqe crkve posve}ene Svetom Savi u Tivtu 1940. godine. Ova crkva me|utim, zavr{ena je
tek nekoliko decenija kasnije.150
148. Kao nap. 3, str. 503-511.
149. AMCP, fond MA, f. 1932. g.
150. Momir Le~i}, Izgradwa i obnova crkava i manastira od 1920. do 1941.,
Spomenica SPC, Beograd, 1971, 65, 131.
147
Mitrofan Ban, mitropolit crnogorski do 1920. godine
Kiril Mitrovi}, episkop zahumsko-ra{ki do 1921. godine.
Od 1921. do 1931. godine episkop bokokotorsko-dubrova~ki.
148
149
Sredi{wi arhijereski odbor za obnovu i vaspostavu jedinstvene Srpske Crkve.
Predsjednik odbora mitropolit crnogorski Mitrofan Ban (ozna~en strelicom).
150
Srpski arhijereji sa regentom Aleksandrom Kara|or|evi}em na dan ujediwewa pokrajinskih crkava
26. maja 1919. Mitropolit crnogorski Mitrofan Ban i mitropolit pe}ki Gavrilo Do`i}
ozna~eni strelicama.
Dr Gavrilo Do`i}, mitropolit pe}ki do 1921. godine.
Od 1921. do 1938. godine mitropolit crnogorsko-primorski.
Od 1938. do 1950. godine patrijarh srpski.
151
GOLGOTA MITROPOLIJE CRNOGORSKO-PRIMORSKE
1941/45. GODINE
1. Osvrt na prilike u Crnoj Gori u toku rata i
revolucije 1941/45. godine
D
rugi svjetski rat po~eo je 1. septembra 1939. godine napadom
Wema~ke na Poqsku. Dva dana kasnije, u rat se ukqu~uju Britanija i Francuska pod izgovorom za{tite Poqske. Tako je
po~eo najve}i rat u istoriji ~ovje~anstva. Hitlerova ratna ma{inerija u prvoj fazi rata bila je nezaustavqiva. Do kraja juna
1940. godine ona je okupurala: Francusku, Belgiju, Holandiju, Dansku, Luksemburg i Norve{ku. Odr`ala se jedino Britanija. Gaje}i imperijalisti~ku politiku sli~nu Wema~koj, i Italija je jo{
prije po~etka Drugog svjetskog rata okupirala Albaniju 1939. godine. U svrhu svog daqweg {irewa na Balkanu, ona je napala na
Gr~ku u oktobru 1940. godine, ali se ubrzo zaglibila u pozicionom ratu, ne uspjev{i da razbije gr~ku odbranu.
Poslije osvajawa zapadne Evrope, Hitlerov strate{ki plan
bio je prodor na istok, tj. ka prostranstvima Rusije. On je su{tinski bio formulisan jo{ dvadesetih godina u wegovom djelu „Moja
borba“, u kome je pored Jevreja trebalo uni{titi i Slovene, i naro~ito na prostranstvima Rusije otvoriti `ivotni prostor za
naseqavawe Germana, u prvom redu Wemaca. Stoga je on htio da
ra{~isti situaciju na Balkanu, i tu ju`nu izbo~inu obezbijedi
mirnom u toku rata sa SSSR, a ujedno sebi i obezbijedi saveznike. Posqedwih mjeseci 1940, i prvih mjeseci 1941. godine, Trojnom paktu (savezu Wema~ke, Italije i Japana) pristupa jedna po
jedna balkanska dr`ava. Tako se Kraqevina Jugoslavija na{la u
potpunom okru`ewu dr`ava Trojnog pakta, izuzimaju}i prostor
prema Gr~koj. Dana 25. marta 1941. godine, u ime Kraqevine Jugoslavije wen predsjednik Vlade Dragi{a Cvetkovi}, i ministar
inostranih poslova Aleksandar Cincarmarkovi} tako|e su u Be~u potpisali pristupawe Trojnom paktu. O odluci za ovaj ~in,
znao je samo naju`i dr`avni vrh. Ubrzo po wegovom obznawivawu,
do{lo je do masovnih demonstracija u srpskim i slovena~kim krajevima, od kojih su one u Beogradu predstavqale vrhunac. Do demonstracija je do{lo i u ve}im gradovima Crne Gore. Treba napo152
menuti da je i vrh SPC na ~elu sa patrijarhom Do`i}em bio odlu~no protiv pristupawa Jugoslavije Trojnom paktu.
Koriste}i nezadovoqstvo u narodu, grupa oficira je u no}i
26/27. marta izvr{ila pu~, i oborila Cvetkovi}evu Vladu. Novi
predsjednik Vlade postao je vo|a pu~ista armijski |eneral Du{an
Simovi}. U politi~kim konsultacijama odlu~eno je da potpredsjednik Vlade bude vo|a Hrvatske seqa~ke stranke dr Vlatko Ma~ek. Pu~isti~ka grupa na ~elu sa |eneralom Simovi}em u stvari
je na pu~ podstaknuta od strane Britanaca, a jedan broj pu~ista su
bili saradnici britanske obavje{tajne slu`be. Prilikom formirawa Simovi}eve Vlade, i kraq Petar II Kara|or|evi} je prevremeno sebe proglasio punoqetnim, i stupio na presto. Iako nova pu~isti~ka Vlada nije obznanila bilo kakav akt kojim bi raskinula ~lanstvo u Trojnom paktu, Hitler je jo{ istog dana kada je
primio vijest o pu~u, izdao direktivu br. 25, sa smjernicama o brzom napadu na Kraqevinu Jugoslaviju, koju je trebalo kao dr`avu
uni{titi, a wene teritorije okupirati ili pripojiti dr`avama
Trojnog pakta.
Tako je u ranu zoru 6. aprila 1941. godine Kraqevina Jugoslavija bez objave rata napadnuta od strane Wema~ke i Italije. U
agresiju se zvani~no objaviv{i rat Jugoslaviji ukqu~ila i Ma|arska 11. aprila, da bi pripojila sebi djelove Vojvodine. Osnovni ratni plan jugoslovenskog vojnog vrha napravqen jo{ prije
izbijawa rata, sastojao se od ideje, da se glavnina vojske povu~e ka
Makedoniji, i tu se pove`e sa gr~kom vojskom, kojoj su jo{ ranije
u pomo} pristigle britanske ekspedicione trupe. Time bi se napravila nova kopija Solunskog fronta iz Prvog svjetskog rata, a
u zavr{noj fazi rata uslijedio bi pobjedonosni povratak u sve teritorije dr`ave. No, taj plan je vrlo brzo propao, jer su Wemci
koriste}i teritoriju savezni~ke Bugarske ve} 8. aprila zauzeli
Skopqe, i time presjekli strate{ki pravac povla~ewa jugoslovenske vojske.
Odmah na po~etku rata nastupilo je op{te rasulo u redovima
jugoslovenske vojske. Brzi napad wema~kih i italijanskih trupa,
kombinovan sa masovnom izdajom Hrvata, muslimana i pripadnika
nacionalnih mawina, koji su ne samo dezertirali i pravili razne
sabota`e, nego su se i otvoreno stavqali na stranu neprijateqa,
u~inio je da gra|evina dr`avne tvorevine zvane Kraqevina Jugoslavija po~ne da se ru{i iz temeqa. Ve} 8. aprila u Bjelovaru je
progla{ena Nezavisna dr`ava Hrvatska, a dva dana kasnije u Zagrebu je taj ~in i ozvani~en. Nacifa{isti~ke trupe brzo su prodirale kroz Jugoslaviju. Wemci su u{li u Beograd 12. aprila oko
17 ~asova. Otpor jugoslovenske vojske bio je sporadi~an i neorga153
nizovan. Herojski otpor pru`ilo je ratno vazduhoplovstvo uz
ogromne gubitke. Sna`an otpor jugoslovenska vojska pru`ila je
brane}i U`ice i Kraqevo, a izvjesni uspjesi postignuti su u borbama sa italijanskom vojskom oko Knina. Jedinu ozbiqniju operaciju otpora jugoslovenska vojska preduzela je na tzv. Skadarskom
frontu. Jedinice Zetske divizije i Komskog odreda, sa~iwene mahom od rezervista iz Crne Gore i isto~ne Hercegovine odmah su
pre{le granicu sa Albanijom i ve} 8. aprila opkolile Skadar,
nanijev{i italijanskoj vojsci velike gubitke. No, Italijani su
ubrzo u borbu uveli tenkove, a uz svje`e informacije o rasulu na
drugim frontovima, ovaj uspjeh je kompromitovan.
Op{te rasulo pored vojnog dijelili su i Vlada i Vrhovna komanda, sa kojima se kretao i kraq Petar II. Povla~e}i se iz Beograda oni su se 7. aprila obreli u Sevojnu kod U`ica, da bi daqe
dospjeli 11. aprila na Pale kod Sarajeva. Tu je potpredsjednik
Ma~ek napustio Vladu i oti{ao u rodni Kupinec u Hrvatsku. U
popodnevnim ~asovima 13. aprila kraq, Vlada i Vrhovna komanda
su nastavili daqe povla~ewe ka Crnoj Gori i Nik{i}u, u koje su
dospjeli narednog dana. No} 14/15. april kraq je proveo u manastiru Ostrogu, gdje se sreo sa patrijarhom Do`i}em. Vide}i bezizlaznu situaciju, i da bi izbjegli zarobqavawe, kraq, Vlada i
Vrhovna komanda su se odlu~ili za napu{tawe zemqe. Patrijarh
je odbio kraqevu ponudu po tom pitawu, izraziv{i `equ da ostane sa svojim narodom. Sqede}eg dana - 15. aprila, na pomo}nom vojnom aerodromu Kapino poqe kod Nik{i}a, u petnaestak aviona
ukrcali su se kraq, Vlada, Vrhovna komanda, i ne{to poznatijih
srpskih politi~ara i 27-martovskih pu~ista, i napustili zemqu.
Odletjeli su u Argion u Gr~ku, a potom u Atinu. Prije toga done{ena je odluka da Jugoslavija kao dr`ava ne kapitulira, nego da
to u~ini samo jugoslovenska vojska. Opunomo}eni predstavnici
Kraqevine Jugoslavije Aleksandar Cincarmarkovi} i |eneral
Radivoje Jankovi} otpo~eli su u 9 sati izjutra 17. aprila u Beogradu pregovore o kapitulaciji, koji su okon~ani u 21 ~as, potpisivawem bezuslovne kapitulacije. U toku istog dana italijanske
trupe su u nekoliko glavnih pravaca prokrstarile Crnom Gorom,
i posjele ve}e gradove.
Odmah po ulasku italijanskog okupatora u Crnu Goru, sa istim su se najprije na Cetiwu, a potom i u jo{ nekoliko gradova,
po~ele povezivati grupice pristalica predratne federalisti~ke stranke i biv{ih zelena{a iz 1918/19. godine. Italijanski dr`avni vrh u Rimu, je ve} imao globalan plan da Crnu Goru stavi u
svoju interesnu sveru, dobiv{i po tom pitawu saglasnost od
Wema~ke. Zato se on povezao sa grupicom crnogorskih separati154
sta, u namjeri da vaspostavi nezavisnu crnogorsku dr`avu, formirav{i od wih najprije Privremeni administrativni komitet, a
potom i Savjetodavni komitet. No, na osnovu tzv. Rimskih protokola od po~etka maja, Italija je namjeravala da vaspostavqenoj
crnogorskoj dr`avi ne samo da fiktivne atribute dr`ave, nego i
wenu teritoriju osakati, iako su separatisti planirali mnogo
ve}e teritorije, po Londonskom ugovoru iz 1915. godine. Boka je
direktno anektirana Italiji, a Plav, Gusiwe, Ulciw i Tuzi sa
okolinom kvislin{koj tvorevini velikoj Albaniji. Ideju vaspostave crnogorske dr`ave dodatno je kompromitovala ~iwenica,
da je kandidat za presto princ Mihailo Petrovi}, unuk kraqa
Nikole odlu~no odbio kraqevsku krunu.
I me|u samim separatistima je do{lo do podjela oko prvenstva, naro~ito na grupu Sekule Drqevi}a i protiv wega. Drqevi}
je po~etkom maja do{ao iz Zemuna gdje je do rata `ivio na Cetiwe, pompezno u separatisti~koj {tampi nazivan kao vo|a crnogorskog naroda. Bez obzira na sve pote{ko}e, na Petrov dan 12. jula, na Cetiwu je uz prisustvo visokog civilnog komesara za Crnu
Goru grofa Serafina Macolinija i italijanskih glave{ina, od
strane separatista progla{ena nezavisna crnogorska dr`ava.
Uop{te za ovu opciju bio je mali dio naroda, jer nije htio povratak na staro, odvajawe od Srbije i teritorijalno saka}ewe Crne
Gore. Separatisti su imali vrlo mali ili nikakav politi~ki
uticaj i ugled u narodu.
Nepuna 24 ~asa po ovom progla{ewu u Crnoj Gori je izbio
oru`ani ustanak. Treba napomenuti da je 22. juna Wema~ka napala
na SSSR, {to je jugoslovenske i crnogorske komuniste nagnalo da
po~nu da vr{e ubrzane pripreme za oru`ani ustanak. Ovaj ustanak
bio je specifikum u onda{woj porobqenoj Evropi. Za kratko
vrijeme sem nekoliko ve}ih gradova, oslobo|ena je ~itava Crna
Gora. Uzroci za ovakvu masovnost ustanka su vi{estruki. Najprije to je tradocionalna rodoqubivost naroda Crne Gore, i nepristajawe na okupaciju, pa bila ona i italijanska, koja je bila vrlo
blaga. Napadnut je i SSSR. Bez obzira {to se radilo o soc-ideolo{koj, ateisti~koj i internacionalisti~koj dr`avi, narod Crne Gore je ovu dr`avu identifikovao sa majkom Rusijom, a Italiju kao saveznicu Wema~ke. Teritorijalno saka}ewe Crne Gore i
odvajawe od Srbije, tako|e su bili jedan od faktora za ustanak.
Ustani~ke mase predstavqale su jedan slo`eni konglomerat,
od crnogorskih komunista do srpskih monarhista. Italija je anga`ovala velike snage za ugu{ewe ustanka u Crnoj Gori. Ustanak je
ugu{en do kraja avgusta. Civilna uprava oli~ena u grofu Macoliniju je ukinuta, a Crna Gora je progla{ena za vojni guvernato155
rat na ~ije ~elo je postavqen armijski general Alesandro Pircio Biroli. Po ugu{ewu ustanka ve}ina ustani~kih masa se raspr{ila i pobjegla ku}ama. Od tada komunisti po~iwu da reorganizuju ustani~ke formacije kao svoju partijsku vojsku. Pored borbe protiv okupatora, oni proklamuju i izvo|ewe revolucije, i
druga~iji dru{tveno-ekonomski sistem poslije rata. Sve vi{e
nastupaju i sa ateisti~kim tezama. Od oktobra 1941. godine na
daqe, partizansko-komunisti~ke formacije po~iwu najprije sporadi~ne likvidacije svojih ideolo{kih protivnika, kao i maweg
broja qudi koji su sara|ivali sa okupatorskim sistemom, {to je
bila neizbje`na pojava u onda{woj porobqenoj Evropi. Oni se
karakteri{u kao saradnici okupatora, {pijuni, petokolona{i,
razbija~i narodne borbe, reakcionari itd.
U prvoj polovini decembra do{lo je do preokreta na isto~nom frontu. Zahuktala wema~ka retna ma{inerija po prvi put je
zaustavqena pred Moskvom, i odba~ena oko 200 km unazad. To je navelo vo|stvo partizansko-komunisti~kog pokreta na pogre{an
zakqu~ak da je kraj rata blizu, i da od tada primarni neprijateq
nije okupator, nego doma}i elementi koji se ideolo{ki ne sla`u
sa izvo|ewem revolucije, i koje treba uni{titi. Do tada sporadi~ne ili mawe masovne likvidacije dobijaju masovan i otvoren
karakter. Na udaru komunista na{li su se svi oni, koji ne samo da
nijesu sara|ivali sa okupatorom, nego su svojim dru{tvenim statusom bili tzv. prirodni protivnici komunizma: oficiri, ~inovnici, intelektualci, sve{tenici, bogatiji seqaci itd.
Kako je ve} nazna~eno, poslije slamawa ustanka, u ustani~kom
pokretu dolazi sve vi{e do raskola. Znatan broj qudi otvoreno je
pitao zbog ~ega se ustanak podigao, kada sa wime ni{ta nije strate{ki postignuto? Nije se ni slagao sa pretvarawem ustani~kih
formacija u ideolo{ku vojsku komunista. Po~ele su da sti`u i
vijesti iz Srbije o pokretu pukovnika Dragoquba-Dra`e Mihailovi}a. Poslije vi{e neuspjelih poku{aja, po~etkom decembra sa
wime se povezuje kapetan Pavle \uri{i}, i dobija uputstva za
rad i organizovawe ~etni~kih odreda u Crnoj Gori. U isto vrijeme u Lijevoj Rijeci u Vasojevi}ima major \or|ije La{i} organizuje prvi bataqon sa ~etni~kim karakteristikama. Taj trend se
naglo pove}ava u svim krajevima Crne Gore. Svjesni da se stvara
otvorena kontrarevolucija, komunisti ulaze i u otvoreni i bespo{tedni gra|anski rat.
Do tada stihijan i neorganizovan kontrarevolucionarni i nacionalni pokret, sve vi{e se vojno organizuje. Aktivira se i biv{i kapetan crnogorske vojske, i brigadir vojske emigrantske vlade kraqa Nikole u Italiji Krsto Popovi}, koji tako|e osniva svo156
je formacije. Italijanski okupacioni sistem na ~elu sa Birolijem
je blagonaklono gledao na stvarawe kontrarevolucije i nacionalnog pokreta. Nacionalni pokret je jo{ uvijek bio ideolo{ki neprofilisan, ali sa osnovnim ciqem borbe protiv komunista i
wihove revolucionarne strahovlade. Krvave borbe okon~ane su tek
po~etkom juna 1942. godine, kada su partizansko-komunisti~ke formacije potu~ene i protjerane iz Crne Gore. Tada se nacionalni pokret i raspada na ~etnike i zelena{e Krsta Popovi}a.
Profilisawe i organizaciono ustrojstvo ~etni~kog pokreta
u Crnoj Gori u potpunosti je zavr{eno u drugoj polovini 1942. godine, kada u wu dolazi Dra`a Mihailovi}, i smije{ta se sa {tabom u selu Gorwem Lipovu kod Kola{ina. Po~etkom decembra tu
dolazi i britanska vojna misija na ~elu sa pukovnikom Vilijemom
Bejlijem. Kraj 1942. i po~etak 1943. godine donosi i prve velike i
strate{ke poraze Wema~ke i Italije u ratu, kod El Alamejna u
Africi, i u Staqingradu. Sumwaju}i da angloameri~ki saveznici mogu otvoriti novi front na Balkanu, Wema~ka i Italija pokre}u seriju ofanziva za uni{tewe ~etnika i partizana, u prvoj
polovini 1943. godine, na Neretvi, u Crnoj Gori, i na Sutjesci. U
martu 1943. godine dolazi i do otvorenog frontalnog sukoba partizana i ~etnika na Neretvi. Po~etkom maja Wemci u Kola{inu
zarobqavaju {tab Limsko-sanxa~kih ~etni~kih odreda na ~elu sa
Pavlom \uri{i}em.
Ubrzo u junu dolazi do angloameri~kog iskrcavawa na Siciliju, a potom i na Italiju, {to dovodi po~etkom septembra i do
kapitulacije Italije, i obarawa Musolinijevog re`ima. Italijanska uprava u Crnoj Gori zamijewena je wema~kom. Gra|anski
rat i daqe bjesni. U oktobru partizani u manastiru gorwem Ostrogu opkoqavaju ~etni~ki {tab |enerala Bla`a \ukanovi}a i
pukovnika Baja Stani{i}a i likvidiraju ih. Krajem novembra u
Jajcu na zasijedawu AVNOJ-a partizansko-komunisti~ki pokret
proklamuje novo ure|ewe posqeratne Jugoslavije federativnoig
oblika, u kojem bi jedna od republika bila i Crna Gora. U prilog
tome u Kola{inu se stvara Zemaqsko antifa{isti~ko vije}e narodnog oslobo|ewa Crne Gore (ZAVNO).
Novi porazi Wema~ke tokom 1944. godine, a naro~ito poslije
iskrcavawa u Normandiji u Francuskoj u junu, dovode posqedwih
mjeseci ove godine i do oslobo|ewa Crne Gore, i epiloga gra|anskog rata u woj i van we. Tako su od strane partizanskih snaga oslobo|eni ovi gradovi u Crnoj Gori: Nik{i} - 18. septembra, Herceg Novi - 28. oktobra, Cetiwe - 13. novembra, Pqevqa - 18. novembra, Tivat i Kotor - 21. novembra, Budva 22. novembra, Dani157
lovgrad - 9. decembra, Podgorica - 19. decembra, Kola{in - 29. decembra, Bijelo Poqe - 4. januara.
Protivnici partizansko-komunisti~kog pokreta-~etnici, svjesni nadmo}nosti svog protivnika, pod vo|stvom Pavla \uri{i}a
okupqaju se sa svojim pristalicama u Podgorici, i odatle kre}u na
dug put ka Sloveniji, u namjeri da se sretnu sa angloameri~kim saveznicima, i tu organizuju antikomunisti~ku borbu. Wima se otvoreno pridru`uje mitropolit crnogorsko-primorski Joanikije Lipovac, sa znatnim brojem sve{tenika. Crnogorskim ~etnicima pridru`uju se i hercegova~ki. Ovaj pokret zasnivao se na potpuno pogre{noj procjeni geopoliti~kog i vojnog stawa na Balkanu, u kombinaciji sa klasi~nim nesporazumom sa Dra`om Mihailovi}em. Od
zajedni~kog pokreta sa srbijanskim i bosanskim ~etnicima nije bilo ni{ta. Ovaj krak ~etnika pod komandom samog Mihajlovi}a bio
je u maju i po~etkom juna 1945. godine potpuno razbijen na sektoru
Sutjeska-Zelengora-Fo~a-Miqevina.
Crnogorski i hercegova~ki ~etnici su se povla~ili preko Bosne i Hrvatske ka Sloveniji, tj. preko teritorije NDH. \uri{i}ev
poku{aj da kolaboracijom sa vo|stvom NDH obezbijedi prolaz svojim trupama na kraju je zavr{io katastrofalno, u ~emu je zna~ajnog
doprinosa imao i Sekula Drqevi}, koji je ~etnike htio da pretvori u neku vrstu crnogorske vojske. ^etni~ki komandati na ~elu sa
\uri{i}em ve}inom su pobijeni od usta{a, a on sam je okon~ao `ivot u Jasenovcu. Ostaci crnogorskih i hercegova~kih ~etnika su se
u maju probili do granice sa Austrijom, gdje su u ve}ini zarobqeni
od partizana i likvidirani. Ovaj pokret crnogorskih i hercegova~kih ~etnika ka Sloveniji, a sa wima i velikog broja sve{tenika na ~elu sa mitropolitom Joanikijem Lipovcem, sa pravom se mo`e nazvati simboli~ki golgotom.1
1. Jovan Marjanovi} - Petar Brajovi} - Nikola Mraovi} - Milan Andri} - Milutin Markovi}, Drugi svetski rat, kw. 1-2, Beograd, 1973; Velimir Terzi}, Jugoslavija u aprilskom ratu 1941, Titograd, 1963; Dnevnik grofa ]ana, Zagreb, 1948; Tajni arhiv grofa ]ana, Zagreb, 1952; Zeta-Podgorica;
Glas Crnogorca - Cetiwe; Princ Mihailo Petrovi}, Iz mojih memoara,
Cetiwe, 2001; Aleksandar Stamatovi}, Istina o ~etnicima, Beograd, 2000;
Aleksandar Stamatovi}, ^etni~ki pokret u Crnoj Gori 1941/42. godine
(zbirka dokumenata), Podgorica, 2004; Aleksandar Stamatovi}, ^etni~ki
pokret u Crnoj Gori 1943. godine (zbirka dokumenata), Podgorica, 2010; Savo Gregovi}, Pucaj, rat je zavr{en, Budva, 2009; Zoran Laki} - Radoje Pajovi} - Gojko Vukmanovi}, NOB u Crnoj Gori 1941-1945-hronologija doga|aja,
Titograd, 1963.
158
2. Prilike u Crnogorsko-primorskoj Mitropoliji
tokom rata
Po~etak Drugog svjetskog rata na tlu Jugoslavije i Crne Gore,
a nekoliko mjeseci kasnije i komunisti~ke revolucije, donio je
Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj, wenom sve{tenstvu i mona{tvu velike te{ko}e. Rat i revolucija, okupacija, progon srpskog `ivqa u okru`ewu, i mnoge druge ~iwenice, uslovili su te{ki razur i gubitke u Mitropoliji, kako u wenom organizacionom ustrojstvu, materijalnim gubicima, tako i u velikim gubicima u sve{tenstvu i mona{tvu, koje su{tinski zna~i `ivot Crkve.
Uostalom, Mitropolija je dijelila pote{ko}e ~itave Srpske Crkve, koja je u ratu i revoluciji pre`ivjela Golgotu. I samoj Mitropoliji, kao i uostalom ~itavoj Srpskoj Crkvi, ovi gubici i
neredovno stawe, ostavili su posqedice koje }e se osje}ati decenijama kasnije, a u samoj Crnoj Gori i do danas.
Od brojnih faktora koji su odmah po~eli ugro`avati `ivot
Mitropolije i wenog sve{tenstva i mona{tva, i prema kojima je
ona kako je znala, umjela i morala da se opredjequje i snalazi, najva`niji su bili ovi: italijanska okupacija; rad crnogorskih separatista na progla{ewu nezavisne crnogorske dr`ave pod italijanskim protektoratom; totalna ugro`enost rada parohija i pravoslavnog `ivqa u obodnim krajevima Crne Gore od albanskog genocida;prisustvo izbjeglica; ustanak i komunisti~ka revolucija;
ateisti~ki i su{tinski anticrkveni rad komunista; wema~ka okupacija; ratna razarawa crkava, manastira i crkvenih dobara; pogrom sve{tenstva i mona{tva na kraju rata od strane komunista.
Sa ulaskom italijanskog okupatora u Crnu Goru, aktivirale
su se grupice biv{ih federalista i zelena{a iz 1918/19. godine,
u radu na vaspostavi nezavisne crnogorske dr`ave pod italijanskim protektoratom. Separatisti su odmah uz italijansku podr{ku nastojali da ukinu sve tekovine ujediwewa, i jugoslovenske
dr`ave, i {to o~iglednije poja~aju crnogorski kulturolo{ki identitet. Istina, oni formalno nijesu sporili jedinstvo Mitropolije Crnogorsko-primorske sa SPC, {to su poku{ali komunisti
preko svojih pristalica-sve{tenika u prvih nekoliko godina poslije rata, do povratka patrijarha Gavrila Do`i}a u zemqu. No, i
po ovom pitawu oni bi mo`da preduzeli izvjesne aktivnosti, ali
su ih omeli doga|aji i prilike, prvenstveno kratko}a vremena, i
poraz wihove politike poslije13-julskog ustanka kod samog italijanskog okupatora.
159
Ve} prvi kontakti separatista sa Mitropolijom bili su u vezi sa nametawem istoj novih prilika, prema kojima je ona morala
da se upravqa. Privremeni crnogorski komitet obratio se 22.
aprila 1941. godine Mitropoliji aktom, kojim je istu obavijestio, da je danom ulaska italijanskih trupa u Crnu Goru i Cetiwe
obrazovan ovaj komitet, radi osigurawa redovnog `ivota, reda i
rada. Mitropolija je bila du`na da obavijesti sve{tenstvo i mona{tvo, da bez ikakvog odlagawa nastavi redovan rad, a ko to ne}e, da Mitropoliji da pismenu izjavu o tome. Tako|e od dana ove
obavijesti, sve{tenstvo prilikom bogoslu`ewa nije trebalo da
pomiwe ime kraqa Petra II koji je napustio zemqu.2
Po~etkom maja 1941. godine, kraqevski italijanski par je posjetio Cetiwe. Poslije obilaska dvora i reqefa Crne Gore, kraqevski par je do{ao u manastir, gdje ga je do~ekao mitropolit
li~no sa sve{tenstvom u sve~anim zlatnim odorama. Par se poklonio posmrtnim ostacima velikog vojvode Mirka Petrovi}a.
Poslije para grob je posjetio i civilni komesar grof Serafino
Macolini, kojega je tako|e do~ekao mitropolit. Istog dana, poslije 22 godine, proslavqena je prvi put krsna slava Petrovi}aWego{a-\ur|evdan.
O tome „Glas Crnogorca“ pi{e: „Proslava koja je za ~itavih
22 godine bila zabrawena od srbijanskih vlastodr`aca uzela je
veli~anstven karakter. Crkvena ceremonija, tako draga svijema
Crnogorcima, uzela je iznenada politi~ki karakter i pretvorila se u patriotsku manifestaciju, zbog oslobo|ewa od srbijanske
tiranije i Beogradske hegemonije, zahvaquju}i pobjedonosnom
italijanskom oru`ju i fa{isti~koj Italiji.
Stanovni{tvo Cetiwa je bilo ispunilo kako Manastir tako
i Portu Sv. Petra kao i okolinu! U toku ceremonije mitropolit
Joanikije odr`ao je moleban za pokoj du{a umrlih Petrovi}a...
Mitropolit je na odli~nom italijanskom jeziku izrazio zahvalnost crnogorskog naroda za mnoga dobro~instva, ve} ostvarena za
tako kratko vrijeme, od strane italijanske Vlade u korist Crne
Gore, zatim je prisutne poslu`io koqivom.“ Prema tvrdwi ovog
lista, Macolini je ovom prilikom dao ve}u svotu novca siroma{nom stanovni{tvu i cetiwskom manastiru.3
Separatisti~ka {tampa je uop{te bila puna ovakvih napisa i
konstatacija, koji su stvarali ru`i~astu sliku o prvim mjesecima okupacije. Stvarnost je bila potpuno razli~ita. Separatisti
2. AMCP, fond MA, f. 1941. g.
3. Glas Crnogorca, br. 1, 18. maj 1941, 3.
160
su sa~ekali italijanskog okupatora, i pru`ili mu sliku o stawu
u Crnoj Gori kakva je wima odgovarala, a i samom okupatoru imponovala. Civilni komesar Macolini je 5. maja imenovao Savjetodavno vije}e. Ono je kako to samo ime ka`e, bilo tijelo koje nije imalo stvarnu vlast, ali su preko wega Italijani nastojali da
pripreme teren za stvarawe pravih organa vlasti, sastavqenih od
separatista. Me|u {est ~lanova ovog vije}a bio je i protojerej
Simo Martinovi}.4 On }e krajem rata i poslije wega zavr{iti na
pobjedni~koj strani: partizansko-komunisti~koj.
Italijani tokom tih prvih nekoliko mjeseci okupacije nijesu
ni poku{ali da ostvare kontakt sa {irim narodnim masama. Wihova obavje{tajna slu`ba na terenu je potpuno zatajila. Stoga je
silina i masovnost 13-julskog ustanka bila za wih kao grom iz vedra neba. Suo~en sa stvarnom ~iwenicom da ve}ina naroda Crne
Gore ne `eli takvu Crnu Goru kakvu ho}e separatisti, italijanski okupator je sa dolaskom pragmati~nog Birolija odbacio projekat vaspostave crnogorske dr`ave, i antisrpski miqe kakav su
do tada projektovali separatisti.
Napadom sila Osovine na Kraqevinu Jugoslaviju 6. aprila
1941. godine, sudbinu kraqevske Vlade i kraqa Petra II dijelio je
i patrijarh srpski Gavrilo Do`i}. Nezavisno od wih, i on se povla~io pred nacifa{isti~kim trupama. Posqedwa oaza koja je
bila slobodna je bila Crna Gora. Kraq i patrijarh sreli su se u
manastiru Ostrogu no}u 14/15. april. To je bila posqedwa kraqeva no} u svojoj zemqi. Patrijarh je odbio kraqevu ponudu da napusti zemqu. @elio je da dijeli sudbinu naroda. Kraq opet nije
htio da do`ivi zarobqavawe i poni`ewe, te je 15. aprila napustio zemqu avionom kod Nik{i}a. Patrijarh je ostao u Ostrogu,
i ubrzo je do`io hap{ewe od Wemaca. To je bio po~etak wegove
Golgote.
Jeromonah manastira Ostroga Vasilije Dragovi}, obavijestio
je 3. maja 1941. godine Mitropoliju, da je u manastir do{lo dvadesetak wema~kih vojnika, koji su odveli patrijarha Gavrila i arhimandrita Leontija. Pored brojnih namirnica, }ilima i }ebadi,
odnijeli su petnaest xakova dvorskog novca u papiru, i oko sedam
sanduka zlata. Wemci su opet do{li 13. maja sa {est vojnika i jednim oficirom. Razvalili su bravu na nastojateqevom stanu, i tako|e odnijeli namirnice i }ilime. Dragovi} je naglasio da kasnije nije mogao na}i pismo Svetog Vasilija, kao i zlatnu ka{iku iz XII vijeka, koju je on donio i poklonio manastiru. Ova ka4. Glas Crnogorca, br. 2, 25. maj 1941, 2.
161
{ika je slu`ila engleskim vladarima za pri~e{}ivawe. Htjeli
su da odnesu i panagiju Svetog Vasilija, ali ih je on uvjerio da je
bezvredna jer je tobo`e iz 1927. godine, i tako je spasio.5
Obodne parohije Mitropolije prema albanskim krajevima jo{
prvih dana rata na{le su se na udaru albanskog genocida. Sa pravoslavnim stanovni{tvom protjerivana je i Crkva. Prema izvje{tajima arhijerejskog namjesnika andrijevi~kog od 30. aprila i 7.
maja, paroh gusiwski \or|ije [ekularac morao je usqed albanskog terora napustiti parohiju. Parohu plavskom Iliji Dedi}u
nare|eno je da u roku od dva sata napusti parohiju ili }e biti likvidiran. Albanci su crkvu Svetog Vasilija potpuno demolirali, a isto tako i onu u Brezojevicama. Predvodio ih je emigrant
Bejto Axiajrovi}. Namjesnik je tra`io od mitropolita Joanikija da interveni{e kod italijanskih vlasti, da omogu}e povratak
sve{tenika u svoje parohije.6
Arhijerejski namjesnik andrijevi~ki obavijestio je 14. maja mitropolita Joanikija, da je po izvje{taju paroha gusiwskog \or|ija
[ekularca povratak paroha u parohije plavsku i gusiwsku nemogu}. [ekularac je kod sela Pepi}a sreo kolonu od 60-ak Albanaca
sa albanskim i italijanskim zastavama predvo|enih Prenk Colom.
Tra`io je od wega da se vrati u parohiju, i vidi {ta je bilo sa crkvom Svetog Vasilija Ostro{kog u Martinovi}ima. Cola je odbio
da ga propusti, i rekao da mora da pita guvernera u Skadru, ali da
za sada nema govora o povratku dva paroha u svoje parohije.7
Evidentno je da je mitropolit Joanikije od samog ulaska italijanskog okupatora u Crnu Goru prema wemu vodio pacifisti~ku politiku. Po razvitku ustanka, kada su komusti otpo~eli likvidacije svojih ideolo{kih protivnika on je zauzeo izrazito antikomunisti~ki stav, i podr`avao antikomunisti~ki pokret. No,
sa druge strane, Italijani su u prvim mjesecima okupacije imali
rezervisan stav prema wemu. Bili su svjesni ~iwenice da je on
bio vrlo blizak sa patrijarhom Gavrilom Do`i}em, i da je dijelio patrijarhovu podr{ku 27-martovskim pu~istima. Mitropolitov sno{qiv odnos prema wima shvatali su kao prilago|avawe
trenutnoj realnosti. Italijanski prefekt u Kotoru Franko Skaseloti, izrazio je u svom izvje{taju guverneru Dalmacije od 10. jula sumwu u bilo kakvu lojalnost mitropolita Joanikija, i predlo`io je nadzor nad wim.8 On je u izvje{taju od 8. oktobra priznao
5. AMCP, fond MA, f. 1941. g.
6. Isto.
7. Isto.
8. DACG, AOK, fond Okupacija, kut. I, dok. br. 31/41.
162
da pravoslavni i rimokatoli~ki kler u Boki imaju veliki uticaj
na narod. Predlo`io je da se pravoslavci u Boki odvoje od Mitropolije Crnogorsko-primorske, i pripoje episkopu u [ibeniku,
koji je naklowen Italiji.9
Komandant Lov}enskog NOP odreda Peko Dap~evi}, dao je 10.
januara 1942. godine nare|ewe partizanu Andriji Pejovi}u da izvr{i konfiskaciju imovine manastira Vrawine. Pejovi} je to i
u~inio, i konfiskovanu robu predao u {tab odreda napraviv{i
zapisnik. Tako je konfiskovano: troje govedi, 10 kg oriza, 10 kg
ukqeva, 50 kg soli, jedna metla, dva jorgana, jedan cilindar za lampu, kilogram svije}a, 300 koverata i jedan pak papira za pisawe,
jedan balon od pet litara rakije, deset plehanih tawira, 20 kg suvog sviwskog mesa, i jedna fla{a mastila.10
Mitropolit Joanikije je od 8. do 17. januara 1943. godine izvr{io kanonsku vizitaciju Boke. Slu`io je u Kotoru drugog dana po
Bo`i}u, a tre}eg u Risnu. Posjetio je `enski manastir Bawu kod
Risna. Sqede}ih dana slu`io je slu`be u Savini, na Podima i Jo{nici. Kona~no, 17. januara slu`io je u Tivtu, a potom se vratio
na Cetiwe.11
Mitropolija i wen mitropolit starali su se koliko su mogli,
da pomognu i porodicama postradalih sve{tenika. Paroh kosorski
Simo Popovi} strijeqan je od italijanskog okupatora u represalijama 25. juna. Mitropolit Joanikije odobrio je pomo} wegovoj porodici od 100.000 lira, jer se prilikom strijeqawa dr`ao „i sve{teni~ki i patriotski.“12 Mitropolit Joanikije uputio je raspis arhijerejskim namjesnicima i nastojateqima manastira 3. novembra,
sa obavje{tewem da se od ovog datuma kao i do rata, prilikom slu`be imaju pomiwati imena kraqa Petra II i wegove majke kraqice
Marije. Ispred wih predvi|ena je i molitva za patrijarha srpskog
Gavrila.13 Ovakav stav mitropolita Joanikija mo`e se tuma~iti
~iwenicom da je u septembru 1943. godine okon~ana okupacija Italijana, jer je Italija kapitulirala. Potom su Crnu Goru okupirali Wemci. Radi uspostavqawa vlasti na ni`em nivou, oni su ubrzo
formirali tzv. Narodnu upravu sa sjedi{tem na Cetiwu. Na wenom
~elu bio je ~etni~ki disident Qubo Vuksanovi}. Narodna uprava je
po svom sistemu organizacije i rada uveliko podsje}ala na re`im
|enerala Milana Nedi}a u Srbiji, a sam Vuksanovi} va`io je tada
9. DACG, AOK, fond Okupacija, kut. I, dok. br. 34/41.
10. DACG, AOP, dok. br. IV4e-21(42).
11. Glas Crnogorca, br. 87, 14-januar-27. januar 1943, 2.
12. AMCP, fond MA, f. 1943. g.
13. Isto.
163
za pronedi}evski nastrojenog ~ovjeka. Wemci su ~ak imali izvjesnih planova da Crnu Goru ujedine sa Srbijom u jedinstveni upravni prostor. Otarasiv{i se nadzora Italijana, mitropolit Joanikije je nastavio aktivnu saradwu i sa re`imom Narodne uprave. Naime, prilikom wenog progla{ewa na Cetiwu, u dvoru kraqa Nikole 10. novembra, odr`an je prijem. Na prijemu su govorili Qubo
Vuksanovi} i general-major feldkomandant Vilhelm Kajper. Ovom
prilikom kao predstavnici vjerskih zajednica bili su prisutni
mitropolit Joanikije i nadbiskup barski Nikola Dobre~i}.14
Iz dopisa mitropolita Joanikija Resoru za pravdu i vjere Narodne uprave od 23. novembra, vidi se da su u Eparhiji tada bile 22
upra`wene parohije. Te parohije su bile: stabanska, bezujska, planinopivska, `abqa~ko-jezerska, vilu{ka, grahovska, vu~edolska,
kosijerevska, slatinsko-gostiqska, br~eoska, poborsko-lastvanska, re`evi}ka, poqska, ravawsko-mili~ka, veli~ka, {aranska, tre}a pqevaqska, dubo~i~ka, seqanska, mile{evska, bawska i radijeva~ka. Mitropolit je tra`io od uprave da za buxet za sqede}u godinu planira dotacije za pla}awe paroha za sve parohije. [email protected]
je potreba da se ove udove parohije ~im prije popune, jer je komunizam, koji je li{io `ivota 16 na{ih sve{tenika, ostavio pravu
pusto{ u na{em narodu, te je interes da se na{ duhovni i nacionalni `ivot u punoj mjeri aktivira,“ naveo je mitropolit Joanikije u ovom dopisu.15
Mitropolit Joanikije poslao je 29. novembra dopis Resoru za
pravdu i vjere Narodne uprave. Po ovom dopisu vidi se da se grupa sve{tenika nalazila u internaciji. To su bili: paroh wegu{ki
Pavle Vrbica, paroh berislava~ko-bjelopoqski Luka Radi~evi},
paroh tre}i bjelopoqski Tomo Lali}, i paroh prvi bjelopoqski
Simo Baseki}. Mitropolitu nijesu bili poznati razlozi wihovog internirawa, tim prije, {to ih je Nacionalni odbor predlo`io za osloba|awe. On je apelovao na upravu da se wihovim porodicama obezbijedi sqedovawe, jer `ive u krajwoj bijedi.16
Kako je ve} nazna~eno, okupacijom Jugoslavije i Crne Gore, te
stvarawem jedne od kvislin{kih tvorevina tzv. Velike Albanije,
obodni djelovi Crne Gore na{li su se u wenom sastavu, a samim
tim i Mitropolije Crnogorsko-primorske. Pored otvorenog terora nad pravoslavnim `ivqem albanske vlasti su terorisale i
mitropolijsko sve{tenstvo. Polo`aj Mitropolije i wenog sve14. Crnogorski vjesnik, br. 4, 10. novembar 1943, 2.
15. AMCP, fond MA, f. 1943. g.
16. Isto.
164
{tenstva u crkveno-pravnom smislu bio je nedefinisan. Mitropolit u Tirani nije pokretao nikakve aktivnosti u smislu zvani~nog otcjepqewa tih parohija od Mitropolije, ali o~igledno
nije ni dozvoqavao crkvenu jurisdikciju Mitropolije u tim krajevima. Tako su i parohije u Ulciwu bile u nezavidnom polo`aju.
To se vidi po dva akta. Naime, mitropolit Joanikije uputio je
15. decembra 1943. godine Resoru pravde i vjera Narodne uprave
obavje{tewe, da se ulciwski parosi Nikola i Jovan Ra`natovi}i
nalaze u krajwoj bijedi, jer im tiranski mitropolit nije davao
nikakve prinadle`nosti. Zna~ajan broj pravoslavnih je pobjegao
iz Ulciwa i okoline zbog albanske strahovlade, ~ime su i oni
zna~ajnim dijelom ostali bez pastve i prihoda. Od Narodne uprave tra`io je da se na|e na~in da im se materijalno pomogne.17 ^etiri dana kasnije mitropolit Joanikije obavijestio je predjednika Narodne uprave Quba Vuksanovi}a, da je ulciwski paroh Nikola Ra`natovi} uhap{en od albanskih vlasti, i sproveden za
Skadar. Tra`io je od Vuksanovi}a da interveni{e kod Wemaca da
se Ra`natovi} pusti na slobodu.18
Iz jednog dopisa-poziva od 14. februara 1944. godine za sastanak na sjednicu, koji je poslao mitropolit Joanikije, vidi se da je
u arhijerejskom namjesni{tvu cetiwskom bilo 22 aktivna sve{tenika.19 To je ujedno i posqedwi podatak iz vremena okupacije, na
osnovu kojeg bi se mogao rekonstruisati broj sve{tenika makar u
jednom arhijerejskom namjesni{tvu.
3. Antikomunizam Mitropolije, wenog sve{tenstva i
mitropolita Joanikija
Poslije prvih nekoliko mjeseci okupacije, u Jugoslaviji, a samim tim i u Crnoj Gori, buknuo je ustanak protiv okupatora. U
srpskim krajevima koji su se na{li u sastavu kvislin{ke NDH on
je imao ulogu borbe za goli opstanak, po{to je ona po~ela sprovoditi otvoreni genocid. Jedino je u Srbiji ustanak zapo~eo sa dva
autohtona pokreta, nezavisna jedna od drugog: ~etni~kog i partizansko-komunisti~kog. U svim ostalim krajevima, ustani~ke mase
bile su jedan slo`eni konglomerat, u kome su dominatnu ulogu
imali komunisti i srpski monarhisti. Stereotip je bio uglavnom
isti. Poslije ugu{ivawa ustanka masovnog tipa i represalija
17. Isto.
18. Isto.
19. Isto, f. 1944. g.
165
okupatora sa wime, komunisti su ustani~ke formacije htjeli da
pretvore u svoju partijsku vojsku, koja je pored borbe sa okupatorom trebala da se bori i za ostvarivawe ideja svoje partije. To je
dovelo do postepenog otklona zna~ajnog dijela ustani~kih masa od
partizana. Poslije preokreta na Isto~nom frontu kod Moskve
po~etkom decembra 1941. godine, partizansko-komunisti~ko rukovodstvo pogre{no je procijenilo da je kraj rata blizu, i otpo~elo sa sve masovnijim likvidacijama svojih ideolo{kih protivnika. Me|u wima sve vi{e su u~estale likvidacije sve{tenika.
Iako se trudio da ne ispovijeda otvoreni ateizam i protivqewe Crkvi, partizansko-komunisti~ki pokret je ve} po samom
svom fundamentu programa bio antipod Crkvi. Na to se mo`e nadograditi i vi|ewe komunista u rje{avawu nacionalnog pitawa u
Crnoj Gori. Ustanak je definitivno bio grani~nik od koga se sve
vi{e negativno opredjeqivala Mitropolija, wen mitropolit i
zna~ajan dio sve{tenstva prema partizansko komunisti~kom pokretu. Iako ima nekih naznaka da je mitropolit Joanikije blagonaklono gledao na ovaj pokret, one su nestale ve} krajem 1941. godine, kada kontrarevolucionarni pokret u Crnoj Gori dobija zamah. Iako je kontrarevolucionarni pokret u po~etku bio heterogen, mitropolit Joanikije i zna~ajan dio sve{tenstva odmah su ga
podr`ali. Ve} od sredine 1942. godine, kontrarevolucionarni
pokret jasno se dijeli na ~etnike i zelena{e Krsta Popovi}a. Od
tada do kraja rata mitropolit Joanikije i najve}i broj antikomunisti~ki orjentisanog sve{tenstva podr`avali su ~etni~ki pokret, i na kraju rata podijelili sa wim posqedice poraza.
Iako se ve}ina sve{tenstva nije opredjeqivala sa po~ecima
gra|anskog rata ni na jednu stranu, podr{ka jednog maweg dijela
sve{tenstva bilo partizansko-komunisti~kom, bilo kontrarevolucionarnom pokretu nije izostala. Neki sve{tenici su se odmah
konfrontirali sa partizansko-komunisti~kim pokretom. Tako je
u decembru 1941. godine ~evski paroh jerej Milo{ Tur~inovi}
bio predsjednik odbora „Narodne sloge“ na ^evu. Ovi odbori su
bili embrion formirawa oru`anih kontrarevolucionarnih
formacija.20 Paroh pavkovi}ki, ina~e rodom iz Zagara~a u Katunskoj nahiji (Stara Crna Gora) jerej Pavi} Kekovi} bio je jo{ borbeniji. U rodnom Zagara~u u koji se vratio poslije okupacije, podigao je ustanak protiv partizana, i sa nekolicinom ro|aka bio
osniva~ zagara~kog nacionalnog bataqona.21 Tur~inovi} i Keko20. Zbornik NOR-a, tom III, kw. 1, Beograd, 1950, dok. br. 196.
21. DACG, AOP, dok. br. IV-102(42).
166
vi} bili su qudi nakloweni Krstu Popovi}u, i poslije ujediwewa vojnici vojske emigrantske Vlade kraqa Nikole u Gaeti u
Italiji. Jerej Radojica Peri{i} iz Golije, bio je jedan od vo|a
ustanka na granici Hercegovine protiv re`ima NDH u junu 1941.
godine. Sa prvim raskolima ustani~kog pokreta jasno se opredijelio za ~etnike, i uskoro krajem 1941. godine postao komandant
Prvog ~etni~kog gata~kog odreda.22
Iz pisma OK KPJ za Cetiwe od 22. januara 1942. godine PK
KPJ za Crnu Goru, Boku i Sanxak, vidi se da su partizani imali
informacije da su „anglofili“ odr`ali konferenciju kod mitropolita Joanikija, na kojoj se naro~ito isticao major Radulovi}.
Ubrzo je kod mitropolita odr`ana i druga konferencija, na kojoj
je u grupi oficira pored Radulovi}a bio najistaknutiji |eneral{tabni major Radovan Ivani{evi}. Odlu~eno je da on ode u Tursku, i odatle uhvati vezu sa Vladom u Londonu, sa savjetima {ta da
se radi kada okupator ode iz Crne Gore?23
U vaskr{woj poslanici za 1942. godinu, mitropolit Joanikije se krajwe kriti~ki osvrnuo na komunizam. Tako je pored ostalog rekao: „[to komunisti tra`e od na{eg naroda? Ni vi{e ni
mawe nego da se odre~e narodnosti i pravoslavqa, dakle da se odre~e onoga {to je najsvetije i na~istije, {to sa~iwava sr` wegovog `ivota i smisao wegovog postojawa... Komunizam je na{em narodu donio veliko zlo. A zlo je do{lo zbog grijehova.“24
Prilikom posjete manastiru Ostrogu Pircija Birolija je do~ekao mitropolit Joanikije sa nastojateqem manastira arhimandritom Leontijem Mitrovi}em. Mitropolit se prisutnima obratio na italijanskom i srpskom jeziku.25 Ova posjeta bila je u sklopu Birolijevog inspekcionog putovawa po Crnoj Gori. U Ostrogu
su bile postrojene ~etni~ke jedinice na ~elu sa pukovnikom Bajom Stani{i}em. Uz Birolija do{li su i politi~ki i vojni vo|i
separatista Krsto Popovi} i Novica Radovi}.
Tokom rata mitropolit Joanikije odlikovao je sve{tenike.
Jedan od wih bio je paroh golijski Radojica Peri{i}, koji je ve}
bio komandant ~etni~ke brigade. Odlikovan je crvenim pojasom
sa listama 18. oktobra 1942. godine, na dan Svetog Petra Cetiwskog. U rje{ewu o odlikovawu je navedeno da je to mitropolit
uradio „osobito cijene}i izvanredne zasluge koje je na crkvenonarodnom poqu u borbi protiv bezbo`nih komunista pokazao pre22. Isto, dok. br. II-3/5(42).
23. Zbornik NOR-a, tom III, kw. 2, Beograd, 1950, dok. br. 38.
24. Glas Crnogorca, br. 10, 22. mart-4. april 1942, 20.
25. Glas Crnogorca, br. 61, 7. oktobar-20. oktobar 1942, 2.
167
~asni jerej RADOJICA PERI[I]“... Mitropolit je jo{ naveo
da }e mu ovo odlikovawe slu`iti kao podstrek „za puni uspjeh djela Bo`jeg na zemqi i sre}u krstonosnog Srpskog naroda.26 U oktobru 1942. godine mitropolit Joanikije je prisustvovao parastosu sudiji Novici Kova~evi}u iz Grahova, koga su ubili partizani,
i pored ostalog rekao: „Nema podesnijeg mjesta nego da ovdje donesemo ~vrstu odluku i zakunemo se Bogu da }emo se boriti protiv
komunista.“27
Na konferenciji u [ahovi}ima kod Bijelog Poqa, koja je
predstavqala skup mla|ih ~etnicima naklowenih intelektualaca govorio je paroh iz Pive Jovan Todorovi}.28 Jedan od autora rezolucije bio je sve{tenik Nikica Jovanovi}. U sedmoj ta~ki ove
rezolucije stoji: „Crkva je dr`avna. Pravoslavna crkva je nacionalna i svetosavska. Katoli~ka crkva treba da bude administrativno odvojena od Vatikana, i da bude jugoslovenska nacionalna u
duhu ideja [trosmajera. Verska nastava je obavezna u svim osnovnim i sredwim {kolama.29
Iguman manastira \ur|evi Stupovi kod Berana Melhisedek
\urovi} pisao je mitropolitu Joanikiju 5. marta 1943. godine:
„Za vrijeme partizanskog terora, oni su isto dolazili u Manastir, mqeli svoje `ito u manastirskom mlinu i odnijeli oko 300
kg manastirskog `ita. Drugih stvari nijesu odnijeli. Nijesu ometali vr{ewe bogoslu`ewa, niti u manastiru vr{ili bogohulna
djela. U hramu je sve ostalo nedirnuto, kao sv. utvari, bogoslu`bene kwige, ode`de i dr.“30
Kako je ve} nazna~eno, u oktobru 1943. godine u manastiru
Ostrogu bili su ubijeni |eneral Bla`o \ukanovi}, pukovnik Bajo Stani{i} i ~lanovi wihovog {taba i pratwe. Povodom 40-ce
wihove pogibije, mitropolit Joanikije odr`ao je govor. Tom prilikom je pored ostalog rekao: „Utvr|ena je ~iwenica da su odmah
poslije italijanske okupacije, na{i komunisti, na{li za umjesno
i po{teno, da nastave posao koji su ranije radili, da u na{em narodu {ire komunizam. Da prikriju i sakriju svoje prave namjere,
26. Dokument je svojina sina sve{tenika Radojice Peri{i}a-Pavla, u~iteqa
iz Nik{i}a u penziji. Iako je zaveden protokolnim pe~atom, kao i pe~atima Mitropolije i li~nim pe~atom mitropolita Joanikija, u Arhivu MCP,
tj. aktovnoj fascikli za 1942. godinu ga nema.
27. Dokumenta o izdajstvu Dra`e Mihailovi}a, kw. I, Beograd, 1945, 187.
28. Borivoje Karapanxi}, Gra|anski rat u Srbiji 1941-1945, Klivlend/SAD,
1958, 203.
29. Kao nap. 27, dok. br. 6.
30. DACG, AOB, kut. 7.
168
svoju akciju nazvali su privla~nim nazivom: Narodno oslobodila~ki pokret. Izveli su krvavi 13. jul 1941. Ne vode}i ra~una da
je uspjeh iskqu~en i da }e narod stra{no stradati, razvili su crvene zastave i pri{ili petokrake zvijezde, jer to je wihov ideal,
to je izvor i ~vor svega, za wih nema nikakvu vrednost na{ sveti
stari pokli~: „Za krst ~asni i slobodu zlatnu. “Iza toga po~eli
su sa obesve}ivawem na{ih svetiwa, otimawem tu|e imovine,
{irewem nemorala, bacawem u jame i ubijawem na{ih najboqih
qudi.“31
Povodom praznika Vavedewa 1943. godine, mitropolit Joanikije se obratio vjernicima poslanicom, sa o{trim stavom o komunizmu. Posebno se osvrnuo na vaspitawe omladine, i spre~avawe
komunisti~ke propagande me|u omladinom. Pored ostalog je rekao: „Prije svega i iznad svega treba odmah prekinuti sa materijalisti~kim vaspitawem omladine i zavesti religiozno moralno
vaspitawe, jer gra|evina se mora sru{iti ako je zidana na pijesku,
a ne na ~vrstoj stijeni... A hri{}ansko vaspitawe tra`i od nas da
s jedne strane otstranimo od djece sve {to je zlo i {to bi ih na~inilo r|avim qudima kao ateizam, nemoral, la`, prevara, zavist, ogovarawe, sva|a, qenost, kra|u, ubistvo i druga zla.“32
Privremeni paroh {obaji}ki u Bjelopavli}ima Milo{ J. Perovi}, je na tra`ewe mitropolita Joanikija istom podnio izvje{taj 12. decembra 1943. godine o stawu u wegovom kraju. Naveo je
ve} poznati doga|aj koji se desio u manastiru Ostrogu u oktobru,
kada su od partizana ubijeni |eneral \ukanovi}, pukovnik Stani{i} i wihov {tab i pratwa. Uop{te izvje{taj odi{e potpunim
antikomunisti~kim opredjeqewem. Perovi} je zapazio: „Komunisti se slu`e svim sredstvima u borbi protiv naroda i Svetosavske Crkve, mobili{u prinudno ~itav narod, ali `enska omladina
se br`e opredjequje nego mu{ka.” Imao je zamjerki i na intelektualce, ~im je zapisao „Intelektualci su vrlo pasivni, neodlu~ni i sa takvim radom stvaraju kod naroda vrlo r|avu sliku. Wihov
oportunizam je indirektno odobravawe komunizma. Komunisti
upotrebqavaju crkvena grobqa za {an~eve u borbi protiv nacionalista.“33
U Nik{i}u je 29. decembra 1943. godine odr`an skup sve{tenika arhijerejskih namjesni{tava nik{i}kog, {avni~kog i kola{inskog koji su bili antikomunisti~ki nastrojeni. Skup je donio
31. AMCP, fond MA, f. 1943. g.
32. Mitropolit crnogorski protiv komunizma, Crnogorski vjesnik, br. 13,
11. decembar 1943, 1.
33. AMCP, fond MA, f. 1943. g.
169
{iru Rezoluciju koja je krajwe antikomunisti~ki opredijeqena.
Jedna od glava Rezolucije naslovqena je sa „NARODE SRBSKI“.
U po~etku Rezolucije je ova konstatacija: „1) Da je uzro~nik svemu
dana{wem zlu i stradawu Srbskog naroda-ru{ila~ki, bezbo`ni~ki i krvolo~ni Komunizam, propagiran od bjelosvjetske skita~ke,
jevrejske rase, prihva}en od na{ih doma}ih odroda: propalih i nedou~enih |aka, kompromitovanih slu`benika, seoskih |ilko{a,
razbojnika, kriminalnih tipova, skitnica i ostalog dru{tvenog
olo{a.
2) Da komunizam u svom programu ide za tim da razori i uni{ti vjekovno izgra|ivane osnovne Narodne Crkve, Narodne Dr`ave i Narodne Kulture. Da potpuno ubije nacionalnu svijest u
narodu.
3) Da ostvarewem komunisti~kih ideala narod potpada pod jaram najve}ih tirjana“...
Ovu Rezoluciju potpisali su: paroh prvi nik{i}ki i arhijerejski namjesnik nik{i}ki protojerej stavrofor Milan \ukovi},
arhijerejski namjesnik {avni~ki sve{tenik \or|ije Ivanovi}, za
arhijerejsko namjesni{tvo kola{insko sve{tenik Savo Rako~evi}, profesor-katiheta protosin|el Irinej Krsti}, paroh ozrini}ki sve{tenik Milosav Vulanovi}, paroh tre}i nik{i}ki sve{tenik Milorad Kqaji}, paroh trepa~ko-bora~ki sve{tenik Simo Lalatovi}, paroh rogamski sve{tenik Vuko Vasiqevi} iz arhijerejskog namjesni{tva podgori~kog, paroh dowo`upski Stojan
Kosti}, paroh pra{ki sve{tenik Bogdan Radulovi}, paroh gorwepoqski sve{tenik Savo Kustudi}, paroh trubjelsko-rudinski sve{tenik Komnen Radusinovi}, paroh po{}enski sve{tenik Jovan
Todorovi}, paroh rudini~ki sve{tenik Luka Pejovi}, paroh stra{evsko-stubi~ki sve{tenik Mileta Varaji}, pomo}nik arhijerejskog namjesnika nik{i}kog sve{tenik Vlado Zlopa{a, paroh ri|anski sve{tenik Toma{ Nikoli}, paroh ko~anski sve{tenik Toma{ Pejovi}, paroh velimski sve{tenik Marko \api}, paroh tepa~ki sve{tenik Stanko [auli}, paroh usko~ki sve{tenik Mitar Lopu{ina, pomo}nik arhijerejskog namjesnika {avni~kog sve{tenik Vidak Vujovi}.34 Ova konferencija i Rezolucija sa we, bila je ina~e pandam onoj koju su odr`ali sve{tenici nakloweni komunisti~ko-partizanskom pokretu nedugo prije ove u manastiru
@upi kod Nik{i}a. Ta konferencija je u odnosu na ovu bila simboli~na po broju sve{tenika.
34. Isto, f. 1944. g.
170
Dan kasnije jedan od u~esnika skupa u Nik{i}u, paroh po{}enski Jovan Todorovi} obratio se javno proglasom sve{teniku Jovu Radovi}u, aktivnom podr`avaocu partizansko-komunisti~kog
pokreta, koji je va`io za nezvani~nog partizanskog ministra vjera. U tom proglasu pored ostalog stoji: „Zar ti ne bi jasno iz dvogodi{we borbe „Narodnih oslobodilaca“ - a to je postalo jasno i
onima koji su u ludnicama - da wihova borba nije za nacionalnu,
politi~ku i dr`avnu nezavisnost ni Srpskog, ni Jugoslovenskog,
ni Slovenskog naroda? Wihova je borba partijska-za pobjedu komunizma, ubrzawe svjetske revolucije i uspostavu diktature proletarijata. Zar bi bez o~iju, a tobo` kod o~iju, pa da ne vidi{ i
to, da je sva wihova borba usredsre|ena protiv Srpskoga naroda i
wegove Crkve? Zar ti nije poznata izjava {efa na{e komunisti~ke borbe, koju je dao jednom Srbinu, na wegovo pitawe: „[ta poma`e Srbima pobjeda Rusa, kad Srba nestane u me|usobnom pokoqu.“ On mu je odgovorio: „Za na{u borbu nije va`no {to }e nestati Srba, ve} da pobijedi me|unarodni proletarijat, a ako Srba
nestane wihovu zemqu naseli}emo Ciganima“...35
Resor pravde i vjera Narodne uprave Crne Gore obavijestio je
15. januara 1944. godine Mitropoliju, da se saglasio sa rje{ewem
mitropolita Joanikija, da se dodijeli dvomjese~na puna prinadle`nost porodici paroha poborsko-lastvanskog Sava Pejovi}a. Wega
su ubili partizani 26. avgusta 1943. godine.36
Mitropolit Jaonikije izdao je rje{ewe 29. januara 1944. godine u vezi sa grupom sve{tenika koja je sara|ivala sa partizanima.
U ta~ki „b“ obrazlo`ewa on je naveo: „b) da su svi naprijed imenovani sve{tenici, slu`e}i komunizmu a ne Crkvi time du`nost napustili i po~inili te{ke krivice po kanonsko-zakonskim propisima u~estvuju}i u komunisti~koj akciji, koja odri~u}i vjeru u Boga ide direktno protivu religije odnosno hri{}anstva ~iji su oni
predstavnici, stvaraju}i sablazni kod vjernih i nanose}i sramotu
sve{teni~kom ~inu, jer djelo koje po~ini{e predstavqa ni{ta
mawe ve} najte`e ogre{ewe o zakletvu, koju su polo`ili Bogu, i
najgrubqu izdaju prema Sv. crkvi i mu~eni~kom na{em narodu.“
Po ovom rje{ewu pod crkveni sud stavqeni su: ~lan Crkvenog
suda u Pqevqima protojerej Stevan Petrovi}; sve{tenici: Jovo
Radovi} (penzionisani), \or|ije Vujo{evi}, Vaso Tomovi}, Milovan Kujovi} i Petar Mujovi}. Protojereju Stevanu Petrovi}u zbog
nepodobnosti prestala je slu`ba bez prava na penziju. Sve{teni35. DACG, AOP, dok. br. IX1b-116(43).
36. AMCP, fond MA, f. 1944. g.
171
cima: \or|iju Vujo{evi}u, Vasu Tomovi}u, Milovanu Kujovi}u i
Petru Mujovi}u prestala je parohijska slu`ba bez prava na penziju. Svi navedeni su stavqeni pod zabranu sve{tenodejstva. Ovim
rje{ewem kako je navedeno, nijesu obuhva}eni sve{tenici: Jago{
Simonovi}, Jevstatije Karamatijevi}, \or|ije Kalezi}, Rufim
@i`i}, i Simon Radulovi} koji su ranije podvrgnuti kaznama.37
Mitropolit Joanikije obratio se 1. februara 1944. godine Sinodu prikazuju}i stawe u wegovoj Eparhiji. Tako je zapisao: „Komunizam je ovamo nanio velika zla na{em narodu. Qute rane na
na{em nacionalnom organizmu jednako krvave. Ubistva, pusto{i,
paqevine i stra{ne mjere trpio jer na{ nacionalni svijet. Crkva je `estoko stradala. Sedamnaest na{e bra}e ubijeno je. Crkve, molitveni domovi, poharani, mnogi manastiri popaqeni i
poru{eni. Sve{tenici su bili prisiqeni da bje`e ispred o~igledne opasnosti i da se sklawaju u gradove, dok se malo provedri
i oni se vrate svojoj pastvi. Te{ko i prete{ko. Ipak, kao {to su
se prilike kod nas poboq{ale bile od marta 1942. do maja 1943,
nadamo se u Boga da }e se opet situacija poboq{ati.“ Mitropolit je naveo da je u Eparhiji 21 parohija upra`wena. Eparhija je
primila i uhqebila 38 sve{tenika i monaha izbjeglica, koji su
do{li u wu iz drugih krajeva. On sam je ~esto ~inio vizitacije po
Eparhiji, u namjeri „podizawa i ja~awa svetosavskog duha.“38
U izvje{taju od sqede}eg dana, on je naveo da se samo letimi~nim pregledom mo`e kazati, da su na teritoriji Eparhije poru{eni i zapaqeni manastiri: Re`evi}i, Gradi{te, @drebaonik, @upa i Bijela. Ve}ina ostalih manastira je o{te}ena a manastirska
imovina i imawa „materijalno opusto{eni, jer se ve}ina wih nalazi u rukama komunista.“39
Paroh ora{ko-{titarski sve{tenik Krsto Markovi} zarobqen je od partizana i strijeqan 3. marta 1944. godine na ^evu. Narodna uprava Crne Gore predlo`ila je Mitropoliji da se u okviru pomo}i porodicama poginulih sve{tenika, Markovi}evoj porodici dodijeli puna dvomjese~na prinadle`nost, {to je ova i
prihvatila.40 Mitropolit Joanikije obavijestio je Sinod 1. aprila, o stavqawu pod sud sa prestankom parohijske slu`be i prava
na penziju paroha tu{inskog Radovana Pavi}evi}a, zbog u~e{}a u
partizanskom pokretu.41
37. Isto.
38. Isto.
39. Isto.
40. Isto.
41. Isto.
172
U jesen 1944. godine partizani su otpo~eli sa osloba|awem
Crne Gore. Budu}i da je bio izrazito antikomunisti~ki nastrojen, mitropolit Joanikije napustio je sa ~etnicima Cetiwe i sjedi{te Mitropolije 11. novembra, a dva dana kasnije u wega su u{li
partizani. Sqede}ih nepunih mjesec dana, sa grupom sve{tenika
boravio je u Podgorici i wenoj okolini. Od toga je ve}i dio vremena proveo u manastiru Dajbabe. O te{koj situaciji govore i ove
wegove rije~i zapisane 29. novembra u kwigu utisaka manastira
Dajbabe, a glase: „Presveta Bogorodice spasi nas.“42 ^etni~ko
vo|stvo bilo je svjesno ~iwenice o skorom povla~ewu wema~kog
okupatora iz Crne Gore, te je htjelo da po tom povla~ewu produ`i borbu sa partizanima. U tom ciqu je Pavle \uri{i} obrazovao iz politi~kih razloga Nacionalni komitet za Crnu Goru i
Stari Ras. Po~asni predsjednik bio je mitropolit Joanikije. Me|u 28 ~lanova bio je sve{tenik dr Luka Vukmanovi}.43
Ubrzo su partizanske jedinice otpo~ele sa opkoqavawem Podgorice, te je mitropolit i wu sa ~etnicima napustio 16. decembra. Od tada je mitropolit sa ve}om grupom sve{tenika u potpunosti dijelio sudbinu ~etni~kog pokreta, ~iji je poraz u gra|anskom ratu bio vrlo izvjestan. Kako su partizani u{li u Podgoricu 19. decembra, ~etnici su ve} bili u wenom okru`ewu. Jo{ ranije pod komandom Pavla \uri{i}a oni su se okupili u okolini
Podgorice iz centralnih i ju`nih krajeva Crne Gore. Sa wima je
bio dio wihovih porodica, mitropolit Joanikije i sve{tenici.
Bio je ovo ne samo pokret ~etni~kih grupacija pred pobjednicima
partizana, nego prakti~no i narodni zbjeg.
Prilikom kretawa kolone crnogorskih ~etnika i naroda od
Podgorice ka Vjeterniku 21. decembra, istu su bombardovali i
mitraqirali anglo-ameri~ki avioni. Tom prilikom te{ko je
rawen paroh gluhodoqski iz Crmnice Jovan Luki}. Izgubio je nogu do koqena. Tom prilikom je rekao: „Kumim vas Bogom ne bojte
se i ne primajte srcu ovaj nesre}ni slu~aj! Ovo je samo zabuna od
strane na{ih saveznika. Zabuna i ni{ta drugo! Kako bi oni ratovali protiv nas, na{e bra}e i saveznika.“44
Ovaj pokret ~etnika i dijela antikomunisti~ki nastrojenog
naroda sa pravom se mo`e simboli~ki nazvati Golgotom. Bore}i
se sa partizanima i usta{ama, zimom, gla|u i tifusom, oni su preko Crne Gore do{li u Bosnu u Rudo, a potom preko Bosne na Hr42. AAP, Kwiga utisaka manastira Dajbabe 1901-1955. g.
43. AVII, fond ^a, CG-P-120.
44. Stevan J. Vu~eti}, Gra|anski rat u Crnoj Gori, Italija, 1947, 129.
173
vatsku i Sloveniju, gdje su do`ivjeli tragi~an kraj, i ve}inom bili likvidirani u maju 1945. godine od partizana. Tragi~an kraj
~etnika i wihovih pristalica, dijelio je i mitropolit Joanikije i dio sve{tenstva koje je oti{lo sa wim.
U~esnik ovih doga|aja Predrag Cemovi} je u jednom od svojih
memoarskih ~lanaka opisao tu`nu scenu u Rudom po~etkom 1945.
godine, kada je mitropolit Joanikije slu`io bo`i}nu slu`bu
ovako: „Bo`i} je proslavqen vrlo skromno. Slu`io je sedi mitropolit Joanikije. Asistiralo je vi{e sve{tenika. Poslije slu`be blagoslovio je vojsku i narod. Govorio je svetiteqski: tiho i
pobo`no. Ovog Bo`i}a, stari Arhijerej nije govorio o Vitlejemskoj zvezdi i ro|ewu Bogo~oveka, koji donosi „Mir i dobru voqu
qudima“, ve} o Velikom petku i Golgoti srpskog naroda, na ~elu
sa |eneralom Mihailovi}em. Nikada ve}i broj vernika na bogoslu`ewu nije bio, nikada usrdnije i toplije molitve vernici
nisu izgovorili, obra}aju}i se Spasitequ. Nikada `alosnije gu{e}i se u suzama, nije „Ro`destvo“ otpevano. Narod je plakao.“45
4. U~e{}e sve{tenstva Mitropolije Crnogorsko-primorske
u partizansko-komunisti~kom pokretu, i wegov odnos
prema Crkvi i crkvenim pitawima
Za razliku od ve}ine pokorenih evropskih dr`ava od strane
nacifa{isti~kih dr`ava, Drugi svjetski rat na tlu Jugoslavije i
Crne Gore nije protekao bez ve}ih potresa. U ve}ini okupiranih
dr`ava redovan `ivot se koliko-toliko odr`avao, a u okviru
wega i crkveni. Autohtoni pokret otpora nacifa{isti~koj okupaciji, kombinovan sa izvo|ewem revolucije od strane komunista, te vjerskim i nacionalnim ratom, u srpskom narodu i Crkvi
izazvao je velike potrese, previrawa i `rtve. U Crnoj Gori su
ideolo{ke suprotnosti bile naro~ito zao{trene, {to nije moglo izbje}i ni Crkvu. Nesumwivo, ve}ina sve{tenstva i mona{tva sa teritorije Crne Gore, na ~elu sa mitropolitom Joanikijem Lipovcem, ve} od ustanka i razvitka partizansko-komunisti~kog pokreta napravila je otvoreni otklon od wega. ^ak {ta vi{e,
pridru`ila se kontrarevolucionarnom pokretu.
Uzroci za ovakav stav bili su vi{estruki, i nijesu formirani na pre~ac. Bili su rezultanta vrlo negativnog iskustva jo{ iz
45. Predrag-Mi{o Cemovi}, Od Podgorice do Gradi{ke, Glasnik Srpskog istorisko-kulturnog dru{tva „Wego{“, sv. VIII, ^ikago, 1961, 55.
174
boq{evi~ke revolucije u Rusiji, tj. odnosa boq{evika prema Crkvi i sve{tenstvu, kao i polo`aju Crkve u sovjetskom dru{tvu u
me|uratnom periodu. Boq{evizam, tj. komunizam je bio svojom
filozofskom, ideolo{kom i prakti~kom pojavom ateisti~ki i
anacionalni projekat. Wega su slijedili jugoslovenski i crnogorski komunisti, te je kao takav bio antipod samoj su{tini Crkve, i wenim odlikama u srpskom narodu, ako se uzme u obzir i
weno nacionalno zna~ewe. Takve predrasude iz me|uratnog perioda bile su samo nadgra|ene i razra|ene od strane Srpske Crkve
i Mitropolije u Crnoj Gori, kada je komunizam u toku rata i revolucije do{ao u fazu ostvarqivog praktikuma.
Sa druge strane treba sagledati i stavove ovog pokreta prema
Srpskoj Crkvi u toku rata, pa i u samoj Crnoj Gori. Partizanskokomunisti~ki pokret u toku rata i revolucije nije skrivao svoj
ateisti~ki karakter, ni namjeru da Crkva bude odvojena od dr`ave, ali nije djelovao ni na bazi militantnog ateizma. Religiozno
osje}awe pojedinca podvodio je pod wegovo li~no pravo, a funkcionisawe Crkve u budu}em komunisti~kom dru{tvu kao demokratsko-institucionalno. Nije pokretao ni pitawe nacionalizacije crkvene imovine. U nekim detaqima isticao je oslobodila~ki karakter i ulogu Srpske Crkve, i konkretno Crnogorske Mitropolije i wenih mitropolita protiv osmanskog zavojeva~a. Pri
tome je htio da podvu~e paralelu te borbe, sa borbom koju je on vodio, i ulogom sve{tenstva u woj.
Iako nije krio svoje ideolo{ko i dru{tveno-ekonomsko opredjeqewe, kao i ateizam, partizansko-komunisti~ki pokret je htio
da svoju borbu pred {irokim masama prika`e kao borbu protiv
okupatora, i borbu za sjutra{we demokratskije i pravednije dru{tvo, u kojoj je svak po`eqan i potreban, i za koga }e po ostvarewu ciqeva borbe biti i mjesta. Stoga je razumqivo da je na svoju stranu, bez obzira na sve okolnosti uspio da privu~e i jedan
mawi broj sve{tenika. To je za partizansko-komunisti~ki pokret
bilo naro~ito aktuelno u drugoj fazi rata, kada se biqe`i ne{to
masovnije prisustvo sve{tenstva u wemu. Partizansko-komunisti~ki pokret stvara i svoje organe vlasti: ZAVNO i CASNO, u
koje dekorativno uvr{tava i neke sitne gra|anske politi~are iz
me|uratnog perioda, intelektualce, pa i sve{tenike. Kako je ve}
nazna~eno, sa wima on ho}e da sebe prika`e kao jedan {iroki
front ili savez nacionalno-oslobodila~kih, demokratskih i pravednih snaga. Ve}ina (od ionako malobrojnih) sve{tenika u ovom
pokretu obrela se sticajem okolnosti, najvi{e jer su im ~lanovi
porodice pristupili wemu, mada se ne mogu prenebregnuti ni neki sitnosopstveni~ki i karijeristi~ki motivi.
175
Italijanski okupatori strijeqali su u decembru 1941. godine
paroha stre~anskog jereja Ratomira Jankovi}a, i paroha bobovskog
Andriju [iqka zbog pomagawa partizanima u napadu na Pqevqa.46
Mitropolit Joanikije bio je predsjednik Crvenog krsta. Gradski
odbor partizansko-komunisti~kog pokreta na Cetiwu (sa zvani~nim nazivom Narodnooslobodila~ki front) zahtijevao je od mitropolita da novac Crvenog krsta u iznosu od 75.000 lira preda
istom. Novac je trebao da poslu`i za pomo} seqacima u okolini
Cetiwa, kojima su Italijani popalili ku}e. Mitropolit je udovoqio ovom zahtjevu. Ubrzo je odobrio i odno{ewe izvjesne koli~ine manastirskog krompira, tako|e na zahtjev NOF-a.47 Ovo su jedini primjeri uslovno re~eno kolaboracije mitropolita Joanikija
sa partizansko-komunisti~kim pokretom.
Prvo zna~ajnije eksponirawe sve{tenika na strani partizansko-komunisti~kog pokreta, biqe`i se na tzv. Ostro{koj skup{tini (zasijedawu) od 8. februara 1942. godine. Bilo je to ve} u
jeku gra|anskog rata u Crnoj Gori. Komunisti su sastavom ove
skup{tine poku{ali sebi da daju jedan {iri oslobodila~ki narodni karakter u borbi protiv okupatora. Svakako da se radilo o
skupu bri`qivo izabranih pristalica ovog pokreta. Na zahtjev
prisutnih nastojateq manastira arhimandrit Leontije Mitrovi}, pred ikonom Svetog Vasilija Ostro{kog i upaqenim kandilom blagoslovio je skup. Me|u u~esnicima skupa bili su sve{tenici: Simo Popovi}, Bla`o Markovi}, i Jago{ Simonovi}. Markovi} je u izlagawu dao predlog partizanske borbe, koju je podijelio u tri cjeline: protiv okupatora-jedinstvom, protiv pete kolone-odlu~no{}u, i protiv gladi-samopomo}i i rekvizicijom.48
Ova skup{tina je ina~e imala 65 delegata. Nijesu bili zastupqeni delegati iz Bjelopoqskog i Pqevaqskog sreza. Interesantno je da je delegat partizanskog Vrhovnog {taba Milovan \ilas negativno ocijenio ovu skup{tinu. To se vidi po wegovom izvje{taju Vrhovnom {tabu od 24. marta 1942. godine. \ilas je tzv.
demokratske elemente optu`io za prikrivenu kolaboraciju sa
kontrarevolucijom, jer se sa druge strane previ{e qevi~arilo,
pa je to moglo da izazove reakciju {irokih masa, i daqe naveo:
46. Velibor Xomi}, Golgota mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija
1941-1945, Cetiwe, 1996, 412.
47. Niko S. Martinovi}, Iz okupiranog Cetiwa 1941, Omladinski pokret, 29.
novembar 1941.
48. Vaso Ivo{evi}, Stradawe crkve u Crnogorsko-primorskoj mitropoliji,
Crkva, kalendar Srpske Pravoslavne Patrijar{ije za prostu 1991. godinu,
Beograd, 1991, 105-106.
176
„Karakteristi~no je da su ti nazovi demokrati istupili daleko
levqe od na{ih qudi: za Staqina, za sovjetski poredak, za borbu
protiv gospode, popovi koji su tamo bili govorili su protiv boga i crkve itd. Ubrzo su mnogi pre{li na stranu Baja Stani{i}a,
a ovo wihovo lijevo istupawe imalo je samo ciq da masama predstavi kako mi vodimo klasni a ne oslobodila~ki rat.49
Pokrajinski Narodnooslobodila~ki odbor (NOO) za Crnu
Goru i Boku je u uputstvu od 16. februara 1942. godine izdao detaqno uputstvo sreskim, op{tinskim i seoskim NOO za rekviziciju stoke i `ivotnih namirnica. U drugom poglavqu ovih uputstava op{tinski NOO imali su pravo da uzimaju sva manastirska,
crkvena i crkveno-zadu`binska imawa pod svoju upravu. Ukoliko
su ona ranije uzeta u zakup, zakupci su morali predati proizvode
odborima, a ovi dati zakupcima elementarna sredstva za izdr`avawe.50 Operativno izvr{ewe ovog uputstva mo`e se vidjeti u primjeru iz Bawana 17. marta, kada je seoski NOO donio odluku da se
zemqa manastira Kosijereva podijeli najsiroma{nijim seqacima.51 Partizanski NOO su se o~igledno po~eli mije{ati i u ~isto crkvena pitawa. Tako je op{tinski NOO u Grahovu obavijestio 18. maja sve seoske odbore, da }e sve{tenstvo besplatno kr{tavati djecu, vr{iti parastose i obrede po „`eqi naroda“.52
Partizanske jedinice su u prvoj polovini juna bile protjerane iz Crne Gore pred naletom italijanske vojske i nacionalnih
antikomunisti~kih trupa. Nova skup{tina partizansko-komunisti~kih pristalica odr`ana je na Tjenti{tu kod Fo~e 16. juna. Na
toj skup{tini usvojena je i rezolucija koja je afirmisala partizansko-komunisti~ki pokret. Na ovoj skup{tini u~estvovali su
sve{tenik sa Cetiwa Bla`o Markovi}, i sve{tenik iz Bjelopavli}a \or|ije Kalezi}. U diskusiji na ovoj skup{tini u~estvovao je Bla`o Markovi}.53 Bez obzira {to su na ovoj skup{tini uzela u~e{}a svega dva sve{tenika, partizansko-komunisti~ko rukovodstvo postaralo se da oni izdaju poslanicu. Ova poslanica je po
prvi put imala otvoreni otklon od mitropolita Joanikija. U woj
pored ostalog stoji: „Mi sve{tenici i narodni borci odri~emo
se takvih sve{tenika, bili oni arhijereji, crkvenojerarhijski
~inovnici ili parohijski sve{tenici, jer su izdajice svoga narada i svoga stale`a. Ne priznajemo vlast nadle`nih arhijhereja
49. Zbornik NOR-a, tom III, kw. 4, Beograd, 1950, dok. br. 76.
50. Isto, kw. 2, Beograd, 1950, dok. br. 79.
51. DACG, AOP, dok. br. IV1-15(42).
52. Isto, dok. br. VI1-49(42).
53. Kao nap. 49, dok. br. 139.
177
koji su u ma kakvoj saradwi sa okupatorom, dok ne doka`u da nijesu bili narodni izdajnici.“54
Josip Broz-Tito je u funkciji komandanta Vrhovnog {taba
NOV i POJ izdao naredbu 23. juna, kojom je uvedena funkcija vjerskog referenta u partizanskoj vojsci. Hri{}anski sve{tenici
imali su na lijevoj ruci krst i ispod wega jedan {irit, u zavisnosti jesu li bili referenti bataqona ili brigade. Oni su vodili
spiskove umrlih i poginulih, i besplatno obavqali vjerske obrede. Tako su u partizanskim jedinicama iz Crne Gore ove poslove
obavqali ovi sve{tenici: \or|ije Kalezi}, Vidak Draki}, Bla`o Markovi}, Vojin Vu~i}, Jago{ Simonovi}, Rufim @i`i} i
Radovan Pavi}evi}.55
Prvi konkretni oblici posqeratnog ure|ewa Jugoslavije,
utvr|eni su na drugom zasijedawu AVNOJ-a 29. i 30. novembra 1943.
godine u Jajcu. U sklopu priprema za ovaj skup, stvarani su partizansko-komunisti~ki organi po pokrajinama, pa i u Crnoj Gori. Tako je 8. novembra u Kola{inu odr`ana sjednica Inicijativnog odbora za saziv Antifa{isti~kog vije}a za Crnu Goru i Boku, kojoj
je u ime AVNOJ-a prisustvovao Ivan Milutinovi}. U zakqu~cima
sa ovog skupa, predlo`eno je da protojerej Jago{ Simonovi} bude u
nekoliko tijela, tj: kandidacionom odboru, radnom predsjedni{tvu
i Izvr{nom odboru.56
Na Skup{tini ZAVNO-a u Kola{inu 15. novembra, protojerej Simonovi} izabran je u radno Predsjedni{tvo.57 U~esnici ove
Skup{tine bili su sve{tenici: Milovan Kujovi} i Petar Mujovi} (iz Sreza kola{inskog), Vaso Tomovi} i Bogdan Vukovi} (iz
Sreza andrijevi~kog), i Jovo Radovi} (iz Sreza {avni~kog).58 Prilikom ovog zasijedawa pro~itano je nekoliko referata partizansko-komunisti~kih funkcionera. U vezi sa tim javilo se nekoliko govornika sa diskusijama o pro~itanim referatima. Me|u
wima bio je i protojerej Simonovi}. On je optu`io saradnike okupatora, iako precizno ne navode}i ko su oni, za la`i i podmetawa
o karakteru partizansko-komunisti~kog pokreta i wegovoj borbi.
Pored ostalog je naveo: „Pomo}u raznih la`i i spletki, koje su za
ove dvije ipo godine podmetali na{oj vojsci, govorili su kako nama nije ni{ta sveto i da pqujemo na ~asni krst. A mi taj krst ne
54. Isto.
55. Milija Stani{i}, Rukovode}i kadrovi narodnooslobodila~ke borbe u Crnoj Gori 1941-1945, Podgorica, 1995, 339, 375, 393, 536.
56. DACG, AOP, dok. br. VI2a-1(43).
57. Isto, dok. br. VI2-21(43).
58. Isto, dok. br. VI2a-2(43).
178
smatramo kao simbol, nego smo spremni i ginuti za wega, a to zna~i ginuti za slobodu... Mi priznajemo onoga boga, koga su priznavali i na{i djedovi i na{i o~evi i koji su kao i mi ginuli za slobodu na{e otaxbine.“59
Na ovom zasijedawu izabrano je Predsjedni{tvo Izvr{nog odbora ZAVNO-a. Pored Predsjedni{tva koje su ~inili predsjednik i tri potpredsjednika, izabrani su i ~lanovi Predsjedni{tva. Ovi ~lanovi bili su u stvari neka vrsta privremene vlade
ZAVNO-a po resorima, tj. odsjecima. Na ~elo vjerskog odsijeka
izabran je protojerej Jovo Radovi} iz Planine Pivske. Pored wih
izabrani su i vije}nici (poslanici) ZAVNO-a, a me|u wima bio
je i \or|ije (\or|e) Kalezi}, sve{tenik iz Kosovog Luga u Bjelopavli}ima.60 Od ovih vije}nika ZAVNO-a za Crnu Goru i Boku,
izabrani su u u`em smislu i vije}nici i wihovi zamjenici za AVNOJ, koji se imao uskoro odr`ati u Jajcu. Me|u wima za Srez
cetiwski izabran je sve{tenik Bla`o Markovi}, sudija Crkvenog suda sa Cetiwa.61
Namjera partizansko-komunisti~kog pokreta je o~igledno bila da u svrhu svoje popularizacije, predstavi sebe kao jedan {iroki front za oslobo|ewe i boqe budu}e dru{tvo. U tu svrhu potreban mu je bio {to ve}i broj sve{tenika. Na drugoj sjednici Izvr{nog odbora ZAVNO-a odr`anoj 24. novembra u Kola{inu, pod
ta~kom ~etvrtom, rije{eno je da se konferencija sve{tenstva ima
odr`ati u Kola{inu 15. decembra. Ova konferencija trebala je
da ima manifestacioni karakter. Za sa~iwavawe pozivnog pisma
sve{tenstvu za ovaj skup, odre|eni su protojereji Simonovi} i
Radovi}. Wima je pridodat novinar i publicista Jovan ]etkovi},
koji je bio drugi potpredsjednik IO ZAVNO-a. U okviru tre}e
ta~ke rije{eno je da jedan od govornika na narodnim zborovima u
Beranama i Andrijevici bude protojerej Simonovi}.62
Pomenuti ]etkovi} jedan je od plejade sitnih gra|anskih me|uratnih crnogorskih politi~ara-kameleona, koje su komunisti
kooptirali u svoje organe vlasti iz navedenih razloga. Prilikom
ujediwewa 1918. godine kao mlad u~iteq bio je poslanik Podgori~ke Skup{tine. U me|uratnom periodu djelovao je sa izrazito
bjela{kih pozicija, {to se mo`e vidjeti i u wegovoj kwizi „Ujediniteqi Crne Gore i Srbije“, {tampane u Dubrovniku 1940. go59. Isto.
60. Isto, dok. br. VI2a-3(43).
61. Isto, dok. br. VI2a-2(43).
62. Isto, dok. br. VII2-9(44).
179
dine. Pripadao je lijevom krilu Saveza zemqoradnika u me|uratnom periodu, koje je politi~ki koketiralo ili sara|ivalo sa komunistima. Kao takav bio je poslanik oblasne i banovinske skup{tine na Cetiwu. Tokom prve faze rata, slikovito re~eno sjedio
je na dvije stolice, i politi~ki koketirao i sa partizanima i sa
~etnicima. Wegov brat Radoje, u vremenu ujediwewa kao oficir
crnogorske vojske bio je tako|e poznati bjela{. Ubijen je kao kapetan I klase u manastiru Ostrogu 1943. godine sa Bla`om \ukanovi}em i Bajom Stani{i}em. Jovanov sin ubijen je kao partizan
od Italijana. Jovan je u svojim govorima na zasijedawima ZAVNO-a, a potom i CASNO-a otvoreno kritikovao na~in ujediwewa 1918. godine, kao da uop{te nije bio dio toga procesa. Bio je
potpredsjednik AVNOJ-a, potpredsjednik Prezidijuma Narodne
Skup{tine Crne Gore, a potom i ministar u Vladi NR Crne Gore. Umro je u Beogradu 1963. godine.
U izvorima je sa~uvana samo jedna pozivnica za sve{teni~ku
konferenciju koja se imala odr`ati u Kola{inu 15. decembra, a
na ime sve{tenika Milivoja Arsenijevi}a iz Kowuha kod Andrijevice. Ove pozivnica je datirana na 25. novembar. Izvr{ni odbor ZAVNO-a je u podu`em tekstu naveo stereotipne oslobodila~ke fraze i parole vezane za partizansko-komunisti~ki pokret, kao i `equ da se sve{tenstvo ukqu~i u op{ti front za oslobo|ewe. Obrazla`u}i potrebe odr`avawa konferencije naveo je:
„Visoko cijene}i ulogu Svetosavske crkve i ulogu na{eg sve{tenstva u narodu, kako u pro{losti, tako i u danima sada{wice
i poklawaju}i naro~itu pa`wu radu i ulozi na{ih sve{tenika u
svetoj narodooslobodila~koj borbi“...
Uloga sve{tenstva u pokretu smatrala se sude}i po ovoj pozivnici logi~nom, i slijed je tradicije slobodarstva sve{tenika
Crne Gore u pro{losti. Tako je naveden ~itav niz. Kona~no, poziv je na kraju obrazlo`en ovako: „I u najnovijoj narodnooslobodila~koj borbi na{i sve{tenici dali su, preko mnogih svojih izrazitih predstavnika toliko dokaza o svome juna{tvu i svome
rodoqubqu da oni i zaista mogu biti istinski predstavnici Svetosavske crkve, vjerni u~esnici slavnih i proslavqenih na{ih
vladika Danila, Petra I, i Petra II, te da im ~itav na{ narod sa
osobitim priznawem duguje naro~itu blagorodnost.
Kao sina Pravoslavne crkve i sve{tenika pozivamo te na ovu
skup{tinu.“63
63. Isto, dok. br. VI2-5(43).
180
Izvr{ni odbor ZAVNO-a je 26. novembra izdao op{irna
Uputstva za rad NOO, koji su u stvari predstavqali embrione budu}e komunisti~ke vlasti. Pod ta~kom sedmom, izdata su uputstva
vjerskog odsijeka, koji se ve} mogao identifikovati kao embrion
budu}eg komunisti~kog ministarstva vjera. Ovaj odsijek je preko
NOO nalo`io da sve{tenici moraju vr{iti svoje uobi~ajene
sve{tenoradwe. Ukoliko je neka parohija bila upra`wena usqed
smrti sve{tenika ili saradwe sa okupatorom, sreski NOO je trebao da tu parohiju privremeno dodijeli nekom susjednom sve{teniku. Sve{tenstvo za svoje usluge nije smjelo tra`iti bilo kakvu
nagradu od vjernika. Ukoliko se radilo ipak o dobrovoqnim prilozima, iste je trebalo da da NOO. Sa druge strane, NOO su bili
du`ni da materijalno obezbijede sve{tenike. U mjestima gdje je
bilo vi{e vjerospovijesti, ovo uputstvo je tako|e va`ilo sa sve
wih, sa time, {to je sve{tenstvo svih vjerospovijesti bilo du`no
da propagira vjersku toleranciju i qubav. Sve{tenici su tako|e
bili du`ni da uredno odr`avaju crkve, crkvene porte i grobqa, a
NOO da se staraju o sahrawivawu le{eva.
Na kraju ove ta~ke je nagla{eno: „Sve{tenstvo je du`no da po
primjeru starih srpskih sve{tenika aktivno u~estvuje u oslobodila~koj borbi svoga naroda i da u tom pogledu daje primjer kako
se sa krstom u lijevoj a ma~em u desnoj ruci gine za svoj narod.“
U daqoj razradi pod ta~kom „|“, Izvr{ni odbor je dao nalog
vjerskom odsijeku, da Izvr{nom odboru dostavi spiskove sve{tenika i kalu|era, a naro~ito onih koji su pobjegli sa okupatorom,
kao i kakav je stav svakog sve{tenika pojedina~no prema partizansko-komunisti~kom pokretu, ili kako se to u wegovoj frazeologiji tretiralo „narodnooslobodila~koj borbi“. Ovi spiskovi
sa karakteristikama trebali su da budu sastavqeni tako, da bi
svaki sreski NOO te spiskove dostavqao vjerskom odsijeku Izvr{nog odbora ZAVNO-a.64 Dakle, jasno se vidi, da su prvi organizovani partizansko-komunisti~ki organi vlasti potpuno ignorisali Mitropoliju kao legalnog organa Crkve, koji je ure|ivao
wen `ivot, kao i mitropolita, iz ve} navedenih razloga. Tako je
tzv. vjerski odsijek po~eo da preuzima potpuno nelegalno ulogu
Mitropolije i mitropolita.
Izvr{ni odbor ZAVNO-a obavijestio je 28. novembra sreski
NOO za Nik{i}, da je za 15. decembar zakazana konferencija sve{tenika u Kola{inu, te da su povodom toga poslati pozivi za u~e{}e sqede}im sve{tenicima sa teritorije ovog NOO: Vidaku Vu64. Isto, dok. br. VI2-11(43).
181
jovi}u, Radulu Krulanovi}u, Stojanu Kosti}u i Mirku Kne`evi}u. Izvr{ni odbor je naveo da je ovom NOO poslao {est poziva za
sve{tenike, po{to je mogu}e da je pored ovih neke propustio, te
da se tima i po{aqu ti pozivi. Uop{te, mogli su biti pozvani ne
samo sve{tenici, nego i svr{eni teolozi i monasi sa teritorija
koje su bile pod kontrolom partizana. Nik{i}ki sreski NOO
trebao je da se potrudi da pozvani sve{tenici zaista i do|u na nazna~enu konferenciju.65
Izvr{ni odbor ZAVNO-a sastao se 5. decembra u Kola{inu,
prvenstveno radi pripreme za odr`avawe sve{teni~ke konferencije. Prvi potpredsjednik Bo`o Qumovi} je naveo na sjednici
da je u~iwena gre{ka {to nije poslat poziv svim sve{tenicima
na slobodnoj teritoriji, ali da je to ispravqeno jer su pozivi
upu}eni preko sreskih NOO. Konferencija, ili kako se na ovom
sastanku ve} defini{e skup{tina sve{tenika, trebala je da ima
manifestacioni karakter, kojom treba da rukovode sami sve{tenici. Poslije wenog odr`avawa trebalo je uputiti narodu ili
bo`i}nu poslanicu sa ovog skupa ili proglas, u kome bi se pohvalila n-o-o borba, kao i sve{tenici koji je podr`avaju, ali i `igosali oni koji su saradnici okupatora i kvislinga. Sa skup{tine je trebalo poslati telegrame AVNOJ-u, Titu i sovjetskom patrijarhu.
Jovan ]etkovi} je podr`ao stav Qumovi}a. ^lan IO Niko
Pavi} je bio mi{qewa da na skup{tini treba da budu pro~itana
dva referata: politi~ki, i referat o ulozi crkve i sve{tenstva
u pro{losti i sada{wosti. Tako|e ~lan IO protojerej Simonovi} je bio na stanovi{tu da skup{tini treba da predsjedavaju sami sve{tenici, ali da bi u predsjedni{tvo trebalo staviti jo{ 23 sve{tenika, da bi se izbjegla surewivost. Woj bi prisustvovali
predstavnici ZAVNO-a i partizanske vojske, a bila bi jasno izra`ena podr{ka n-o-o borbi. Qumovi} je kona~no na kraju predlo`io da protojerej Radovi} na skup{tini predlo`i predsjedni{tvo, a da Simonovi} odr`i politi~ki referat. Proglas sa skup{tine trebali su da uz pomo} Pavi}a sastave protojereji Radovi}
i Simonovi}, a Jovan ]etkovi} telegrame sa we.66
Ubrzo je me|utim do{lo do promjene lokacije za odr`avawe
skup{tine sve{tenika. To se vidi po dopisu koji je Jovan ]etkovi} uputio u ime IO ZAVNO-a 8. decembra sreskom NOO za [avnik. Umjesto Kola{ina, pod istim datumom skup{tina se imala
65. Isto, dok. br. VI2-18(43).
66. Isto, dok. br. VI2-9(43).
182
odr`ati u manastiru Svetog Luke u @upi nik{i}koj. Promjena je
navodno izvr{ena, jer je sve{tenstvo sreza: cetiwskog, barskog,
nik{i}kog, {avni~kog, danilovgradskog, podgori~kog i onih iz
Boke, izjavilo da je usqed zime Kola{in previ{e udaqen za dolazak. [avni~ki NOO trebao je da o promjeni lokacije obavijesti
sve{tenstvo sa svoje teritorije.67
Iz zapisnika sa sjednice IO ZAVNO-a odr`ane 13. decembra
u Gostiqu izme|u Danilovgrada i Podgorice, vidi se da je u drugoj ta~ki raspravqano o sve{teni~koj skup{tini, koja je opet definisana kao konferencija. Bo`o Qumovi} je u prvoj ta~ki ukazao da je pad Pqevaqa u wema~ke ruke izazvao velike potrese u
narodnim masama, kao i nagli odlazak ZAVNO-a iz Kola{ina.
Niko Pavi} je bio mi{qewa da nije trebalo oti}i iz Kola{ina,
a ni promijeniti odluku o mjestu sazivawa sve{teni~ke konferencije. Isto mi{qewe imao je i Jovan ]etkovi}. U drugoj ta~ki,
Qumovi} je zamjerio protojerejima Simonovi}u i Radovi}u {to
nijesu napisali zadate referate. Odlu~ilo se da iste no}i Niko
Pavi} napi{e proklamaciju sa sve{teni~ke konferencije, po{to ona bude odr`ana. Za prisustvo woj odre|eni su Simonovi} i
Radovi}, kojima je pridodat Obren Blagojevi}.68
Iz nekoliko akata uprave policije Cetiwa, te Arhijerejskog
namjesni{tva cetiwskog, vidi se da je paroh konaxijski Marko
Borozan uhap{en i zatvoren 7. decembra zbog odr`avawa veze sa
partizanima.69 Vjerski odsijek IO ZAVNO-a je 21. decembra izdao neku vrstu uputstva-nare|ewa sve{tenicima. U wemu je konstatovano da je primije}eno da neki sve{tenici prilikom bogoslu`ewa pomiwu ime aktuelnog mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija Lipovca. Na osnovu odluke vojnog suda pri
Glavnom {tabu NOV i POJ za Crnu Goru i Boku, ovaj vjerski odsijek naredio je da se Lipov~evo ime vi{e ne smije pomiwati prilikom bogoslu`ewa, jer je izdajnik i saradnik okupatora. Sastajao se sa generalom Birolijem u Ostrogu, i preko oltara i poslanica kritrikovao n-o-o borbu. Umjesto wegovog imena trebalo je
pomiwati ime patrijarha Gavrila Do`i}a. Ovakvu odluku vjerski
odsijek je smatrao potpuno pravilnom „u skladu sa tradicijama
borbene svetosavske crkve, i wenih dostojnih mitronosaca“.
Uputstvo je potpisao protojerej Radovi}.70 Ovim se potvr|uje da
67. Isto, dok. br. VI2-14(43).
68. Isto, dok. br. VI2-9(43).
69. AMCP, fond MA, f. 1943. g.
70. DACG, AOP, dok. br. VII2-106(44).
183
je tzv. vjerski odsijek potpuno nelegalno uzeo na sebe ingerencije mitropolita i Mitropolije, a on se tada sastojao prakti~no od
dva sve{tenika, koji su aktivno podr`avali partizansko-komunisti~ki pokret.
Iz izvje{taja koji je paroh dowo`upski Stojan Kosti} poslao
25. decembra mitropolitu Joanikiju, vidi se da je 15. i 16. decembra odr`ana skup{tina sve{tenika naklowenih partizansko-komunisti~kom pokretu u manastiru @upi. Kosti} je prisustvovao
ovoj konferenciji, jer su po wegovom pisawu dva partizana do{la
za wega, i stra`arno ga sprovela u manastir. Konferenciji su po
Kosti}evom tvr|ewu prisustvovala ova lica: protojerej Radovi},
protojerej Simonovi}, monah Rufim @i`i}, sve{tenik Milovan
Kujovi}, monah Obrenovi}, sve{tenik Mirko Kne`evi}, sve{tenik \or|ije Kalezi}, sve{tenik Radule Krulanovi}, profesor
Tripko \ukanovi}, profesor Jak{a Bulatovi}, bogoslov Mom~ilo Popovi}, i jo{ jedan neimenovani bogoslov Popovi}. Prvi govornik je bio Simonovi}, a potom Radovi}, koji je o{tro napao
kraqa Petra II i mitropolita Joanikija. Tre}i govornik je bio
Tripko \ukanovi} koji je govorio o Svetom Savi „i pozvao da se
svi bore protiv izdajnika i petokolona{a.“ ^etvrti govornik
bio je Mirko Kne`evi}. Peti govornik bio je Jovan ]etkovi},
„koji je govorio boqe re}i lajao... koji je svakoga napadao i pri~ao najpogrdnijim izrazima i sramotama.“ Na kraju je govorila
u~iteqica [o}. Kosti} je jo{ u izvje{taju naveo, da je 22. decembra uspio sa jo{ 22 ~ovjeka da pobjegne iz @upe koju su dr`ali
partizani u Nik{i}. Napomenuo je da su mu na skup{tini priprijetili, da }e mu uzeti parohiju, i da }e biti likvidiran ako bude
rovario protiv partizana.71
Sve{tenici u Andrijevici su intenzivno i kvalitetno obavqali svoje du`nosti, pa im je vjerski odsijek pri sreskom NOO
dozvolio primawe nagrade od vjernika.72 U Kola{inu su inicijativom vjerskog odsijeka pri sreskom NOO u dvije prilike organizovani parastosi poginulim sugra|anima. ^inodejstvovao je protojerej Simonovi} sa dvojicom sve{tenika. Zvani~no su proslavqeni
Badwi dan i Bo`i}. Partizanska oki}ena kolona na kowima pronijela je kroz varo{ badwake, uz brojno prisustvo naroda.73
Poslije konferencije, ili skup{tine sve{tenstva u manastiru @upi, opet se pristupilo razmatrawu organizovawa nove kon71. AMCP, fond MA, f. 1943. g.
72. DACG, AOP, dok. br. VI3a-22(44).
73. Isto, dok. br. VII4-10(44).
184
ferencije, jer se po svoj prilici nije bilo zadovoqno brojem sve{tenika prisutnih `upskoj. Na sjednici IO ZAVNO-a odr`anoj u
Gostiqu 12. januara 1944. godine, pod drugom ta~kom je razmatrana
sve{teni~ka konferencija. Odlu~eno je da se ona sazove za 17. februar u Kola{inu, a da inicijativni odbor uz pomo} IO ZAVNOa i NOO po{aqe pozive sve{tenstvu i mona{tvu.74 Izvr{ni odbor ZAVNO-a je 1. februara poslao dopis sreskom NOO za Nik{i}, u kojem je kao sasvim ispravnu ocijenio odluku op{tinskog
NOO za Lukovo, da zabrani prebacivawe zakupa na rijeci Gra~anici preko neprijateqske teritorije. Zakupac je bio manastir
Ostrog. Obavije{ten je bio i sreski NOO za Danilovgrad, da utvrdi sa upravom manastira koliko je ovoga zakupa preba~eno preko
neprijateqske teritorije, i da se preba~aj mo`e iskqu~ivo vr{iti preko partizanske teritorije.75
Pripreme za kako je navedeno skup{tinu sve{tenika nastavqane su i daqe. Na sjednici IO ZAVNO-a, odr`anoj u Kola{inu
6. februara 1944. godine, pod drugom ta~kom razmatrano je ovo pitawe. Odlu~eno je da Radovan Lali} i Tripko \ukanovi} izrade
projekte proglasa. Wima je kao pomo} pridodat Mihailo Grbi}.
Politi~ki referat trebalo je da izradi protojerej Simonovi}, a
drugi o ulozi crkve i sve{tenstva u istoriji protojerej Radovi}.
Simonovi}u je kao pomo} pridodat Mihailo Grbi}, a Radovi}u Obrad Cicmil, partizanski komandant, po struci pravnik.76
Drugo zasijedawe ZAVNO-a odr`ano je u Kola{inu 16. februara. Izvje{taj o dotada{wem radu IO po tre}oj ta~ki ovog zasijedawa dao je dr Obren Blagojevi}. Idu}i po resorima, on se dotakao i rada vjerskog odsijeka. Iz wegovog referata po ovoj temi,
mo`e se saznati da je sve{teni~ka konferencija odr`ana u @upi
nik{i}koj, i da je na woj izdata poslanica sve{tenstvu i narodu
Crne Gore, i formiran inicijativni odbor za sazivawe sve{teni~ke skup{tine.77 Ona je osmi{qena kao konferencija ili skup{tina sve{tenstva iz cijele Crne Gore. Odr`ana je 19. februara.
O woj je raspravqano na osmom zasijedawu IO ZAVNO-a sqede}eg dana. Konstatovano je da ona „nije bila dobro organizovana“, te da inicijativnom odboru nije pru`ena dovoqna pomo}. I u
samom pogledu karaktera ove konferencije se lutalo, i nije bilo
dnevnog reda. Ocijeweno je da referat Simonovi}a nije bio dobro pripremqen, a Radovi}a jeste, te da se u diskusijama mnogo
74. Isto, dok. br. VII2-9(44).
75. Isto, dok. br. VII2-10(44).
76. Isto, dok. br. VII2-9(44).
77. Isto.
185
qevi~arilo. I proglas koji je izdat je suvi{e duga~ak, pa ga je
trebalo skratiti. U svakom slu~aju ~lanovi IO ZAVNO-a su ocijenili da je konferencija u glavnom zadovoqila.
Analiziraju}i kona~no set izvora o konferencijama (skup{tinama) sve{tenika pod patronatom partizansko-komunisti~kog pokreta, odr`anih u @upi i Kola{inu, ne mo`e se prosuditi
od kakvog su zaista one bile zna~aja? Ipak, ne mo`e se sporiti
ve} navedeno, da je tzv. vjerski odsijek preuzeo nelegalno i nekanonski poslove Mitropolije i mitropolita. Na ovom istom zasijedawu date su smjernice za wegov daqi rad, tj. da prostudira pitawa: davawa sve{teni~kog bira, premje{taja sve{tenika, manastirskih dobara, odr`avawa crkava i grobaqa, vr{ewa vjerskih
poslova, i propagira vjersku toleranciju.78
Ovim pitawima je u potpunosti bila posve}ena deveta sjednica IO ZAVNO-a odr`ana 7. marta u Kola{inu. Iz zapisnika se
vidi da je protojerej Radovi} uputio tri raspisa sve{tenicima po
ovim pitawima. Radovi} je naveo da je u okviru ovih raspisa tra`io od sve{tenika obja{wewe za{to nijesu do{li na konferenciju? Na ovoj sjednici daju se ve} zapaziti embrioni budu}eg postupawa nove komunisti~ke vlasti sa crkvenom imovinom, prvenstveno manastirskom. ^lanove IO je interesovalo funkcionisawe manastirskih imawa. Potpuno nelegalno preuzimawe na sebe ingerencija Mitropolije i mitropolita, vidi se po jo{ jednom
detaqu. Protojerej Simonovi} je predlo`io da se obrazuje crkveni sud. U wega su trebala da u|u dva sve{tenika i jedan pravnik.
^lanovi IO su tu ideju odobrili. Konkretan predlog trebali su
da podnesu Simonovi}, Radovi} i sve{tenik Vugdeli}, kojima je
pridodat Mihailo Grbi}.
Pitawe obrade manastirskih dobara ugra|eno je u raspis IO
ZAVNO-a od 11. marta. Ovo su u stvari bile smjernice za postupawe, na osnovu odluka drugog zasijedawa ZAVNO-a. U tre}em poglavqu, tj. wegovoj ~etvrtoj ta~ki, jasno se vidi da su ve} tada po~ele da se oduzimaju ingerencije manastirskim upravama. Formalno,
sistem obrade manastirske zemqe, ili wegovog davawa pod arendu
ostao je isti. No, manastiri su bili obavezni da imaju ekonoma,
{to je i bila ranija praksa, ali je sada ekonome postavqao sreski
NOO po svom naho|ewu. Neobra|ena manastirska zemqa davana je
pod arendu siroma{nim porodicama po naho|ewu ekonoma.79
78. Isto.
79. Isto, dok. br. VII2-17(44).
186
Izvr{ni odbor ZAVNO-a je poput prave vlade ure|ivao mnoga
pitawa, pa i prosvjetna. To se vidi po detaqnom uputstvu od 5.
aprila, gdje je obja{wen rad novootvorenih {kola. Me|u predmetima za izu~avawe bila je i vjeronauka. Wu su trebali da predaju kao
i prije rata sve{tenici, ako ih ima u op{tinama gdje je {kola otvorena. U~iteqi su bili du`ni da u okviru predmeta istorija, ukazuju na ulogu Crkve i wenih zaslu`nih predstavnika u istoriji, poput ]irila i Metodija, Svetog Save, vladika Danila i Rada.80
Uskoro je me|utim do{lo i do prvih anomalija u tuma~ewu odredbi IO ZAVNO-a. Tako se iguman manastira Bijela i Podmalinsko Ivanovi} obratio IO ZAVNO-a, sa `albom da mu je sreski NOO iz [avnika oduzeo mlin jo{ u oktobru 1943. godine, kao
i tri manastirske krave za potrebe partizanske vojske. Novopostavqeni mlinar od strane NOO [avnika `ivi dobro, i ima sopstveno imawe. Tako je upravnik dva manastira sa |akom ostao bez
igdje i~ega. U vezi sa tim IO ZAVNO-a obratio se 12. aprila sreskom NOO u [avniku da se tu`ba igumana Ivanovi}a ispita, a
ako je ta~na da se mlin manastiru vrati, i postupa po uputstvima
IO ZAVNO-a izdatim sreskim NOO od 11. marta.81
Jedan od dvojice glave{ina tzv. vjerskog odsijeka protojerej
Jago{ Simonovi} je koriste}i funkciju u ovom organu, ve} po~eo
da se pona{a kao mitropolit. Uputio je pismeni akt kalu|eru manastira Mora~a Obrenovi}u, kojim ga raspore|uje za starje{inu
manastira Dobrilovina. Na petnaestoj sjednici IO ZAVNO-a
odr`anoj 12. maja u manastiru Mora~a, Simonovi} je dobio kritiku zbog ovoga. Odlu~eno je da Bo`o Qumovi} i protojerej Radovi}
na to uka`u Simonovi}u, da se sli~ne pojave ne bi de{avale.82
Potpuno ignorisawe Mitropolije na Cetiwu i mitropolita, mo`e se vidjeti i po jo{ jednom primjeru. Na sjednici IO ZAVNOa od 16. maja tako|e u manastiru Mora~i, pod drugom ta~kom konstatovano je da je preminuo ruski patrijarh Sergije. Vjerski odsijek preuzeo je na sebe da po{aqe telegram Svetom Sinodu Ruske
Crkve. Za redigovawe telegrama zadu`eni su protojerej Radovi}
i Jovan ]etkovi}.83
Resor pravde Narodne uprave Crne Gore obavijestio je Mitropoliju 30. maja, da je sve{tenik Vojin Vuli} pristupio partizanima jo{ od ustanka. Kasnije je zarobqen i jedno vrijeme proveo
80. Isto, dok. br. VII2-19(44).
81. Isto, dok. br. VII2-24(44).
82. Isto.
83. Isto.
187
je u nacionalisti~kom zatvoru. Po dobivenim podacima u zoni
pod partizanskom vla{}u vr{i poslove vjerskog referenta u Anrijeva~kom srezu. Narodna uprava je tra`ila od Mitropolije da
prema wemu preduzme kanonski predvi|eni postupak.84
Samozvano preuzimawe ingerencija Mitropolije i mitropolita, u nizu primjera mo`e se vidjeti i po sedamnaestoj sjednici
IO ZAVNO-a od 4. juna tako|e u manastiru Mora~a. U drugoj ta~ki dnevnog reda, tj. podta~ki „b“, rije{eno je da tre}i ~lan Duhovnog suda bude vije}nik AVNOJ-a Petar Lekovi}. ^lanovima suda
trebali su da se izdaju pismeni dekreti o imenovawu. U jednoj od
niza podta~aka, odlu~eno je da na tra`ewe porodice poginulog
~etnika, sve{tenik mo`e izvr{iti opijelo u krugu naju`e porodice, ali bez ikakvog drugog okupqawa i prisustva drugih lica.85
Izbjegli sve{tenik paroh kraqski kod Andrijevice Aleksandar Labovi}, podnio je izve{taj Mitropoliji 14. juna 1944. godine za period od oktobra 1943. do februara 1944. godine. U wemu se
krajwe nepovoqno izrazio o partizanima. Kao partizanske pristalice naveo je me|u sve{tenicima svoga kraja ova lica: protojereja \or|ija [ekularca, sve{tenika u penziji Bogdana Vukovi}a, a od mla|ih Vojina Vuli}a, Raketu Vukovi}a i Milutina Vukani}a.86
Resor pravde Narodne uprave Crne Gore obavijestio je 22. juna
1944. godine mitropolita Joanikija, da je sve{tenik Mirko Kne`evi}, paroh brezovi~ki kod Nik{i}a bio pripadnik partizanskog pokreta, i da je u~estvovao u partizanima naklowenoj skup{tini sve{tenika u manastiru @upi krajem 1943. godine. Potom je
zarobqen i odveden u zatvor u Podgoricu, odakle je 5. maja pobjegao
prilikom britanskog bombardovawa, i da se po nepotvr|enim informacijama nalazi u partizanima negdje u Pivi.87
Ve} na drugom zasijedawu ZAVNO-a ono se po~iwe transformisati u Crnogorsku Antifa{isti~ku Skup{tinu Narodnog Oslobo|ewa (CASNO). Na tre}em zasijedawu ZAVNO-a odr`anom u
Kola{inu 14. jula, u okviru tre}e ta~ke dnevnog reda, done{ena je
odluka o obrazovawu vjerske komisije pri predsjedni{tvu CASNO-a. U okviru pete ta~ke dnevnog reda predlo`ena je Kandidaciona komisija za izbor Predsjedni{tva CASNO-a. Me|u deset
~lanova ove komisije bio je i sve{tenik \or|ije Kalezi}. Ova ko84. AMCP, fond MA, f. 1944. g.
85. DACG, AOP, dok. br. VII2-24(44).
86. AMCP, fond MA, f. 1944. g.
87. Isto.
188
misija izabrala je Predsjedni{tvo CASNO-a (predsjednika i tri
potpredsjednika), kao i ~lanove Predsjedni{tva. Me|u wima bio je
i protojerej Radovi}.88
U okviru ovog zasijedawa referat o radu i organizaciji narodne vlasti u Crnoj Gori podnio je dr Obren Blagojevi}. U dijelu ovog referata, pod sedmom ta~kom, Blagojevi} je rekapitulirao rad vjerskog odsijeka. Tu se po prvi put u izvorima pomiwe
broj okupqenih sve{tenika na sve{teni~koj konferenciji, odr`anoj jo{ 17. februara u Kola{inu. Blagojevi} navodi da ih je
bilo ~etrdeset. Naveo je da su se sve{tenici „jednodu{no“ saglasili sa odlukama Drugog zasijedawa AVNOJ-a, i osudili „izdajni~ki rad mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija i one
grupe sve{tenika koji su se, sa wim na ~elu, stavili u slu`bu nacionalnog ugweta~a“. Napravio je i pregled aktivnosti ovog odsijeka, u kome se opet jasno vidi, da je on u potpunosti preuzeo ingerencije Mitropolije i mitropolita.89
U okviru istog zasijedawa done{ena je odluka o sastavu vjerske komisije. U wen sastav u{li su: protojerej Radovi} (predsjednik), protojerej Simonovi}, profesor Bogoslovije iz Crmnice
Jovan Vukmanovi}, u~iteq iz Berana Vu~eta Piper, i sve{tenik
iz Bjelopavli}a \or|ije Kalezi}. Pored wih u sastav komisije
u{ao je i hoxa Abdulah Hoxi}, kao i jedan sve{tenik sa okupirane teritorije iz Boke, ~ije ime nije navedeno iz konspirativnih
razloga. Iz kasnijih izvora vidi se da je to bio rimokatoli~ki
sve{tenik don Niko Lukovi}.90 Potom je ova odluka operativno
valorizovana, sa time da komisija donese poslovnik o radu. Operativnom valorizacijom odluke, vidi se da je ona imala ~etiri
glavne ta~ke, a u okviru druge, u kojoj su razmatrani weni zadaci,
bile su tri podta~ke. U tre}oj koja glasi: ... „da punova`no donosi sve odluke koje se ti~u posebnoga `ivqewa crkve i wenog odnosa prema licima koja vr{e vjerske propovijedi“, opet se jasno
vidi, da je ova komisija na sebe uzela potpuno protivno crkvenovjerskom `ivotu sve tri konfesije u Crnoj Gori, ingerencije koje pripadaju za to va`e}im crkvenim velikodostojnicima i organima crkve. Ova komisija je za svoj rad bila odgovorna pred CASNO-om, i podnosila mu ih je na odobrewe.91 Na drugoj sjednici
Predsjedni{tva CASNO-a od 22. jula, odr`anoj u Lipovu kod Kola{ina, komisija u istom sastavu je formalno potvr|ena kao ko88. DACG, AOP, dok. br. VII2-10(44).
89. Isto, dok. br. VII2-3(44).
90. Isto.
91. Isto.
189
misija koja radi pri Predsjedni{tvu. Pored we radila je pri
Predsjedni{tvu i zakonodavna komisija, kao i sudski savjet.92
Pored svih navedenih podataka u ovom poglavqu, mo`e se na
kraju napraviti rekapitulacija u~e{}a sve{tenika, monaha i teologa u partizansko-komunisti~kom pokretu. Me|u u~esnicima
13-julskog ustanka 1941. godine bilo je 25 pravoslavnih sve{tenika. Nosioci Partizanske spomenice 1941. godine bili su: Bla`o
Markovi}, Jago{ Simonovi}, Vidak Draki}, \or|ije Kalezi},
Simo Radunovi}, Blagota \urovi} i Rufim @i`i}.93 Protojerej
Aleksandar Labovi}, paroh iz Berana, bio je predsjednik NOO u
beranskom srezu 1941. godine.94 Tu`ilac Crkvenog suda na Cetiwu jerej Bla`o Markovi} od oktobra 1941. godine bio je predsjednik op{tinskog NOO u Crmnici. On je u martu 1942. godine izabran za prvog predsjednika sreskog NOO za Bar.95 Paroh u Gostiqu u Bjelopavli}ima \or|ije Kalezi} u novembru 1941. godine
postao je ~lan sreskog NOO za Danilovgrad.96 Pivski paroh protojerej Jovo Radovi} bio je predsjednik NO fonda 1941. godine u
Pivi.97
Sve{tenici koji su bili aktivni partizani, ili su aktivno
podr`avali partizansko-komunisti~ki pokret su bili:
- Blagota \urovi}, paroh {obaji}ki u Bjelopavli}ima. U proqe}e 1942. godine kao aktivni partizan biva zarobqen od Italijana i interniran u Italiju. Po kapitulaciji
Italije u septembru 1943. godine vra}a se u Crnu Goru i opet
pristupa partizansko-komunisti~kom pokretu. Dobija ~in kapetana i nosioca Partizanske spomenice 1941. godine. Preminuo je
17. jula 1945. godine.
- Rufim @i`i}, jeromonah i sabrat manastira Bijela kod [avnika. Aktivni partizan. Dobija ~in kapetana i zvawe nosioca
Partizanske spomenice 1941. godine. Potom biva ~lan tzv. vjerske
komisije. Preminuo je 22. avgusta 1950. godine.
- Jovo @ugi}, protojerej u penziji. Tokom rata `ivio je u Nik{i}u i simpatisao partizane, radi ~ega je po oslobo|ewu primqen u sreski NOO. Preminuo je 22. decembra 1950. godine.
92. Isto, dok. br. VII2-11(44).
93. Milija Stani{i}, Napredna inteligencija u Crnoj Gori i weno u~e{}e u
trinaestojulskom ustanku, Istorijski zapisi, sv. 1-2, Titograd, 1974, 44.
94. DACG, AOP, dok. br. VIII1-5(41).
95. Isto, dok. br. III2-2(42).
96. Isto, dok. br. VIII1-b(41).
97. Kao nap. 55, str. 536-537.
190
- Petar Kapixi}, protojerej-stavrofor, otac poznatog crnogorskog ratnog i poratnog komunisti~kog funkcioinera Jova Kapixi}a. Kao simpatizer partizana biva na kraju rata postavqen
za ~lana sreskog NOO na Cetiwu, i ~lana Komisije za utvr|ivawe ratne {tete za Crnu Goru, na kojem polo`aju je i penzionisan.
Bio je predsjednik Skup{tine pravoslavnog sve{tenstva Crne
Gore. Kao ~lan delegacije SPC koja je posjetila SSSR i Rusku
Crkvu 1956. godine od Ruskog Sinoda dobio je naprsni krst. Preminuo je 1. februara 1957. godine.
- Milan Mihailovi}, protojerej-stavrofor u penziji. Kao partizanski simpatizer jedno vrijeme je bio interniran. Po oslobo|ewu biva postavqen za ~lana sreskog NOO na Cetiwu. Preminuo je 1947. godine.
- Grigorije Memedovi}, sve{tenik i nosilac crvenog pojasa.
Simpatizer partizana tokom rata. Poslije oslobo|ena biva postavqen za povjerenika za vjerska pitawa u Srezu {avni~kom. Preminuo je 1. oktobra 1946. godine.
- Luka Radi~evi}, sve{tenik. Kao simpatizer partizana biva
interniran od Italijana prvo u Albaniju, a potom u Italiju. Po
kapitulaciji Italije vra}a se u Crnu Goru i prikqu~uje partizanima. Po oslobo|ewu biva postavqen za ~lana sreskog NOO u
Podgorici (Titogradu). Preminuo je u martu 1957. godine.
- Jovo Radovi}, protojerej u penziji. Aktivno je podr`avao partizane. Bio je poslije rata predsjednik Vjerske komisije NR Crne
Gore. Preminuo je u martu 1956. godine.
- Jago{ Simonovi}, protojerej-stavrofor, arhijerejski namjesnik i nosilac naprsnog krsta. Aktivno je u~estvovao u partizansko-komunisti~kom pokretu. Dobio je ~in pukovnika i zvawe nosioca Partizanske spomenice 1941. godine. Bio je vije}nik AVNOJ-a i ~lan Komisije za vjerska pitawa. Preminuo je u martu
1946. godine.
- \or|ije [ekularac, protojerej-stavrofor. Kao simpatizer
partizana bio je od Italijana jedno vrijeme interniran. Po~etkom 1944. godine pre{ao je na partizansku teritoriju. Sinovi su
mu poginuli u partizanima. Poslije oslobo|ewa bio je ~lan Predsjedni{tva Crvenog krsta Crne Gore. Preminuo je 17. septembra
1946. godine.98
98. Spomenica pravoslavnih sve{tenika 1941-1945, Beograd, 1960.
191
5. Osvrt na rad Cetiwske bogoslovije tokom rata
Kako je nazna~eno u prethodnoj glavi o radu Bogoslovije u me|uratnom periodu, neposredno pred po~etak rata u~enici su raspu{teni ku}ama, ~ime se za dugi niz decenija prekinuo normalan
i kontinuiran nastavni proces Bogoslovije na Cetiwu. Tek u decembru 1942. godine, na zahtjev mitropolita Joanikija vojni okupacioni guverner Crne Gore general Biroli, odobrio je obnavqawe rada Bogoslovije. No, i tu su uslovi rada bili lo{i, po{to je italijanska vojska zauzela Biqardu, u kojoj je do rata radila Bogoslovija. Oslobo|eno je bilo bo~no krilo Biqarde, koje je
1936. godine bilo dozidano za potrebe Bogoslovije.
Ve} po samom trajawu {kolske godine vidi se da se radilo o goloj improvizaciji, po{to je prvo polugodi{te trajalo od 17. februara do 16. aprila 1943. godine, a potom se odmah nastavilo sa
drugim, koje je zavr{eno 12. juna. Nastavnici koji su izvodili nastavu bili su sqede}i: rektor Vujisi}, jeromonah Domentijan Pavlovi}, Vlajko Vlahovi}, Jovan Joveti}, Spasoje Begovi}, Uro{
Juri{i}, Stanko Tiodorovi} i Du{an \urkovi}. Bogoslovija je
radila sa {esnaest u~enika, tj. deset je bilo u petom, a {est u {estom razredu. Ispitni rok za mla|e razrede po odluci Profesorskog vije}a organizovan je od 15. do 25. juna. U periodu 30. jun - 14.
jul odr`ani su maturski ispiti, a svih trinaest kandidata ih je polo`ilo.99
Najvjerovatnije zbog kapitulacije Italije po~etkom septembra 1943. godine, i posijedawa Crne Gore od strane wema~kih trupa, kao i velikih i dramati~nih doga|aja krvavog gra|anskog rata
u Crnoj Gori, nijesu se stekli uslovi za redovan po~etak nove
{kolske godine u septembru. Prija svoga odlaska sa Cetiwa italijanska vojska je u zgradi Biqarde ostavila izvjesnu koli~inu
ratnog materijala i municije. Wema~ka vojska je ve} 16. septembra zauzela zgradu Biqarde. Me|utim, pod neutvr|enim okolnostima zaostala italijanska municija je eksplodirala 25. septembra, i izazvala veliku materijalnu {tetu na zgradi Biqarde.
Uni{ten je gorwi i dowi sprat sa krovom u du`ini od 25 metara.
Od sredstava koja je imala na raspolagawu uprava Bogoslovije je
izvr{ila najneophodnije popravke krova. Me|utim, wema~ka vojska je od dowih prostorija, u kojima je bila trpezarija i tri u~ionice napravila smje{taj za svoje kowe. Zbog toga su se mitropolit Joanikije i rektor Vujisi} obratili wema~kom komandantu
99. AMCP, fond CB, f. 23.
192
Kajperu 4. novembra dopisom. Naveli su istorijski zna~aj zgrade
Biqarde, i tra`ili izmije{tawe kowa, kao i od{tetu za sanaciju zgrade. Dobijen je iznos od 7643 rajhs marke, a prostorije su oslobo|ene od kowa.100 Nije pro{lo mnogo vremena a Wemci su 22.
maja 1944. godine opet u dowi dio Biqarde uveli kowe. Rektor Vujisi} se obratio novim dopisom za oslobo|ewe od kowa i nadoknadu {tete, ali nije dobio nikakav odgovor.101
Nenormalne okolnosti rada Bogoslovije vide se opet po terminu izvo|ewa nastave, {kolska godina po~ela je 22. februara i
trajala je do 12. juna 1944. godine. I tada je redovnu nastavu poha|alo svega {esnaest u~enika, tj. u {estom {est, a u petom razredu
deset. Vaspita~ je bio jeromonah Domentijan Pavlovi}. [est u~enika iz ni`ih razreda prijavilo se za polagawe razrednih ispita, i oni su obavqeni u periodu 15/25. jun. Maturski ispit polagalo je sedam u~enika. Teme su bile: 1. Dragovoqno op{te`i}e prve
hri{}anske op{tine u sravwewu sa nasilnim komunizmom na{eg
vremena; 2. Zna~aj ovaplo}ewa Hristova za ~ovje~anski rod; 3. O
du`nostima parohijskog sve{tenika. Teme su date po ideji mitropolita Joanikija.102
Po svr{etku {kolske godine u junu 1944. godine stawe je ostalo isto. Wema~ka kowica ostala je u dowim prostorijama Biqarde sve do odlaska Wemaca sa Cetiwa u novembru. Rad Bogoslovije nije nastavqen u septembru, jer su ve} po~ele zavr{ne borbe
za oslobo|ewe Crne Gore, u kojoj su partizanske jedinice iz nekoliko pravaca po~ele da protjeruju Wemce. Neposredno pred odlazak Wemaca sa Cetiwa, iz wega su oti{li mitropolit Joanikije
i svi profesori Bogoslovije izuzev rektora Vujisi}a. On se po
odlasku Wemaca sa Cetiwa vratio u svoj rektorski stan u bo~nom
krilu Biqarde najbli`em manastiru, koji se sastojao od dvije
prostorije. Poslao je dva izvje{taja Svetom Sinodu, navode}i da
je gotovo sav inventar Bogoslovije uni{ten.103 Tu je sa~ekao i
ulazak partizana na Cetiwe 13. novembra 1944. godine.
100. Isto.
101. Isto.
102. Isto.
103. Isto.
193
6. Spisak poginulih sve{tenika, monaha, teologa i
crkveno-manastirskih slu`iuteqa poginulih tokom
Drugig svjetskog rata i po wegovom svr{etku
Do sada je u vi{e radova i publikacija objavqivan spisak stradalih sve{tenika, monaha, teologa i crkveno-manastirskih slu`iteqa. Ovi spiskovi su najprije tematski bili nepotpuni. Naime, pravqeni su spiskovi u zavisnosti od strane u gra|anskom ratu, tj. onih koji su bili na kontrarevolucionarnoj strani, a potom
i onih koji su bili aktivni u~esnici ili pomaga~i partizanskokomunisti~kog pokreta. Sasvim nepravedno, u spiskove ovih drugih, uvr{tavana su crkvena lica koja su poginula u represalijama
okupatora, usta{a i balista, iako sa ovim pokretom nijesu imala
prakti~no nikakve veze. I u okviru navedenih grupacija spiskovi
su bili nepotpuni, ili sa u jednom broju slu~ajeva pogre{nim informacijama. Komparativnim istra`ivawem, i upore|ivawem podataka, autor ovog rada potrudio se da napravi jedinstveni spisak
postradalih crkvenih lica sa teritorije Crne Gore, po svim
aspektima uzroka wihovog stradawa. Jedan broj crkvenih lica rodom iz Crne Gore postradao je tokom rata van we, pa su stoga ova
lica uvr{tavana u spiskove postradalih koji se geografski nijesu ticali Crne Gore. Stoga je i ta anomalija otklowena. Kona~no, jedan broj crkvenih lica koja su bila antikomunisti~ki opredijeqena stradao je u prvim godinama poslije rata od nove komunisti~ke vlasti. Wihovo stradawe je me|utim bilo posqedica
stava iz samog rata, pa }e ta lica tako|e biti uvr{tena u spisak
postradalih. I spisak koji je ovdje dat tako|e se ne mo`e smatrati potpunim. U wega su uvr{teni podaci do kojih je autor rada i
spiska do{ao istra`ivawem, {to ne zna~i da podaci u budu}nosti
ne}e biti dora|ivani sa wihovim pronale`ewem.
a) UBIJENI OD PARTIZANA OD 1941. GODINE DO
ODSTUPAWA:
1. Nikodim Jawu{evi}, arhimandrit i starje{ina manastira
@upe kod Nik{i}a, rodom iz okoline Nik{i}a. Ubijen 29. juna
1941. godine, jo{ prije po~etka ustanka. Po svim pretpostavkama
ubila ga je grupa komunista, pa je tako postao prva komunisti~ka
`rtva me|u sve{tenstvom.
2. Nikola Jovanovi}, klirik, rodom iz Me|urje~ja (Kola{in).
Ubijen na Sr|evdan 1941. godine ispred ku}e.
194
3. Vasilije Bo`ari}, paroh rogamski, rodom iz Rogama-Piperi (Podgorica). Poslije strahovitog mu~ewa ubijen 15. novembra
1941. godine i ba~en u rijeku Mora~u. Le{ mu je isplivao petnaestak km daqe kod Vukovaca u Zeti.
4. Petar Vujovi}, paroh meteri{ko-dru{i}ki, rodom iz @upe
Dobrske (Cetiwe). Pucano je u wega i ba~en je u jamu 10. decembra
1941. godine, na poznatom partizanskom strati{tu Kunovo prisoje u Qe{anskoj nahiji, gdje se nalazio partizanski {tab. Izrawavan i izlomqen nekoliko dana je iz jame dozivao za pomo}, ali
se niko nije usudio pribli`iti jami od partizana. Preminuo je
mu~eni~kom smr}u.
5. Novo Karaxi}, bogoslov rodom iz Drobwaka, izbjeglica iz
Metohije u Loznu kod Bijelog Poqa. Ubijen u blizini Mojkovca
krajem 1941. godine.
6. Bogdan Cerovi}, paroh `abqa~ki, rodom iz Tu{ine ([avnik).
Ubijen 5. novembra 1941. godine sa sinom jedincem Dragutinom.
7. Serafim Xari}, arhimandrit i nastojateq manastira Svete Trojice kod Pqevaqa u Eparhiji Mile{evskoj, rodom iz okoline [avnika. Ubijen po~etkom decembra 1941. godine prilikom
bitke za Pqevqa, jer je od partizana tra`io da izmjeste svoja
mitraqeska gnijezda sa torwa manastira, da manastir Italijani
ne bi ga|ali artiqerijom.
8. Ne|eqko Jokanovi}, profesor Bogoslovije na Cetiwu, rodom iz Plu`ina (Bile}a). Ubijen je u no}i 19/20. februara 1942.
godine u Kifinom Selu kod Nevesiwa, zajedno sa ~etni~kim komandantom za isto~nu Bosnu i Hercegovinu majorom Bo{kom Todorovi}em.
9. Mato [}epanovi}, klirik, rodom iz Doqeg Lipova (Kola{in). Ubijen nepoznatog datuma u prvoj polovini 1942. godine.
10. Petar Grdini}, poslu{nik manastira Dobrilovina, rodom
iz Poqa Kola{inskih (Kola{in). Ubijen nepoznatog datuma u
prvoj polovini 1942. godine sa ocem Milisavom, bratom Pavlom i
dva ro|aka.
11. Lazar Radowi}, protojerej i paroh re~inski, rodom iz Maina (Budva). Ubijen 15. januara 1942. godine kod Pe}i.
12. Varnava Bu}an, protosin|el i nastojateq manastira Podlastva, rodom iz Sarajeva, ranije profesor bogoslovija u Bitoqu
i Cetiwu. Ubijen mno{tvom uboda no`em 24. januara 1942. godine.
Le{ mu je na|en u blizini Svetog Stefana izme|u Budve i Petrovca.
13. Gordana, isku{enica manastira Duqevo. Ostali podaci
nepoznati. Ubijena sa protosin|elom Varnavom Bu}anom.
195
14. Stojanka Rako~evi}, isku{enica manastira Duqevo. Ostali podaci nepoznati. Ubijena sa protosin|elom Varnavom Bu}anom i isku{enicom Gordanom.
15. Teofan Beatovi}, svjetovno ime Tomo, jeromonah i sabrat
manastira Kosijereva, rodom iz Bode`i{ta (Gacko). Odveden iz manastira na Badwi dan 1942. godine, ubijen i ba~en u jamu Vidno kod
Vu~edola. Od partizana su mu stradala i dva brata: Bo{ko i A}im.
16. Gavrilo Dabi}, jeromonah manastira @upe, rodom iz Putnice (Srbija). Odveden iz manastira na Blagovijesti 1942. godine. Posmrtni ostaci na|eni su u jami Plo~a u Dragovoqi}ima (Nik{i}).
17. Novo Deli}, paroh planinopivski, rodom iz Komarnice
([avnik). Prebjegao od usta{a jer je prije rata bio paroh u Bosanskom Petrovcu. Ubijen no}u 3. aprila 1942. godine, i ba~en u
poznato partizansko strati{te bunar na Beri{inoj Luci ([avnik). Posmrtni ostaci izva|eni i sahraweni 5. jula.
18. Risto Jaramaz, paroh kosijerevski, rodom iz Krakovaca
(Nik{i}). Ubijen na putu Kne` Do-Petrovi}i na Jovawdan 1942.
godine od partizanske crne trojke, u kojoj su bila dva wegova ro|aka, po nare|ewu komunisti~kog funkcionera Petra Komneni}a.
19. Pavi} Kekovi}, paroh pavkovi}ki, rodom iz Zagara~a-Katunska nahija (Danilovgrad). Ubijen u borbi sa partizanima kao komandir nacionalisti~ke ~ete 1. juna 1942. godine u okolini Velimqa.
20. Vaso Popovi}, paroh vu~edolski, rodom iz Bao{i}a (Herceg Novi). Ubijen u Gorwem Poqu (Nik{i}) krajem 1941. godine,
po nare|ewu partizanskog komandanta Save Kova~evi}a-Mizare.
Prije smrti odlu~no odbio da se pridru`i partizanima.
21. Rade Popovi}, paroh veli~ki, rodom iz Velike (Andrijevica). Ubijen 2. juna 1942. godine na planini Siwajevini, i ba~en
u Muani~ku {piqu.
22. Vojin Ba{anovi}, klirik, rodom iz Botuna (Podgorica).
Ubijen nepoznatog datuma 1943. godine u Drenovici kao pripadnik ~etni~kog pokreta.
23. Aleksandar Labovi}, paroh kraqski, rodom iz Oblog Brda-Kraqe (Andrijevica). Ubijen nepoznatog datuma 1943. godine.
24. Savo Pejovi}, paroh poborsko-lastvanski. Ubijen 26. avgusta 1943. godine.
25. Golub ^uki}, paroh dowor`ani~ki, rodom iz Dowe R`anice (Berane). Uhva}en od partizana kod manastira @i~e, odveden u
planinu Stolove i ubijen u no}i 23/24. novembra 1943. godine.
26. Slobodan [iqak, protojerej, paroh ilinobrdski kod Pqevaqa (Eparhija Mile{evska), ubijen od partizana 1943. godine.
27. Krsto Markovi}, paroh ora{ko-{titarski, strijeqan od
partizana 4. marta 1944. godine na ^evu.
196
28. Petko Jovanovi}, klirik, rodom iz Me|urje~ja (Kola{in).
Ubijen i ba~en u jamu Mrtvicu u Mrtvom Dubokom u Rovcima nepoznatog datuma 1944. godine.
29. \uro Tomovi}, paroh pro{}enski, rodom iz Poqa Kola{inskih (Kola{in). Ubijen iz zasjede na drugi dan Vaskrsa 1944.
godine.
30. Janko [}epanovi}, klirik, rodom iz Me|urje~ja (Kola{in).
Ubijen na Ba{awem brdu kod Kola{ina nepoznatog datuma 1944.
godine.
31. Tihomir Bal{i}, protojerej, privremeni paroh bjelopoqski, rodom iz Podvrha (Bijelo Poqe). Izbjegao iz Metohije pred
balistima. Krajem 1944. godine izbjegao pred partizanima u selo
Mili}e ispod planine Golije u Srbiji. Prilikom nailaska partizana iz [este crnogorsko-sanxa~ke brigade prepoznat je od
istih kao partizanski neprijateq, i ubijen je nepoznatog datuma
po~etkom 1945. godine.
32. Rajko Dubak, crkvewak, rodom iz Crnog Vrha-Vasojevi}i.
Ubijen nepoznatog datuma 1944. godine pored Crnovr{ke rijeke,
gdje mu je prona|en le{ pored puta.
b) UBIJENI OD PARTIZANA PRILIKOM
ODSTUPAWA U SLOVENIJI:
1. Veselin Andri}, klirik, rodom iz Ravne Rijeke (Bijelo Poqe). Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
2. Novak Andri}, klirik, rodom iz Ravne Rijeke (Bijelo Poqe). Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
3. Spasoje Begovi}, suplent Bogoslovije na Cetiwu. Ubijen u
Sloveniji u maju 1945. godine.
4. Vojin Bogdanovi}, crkvewak crkve vetog Dimitrija u Kola{inu. Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
5. Velimir Bo`ovi}, paroh beranski, rodom iz Berana. Ubijen
u Sloveniji u maju 1945. godine.
6. Radoje Bo`ovi}, paroh stijenski, rodom iz Stijene-Piperi
(Podgorica). Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
7. Mihailo Bu{kovi}, paroh kosijerevsko-bokovski, rodom sa
Vrawine na Skadarskom jezeru. Ubijen u Sloveniji u maju 1945.
godine.
8. Milo{ Vasiqevi}, paroh rogamski. Jedan od potpisnika antikomunisti~ke rezolucije sve{tenstva u Nik{i}u 29. decembra
1943. godine. Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
197
9. Vladimir Ve{ovi}, paroh qevore~ki, rodom iz Lijeve Rijeke (Vasojevi}i). Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
10. Mirko Vujisi}, poslu{nik manastira Visoki De~ani, rodom iz Prekobr|a (Kola{in). Izbjeglica iz Metohije. Ubijen u
Sloveniji u maju 1945. godine.
11. dr Luka Vukmanovi}, doktor teologije, protojerej, profesor cetiwske gimnazije i kra}e Bogoslovije na Cetiwu, rodom iz
Podgora (Crmni~ka nahija). Ro|eni brat visokog komunisti~kog
funkcionera Svetozara Vukmanovi}a-Tempa. Ubijen u Kamniku u
Sloveniji u maju 1945. godine.
12. Krsto Vukoji~i}, paroh u okolini Pqevaqa, u Eparhiji
Mile{evskoj. Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
13. Savo Vuksanovi}, paroh re~inski, rodom iz Trebaqeva (Kola{in). Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
14. Milisav Vulanovi}, paroh ozrini}ki, rodom iz Ozrini}a
(Nik{i}). Potpisnik je antikomunisti~ke Rezolucije sve{tenika u Nik{i}u od 29. decembra 1943. godine. Ubijen u Sloveniji u
maju 1945. godine.
15. Visarion Vu~i}evi}, jeromonah i sabrat manastira Vrawine. Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
16. Luka Vu~ini}, jerej i vjerou~iteq, rodom iz Dupila (Crmni~ka nahija). Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
17. Bo{ko Guberini}, klirik, rodom iz Polica (Berane). Ubijen na Lijev~a Poqu u Bosni u martu 1945. godine.
18. Batri} Gruji}, poslu{nik Mitropolije, rodom iz Prekobr|a (Kola{in). Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
19. Bo`idar Danilovi}, paroh {umski u Eparhiji Zahumskohercegova~koj, rodom iz Zubaca izme|u Herceg Novog i Trebiwa.
Kako su mu partizani ubili oca protojereja Jovana, prebjegao je u
Crnu Goru i bio na raspolagawu mitropolitu Joanikiju. Ubijen
je u Sloveniji u maju 1945. godine.
20. Vlajko Danilovi}, klirik u Eparhiji Zahumsko-hercegova~koj. U grupi Danilovi}a prebjegao u Crnu Goru kod mitropolita Joanikija. Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
21. Savo Danilovi}, protojerej i paroh zuba~ki. U grupi Danilovi}a prebjegao je kod mitropolita Joanikija. Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
22. Obrad Danilovi}, klirik Eparhije Zahumsko-hercegova~ke. Prebjegao u grupi Danilovi}a kod mitropolita Joanikija.
Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
23. Ilija Dedi}, paroh lipovski, rodom iz Brskuta (Podgorica). Ubijen u maju 1945. godine u Sloveniji.
198
24. Bo{ko Dragovi}, paroh vukova~ki, rodom iz Podgorice.
Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
25. Mihailo Dragovi}, paroh nevesiwski i podgori~ki, rodom
iz ]urioca – Bjelopavli}i (Danilovgrad). Ubijen u Sloveniji u
maju 1945. godine.
26. Dmitar Dubak, paroh {ekularski, rodom iz Bo`i}a (Andrijevica). Ubijen u Bosni po~etkom 1945. godine.
27. Aleksa @ivkovi}, paroh stijenski, rodom iz Matagu`a-Zeta (Podgorica). Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine, sa ocem
Kostom, i bra}om Velimirom i Mitrom.
28. \or|ije Ivanovi}, arhijeresjski namjesnik {avni~ki, rodom iz [avnika. Potpisnik je antikomunisti~ke Rezolucije sve{tenika u Nik{i}u od 29. decembra 1943. godine. Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
29. \or|e Jovanovi}, klirik, rodom iz Meki}a Poqa (Kola{in). Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
30. Qubomir Jovovi}, arhijerejski namjesnik podgori~ki, rodom iz Kosi}a-Bjelopavli}i (Danilovgrad). Ubijen u Sloveniji u
maju 1945. godine.
31. Nikica Jovovi}, paroh stubi~ki, rodom iz Kosi}a-Bjelopavli}i (Danilovgrad). Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
32. Luka Juki}, paroh kowu{ki, rodom iz Kowuha (Andrijevica). Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
33. Radowa Juki}, protojerej, paroh andrijeva~ki, rodom iz Bo`i}a (Andrijevica). Ubijen u Sloveniji u maju 1945. godine.
34. Milorad Kqaji}, paroh nik{i}ki, rodom iz Ra{kog (Kola{in). Potpisnik je antikomunisti~ke Rezolucije sve{tenstva
u Nik{i}u 29. decembra 1943. godine. Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
35. Stojan Kosti}, paroh dowo`upski, rodom iz [email protected]
(Nik{i}). Nasilno je doveden na partizansku skup{tinu sve{tenstva u manastiru @upi 15. decembra 1943. godine, kojoj je prisustvovalo svega nekoliko sve{tenika. Potom je pobjegao sa partizanske teritorije u Nik{i}, gdje je bio potpisnik antikomunisti~ke Rezolucije sve{tenstva 29. decembra. Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
36. Savo Kustudi}, paroh gorwepoqski, rodom iz Glibavca (Nik{i}), porijeklom sa Wegu{a. Potpisnik je antikomunisti~ke Rezolucije sve{tenstva u Nik{i}u 29. decembra 1943. godine. Ubijen
je u Sloveniji u maju 1945. godine.
37. Irinej Krsti}, protosin|el i vjerou~iteq iz Nik{i}a.
Potpisnik je antikomunisti~ke Rezolucije sve{tenstva u Nik199
{i}u 29. decembra 1943. godine. Ubijen je u Sloveniji u maju 1945.
godine.
38. Simo Lalatovi}, paroh trepa~ko-bora~ki, rodom iz okoline Nik{i}a. Potpisnik je antikomunisti~ke Rezolucije sve{tenstva u Nik{i}u 29. decembra 1943. godine. Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
39. Andrija Lakovi}, paroh qe{kopoqski, rodom iz Leki}aQe{kopoqe (Podgorica). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
40. Jovan Luki}, paroh gluhodoslski, rodom iz Gluhog Dola
(Crmnica). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
41. Marjan Marseni}, paroh andrijevi~ki, rodom iz Rijeke Marseni}a (Andrijevica). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
42. Dragomir Miju{kovi}, paroh bogeti}ki, rodom iz Dreno{tice-Pje{ivci (Nik{i}). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
43. Nikola Milo{evi}, paroh qevore~ki, rodom iz Lijeve Rijeke (Vasojevi}i). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
44. Branko Mustur, jerej i profesor Bogoslovije na Cetiwu, rodom iz okoline Kotora. Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
45. Toma{ Nikoli}, paroh ri|anski, rodom iz Frutka-Bjelopavli}i (Danilovgrad). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
46. Danilo Ni{avi}, paroh zaostro{ko-{titari~ki, rodom iz
Zaostra (Berane). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
47. Krsto Pavi}evi}, paroh spu{ki, rodom iz Bandi}a-Katunska nahija (Danilovgrad). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
48. Niko Pavi}evi}, paroh martini}ki, rodom iz Dola (Danilovgrad). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
49. Pavle Pavi}evi}, iguman manastira @drebaonika, rodom
iz Slapa-Bjelopavli}i (Danilovgrad). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
50. Spasoje Pavi}evi}, jerej, suplent Bogoslovije na Cetiwu.
Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine sa bra}om Aleksandrom
i Miletom.
51. Bla`o Popovi}, jerej i ekonom Bogoslovije na Cetiwu, rodom iz Stijene-Piperi (Podgorica). Ubijen je u Sloveniji u maju
1945. godine.
52. Vuko Popovi}, protojerej i arhijerejski namjesnik kola{inski, rodom iz Meki}a Poqa (Kola{in). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
53. Mileta Popovi}, klirik, rodom iz Meduna-Ku~i (Podgorica). Poslanik Crnogorske Narodne Skup{tine Kraqevine Crne Gore 1911/14. godine. Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
200
54. Milo{ Popovi}, protojerej, paroh bjelopoqski, rodom iz
Bijelog Poqa. Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
55. Nikodim Popovi}, jeroman i sabrat manastira Ostroga,
rodom iz Podgorice. Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
56. Savi} Popovi}, paroh {titarski, rodom iz Kopita Petrovi}a-Bjelopavli}i (Danilovgrad). Ubijen je u Sloveniji u maju
1945. godine.
57. Filip Popovi}, jerej i crkveno sudski tu`ilac, rodom iz
Vukovaca-Zeta (Podgorica). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
58. \uro Radoman, paroh qubotiwski, rodom iz Qubotiwa-Rije~ka nahija (Cetiwe). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
59. Pavle Radoman, paroh dupilovski, rodom iz Qubitiwa-Rije~ka nahija (Cetiwe). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
60. Stanko Radunovi}, paroh sotoni}ko-bukovi~ki, rodom iz
Progonovi}a-Qe{anska nahija (Podgorica). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
61. Savo Rako~evi}, paroh {titari~ki, rodom iz Trebaqeva
(Kola{in). Potpisnik je antikomunisti~ke Rezolucije sve{tenstva u Nik{i}u 29. decembra 1943. godine. Ubijen je u Sloveniji u
maju 1945. godine.
62. Vojislav Ra{ovi}, klirik, rodom iz Qajkovi}a-Zeta (Podgorica). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
63. Sekule Sekulovi}, profesor Bogoslovije na Cetiwu, rodom iz Brskuta (Podgorica). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
64. Jovan Todorovi}, paroh po{}enski, rodom iz Dowih Brezana-Piva (Plu`ine). Potpisnik je antikomunisti~ke Rezolucije
sve{tenika u Nik{i}u 29. decembra 1943. godine, i otvorenogli~nog proglasa protiv protojereja Jova Radovi}a „crvenog popa“
iz Pive. Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
65. Borivoje Tomovi}, jeromonah i sabrat manastira ]elije
Piperske. Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
66. Mihailo Tomovi}, teolog, rodom iz Ravne Rijeke (Bijelo
Poqe). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
67. Petar Uskokovi}, jerej, sekretar Mitropolije Crnogorsko-primorske, rodom iz Qe{anske nahije (Podgorica). Ubijen je
u Sloveniji u maju 1945. godine.
68. Milomir ]ulafi}, paroh lu{ki, rodom iz Luga (Andrijevica). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine sa mla|im bratom
Mira{em.
69. Simo [akota, paroh budvanski. Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
201
70. Dragoqub [iqak, paroh povoqski u Eparhiji Mile{evskoj, rodom iz Pqevaqa. Ubijen je u Sloveniji u Ko~evju u maju
1945. godine.
71. Savo [iqak, paroh boqani}ki, rodom iz La|ana (Pqevqa), Eparhija Mile{evska. Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
72. Manojlo [o{ki}, |akon i vjerou~iteq danilovgradski, rodom iz Ulotine (Andrijevica). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945.
godine.
73. Uro{ [o{ki}, bogoslov i vjerou~iteq u Mitropoliji, rodom iz Ulotine (Andrijevica). Ubijen je u Sloveniji u maju 1945.
godine.
74. Ma{an [}epanovi}, |akon crkve Svetog Luke u Me|urje~ju, rodom iz Me|urje~ja (Kola{in). Ubijen je u Sloveniji u maju
1945. godine.
75. Radule [}epanovi}, jerej i pisar Crkvenog suda Mitropolije, rodom iz Doweg Zagara~a-Katunska nahija (Danilovgrad).
Ubijen je u Sloveniji u maju 1945. godine.
v) UBIJENI POSLIJE OSLOBO\EWA OD
PARTIZANA I NOVIH KOMUNISTI^KIH VLASTI:
1. Joanikije Lipovac, mitropolit crnogorsko-primorski. Zarobqen u Sloveniji i vra}en u Srbiju, gdje je u neposrednoj blizini Aran|elovca mu~en i ubijen u junu 1945. godine.
2. Mihailo Barbi}, protojerej, paroh krtolski iz Boke. Uhap{en od partizana i sproveden u zatvor u Kotoru neposredno po
oslobo|ewu u novembru 1944. godine, gdje je mu~en i prebijan, od
kojih posqedica je tu ubrzo i umro.
3. Nikolaj Doriomedov, profesor Bogoslovije i gimnazije na
Cetiwu, Rus izbjeglica od posqedica boq{evi~ke revolucije.
Ubijen od partizana drugog dana po wihovom ulasku na Cetiwe 14.
novembra 1944. godine, me|u 28 uglednih gra|ana Cetiwa.
4. Stanko [auli}, paroh tepa~ki, rodom iz @abqaka pod Durmitorom. Potpisnik je antikomunisti~ke Rezolucije sve{tenstva u Nik{i}u 29. decembra 1943. godine. Po~etkom septembra
1944. godine uhap{en od partizana i sproveden u [avnik, a potom
u oslobo|eni Nik{i}, gdje je bio u zatvoru nekoliko mjeseci.
Strijeqan 30. decembra 1944. godine.
5. Vladimir Sekulovi}, paroh brskutski, rodom iz Brskuta
(Podgorica). Strijeqan od komunisti~kih vlasti u Podgorici
17. septembra 1945. godine.
202
6. Damjan Tomi}, iguman manastira Kosijereva, rodom iz Mohova u Sremu. O wegovom ubistvu ima vi{e verzija. Po jednoj ubijen je na brdu Zlati{tu kod Bile}e, a po drugoj, u grupi sa oko 500
strijeqanih iz isto~ne Hercegovine i pograni~ne Crne Gore po~etkom 1945. godine, na poznatom strati{tu u parku kod saborne
crkve u Trebiwu.
7. Savo Bijeli}, paroh bijelsko-kru{evi~ki, rodom iz Bijelskih Kru{evica iznad Bijele (Herceg Novi). Bio je u odmetni{tvu. Predao se na rije~ i posredovawe kuma komuniste. Strijeqan sa grupom ~etnika nepoznatog datuma 1945. godine.
8. Gojko Krivokapi}, paroh tre{weva~ki, rodom iz Cuca (Cetiwe). Ubijen od OZN-e kao odmetnik 7. maja 1945. godine.
9. Milisav Drakulovi}, paroh orahovi~ki, rodom iz Orahova
(Oraova) -Ku~i (Podgorica). Bio je u odmetni{tvu, i ubijen je u
jami na Koritima na Petrovdan 1946. godine.
10. Sr|an Matkovi}, klirik, rodom iz okoline Kotora. Strijeqan je poslije rata od komunisti~kih vlasti, nepoznatog datuma
i na nepoznatoj lokaciji.
11. Bo`o Pe{i}, rodom iz Frutka-Bjelopavli}i (Danilovgrad). Radio kao {ef policije u Banatu prije rata. Kasnije se zamona{io i bio monah u Pe}koj Patrijar{iji i Visokim De~anima od 1941. do 1943. godine, kad prelazi u Beograd, gdje ga je zateklo oslobo|ewe. Mona{ko ime nepoznato. Likvidiran nepoznatog datuma i na nepoznatoj lokaciji u okolini Beograda od novih
komunisti~kih vlasti, u prvih nekoliko mjeseci po oslobo|ewu,
u seriji masovnih likvidacija koje su one sprovodile.
12. Gavro Perovi}, sve{tenik, rodom iz Martini}a-Bjelopavli}i (Danilovgrad). Prije rata slu`bovao u nekoliko mjesta u
Srbiji, a jedno vrijeme bio upraviteq crkve Svetog Marka u Beogradu. Po oslobo|ewu gubi mu se svaki trag. Neprovjereni podaci ukazuju da je likvidiran od novih komunisti~kih vlasti u okolini Beograda, u seriji masovnih likvidacija koje su one sprovodile po Srbiji, u prvih nekoliko mjeseci po oslobo|ewu.
13. Milorad Vukoji~i}, paroh pqevaqski, su|en i strijeqan
od komunisti~kih vlasti u Pqevqima 1945. godine.
14. Milo{ Tur~inovi}, paroh ~evski, rodom sa ^eva-Katunska
nahija (Cetiwe). Poslije ujediwewa 1918. godine bio je kao mladi} aktivni zelena{, a potom vojnik vojske emigrantske vlade
kraqa Nikole u Gaeti u Italiji. Aktivni ~lan nacionalnog pokreta protiv partizana ve} od kraja 1941. godine, i blizak saradnik Krsta Popovi}a u tom dijelu Katunske nahije. Kao takav od
po~etka 1944. godine i vojni sve{tenik Katunske brigade Krsta
Popovi}a. Poslije oslobo|ewa bio je u jednoj od odmetni~kih
203
grupa pod vo|stvom Krsta Popovi}a. U opse`noj akciji likvidacije Krstovog odmetni~kog pokreta ubijen je 7. marta 1947. godine na ^evu. Vojni sud na Cetiwu osudio je wegovu suprugu Sekicu,
staru 39 godina, na deset godina zatvora, i pet gubitka gra|anskih
prava.
15. Milo{ Joksimovi}, paroh pavinopoqski, rodom iz Sto`era (Bijelo Poqe). Iako je bio antikomunisti~ki nastrojen, nekako je pre`ivio pobjedu komunista i nije hap{en. Bio je otvoreni
protivnik formirawa zadruga, ignorisao je i kritikovao novu
vlast. Vjerovatno po nekoj dou{ni~koj dojavi uhap{en je krajem
1949. godine. To je bilo vrijeme masovnih hap{ewa povodom IB-a.
U zatvoru je zvjerski mu~en, i na kraju ubijen udarcima gvozdenom
polugom u glavu. Da bi zata{kali takvu smrt, isqednici su mu vezali ko{uqu oko vrata, da bi to prikazali kao samoubitvo.
g) UBIJENI OD USTA[A I BALISTA:
1. Bla`o Golubovi}, paroh krwe{evski u Sremu. Po progla{ewu NDH uhap{en od usta{a, pretu~en i prognan u Beograd, gdje
je od posqedica preminuo 31. marta 1942. godine.
2. Gavrilo Kecojevi}, jerej, rodom iz Pive (Plu`ine), ubijen
od usta{a 4. aprila 1945. godine u selu Kukuqe (Srbac), prilikom
povla~ewa crnogorskih i hercegova~kih ~etnika ka Sloveniji.
3. Jovan Ze~evi}, iguman i starje{ina manastira Pe}ke Patrijar{ije, rodom iz Vasojevi}a. Interniran od balista u zatvor
u Tirani, potom pu{ten, pa opet uhap{en u manastiru kod Firna,
i strijeqan od balista u Albaniji.
4. Miladin Mini}, paroh biqe{evski (Zenica), rodom iz Rovaca (Kola{in). Ubijen od usta{a u parohijskom domu u Biqe{evcu. Li~no ga je ubio biv{i fratar iz Fojnice, rodom iz Busova~e Eugen Guji}.
5. Radojica Peri{i}, paroh stabanski a potom kazana~ki, rodom iz Kazanaca (Golija-crnogorsko-hercegova~ka granica). Tokom rata komandant Gata~ke ~etni~ke brigade i ~etni~ki vojvoda. Poginuo od usta{a na Lijev~a Poqu 4. aprila 1945. godine, prilikom povla~ewa crnogorskih i hercegova~kih ~etnika ka Sloveniji.
6. Uro{ Popovi}, paroh dobriwski (Novi Pazar). Ubijen od
balista prilikom bogoslu`ewa 21. februara 1943. godine.
7. Andrej Popovi}, paroh isto~ki (Istok). Ubijen od balista
pred svojom ku}om 21. oktobra 1943. godine.
204
8. Vladimir ^ejovi}, jerej i sekretar Crkvenog suda u Mostaru, rodom iz Ku~a (Podgorica). Pred rat pre{ao sa slu`bom u
Mostar. Zatekao se u manastiru @itomisli}u prilikom odvo|ewa manastirske bratije od usta{a. Iako su ga htjeli pustiti,
jer je tretiran kao „Crnogorac“, na li~no insistirawe ostao je sa
wima, i ubijen je i ba~en u jamu.
9. Vojislav Zowi}, paroh obre{ki (Srem), rodom iz Vasojevi}a. Po dolasku na vlast usta{a u Sremu, mu~en je i prebijan.
Uspio je da se prebaci u Beograd, gdje je od posqedica preminuo.
10. Svetozar [o{ki}, paroh u okolini Berana, rodom iz Ulotine (Andrijevica), ubijen od balista oktobra 1943. godine.
d) UBIJENI OD OKUPATORA KAO @RTVE REPRESALIJA:
1. Bogi} Jovi}evi}, paroh rije~ko-obodski, rodom iz Rije~ke
nahije (Cetiwe), strijeqan 19. jula 1941. godine od Italijana kao
u~esnik 13-julskog ustanka.
2. \or|ije Krcunovi}, paroh ceklinsko-dobrski, kao u~esnih
13-julskog ustanka dva puta je hap{en od Italijana, zlostavqan i
premla}ivan. Od tih posqedica preminuo je u Rijeci Crnojevi}a
15. decembra 1942. godine.
3. Ilarion Mijatovi}, po kapitulaciji 1941. godine dolazi u
Crnu Goru, i biva postavqen za upraviteqa manastira Mora~e, a
potom od polovine 1942. godine Pive. Strijeqan je sa grupom seqaka, a potom spaqen u jednoj ku}i u selu Seqani u Pivi od strane Wemaca juna 1943. godine.
4. Marko Popovi}, paroh borinski (Jadar). Uhap{en od Wemaca krajem 1942. godine sa sinovcem od petnaest godina kao talac. Interniran u Mathauzen, a potom u Guzen, gdje je umoren u gasnoj komori.
5. Simo Popovi}, paroh kosorski, rodom iz Ku~a (Podgorica).
Strijeqan od Italijana 25. jula 1943. godine.
5. Mirko Roganovi}, sve{tenik u Tetovu, rodom iz Cuca-Katunska nahija (Cetiwe). Godine 1943. sa grupom od 60-ak gra|ana
Tetova Srba biva uhap{en od balista i sproveden u Skopqe, gdje
su mu~eni. Sa desetak talaca ukrcan je u voz za Wema~ku. U Vladi~inom Hanu skinut sa voza u no}i 31. oktobra 1943. godine, i
ubijen u blizini stanice.
6. Joko So~ica, sve{tenik-penzioner iz Pive (Plu`ine).
Ubijen od Wemaca u selu Milo{evi}i kod Plu`ina sa `enom,
snahom i ~etvoro unu~adi.
205
|) UBIJENI OD OKUPATORA I ANTIKOMUNISTA
KAO AKTIVNI PARTIZANI ILI WIHOVI
POMAGA^I:
1. Marko Borozan, paroh konaxijski, rodom iz Bokova-Rije~ka
nahija (Cetiwe), strijeqan od Wemaca na Cetiwu 20. avgusta 1944.
godine.
2. Marinko Vujinovi}, paroh kavadarski (Kavadarci), strijeqan od Italijana 25. juna 1943. godine u blizini Danilovgrada.
3. Mir~eta Golovi}, protojerej u penziji. Poginuo kao aktivni partizan u bitci na Sutjesci 1943. godine.
4. Damjan Damjanovi}, paroh despotova~ki (Despotovac), strijeqan od qoti}evaca 17. oktobra 1943. godine u Pale`u (Despotovac).
5. Dr Savo \ukanovi}, asistent Bogoslovskog fakulteta u Beogradu, strijeqan od Italijana i zelena{a 13. jula 1942. godine na
Simuwi izme|u ^eva i Cetiwa.
6. Jovan-Jole Zec, paroh pou~ajski (\akovo), rodom iz Pobora
(Budva), poginuo kao partizanski komandant od usta{a u Bu~ju
(Slavonija) 24. decembra 1941. godine.
7. Novak Koqen{i}, paroh jelena~ki, rodom iz Bjelopavli}a
(Danilovgrad), poginuo u borbi sa Italijanima kao aktivni partizan 10. marta 1942. godine.
8. Bo{ko Popovi}, paroh gorwepoqski, uhap{en od ~etnika
kao partizanski pomaga~, a potom predat Italijanima, koji ga
strijeqaju na poznatom strati{tu pod Trebjesom u Nik{i}u 27.
jula 1942. godine.
9. Simo Popovi}, paroh kosorski, rodom iz Ku~a (Podgorica),
kao partizanski pomaga~ uhap{en od Italijana i interniran u
logor u Baru. Zbog buntovnog raspolo`ewa javno je strijeqan 25.
juna 1943. godine od Italijana, kojom prilikom se vrlo hrabro dr`ao.
10. Milo Radunovi}, teolog, kao komandir partizanske ~ete
zarobqen od ~etnika, i strijeqan u selu Lubnicama (Berane) januara 1943. godine.
11. Cvjetko-]etko Stani{i}, jerej, crkveno-sudski tu`ilac u
penziji, rodom iz Vini}a-Bjelopavli}i (Danilovgrad). Kao u~esnika 13-julskog ustanka Italijani ga hapse u Nik{i}u i interniraju u logor u Kavaji u Albaniji, a potom ga premje{taju u Bar.
Tu se povezuje sa partizanskim pristalicama, i biva strijeqan na
Cetiwu 25. juna 1943. godine.
206
12. Lazar Strugar, paroh bre`inski (Brani~evo), rodom iz
Ceklina-Rije~ka nahija (Cetiwe). U Srbiji se pridru`uje partizanima i biva zarobqen od Wemaca, sproveden na Bawicu i strijeqan u junu 1943. godine.
13. Andrija [iqak, paroh bobovski. Prilikom partizanskog
napada na Pqevqa po~etkom decembra 1941. godine, biva uhap{en od Italijana kao wihov pomaga~, i strijeqan na Sewaku 3.
decembra.
14. Ratomir Jankovi}, paroh stre~anski. Prilikom partizanskog napada na Pqevqa po~etkom decembra 1941. godine, biva
uhap{en od Italijana kao wihov pomaga~, i strijeqan je.104
Joanikije Lipovac, mitropolit crnogorsko-primorski od 1940.
godine. Prilikom odstupawa sa ~etnicima vra}en iz Slovenije
i ubijen u neposrednoj okolini Aran|elovca od komunista u junu
1945. godine. Ne zna mu se za grob.
104. AMCP, Konduit lista sve{tenika; AMCP, Personalni dosijei sve{tenika (vi{e kwiga); Pakao ili komunizam u Crnoj Gori, Cetiwe, 1942/43.
godina (vi{e svesaka); Spomenica pravoslavnih sve{tenika 1941-1945, Beograd, 1960; Glasnik SIKD „Wego{“, sv. 33, ^ikago, 1974, 64-71; Borivoje
Karapanxi}, Jugoslovensko krvavo proqe}e 1945, Titovi Katini i gulazi,
Beograd, 1990, 125-128; Velibor Xomi}, Usta{ki zlo~ini nad srbskim sve{tenicima, Podgorica, 1995; Velibor Xomi}, Golgota mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija, Cetiwe, 1996; Velibor Xomi}, Stradawe
srbske crkve od komunista, kw. 1, 3, Cetiwe, 2003.
207
MITROPOLIJA CRNOGORSKO-PRIMORSKA U
DOBU BESU\A I BEZNA\A
1945/1990. GODINE
1. Mitropolija Crnogorsko-primorska od 1945. do 1960. godine
K
ako je ve} nazna~eno na po~etku prethodne glave ovog rada,
Crna Gora je prvih dana 1945. godine bila u potpunosti oslobo|ena od wema~kih trupa, wihovim napu{tawem reona Bijelog Poqa. Drugi svjetski rat se tako bar na teritoriji Crne Gore zavr{io, iako }e on na sjeverozapadnim teritorijama Jugoslavije trajati sve do polovine maja. Poslije zauzimawa Podgorice
od strane partizana 19. decembra 1944. godine, ~etni~ke snage pod
komandom Pavla \uri{i}a su se tako|e do kraja ove godine povukle sa teritorije Crne Gore. Sa wima se povukao i mitropolit
Joanikije Lipovac sa nekoliko desetina sve{tenika. Mo`e se slobodno re}i da se doba od po~etka 1945. godine pa za narednih nekoliko mjeseci, mo`e tretirati kao doba potpune organizacione i
svake druge anarhije Mitropolije. Svu vlast u Mitropoliji preuzela je tzv. Vjerska komisija pri CASNO-u, koja je postala institucija za sebe, i potpuno kanonski nelegitimno, na sebe preuzela funkcije i poslove Mitropolije i mitropolita. Tako su preostali sve{tenici htjeli-ne htjeli bili upu}eni na wu, i zavisili od we.
Ve} na osnovu nekih akata CASNO-a mo`e se nazrijeti budu}a politika novih komunisti~kih vlasti prema crkvenoj imovini. Predsjedni{tvo CASNO-a je 5. januara 1945. godine uputilo
dopis sreskim NOO u dvije ta~ke. Tra`ilo je od sreskih NOO izvje{taje o manastirskim imovinama na wihovim podru~jima, te
{ta je do sada rekvirirano, i da li su izdane rekvizicione priznanice? Ukoliko nijesu da se centralizuju u jednu. Trebalo je
ostaviti samo najnu`nije za potrebe manastirskog osobqa.1
U ratnom periodu od svoga formirawa, tzv. Vjerska komisija
je kako je ve} nazna~eno, na podru~jima koja su kontrolisali partizani, na sebe u potpunosti preuzela ingerencije Mitropolije i
mitropolita. Prvi takav primjer u posqeratnom periodu vidi se
1. ZMD, 1945. g.
208
u slu~aju postavqewa sve{tenika Andrije Rai~evi}a za paroha u
Parohiji qe{kopoqskoj kod Podgorice. Ova komisija je postavqewa vr{ila na od{tampanom obrascu. Pored ostalog, na ovom
obrascu je stajalo, da je du`nost sve{tenika, da pored sve{teni~kih aktivnosti koordini{e rad „sa svim Narodno-Oslobodila~kim odborima i vojno-pozadinskim Vlastima kako na teritoriji
svoje parohije, tako i van iste. U koliko bude potreba svojom inicijativom pomognite ih u wihovom radu i budite, na korist na{e
sv. Pravoslavne Crkve i Naroda na{ega i istinski u~esnik dana{we narodno-oslobodila~ke borbe.“2
Vjerska komisija je dostavila uputstvo 20. februara sreskom
NOO u Nik{i}u sa nizom mjera koje je ovaj trebao da izvr{i, odnosno da nalo`i sve{tenstvu sa tog podru~ja da to uradi. Grobqa
poginulih partizana i strijeqanih od okupatora trebalo je ograditi `icom ili ne~im drugim, i da imaju ulaz. Na rake je trebalo
postaviti drvene krsta~e, i izvr{iti opijela gdje to nije ura|eno. Ovo je trebalo biti ura|eno, jer je primije}eno da se o ovim
stvarima ne vodi dovoqno ra~una. Sve{tenstvo je bilo du`no da
na crkvama i manastirima zvoni uo~i ve}ih crkvenih praznika,
otvara i provjetrava crkve, te da ukoliko je to mogu}e opravqa
iste, i odr`ava crkvena grobqa. S obzirom da je jedan dio crkvenih arhiva tokom rata uni{ten (kwige ro|enih, umrlih i vjen~anih), bilo je potrebno da sve{tenici prikupe podatke po tim
pitawima, jer je postojala mogu}nost da interesenti koji bi ih vadili, daju podatke po sopstvenom naho|ewu i interesima.3 Iz ovih
podataka dalo bi se zakqu~iti da je tzv. Vjerska komisija dio svojih ingerencija, tj. bavqewa crkvenim pitawima, prenosila i na
svjetovne organe vlasti, ~ime je svoj ionako nelegitiman karakter jo{ vi{e poja~avala. No, sa druge strane dalo bi se zakqu~iti, da nova komunisti~ka vlast nije nastupala sa pozicija ekstremnog ateizma. Ubrzo }e razvoj doga|aja i wenih mjera pokazati
ba{ suprotno.
Na desetoj sjednici Predsjedni{tva CASNO-a od 21. februara, odobreno je tra`ewe Vjerske komisije o slu`bama i pri~estu
u kotorskom zatvoru, kao i da se odr`i zajedni~ki sastanak pravoslavnog i rimokatoli~kog sve{tenstva u Kotoru. Iako nije precizno navedeno, pretpostavqa se da je planiran samo sastanak sve{tenstva iz Boke.4 Vjerska komisija po~ela je da se bavi u konkre2. AANP, f. 1945. g.
3. ZMD, 1945. g.
4. DACG, AOP, dok. br. VII2-11(44).
209
tnijem smislu materijalnim polo`ajem sve{tenika. To se vidi po
tome {to je ona tra`ila od sreskog NOO u Nik{i}u niz podataka svrstanih u tri glavne ta~ke, i to za stawe po mjesecu aprilu
1941. godine, tj. na po~etku rata. Tra`ena je bruto i neto plata,
grupa i stepen plate`nosti, kao i zvawe mirskog sve{tenstva i
mona{tva. Pored toga tra`eni su podaci o nepokretnim i pokretnim imawima manastira, crkvenih op{tina i vjerskih ustanova, i procjeni wihovih prihoda, koji bi se ugra|ivali u fond za
izdr`avawe sve{tenika i wihovih porodica.5
Ateizirawe jugoslovenskog, pa i crnogorskog dru{tva kroz
prosvjetni sistem mo`e se vidjeti i po jednom detaqu. Naime, 12.
marta Nacionalni Komitet Jugoslavije izdao je Rje{ewe o vjerskoj nastavi u {kolama. Ono je izme|u ostalih proslije|eno i
Predsjedni{tvu CASNO-a. Ono ga je opet proslijedilo svim sreskim NOO i direktorima gimnazija. Primije}eno je da se vjerska
nastava izvodi na tlu Jugoslavije razli~ito po federalnim jedinicama, te je stoga odlu~eno da ona bude jednoobrazna. U prvoj ta~ki odlu~eno je da }e se ona do daqweg dr`ati kao fakultativni
nastavni predmet. S tim u vezi je i tre}a ta~ka, po kojoj ona nije
obavezna za sve u~enike. Roditeqi koji se izjasne da ne `ele da im
se djeca vaspitavaju u religioznom duhu, imaju pravo da im ona ne
poha|aju vjersku nastavu. Stoga je ovakve ~asove radi spre~avawa
ometawa kontinuiteta nastave, trebalo planirati kao zadwe u
{kolskom radnom danu. Po drugoj ta~ki precizirano je i ko mogu
biti vjerou~iteqi? To su mogle biti sve{tene osobe koje se nijesu u toku rata izja{wavale protiv n-o-o borbe. One su bile garancija da }e nastavni program biti izvo|en po ovom predmetu u
skladu sa ciqevima te borbe. Wih je trebalo da predla`e nadle`na crkvena vlast, a dozvolu za rad im daje svjetovna.6
Ovo je bio samo jo{ jedan segment potvrde fakti~kog stawa.
Po{to nije bilo mitropolita u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj, niti bilo kakvog sli~nog crkvenog organa odgovaraju}eg
kanonima i Ustavu SPC iz 1931. godine, to se name}e logi~an odgovor, da je tzv. Vjerska komisija predlagala svjetovnim vlastima
lica za vjerou~iteqe u tom periodu. Daqi razvoj doga|aja pokaza}e, da je ona te tendencije ostvarivala i daqe, ~ak i po formirawu Crkvenog suda Eparhije Crnogorsko-primorske, kao organa
kojeg je imenovao Sinod.
5. DACG, AOHN, dok. br. SSSHHV/79.
6. Isto, dok. br. SSSHIX/108.
210
Od tada zapravo po~iwe borba Sinoda SPC za kakvu-takvu legalizaciju stawa u Mitropoliji (Eparhiji) Crnogorsko-primorskoj, i dovo|ewu djelovawa sve{tenstva i mona{ta, te uop{te crkvenog `ivota u kanonske i crkveno-zakonske norme. Slobodno se
mo`e re}i, da je Sinod, a kasnije i Crkveni sud koji je on formirao, otpo~eo borbu za istrzawe iz ruku i kontrole crkvenog `ivota od strane komunisti~kog re`ima, ili wegovih eksponenata.
Po jugoslovenskim republikama sa dominiraju}im pravoslavnim
`ivqem to su bila projektovana sve{teni~ka udru`ewa, a konkretno u Crnoj Gori tzv. Vjerska komisija. Komunisti~ki re`im
}e ubrzo otpo~eti i sa projektom formirawa sve{teni~kog udru`ewa i u Crnoj Gori, koje je trebalo da preuzme poslove tzv. Vjerske komisije. No, sa druge strane ne bi se moglo re}i da su Sinod
i Crkveni sud otpo~eli klasi~nu borbu sa komunisti~kim re`imom. On je tada bio svemo}an. Sinod i Crkveni sud su poku{avali koliko su znali i umjeli, i naravno koliko su smjeli, kroz legalne tokove sistema, da normalizuju crkveni `ivot, i {to vi{e
onemogu}e kontrolu komunisti~kog re`ima nad wim.
Prvi korak u legalizaciji stawa je bio poku{aj Sinoda da
identifikuje sudbinu arhijereja Eparhije Crnogorsko-primorske mitropolita Joanikija Lipovca. Iako to nije nikada zvani~no dokumentovano, mo`e se pretpostaviti da se Sinod nadao da je
mitropolit Joanikije `iv, i da }e se mo`da vratiti u svoju Eparhiju, ra~unaju}i da nije po~inio nikakve zlo~ine, niti pak u tom
smislu korespondirao sa okupatorskim vlastima. Sa druge strane, Sinod je ra~unao i na mogu}nost postavqawa novog arhijereja.
No, kako }e se ubrzo pokazati, to nije bilo u interesu komunisti~kih vlasti, i one su na jedan smi{qen na~in posredno to onemogu}ile.
Sinod je u ciqu normalizacije stawa u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj na sjednici od 4. aprila odredio za administratora Mitropolije mitropolita skopskog Josifa. Sinod je 6. juna poslao molbu Ministarstvu unutra{wih poslova Jugoslavije za izvje{taj o sudbini mitropolita Joanikija Lipovca. To je bio ve}
tre}i poku{aj, s obzirom da se prvi put obratio AVNOJ-u. Drugi
put je to bilo preko Crkvenog suda Eparhije Crnogorsko-primorske, s obzirom da je u me|uvremenu on formiran na Cetiwu. Me|utim, u sva tri slu~aja nije dat nikakav odgovor.
Po nalogu administratora Mitropolije mitropolita Josifa
od 11. juna, ministra unutra{wih poslova DFJ Vladu Ze~evi}a
posjetili su protojerej Ivan Kalu|erovi} i Du{an Do`i}. Oba
su pred rat bili visoki zvani~nici u patrijar{ijskoj administraciji patrijarha Gavrila. Oni su Ze~evi}u kazali da su dobi211
li informacije da je 10. juna Joanikije doveden iz Zagreba u Beograd i da se nalazi u zatvoru. U koliko je to bilo ta~no, `eqeli
su da izdejstvuju da se on makar smjesti u neki manastir, i da mu se
po{aqu paketi od Patrijar{ije. No, od Ze~evi}a nijesu dobili
bilo kakav konkretan odgovor.
Kada je objavqena odluka o amnestiji, Sinod se obratio Vjerskoj komisiji da mu se daju informacije, da li ta odluka obuhvata
i mitropolita Joanikija? Ni ovaj put me|utim nije dat nikakav
odgovor. Kako je u me|uvremenu po odluci Sinoda formiran na Cetiwu Crkveni sud, a za arhijerejskog zamjenika po toj odluci imenovan protojerej Nikola Markovi}, on je 15. avgusta poslao Sinodu informacije do kojih je do{ao o mitropolitu Joanikiju. Po
tim informacijama vidi se da je mitropolit sa grupom sve{tenika napustio Cetiwe uo~i ulaska partizana u wega 13. novembra
1944. godine. Potom je oti{ao u Podgoricu. Ostatak perioda do
povla~ewa sa ~etnicima sredinom decembra, proveo je kre}u}i se
od Podgorice do Skadarskog jezera, i borave}i uglavnom u manastiru Dajbabe. Po ulasku partizana na Cetiwe, tzv. Vjerska komisija na ~elu sa predsjednikom protojerejom Jovom Radovi}em i sve{tenikom \or|ijem Kalezi}em kao ~lanom, zaposjela je mitropolitovu rezidenciju, a wegovu kancelariju pretvorila u svoju.7 Da
`ivotna ironija mo`e biti dovedena do vrhunca, govori i jo{ jedan detaq, vezan za spomenutog ministra unutra{wih poslova nove komunisti~ke Jugoslavije Vlada Ze~evi}a. On je prije rata bio
sve{tenik. U jesen 1941. godine komandovao je jednim ~etni~kim
odredom, a potom pre{ao u partizane.
Komunisti~ke vlasti nijesu samo ignorisale predstavke crkvenih organa o sudbini mitropolita Joanikija Lipovca. One su
i po drugoj opciji nastojale da ometu legalan rad i normalizaciju crkvenog `ivota u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj. Odmah po vijesti da je za administratora imenovan mitropolit skopski Josif, one su otpo~ele kampawu protiv wega. To se vidi po
~etvrtom zasijedawu CASNO-a na Cetiwu, otvorenom 13. aprila
1945. godine. Na ovom zasijedawu, po tre}oj ta~ki, referat o dotada{wem radu CASNO-a podnio je Bo`o Qumovi}. Isti je konstatovao da je tih dana stiglo cirkularno pismo mitropolita
skopskog Josifa, kao administratora Arhiepiskopije Beogradsko-karlova~ke upu}eno svim arhijerejskim namjesnicima. U tom
pismu Josif je naredio sve{tenstvu da ne saziva bilo kakve poli7. Episkop Atanasije, Srpska Crkva u Drugom svetskom ratu, Beograd, 1992,
137-138.
212
ti~ke skupove i donosi sa wih rezolucije, jer to ide na {tetu
ugleda Crkve. Qumovi} se u referatu obru{io na Josifa, {to je
jedno takvo pismo adresirano na mitropolita Joanikija, iako je
on bio saradnik okupatora. Iritiralo ga je {to nije bilo kakvim
gestom okvalifikovao Joanikija kao izdajnika. Pored toga Qumovi} je optu`io Josifa „da poku{ava da spori sve{tenicima
pravo u~e{}a u javnom i politi~kom `ivotu.“ Po Qumovi}u, Crkva je u novom dru{tvu autonomna, a sve{tenici su kao i svi gra|ani pozvani da ~uvaju tekovine n-o-o borbe, a on je poku{avao da
ih odvrati od toga. Optu`io je jedan dio ~lanova Sinoda, {to su
u jednom okrugu u Srbiji dali nare|ewe sve{tenicima da u slu`bama pomiwu ime kraqa Petra II. Qumovi} je priprijetio da }e
o ovom Josifovom pismu dati kona~nu rije~ narod, a da je Josif
odgovoran za rad Sinoda.8
Prenose}i ovo zasijedawe, u kampawu protiv ovog Josifovog
pisma, ukqu~io se i list „Pobjeda“. Ovaj list imao je direktnu
genezu nastanka vezanog za partizansko-komunisti~ki pokret.
Prvi broj iza{ao je u oslobo|enom Nik{i}u 1944. godine. Potom
je list prene{en u oslobo|eno Cetiwe, i ubrzo je postao prakti~no jedini crnogorski list sa redovnim izla`ewem, najprije nekoliko puta nedjeqno, a potom i svakodnevno. Decenijama }e kasnije izlaziti u Crnoj Gori kao jedini dnevni list.
U op{irnom ~lanku konstatovan je Qumovi}ev referat, i
pitawe Josifovog pisma. U vezi sa wim na zasijedawu se javio za
rije~ protojerej Jago{ Simonovi}. Po ~lanku „Pobjede“, Simonovi} je izjavio da je ovim pismom Josif htio „da onaj po{teni
dio sve{tenstva, koji je ostao na liniji narodne borbe i one koji
prilaze narodno-oslobodila~kom pokretu, odvoji od naroda i
wegove borbe.“ Osporio je Josifu uop{te ingerenciju da o ne~emu odlu~uje, jer: „Crkva je kod nas autonomna a sve{tenici, kao i
svi drugi gra|ani na{e domovine, pozvani su da ~uvaju tekovine
na{e borbe“... Nije ~uo da je Josif osudio izdajni~ki rad mitropolita Joanikija, a wegovo pismo se kosi sa „principima demokratije“.9
Mitropolit Josif je u nizu poslova koje je obavqao sa ostatkom Sinoda, postaju}i neka vrsta zastupnika patrijarha u nenormalnim uslovima funkcionisawa SPC, poku{ao da odr`i kakavtakav kanonski poredak i rad. On se dr`ao crkvenog legaliteta,
8. DACG, AOP, dok. br. IV-2(45).
9. Osu|en je protivnarodni rad mitropolita Josifa, Pobjeda, br. 23, 22.
april 1945, 3.
213
~im je poslao cirkularno pismo mitropolitu Joanikiju, iako je
znao da on nije vi{e ni na Cetiwu ni u Crnoj Gori. Nije znao ni
gdje se nalazi. Joanikije se tada mu~io odstupaju}i sa ideolo{kim
protivnicima komunista po Hrvatskoj ili Sloveniji. Josif se
dr`ao crkvenog legitimiteta, jer Joanikija niko nije kanonski
smijenio, a najmawe je to mogla da uradi nekakva vjerska komisija
u slu`bi komunisti~kog, i su{tinski anticrkvenog CASNO-a.
Jedan od osnovnih postulata Crkve u tada ve} modernom gra|anskom dru{tvu (do rata) je bio nemije{awe u politiku, odnosno
nestavqawe u slu`bu bilo koje partije i wene ideologije. Grupa
komunisti~kih marioneta poput Radovi}a, Simonovi}a i Kalezi}a, su{tinski je odstupila od Crkve, i ovakvim svojim stavovima
jasno pokazala nepo{tovawe kanonskog poretka i ure|ewa u Crkvi. Preostali dio sve{tenstva u Mitropoliji, ona je tako stavila pod svoju ingerenciju, imaju}i iza sebe golu silu i represiju
pobjednika u gra|anskom ratu.
Vlast me|utim jo{ uvijek nije odbacivala Crkvu i sve{tenstvo u nekim momentima kada su joj mogli koristiti da sebe prika`e kao demokratsku i patriotsku. Na pomenu strijeqanim partizanima i wihovim pristalicama iz perioda rata na Zabjelu u
Podgorici 10. aprila, pred oko 15000 qudi, govorili su predsjednik AVNOJ-a dr Ivan Ribar, potpredsjednik AVNOJ-a Marko Vuja~i}, predsjednik CASNO-a Niko Miqani}, Milo{ Ra{ovi},
Bla`o Jovanovi}, @arko Broz itd. Grupa sve{tenika izvr{ila je
opijelo, a protojerej Jovan Ka`i} tako|e je odr`ao govor.10
U poku{aju da koliko-toliko normalizuje stawe u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj, i sprije~i potpuno preuzimawe funkcionisawa Crkve od strane nelegalne tzv. Vjerske komisije, Sinod je 29. maja donio odluku o formirawu Crkvenog suda. To je bilo jedino mogu}e rje{ewe u tom momentu i vremenima, s obzirom
na ~iwenicu, da se nije znalo je li nadle`ni arhijerej `iv, Konsistorija nije funkcionisala, a i komunisti~ke vlasti su sabotirale administrirawe Mitropolijom od strane mitropolita Josifa. Tom odlukom protojerej Nikola Markovi} odre|en je za arhijerejskog zamjenika, jerej Radovan Radulovi} za sekretara, jerej
Luka Vuja{ za pisara, jerej Milo Kusovac za zvani~nika, a Bla`o
Markovi} za slu`iteqa. Protojerej Jago{ Simonovi} odre|en je
za po~asnog ~lana. Odluku je u ime predsjednika Sinoda potpisao
~lan episkop zvorni~ko-tuzlanski Nektarije.
10. Pobjeda, br. 22, 15. april 1945, 4.
214
No, Kusovac je 20. septembra podnio sudu predstavku, kojom je
obrazlo`io razloge svoga nejavqawa na du`nost. Protojerej Simonovi} je javno podnio ostavku obja{wavaju}i je u listu „Pobjeda“ od 14. oktobra. On je izjavio da mu je usqed bolesti nemogu}e
da se primi na ovu funkciju, a nije ni insistirao na woj, jer je zauzet na drugim poslovima, te da ovaj ne mo`e obavqati. Sinod je
o~igledno poku{ao izvjestan manevar imenovav{i o~ito re`imskog ~ovjeka poput Simonovi}a u Crkveni sud, ra~unaju}i da }e
tako uspjeti da wegovim autoritetom u tom smislu preduprijedi
rad tzv. Vjerske komisije, kao i skup{tinu udru`ewa sve{tenika
Crne Gore koja se pripremala. Razlozi Simonovi}a za neprihvatawe ove funkcije bili su suvi{e neubjedqivi. U sli~nom smislu
su i razlozi Kusovca. Kona~no, i Radovan Radulovi} je obavijestio sud da se ne mo`e javiti na du`nost, jer se spremao na lije~ewe u Beograd. Stoga su izvr{ene izmjene. Protojerej \or|e Samarxi} je imenovan za novog po~asnog ~lana. Sve{tenici Luka Po~ek i Marko Kusovac su imenovani kao honorarni administrativni ~inovnici, a Luka Vuja{ je radio poslove do kona~nog rje{ewa
oboqelog Radulovi}a.11
Iako je protojerej Nikola Markovi} bio privatno upoznat sa
odlukom Sinoda o svom imenovawu, kao i o formirawu suda, i imenovawima drugih ~lanova, odluku je na Cetiwe zvani~no donio
sve{tenik Savo Mirovi} tek 12. septembra. Sud je otpo~eo rad
dva dana kasnije pozivawem na du`nost osobqa, a navedene peripetije oko osobqa de{avale su se prije i poslije zvani~nog po~etka rada suda. Tako je ovaj Crkveni sud kao prvi poku{aj stvarawa
legalnog i redovnog crkvenog `ivota u Mitropoliji Crnogorskoprimorskoj poslije rata, odmah bio u prilici da se bori sa opstrukcijama komunisti~kih vlasti. Centralna li~nost rada ovog
suda bio je svakako zamjenik arhijereja protojerej Nikola Markovi}, koji je su{tinski poku{ao da obavqa poslove mitropolita.
Neumorno je radio, i borio se kako je znao i umio, i koliko se to
moglo, a da se ne izazove represija komunisti~kih vlasti. Markovi} se dopisom obratio Vjerskoj komisiji obavje{tavaju}i je o
formirawu Crkvenog suda. Kako mu ona nije dala nikakav odgovor, to on od we nije ni tra`io odobrewe za rad suda. Istog dana
kada je sud otpo~eo sa radom, poslat je raspis arhijerejskim namjesni{tvima i sve{tenstvu, sa obavje{tewem o formirawu suda i
po~etku wegovog rada. Nazna~eno je da je sud jedino kanonski le11. AMCP, fond CS, 1945. g.; Proto Jago{ Simonovi} dao ostavku, Pobjeda,
br. 47, 14. oktobar 1945, 5.
215
gitiman organ, ~ime se posredno stavilo do znawa, da su odluke
sve{teni~kog udru`ewa odr`anog u Nik{i}u 14/15. juna nelegalne. Sve ovo naveo je Markovi} u svom prvom zvani~nom izvje{taju Sinodu od 20. septembra.12
Komunisti~ke vlasti i tzv. Vjerska komisija su svakako imali informacije o imenovawu mitropolita Josifa za administratora Mitropolije, te formirawu Crkvenog suda. Stoga su oni odmah otpo~eli pripreme za opstrukciju wihovog rada. I{li su
primjerom i praksom iz drugih jugoslovenskih republika, gdje su
stvarana sve{teni~ka udru`ewa.
U Nik{i}u je 14/15. juna odr`ana Skup{tina pravoslavnog
sve{tenstva Crne Gore i Boke u prisustvu 78 sve{tenika. Jovo
Radovi} je iznio referat „Uloga pravoslavne crkve u pro{losti
i sada{wosti“, a Vidak Draki} „O socijalnom polo`aju sve{tenstva“. Potom je protojerej Petar Kapixi} podnio referat o dotada{wim sve{teni~kim udru`ewima, koja u sada{wici ne odgovaraju svrsi. Svakako da se radilo o predratnim sve{teni~kim udru`ewima, koja su djelovala u sasvim druga~ijim dru{tveno-ekonomskim prilikama, i polo`aju Crkve u dr`avi i dru{tvu.
Izabrano je novo rukovodstvo sve{teni~kog udru`ewa Crne
Gore i Boke. Predsjednik je bio Petar Kapixi}, potpredsjednik
Nikola Milo{evi}, a sekretar Bogdan Buri}. ^lanovi su bili:
\or|ije [ekularac, Mirko Kne`evi}, Mitar Ka`i}, Zarija @ugi}, Milutin Vugdeli}, Luka Peki}, Milovan Kujovi}, Milan
\urovi}, i Simo Radulovi}.
Potom je izdana Rezolucija u pet ta~aka. U prvoj ta~ki je udru`ewe izrazilo vjernost Svetom Jevan|equ, kanonima, i tekovinama crnogorskog sve{tenstva u doba vladika Petrovi}a, kao i n-o-o
borbi. Jasno se u ovoj ta~ki vidi i slije|ewe nacionalnog kursa
KPJ, ~im je konstatovano: „U ciqu izvr{avawa ovih tekovina, a
u vezi demokratskog ure|ewa kroz koje je crnogorski narod dobio
pravilno rje{ewe nacionalnog pitawa, mi{qewa smo da je nu`na
potreba da se organizuje pravoslavna crkva u Jugoslaviji u kojoj
}e biti ravnopravni svi pravoslavni bez obzira na nacionalnu
pripadnost.“
U drugoj ta~ki konstatovano je da nema u Mitropoliji arhijereja ni administratora, a da im je mitropolit Josif nametnut, jer
wega ne prima ni wegova pastva skopske Mitropolije „zbog protiv narodnog rada“, te da ga oni ne priznaju. Tra`ili su za mitropolita episkopa Emilijana, koji se nije ogrije{io tokom rata.
12. AMCP, fond CS, 1945. g.
216
Zajedno sa wime oni su htjeli da obnove crkveni `ivot u Mitropoliji, i uspostave zvani~ne odnose sa dr`avnim vlastima.
U tre}oj ta~ki je tra`eno od rukovodstva udru`ewa, da se pove`e sa dr`avnim vlastima radi dobijawa materijalne pomo}i. U
~etvrtoj ta~ki tra`eno je da se ovo udru`ewe pove`e sa sli~nima u ostalim krajevima Jugoslavije, kako bi se stvorilo jedinstveno sve{teni~ko udru`ewe, koje bi regulisalo polo`aj Crkve
prema dr`avi, {to Sinod do tada nije u~inio. Sinod je optu`en
da ne odra`ava interese sve{tenstva „jer se preko crkve ne mogu
sprovoditi nikakve pa ni wihove velikosrpske {ovinisti~ke
ideje. “U petoj ta~ki je konstatovano, da bi se radom jugoslovenskog sve{teni~kog udru`ewa stvorili uslovi za izmjenu Zakona i
Ustava SPC, kojim bi stvarno bilo omogu}eno sve{tenstvu da bira crkvene predstavnike.13
Odre|eni vid interesovawa nove komunisti~ke vlasti za pitawe egzistirawa sve{tenstva, mo`e se vidjeti na sedmoj redovnoj sjednici Ministarskog savjeta Crne Gore od 27. juna. To je ura|eno u tre}oj ta~ki, mada nije precizirano o kome se sve{tenstvu
radi, tj. o kojoj vjeroispovijesti? Tako se mo`e zakqu~iti da nije rije~ samo o pravoslavnom sve{tenstvu, koje je po brojnosti,
kao i po ve}insko dominatnom pravoslavnom stanovni{tvu bilo
prioritetno. Predsjednik Savjeta Bla`o Jovanovi} je referisao
o ovome pitawu, i predlo`io pomo} sve{tenstvu. Ministar finansija Gojko Gar~evi} o ovoj problematici je trebao da razgovara sa saveznom vladom u Beogradu, gdje je trebao da iznese razloge
za pomo}. Predlo`eno je da se odmah pristupi isplatama pomo}i
za sve{tenike, kao i donacijama za wihova odijela.14
Poku{aji Sinoda da uvede koliko-toliko redovno stawe u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj, i istrgne na jedan diskretan
na~in crkveni `ivot od kontrole tzv. Vjerske komisije, nastavili
su se daqe, mada je nai{ao na otpor komunisti~kih vlasti i wihovog ekspenenta-Vjerske komisije. Sinod je naime 1. avgusta uputio telegram protojereju Nikoli Markovi}u, sa pitawem je li
zgodno, i kada da administrator Mitropolije mitropolit Josif
u~ini kanonsku posjetu Mitropoliji? Istovremeno je od dr`avnih
vlasti na Cetiwu zvani~no zatra`eno da mitropolit Josif do|e u
Mitropoliju. Markovi} se potom obratio Vjerskoj komisiji na
Cetiwu sa istim pitawem. Ona mu je me|utim odgovorila da se pri13. Skup{tina pravoslavnog sve{tenstva Crne Gore i Boke, Pobjeda, br. 32,
24. jun 1945, 7.
14. Jovan R. Bojovi}, Zapisnici sjednica Vlade NR Crne Gore 1945-1951, Podgorica, 1994, 49.
217
dr`ava odluka done{enih na sve{teni~koj skup{tini u Nik{i}u
14/15. juna, te da taj wen stav prenese Sinodu. Dr`avne vlasti su
najprije zauzele stav da mitropolit mo`e do}i u kanonsku vizitaciju, pa su mu ~ak u tom smislu rezervisale mjesto u avionu koji je
imao liniju iz Beograda za Podgoricu. Ubrzo su me|utim promijenile stav, i zvani~nim dopisom obavijestile protojereja Markovi}a, da obavijesti Sinod da sve detaqe oko posjete ugovore sa Vjerskom komisijom.15 Tako je poslije niza peripetija, odugovla~ewa i
prebacivawa ingerencija sa jednog na drugog, obesmi{qena ideja
kanonske vizitacije mitropolita Josifa, koja je simboli~ki trebala da zna~i oduzimawe ingerencija tzv. Vjerskoj komisiji.
Arhijerejski zamjenik Nikola Markovi} je neumorno poku{avao da bar sa Vjerskom komisijom uspostavi sno{qive odnose, kako bi Crkveni sud imao kakav-takav pregled stawa i kontrolu nad
funkcionisawem crkvenog `ivota u Mitropoliji. U tom smislu
on se Vjerskoj komisiji obratio zvani~nim dopisom 19. septembra, da mu dostavi tabelarni pregled rasporeda sve{tenstva, kao
i da obavje{tewe koji su sve{tenici neraspore|eni?16 Vjerska
komisija me|utim nije dala nikakav odgovor.
Predsjednik sve{teni~kog udru`ewa Crne Gore Petar Kapixi} dostavio je odluke sve{teni~ke skup{tine odr`ane u Nik{i}u 14/15. juna Sinodu, aktom od 27. juna. Sinod je na svom zasijedawu od 15. septembra razmatrao odluke navedene skup{tine, i
povodom wih dao odgovor. Konstatovao je da je tokom rata ~inio
sve da sa~uva jedinstvo SPC, ali „ipak je neprijateqska sila bila ja~a te je i Crkva ne samo bila pocepana, nego je prekinuta i
onemogu}ena gotovo svaka veza kako izme|u pojedinih delova tako
i sa centralom na{e crkve.“
Sinod je konstatovao da je tokom rata usqed te{kih veza imao
slab pregled stawa u Eparhiji Crnogorsko-primorskoj, naro~ito
za vrijeme wema~ke okupacije. ^im je po oslobo|ewu saznao da je
mitropolit Joanikije Lipovac napustio svoju Eparhiju, postarao
se da 4. aprila imenuje administratora. Jedan dio sve{tenstva se
u prilikama osamqenosti prepustio samostalnoj akciji „koja je u
su{toj protivnosti sa postoje}im kanonskim i zakonskim propisima Na{e Svete Crkve i prisvojio tu|a prava i tu|e du`nosti
koja mu ne pripadaju, tako da je svojom pomenutom rezolucijom
prekora~ilo dozvoqene granice i samovlasno uzelo na sebe ulogu
da ono reguli{e polo`aj Pravoslavne Crkve u na{oj zemqi i
15. Kao nap. 7, str. 139-140.
16. AMCP, fond CS, 1945. g.
218
Eparhije u Crnoj Gori mimo glave crkve: Wegove Svetosti Patrijarha i Svetog Arhijerejskog Sabora, koji su jedino nadle`ni
za to.“
Sinod je poku{ao da bude pomirqiv, i savjetovao je „tamo{we
sve{tenstvo, da se u svome radu strogo pridr`ava u~ewa Sv.
Jevan|eqa, kanonskih propisa i zakona i ustava na{e Sv. Crkve i
drugih propisa o redu i disciplini u Crkvi.“ Kona~no, Sinod je
otvoreno konstatovao „put kojim je po{ao izvestan deo sve{tenstva crnogorsko-primorske eparhije ne vodi dobru ni jedinstvu
crkvenom, ve} neredu i raskolu u crkvi. „U vezi sa ovim svojim
saop{tewem, Sinod je uputio predstavku administratoru Mitropolije Josifu, da on uputi raspis sve{tenstvu Eparhije Crnogorsko-primorske „radi znawa i upravqawa“.17 Dakle, Sinod je i ovoga puta poku{ao da djeluje legalisti~ki, i da punu legitimnost
svojim odlukama administratoru Josifu.
Tako je definitivno otpo~eo obra~un nad ingerencijama u funkcionisawu crkvenog `ivota izme|u legalnih organa Sinoda i
Crkvenog suda sa jedne, i tzv. Vjerske komisije sa druge strane. Su{tinski, to je bio sukob Srpske Crkve i wene Eparhije Crnogorsko-primorske da o~uvaju legitimitet i autonomnost svog funkcionisawa i istinskog crkvenog `ivota, i komunisti~kog re`ima i
wegovog eksponenta tzv. Vjerske komisije. Istina, da bi kamuflirao svoj poku{aj stavqawa pod kontrolu Crkve, komunisti~ki re`im je to radio diskretno, postavqaju}i se izme|u Sinoda i Crkvenog suda sa jedne, i tzv. Vjerske komisije sa druge strane kao
posrednik i presuditeq.
Situacija se definitivno mogla prelomiti izja{wavawem
sve{tenstva u Eparhiji Crnogorsko-primorskoj, bar u onoj mjeri
koliko je to Sinod i Crkveni sud mogao, a da ne izazove represiju komunisti~kog re`ima. Idu}i za prezentovanim stavom Sinoda, kao i onome {to je Sinod uputio administratoru Josifu, arhijerejski zamjenik protojerej Nikola Markovi} uputio je sve{tenstvu u Crnoj Gori po~etkom oktobra raspis, da se decidno
izjasni izme|u odluka Sinoda i rada sve{teni~kog udru`ewa. Na
sjednici odr`anoj 19. oktobra sve{tenstvo iz Sreza podgori~kog
dalo je punu podr{ku Sinodu. U Zapisniku sa ove sjednice pored
ostalog stoji: „Pokoravamo se sv. Sinodu Srpsko-pravoslavne Crkve, rje{avawima i odlukama nadle`nog Crkvenog Suda. Pokoravamo se... po{tujemo i postoje}e dr`avne vlasti.“ Tra`ili su da
se hitno sazove sastanak sve{tenstva Mitropolije „radi stva17. Isto.
219
rawa jednodu{nosti“. Ovaj stav potvrdili su sve{tenici: Du{an
Radovi}, Jovan Ka`i}, Mihailo Mili~kovi}, Marko Mara{, Novak Gligorovi}, Jago{ Radulovi}, Andrija Rai~evi} i Veli{a
]etkovi}.18
U namjeri da crkveni `ivot u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj dovede u legalnu poziciju, protojerej Markovi} se zvani~no obratio 14. novembra Predsjedni{tvu Vlade Crne Gore. U
pismu je Markovi} konstatovao da od oslobo|ewa Jugoslavije dr`avna vlast nijednim svojim aktom nije stavila van snage postoje}e crkveno zakonodavstvo. To se odnosi i na crkvene sudove, sem
{to su pravqene smetwe skopskom i bitoqskom crkvenom sudu, a
u vezi sa stvarawem makedonske crkve, ali je to pitawe ostalo
otvoreno, po{to ona nije stvorena jo{ uvijek.
^im je stvoren odlukom Sinoda Crkveni sud Eparhije Crnogorsko-primorske, isti se zvani~nim dopisima obratio Vjerskoj
komisiji i sve{teni~kom udru`ewu. Vjerska komisija nije dala
nikakav odgovor, a sve{teni~ko udru`ewe je poslalo dopise sve{tenstvu, da komunikaciju ima iskqu~ivo da obavqa sa wim, a ne
Crkvenim sudom, te da bilo kakva akta i dopise od suda ignori{e
i ne prima ih. Poslije nekog vremena Vjerska komisija se obratila sudu, i poslala mu 37 predmeta bra~nih sporova, koji su se u me|uvremenu nakupili, po{to Crkveni sud nije radio deset mjeseci,
tj. prekinuo je rad na kraju rata. No, Vjerska komisija je ubrzo nastavila stari stav, jer je 10. novembra opet odbila dopis suda. Izvjesni Petar Brankovi} iz Crmnice je protestovao kod suda, jer
mu dva sve{tenika nijesu htjela primiti bra~nu tu`bu za sud, ve}
su ga uputila da je rje{ava Vjerska komisija, ili udru`ewe sve{tenika. Markovi} je tvrdio da je Vjerska komisija dr`avni organ, a udru`ewe sve{tenika stale{ka organizacija, te da stoga
nemaju pravo ulaziti u ingerencije Crkvenog suda. Posebnu pa`wu u ovom dopisu Vladi Markovi} je posvetio ~lanku u „Pobjedi“
objavqenom 10. novembra, iznose}i niz argumenata u odnosu na
tvrdwe u ~lanku. Kona~no, Markovi} je u vezi ovoga ~lanka izrazio otvoreni protest kod Vlade.19
^lanak objavqen u Pobjedi“ od 10. novembra 1945. godine o~ito je bio fingiran od komunisti~ke vlasti, Vjerske komisije i
sve{teni~kog udru`ewa. Krucijalno gledano, iza wega je stojala
vlast, jer je „Pobjeda“ bila kako je ve} nazna~eno i tada, a i decenijama kasnije najzna~ajniji crnogorski list. Ciq je bio kompro18. AANP, f. 1945. g.
19. AMCP, fond CS, 1945. g.
220
mitovati Crkveni sud, {to dovoqno govori i naziv ~lanka „O samozvancima, wihovom poslovawu i poslanicama, o manastirskom
bra{nu i postavqewima. “^lanak je bio objavqen sa samo dva po~etna autorska inicijala.
U ovom ~lanku mitropolit Joanikije Lipovac je kvalifikovan kao ratni zlo~inac, i saradnik italijanskog i wema~kog okupatora. Akti Sinoda o postavqawu za administratora mitropolita Josifa, te o formirawu Crkvenog suda i postavqewu Nikole Markovi}a ozna~eni su kao nelegalni, tj. i Josif i Markovi}
kao samozvanci. Veli~ana je konferencija sve{tenika u Nik{i}u, na kojoj je „donesena rezolucija 112 sve{tenika“ koji „osu|uju
mitropolita Josifa, i daju mu na znawe da ga ne primaju za administratora.“
Prema pisawu ~lanka protojerej Jago{ Simonovi} i Milo Kusovac, ostaju}i dosqedni rezoluciji sve{tenstva u Nik{i}u, odbili su da budu ~lanovi suda, i da te poslove vr{e zajedno sa Radovanom Radulovi}em, koji je sa pu{kom u ruci ratovao i stekao simpatije Bla`a \ukanovi}a, Baja Stani{i}a i Pircija Birolija,
„pa prema tome i sam shvatio da mu nema mjesta ni u kakvom sudu u
zemqi.“ U omalova`avawu Crkvenog suda oti{lo se i daqe, ~im je
konstatovano: „Tako se naimenovani „Sud“ sveo na dva ~lana-Nikolu Markovi}a i Luku Vuja{a. Nikola Markovi} je mimo `eqe i
voqe naroda i sve{tenstva, samozvani arhijerejski zamjenik arhisamozvanca Josifa; Luka Vuja{ se bavi gajewem sviwa u oboru
Cetiwskog manastira i samopotpisuje „postavqewa“ sve{tenika
iz redova onih koji su narodu poznati kao petokolona{i.“
Daqe se u ~lanku omolova`avaju postavqewa sve{tenika koja
je sud izvr{io, i neki sve{tenici kvalifikuju kao kvislinzi.
Kao takvi ozna~eni su: Labud Roganovi}, Radovan Radulovi} koji
je sa popadijom i li{en prava glasa, Milan ]ukovi} i Veli{a
]etkovi}. Kritikovane su i poslanice koje je sve{tenstvu slao
sud, kao i naznka da sve{tenici od vjernika uzimaju bir, jer materijalno dobro ne stoje. Autor ~lanka obru{io se i na gazdovawe
sa imawem cetiwskog manastira, nad kojim je kontrolu imao Crkveni sud. Naveo je da samo manastirski mlin na Rijeci Crnojevi}a ima mjese~ni prihod od 800 kg `ita, i pitao se gdje je bra{no
od toga `ita, i kome je podijeqeno? Pozabavio se i manastirskim
ribolovom na Skadarskom jezeru, i priprijetio da }e se i daqe
pisati o ovoj temi.20
20. Rije~ o wima, O samozvancima, wihovom poslovawu i poslanicama, o manastirskom bra{nu i postavqewima, Pobjeda, 10. novembar 1945, 1.
221
Iz izvje{taja protojereja Markovi}a administratoru Josifu
od 14. novembra mogu se sumirati prve aktivnosti suda na normalizaciji crkvenog `ivota u Mitropoliji. Rad suda je po Markovi}u bio u koliziji sa aktivnostima Vjerske komisije, koja je sama
za sebe raspore|ivala i postavqala sve{tenike. Saznaje se da je
sud na du`nost vratio kao namjesnike: u Kotoru protojereja \or|a Samarxi}a, u Nik{i}u protojereja Milana ]ukovi}a, i u Podgorici protojereja Labuda Roganovi}a. Kao parosi postavqeni su
sqede}i sve{tenici: protojerej Zarija ^ejovi}-Ku~i (Podgorica), protojerej Radoje \uri{i}-Parci (Qe{anska nahija-Podgorica), jerej Bo{ko Vuk~evi}-Dra`evina (Qe{anska nahija-Podgorica), jerej Veli{a ]etkovi}-Doqani (Podgorica), jerej Luka
Pejovi}-Piva, jerej Bogoboj Milo{evi}-Tivat, jerej Marko Kusovac-Cetiwe. Markovi} je na kraju konstatovao da Crkveni sud nema vi{e saznawa o neraspore|enim sve{tenicima, jer dva namjesni{tva ne {aqu podatke dr`e}i se uputstava Vjerske komisije i
sve{teni~kog udru`ewa.21
^lanovi Sinoda su 10. decembra u Beogradu odr`ali novu konferenciju sa ministrom unutra{wih poslova Vladom Ze~evi}em.
Pokrenuli su pitawe normalizacije prilika u Eparhiji Crnogorsko-primorskoj, ukazuju}i na permanentno mije{awe u crkvene poslove Vjerske komisije i sve{teni~kog udru`ewa. No, i ovoga puta od Ze~evi}a nijesu dobili nikakav odre|eni odgovor, niti obe}awe da }e poraditi po tom pitawu.22
Iz finansijskog izvje{taja Sinodu protojereja Markovi}a,
mo`e se sagledati finansijsko stawe Crkvenog suda od 1. jula do
31. decembra 1945. godine. Plata arhijerejskog zamjenika (tj. Markovi}a) bila je 18.000 dinara, sekretara suda 12.000, pisara 12.000,
slu`iteqa 12.000, honorar po~asnog ~lana 3.000. Eparhijski Upravni odbor imao je rashode: plata sekretaru 18000, plata slu`itequ 12.000, za penzioni fond 10.000 dinara. Materijalni rashodi
su bili ovi: putni i podvozni tro{kovi 5.000, ogrev i osvjeteqewe 10.000, nepredvi|eni tro{kovi 10.000. Prihodi su bili ovi:
primqena pomo} od Patrijar{ijskog Upravnog odbora 100.000, od
kirije na eparhijski dom 5.000.23
Na osnovu platnog spiska za 1945. godinu, mo`e se sagledati
stawe sve{tenstva na teritoriji Sreza podgori~kog i wegova primawa. Nov~ane nadoknade primali su ovi sve{tenici: Jago{ Radu21. AMCP, fond CS, 1945. g.
22. Kao nap. 7.
23. AMCP, fond CS, 1945. g.
222
novi}, Luka Radi~evi}, Jovan Ka`i}, Andrija Radi~evi}, Marko
Mara{, Savo Mitrovi}, Du{an Radovi}, Mihailo Mili~kovi},
Milan Savovi}, Labud Roganovi}, \or|ije Vujo{evi}, i Novak
Gligorovi}.24
Arhijerejski zamjenik Nikola Markovi} se nizom akata u novembru i decembru 1945. godine, te u januaru 1946. godine obratio
Ministarstvu prosvjete Crne Gore, sa konstatacijom da se vjerska
nastava u osnovnim i sredwim {kolama ne izvodi, i predlo`io odre|ene sve{tenike za te poslove. Obra}ao se i Vjerskoj komisiji
sa istim povodom, ali je ona odbila korespodenciju sa Crkvenim
sudom. Kona~no se u ime Ministarstva 7. februara 1946. godine,
Arhijerejskom namjesni{tvu cetiwskom obratio na~elnik op{teg
odjeqewa B. Veqovi}. On se pozvao na obja{wewe Ministarskog
savjeta NR Crne Gore, te ~l. 25 st. 2 Ustava FNRJ, da se novi nastavnici vjeronauke ne mogu postavqati, jer je crkva odvojena od
dr`ave, pa ne}e biti novih postavqewa za ove poslove, a da }e
sada{wi predava~i vjeronauke biti razrije{eni du`nosti.25
Protojerej Markovi} je u ime Crkvenog suda poku{ao da o`ivi crkveni `ivot u Mitropoliji. To se vidi po tome {to je on 1.
januara 1946. godine proslijedio akt arhijerejskim namjesnicima
da {to sve~anije proslave dan Svetog Save, tj. odr`e liturgije uz
u~e{}e pravoslavnih horova (gdje ih ima) i svetosavske besjede.
Uz ovo trebalo je proslaviti Nedjequ Pravoslavqa, i prikupiti
dobrovoqne priloge.26
Protojerej Markovi} dostavio je izvje{taj administratoru
Mitropolije mitropolitu Josifu 3. januara 1946. godine, u vezi
sa izvo|ewem vjerske nastave. Izvje{taj je bio baziran na nalogu
Sinoda od 13. decembra 1945. godine, o davawu informacija po
ovom pitawu. Markovi} je konstatovao da je Vjerska komisija odredila veliki broj vjerou~iteqa, a da su dr`avne vlasti ignorisale nekoliko wegovih predloga za postavqawe sve{tenika za
upra`wena mjesta vjerou~iteqa. Procenat djece koja ne poha|aju
vjersku nastavu bio je oko 5%. No, od kada se u {tampi pojavilo
pisawe da }e Crkva biti odvojena od dr`ave, primje}uje se osjetno opadawe. Tome je doprinijela izjava predsjednika Vlade prilikom posjete jednoj {koli, a koju je tako|e prenijela {tampa, da se
vjerska nastava ne}e u~iti u drugom polugodi{tu.27
24. AANP, f. 1945. g.
25. AMCP, fond CS, 1945. g.
26. AANP, f. 1945. g.
27. AMCP, fond CS, 1945. g.
223
Iz op{irnog dopisa arhijerejskog zamjenika Markovi}a u ime
Crkvenog suda od 18. januara 1946. godine administratoru Josifu,
vidi se potpuna opstrukcija tzv. Vjerske komisije i Udru`ewa
sve{tenika prema odlukama Crkvenog suda. Ove dvije organizacije odbijaju svaku saradwu sa sudom, prijem po{te, akata i primopredaju arhive i stvari novopostavqenim sve{tenicima od suda,
od strane onih sve{tenika koji podr`avaju ove dvije organizacije. Naro~ite pote{ko}e sudu ~ine sve{tenici: Jovo @ugi} iz
Nik{i}a, Mitar Ka`i} iz Podgorice, i Luka Peki} iz Bara. U
drugom aktu od 15. januara, koji je u ime Udru`ewa sve{tenika
potpisao paroh brezova~ki kod Nik{i}a jerej Mirko Kne`evi},
vidi se da je protojerej Milan ]ukovi} uklowen sa polo`aja namjesnika nik{i}kog. ]ukovi}a je na ovaj polo`aj postavio Crkveni sud. Udru`ewe sve{tenika je me|utim na ovaj polo`aj postavilo protojereja Jova @ugi}a.28
Nove politi~ke prilike, i uop{te polo`aj Crkve i sve{tenstva u novom komunisti~kom re`imu, uslovili su naro~ito u Crnoj Gori vrlo lo{ materijalni polo`aj sve{tenstva. ^ak i oni
sve{tenici koji su podr`avali re`imske organizacije poput famozne Vjerske komisije i Udru`ewa sve{tenika nijesu imali osobitih materijalnih beneficija. Tako se u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj pojavquju i prvi primjeri napu{tawa sve{teni~kog poziva, i bukvalno re~eno uhqebqewa u drugim zanimawima.
Taj trend }e se kasnije zna~ajno razviti, naro~ito kod mla|ih sve{tenika. On nije bio usamqen u Crnoj Gori, ali je vjerovatno od
svih srpsko-pravoslavnih eparhija u woj bio najvi{e izra`en.
Paroh kotorski Milan Mari} se po~etkom 1946. godine nije vratio sa jednomjese~nog bolovawa, koje mu je odobrio Crkveni sud.
Prema izvje{taju arhijerejskog namjesnika kotorskog protojereja
Samarxi}a Crkvenom sudu od 21. januara, Mari} se zaposlio u sreskom NOO u Kotoru.29
Opstrukcija re`imskih Vjerske komisije i Udru`ewa sve{tenika prema Crkvenom sudu bila je neprestana. To je naro~ito
bilo izra`eno u pojavi da je jedan broj sve{tenika lojalnih wima,
odbijao svaku saradwu sa Crkvenim sudom, po{tu od wega, wegove
odluke, a sve{tenicima koje je sud postavqao, odbijao je da preda
parohijsku arhivu, pe~ate i sl. To se vidi iz niza izvje{taja koje
je protojerej Markovi} krajem 1945, i prvih mjeseci 1946. godine
slao administratoru Josifu. Markovi} je naveo da su naro~ito
28. Isto.
29. Isto.
224
opstrukcije pravili sve{tenici: \or|ije [ekularac iz Berana,
Luka Peki} iz Bara, Bla`o Stankovi} iz Bara, Mihailo Zvicer
iz Bara, penzionisani sve{tenik iz Andrijevice Bogdan Vukovi}, protojerej Labud Roganovi} iz Podgorice, Mitar Ka`i} iz
Podgorice, protojerej Jovo @ugi} iz Nik{i}a, Toma{ Perovi}
iz Nik{i}a, i Zarija @ugi} iz [avnika.30
^im su se koliko-toliko konsolidovale prilike poslije rata,
Sinod je napravio prve aktivnosti na dobijawu podataka o stawu
po pojedinom eparhijama. U tom smislu on je 20. novembra 1945. godine svim eparhijama poslao upitnik koji je sadr`ao ova pitawa:
1. o sve{teni~kim `rtvama; 2. brojnom stawu sve{tenstva i parohija, moralnom stawu sve{tenstva i wegovoj revnosti u slu`bi,
podaci o stradawu sve{tenstva; 3. stawu crkava i manastira, namje{taja, kwiga i sl; 4. stawe zadu`bina fondova i crkvenih imawa; 5. stawe sesija ako ih ima; 6. brojnost du{a u parohijama sada
i pred po~etak rata; 7. normalizacija rada eparhijskih savjeta i
odbora, popuwavawe praznih mjesta u parohijama, i stvarawe precizne slike o stawu u svakoj eparhiji. Ove upitnike su opet nadle`ni arhijereji po eparhijama trebali da proslijede arhijerejskim namjesnicima, a ovi opet dobiju podatke od paroha.
Koliko se sporo i{lo po ovome pitawu u Eparhiji Crnogorsko-primorskoj, najvjerovatnije zbog opstrukcija tzv. Vjerske komisije i Udru`ewa sve{tenika, koje su dr`ale pod svojom kontrolom jedan broj sve{tenika, najboqe pokazuje podatak da je zamjenik arhijerejskog namjesnika podgori~kog Jovan Ka`i}, tek 17. marta proslijedio upitnik parosima u nedle`nom mu Namjesni{tvu.
Prema raspolo`ivim izvornim podacima, potpuni podaci
prikupqeni su jedino u Arhijerejskom namjesni{tvu podgori~kom,
i jednim dijelom u Cetiwskom. To se mo`e vidjeti po arhivi Arhijerejskog namjesni{tva podgori~kog u Podgorici, i Arhivu Mitropolije Crnogorsko-primorske, tj. u fascikli o radu Crkvenog
suda. Prikupqeni podaci govore o sve{teni~kim `rtvama koje
nijesu zanemarqive. Jedan broj crkava i manastira je tokom rata
te`e ili lak{e o{te}en. Naro~ito je stradao crkveno-manastirski namje{taj, ikonstasi, ikone i sl. U izvje{tajima ima niz podataka da je zbog ratnih prilika i ruinirawa crkava i manastira
mjesno stanovni{tvo raznosilo crkveno-manastirski namje{taj i
enterijer, {to va`i i za pomo}ne objekte, konake, parohijske domove i sl. Od zavr{ne faze rata, pa u prvoj godini komunisti~ke
vlasti u izvje{tajima se biqe`e i brojne uzurpacije crkveno-ma30. Isto.
225
nastirske imovine od lokalnog stanovni{tva, najvi{e uzurpacije crkveno-manastirskih oranica i {uma bez naknade.31
U Crnoj Gori je vjerska nastava okon~ana ve} u martu 1946. godine. Naime, ministar prosvjete u Vladi NR Crne Gore Niko Pavi} izdao je 23. marta raspis direktorima {kola, u kojem je izri~ito zahtijevao ukidawe vjerske nastave.32 Arhijerejski zamjenik
Markovi} je i daqe neumorno radio na normalizaciji i legalizaciji crkvenog `ivota u Mitropoliji. On je u ime Crkvenog suda 12. aprila proslijedio vaskr{wu poslanicu Sinoda Arhijerejskom namjesni{tvu podgori~kom. Poslanica je trebala da se
pro~ita na sam praznik po crkvama, a ostatak da se razdijeli narodu.33
Jedan broj sve{tenika o~ito konstantno nije po{tovao odluke Sinoda i legalitet Crkvenog suda. Arhijerejski zamjenik Markovi} obratio se 30. jula sve{tenicima Mitru Bulatovi}u i Milovanu Kujovi}u. Pozvao se na raspis Patrijar{ijskog Upravnog
odbora br. 1970/46. Markovi} je konstatovao da na podru~ju Aerhijerejskog namjesni{tva kola{inskog nema sve{tenika sem wih
dvojice, te da oni trebaju da obavqaju poslove zamjenika arhijerejskog namjesnika. Po aktu se vidi da im je Crkveni sud nekoliko puta upu}ivao ovaj predlog, ali da su se oni oglu{avali o wega.
Ukoliko se oglu{e i ovaj put, Crkveni sud skida sa sebe svaku odgovornost u vezi wihovog daqeg rada. Markovi} je na kraju konstatovao, da je svaki parohijski sve{tenik du`an izvr{avati nare|ewa zakonite crkvene vlasti, ili se zahvali na zvawe parohijskog sve{tenika, i sve{teni~ku du`nost uop{te.34
Da obnova pravoslavnih hramova vi{e nije shvatana u domenu
~isto crkvenog, nego spomeni~kog pitawa, o~ito govori XIV redovna sjednica Ministarskog savjeta NR Crne Gore od 15. oktobra. U devetoj ta~ki predsjednik Vlade Bla`o Jovanovi} obrazlo`io je zahtjev Gradskog NOO u Nik{i}u, za odobrewe kredita za
obnovu saborne crkve, ~iji je krov tokom rata o{te}en. Odobren
je kredit u iznosu od 191507 dinara za o~uvawe „ove gra|evine kao
istorijskog spomenika.“35
Arhijerejski zamjenik Markovi} nije me|utim odustajao i pored svih opstrukcija, na poslu revitalizacije crkvenog `ivota u
Mitropoliji. Crkveni sud donio je odluku 15. novembra, da se za
31. AMCP, fond CS, 1945. g; AANP, f. 1945. g.
32. DACG, fond MP NRCG, f. 5, dok. br. 3824/46.
33. AANP, f. 1945. g.
34. AMCP, fond CS, 1945. g.
35. Kao nap. 14, str. 128.
226
privremenog paroha prve andrijevi~ke parohije imenuje sve{tenik Lazar Babovi}, koji je zadr`ao opslu`ivawe parohija: plavske, polimske, veli~ke i gusiwske.36
Hipoteti~ko je pitawe {ta bi se uop{te desilo sa Srpskom
Crkvom da se u zemqu nije vratio patrijarh Gavrilo Do`i}? To
naro~ito va`i za Mitropoliju Crnogorsko-primorsku. Nije nemogu} scenario da bi komunisti~ki re`im prate}i trend afirmisawa crnogorske nacionalne i partijske posebnosti (jer je 1948. godine na Cetiwu odr`an Osniva~ki kongres KP Crne Gore), pristupio otvorenom crkvenom secesionizmu, i formirawu posebne crnogorske crkve {to je ura|eno u Makedoniji. Osnovu za to imao je
ve} u djelovawu grupe sve{tenika kroz tzv. Vjersku komisiju i
Udru`ewe sve{tenika, koje je Rezolucijom u Nik{i}u 1945. godine ispoqilo otvorenu negaciju srpskog nacionalnog identiteta
Crnogoraca.
Oko jedanaest ~asova 6. aprila 1941. godine, kada su wema~ka
bombardovawa Beograda popustila, patrijarh Gavrilo se sa episkopom Jovanom sklonio u manastir Rakovicu. U no}i 6/7. aprila,
patrijarh je dobiv{i informaciju da su kraq i Vlada napustili
Beograd oti{ao u manastir @i~u, da bi kre}u}i se ispred wema~kog agresora najzad dospio u Crnu Goru u manastir Ostrog. U
Ostrog je 14. aprila dospio i kraq sa Vladom. Tu se odigrao posqedwi susret kraqa i patrijarha. Patrijarh je odbio kraqev
predlog da sa wim napusti zemqu. Kraq i Vlada napustili su
zemqu sa pomo}nog aerodroma Kapino poqe kod Nik{i}a ve} 15.
aprila.
U manastiru Ostrogu patrijarh je sa~ekao ulazak italijanskih
trupa u Crnu Goru 17. aprila. Iako su italijanske trupe posjele
Crne Goru, i iako je bilo evidentno da }e Crna Gora biti italijanska okupaciona zona i interesna svera, specijalna jedinica Gestapoa je bez ikakvog odobrewa i konsultacija sa Italijanima 25.
aprila uzjutra, banula u manastir Ostrog, uhapsila patrijarha i
odvela ga prema Beogradu. Italijani su pre{utno pre{li preko
ovog wema~kog upada. Ve} 1. maja patrijarh se na{ao u zatvoru okru`nog suda u Beogradu, u }eliji br. 12. Tu je ostao do 5. maja, i
premje{ten je stra`arno u manastir Rakovicu kod Beograda, gdje
je bio prakti~no u ku}nom pritvoru.
Ubrzo po ulasku wema~kog okupatora u Srbiju, i izbijawu ustanka, formirana je prva kvislin{ke uprava pod vo|stvom Milana
A}imovi}a. Kako ova uprava nije uspjela da obuzda ustanak, kra36. AMCP, fond CS, 1945. g.
227
jem avgusta formirana je Vlada na ~elu sa |eneralom Milanom
Nedi}em. I A}imovi} i Nedi} su nekoliko puta poku{avali da
kod Wemaca izdejstvuju osloba|awe patrijarha, ali Wemci su bili neumqivi. Vjerovatno nijesu zaboravqali patrijarhove agitacije protiv pristupawa Trojnom paktu, a potom i podr{ku 27-martovskim pu~istima. Posqedwi poku{aj pu{tawa patrijarha inicirao je kod Nedi}a Sinod 1. maja 1943. godine. Nedi} je opet intervenisao, ali je wema~ki zapovijednik Srbije general Paul Bader bio neumoqiv. ^ak je Nedi}u otvoreno rekao da vi{e ne inicira ideju patrijarhovog pu{tawa. [ef wema~ke policije je 25.
maja patrijarha obavijestio da odmah spremi stvari, jer }e zbog
navodne li~ne sigurnosti biti preba~en u manastir Vojlovicu.
Kada su sovjetske i partizanske trupe u{le u Srbiju u septembru
1944. godine, Wemci su 14. septembra patrijarha i episkopa `i~kog sproveli za Wema~ku.37
Ni poslije zvani~nog svr{etka rata Sinod nije imao informacije gdje se nalazi patrijarh? Kona~no je 7. jula 1945. godine
MUP nove Jugoslavije saop{tio usmenim putem ~lanovima Sinoda, da se patrijarh javio novim jugoslovenskim vlastima, i da neko vrijeme mora ostati u inostranstvu radi lije~ewa. Na osnovu
ovoga Sinod se preko MUP-a 14. jula zvani~no obratio patrijarhu da se vrati u Otaxbinu i preuzme poslove koji mu pripadaju.
MUP je 26. avgusta izvijestio Sinod, da je od jugoslovenske ambasade u Parizu dobio informaciju, da se patrijarh 27. jula nalazio
u Salzburgu, odakle je oti{ao u Italiju. Prema izvje{taju iz
Berna, on se do 20. avgusta nalazio u Italiji. MUP je 2. novembra
izvijestio Sinod da se prema izvje{taju jugoslovenske ambasade
patrijarh nalazi u Londonu. Kako Sinod nije imao informacije
da li je uop{te wegovo pismo stiglo do patrijarha, odlu~eno je 10.
decembra da se pismo uputi i preko MUP-a i preko MIP-a. Od
ovih organa me|utim nije bilo nikakvog izvje{taja da li su pisma
stigla do patrijarha? Stoga je Sinod odlu~io da po{aqe delegaciju kod samog patrijarha.
Sinod se tim povodom obratio 19. marta 1946. godine Predsjedni{tvu savezne Vlade i MIP-u FNRJ. Delegaciju su trebali da
~ine jedan ~lan Sinoda, jedan ~lan Patrijar{ijskog Upravnog odbora, i li~ni qekar patrijarhov dr Pavle Drecun iz Beograda,
ina~e bli`i ro|ak patrijarha, i ~ovjek rodom iz Crne Gore. Vlada FNRJ je me|utim ovaj predlog odbila. Mitropolit Josif je 10.
avgusta dobio obavje{tewe da je patrijarh radi lije~ewa iz Rima
37. Kao nap. 7, 91-92.
228
oti{ao u Karlove Vari. Patrijarh je bio sam, i molio je da mu se
po{aqe jedno sve{teno lice kao pratwa, radi dolaska u Beograd.
Sinod je u Prag poslao upravnika patrijar{ijskog dvora protojeraja Ivana Kalu|erovi}a i dr Pavla Drecuna. Oni su se tamo uvjerili u dobro patrijarhovo zdravqe, i vratili se nazad. Poslije
mawih peripetija oko dobijawa administrativnih dozvola, patrijarh se 14. novembra u pratwi Kalu|erovi}a vratio u Beograd.
Nemaju}i nikakvih pouzdanih podataka o patrijarhu, Sinod je
jo{ ranije za 16. novembar zakazao episkopsku konferenciju. Kako
se pred weno odr`avawe patrijarh vratio u Otaxbinu, to je Sinod
jednoglasno odlu~io da se konferencija pretvori u Sveti Arhijerejski Sabor. Ovo vanredno zasijedawe je kroz tri sjednice odr`ano od 19. do 23. novembra. Na wima je razmotreno stawe u SPC, i odlu~eno da se sazove redovan Sabor za 24. april 1947. godine.
Po odluci Sinoda od 28. novembra zakqu~eno je da patrijarh
uspostavi zvani~an kontakt sa dr`avnim vlastima. Patrijarh je u
pratwi mitropolita skopskog Josifa, i episkopa zvorni~ko-tuzlanskog Nektarija 6. decembra posjetio predsjednika Vlade FNRJ
Josipa Broza-Tita. Tito je 9. januara 1947. godine uzvratio posjetu patrijarhu. U oba susreta razgovarano je o polo`aju Crkve i na
koji na~in da se on poboq{a? Tito je izrazio `equ da mu se ti
problemi iznesu u pismenoj formi. Idu}i po tom dogovoru, Sinod
je 3. februara 1947. godine u devet ta~aka dostavio glavne odrednice rje{avawa problema SPC u odnosima sa dr`avom.
Tito je kao predsjednik Vlade FNRJ 22. marta poslao svoje
emisare Petra Stamboli}a i Qubodraga \uri}a patrijarhu, u svrhu daqih razgovora oko rje{avawa nazna~enih pitawa. U razgovorima su pored patrijarha u~estvovali i ~lanovi Sinoda mitropolit skopski Josif i episkop ni{ki Jovan, kao i v. d. glavnog sekretara Sinoda protojerej Nikola Alagi}, i referent Sinoda
protojerej Hranislav \ori}.38
Arhijerejski zamjenik Markovi} obratio se 18. novembra 1946.
godine Patrijar{iji u Beogradu, tj. protojereju Ivanu Kalu|erovi}u i ~inovniku Du{anu Do`i}u, da su do wega stigle vijesti na
Cetiwe, da je patrijarh Do`i} do{ao u Beograd. Markovi} je tra`io zvani~an odgovor o ta~nosti ove vijesti. Kako je u me|uvremenu iz beogradske „Politike“ Markovi} saznao da se patrijarh
vratio u Otaxbinu, on se preko administratora Eparhije Crnogorsko-primorske mitropolita skopskog Josifa obratio patrijarhu pozdravnim pismom.
38. Nav. dj., 144-146.
229
U wemu pored ostalog stoji: „Mitropolija Crnogorsko-primorska osje}a te{ki bol {to je na{a mu~na Srpska Crkva u posqeratnom dobu zapala u te{ka isku{ewa, ali, ipak, gaji punu nadu, da
}e milost Bo`ja i na{ih velikih svetiteqa biti velika prema
Srpskoj Crkvi, da mnoga ratna zla prebrodi i najzad u obnovqenoj
otaxbini Jugoslaviji dobije ono mjesto, koje joj pripada po ulozi
o~uvawa na{ega naroda u pro{losti, po wenim velikim `rtvama
u ovom ratu i po tradicionalnoj misiji i da }e uskoro zabrujati ja~ina duha Svetosavqa i kroz to se: zacijeliti bratske rane, posti}i duhovno jedinstvo naroda za op{te dobro Crkve, Dr`ave i ja~awa Pravoslavqa.“ Patrijarh Gavrilo odgovorio je Crkvenom
sudu tako|e pozdravnim pismom od 25. novembra.39
Arhijerejski zamjenik Markovi} je u ime Crkvenog suda 10. januara 1947. godine poslao dopis arhijerejskim namjesni{tvima
Mitropolije Crnogorsko-primorske. Dopis se zasnivao na raspisu Sinoda od 28. decembra 1946. godine svim eparhijama SPC pod
oznakom „VRLO HITNO“. Tra`eno je da se dostave podaci o svim
sve{tenicima koji su osu|eni ili ka`weni, i uop{te li{eni
slobode. Podaci o wima su trebali da budu potpuni. „Kao {to vidite radi se o na{oj bra}i i wihovim porodicama, pa se pozivate
da najhitnije stupite u vezu sa sve{teni~kim porodicama“, napisao je pored ostalog Markovi}. Ovakav dopis stigao je i Arhijerejskom namjesni{tvu podgori~kom.40
Povratak patrijarha Gavrila u Otaxbinu ubrzo je rezultirao
i izvjesnim promjenama u eparhijskim upravama. Umjesto mitropolita skopskog Josifa, za administratora Eparhije Crnogorsko-primorske odre|en je episkop prizrenski Vladimir. Tim povodom grupa sve{tenika i monaha poslala je sa Cetiwa pozdravno
pismo 3. januara 1947. godine, u kome pored ostalog stoji: „Mi Vas
uvjeravamo u punu saradwu i odanost prema Vama na korist na{e
Svetosavske Crkve“. Ovo pozdravno pismo potpisali su: protojerej Radoje \uri{i}, protojerej Simo Martinovi}, iguman Roman
Vukmanovi}, arhijerejski namjesnik cetiwski Luka Po~ek, \or|ije Mili}, Bo{ko Radusinovi}, Gojko Ivanovi}, Labud Petri~evi}, Du{an Kosti}, Bla`o Vujovi}, Komnen Radusinovi} i Mihailo Gazivoda.41
Na Prvoj redovnoj sjednici Ministarstkog Savjeta NR Crne
Gore od 11. januara 1947. godine, u jedanaestoj ta~ki dnevnog reda,
39. AMCP, fond CS, 1945. g.
40. AANP, f. 1947. g.
41. AMCP, fond MA, f. 1947-1948-1949. g.
230
predsjednik Vlade Bla`o Jovanovi} obrazlo`io je da je pro{le
godine dodjeqivana pomo} sve{tenstvu sve tri vjere u Crnoj Gori. Ove godine nije po wegovom mi{qewu trebalo dodjeqivati tu
pomo}, po{to je crkva odvojena od dr`ave, a crkva ima mogu}nosti na osnovu svojih materijalnih sredstava i imovine da tu pomo} da, kao i da zna~ajan broj sve{tenika mo`e biti upo{qen u
dr`avnoj slu`bi. Predlog je prihva}en.42 Ovo je jo{ jedan u nizu
primjera kako je nova komunisti~ka vlast intenzivno po~ela sa
uru{avawem polo`aja crkve u dru{tvu, a kao jedan od tih segmenata bio je i materijalna nebriga. Kao potvrda za to, je i pomo}
Crkvenog suda za lije~ewe {estorici sve{tenika od 6.000 dinara
iz Arhijerejskog namjesni{tva podgori~kog. Ovaj akt protokolisan je 14. februara, a arhijerejski zamjenik Markovi} je konstatovao da je do ovih sredstava jedva uspio da do|e.43
Da je povratkom patrijarha Gavrila u Otaxbinu ipak ne{to
po~elo da ide na boqe, i da se polako suzbija destruktivno djelovawe tzv. Vjerske komisije i Udru`ewa sve{tenika, govori i akt
od 4. marta. U wemu je protojerej Markovi} obavijestio Arhijherejsko namjesni{tvo podgori~ko da se administrator Mitropolije episkop Vladimir nalazi u Hercegovini, a da potom treba da
ode u rezidenciju na Cetiwu. Vladimir je trebao da izvr{i kanoni~ku vizitaciju Mitropolije, i posjeti manastire (svetiwe). U
tom smislu sve{tenstvo je trebalo da ga pomiwe u slu`bama. Po
prispije}u u Mitropoliju, Vladimir je odslu`io prvu arhijerejsku slu`bu u Nedjequ Pravoslavqa.44 Zamjenik arhijerejskog namjesnika podgori~kog sve{tenik Jovan Ka`i}, obavijestio je predsjednika Crkvene op{tine Titograd Sava ^ubranovi}a 10. marta,
da }e sjutra u 9 ~asova crkvu Svetog \or|a u Podgorici posjetiti
administrator Eparhije episkop Vladimir. ^ubranovi} je sa sve{tenicima i ~lanovima odbora trebao da sa~eka Vladimira.45
Arhijerejski zamjenik Markovi} poslao je dopis arhijerejskim namjesni{tvima, a izme|u ostalog i podgori~kom 18. marta.
On je namjesni{tva obavijestio o stavu Vjerske komisije povodom
protesta koji joj je upu}en istog dana od strane Crkvenog suda. Protest se ticao napada na {estoricu sve{tenika u Zeti kod Podgorice, progawawe sve{tenika ^eni}a iz Krivo{ija kod Kotora,
oduzimawa trebovawa pojedinim sve{tenicima itd. Vjerska komisija je tvrdila da su u FNRJ svi gra|ani jednaki pred zakonom,
42. Kao nap 14, str. 147.
43. AANP, f. 1947. g.
44. Isto.
45. Isto.
231
i u`ivaju „potpunu li~nu i imovinsku obezbjedu.“ Ako je neko od
sve{tenika napadnut, treba da se obrati nadle`nim organima,
koji }e provjeriti navode i preduzeti mjere.46
Crkveni sud poku{ao je da se suprostavi reliktima trenda nove komunisti~ke vlasti, po kojem je Crkva bila odvojena od dr`ave. Tako je arhijerejski zamjenik Markovi} 18. aprila obavijestio arhijerejska namjesni{tva, a pored ostalog i podgori~ko, da
osobe koje su sklopile samo gra|anski brak, a ne i crkveni, ne mogu kumovati pri kr{tavawu djece „s obzirom na religiozna i moralna svojstva, koja se tra`e od kuma po crkvenim propisima.“47
Redovno Prvo zasijedawe Svetog Arhijerejskog Sabora zapo~elo je 21. aprila razmatrawem Izvje{taja o radu Sinoda od 1941.
do 1946. godine. Pregled je podnio episkop banatski Damaskin.
Zasijedawe je trajalo do 21. maja. Donijeta je odluka da se stvore
dvije nove eparhije: [umadijska sa sjedi{tem u Kragujevcu, i
Budimqansko-polimska u Bijelom Poqu. Ova Eparhija je kasnije
premjestila sjedi{te u Prijepoqe. Obuhvatala je Andrijevi~ki
srez do planine Tre{wevik sa Plavom i Gusiwem, Beranski sa
Ro`ajem, Bjelopoqski, Prijepoqski, Novovaro{ki, Pribojski i
Sjeni~ki. Ukinuta je 1956. godine, a wene teritorije vra}ene su
biv{im eparhijama. Wen jedini episkop bio je Makarije \or|evi}, biv{i starje{ina manastira Rakovica.48
Me|utim, i pored nastojawa da se crkvene prilike normalizuju, lo{ materijalni uticaj sve{tenstva, i opstrukcija novih komunisti~kih vlasti, kombinovana sa odvajawem Crkve od dr`ave,
uticali su da odre|eni broj sve{tenika po~ne da napu{ta slu`bu,
i uop{te sve{teni~ki poziv. Protojerej Markovi} je u ime Crkvenog suda 7. maja poslao raspis arhijerejskim namjesni{tvima,
a pored ostalih i podgori~kom, da se pojedini sve{tenici obra}aju sudu usmeno ili pismeno tra`e}i napu{tawe parohijske slu`be. Sud je iznio stav da ne odobrava napu{tawe parohijske slu`be, i pozvao sve{tenstvo da istraje „u slu`bi Crkve, jer je Crkva tro{ila, radila i stvarala sve{teni~ki kadar, da se Crkva
odr`i u wenim te{kim danima. Ovo su dani kada sve{tenici imaju pokazati ja~inu svoje qubavi i odanosti prema Crkvi.“ Po
wegovom mi{qewu, danas se ne mo`e jednovremeno dr`ati i parohijska i dr`avna slu`ba bez {tete po Crkvu. Sveto pismo ka`e
„ne mogu se dva gospodara dr`ati.“ Crkva stoga ne mo`e imati
46. Isto.
47. Isto.
48. Kao nap. 7, str. 149; Episkop Sava, Eparhije i episkopi 1920-1970, Spomenica SPC, Beograd, 1971, 490, 506.
232
obaveza prema onima koji je napuste u danima kada su joj najpotrebniji. Sud zna za materijalnu bijedu sve{tenstva, i ~ini sve
{to je u mogu}nosti da je popravi. To se mo`e privremeno rije{iti opslu`ivawem dvije do tri parohije.49
Iako se patrijarh Gavrilo vratio u Otaxbinu, i odr`an redovni Arhijerejski Sabor, kao i za Eparhiju Crnogorsko-primorsku imenovan novi administrator, umjesto osporavanog mitropolita Josifa, grupa sve{tenika naklowenih tzv. Vjerskoj komisiji i ~lanova Udru`ewa sve{tenika, instruisana iz pozadine od
komunisti~kog re`ima, i daqe je vr{ila opstrukcije normalizacije crkvenih prilika u Mitropoliji. Stoga se po prvi put crkvene vlasti odlu~uju za radikalnije mjere. Administrator episkop Vladimir donio je rje{ewe 14. maja, da se pod Crkveni sud, i
do daqweg zabranu sve{tenodejstva stavqaju: protojerej Petar
Kapixi}, Milo{ Mari}, Milutin Vujo{evi}, Radovan Pavi}evi}, Vojin Vuli}, Milutin Vugdeli}, Vaso Tomovi}, Luka Peki},
Toma{ Pejovi}, Milovan Kujovi}, Luka Radi~evi}, Du{an Jankovi}, Bla`o Stankovi}, i jeromonah Milutin Zvicer. Ove ~iwenice konstatovao je Crkveni sud aktom od 30. maja. Nabrojeni sve{tenici i monah Zvicer su se i pored tri poziva nadle`nog arhijereja da se vrate na svoju du`nost oglu{ili, ve} su ostali u dr`avnoj slu`bi. Pod sud su stavqeni, ali sa pravom da vr{e sve{tenodejstva sve{tenici: Mitar Ka`i}, Nikola Milo{evi}, Mitar Bulatovi}, kao i jeromonah Petar Obrenovi}.50 Dakle, po oba
spiska navedenih, vidi se da se uglavnom radi o sve{tenicima i
monasima koji su se jo{ u toku rata deklarisali kao simpatizeri
partizansko-komunisti~kog pokreta, i poslije rata pravili su
opstrukcije u normalizaciji crkvenih prilika, koje su poku{avali Sinod i Crkveni sud.
Na XIV redovnoj sjednici Vlade NR Crne Gore od 3. juna, u devetoj ta~ki, predsjednik Vlade Bla`o Jovanovi} iznio je tra`ewe
sreskog NOO iz Nik{i}a, da Vlada odobri pomo} izvjesnim sve{tenicima sve tri vjeroispovijesti iz ovog sreza. Po ovom pitawu
odlu~eno je pozitivno, sa tim, da ubudu}e sreski i gradski odbori
daju pomo}, a da Vlada dodijeli potrebne kredite.51
Crkveni sud je poslao dopise arhijerejskim namjesni{tvima
po Mitropoliji, a izme|u ostalih i podgori~kom 18. juna, obavje{tavaju}i ih da je na zasijedawu Arhijerejskog Sabora za novog
49. AANP, f. 1947. g.
50. Isto.
51. Kao nap. 14, str. 181.
233
mitropolita crnogorsko-primorskog imenovan episkop Arsenije
Bradvarevi}, dotada{wi vikarni episkop patrijarha Gavrila. Uskoro je trebalo o~ekivati wegov dolazak na Cetiwe i ustoli~ewe.52 U istom smislu sud je 30. juna obavijestio namjesni{tva, da
}e ustoli~ewe novog mitropolita biti na Petrov dan u cetiwskom
manastiru. Po{to je novi mitropolit ve} po~eo primati po{tu
kao mitropolit crnogorsko-primorski i prije zvani~nog ustoli~ewa, to je sve{tenstvo po namjesni{tvima trebalo obavijestiti o
toj ~iwenici, kao i da u slu`bama vi{e ne pomiwe ime administratora episkopa Vladimira, nego mitropolita Arsenija.53
Mitropolit Arsenije Bradvarevi} ro|en je 24. septembra 1883.
godine u Banatskoj Palanci. Zavr{io je gimnaziju u Beloj Crkvi,
Bogosloviju u Sremskim Karlovcima, i pravni fakultet u Beogradu. Sve{tenik je postao 1909. godine, a 1933. godine postavqen
je za sekretara Velikog Crkvenog suda u Beogradu. Kao udovac-sve{tenik za episkopa moravi~kog izabran je na zasijedawu Svetog
Arhijerejskog Sabora 1940. godine. Isto tijelo izabralo ga je za
mitropolita crnogorsko-primorskog 1947. godine.
Po izboru mitropolit Arsenije poku{ao je da intenzivira
crkveni `ivot u Mitropoliji. On je 28. novembra poslao dopis
sve{tenstvu, upravama crkvenih op{tina i tutorima, da po{aqu
pomo} Mitropoliji, i to svaka crkva i kapela od pedeset do sto
dinara, a crkve po varo{ima i ve}im selima od 500 do 1.000 dinara. Ove sume su kako je mitropolit rekao male, ali zna~ajno mogu
doprinijeti poboq{awu crkvenog `ivota u woj. Mitropolit je u
dopisu pored ostalog konstatovao: „Mi se nadamo, da }e te se vi
odazvati na{em `ivotu, jer ste vi di~ni sinovi one slavne Zete i
divne i ponosne Boke u kojima je uvijek cvetao /religiozni/ vjerski `ivot i onda kada su Srbija i Bosna ve} postali turski pa{aluci. U Zeti je tada osnovana {tamparija na Obodu, u kojoj su se
{tampale crkvene kwige i za porobqenu bra}u u svim srpskim
krajevima, koje nijesu mogle da se razvijaju u crkveno prosvjetnom
smislu“...54
Povratkom patrijarha Gavrila Do`i}a u Otaxbinu, stvoren je
jo{ jedan od uslova za normalizaciju crkvenih prilika u novim
okolnostima novog dru{tveno-ekonomskog i ideolo{kog poretka.
Godine 1947, donijet je novi Ustav SPC. Teritorija NR Crne Gore bila je pokrivena sa dvije eparhije, i to pod rednim brojem
52. AANP, f. 1947. g.
53. Isto.
54. Isto.
234
{est Budimqansko-polimske sa sjedi{tem u Bijelom Poqu, i pod
rednim brojem 22 Crnogorsko-primorske sa sjedi{tem na Cetiwu.
Arhijereji eparhija: Crnogorsko-primorske, Skopske, Dabrobosanske i Zagreba~ke imali su po svom polo`aju titulu mitropolita.55 Po ~lanu 44, tj. pod~lanu pet, izborni odbor za izbor patrijarha ~inili su arhijerejski namjesnici: Beograda, Skopqa, Cetiwa, Zagreba, Sarajeva, Pe}i, i Sremskih Karlovaca. Sqede}im
pod~lanom u izborni sabor ulazili su i nastojateqi manastira:
@i~e, Studenice, De~ana, Pe}ke Patrijar{ije, Svetog Nauma, Mile{eve, Svetog Vasilija Ostro{kog, Kru{edola i Krke.56 Ovaj
Ustav SPC je sa mawim izmjenama ostao na snazi do dana{wice.
No, bez obzira na sve navedeno, crkveni `ivot u Mitropoliji
Crnogorsko-primorskoj sporo se obnavqao i konsolidovao. Opusto{enost crkveno-manastirske imovine, gubitak zna~ajnog broja
sve{tenstva i mona{tva i wegov te`ak materijalni polo`aj, intenzivno ateizirawe dru{tva pra}eno prikrivenom represijom,
postojawe grupe sve{tenika naklowenih re`imskim tzv. Vjerskoj
komisiji i Udru`ewu sve{tenika, uticali su da iz ovih ili onih
razloga interesovawe za Crkvu i uop{te vjerske navike i ubje|ewa po~iwu intenzivno opadati iz godine u godinu. O~igledan
primjer za to su podaci koji su i jedini sa~uvani za prve posqeratne godine, i to u Arhijerejskom namjesni{tvu podgori~kom. Po
pitawu kr{tewa po godinama stawe je bilo ovakvo: 1945-117, 1946101, 1947-67, 1948-22. Po pitawu vjen~anih stawe je bilo ovakvo:
1945-56, 1946-25, 1947-5.57
Nove komunisti~ke vlasti su sprovode}i svoju ateisti~ku politiku radile i na duge staze. Jedan od tih segmenata bilo je i
stvarawe uslova da Bogoslovija na Cetiwu ne nastavi svoj rad.
Kako je ve} nazna~eno u prethodnoj glavi, u junu 1944. godine cetiwska Bogoslovija obavila je posqedwe ispite svojih u~enika. U
toku rata nastava je povremeno dr`ana, tako da se mo`e re}i da je
ve} tada otpo~ela agonija Bogoslovije, diktovana Drugim svjetskim ratom, a jo{ vi{e krvavim gra|anskim ratom u Crnoj Gori i
Jugoslaviji. U drugoj polovini 1944. godine, idu}i ka wenom kraju, borbe za oslobo|ewe Crne Gore od nacisti~kog okupatora su
intenzivirane. Partizanske snage oslobodile su Cetiwe od Wemaca 13. novembra 1944. godine. Jo{ ranije, sa wega se povukao mitropolit Joanikije sa ve}inom sve{tenika i preostalim profe55. Ustav SPC, drugo izdawe, Beograd, 1957, 9-10.
56. Nav. dj., 20.
57. AANP, Matica ro|enih parohije podgori~ke, Matica vjen~anih parohije
podgori~ke.
235
sorima Bogoslovije, izuzimaju}i rektora Vujisi}a. Bio je to samo
nastavak Golgote Mitropolije, wenog sve{tenstva i mona{tva, i
po~etak formalnog kraja rada Bogoslovije.
O~igledno da se situacija sa oslobodiocima ni u ~emu nije
razlikovala od stawa pod nacifa{isti~kim okupatorom. Praksa
je nastavqena. Dowi dio Biqarde opet je pretvoren u kowu{nicu
za partizansku vojsku, a preostali inventar Bogoslovije uglavnom je odne{en za potrebe vojne bolnice u Podgorici. Uzaludni
su bili poku{aji rektora Vujisi}a da se kowu{nica izmjesti iz
prizemqa Biqarde. Nove vlasti su se pravdale da nemaju prevoznih sredstava da kowski izmet izmjeste. Odlukom Sinoda rektor
Vujisi} razrije{en je du`nosti crkvenojerarhijskog slu`benika,
a krajem 1945. godine pre{ao je na parohijsku slu`bu. Ne samo organizaciona, nego i imovinska agonija Bogoslovije je nastavqena.
Gradski NOO Cetiwa je u junu 1945. godine zgradu tzv. Stare Bogoslovije pretvorio u dom za stare, a do tada je u woj radio dio vojne bolnice. U Biqardu su smje{tena trgova~ka i tehni~ka {kola.
U isto vrijeme, 8. juna Ministarstvo prosvjete Crne Gore postavilo je rektora Vujisi}a za profesora ruskog jezika u cetiwskoj
gimnaziji.
Nije dugo slu`bovao. U jesen iste godine oti{ao je kod sina u
Zagreb na operaciju. Ostav{i bez sredstava za `ivot, a i onako do
tada `ive}i od pozajmica, obratio se Sinodu 27. novembra da mu
se isplati rektorska plata koju nije primao od septembra 1944.
godine. No, i Sinod je usqed lo{ih materijalnih prilika otezao,
tra`e}i podatke od Vujisi}a u kakvom je stawu bila Bogoslovija
i Mitropolija, s obzirom da je on bio arhijerejski zamjenik, kao
i da li je vr{io kakve druge poslove za koje je primao naknadu?58
Vujisi} je Sinodu dao detaqne odgovore po sva tri pitawa, te je
ovaj donio odluku da mu se da nov~ana nagrada za prva tri mjeseca
1945. godine.59
Administrator Eparhije Crnogorsko-primorske mitropolit
skopski Josif je nalo`io Crkvenom sudu na Cetiwu, da se Vujisi} izjasni o poslu i du`nosti na kojem se trenutno nalazi? Sud
je dobiv{i podatke od Vujisi}a konstatovao da Vujisi} vodi nadzor nad arhivom Bogoslovije, wenim zgradama i inventarom. Tako|e je u obavje{tewu suda Patrijar{ijskom Upravnom odboru
navedeno da su izvr{ene izvjesne opravke nad zgradama Biqarde i
tzv. Stare Bogoslovije, koje se smatraju svojinom SPC, jer je jo{
58. AMCP, fond CB, f. 23.
59. Isto.
236
ranije u vezi wih izva|ena svojinska tapija. Sinod je opet od suda
tra`io podatke u kakvom se stawu nalaze ove dvije gra|evine, i
{ta je u~iweno da se za wih dobije ratna od{teta? Sud je dostavio podatke da se u zgradi Biqarde nalaze odjeqewa gimnazije,
muzi~ke {kole, {egrtske {kole i |a~ke kuhiwe, a u tzv. Staroj
Bogosloviji obdani{te, te da sa Mitropolijom u vezi ovoga nije
sklopqen nikakav ugovor od strane dr`ave za zakup prostora. Po{to je protojerej Vujisi} u koordinaciji sa Crkvenim sudom dostavio Komisiji za ratnu od{tetu za Srez cetiwski tapiju o svojini nad nazna~enim zgradama iz 1932. godine, Komisija je 9. februara 1946. godine utvrdila ratnu {tetu u iznosu od 2.334.143 dinara.60
Nakon dobijenih odgovora, Sinod je zadu`io novog administratora Mitropolije episkopa Vladimira, da sa dr`avom sklopi ugovor o kori{tewu navedenih zgrada. U istom dokumentu Sinod je nalo`io rektoru Vujisi}u da Crkvenom sudu preda zapisni~ki arhivu Bogoslovije, pe~ate i preostali dio inventara.
Administrator Mitropolije episkop Vladimir obratio se Vjerskoj komisiji pri Predsjedni{tvu Vlade Crne Gore kako mu je nalo`eno od Sinoda. Komisija je akt opet proslijedila Predsjedni{tvu Vlade, a ovo opet Ministarstvu prosvjete.
Odgovor Ministarstva prosvjete od 17. aprila 1947. godine predstavqao je zapravo po~etak ~itavog procesa insinuirawa ~iwenica, kojima je dio po dio bespravno otimana imovina Mitropolije i wenih institucija. Navedeno je da je zgradu Biqarde podigao Petar II Petrovi}-Wego{ za svoje potrebe, na zemqi{tu cetiwskog manastira, te da je zgrada povremeno slu`ila za rad Bogoslovije. Kwaz Nikola je poveqom iz 1896. godine potvrdio svojinu cetiwskom manastiru na osnovu osniva~ke poveqe Ivana Crnojevi}a iz 1484. godine. Stoga se sve to zemqi{te, ra~unaju}i i
dio grada i dvorac smatralo manastirskim, i da je i sam kwaz Nikola za dvorac pla}ao laktarinu manastiru, kao i svi koji su podigli ku}e gdje je grad nastao. Kona~no, Biqarda je po ovom ugovoru bila dr`avna svojina, te prema tome dr`ava nije imala nikakvu obavezu pla}awa zakupnine Bogosloviji, a rje{ewe o davawu
svojinskog prava Bogosloviji nad Biqardom iz 1932. godine je
opovrgnuto i obezvrije|eno. Za zakupninu zgrade Stare Bogoslovije, Crkveni sud je upu}en na obra}awe gradskom NOO na Cetiwu.61 Sud se obratio navedenom odboru, koji je 19. juna 1947. go60. AMCP, fond CS, 1945. g.
61. Isto.
237
dine odredio mjese~nu zakupninu od 800 dinara, {to je bilo daleko ispod stvarne vrijednosti zakupnine.62
U periodu 7/23. maj 1947. godine, izvr{ena je primopredaja arhive Bogoslovije za period 1921/1944. godina, pe~ata i 26 stavki
predmeta, koji nijesu imali nikakvu vrijednost. U ime Bogoslovije predaju je izvr{io rektor Vujisi}, a prijem u ime Crkvenog suda sve{tenici Luka Vuja{ i Marko Kusovac. Stvarna imovina Bogoslovije, prema ovom dokumentu oko 98% je tokom rata ili neposredno po wegovom zavr{etku razvu~ena ili opqa~kana, a nevedeno je i osamnaeast pojedinaca koji su odnosili predmete za svoju
li~nu upotrebu.63
Nije mnogo boqe pro{la ni {kolsko-bogoslovska biblioteka. \a~ka i profesorska biblioteka Bogoslovije je neposredno
pred rat imala oko 2500 naslova kwiga i ~asopisa. Kraj rata je do~ekala polovina. Za potrebe novoosnovane Centralne biblioteke NR Crne Gore na Cetiwu, u junu 1947. godine je uzeto 1206 naslova, a preostali dio od 108 naslova je vra}en, jer je direktor biblioteke procijenio da nijesu korisni za novu socijalisti~ku budu}nost.64 Da ironija bude dovedena do vrhunca, govori i ~iwenica, da je direktor bio upravo |ak Bogoslovije, a potom i svr{eni
teolog Andrija Koprivica, koji je ~ak godinu dana 1933/34. godine
bio i profesor Bogoslovije. Te kwige i preostali dio inventara
odne{eni su u cetiwski manastir. ^im je Crkveni sud izvijestio
Sinod o primopredaji, Sinod je istim aktom razrije{io rektora
Vujisi}a du`nosti, ~ime je slikovito re~eno, prestao da postoji
i ostatak ostataka ikakvog identiteta Bogoslovije na Cetiwu.65
Pored propovijedawa op{te ateizacije dru{tva, zatim li{avawa Mitropolije mogu}nosti da obnavqa svoj sve{teni~ki kadar, tre}i va`an faktor u diskreditaciji Crkve u dru{tvenom
`ivotu bio je i oduzimawe najve}eg dijela wene imovine. Mitropolija Crnogorsko-primorska u sva tri nabrojena slu~aja, tj. teritorija koju je pokrivala, nije bila unikatan slu~aj. Sva tri nabrojena slu~aja, tj. faktora, kao i niz drugih, odnosili su se na
~itavu Jugoslaviju, i politiku novih komunisti~kih vlasti prema religiji i Crkvi, i wihovom op{tem polo`aju u dru{tvu.
Jugoslovenski model odnosa prema religiji i Crkvi kao instituciji nije predstavqao novinu. On je zapravo bio zasnovan na
62. Isto.
63. Isto.
64. Du{an Martinovi}, 160 godina Dr`avne (Nacionalne) biblioteke Crne
Gore (1883-1998), Podgorica, 2002, 243.
65. AMCP, fond CS, 1945. g.
238
ideolo{kim postavkama novog dru{tveno-ekonomskog sistema koji
je stvoren pobjedom komunista u ratu i revoluciji, kao i wihovim
iskustvima u praksi do rata jedine dr`ave u svijetu takvog sistema-SSSR-a.66 Ideolozi socijalizma Karl Marks i Fridrih Engels smatrali su da je religija jedan od oblika socijalne svijesti,
koji su u vezi sa procesom proizvodwe, tj. ekonomskim sistemom.
Ona je po wihovom shvatawu bila jedan od stubova eksploatisawa
porobqenih masa. Stoga je po wima nestajawe religije u odnosnom
dru{tvu bilo povezano sa oduzimawem ekonomske mo}i na kojoj se
ona zasniva.67
Ove stavove samo je razradio Vladimir Iqi~-Lewin u svom
~lanku objavqenom 1909. godine „O stavu radni~ke partije prema
religiji.“ Konkretnu primjenu oni dobijaju sa zamahom boq{evi~ke revolucije u Rusiji, i prvim etapama gdje boqe{vici uzimaju vlast. Naime, ve} 21. januara 1918. godine boq{evici objavquju dekret o odvajawu Crkve od dr`ave, i konfiskaciji crkvene
imovine. Tokom iste godine izdano je vi{e zakona koji su svaki sa
svoje strane ograni~avali zna~aj i ulogu Crkve u dru{tvu, i to: o
slobodnoj svijesti gra|ana, odvajawu Crkve od {kole, progla{ewu vjere za privatnu stvar pojedinca koja se ne mo`e nametati
drugim gra|anima, zabrane prikupqawa priloga za Crkvu ukoliko se ne radi o dobrovoqnim prilozima, uvo|ewe institucije gra|anskog braka itd.68
Interesantno je da ve} prvi istupi lica koja }e vrlo brzo postati komunisti na kraju Prvog svjetskog rata, prejudiciraju oduzimawe crkvene imovine, {to je o~igledno ve} na zasijedawu Skup{tine u Podgorici, koja je proglasila ujediwewe Crne Gore i
Srbije. Tako trojica poslanika ove Skup{tine istoj na usvajawe
nude memorandum tog tipa, kao i modele ateizacije dru{tva. Ovaj
primjer ve} je prezentovan u jednoj od prethodnih glava. Prakti~no od svoga osnivawa, pa kroz ~itav me|uratni period, KPJ nije
krila da je jedno od wenih programskih na~ela ateizirawe dru{tva, i agrarna reforma kojom bi bila zahva}ena i crkvena imovina. To se vidi po materijalima Drugog (Vukovarskog) kongresa
od juna 1920. godine, zatim Tre}e Zemaqske konferencije iz 1924.
godine, Tre}eg kongresa odr`anog u Be~u 1926. godine, ^etvrtog
66. Ukqu~uju}i tu Mongoliju, gdje je socijalizam prenijet zahvaquju}i vojnoj
intervenciji.
67. Marks-Engels-Lewin-Tito, O religiji, Sarajevo, 1982, 5-6.
68. Kao nap. 67, str. 282-284, 350; Mihail Geler-Aleksandar Nekri~, Utopija na
vlasti - Istorija SSSR, Podgorica, 2000, 51; Radmila Radi}, Verom protiv vere, Dr`ava i verske zajednice u Srbiji 1945-1953, Beograd, 1995, 88-92.
239
kongresa odr`anog u Drezdenu 1928. godine, ^etvrte Zemaqske konferencije 1934. godine, i Pete Zemaqske konferencije odr`ane u
Zagrebu 1940. godine.69
Tokom Drugog svjetskog rata KPJ nije propovijedala zvani~ni
ateizam, niti deklarativan stav o oduzimawu crkvene svojine.
Ona je religiozne potrebe stanovni{tva podvodila pod li~no
pravo svakog pojedinca, da li }e biti ateista ili vjernik? Mada
nije nikada otvoreno i u ve}oj mjeri vr{ila konfiskaciju crkvene imovine, ipak ima niz primjera da je to radila za potrebe svoje partizanske vojske. Svjesna da mora pridobiti za svoje programske ideje {to ve}i broj pristalica, KPJ i partizanski pokret
kao vojni~ki iza koga je ona stojala, nastojali su da se otvoreno ne
konfrontiraju sa Crkvom, naro~ito zbog toga jer bi to otvoreno
konfrontirawe i ekstremni ateizam bili alibi za wihove ideolo{ke protivnike da ih jo{ vi{e odvuku na svoju stranu. Stoga
partizansko-komunisti~ki pokret nastoji da sebe predstavi kao
pokret tolerancije sve tri vjere, demokratski i op{ti savez naroda svih vjera i ubje|ewa (partijskih, religioznih, ateisti~kih
itd) koji se bore protiv okupatora za slobodu, i sjutra{we socijalno-ekonomski i demokratski naprednije dru{tvo. No, sa druge
strane tokom razvitka revolucije komunisti~ko-partizanski pokret je ipak shvatan kao ateisti~ki i anticrkveni u svakom smislu. Tome je naro~ito doprinio veliki broj ubijenih sve{tenika,
prvenstveno u pasivnim dinarskim srpsko-pravoslavnim krajevima, od kojih su predwa~ile Crna Gora i Hercegovina. Zna~ajan
broj crkvenih predstavnika, koji su kolaborirali sa kontrarevolucionarnim snagama, prvenstveno ~etni~kim, izme|u ostalog,
akcenat u konfrontaciji sa ateisti~kom politikom komunisti~ko-partizanskog pokreta stavqao je i na oduzimawe i skrnavqewe
crkvene imovine.
No, po osvajawu vlasti u revoluciji, KPJ vi{e nije imala potrebe da pravi kompromise i davijacije svoga su{tinskog programa. Jedan od osnovnih programskih postulata KPJ, tj. wene socijalne politike, je bio agrarna reforma. Fenomen agrarne reforme poznat je jo{ u starom vijeku, u razvijenim klasno-socijalnim
dru{tvima stare Gr~ke, a naro~ito Rima. U bur`oaskom dru{tvu
on se razvija najprije u Francuskoj bur`oaskoj revoluciji. Sa stupawem na istorijsku scenu socijalizma u konkretnom obliku, pojam i oblik agrarne reforme do`ivqava najeskstremnija obiqe69. Branko Petranovi}-Mom~ilo Ze~evi}, Istorija Jugoslavije 1918-1988,
zbirka dokumenata, Beograd, 1988, 230-231, 236-237, 261, 271, 346.
240
`ja. Kako je ve} nazna~eno, model agrarne reforme u SSSR-u prakti~no je preslikan i u Jugoslaviji.
Stoga nije za~u|uju}e da je Privremena vlada DFJ 9. marta 1945.
godine, samo dva dana po svom obrazovawu, proklamovala agrarnu
reformu sa kolonizacijom.70 Ubrzo je u operativnom smislu u aprilu napravqen Nacrt uputstva Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji. Ministar kolonizacije u ovoj Vladi Sreten Vukosavqevi} bio je mi{qewa u obrazlo`ewu ovog Nacrta, da uva`avaju}i specifi~nosti agrarnih i socijalnih prilika po federalnim jedinicama, svaka od wih treba da preuzme agrarnu reformu
za sebe. Sukob sa Rimokatoli~kom Crkvom je bio najopasniji po
dr`avu, s obzirom na ~iwenicu da je ova Crkva vrlo jaka u nekim
velikim silama pobjednicama, ali je uop{te taj sukob trebalo izmjestiti po dubini, kao sukob izme|u federalnih jedinica i crkava u wima. Tako bi diskurs op{teg uticaja crkve na vjernike bio
mawi.71
Iako u te{kim prilikama i okrwenom sastavu, Sinod SPC je
na Vidovdan uputio akt Vjerskoj komisiji pri Skup{tini NR Srbije sa zahtjevom da mu se pribavi Nacrt Zakona, kako bi se mogao
upoznati sa wime, i dati svoje sugestije. Kako nije dobio nikakav
odgovor, to je privatnim putem dobio Nacrt. Po wemu od svake parohije i manastira bi se oduzelo 5 hektara, i 20 hektara obradive
zemqe. Isto toliko bi bilo oduzeto od vjerskih ustanova sa posebnim istorijskim zna~ajem.72
Sinod je 14. avgusta uputio Predstavku Predsjedni{tvu vlade
DFJ i Predsjedni{tvu Privremene narodne skup{tine, u kojoj je
tra`io da se crkveno-manastirska imovina ne ukqu~uje u ovaj zakon, tj. da prakti~no ostane zaobi|ena. Mitropolit Josif i episkopi Nektarije i Vewamin su kao ~lanovi Sinoda tra`ili sastanak sa predstavnicima navedenih organa, koji je i obavqen, i
to sa predsjednikom Privremene narodne skup{tine dr Ivanom
Ribarom, i predsjednikom Zakonodavnog odbora skup{tine Mo{om Pijadom. Na sastanku je postignut kakav-takav kompromis u
interesu SPC, jer je vjerskim ustanovama ostavqeno 10 hektara
wihove ukupne zemqi{ne povr{ine, a onima od posebne istorijske vrijednosti 30 hektara oranice i 30 hektara {ume.73
70. Nav. dj., 456.
71. AJ, fond Predsedni{tvo Vlade FNRJ (50), f. 89, dok. 188.
72. Radmila Radi}, Verom protiv vere, Dr`avne i verske zajednice u Srbiji
1945-1953, Beograd, 1995, 148.
73. Nav. dj., 148-149; AJ, fond Predsedni{tva Vlade FNRJ (50), f. 4, dok. 11.
241
Tokom konsultacija i zasijedawa Zakonodavnog odbora u avgustu, izno{ena su i razna vi|ewa po pitawu agrarne reforme u vezi sa crkvom. Zna~ajno blagonakloniji stav da se crkvi ostavi ve}i zemqi{ni fond imali su bur`oaski predstavnici u Privremenoj narodnoj skup{tini i Vladi DFJ, koji su kako je ve} ranije
nazna~eno, iz ovih ili onih razloga pristali da budu po~etni dekor komunisti~kih vlasti, da bi sebe i pred me|unarodnom zajednicom, a i na unutra{wem planu prikazale kao demokratske. Tako je dr Milan Grol potpredsjednik Vade DFJ, predlagao da se crkvena imovina ima smatrati imovinom kao i svih drugih privatnih lica, koja se samostalno izdr`avaju. Ministar pravde u Vladi NR Crne Gore Jefto Pavi} bio je na stavu da crkvene ustanove treba od dr`ave da dobiju obe{te}ewe za imovinu koja je oduzeta, ako doka`u da su je upotrijebile u svrhu izdr`avawa socijalnih ustanova.74
No, sa druge strane grupa crnogorskih poslanika u Privremenoj narodnoj skup{tini, koji su tako|e bili politi~ari gra|anske provinijencije: Jovan ]etkovi}, Milo{ Ra{ovi} i Marko
Vuja~i}, nijesu imali blagonaklon stav prema ostavqawu crkvi
ve}ih posjeda. Wima su se pridru`ili i klasi~ni komunisti Veqko Zekovi} i Pero Krstaji}. Ova grupa je 22. avgusta uputila
predlog Zakonodavnom odboru da se vjerskim institucijama ve}eg
istorijskog zna~aja ostavi samo 15 hektara oranice i 15 hektara
{ume.75
Poslije niza konsultacija i opre~nih mi{qewa Skup{tina je
23. avgusta usvojila Zakon o agrarnoj reformi i kolonizaciji. Su{tina ovog Zakona vezana za oduzimawe crkvene imovine, vezuje
se za tre}i ~lan, u kome je pod ta~kom „v“ predvi|eno oduzimawe
imovine od vjerskih ustanova. Prvom ta~kom ~l. osmog, predvi|eno je da se vjerskim ustanovama oduzme imovina preko 10 hektara
(wive, ba{te, vinogradi, vo}waci, utrine i {ume), a ustanovama
od posebnog istorijskog zna~aja vi{ak preko 30 hektara oranice
i 30 hektara {ume.76
Ovaj Zakon je o~igledno bio neprecizan u kategorizaciji zemqi{ta, te se mogao pau{alno tuma~iti. Najverovatnije se i{lo
da on bude osnovica, koja bi se razra|ivala po federalnim jedinicama. To se ubrzo pokazalo ta~nim, jer je za sprovo|ewe Zakona
74. Borba, br. 194, 12. avgust 1945, 2-3.
75. AJ, fond Ustanova za agrarnu reformu i kolonizaciju siocijalisti~kog perioda (97), f. 1, dok. 3.
76. Borba, br. 205, 24. avgust 1945, 2-3; Slu`beni list DFJ, br. 64, 28. avgust
1945, 1-3.
242
ve} 29. avgusta formiran Agrarni savjet od ~etrnaest ~lanova.
On je opet 19. septembra poslao Uputstva ministarstvima poqoprivrede po federalnim jedinicama, kojima je inicirao dono{ewe zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji za svaku ponaosob.
Savjet je ve} 8. februara 1946. godine pretvoren u Komisiju za
agrarnu reformu i kolonizaciju pri Vladi DFJ, ali opet bez operativne nadle`nosti za federalne jedinice po navedenim pitawima.77
U Crnoj Gori je agrarna reforma po pitawu oduzimawa crkvenog vlasni{tva operativni tok dobila 29. novembra 1945. godine,
kada je Predsjedni{tvo Crnogorske narodne skup{tine donijelo
Zakon o agrarnoj reformi i kolonizaciji. Po ~l. 27 ovog Zakona
agrarnu reformu provodilo je Ministarstvo poqoprivrede i {umarstva, a za jednoobrazno izvo|ewe ovog posla po cijeloj Republici, bila je ~l. 29 zadu`ena Zemaqska poqoprivredna komisija. Uredbe i uputstva za rad komisije propisivalo je ministarstvo.78
U ime ministra poqoprivrede i {umarstva predsjednik Vlade NR Crne Gore Bla`o Jovanovi} izdao je 23. januara 1946. godine Uredbu o sprovo|ewu Zakona o agrarnoj reformi i kolonizaciji. Wome je predvi|eno da pri svakom sreskom NO djeluje i sreska poqoprivredna komisija od pet ~lanova. Komisija je prikupqala podatke o zemqi{nom fondu koji je trebalo oduzeti, wegovom pravnom polo`aju i stvarnom stawu, a potom i onima koji
su trebali biti korisnici oduzetog fonda. U sqede}oj fazi sazivan je zbor agrarnih interesenata, kojim rukovodi komisija, i objavquje svoju odluku. Na zbor se poziva i vlasnik podsjeda ili wegov
opunomo}eni predstavnik. Odsustvo vlasnika posjeda nije odlagalo izvr{ewe. Tuma~ewe Zakona bilo je povjereno Zemaqskom
agrarnom sudu. On je u odnosu na Sresku poqoprivrednu komisiju
i wena rje{ewa bio drugostepeni organ, protiv ~ijeg rje{ewa nije bilo `albe. Predsjednik Zemaqskog agrarnog suda bio je predsjednik Okru`nog suda na Cetiwu Nikola Krivokapi}. Sudije su
bile: na~elnik Personalnog odjeqewa Predsjedni{tva vlade NR
Crne Gore Milovan ]ulafi}, i predsjednik Komisije za ratnu
{tetu \uro ^agorovi}.79
77. AJ, fond Predsedni{tvo vlade FNRJ, f. 89, dok. 188; Slu`beni list FNRJ,
br. 12, 8. februar 1946, 4.
78. ^edomir Perovi}-Nevenka Ili}, Rad Skup{tine Crne Gore 1945-1950,
zbirka dokumenata, Titograd, 1986, 65-79.
79. DACG, fond ZAS, k. 7; Slu`beni list NR CG, br. 5, 13. mart 1946; Na Cetiwu
je obrazovan agrarni sud za Crnu Goru, Pobjeda, br. 11, 17. mart 1946, 3.
243
Ministar poqoprivrede i {umarstva Crne Gore Jovan ]etkovi} napravio je Uputstvo za izvr{ewe Zakona i Uredbe o agrarnoj reformi i unutra{woj kolonizaciji NR Crne Gore 18. februara 1946. godine. Po wemu je Ministarstvo na ~ijem je ~elu bio,
odre|ivalo koji }e vjerski objekti i institucije biti od istorijskog zna~aja, i koliko }e im biti ostavqeno? Posjedi zadu`bina
trebali su biti u cjelini oduzeti.80
Ministarstvo poqoprivrede i {umarstva NR Crne Gore se na
osnovu donijetih Uputstava obratilo Vjerskoj komisiji 26. februara 1946. godine, da mu dostavi podatke koji bi to bili u Crnoj Gori manastiri ve}e istorijske vrijednosti? Sekretar komisije \or|ije Kalezi} je istog dana Ministarstvu odgovorio, da
Komisija smatra da su to sqede}i manastiri: Cetiwski, Pivski,
Ostro{ki i Mora~ki. Me|utim, u Crnoj Gori su svi manastiri
istorijske vrijednosti, ali ne od ve}eg zna~aja, mada bi se iz politi~kih razloga mogao u ove prvorazredne ubrojiti i Sveta Trojica kod Pqevaqa.81 Kalezi} je i ovaj manastir ubrojao vjerovatno zato jer su Pqevqa pripadala tzv. novooslobo|enim oblastima, koje su u Crnu Goru integrisane u Prvom Balkanskom ratu.
Na osnovu ovoga Ministarstvo je 2. maja i proglasilo sve navedene manastire manastirima ve}eg istorijskog zna~aja, {to je
zna~ilo, da im se saglasno saveznom zakonu ostavqa po 30 hektara
obradive zemqe i 30 hektara {ume.82 No, 5. jula u ovu kategorizaciju je uvr{ten jo{ jedan manastir: Savina u Herceg Novom.83 I u
ovom slu~aju mo`e da se radi o politi~kim razlozima integrativnosti, po{to Boka nikada nije ulazila u sastav crnogorske dr`ave, a integrisana je u Crnu Goru krajem 1944. godine. Ina~e, ovaj
manastir nije ni ispuwavao uslove za oduzimawe zemqe, po{to je
wegov zemqi{ni fond bio mawi od 30 hektara. Interesantno je
da uop{te u daqem toku doga|awa, bar po izvorima stvorenim od
organa komunisti~ke vlasti, nije oduzimano zemqi{te cetiwskog manastira, koji je prema podacima iz 1929. godine imao blizu 425 hektara obradive zemqe i {ume.84 Me|utim, sa druge strane
u Arhivu Mitropolije Crnogorsko-primorske na Cetiwu, postoji niz podataka u fascikli Crkvenog suda, i fondu Mitropolijska akta, u kojoj Crkveni sud ukazuje organima nove vlasti na oduz80. DACG, fond ZAS, k. 7.
81. DACG, fond Ministarstvo poqoprivrede i {umarstva NR CG, k. 2.
82. Isto, k. 7.
83. DACG, fond ZAS, k. 6.
84. @arko Bulaji}, Agrarni odnosi u Crnoj Gori (1878-1912), Titograd, 1959,
222-232.
244
imawe zemqe cetiwskog manastira, ili se `ali na proste uzurpacije zemqe od lokalnog stanovni{tva.
Arhijerejski zamjenik i predsjednik Crkvenog suda na Cetiwu
protojerej Nikola Markovi} inicirao je kod Patrijar{ijskog
odbora SPC 21. juna, da pokrene proceduru kod savezne Komisije
za agrarnu reformu i kolonizaciju, da se svi manastiri u Crnoj
Gori proglase istorijskim, i da po tom osnovu uti~e na Ministarstvo poqoprivrede i {umarstva NR Crne Gore da prekvalifikuje svoju kategorizaciju. Ovaj zahtjev i stav Markovi}a bio je
potpuno opravdan, i iako nevezan bilo ~ime, potpuno je korespondirao sa mi{qewem sekretara Vjerske komisije \or|ija Kalezi}a. Sekretar Komisije Van~o Burzevski je 27. jula obavijestio
Patrijar{ijski odbor, da Komisija nije nadle`na za ovakvu kategorizaciju, nego da se Odbor obrati nadle`nom Ministarstvu u
Crnoj Gori. Daqe aktivnosti Markovi}a kod Ministarstva u Crnoj Gori po ovom pitawu nijesu dale rezultata.85
Za Nik{i}ki srez zasijedawe je odr`ano 27. marta 1946. godine u prostorijama Doma kulture. Predmet razmatrawa agrarne reforme bili su posjedi manastira Ostroga, Svetog Luke, Bijele u
Saborne crkve u Nik{i}u. Kao opunomo}eni zastupnik Ostroga
pojavio se arhimandrit Leontije Mitrovi}. Nijesu pomogle wegove teze o velikoj istorijskoj vrijednosti manastira Ostroga.
Skupovi ovakvog tipa ve} su unaprijed uglavnom re`irani od komunisti~kih vlasti, i predstavqali su neku kombinaciju stvarawa atmosvere optu`bi, omalova`avawa, pa mo`da i prikrivenog lin~a. Prisutno je bilo oko 140 osoba. Jedan od prisutnih-Pero Backovi}, optu`io je upravu manastira za nepo{tenu trgovinu
sa izdavawem zemqi{ta, a monahe manastira kao neradnike i izrabqiva~e, jer po wemu, lak{e je izdr`avati dva sveca, nego jednog
monaha. [}epan Kustudi} je bio jo{ ekstremniji, jer je iznio mi{qewe da je manastiru dovoqno ostaviti 2-5 hektara, a da mu ni
uop{te nije potrebna zemqa, jer se mo`e izdr`avati od priloga.
Poslije niza peripetija, i `albe manastirske uprave, Ostrogu
nije oduzeto vi{e nego je propisano Zakonom o agrarnoj reformi
i unutra{woj kolonizaciji NR Crne Gore.86
Ne{to sli~no desilo se na skupu odr`anom 31. marta, u vezi sa
oduzimawem zemqe manastiru \ur|evi Stupovi kod Berana. Star85. AJ, fond Ustanova za agrarnu reformu i kolonizaciju socijalisti~kog perioda (97), f. 10, dok. 66; DACG, fond ZAS, k. 3, 4, 5, 6, 7.
86. DACG, fond ZAS, k. 5; Agrarna rasprava o manastirskim posjedima Sreza
nik{i}kog, Pobjeda, br. 15, 14. april 1946, 3.
245
je{ina manastira Melhisedek \urovi} je tako|e kao i Mitrovi}
izlo`io wegov veliki istorijski zna~aj. No, bio je ~esto prekidan, uz konstatacije prisutnih da tra`e zemqu manastira koja je
obra|ivana tu|im znojem. Pale su i optu`be da je to zemqa na kojoj su se ~etnici zakliwali. Jedan od zainteresovanih za zemquVojo Popovi} optu`io je manastirske mlinare da su tokom rata
bili {verceri, i da su pogre{no mjerili `ito za partizane, kao
i da je manastirska uprava u ratu prodavala manastirsku {umu
Italijanima. ^ak je i prisutni sve{tenik Radisav Babovi} tvrdio da manastir nema ve}u istorijsku vrijednost, sem {to je u pro{losti slu`io da u wemu krkaju vasojevi}ki glavari, i da ne mo`e biti uto~i{te parazita koji `ele da `ive od krvi i znoja radnih qudi.87
Uglavnom je svuda bio isti scenario. Oko 150 prisutnih u manastiru Pivi nije mnogo na skupu odr`anom 21. jula marilo {to
je manastir 2. maja progla{en za ustanovu istorijskog zna~aja.
Prisutni Gale Vukovi} je tvrdio da nema dokaza da je manastir
imao bilo kakav istorijski zna~aj, i da je bio koristan narodu.
Isto je tvrdio i Savo @arkovi}. Tako su prisutni odlu~ili da se
manastiru ostavi samo 10 hektara zemqe. Sreska poqoprivredna
komisija se me|utim u oktobru morala povinovati rje{ewu Ministarstva poqoprivrede i {umarstva Crne Gore, koje je bilo u
saglasju sa ve}im kvantumom zemqe koja ostaje manastiru, jer je
ustanova od istorijskog zna~aja.88
U najve}em broju slu~ajeva i sreske poqoprivredne komisije su
bile pristrasne, sa osnovnom namjerom, da iskrivqenim tuma~ewima zakona, ili sopstvenim formulacijama oduzmu {to vi{e zemqe
Crkvi. Komisija za Srez barski oduzela je manastiru Gradi{te 13.
maja svu zemqu. Izgovor je bio da manastir nema nastojateqa, i da
sa time samostalno ne vodi poslove. Ubrzo je upraviteq pa{trovskih manastira Filaret Koprivica 23. maja ulo`io `albu Zemaqskom agrarnom sudu, sa tvrdwom da je takvo stawe usqed ratnih
posqedica, konstatuju}i u okviru `albe da se sli~an scenario mo`e desiti i sa drugim pa{trovskim manastirima. To se i ostvarilo, jer je komisija na isti na~in oduzela zemqu i drugim pa{trovskim manastirima: Re`evi}ima, Praskvici i Duqevu. Sud je me|utim poni{tio odluke komisije 17. jula, jer je utvrdio da se radi o
manastirima sa statusom pravnog lica.89
87. DACG, fond ZAS, k. 3.
88. Isto, k. 5
89. Isto.
246
Sli~an primjer manipulacija u tretirawu statusa mo`e se vidjeti u okolini Podgorice, u vezi sa posjedima crkava Svete Petke, Svete Trojice i Svetog Luke, kao i manastira Dajbabe. Iako
nijedan od ovih objekata nije imao vi{e od 10 hektara zemqe, a svi
su imali upravu, sreska komisija ih je proglasila za zadu`bine,
{to je po zakonu podrazumijevalo oduzimawe cjelokupnog zemqi{nog posjeda. Agrarni sud je me|utim 30. avgusta poni{tio ove
odluke, i wihove posjede izuzeo od agrarne reforme.90 Potpuno je
oduzeta imovina Kola srpskih sestara u Herceg Novom. Ovaj posjed se sastojao od dvije ku}e i jedne ba{te povr{ine 143 m/2.91
U ovom procesu agrarne reforme oduzet je od crkava i manastira sa teritorije Mitropolije Crnogorsko-primorske sqede}i
zemqi{ni povr{inski fond po onda{woj sreskoj pripadnosti:
manastir \ur|evi Stupovi (Berane): 75 ha 81 ar obradivog, i 5 ha
63 ara neobradivog; crkva Svete Trojice (Andrijevica): 4 ha 54
ari obradivog, i 1 ha 81 ar neobradivog; manastir Re`evi}i (Bar):
11 ha 18 ari obradivog, 2 ha 72 ara neobradivog; manastir Gradi{te (Bar): 14 ha 9 ari, i 9 ha 54 ara neobradivog; manastir Duqevo
(Bar): 10 ha 43 ara obradivog; manastir Praskica (Bar): 19 ha 42
ara obradivog; manastir Ostrog (Nik{i}): 136ha i 9 ari obradivog i 425 ha 45 ari neobradivog; manastir Kosijerevo (Nik{i}):
49 ha i 9 ari obradivog i 706 ha i 27 ari neobradivog; manastir
Svetog Luke (Nik{i}): 63 ha i 40 ari obradivog i 32 ha neobradivog; Saborna crkva u Nik{i}u: 15 ha i 63 ari obradivog i 45 ha
neobradivog; manastir Dobrilovina (Kola{in): 56 ha i 90 ari obradivog i 910 ha i 69 ari neobradivog; manastir Mora~a (Kola{in): 59 ha i 63 ara obradivog i 104 ha i 72 ara neobradivog; manastir Piva ([avnik): 130 ha i 23 ara obradivog i 454 ha neobradivog; manastir Podmalinsko ([avnik): 34 ha 36 ari obradivog i 45
ha neobradivog; manastir Bijela ([avnik): 328 ha i 18 ari obradivog i 25 ha i 81 ar neobradivog; manastir Savina (Herceg Novi):
7 ha i 12 ari neobradivog; crkva Svetog Jovana (Herceg Novi): 140
ha neobradivog; manastir Duga (Podgorica): 2 ha obradivog i 40 ha
neobradivog; manastir ]elija Piperska (Podgorica): 16 ha i 54
ara obradivog i 64 ha i 36 ari neobradivog; manastir @drebaonik
(Danilovgrad): 21 ha i 9 ari obradivog i 27 ari neobradivog; manastir Vrawina (Cetiwe): 96 ari obradivog i 54 ha i 59 ari neobradivog; manastir ]elija Dobrska (Cetiwe): 2 ha i 90 ari obradivog i 7 ha i 10 ari neobradivog.
90. Isto, k. 7.
91. Isto, k. 6.
247
Na Cetiwu je 11/12. marta 1948. godine odr`ana Skup{tina
pravoslavnog sve{tenstva Crne Gore. Skup{tinu je pozdravilo
vi{e funkcionera vlasti Crne Gore. U ime Mitropolije Crnogorsko-primorske Skup{tinu je pozdravio sve{tenik Luka Po~ek. Prisutni su bili kao gosti, koji su pozdravili Skup{tinu u
ime sve{teni~kih udru`ewa NR Srbije-sve{tenik Vuko Blagojevi}, i NR Bosne i Hercegovine-sve{tenik Krstan Bijelac. Sve{tenstvo NR Hrvatske uputilo je pozdravni telegram. Skup{tinu je otvorio dotada{wi predsjednik sve{tenik Petar Kapixi}.
Pro~itana su i dva referata, prvi od strane Sima Radunovi}a
„Izvje{taj o radu Uprave“, a drugi od strane \or|ija Kalezi}a
„Uloga i zadaci sve{tenstva u narodnoj dr`avi“.
Iz Radunovi}evog referata vidi se da je sve{tenstvo osnovalo svoje Udru`ewe 14/15. juna 1945. godine, ali se prvi put od tada sastalo. Ono je odbacilo odluku Sinoda o imenovawu mitropolita skopskog Josifa za administratora Mitropolije, ali je Sinod ostao pri svome, i ostavio ga da administrira Mitropolijom
iz Beograda. Da bi Sinod sprije~io rad Udru`ewa osnovao je Crkveni sud, a mjesto Josifa postavio za administratira episkopa
Emilijana. Emilijan je pod sud stavio sve one sve{tenike koji su
se ukqu~ili u dr`avni i privredni aparat kao ~inovnici, i zabranio im sve{tenodejstvo. Radunovi} je u referatu odlu~no ustao
protiv Emilijanove odluke.
Iz toka Skup{tine jasno se vidi da su prve tri ta~ke ideolo{ko-re`imski opredijeqene. U ~etvrtoj ta~ki se samo neodre|eno konstatuje `eqa za poboq{awem materijalnog polo`aja sve{tenstva, a u petoj da se formira jedinstveno sve{teni~ko udru`ewe na nivou Jugoslavije. Na kraju je izabran novi Upravni odbor, Kontrolni odbor i Sud ~asti. U Upravni odbor u{li su: Petar Kapixi}-predsjednik, Nikola Milo{evi}-potpredsjednik, Simo Radulovi}-sekretar, Du{an Jankovi}-blagajnik. ^lanovi Upravnog odbora bili su: Jovo @ugi}, \or|ije Kalu|erovi}, Mitar
Ka`i}, Lukijan Ze~evi} i Simo Basegi}. Kontrolni odbor ~inili su: Milan Mihailovi}-predsjednik, ~lanovi: Rufim @i`i} i
Luka Peki}. Sud ~asti ~inili su: protojerej Simo Martinovi},
Mihailo Borozan i Nikola Ra`natovi}. Sa Skup{tine su poslasti pozdravni telegrami mar{alu Titu, Bla`u Jovanovi}u, patrijarhu Gavrilu i mitropolitu crnogorsko-primorskom Arseniju Bradvarevi}u.92
92. Pobjeda, br. 63, 14. mart 1948, 2.
248
Kako se da vidjeti, povratak patrijarha Gavrila u Otaxbinu
postepeno je doveo do kakve-takve stabilizacije stawa u SPC, pa
samim tim i u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj. Ova Skup{tina sve{tenika, ina~e posqedwa odr`ana, ozna~ila je neko
prelazno doba. Evidentno je da se daqe vi{e nije moglo osporavati pravno-kanonsko stawe i poredak. Patrijarh je bio u zemqi,
odr`an je redovni Arhijerejski Sabor, i izabran novi mitropolit crnogorsko-primorski. I sam komunisti~ki re`im vjerovatno je uvidio da farsa preko koje je ometao normalizaciju crkvenih prilika u Mitropoliji vi{e nema upori{te, tj. da ne mogu
postojati paracrkvene strukture poput tzv. Vjerske komisije i
Udru`ewa sve{tenika. Samom ~iwenicom da je sa ove Skup{tine
upu}en pozdravni telegram patrijarhu Gavrilu, mitropolitu Arseniju, i da je bio prisutan opunomo}enik Mitropolije sve{tenik Luka Po~ek, Udru`ewe sve{tenika posredno je priznalo legalno-kanonsko stawe u Mitropoliji. Referat Radunovi}a je u
stvari bio samo izgovor koji je trebao da opravda ranije ~iwewe
grupe sve{tenika koja je sebe iz ovih ili onih razloga na{la u
Udru`ewu sve{tenika Crne Gore.
Me|utim, ne treba imati iluzije da se normalizovawe prilika u SPC, a naro~ito u Mitropoliji odvijalo uzlaznom putawom.
Daleko od toga. Kako je ve} nazna~eno, veliki broj poginulih sve{tenika i monaha tokom rata, te{ka materijalna razarawa crkvene imovine, odsustvo patrijarha, pogibija mitropolita Joanikija, oduzimawe crkvene imovine, ukidawe vjeronauke, prestanak
rada Bogoslovije na Cetiwu itd., imali su te{ke posqedice po
Mitropoliju. ^ak {ta vi{e. Ateizacija dru{tva dobila je radikalne oblike, da bi se ~ak moglo govoriti o beskrupuloznoj ateizaciji, koja je bila totalna, na svakom mjestu i u svakoj prilici
svakodnevnog `ivota. Slikovito re~eno, Bog je ubijan u qudima,
a Crkva i sve{tenstvo omalova`avani i vrije|ani.
Slijed doga|aja, koji su se u ataku na Crkvu re|ali jedan za drugim, slikovito je prikazan u obra}awu Javnom tu`ila{tvu u Titogradu, od strane vr{ioca du`nosti arhijerejskog namjesnika titogradskog sve{tenika Jovana Ka`i}a 4. jula 1949. godine. Ka`i} je
u obra}awu konstatovao da pojedinci grubo ometaju rad Crkve u
Arhijerejskom namjesni{tvu titogradskom, a da su rad i postojawe
SPC Ustavom zagarantovani. Kako je Ka`i} naveo, ako bi se navodili svi slu~ajevi ometawa, omalova`avawa i ataka daleko bi se
oti{lo „no radi boqe ilustracije nave{}emo samo neke“.
U sje}awu naroda podgori~kog kraja, naro~ito onog u Zeti, decenijama je ostao doga|aj sa po~etka 1947. godine, koji je predstavqao o~igledan primjer osionog nasilni{tva partijskih ak249
tivista u Zeti, iza kojeg je u pozadini stajao komunisti~ki re`im. Naime, kako je Ka`i} naveo, u no}i 27/28. januara iz ku}e pokojnog protojereja Dragovi}a u selu Mahali, sa ~itawa Jevan|eqa
nad odrom protojereja Dragovi}a, on je sa jo{ pet sve{tenika odveden u 7, 30 ~asova uve~e u stanicu milicije u Golubovcima. Tu su
„pod raznim i kontradiktornim izgovorima“ zadr`ani sve do 2,
30 ~asova no}u, kada su prisilno odvedeni u tri grupe u tri pravca u pratwi po jednog milicionera. Prakti~no na 200 m od stanice jednovremeno su ih napale grupe lica „i mla}eni smo sve donde
dokle je ova banda do{la do zakqu~ka da smo mrtvi... Od ovih batina i te{kih posledica pod najte`im fizi~kim i du{evnim bolovima le`ali smo pojedina~no od 10-40 dana“.
Po daqim navodima Ka`i}a ovaj slu~aj uredno je prijavqen
Tu`ila{tvu, koje je izvr{ilo saslu{awe povrije|enih sve{tenika koji su bili jo{ u krevetima. Dva dana kasnije slu~aj je preuzela centrala crnogorske UDB-e sa Cetiwa, koja je tako|e izvr{ila saslu{awe sve{tenika na okolnosti datog doga|aja. Ka`i}
je konstatovao da se ova grupa sve{tenika vi{e puta obra}ala saveznim i republi~kim nadle`nim organima, a tako|e i preko Mitropolije, da se krivci prona|u i po zakonu kazne. Me|utim, do
pisawa ove predstavke po wihovom saznawu, niti je ko uhap{en
niti ka`wen.
Nedugo poslije ovog doga|aja, desio se jo{ jedan, jo{ drasti~niji. Jedna grupa mla|ih qudi upala je no}u u ku}u sve{tenika Bo{ka Vuk~evi}a u selu Podstrana, Mjesni narodni odbor Barutana-Qe{anska nahija. Po{to su ga isprebijali, zatrpali su mu ruke u `eravicu na ogwu, tako da je „ovaj nesretni sve{tenik ~itava 3 meseca i{ao sa ispe~enim i povezanim rukama. Ni za ovaj slu~aj niko nije ka`wen“. Ka`i} je naveo tako|e i slu~aj zetskog paroha sve{tenika Marka Mara{a, koji je otvoreno provociran dva
puta u toku 1949. godine. Prvi put je to bilo 1. aprila, kada ga je
na putu kroz Zetu presreo izvjesni Marko Karadagli}, ~lan seoskog narodnog odbora, i pretresao ga i prijetio mu, iako nije slu`beno lice ovla{teno za vr{ewe takvih radwi. Drugi put je to
bilo 28. juna. Na putu Golubovci-Hanovi sve{tenika Mara{a koji je i{ao pje{ke, zaustavila su tri lica koji su se kretali automobilom, tj. jedan milicioner i dva civila. Jedan od civila uz
prijetwu pi{toqem legitimisao je Mara{a, i potom mu na grub
na~in rekao: „Ako te gdje god uhvatim na teritoriji Zete s tobom
je svr{eno.“
U ovom podu`em obra}awu Tu`ila{tvu sve{tenik Ka`i} je
naveo i najnoviji incident. On se desio 2. jula, tj. dva dana prije
ovog obra}awa. Prilikom bogoslu`ewa u crkvi Svetog \or|a u
250
Titogradu, pitomac Doma u~enika u privredi u Titogradu-Slobodan, sin izvjesnog \oka Popovi}a, kroz prozor crkve je ga|ao pra}kom sve{tenika. Kada je otjeran iz crkvenog dvori{ta od strane
Ka`i}a i jo{ jednog sve{tenika koji je vr{io slu`bu, ga|ao ih je
bjesomu~no kamenicama.
Iz ovog dopisa u nizu primjera radikalne ateizacije dru{tva,
navedeni su i vrlo ~esti slu~ajevi. Naime, kako je napisao Ka`i},
nerijetko grupe ili pojedini seqani i gra|ani, ometaju sve{tenika da izvr{i opijelo na sahrani pokojnika, iako je to `eqa wegove rodbine, ili izri~ita `eqa pokojnika iskazana jo{ za `ivota. To se radi tako {to se sve{tenik grubo i otvoreno onemogu}i
da do|e na samo mjesto opijela, ili se tokom slu`be ometa dobacivawima, uvredama i omalova`avawima.
Ka`i} je iznio i vrlo poraznu sliku stawa crkava po selima
titogradskog kraja, konstatuju}i da su u velikom broju wih, od nepoznatih lica pocijepane sve{teni~ke ode`de i kwige, polomqene ikone i crkvene sasude. U pojedinim hramovima do pro{log
qeta skladi{ten je otrov za skakavce, kre~, cement i alat. Kao
reprezentativan primjer naveo je crkvu Svetog \or|a u Titogradu. Uzeto je prakti~no sve od wenog imawa „za potrebe dr`ave bez
da je ikada o ovome prethodno konsultovano stare{instvo doti~ne crkve. Za celo ovo zemqi{te odnosnoj crkvi nikada nije ni{ta pla}eno.“ Veliki je bio broj slu~ajeva, da |aci iz gradskih
{kola lome stakla na prozorima i crijep na krovu, tako da se u
vrijeme ki{e voda sliva sa krova po vrijednim freskama. ^esto
se ometa bogoslu`ewe. Omladina koristi odsutnost sve{tenstva
iz crkve, pa zvoni po svome naho|ewu. Ka`i} je naveo i: „Pisawe
po spoqwim zidovima crkve, crtawe slika i crte`a kakvih retko
ima u oblasti pornografije, obi~na je pojava“. Krstovi na grobqu
su nerijetko polomqeni, a na grobqu se vr{e najskaradnije radwe. Da ironija bude dovedena do vrhunca, dr`ava je u dvori{tu crkve istakla natpis da je objekat pod dr`avnom za{titom. Pa i ta
tabla lomqena je i popravqana nekoliko puta.93 Vjerovatno u vezi sa ovim obra}awem Tu`ila{tvu, kao v. d. arhijerejskog namjesnika titogradskog, Jovan Ka`i} obratio se 4. avgusta parohu matagu{ko-tu{kom Marku Mara{u, ~ije je parohijsko sjedi{te bilo u Vrawu, da hitno po{aqe kratak i precizan izvje{taj, da li
mu je, od koga, kada i za{to onemogu}avano kretawe po parohiji?94
93. AANP, f. 1949. g.
94. Isto.
251
Crkveni sud sa Cetiwa obavijestio je v. d. arhijerejskog namjesnika u Titogradu Du{ana Radovi}a 7. maja 1950. godine, o upokojewu patrijarha Gavrila Do`i}a. Informaciju je odmah trebalo
saop{titi sve{tenstvu, koje je opet trebalo da obavijesti narod
zvowewem na hramovima, i odr`i pomene. Isti organ obavijestio
je telegramom Radovi}a dva dana kasnije, da }e sahrana patrijarha
biti obavqena u Beogradu u ~etvrtak 11. maja, kao i da obavijesti
sve{tenstvo da odr`i liturgije. Dan ranije, Radovi} se obratio
unutra{wem odsijeku gradskog N. O, sa molbom da izda dozvolu da
se od{tampa umrlica za patrijarha Gavrila, sa informacijom o
mjestu i datumu sahrane, {to je i u~iweno sude}i po istoj koja je
od{tampana.95
U crkvi Svetog \or|a u Titogradu odr`an je 18. juna pomen patrijarhu Gavrilu sa po~etkom u devet ~asova izjutra. U vezi sa tim
Crkvena op{tina Titograd od{tampala je pedeset plakata u titogradskoj filijali [tamparsko-izdava~kog preduze}a „Obod“
17. juna. Cijena plakata iznosila je 276 dinara. Istoga dana na ime
Sadika Seratli}a iz Titograda, Crkvena op{tina izdala je priznanicu od 200 dinara, na ime usluga za lijepqewe plakata.96 Ve}
sama ~iwenica da je lice koje je lijepilo plakate bilo muslimanske vjeroispovijesti, ukazuje i da je po tom pitawu ta prosta radwa shvatana kao promblem, odnosno da je niko od pravoslavnih,
vjerovatno iz straha, nije mogao, tj. htio obaviti.
Mitropolit Crnogorsko-primorski Arsenije izdao je obavje{tewe arhijerejskim namjesni{tvima i upravama manastira 25.
jula, da je Izborni Arhijerejski Sabor, sazvan odlukom Sinoda
SPC od 1. jula, u hramu Svetog Arhipastira Mihaila izabrao za
novog patrijarha dotada{weg episkopa zletova~ko-strumi~kog i
administratora Eparhije Sremske Vikentija Prodanova.97
Patrijarh Vikentije ro|en je 23. avgusta 1890. godine u Ba~kom Petrovom Selu. Svjetovno ime mu je bilo Vitomir. Zavr{io
je staru Bogosloviju u Sremskim Karlovcima, a potom i Filozofski fakultet u Beogradu. U ~in jero|akona rukopolo`en je 1917.
godine, a jeromonaha 1929. Bio je podbele`nik Temi{varske i Ba~ke Eparhije, tajnik Upravnog odbora manastira Karlova~ke Mitropolije i glavni sekretar Sinoda. Za vikarnog episkopa moravi~kog izabran je 21. juna 1936. godine, a za episkopa hirotonisan
iste godine 21. novembra u Sabornoj crkvi u Beogradu. Godine
95. AANP, f. 1950. g.
96. Isto.
97. Isto.
252
1939, izabran je za episkopa zletovsko-strumi~kog, a poslije rata
imenovan je i za administratora Eparhije sremske. Bavio se i nau~nim radom.98
No, stawe je u Mitropoliji bilo i daqe te{ko, bez obzira na
imenovawe mitropolita Arsenija Bradverevi}a. Oblici radikalnog ateizma bili su prisutni na svakom koraku, i kako je ve} nazna~eno, samo jedan mali dio wih, i to za podru~je jednog arhijerejskog namjesni{tva naveden je kroz predstavku sve{tenika Ka`i}a. Iako su postojawe i rad tzv. Vjerske komisije i Udru`ewa
sve{tenika obesmi{qeni, i na jedan diskretan na~in odba~eni
od komunisti~ke vlasti, ona nije odustajala od daqwe politike
radikalnog ateizma. Po tom pitawu mo`e se slobodne re}i, da je
od svih eparhija SPC Eparhija Crnogorsko-primorska bila u najgorem polo`aju.
Vrhunac te radikalne ateisti~ke politike, koja je podvo|ena
pod zavjeru protiv postoje}eg dru{tveno-ekonomskog poretka, bio
je u su|ewu mitropolitu Arseniju i grupi sve{tenika. Dana 19. januara 1954. godine po~eo je pretres na Cetiwu protiv sve{tenika: Luke Vuja{a, Luke Po~eka, Marka Kusovca i Mihaila Gazivode zbog neprijateqske propagande. Na pretresu koji je trajao u periodu 26/27. januara, optu`eni Luka Po~ek je rekao, da se ova grupa sve{tenika od dolaska mitropolita Arsenija u Crnu Goru
1947. godine, sa wime sastajala u wegovom kabinetu u Mitropoliji i kuhiwi manastira. Raspravqali su o unutra{woj i spoqwoj
situaciji. @eqeli su intervenciju Informbiroa ili povratak
dinastije Kara|or|evi}a. Op{ta je bila wihova ocjena da u Jugoslaviji nema demokratije. Drugooptu`eni Luka Vuja{ je ovo negirao. Ove navode Vuja{a potvrdio je i Marko Kusovac, za koga je
list „Pobjeda“, koji je pratio su|ewe, naveo da je odstupao do Zidanog Mosta. I zaista, sve{tenik Kusovac je bio jedini koji se
vratio sa odstupawa iz Slovenije. U sli~nom smislu bilo je izlagawe Mihaila Gazivode. Oni su potvrdili mitropolitovu aktivnost protiv postoje}eg re`ima i Udru`ewa sve{tenika. Luka
Po~ek osu|en je na dvije, Luka Vuja{ na ~etiri, Marko Kusovac na
godinu i po, i Mihailo Gazivoda na godinu i tri mjeseca.99
Na osnovu ovog su|ewa, na kome je utvr|ewa krivica grupe sve{tenika, u kojoj je kao inicijator ozna~en mitropolit Arsenije,
su|eno je 27/28. jula i samom mitropolitu. Predsjedavaju}i Vije}a
98. Episkop Sava, Eparhije i episkopi od 1920-1970, Spomenica SPC, Beograd,
1971, 494.
99. Pobjeda, 24. januar 1954, 2; Pobjeda, 31. januar 1954, 2.
253
bio je Petar Lekovi}. Pored wega sudija je bio i Golub \ukanovi},
a porotnici: Petar Martinovi}, Pavle Markovi} i Milo Bo`ovi}. Tu`ilac je bio Bla`o Damjanovi}. Odbranu su ~inili advokati Nikola Radovi} i Mihailo Bo{kovi}. Radovi} je u stvari bio
glavni advokat. Rodom je bio iz Crmnice, ali je jo{ od 1928. godine `ivio u Beogradu i dr`ao advokatsku kancelariju. Bo{kovi} je
bio rodom iz Bjelopavli}a, a pred rat je bio poslanik Skup{tine
Kraqevine Jugoslavije, i tako|e je `ivio u Beogradu.
Mitropolit je bio optu`en po ~l. 117 st. 1 (obarawe vlasti
radnog naroda FNRJ), i ~l. 119 st. 2 (izazivawe vjerske mr`we i
netrpeqivosti). Po prvom deliktu, mitropolit je optu`en, da je
pored ostalog prilikom posjete SPC sekretara Ekumenskog Savjeta crkava Roberta Tobijasa Cetiwu i Mitropoliji, dao podatke da narodna vlast goni Srpsku Crkvu. U smislu izazivawa vjerske mr`we, mitropolit je optu`en da je 1945. godine, kao administrator Zagreba~ke Mitropolije, rekao da je Rimokatoli~ka Crkva u~inila velika zla pravoslavnom stanovni{tvu. Komunisti~ki re`im se ove ~iwenice sjetio poslije gotovo deset godina. Kona~no, mitropolit je osu|en na 11,5 godina. Da ironija bude dovedena do vrhunca, mitropolit Arsenije je tokom rata odbio da stavi potpis na dokument zvani Apel, koji je u stvari predstavqao
javni memorandum protiv komunista, koji su potpisivale ugledne
li~nosti javnog `ivota Srbije, u re`iji Nedi}evog re`ima.
Mitropolit je izdr`avao kaznu u Centralnom zatvoru Crne
Gore u Kotoru do 1958. godine. Kako je bio starosti preko sedamdeset godina, uz to te{ko obolio od astme, pu{ten je u neku vrstu ku}nog izdr`avawa kazne, prvo u manastir Ozren, potom u bolnicu u
Beogradu, i kona~no u manastir Vavedewa u Beogradu. Godine 1960.
istekla mu je kazna. S obzirom da mu komunisti~ke vlasti nijesu
dozvolile povratak u Crnu Goru, izabran je iste godine za mitropolita budimskog. Me|u komunisti~kim kadrovicima u Crnoj Gori, ostale su upam}ene rije~i Bla`a Jovanovi}a, koji je izjavio da
ne samo da ne}e dozvoliti da se mitropolit Arsenije vrati u Crnu
Goru ili ~ak proputuje kroz wu, nego da ~ak ne}e dozvoliti ni da
preko we preleti avionom. Mitropolit Arsenije upokojio se 10.
decembra 1963. godine u manastiru Vavedewa u Beogradu, gdje je sahrawen dva dana kasnije sa titulom budimskog episkopa.100
100. AMCP, f. Mitropolit Arsenije 1947-1960; Pobjeda, 1. avgust 1954, 3; Intervju jereja Du{ka Peri}a sa Nikolom Radovi}em, Svetigora, Vidovdan
1992.
254
Slawem u zatvor crnogorsko-primorskog mitropolita stawe
u Mitropoliji koje je i onako bilo lo{e, jo{ se vi{e pogor{alo.
Iako je SPC imala ure|ene odnose sa komunisti~kim vlastima,
done{en novi Ustav, izabranog novog patrijarha itd, stawe u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj, i u narednom periodu mo`e se
opet prikazati kao najgore u svim eparhijama. Radikalni ateizam
koji je ispovijedao komunisti~ki re`im u svim sverama svakodnevnog `ivota i daqe se nastavio. Istina, u teoriji i deklarativno, re`im nikada nije odricao pravo gra|anima na vjersku slobodu, niti Crkvi da vr{i svoje poslove. Praksa je me|utim bila
potpuno druga~ija.
U nizu primjera o tome govori i jo{ jedan. Starje{ina manastira Mora~a jeromonah Kirilo Rai~evi} obratio se sudiji za
prekr{aje u Kola{inu 8. maja 1958. godine dopisom. Iz akta se ne
mo`e utvrditi da li je to prijava, ili samo dopis koji ozna~ava
stawe doga|aja? U svakom slu~aju Rai~evi} je naveo da je prije par
dana na zahtjev vjernika otvorio manastir koji se napunio posjetiocima. Jedni su do{li da vide unutra{wost, a drugi da obave vjerske potrebe, pa su i zapalili svije}e na mjestu predvi|enom za to.
No, ubrzo se u manastiru pojavio slu`benik Zemqoradni~ke zadruge u mjestu Manastir Mora~a \or|ije Baki}, koji je ultimativno od Rai~evi}a i prisutnih tra`io da se svije}e ugase, okupqeni
razi|u i zatvori manastir. ^ak je u{ao i u oltar na {ta po pravilima Crkve nema pravo, i po~eo da se raspravqa sa Rai~evi}em,
psuje ga i omalova`ava. Rai~evi} je Baki}a upozorio da SPC javno
ispovijeda svoje bogoslu`ewe, da je autokefalna, ima svoj Ustav, i
ure|ene odnose sa dr`avom, te da stoga on nema pravo da vjerski
skup ometa, spre~ava ili zabrawuje. Iz ove prijave se ne vidi kako
je konflikt sa Baki}em rije{en, ali Rai~evi} je od nadle`nog organa tra`io da se Baki} strogo kazni. U koliko to ne bude ura|eno, Rai~evi} je naveo da }e o svemu obavijestiti Sinod SPC i patrijarha Vikentija, koji }e sa svoje strane preduzeti mjere kod dr`avnih organa. Na kraju je tra`io od sudije za prekr{aje da ga izvijesti koje su mjere preduzete? Iz raspolo`ivih izvora me|utim,
nema podataka {ta je po ovom problemu preduzeto.101
Ubrzo je poslije nekoliko mjeseci preminuo patrijarh Vikentije Prodanov 5. jula. Za novog patrijarha izabran je 13. septembra German \ori}. Svjetovno ime mu je bilo Hranislav, i ro|en
je 19. avgusta 1899. godine u Jo{ani~koj Bawi u predjelu Studenice. Zavr{io je Bogosloviju u Sremskim Karlovcima. Studirao je
101. AANP, f. 1958. g.
255
prava u Parizu. Teolo{ki fakultet je zavr{io u Beogradu. Kao
udovac-sve{tenik u avgustu 1938. godine postavqen je za referenta
Sinoda, a potom i za sekretara. Na Svetom Arhijerejskom Saboru
1951. godine izabran je za vikarnog episkopa moravi~kog. Zamona{io se u manastiru Studenica 7. jula, da bi 15. bio hirotonisan za
episkopa. Sqede}e godine izabran je za episkopa budimskog.
U mnogobrojnim zadu`ewima bio je i urednik „Glasnika“ Patrijar{ije, administrator Eparhije @i~ke 1953. godine, ~lan Sinoda 1953/55. i 1955/57. godine, administrator Eparhije Budimqansko-polimske 1955. godine, a potom i Ra{ko-prizrenske 1956/57.
godine. Jednoglasno je na Svetom Arhijerejskom Saboru izabran
9. juna 1956. godine za episkopa `i~kog.102
Iz jednog nepotpisatog dokumenta vidi se poimeni~ni spisak
osoba koje slave slavu 1958. godine u Titogradu. Spisak je na~iwen u Arhijerejskom namjesni{tvu titogradskom. Po lokacijama
o~igledno je obra|en sam grad Titograd i najbli`a prigradska
okolina, tj. Stara i Nova Varo{, Zabjelo i Dahna. \ur|evdan je
slavilo {est osoba, Za~e}e Svetog Jovana (6. oktobar) osam, a Sr|evdan 20. oktobra jedna.103 Dakle, i po ovim podacima, vezanim za
teritorijalno i po broju stanovnika najve}i grad u Crnoj Gori,
vidi se da je radikalni ateizam, pra}en istom takvom propagandom uveliko uzeo maha.
U periodu april-jun 1959. godine sa podru~ja Arhijerejskog namjesni{tva titogradskog, 56 lica bila su nosioci pomo}i koja je
dodjeqivana od strane Saveza Svjetskih crkava preko Glavnog odbora Crvenog krsta Jugoslavije. Pored ovih lica, kao nosioci
prava na pomo}, ukupna brojka sa ~lanovima bila je 179 lica. Pomo} se sastojala u bra{nu i mlijeku u prahu. Radilo se o sve{tenicima, ~lanovima wihovih porodica, ostarjelim wihovim
roditeqima, i sve{teni~koj siro~adi.104
2. Doba mitropolita Danila Dajkovi}a 1961-1990. godine
Utamni~ewem mitropolita Arsenija Bradvarevi}a 1954. godine polo`aj mitropolita crnogorsko-primorskog u konkretno-operativnom smislu ostao je upra`wen. Istina, Sinod u formalnom
smislu mitropolitu Arseniju nije oduzeo zvawe mitropolita cr102. Bo`idar Kova~evi}, Srpski patrijarsi posledwih pedeset godina, Spomenica SPC, Beograd, 1971, 479-481.
103. AANP, f. 1958. g.
104. Isto, f. 1959. g.
256
nogorsko-primorskog, niti mu ga u bilo kom drugom osporio, shodno kanonima i Ustavu SPC. Tako je u Mitropoliji nastalo stawe
vakuma, a najgore u svemu tome je bilo, {to je i onako lo{e stawe u
woj, diktovano radikalnom ateisti~kom politikom komunisti~kog re`ima jo{ vi{e pogor{ano. Mitropolija je stoga po drugi
put od 1945. godine bila obezglavqena. Svakako da Sinod nije mogao kvalitetno pratiti stawe u Mitropoliji iz Beograda, niti
preduzimati poslove i radwe na daqwoj revitalizaciji crkvenog
`ivota, ako nije bilo nadle`nog arhijereja. I Sinod i patrijarh
bili su u te{koj poziciji. Hirotonisati novog mitropolita pored
ve} `ivog, zna~ilo je pristati i saglasiti se sa ne samo odlukama
svjetovne vlasti, nego to isto uraditi prema jednoj vlasti koja je u
svojoj biti bila duboko ateisti~ka i antipravoslavna.
No, godine su prolazile, a Sinod i patrijarh uvidjeli su da je
ovakvo stawe ne samo neodr`ivo, nego i kontraproduktivno po Mitropoliji i crkveni `ivot u woj. Stawe obezglavqenosti i rasula
crkvenog `ivota u Crnoj Gori bilo je zapravo idealno za ateisti~ki i komunisti~ki re`im. Mitropolit Arsenije bio je ve} u stara~kim godinama, uz to te{ko obolio od astme. Vjerovatno su ovi
faktori opredijelili komunisti~ki re`im da ga pusti iz klasi~nog zatvora u neku vrstu ku}nog zatvora po manastirima. Naslu}uje
se logi~an odgovor, da bi komunisti~ki re`im da nije tako bilo,
ostavio mitropolita Arsenija i da skon~a u zatvoru. I po wegovom
odlasku iz zatvora, re`im je Sinodu na posredan na~in stavio do
znawa da ne}e tolerisati mitropolitov povratak u svoju Eparhiju.
Stoga se kao jedino i logi~no rje{ewe nametnuo izbor novog mitropolita. Praksa decenije i po poslije 1945. godine, u kojoj su za
administratore u Mitropoliji, pa i samog mitropolita postavqani qudi koji nijesu bili rodom iz Crne Gore, a samim tim i nijesu
kvalitetno poznavali prilike i mentalitet samih Crnogoraca, nije se se pokazala kao adekvatno rje{ewe. Istina, ona je bila diktovana te{kim prilikama u Mitropoliji, i ~iwenicom, da je veliki
broj sve{tenika i monaha, koji su se mogli svojom spremom i crkvenim radom preporu~iti za mitropolita stradao tokom rata.
Tako je 25. juna 1961. godine, za novog mitropolita crnogorskoprimorskog, od strane patrijarha Germana hirotonisan Danilo Dajkovi}. Hirotonija je obavqena u hramu Svetih Mihaila i Gavrila u
Beogradu. Uz patrijarha Germana u ~inu hirotonije saslu`ivali su:
mitropolit zagreba~ki Damaskin, episkop `i~ki Vasilije, episkop brani~evski Hrizostom i episkop banatski Visarion.105
105. AMCP, fond MDD, f. 1, Gramata.
257
Danilo Dajkovi} ro|en je 19. oktobra 1895. godine u selu Dru{u}ima u Rije~koj nahiji kod Cetiwa u seqa~koj porodici. Po
sopstvenom pisawu, predak mitropolita Dajkovi}a doselio se u
Crnu Goru izme|u 1460/70. godine iz Klimenata u dana{woj Albaniji, koji su tada bili pravoslavci kod ujaka. Ne zna se radi ~ega
se doselio, da li zbog krvi ili nema{tine? Ujak vjerovatno nije
imao poroda, te je mitropolitov predak naslijedio wegovo imawe. Prezime Dajkovi} je od rije~i „dajko“, tj. ujak, kako je doseqenik zvao svoga ujaka, i kako je do novijih vremena i bio obi~aj
u Zeti, i dijelu Crne Gore koji je gravitirao prema Skadarskom
jezeru.106
Zavr{io je ni`u gimnaziju u Podgorici 1912. godine, a potom
iste godine upisao Bogosloviju na Cetiwu, koju je zavr{io bez ispita zrelosti krajem 1915. godine, usqed Prvog svjetskog rata.
Isti je polo`io 11. aprila 1919. godine. Upisao se na Filozofski fakultet u Skopqu 1932. godine, i studirao je dvije godine.
Kona~no, upisao je Bogoslovski fakultet u Beogradu 1946, i zavr{io ga 1950. godine.
Od 15. decembra 1919. do 1. jula 1920. godine bio je pisar Sreskog na~elstva u Rijeci Crnojevi}a, tj. obavqao je ~isto gra|anske administrativne poslove kao gra|ansko lice. Rukopolo`en je
na Petrvdan 1920. godine u manastiru Ostrogu od strane episkopa
Kirila Mitrovi}a za |akona, a sjutra dan za sve{tenika. Godine
1946, proizveden je u zvawe protojereja. Od crkvenih po~asnih
zvawa mo`e se navesti da je 1931. godine odlikovan crvenim pojasom, 1938. pravom no{ewa nabedrenika, a 1952. pravom no{ewa naprsnog krsta.
U smislu obavqawa crkvenih du`nosti imao je bogatu karijeru. Bio je paroh dru{i}ko-dodo{ki (u rodnom kraju), klena~ki
(Velimqe-Nik{i}), i ko~anski (Nik{i}). Kako je postao sve{tenik-udovac, 1930. godine postavqen je od Ministarstva pravde
za sekretara Crkvenog suda Eparhije Zletovsko-strumi~ke u [tipu, a 1932. godine za sekretara Eparhije Skopske u Skopqu. Sqede}e godine postavqen je za sudskog tu`ioca Crkvenog suda u
Skopqu. U tom zvawu zatekao ga je Drugi svjetski rat. Godine
1947, postavqen je za sekretara Crkvenog suda i arhijerejskog zamjenika Eparhije Skopske. Iako je 1953. godine penzionisan, ostao
je na tom polo`aju jo{ dvije godine, kao i upravnik Patrijar{ij106. AMCP, fond MDD, f. 1, Bratstvo Dajkovi}i; O porijeklu bratstava Rije~ke nahije, me|u kojima i Dajkovi}a, pogledati: Andrija Jovi}evi}, Rije~ka nahija, Naseqa srpskih zemaqa, Beograd, 1911.
258
skog dvora u Beogradu. Od strane Svetog Arhijerejskog Sabora
izabran je 20. maja 1961. godine za mitropolita crnogorsko-primorskog.
Kao |ak, mitropolit Danilo bio je aktivni u~esnik Prvog
Balkanskog rata protiv Turaka, a potom i Prvog svjetskog rata od
1914. godine do kapitulacije crnogorske vojske po~etkom 1916. godine. U roku od ~etrdeset dana ostao je 1928. godine bez supruge
Stane, sina Petra, i k}eri Marije i Milke. Ostao mu je samo sin
Bla`o, koji je bio advokat, i koji se upokojio u Beogradu 1970. godine.107
O vremenu i prilikama u wemu, u momentu hirotonije Danila
Dajkovi}a za mitropolita, wegov nasqednik mitropolit Amfilohije Radovi} je zapisao: „Mitropolit Danilo Dajkovi} je do{ao na ~elo Mitropolije Crnogorsko-primorske u veoma te{ko
i smutno vrijeme. Mogu}e da je to bilo najsmutnije vrijeme u wenoj
osmovjekovnoj istoriji. Mo`da je u pro{losti bilo i te`ih vremena ali su te te{ko}e i raspe}a dolazili spoqa. Weno raspe}e
i rana poslije Drugog svjetskog rata dolazili su iznutra; dio wenog naroda, indoktriniran marksisti~kom ideologijom, do~epav{i se vlasti, sve je ~inio ne bi li je razorio i poru{io temeqe
svog sopstvenog bi}a, kako bi budu}nost svoju i narodnu gradio na
drugim temeqima i druga~ijim metodama. A ti temeqi su bili izgra|eni upravo Crkvom, vjekovima ugra|ivani u bi}e i `ivot naroda.“108
Sli~no je napisao i sam mitropolit Danilo, ve} u svom prvom
godi{wem izvje{taju Sinodu od 15. maja 1962. godine: „Mislimo,
da ne}emo pogrije{iti ako ka`emo da smo nai{li na jedno rasulo, ni izbliza sre|ene prilike u eparhiji, jednom rije~ju na jednu
od najte`ih eparhija u Srpskoj pravoslavnoj crkvi.“ Mitropolit
je svoje tvrdwe bazirao na ~iwenici da u Eparhiji ima 184 parohije, a samo 38 aktivnih sve{tenika, od kojih je polovina na granici penzionisawa. Jedan broj sve{tenika opslu`uje i po deset
parohija, a starosti su preko {ezdeset godina. Nekoliko parohija je dato monasima. Naveo je da sve u svemu, u Eparhiji nema do jedna ~etvrtina sve{tenstva koja je potrebna za normalan rad. Ni
stawe u manastirima nije bilo boqe. Dvije tre}ine ih je bilo
prazno, pa su ih sve{tenici koji su bili zadu`eni za parohije u
kojima su bili otvarali jednom mjese~no.
107. AMCP, fond MDD, f. 1, Genealogija mitropolita Crnogorsko-primorskog Danila.
108. Qetopis raspete Mitropolije Crnogorsko-primorske vremena mitropolita Danila Dajkovi}a 1961-1990, urednik mr Pavle Kondi}, Cetiwe, 2008, 7.
259
Dajkovi} je pravilno ocijenio da je dotada{wa praksa postavqawa administratora ili mitropolita koji nijesu bili iz Crne
Gore, tj. nijesu bili na licu mjesta, uglavnom bila neadekvatna. U
vezi sa tim u izvje{taju je zapisao: „Drugo, {to je eparhija dugi
niz godina bila bez svoga arhijereja, jedno vrijeme je wome upravqala i Vjerska komisija odmah poslije oslobo|ewa, a izvjesno
vrijeme administratori-Arhijereji udaqeni po 200-500 kilometara, te je ne samo konstruktivan i potreban rad u eparhiji bio
paralizovan“...
Uticaji djelovawa tzv. Vjerske komisije i Udru`ewa sve{tenika na jedan broj sve{tenika i monaha u nepo{tovawu kanonske i
Ustavom SPC garantovane hijerarhije, op{te rasulo i samovoqa
sve{tenstva i mona{tva u Eparhiji, nijesu pro{li nezapa`eno u
Dajkovi}evoj analizi, ~im je on zapisao: ...„ve} je crkvena disciplina, odgovornost pred svojom savje{}u i datoj zakletvi prilikom primawa ~ina, kako kod mirskih sve{tenika, tako i kod sve{tenomonaha skoro iz~ezla. Ne samo {to su starje{ine manastira
smatrali sebe neprikosnovenim, ve} i parohijski sve{tenici osim
izvjesnog broja disciplinovanih, smatraju sebe ne samo parohom,
ve} namjesnikom, pa ~ak i arhijerejom, te nije ~udo {to je svako radio onako kako mu se svi|alo i kako wemu konverira, ne obra}aju}i pa`wu na crkvene propise, svete kanone i interese crkve.“
Porazno stawe u smislu sve{teni~ke i mona{ke infrastrukture u Eparhiji Dajkovi} nije krio u svom izvje{taju. Naveo je da
je najgore stawe u predjelu Titograda, dolinom rijeke Zete i do
Nik{i}a, gdje na vi{e od deset parohija ima jedan sve{tenik, a ni
on dobro ne vidi. U Op{tini Kola{in bio je samo jedan sve{tenik, ali po Dajkovi}evim informacijama ni za wega nije bilo posla. U Eparhiji je bilo jedanaest arhijerejskih namjesni{tava, u
nekima je ~ak bio po samo jedan sve{tenik, ali ni on bio sposoban
za namjesnika, pa je Dajkovi} odre|ivao drugog iz susjednog namjesni{tva. Zbog toga je ukinuo tri namjesni{tva, i pripojio ih susjednim. Po Dajkovi}u, najboqe stawe je bilo u Boki. Tu je bio ako
ne dovoqan broj sve{tenika, a ono ipak zadovoqavaju}i. Hramovi
su bili u relativno dobrom stawu, a vjernici su ih ve}inom posje}ivali i vr{ili obrede.109
Ovo je u glavnim crtama stawe sa kojim se suo~io mitropolit
Dajkovi} u prvoj godini svoga arhijerejskog rada. Svakako da je
ono bilo te{ko, ili otvoreno re~eno porazno. Bio je suo~en sa
ogromnim izazovom, gotovo nemogu}om misijom, ~ak i da je u poza109. AMCP, fond MA, f. 1961. g.
260
dini bio demokratski i Crkvi naklowen dru{tveni sistem, a ne
do kraja radikalno ateizovani komunisti~ki re`im.
Mitropolit Dajkovi} je odmah po preuzimawu Eparhije nastojao da ima uvid u pravo stawe sve{teni~ke i mona{ke infrastrukture po namjesni{tvima. Evidentno je da se sve{teni~ka i mona{ka infrastruktura bazirala na kadrovima od{kolovanim i rukopolo`enim u najve}oj mjeri prije Drugog svjetskog rata, od kojih
zna~ajan broj nije izdr`ao isku{ewa vremena i prilika. Stoga
Eparhija na zna~ajan broj wih ve} od svr{etka rata nije ni mogla
ra~unati. Upravo ra~unaju}i da je do tada bilo haoti~no stawe, mitropolit Dajkovi} je ve} pola godine po hirotoniji nastojao da ima
pravi uvid u stawe sve{tenstva i mona{tva, tj. na koga ubudu}e mo`e ra~unati, a na koga ne, i bi li se neki sve{tenici koji su napustili to zanimawe mogli povratiti u slu`bu? On je 18. decembra
1961. godine uputio raspis arhijerejskim namjesnicima, da u roku
od deset dana po prijemu odgovore na wegov upitnik. Na osnovu dostupnih izvora, mo`e se po ovom pitawu sagledati stawe jedino za
Arhijerejsko namjesni{tvo podgori~ko.
Arhijerejski namjesnik podgori~ki sve{tenik Jovan Ka`i}
podnio je izvje{taj ve} 25. decembra. Po wegovoj procjeni Crkva
bi od povratka u sve{teni~ku slu`bu koristi imala jedino od
sve{tenika Dimitrija Petrovi}a i Mihaila Mili~kovi}a. Ka`i} je dostavio u izvje{taju karakteristike za osam biv{ih sve{tenika, i to: \or|ija Kalezi}a, Sima Radunovi}a, Mihaila Mili~kovi}a, Vasa Tomovi}a, Milutina Vujo{evi}a, \or|ija Vujo{evi}a, Dimitrija Petrovi}a, i Lazara Babovi}a.
Za \or|ija Kalezi}a je naveo da je sve{teni~ku slu`bu napustio 1945. godine, a da je u toku rata bio u NOO vojsci, i da je nosilac Partizanske spomenice. Zaposlen je u Izvr{nom Vije}u
Crne Gore u Birou za pritu`be i `albe. Ima oko 55 godina. Ne
nosi se sve{teni~ki, i brije bradu. Crkvu ne posje}uje, ne slu`i
liturgije, niti obavqa bilo kakve sve{tenoradwe. Po svoj prilici ne bi se vratio u sve{teni~ki poziv. Iste odrednice bile su
za biv{eg sve{tenika Sima Radunovi}a, a kao zanimawe navedeno
mu je da je na~elnik Geodetske uprave Crne Gore.
Za sve{tenika Mihaila Mili~kovi}a navedeno je da je slu`bu
napustio 1957. godine, da ima oko 58 godina, i da sadi rada kao slu`benik u NO u Bio~ima kod Titograda. I za wega su va`ile odrednice kao i za prethodnu dvojicu, sem {to bi se po Kalezi}evoj
procjeni mo`da mogao vratiti u slu`bu, ako bi mu se obezbijedila egzistencija „jer je po{ten i pobo`an“. Vaso Tomovi} napustio je sve{teni~ku slu`bu 1945. godine, i sada je zaposlen kao
mati~ar pri NO u Titogradu. Ima oko 54 godine. I za wega su va261
`ile odrednice kao i za prethodnike, sa time {to se ne bi vratio
u sve{teni~ku slu`bu.
Milutin Vujo{evi} je sve{teni~ku slu`bu napustio 1945. godine. Ima oko 58 godina, i zaposlen je kao slu`benik Sreskog zavoda za socijalno osigurawe u Titogradu. I za wega su va`ile iste
odrednice, sa procjenom da se ne bi vratio u slu`bu. \or|ije Vujo{evi} bio je sve{teni~ki sin, i sve{teni~ku slu`bu napustio je
1945. godine. Poslije je radio kao u~iteq u Ku~ima, i penzionisan
je. Ima oko 57 godina. I za wega su va`ile odrednice kao za prethodnike, sa time {to je Ka`i} procijenio da se ne bi vratio u slu`bu, a iako bi, Crkva od toga ne bi imala nikakve koristi.
Dimitrije Petrovi} je prije rata slu`bovao kao sve{tenik u
Srbiji, a sve{teni~ku slu`bu je napustio nekoliko godina poslije rata. Ima oko 56 godina. Zaposlen je kao slu`benik u Zavodu za
statistiku Crne Gore u Titogradu. I za wega su va`ile iste odrednice kao za prethodnike, kao i da se ne bi vratio u sve{teni~ku slu`bu, sa time {to je Ka`i} napisao: „Ina~e je vrlo dobar
~ovek i pri tom pobo`an. U koliko bi se vratio crkva bi u wemu
imala jednog od boqih sve{tenoslu`iteqa.“ Posqedwi na spisku
Lazar Babovi} identifikovan je kao biv{i sve{tenik pod znakom pitawa, te da nije u slu`bi od 1945. godine. Ima oko 50 godina, i zaposlen je kao nastavnik u drugoj osnovnoj {koli u Titogradu. I za wega su va`ile iste odrednice, te da: „Ne bi se vratio u
slu`bi crkve ni u kom slu~aju.“110
Dvije godine kasnije, tj. 1963, mitropolit Dajkovi} uputio je
raspis arhijerejskim namjesnicima da mu dostave podatke o penzionisanim sve{tenicima, tj. kako poha|aju bogoslu`ewa, i obavqaju svoje duhovne potrebe. Prema raspolo`ivim izvorima, postoje podaci samo za Arhijerejsko namjesni{tvo podgori~ko, i
wih je tako|e dao 14. avgusta namjesnik Jovan Ka`i}. On je naveo
da u Titogradu i okolini `ivi jedan broj sve{tenika koji su poslije oslobo|ewa napustili slu`bu, i pre{li mahom u dr`avnu
slu`bu, i to: \or|ije Kalezi}, \or|ije Vujo{evi}, Milutin Vujo{evi}, Dimitrije Petrovi}, Simo Radunovi}, Vaso Tomovi} i
Mihailo Mili~kovi}. Svi sve{tenici su se jo{ uvijek nalazili
u dr`avnoj slu`bi, sem \or|ija Vujo{evi}a koji je penzionisan
prije 2-3 godine. Po izvje{taju Ka`i}a, ni jedan od wih ne poha|a crkvu, ne pri~e{}uje se, i ne slavi slavu. U Titogradu `ivi i
biv{i sve{tenik \or|ije Kalu|erovi} iz Danilovgrada, koji je
penzionisan sa statusom dr`avnog slu`benika.
110. AANP, f. 1961. g.
262
Ka`i} je u izvje{taju daqe dostavio podatke i za penzionisane
sve{tenike, i to: protojerej Du{an Radovi} iz Titograda (redovno
poha|a bogoslu`ewa, slu`i slu`bu, pri~e{}uje se i slavi slavu),
protojerej Rade Radulovi} iz Titograda (redovno poha|a bogoslu`ewa, slu`i slu`bu, pri~e{}uje se i slavi slavu), protojerej Radoje \uri{i} iz Paraca-Qe{anska nahija-Titograd (redovno poha|a
bogoslu`ewa, slu`i slu`bu, pri~e{}uje se i slavi slavu), protojerej Petar Peki} iz Berislavaca-Zeta-Titograd (ne poha|a bogoslu`ewa, pri~e{}uje se u domu, obolio je), sve{tenik Spasoje Radulovi} iz Titograda (ne poha|a bogoslu`ewa, u 1963. godine nije
slu`io slu`bu niti se pri~e{}ivao), sve{tenik Novak Radowi}
iz Titograda (ne poha|a bogoslu`ewa, u hram ne ulazi, slavu ne slavi), sve{tenik \or|ije Kalu|erovi} iz Danilovgrada (neuredno
poha|a bogoslu`ewa, vrlo rijetko slu`i u @drebaoniku), sve{tenik Du{an Radowi} sa Frutka-Danilovgrad (nikako na poha|a bogoslu`ewa, ne izbjegava da slu`i slu`bu, pri~e{}uje se, obolio
je), protojerej Jovan Velimirovi} iz Doweg Zagara~a - Danilovgrad (neuredno poha|a bogoslu`ewa, ne izbjegava da slu`i, slavi
slavu, pri~e{}uje se, obolio je), sve{tenik Miwa @ari} iz Martini}a-Danilovgrad (nikako ne poha|a bogoslu`ewa, ne slu`i slu`bu, ne pri~e{}uje se i ne slavi slavu), iguman Sava-manastir
@drebaonik (povremeno poha|a slu`bu, ostario je i obolio), sve{tenik Mitar Ka`i} (nikako ne poha|a bogoslu`ewa, ne slu`i
slu`bu, ne prije{}uje se i ne slavi slavu).111
Nije stoga bez razloga mitropolit Dajkovi} prilikom prve
godine svoga rada u Eparhiji konstatovao da je nai{ao na rasulo.
Ve} u prvom godi{wem izvje{taju Sinodu od 15. maja 1962. godine,
o stawu i pona{awu sve{tenika i monaha naveo je: „Disciplina
je kod sve{tenstva prili~no popustila. Sve{tenici se ve}im dijelom ne nose sve{teni~ki, a izvjesni i ne opha|aju kako treba.
Posje}uju kafane, piju i vode nepotrebne i sve{teniku nepodobne razgovore u kafanama i pivnicama. Ima ih i takvih koji preteruju u uzimawu alkohola i bez uspjeha smo dali jedan raspis u tome smislu. Ovom ne `elimo da generali{emo svo sve{tenstvo,
ali da smo nai{li na mnogo slu~ajeva to je ta~no. Ni kod nastojateqa manastira, ne svih, nije boqi slu~aj i oni pate da budu u
kafani i dru{tvu. Ima jedan broj sve{tenika i sve{tenomonaha
vrlo disciplinovanih i ispravnih slu`iteqa Bo`jeg oltara, da
bi mogli poslu`iti za primjer ma gdje bili.“112
111. AANP, f. Razni spisi.
112. AMCP, fond MA, f. 1962. g.
263
Kao o~igledan, potpuno negativan primjer u ovome pogledu,
mo`e se navesti jedan penzionisani sve{tenik iz Titograda. On
je ve} pomenut u izvje{taju arhijerejskog namjesnika podgori~kog
Jovana Ka`i}a iz 1963. godine. Postao je notorni alkoholi~ar
koji se povla~io po titogradskim kafanama u sve{teni~kom odijelu. Imao je i brojne neprimjerene ekscese sa gra|anstvom. Vrhunac kompromitacije je bio 1963. godine, kada je patrijarh German
prolazio kroz Titograd. Za potrebe wegove posjete iznajmqen je
i jedan restoran u centru Titograda. Taj sve{tenik se pojavio u
vidno alkoholisanom stawu iako nepozvan, i napravio neprijatnu
scenu. O nizu problemati~nih ispada ovog sve{tenika, postoji vi{e od desetak izvje{taja i konstatacija u Arhivu Arhijerejskog
namjesni{tva podgori~kog kroz nekoliko godina, koji su upu}ivani mitropolitu Dajkovi}u. I Namjesni{tvo i Mitropolija obra}ali su se nekoliko puta svjetovnim organima da se ovakvo
pona{awe ovog sve{tenika preduprijedi, ili uputi u neku zdravstvenu ustanovu. Na `alost ni{ta nije u~iweno. Po svoj prilici
komunisti~kom re`imu je dobro do{lo pona{awe ovog sve{tenika, da bi dodatno kompromitovao Crkvu.113
Ve} u sqede}em godi{wem izvje{taju od 13. aprila 1963. godine, mitropolit Dajkovi} je konstatovao da se disciplina sve{tenika koja je dobrim dijelom popustila popravila „da se svoje du`nosti kako u pogledu bogoslu`ewa tako i administracije boqe
vr{e. Disciplina nije onakva kakva bi trebala biti, ali je ipak
sno{qiva.“114 Stawe se iz godine u godinu donekle popravqalo,
~im je mitropolit Dajkovi} naveo u godi{wem izvje{taju od 19.
aprila 1968. godine, da je disciplina koja je zbog odsustva arhijereja prije wegovog dolaska popustila „znatno popravqena“. On se
starao da sa sve{tenstvom uspostavi „{to bli`e odnose, vode}i
ra~una da se autoritet arhijerejski o~uva.“ Istina, bilo je slu~ajeva da neki od sve{tenika to zloupotrijebe, ali je on to pastirski doveo u red.115
Iz godine u godinu, prakti~no stereotipno, mitropolit Dajkovi} je u svojim godi{wim izvje{tajima ponavqao da najve}i broj
sve{tenstva i mona{tva ~ine ostarjeli i penzionisani. To je potvrdio i u izvje{taju od 10. aprila 1971. godine. Oni su po parohijama ostali ne iz koristi „ve} iskqu~ivo iz qubavi prema crkvi.
I od wih se kao ni od mene ne mo`e ni{ta tra`iti“, konstatovao
113. AANP, f. Razni spisi.
114. AMCP, fond MA, f. 1963. g.
115. Isto, f. 1968. g.
264
je on. Primijetio je da ima nekoliko mladih sve{tenika koji nijesu za potcjewivawe, ali im nedostaje potrebna dinamika i `eqa da
se istaknu. No, jo{ uvijek je bilo problema, ~im je Dajkovi} konstatovao: „Jo{ uvjek bi se mogla primjetiti ona poznata poslovica
dva kalu|era ili popa mnogo, a jedan malo. Ne gaji se ona prava
qubav Hristova, ve} sve neka zavist ili strah da je onom boqe nego wemu, ili pak da se na wega boqe gleda nego na wega.“116
Taj trend nastavqen je u izvje{taju od 27. marta 1972. godine.
Mitropolit Dajkovi} se naro~ito osvrnuo na jaz izme|u starijeg
i mla|eg sve{tenstva, pa je napisao: „Ne bismo mogli tvrditi, niti se pohvalno izjasniti da me|u starim i mladim sve{tenicima
vlada puna Hristova qubav i da stariji nastoje da upute mlade kako treba vr{iti sve{teni~ku du`nost, ve} izme|u wih provejava
neka nepotrebna zavist koju nastojimo da u koliko je to mogu}e otklonimo.“117
Iz izvje{taja mitropolita Dajkovi}a od 18. marta 1980. godine vidi se da je broj sve{tenika koji su ostali po parohijama toliko mali, da je „zabriwavaju}i“. U sve{tenstvo on je ra~unao i
aktivno i penzionisano. Sa monasima je bilo ne{to boqe stawe,
mada je mitropolit zabiqe`io da je morao trojicu li{iti ~ina,
tj. dvojica su napustila manastire bez odobrewa, a tre}i je ~ak
stupio u brak.118
Decenije postojawa radikalne ateisti~ke vlasti ne samo da su
ostavile drasti~ne posqedice u nemawu vjerskih navika i potreba kod ve}ine stanovni{tva, nego ~ak i kalkulacije kod pojedinih
sve{tenih lica. Mitropolit Dajkovi} je u izvje{taju od 22. aprila 1982. godine naveo nekoliko o~iglednih primjera. Prvi je sve{tenik koga je jo{ 1946. godine administrator Eparhije episkop
ra{ko-prizrenski Vladimir stavio pod Crkveni sud zajedno sa
jo{ jedanaest sve{tenika koji su pre{li u dr`avnu slu`bu. Ovaj
sve{tenik me|utim nije bio ra{~iwen. Kada je Dajkovi} primio
Eparhiju nekoliko puta je nagovarao ovog sve{tenika da pokrene
postupak da bi mu vratio mogu}nost sve{tenodejstva, ali je ovaj
to odbijao. Me|utim, ovaj sve{tenik je ~esto dolazio na bogoslu`ewa u manastir, i pjevao za pjevnicom. No, kada mu je supruga
umrla, sahranio je bez sve{tenika, i prestao dolaziti u manastir.
Kada je i on umro, sinovi su mu na smrtovnicu stavili petokraku,
i sahranili ga bez sve{tenika.
116. Isto, f. 1971. g.
117. Isto, f. 1972. g.
118. Isto, f. 1980. g.
265
Drugi je primjer profesora Bogoslovije u penziji. Iako je ~ak
i po penzionisawu tvrdio da nije ateista, sahrawen je sa plakatom sa petokrakom i bez sve{tenika. Tre}i je primjer protojereja u penziji, koji je istina sahrawen sa obredom, ali mu je na smrtovnici bila fotografija sa kravatom, dakle ne u sve{teni~koj
ode`di, iako je vi{e puta tra`io da bude odlikovan naprsnim krstom. Jo{ jedan protojerej u penziji, te{ko bolestan bio je posje}en od sve{tenika i monaha, ali je odbio da se pri~esti i ispovijedi. I tre}i po redu protojerej u penziji, koji je tako|e dosa|ivao mitropolitu sa tra`ewem kako je zaslu`an da bude odlikovan
naprsnim krstom, svojoj supruzi nije stavio na smrtovnicu krst.
Kada je bio opomenut zbog toga od jednog kolege, i{ao je po gradu,
i na smrtovnice olovkom stavqao krst.119
Iz izvje{taja mitropolita Dajkovi}a, koji se prote`u bezmalo
gotovo tri decenije, gotovo stereotipno, iz godine u godinu, vidi
se te{ko stawe u sve{tenstvu i mona{tvu. Ono je u pojedinim godinama bilo toliko te{ko, naro~ito u sve{tenstvu, da je mitropolit
gotovo sa o~ajem konstatovao, da ako se taj trend nastavi, Mitropolija }e se ugasiti. Kako je ve} nazna~eno, vi{estruki su uzroci takvog stawa. Tokom rata, a pogotovo na wegovom svr{etku, iz Eparhije Crnogorsko-primorske stradao je veliki broj sve{tenika, monaha i svr{enih teologa. Komunisti~ki re`im je jo{ od preuzimawa vlasti u Crnoj Gori i Jugoslaviji 1944/45. godine u praksi
svakodnevnog `ivota propagirao radikalni ateizam. ^itave generacije mladih nara{taja bile su vaspitavane u tom duhu. ^ak i veliki broj qudi starijih generacija, od{kolovanih i vaspitanih u
dru{tvu koje je imalo naklonost prema Crkvi, odstupili su od svojih vjerskih navika i potreba, povode}i se za propagandom, kao i iz
golog straha i materijalnog interesa. Bogoslovija na Cetiwu nije
nastavila svoj rad, ~ime je Eparhija bila li{ena `ivog tkiva svog
organizacijonog postojawa-sve{teni~kog kadra. Mo`e se slobodno
re}i da je udar ateizacije od svih eparhija SPC najte`e pogodio
Crnogorsko-primorsku. Gotovo potpuno odstustvo vjerskih navika
i potreba stanovni{tva, uslovili su i vrlo lo{ materijalni polo`aj sve{tenstva i mona{tva. Zakon o nacionalizaciji i eksproprijaciji, bio je samo formalni paravan za pqa~ku crkvenih dobara i vlasni{tva.
Ve} u svom prvom izvje{taju od 1962. godine, mitropolit Dajkovi} je konstatovao da je Eparhiju primio sa jedanaest arhijerejskih namjesni{tava, ali je bilo takvih u kojima je bio samo po je119. Isto, f. 1982. g.
266
dan sve{tenik, koji opet nije bio sposoban za namjesnika, pa je on
bio prinu|en da postavqa drugog iz susjednog namjesni{tva. Zbog
toga je on ukinuo tri namjesni{tva. Te godine je bilo aktivnih 38
sve{tenika. Bilo je slu~ajeva da jedan sve{tenik opslu`uje po
pet i vi{e parohija. Mitropolit je uo~io tendenciju sve{tenstva da `ivi u gradovima. I ono je po svoj prilici pratilo trend
koji su komunisti postavili, tj. demonta`a sela u korist industrijalizacije. On je poku{ao da aktivira i izvjestan broj sve{tenika u penziji: ...„ali se u tome vrlo malo uspjelo, jer se na{lo opravdawe u bolesti, starosti i nekom prividnom strahu da
se ne izgubi penzija ako se i daqe bude radilo u crkvi“.
Novi arhijerej na{ao je i crkvene op{tine u potpunoj anarhiji i konfuziji. U prvoj godini po preuzimawu Eparhije wih je bilo 112. No, mitropolit je naveo da je organizovawe crkvenih op{tina kakve se podrazumjhevaju u drugim eparhijama SPC nemogu}a. Ona je po wemu bila nemogu}a i prije Drugog svjetskog rata,
kada su bile potpuno sre|ene crkvene prilike. Naime, u Crnoj
Gori je veliki broj mawih hramova po selima, tj. u Crnoj Gori se
de{avalo da u jednom selu ima i vi{e od petnaest hramova, a ni
jedno selo koje ima crkvu sa prihodom ne}e prihod da dijeli sa
drugim i drugom koji nema, ili ima znatno mawi. Uz to, kao bitan
faktor rasula crkvenih op{tina mitropolit je naveo, da ima veliki broj qudi koji ne `ele da se prihvate ~lanstva u crkvenoj
op{tini, bilo iz neinteresovawa ili ateisti~ke propagande.
Istina, ima tako|e veliki broj pobo`nih qudi, ali je kod wih neki skriveni strah, da }e izgubiti penziju, invalidu i pomo}, i boje se od represije.
Ve} je nazna~eno da su krajem pedesetih i po~etkom {ezdesetih
godina XX vijeka Arhijerejsko namjesni{tvo podgori~ko, i uop{te Mitropolija imali otvoreni problem sa jednim sve{tenikom.
Bio je to sve{tenik u penziji Mitar Ka`i}. On je ve} bio pred Crkvenim sudom, i kao privremena mjera bila mu je izre~ena zabrana
sve{tenodejstva, me|utim on kako je mitropolit naveo: ...„vr{i
bogoslu`ewe i druge obrede na svoju ruku, pa ometa redovno i pravilno bogoslu`ewe u crkvi titogradskoj od koje je uzeo kqu~ i odlazi i dolazi kad ho}e. Sve na{e intervencije kod narodnih vlasti
i li~ni razgovori sa wime ostali su bez uspjeha.“120
Te{ko stawe vidi se i u 1963. godini. Eparhija Crnogorskoprimorska poslala je ove godine ~etiri kandidata u bogoslovije,
a osam je dao episkop dalmatinski Stefan. Me|utim, ni jedan ni120. Kao nap. 112.
267
je do~ekao kraj prvog polugodi{ta u {koli. I bogoslovi koji su
primqeni na kvotu Crnogorsko-primorske Eparhije nijesu htjeli
do}i u wu po svr{etku {kolovawa, nego su odmah tra`ili kanonski otpust od mitropolita Dajkovi}a. Ti budu}i sve{tenici vodili su ra~una o uslovima za `ivot: „Stoje}i na gledi{tu, da je
boqe da se rukopolo`e ma gdje, nego da idu u drugu slu`bu dali
smo im otpust.“ Mitropolit je ~ak bio spreman da rukopolo`i
bilo koga mla|eg od ~etrdeset godina, jer je bilo qudi kako je naveo koji su u~ili gimnaziju, neki ~ak i ne{to bogoslovije, iako to
nije u skladu sa Ustavom SPC i propisima. „Mi smo primorani
dovijati se na svaki na~in, jer u protivnom od danas za 10 godina
ne}e imati ko sahraniti ni sve{tenika kad umre, naro~ito ne u
onom dijelu Crne Gore do 1912. godine“, konstatovao je Dajkovi}.
Jedan isku{enik je zamona{en u Ostrogu. Zamona{ena su jo{ dvojica, ali su po{li u vojsku. „Pitawe je sa kakvim }e se predrasudama vratiti“, pobojao se mitropolit.121
Godine 1965, mitropolit Dajkovi} je u izvje{taju naveo da je
prilikom preuzimawa Eparhije na{ao ~etrdeset aktivnih sve{tenika. U ovaj broj su bila ukqu~ena i dva monaha koji u imali
parohije. Ove godine ih je bilo 25, tj. 23, jer je on rukopolo`io
dvojicu. Ostali su od po~etnog broja oti{li u penziju. Istina,
izjavili su da }e i daqe ostati na raspolo`ewu Mitropoliji. No,
jedan se broj pri dobijawu bogoslu`benih zadataka pravdao da su
oni sada penzioneri, i da nemaju obavezu, a svoj te`ak polo`aj
prema wima, mitropolit je najboqe prikazao kroz rije~i: „...u
mnogo slu~ajeva primorani smo da se Mi wima udvaramo, mjesto da
oni nas slu{aju.“ Jedan broj sve{tenika po{ao je u penziju i ranije, da bi se oslobodio davawa penzijskog doprinosa, jer crkvene
op{tine u kojima su bili, nijesu bile u stawu da im to omogu}e.122
Ove godine mitropolit Dajkovi} je 25. oktobra posebnim aktom
pokrenuo kod Sinoda pitawe otvarawa mona{ke {kole u manastiru Ostrogu. Ona bi po wegovom mi{qewu rije{ila u zna~ajnoj
mjeri problem sve{tenstva. U manastiru je postojala podesna
zgrada za {kolu i smje{taj u~enika, ali je svakako trebalo renovirati, a manastir i Mitropolija sami nijesu bili finansijski
sposobni za to bez pomo}i Sinoda. I pitawe interesenata za
{kolu nije bilo bezna~ajno, tj. da li }e ih biti dovoqno?123
Vi{e puta mitropolit Dajkovi} je tra`io od kolega drugih
arhijereja pomo}, ne u novcu, kako je naveo u izvje{taju od 25. mar121. Kao nap. 114.
122. AMCP, fond MA, f. 1965. g.
123. Isto.
268
ta 1967. godine, nego u sve{tenicima i monasima. Ali kako je naveo simboli~no „suza na{a nije na{la roditeqa.“ @alosno je, pi{e on, da manastir Ostrog, jedan od najposje}enijih ne samo u Jugoslaviji, nego i na Balkanu, opslu`uju samo dva monaha. Htjeli
bi neki iz drugih eparhija da tu do|u, ali kolege arhijereji ne daju im kanonski otpust. Sli~aj slu~aj je i sa jo{ jednim manastirom, koji zvrqi prazan, a ima ure|ene prostorije za smje{taj, i deset hektara plodne zemqe.
U brojnim izvje{tajima iz godine u godinu, prakti~no stereotipno, mitropolit Dajkovi} je konstatovao odbojnost sve{tenika
i monaha da do|u na slu`bu u Eparhiju Crnogorsko-primorsku. Evo
jednog izvoda: „I ako sa `aqewem, ipak se moramo upitati da li
sve{tenici, kalu|eri i kalu|erice izvan Crne Gore smatraju Crnogorsko-primorsku eparhiju, kao {to su nekada u carskoj Rusiji
smatrali Rusi Sibir?“ Problemi sa novim sve{tenstvom bili su
neprestani. Mitropolit je naveo tu`nu sliku zbiqe u Eparhiji.
@alio se da su u bogoslovije, naj~e{}e u Prizrenu i Beogradu slati svi i svakakvi kandidati, naj~e{}e bez sluha i prijemnog ispita, ~ak i preko kvote odre|ene za wegovu Eparhiju. Ve}ini je davana stipendija, pomo} u vidu nagrada za Bo`i} i Vaskrs. U velikom
broju slu~ajeva davat im je i novac za putne tro{kove za dolazak i
odlazak u bogoslovije. I {ta se dobilo? Za vrijeme wegovog mitropolitovawa poslato ih je ~etrdeset. I ove godine ih je bilo jedanaest. Malo wih do{lo je do mature, a i oni koji su iza{li na wu
poslije se nijesu javqali. „Obi~no poslije odslu`ene vojske promijenili bi svoje mi{qewe i gledi{te na crkvu i crkvenu slu`bu“, konstatovao je mitropolit. Jedan koji je trebao da bude rukopolo`en za sve{tenika, tra`io je da bude zamona{en, iako se insistiralo da bude sve{tenik. Po{to je zamona{en, ubrzo je odbio da
ode u odre|eni manastir, bacio je mantiju i o`enio se.124
Te{ko stawe se iz godine u godinu nastavqalo. Mali su bili
pomaci. Sqede}e godine u izvje{taju od 19. aprila, mitropolit je
naveo da je rukopolo`io dva bogoslova. Jedan je imao punu Bogosloviju, a drugi dvije godine u manastiru Krki. Ovaj drugi je postavqen za paroha u kola{inskoj op{tini, gdje ve} deset godina nije
bilo sve{tenika! Prvog septembra 1967. godine patrijarh German
posjetio je Mitropoliju, a krajem ovog mjeseca otvorena je i mona{ka {kola u Ostrogu.125 Prema izvje{taju od 27. marta 1972. godine, vidi se tako|e te{ko stawe u Eparhiji, jer je na po~etku arhije124. Isto, f. 1967. g.
125. Isto, f. 1968. g.
269
rejskog rada mitropolit Dajkovi} imao na raspolagawu ~etrdeset
aktivnih sve{tenika, a te godine svega petnaest.126
Da je te{ko materijalno stawe bilo jedan od osnovnih uzroka
nemawa sve{teno-mona{kog kadra u Eparhiji, vidi se u mitropolitovom izvje{taju od 14. marta 1973. godine, gdje on navodi da je
sa svelikom mukom i nategom na|en jedan mali broj mla|ih sve{tenika, kojima je obezbije|en hqeb nasu{ni, ali oni „nijesu
shvatili ni pastvu koju imaju, niti se mire sa prihodima koje u
Crnogorsko-primorskoj eparhiji mogu dobiti pored onoga {to im
eparhijska kasa daje. Stalno se javqaju neki specijalni prohtjevi
i upore|ewa sa drugim eparhijama, gdje sve{tenici poslije godine slu`bovawa kupuju kola i sli~no.“
Mitropolit je konstatovao da su stipendisti Eparhije Crnogorsko-primorske u bogoslovijama, sem rijetkih izuzetaka lo{i
u~enici, od kojih najve}i broj napusti bogoslovije ve} do drugog
razreda. Sa sluhom su vrlo slabi, uostalom kao i wihov mitropolit, naveo je malo komi~no sam mitropolit, pa je to jedan od razloga za{to napu{taju bogoslovije. No, sa druge strane jedan broj
nastavnika crkvenog pojawa nije uop{te briga {to na 184 parohije ove Eparhije ima svega {esnaest aktivnih sve{tenika. Ti nastavnici prakti~no tra`e da u~enici poju kao i oni, za ostalo ih
nije briga, pa ni za to da }e Eparhija zbog wihovog cjepidla~ewa
ostati bez sve{tenika. Mitropolit je ~ak poku{avao da stipendiste svoje Eparhije prebaci u druge bogoslovije gdje nije bilo tako rigoroznih nastavnika pojawa. Iako je bilo na Saboru i Sinodu rije{eno da se sve{tenici i bogoslovi iz Eparhije Crnogorsko-primorske ne primaju u druge eparhije zbog deficita kadra u
ovoj, jedan broj arhijereja se pre{utno oglu{io o ovo.127
U nizu mitropolitovih izvje{taja, vidi se da se i onaj broj
stipendista Eparhije Crnogorsko-primorske, koji je zavr{io bogoslovije, u ve}ini odlu~ivao da ne nastavi slu`bu u Crkvi. Razlozi su ve} navedeni. Od blizu tri decenije traju}ih izvje{taja, u
barem jednoj tre}ini mitropolit je konstatovao da diplome mnogih bogoslova zavr{avaju u wegovom radnom stolu. O tom stawu
koje se protezalo iz godine u godinu, i nastavqalo u decenije, u
kojem je veoma mali broj stipendiranih zavr{io sa svojom svrhom,
mitropolit je pisao u izvje{taju od 28. marta 1974. godine: „Nijesmo u tome imali sre}e, jer da je i polovina onih koje smo poslali zavr{ilo i rukopolo`ilo se, Mi bi danas imali prili~an
126. Kao nap. 117.
127. AMCP, fond MA, f. 1973. g.
270
broj mirskih i mona{kih lica. I oni koji su zavr{ili nijesu se
svi rukopolo`ili, ve} pod raznim izgovorima po{li u neku drugu {kolu, ili slu`bu i za crkvu izgubqeni. Tako da danas imamo
desetine bogoslovskih diploma u svome stolu.“
U nizu stereotipa pojavquje se i onaj u mitropolitovim izvje{tajima, u kojima on navodi da se postoje}i aktivni sve{tenici
wegove Eparhije upore|uju po prihodima sa onima iz drugih, i da
su po~eli da se povode za ~istom materijalizacijom: „Oni pak koji su se rukopolo`ili stalno se `ale, i ako smo se postarali da
im redovnom mjese~nom pomo}i obezbijedimo bar ono najnu`nije.
Stalno se pozivaju na sve{tenstvo iz drugih eparhija koje svakako ima mnogo ve}e prihode od wih. Ideala i slu`ewa Bogu i Crkvi izgleda ima malo, mjesto toga uzela je materijalna strana
wihovo mjesto... Oni stalno prave upore|ewa sa Srbijom, Bosnom,
Vojvodinom i drugim krajevima gdje sve{tenici poslije godine
ili dvije slu`bovawa kupuju kola i sli~no.“128
Gdje se izgubila crnogorska tradicija prema Crkvi i sve{teni~kom pozivu, ~udio se i sam mitropolit Dajkovi} u izvje{taju
od 24. februara sqede}e godine? Kao star ~ovjek, ro|en i formiran u tzv. Staroj Crnoj Gori, koju je i sam pamtio i savremenik joj
bio u posqedwoj fazi wenog izvornog postojawa, on je zapazio:
„Nastojali smo da u|emo u razloge zbog kojih izbjegavaju prijem
sve{teni~kog ~ina, koji se nekada u Crnoj Gori smatralo za veliku ~ast imati u bratstvu, a kamoli u ku}u sve{tenika. Mislimo,
da je glavni razlog dana{we materijalno shvatawe i materijalni
interes, koji je izbio na prvo mjesto ispred ~asti, dostojanstva i
ponosa koji se nekada kao kult svetitequ gajio.“ U ovom izvje{taju mitropolit je naveo porazan podatak, da je od po~etka wegovog
arhijerejskog rada poslato vi{e od osamdeset stipendiranih kandidata, od kojih je jedva desetak rukopolo`eno.129
Godine su prolazile. Tako je sa teritorije Eparhije Crnogorsko-primorske 1977. godine bilo ~etiri kandidata koji su zavr{ili bogoslovski fakultet, ali ni jedan nije htio da se rukopolo`i. Mitropolit je u svom izvje{taju od 6. februara 1978. godine obra|uju}i prethodno navedenu, opet konstatovao da se kadrovsko pitawe ne}e skoro rije{iti. Uvijek isti zakqu~ci, poput
ovog: „I onda kada bi eparhija bila u stawu davati svakom sve{teniku mjese~no po 5.000 st. dinara, vjerujemo stawe ne bi bilo boqe,
jer se smatra do}i u Crnu Goru za sve{tenika, kao nekada po}i u
128. Isto, f. 1974. g.
129. Isto, f. 1975. g.
271
progonstvo u ruski Sibir. Kako }e se i kada to srediti to niko ne
zna.“ Mitropolit je u nedostatku kadrova bio spreman da prima
sve i sva{ta, pa ~ak i nesvr{ene bogoslove koje nije niko htio rukopolo`iti, i svr{ene |ake mona{ke {kole. Jedan sa svr{enom
gimnazijom i bogoslovskim kursem je rukopolo`en, i taj se pokazao boqim od mnogih svr{enih bogoslova. „Nadati se, da }e Bog i
svetiteqi koje ~uvamo u eparhiji pomo}i i ne}e dopustiti da se
eparhija koja postoji od 1219. godine ugasi.“130
Te`ak materijalni polo`aj sve{tenstva u Eparhiji bio je pored ostalog posqedica, kako je to ve} nazna~eno, i vi{edecenijske
radikalne ateizacije dru{tva. Mitropolit je u izvje{taju od 5.
aprila 1979. godine naveo, da je u prethodnoj godini rukopolo`io
jednog sve{tenika u Nik{i}u. Me|utim, taj je ve} poslije godinu
dana tra`io premje{taj, jer je na grad koji ima 40.000 stanovnika,
za tu godinu slu`bovawa imao svega ~etiri kr{tewa i jednu sahranu. Komunisti~ke vlasti ~inile su sve da mlade odvrate od odlaska
u bogosloviju. Ove godine javila su se dva dje~aka za bogosloviju,
ali su vlasti u~inile sve da ih od toga odvrate, i upisali su se u
svjetovnu {kolu. Da nije bilo toga wihovog interesovawa, ne bi ni
skrenuli pa`wu na sebe, nego bi ostali da ~uvaju ovce.131
Mitropolit je ponavqao iz godine u godinu potro{a~ki trend,
naro~ito kod mla|eg sve{tenstva. Bio je izme|u dvije vatre. @alio se da kod sve{tenstva i mona{tva ne postoji `eqa za daqwim
teolo{kim usavr{avawem i kvalifikovawem, pa ~ak ni kod onih
koji su zavr{ili bogoslovske studije, „ali je zato svako kvalifikovan da sebi pribavi {to vi{e materijalnih sredstava i stvori
sebi i svojoj porodici dobar i bezbri`an `ivot... Mnogo je va`nije bilo kako }e se pribaviti {to qep{i namje{taj pa kako }e
se ~ak i automobil nabaviti, a ovamo na sva usta vi~e kako }e sve{tenik i wegova porodica umrijeti od gladi.“ Bio je u dilemi
{ta da radi. Ako bi primjewivao kazne, i ovako mali broj mla|ih
sve{tenika skinuo bi mantije i oti{ao u dr`avnu slu`bu, gdje bi
ih objeru~ke primili. U toku 1981. godine, i do datuma podno{ewa ovog izvje{taja 22. aprila 1982. godine, mitropolit se po`alio da nije rukopolo`io niti jednog sve{tenika!132
Iz godine u godinu broj stipendista Eparhije se pove}avao,
ali realizacija je bila vrlo slaba. To potvr|uje mitropolitov
izvje{taj od 14. aprila 1986. godine. Od po~etka wegovog arhije130. Isto, f. 1978. g.
131. Isto, f. 1979. g.
132. Kao nap. 119.
272
rejskog rada do datuma podno{ewa ovog izvje{taja, mitropolit je
naveo da je u bogoslovije bilo sredwo{kolskog, bilo fakultetskog nivoa poslato oko 120 kandidata, a da se rukopolo`ilo samo
desetak sve{tenika. Tokom 80-ih godina XX vijeka primijetan je
u mitropolitovim izvje{tajima porast broja stipendista sa zavr{enim teolo{kim fakultetom, tj. potpunom stru~nom spremom za
sve{teni~ki i mona{ki rad na najve}em nivou. No, sa druge strane stara praksa se nastavqala. „Stipendiramo nekoliko teologa
na na{em fakultetu i oni svi obe}avaju da }e se rukopolo`iti, a
kad svr{e izgube se ili po|u u drugu slu`bu. Jedan je zavr{io bogosloviju u junu pro{le godine i nije na{ao za shodno da se javi
bar da ga vidimo i pitamo {ta misli. Nekoliko puta smo slali i
usmene i pismene pozive, ali bez uspjeha. Pitawe nagrade uzelo je
maha i u crkvi, nema vi{e ideala“, po ko zna koji put primijetio
je stari mitropolit Dajkovi}.133
Do izvjesnih promjena do{lo je koncem 80-ih godina. U svom
posqedwem izvje{taju od 12. aprila 1989. godine mitropolit je
naveo da je tokom pro{le godine i do ovoga datuma rukopolo`io
~etiri sve{tenika i jednog jero|akona. Bilo je i nekoliko svr{enih teologa, ali stara praksa se nastavqala, jer „ne}e ni jedan
da obu~e mantiju i ako bi je obukao to bi u~inio jedino u Beogradu ili negdje u Srbiji. Materijalna strana je mnogo zavladala i
svako ho}e da prije nego se rukopolo`i da zna koliki }e prihod
imati pa tek ako vidi da }e mu biti dovoqno pristaje na rukopolo`ewe“, konstatovao je po ko zna koji put mitropolit.134
Posqedwi izvje{taj u vremenu mitropolita Danila Dajkovi}a nije napisao on sam, nego wegov zamjenik episkop hvostanski
Nikanor 10. maja 1990. godine. Konstatovao je da je mitropolit te{ko bolestan, te da je on shodno ~l. 108 st. 29 Ustava SPC podnio
izvje{taj i preuzeo wegova zadu`ewa. Nikanor se za razliku od
Dajkovi}a nije bavio starim konstatacijama o regresiji sve{tenstva. Svakako da su politi~ke promjene i po~etak raspada komunizma, bar onog u zvani~noj formi u Crnoj Gori i Srbiji uticale
na poboq{awe prilika u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj.
Nikanor je naveo da je odr`an sastanak sve{tenstva u Ostrogu
3/4. aprila 1990. godine, na kome su razmatrani problemi sve{tenstva. Ovaj skup Nikanor je smatrao velikim iskorakom u odnosu na
dotada{we prilike. Osnovan je i fond za pomo} sve{tenicima i
siroma{nim osobama. Sude}i po ovom izvje{taju Nikanora, ne{to
133. AMCP, fond MA, f. 1986. g.
134. Isto, f. 1989. g.
273
se pokrenulo. Te godine on je rukopolo`io dva sve{tenika i jednog
monaha. Obi{ao je sva arhijerejska namjesni{tva sem bjelopoqskog, jer je namjesnik obolio. „Sa radom sve{tenika u dosta slu~ajeva nijesmo zadovoqni, ali ima i onih koji daju od sebe dosta, rade, propovijedaju, staraju se da i vjerski i materijalno unaprijede
svoju parohiju {to se mo`e i primijetiti“, zapazio je Nikanor. U
ovom periodu Nikanor je odlikovao ~inom protojereja paroha kotorskog Mom~ila Krivokapi}a, a Ostoju Ostoji}a pravom no{ewa
crvenog pojasa. Nastojateq manastira Ostroga iguman Serafim
Ka{i} odlikovan je od Sinoda ~inom arhimandrita. Nikanor je
ukazao i na nekoliko slu~ajeva, da vjernici ne}e da im odre|eni parosi obavqaju bogoslu`bene radwe, jer ih jednostavno ne cijene, i
tra`e sve{tenike iz drugih parohija. Nije znao {ta da radi, niti
da stane na stranu sve{tenika, niti vjernika. Sude}i po iskazanom,
razumio je da ima izvjestan broj sve{tenika koji svojom spremom,
radom i pona{awem nijesu zaslu`ili ovo zvawe.135
Posebno pitawe u razmatrawu perioda mitropolita Danila
Dajkovi}a je i samo stawe vjernika, tj. koliko je u Crnoj Gori radikalni ateizam uslovio odstupawe od Crkve, te gubqewe vjerskih navika i potreba? Nije bez razloga mitropolit Dajkovi} u
svom prvom godi{wem izvje{taju od 15. maja 1962. godine zapazio:
„Mislimo, da ne}emo pogrije{iti ako ka`emo da smo nai{li na
jedno rasulo, ru{evine, ni izbliza sre|ene prilike u eparhiji,
jednom rije~ju na jednu od najte`ih eparhija u Srpskoj pravoslavnoj crkvi.“ Istina, mitropolit je zna~ajnu krivicu za ovakvo stawe svaqivao na ~iwenicu da je veliki deficit sve{tenstva, koje
je pokreta~ka snaga za rad sa vjernicima. Uostalom, o stawu sve{tenstva i mona{tva, i mitropolitovim tegobama za no{ewe sa
ovim problemima mnogo ~iwenica je izlo`eno. „Ima i takvih sve{tenika i namjesnika koji ni na jedan administrativni akt nijesu odgovorili ve} nekolike godine, niti smo do danas znali kakav
izgleda wihov rukopis i potpis“, jadao se mitropolit.
On je otpo~eo te`ak rad, slu`io je gdje je mogao „nagla{avaju}i svakom prilikom da se narod vrati svojoj crkvi, da se oslobodi
nekog nepotrebnog straha i izgovora da mu preti opasnost ako posje}uje crkvu, vr{i obrede ili slavi svoju krsnu slavu.“ Mno{tvo
crkava i manastira je tokom rata bilo o{te}eno. Poslije rata vi{e od deceniju i po do mitropolitovog postavqewa, prakti~no nikakve opravke nijesu vr{ene. Sve je ne samo bilo izlo`eno zubu
vremena, nego je mitropolit primijetio: „Ima slu~ajeva gdje su
135. Isto, f. 1990. g.
274
pripadnici hrama mjesto da ga oprave nastojali da ga {to vi{e
uni{te“...
Mitropolit je zapazio ono {to su zapazili ve} i prvi izvawci koji su prolazili Crnom Gorom u drugoj polovini XVIII i prvoj polovini XIX vijeka, a to je ne ba{ velika vjerska navika i
potreba stanovni{tva Crne Gore. O tome je naveo: „U Crnoj Gori
nije ni prije rata bilo posje}ivawe hramova na zavidnoj visini,
jer se uvijek stojalo na stanovi{tu da je pop du`an moliti se za
sve, zato je odre|en i pla}en, a oni mogu i kod ku}e moliti se i
slu{ati zvona sa crkve.“ Istina, kako je naveo, religiozno stawe
u Crnoj Gori nije toliko zamrlo, kako se to ~esto ~uje, „ali je religiozno vaspitawe i manifestacija religioznosti na prili~no
niskom stupwu.“ Ako neko napadne crkvenu imovinu, i poku{a da
je prisvoji, ve}ina stanovnika reaguju, i javqaju se kao za{titnici crkve i svega {to je crkveno, primijetio je mitropolit. Od obreda vjernici najvi{e upra`wavaju kr{tewe i prekadu. Vjen~awa
su toliko opala, da ih u velikom broju parohija za ~itavu godinu
uop{te nema. Stawe sa postom je o~ajno, a mitropolit pamti da se
nekada post strogo po{tovao. Stanovnici se obi~no pravdaju da
grijeh ne ulazi na usta, nego izlazi iz wih.136
Ako bi se vr{io neki tajni plebiscit ili anketa vjersko
stawe ne bi bilo toliko o~ajno, ali ovako stvarno zaista jeste,
gledano kroz statistiku obreda, poha|awa crkve i davawa priloga, smatrao je mitropolit u svom izvje{taju od 13. aprila 1963. godine. Nekada se smatralo velikim porokom da neko djecu dr`i nekr{tenu, a naro~ito da se `ivi nevjen~ano. Ovo drugo je sada masovna pojava. Mitropolit je svakako u ovom smislu mislio na obred crkvenog vjen~awa. O vjerskoj nastavi nije bilo govora. U Boki je ne{to preduzimano i ostvareno, ali sa velikim te{ko}ama,
jer ~ak i ~lanovi crkvene op{tine ne}e da {aqu djecu na vjeronauku. Mnogi qudi ne}e ni da se prihvate da budu ~lanovi crkvene
op{tine. Nalaze razloge, a sa druge strane ne}e otvoreno da se
protive, i ka`u da ne}e.137
Iako se iz godine u godinu stawe crkava i manastira polako
popravqalo, tj. wihova obnova i revitalizacija, radilo se mahom
o ve}im sabornim crkvama, i reprezentativnijim manastirima.
Mitropolit Dajkovi} je u izvje{taju od 8. maja 1965. godine konstatovao da je stawe seoskih crkava po parohijama o~ajno. On nije `elio da ih obnavqa iz fonda Mitropolije, niti da navikava
136. Kao nap. 112.
137. Kao nap. 114.
275
stanovni{tvo na to. Mislio je da ono samo treba da se potrudi
oko toga, tj. da Mitropolija opravqa „a vjernici da sjede i gledaju sa rukom na ~elo.“ Jednom je to uradio i nikada vi{e. Tom prilikom se zadesio u odnosnoj crkvi, i do{ao je u crkvu mje{tanin
sa cigaretom da mu spo~itava da se obnova ne radi po planu. Mitropolit ga je upitao koliko je za crkvu dao u posqedwih dvadeset godina, da li prima sve{tenika u ku}u i da li se pri~e{}uje?
Mje{tanin mu je na sve odgovorio negativno, a mitropolit mu je
rekao da iza|e van iz crkve. „Busaju se u grudi kao pravoslavni, a
kada treba ne{to za crkvu dati ili u crkvu dolaziti nema ih nigdje,“ gotovo qutito je konstatovao mitropolit.
Iz primqenih izvje{taja sve{tenstva i mona{tva mitropolit
je zapazio da vjera nije zamrla u narodu, ali je nastupila jedna „nezainteresovanost i za vjeru i za crkvu.“ Prakti~no nema porodice
u kojoj po jedan ~lan nije zaposlen, ili prima penziju ili invalidu,
primijetio je miropolit. Ima mno{tvo porodica i sa vi{e primawa ~lanova, ali vlada neki strah da }e im se to oduzeti ako slave slavu, krste djecu, idu u crkvu... Mali je i broj porodica da neko
iz ku}e nije ~lan partije, i taj raspore|uje {ta da se radi u ku}i.
Nerijetko roditeqi ostave amanet da se sahrane sa sve{tenikom, a
djeca to ne ispo{tuju, ili to propagandom onemogu}i ~ak neki ro|ak ili zet. Istina, ima i ~lanova partije, koji svoje roditeqe sahrane sa sve{tenikom. O vjerskoj nastavi nema ni govora. Jedino se
sve{tenik Bogoboj Milo{evi} potrudio da je u nekom obliku organizuje i Kotoru, prikazuje djeci neke filmove i sl.138
Kombinacija straha i ateisti~ke propagande uslovili su jedan
porazan primjer. Wega je zabiqe`io mitropolit u izvje{taju od 1.
aprila 1966. godine. Naveo je da su u toku radovi na podizawu saborne crkve Svetog Save u Tivtu, ~ija je gradwa otpo~ela jo{ prije Drugog svjetskog rata. On je taj proces aktivirao. Ne{to novca
prikupili su mje{tani, {to je za pohvalu. Lobiralo se i {ire, naro~ito kod na{ih iseqenika Bokeqa u Americi. I skupilo se
novca. No, po~ev od preduzima~a, i nadzornog in`ewera do radnika svi su rimokatolici. Niko pravoslavni nije htio ili smio da
se prihvati toga posla. U ve}ini je sli~an primjer i sa manastirom Kosijerevom.
Mitropolit je naveo da je posjeta manastiru Ostrogu velika,
posebno iz Bosne i Hercegovine. Tu se narod pri~e{}uje, i daje pomene svojima umrlima. Ima i veliki broj kr{tewa. Bio je svjestan
da kr{tewa ne bi trebalo vr{iti u manastiru, ve} u nadle`nim pa138. AMCP, fond MA, f. 1965. g.
276
rohijama, ali je izdao nare|ewe starje{ini manastira da se sa tom
praksom nastavi, da se ne izazove revolt poklonika, pa da se podaci {aqu nadle`nim parosima. Radovalo ga je da je u o~i Bo`i}a manastir na Cetiwu bio pun, posebno omladine. Pri~ao je sa wima,
ispitivao ih, ali je primijetio veliko teolo{ko neobrazovawe.139
Jo{ neke od niza slu~ajeva, koji o~ito govore o radikalnoj ateizaciji crnogorskog dru{tva, naveo je mitropolit Dajkovi} u svom
izvje{taju od 25. aprila 1967. godine. Tvrdio je da ima niz parohija u kojima sve{tenik nije zalazio ni po dvadeset godina, naro~ito
seoskih. I sam se u to li~no uvjerio u jednom selu. Sreo je djevoj~icu od trinaest godina, koja je vidjev{i wega i wegovog pratioca,
tako|e sve{tenika, pitala ko su oni i {ta su? Kada joj je on objasnio, izjavila je da sada prvi put vidi sve{tenika, da u wenoj porodici niko ne ide u crkvu, ne slavi slavu, niti se djeca krste. Jedino baba ide u crkvu u Kola{in, udaqenu nekoliko sati hoda.
Mitropolit je naveo da su Crnogorci nekada masovno podizali hramove po selima. Svaki zaseok prakti~no je imao crkvu. Naveo je primjer Wego{evog plemena Wegu{a, gdje dvije male parohije imaju sedamnaest crkava. „No, koliko su nekada nastojali da
ih podi`u, danas sa neopisivom revno{}u gledaju kako se ru{e i
propadaju, a da se niko ne sjeti da ih treba opraviti“... naveo je
mitropolit. I ove godine na Badwi dan manastir na Cetiwu bio
je dupke pun svijeta. „Da li je ovo radoznalost, vjerski osje}aj ili
istorijsko sje}ewe na Badwu ve~e 1702. prilikom istrage poturica nije Nam jasno“, bio je u dilemi mitropolit.140
Mitropolit je u izvje{taju od 1. marta 1969. godine naveo da u
Crnoj Gori postoji stihijna vjerni~ka svijest. Na velike crkvene
praznike u ve}im manastirima i varo{kim crkvama posjeta nije
mala. Sude}i po tome, kao i kada mje{tani ustaju u odbranu cvrkvenog imawa od uzurpacije nekog pojedinca, vjera se nije ugasila
kod naroda. No, tu je tuma~ewe dvostrano. Ako bi se pogledao broj
prisutnih u cetiwskom manastiru na Badwi dan, reklo bi se da je
vjerni~ka svijest velika. Sa druge strane dovoqno je biti prisutan na nedjeqwnim slu`bama u cetiwskom manastiru, pa se pitati je li Cetiwe pust grad? Mala je navika da se ide u crkvu. Narod kao da smatra normalnim da se sve{tenik moli i za oboje.141
Tu dvostranost mitropolit je slikovito opisao u izvje{taju od
20. marta 1970. godine, kada je tvrdio, da ako bi se neko iz daqine
potrefio u doba lo`ewa badwaka u cetiwskom manastiru, sude}i
139. Isto, f. 1966. g.
140. Kao nap. 124.
141. Kao nap. 125.
277
po masovnosti, zakqu~io bi da takve vjerske svijesti i potencijala nema ni u Jerusalimu ili Sergijevoj lavri. „No, to je samo jedan put u godini“, konstatovao je on, prebacuju}i takvo stawe na
~iwenicu, da ako bi bilo vi{e sve{tenika, sve bi bilo boqe.142
Godine 1971, u manastiru Ostrogu odr`ana je proslava 300-godi{wice pretstavqawa Svetog Vasilija ^udotvirca. Sve~anosti
je prisustvovao patrijarh German, sa velikim brojem arhijhereja.
Tom prilikom je u dowem manastiru odr`an i Sveti Arhijerejski
Sabor. Bilo je prisutno po mitropolitovoj procjeni 15-20.000
qudi.143
Krajwa nebriga i nepo{tovawe crkvenih objekata od jednog
broja stanovni{tva mo`e se vidjeti i po jednom slu~aju, koji je mitropolit unio u izvje{taj od 28. marta 1974. godine. On je naveo da
u Eparhiji ima 25 manastira i metoha, ali da u sedamnaest wih `ivot te~e normalno. Ostatak je izlo`en zubu vremena i nebrizi, tako da i kad bi bilo mona{tva za wih, `ivot bi u wima bio neodr`iv. Pro{le godine zapaqen je konak manastira Vrawine na Skadarskom jezeru, za koji je mitropolit nazna~io da je jedno vrijeme
bi sjedi{te zetskih mitropolita. U stvari to je bio biv{i dvor
kraqa Nikole, koji je poslije ujediwewa pretvoren u konak. Seqaci su iznijeli zvani~nu verziju da je konak zapalio udar groma. Mitropolit je me|utim mislio da su ribolovci iz okolnih naseqa
bespravno u{li u konak da bi prilikom ribolova boravili, i da su
lo`iv{i vatru u wemu da se griju, isti nehatom zapalili. Slu~aj je
i zvani~no prijavqen vlastima, ali istrage nije bilo.
Povr{na vjerni~ka svijest ve} je u mitropolitovim izvje{tajima obra|ivana. „Stav vjernika kakav su oni zauzeli prema crkvi
i vjeri (Mi ih nazivamo vjernicima jer se nijesu deklarisali kao
ateisti) vrlo je zagonetan i ne vodi ni~emu“, naveo je mitropolit. Izdaju se za vjernike, a za crkvu ne prila`u niti idu na bogoslu`ewa. Gotovo svakodnevno je bio prisutan scenama, da se u cetiwskom manastiru dr`i slu`ba, a da stariji qudi sjede ispred
manastira, i ne na|u za shodno da u|u na slu`bu makar nekoliko
minuta. Qudi su spremni da daju za grobnicu i po nekoliko miliona dinara, a za prilog za crkvu ne}e ni sto. Za parastos tro{e u
prosjeku 200-500.000 starih dinara, a kada treba sve{teniku da
plate za parastos ka`u mu „mi }emo se pope vidjeti, i na tome
ostane.“ Izuzetak ~ini Boka.144
142. AMCP, fond MA, f. 1970. g.
143. Kao nap. 117.
144. Kao nap. 128.
278
Mitropolit je u svojim zapa`awima i izvje{tajima ~esto ponavqao izvjesne teze, o ne ba{ pretjeranoj religioznosti Crnogoraca od starine. O tome je u izvje{taju od 24. februara 1975. godine napisao: „Istini za voqu Crnogorci nijesu nikada umjeli manifestovati svoju vjeru, onako kako drugi krajevi na{e crkve to
umiju. Oni su se za o{tar no` hvatali da bi dokazali svoju vjeru
i svoju nacionalnost, ali u crkvu nijesu i{li i za crkvu specijalno poslije II svjetskog rata nijesu skoro ni{ta dali. Mo`da oni u
du{i nose hri{}anske vrline i vrije|aju se ako ih nazovete nevjernicima, ali mnogo ra|e idu u kafanu nego u crkvu.“
Sude}i po posjetama cetiwskom manastiru na Petrovdan ili
Badwi dan, reklo bi se nema ve}ih vjernika. No, preko godine vjernici sa Cetiwa kratko posjete manastir, zapale svije}u, daju prilog na ikonu i odu. Po ovome zakqu~ilo bi se da u Cetiwu nema
pravoslavaca. Ipak, po potro{wi svije}a, i prilozima postavilo
bi se pitawe gdje sav taj novac da se potro{i, i ko ga daje? Mitropolit nije znao odgovor na slabu posjetu slu`bama. Ili se to
Cetiwani pla{e da ih neko ne vidi da idu u manastir, ili im je te{ko stojati na slu`bi, ili ne{to tre}e, nije mogao odgonetnuti.
Kao i uvijek, izuzetak je bila Boka, tj. krajevi zapadno od Budve.145
Prisustvo straha ukoliko se posje}uje crkva mitropolit Dajkovi} je tako|e iznio u nizu svojih izvje{taja, pa i onom od 7.
aprila 1977. godine. Postoji veliki broj porodica sa po nekoliko primawa: plata, penzija i invalida, ali ipak „postoji neki strah
da }e ako budu posje}ivali crkvu imati zbog toga neke neprijatnosti.“ Tako je dobio izvje{taj od sve{tenika koji opslu`uje ~etiri parohije, da je za godinu dana krstio svega ~etvoro djece, i izvr{io dvije obredne sahrane. Vjen~ao naravno nije nikoga. No, sa
druge strane, samo u Ostrogu je tokom 1976. godine kr{teno preko
340 djece. Vaqda se tu osloba|a taj strah, da ga odlaskom u Ostrog
neko iz wegovog kraja ne mo`e vidjeti. Religijsku svijest i navike Bokeqa mitropolit je i ovoga puta hvalio. Izuzetak su jedino
~inili Pa{trovi}i, koji su u smislu negativnog trenda bili vrlo sli~ni Crnogorcima.146
U izvje{taju mitropolita Dajkovi}a od 22. aprila 1982. godine
vidi se potpuna kolizija izme|u wegovog mi{qewa o stawu vjerni~ke svijesti, i izvje{taja koji mu {aqu sve{tenici i arhijerejski
namjesnici. On je smatrao i u ranijim izvje{tajima, da je stawe vjerni~ke svijesti u Crnoj Gori „vrlo kriti~no“. Sve{tenici opet ka145. Kao nap. 129.
146. AMCP, fond MA, f. 1977. g.
279
`u da vjera nije zamrla u narodu. „Mi ne mo`emo smatrati vjernicima qude koji na deset metara od hrama u kome se vr{i bogoslu`ewe sjede, pu{e i bavedaju a ne}e da u|u u hram na nekoliko ~asaka
da se pomole Bogu“, navodio je mitropolit. Ako im se to prigovori,
onda se ozbiqno qute, i tvrde da nijesu ateisti. Ovakvih nazovi
vjernika ima najvi{e u Staroj Crnoj Gori. „Niti su vjernici, niti
ateisti ni komunisti“, primje}ivao je mitropolit. U cetiwskom
manastiru naj~e{}a je pojava da prilikom slu`be nema nikoga. Do|e neka starija osoba, odstoji malo, zapali svije}u i ode. Do|e ponekad i neka grupica mla|ih, vaqda iz radoznalosti ili ~ega drugog,
nije znao odgovor mitropolit. Iz Stare Crne Gore, Ulciwa i Bara
masovno se ide na kr{tavawe djece u Ostrog. Vaqda se narod boji, da
mu djecu krste parohijski sve{tenici, i nema povjerewa u wih.147
Tu`no je stari mitropolit konstatovao regresiju vjerske svijesti i potreba, i u izvje{taju od 1. aprila 1983. godine, tvrdiv{i
za Crnogorce: „Ne samo {to su okrenuli le|a Crkvi i vjeri ve} i
krsnoj slavi i ostalim na{im lijepim obi~ajima, bilo vezanim za
Crkvu ili ne“, navodio je mitropolit. Strah, strah, i strah, stalno je konstatovao mitropolit. Niz paroha mu je rekao da je masovna pojava pro{le godine bila, da slavqenici ili wihovi kumovi
stave do znawa sve{tenicima, da vi{e ne dolaze na rezawe slavskog kola~a. Zato iz najudaqenijih krajeva Eparhije kuqaju mase
da krste djecu u Ostrogu. Mitropolit je ~ak obavio nekoliko razgovora sa dr`avnim funkcionerima, koji su mu rekli da nema nikakvog mjesta za bilo kakav strah od neke represije.148
^udio se stari mitropolit Dajkovi} u izvje{taju od 9. aprila
1984. godine o ve} ukorijewenoj navici kao posqedici radikalne
ateizacije dru{tva, da se preminulima stavqa petokraka na smrtovnicu. U tom smislu je komentarisao: „Imamo primjera gdje na
posmrtnoj listi starcu od 93 godine, ili djetetu od dvije godine
stave petokraku mjesto krsta, ili bar da stave bez jednog i drugog,
kao {to izvjesni praktikuju.“149
Posqedwi mitropolitov izvje{taj od 12. aprila 1989. godine
kao da je predosje}ao krupne promjene u vjerskoj svijesti pravoslavaca u Crnoj Gori. On je konstatovao: „U posqedwe vrijeme primje}uje se interesovawe mladih za crkvu i vjeru, pa smo ~ak od starih
komunista dobili pitawe za{to je zatvorena Mona{ka {kola i za{to Crna Gora nema svoju bogosloviju koju je imala i za vrijeme
147. Kao nap. 119.
148. AMCP, fond MA, f. 1983. g.
149. Isto, f. 1984. g.
280
wene samostalnosti. Pravdali smo to siroma{tvom i objasnili da
imamo ~etiri bogoslovije samo Crnogorci ne}e u bogosloviju ve}
radije idu u druge {kole.“ Mitropolit se pohvalio da je u pro{loj
godini rukopolo`io tri sve{tenika i jednog monaha, kao i da je
osve{tao nekoliko crkava koje su bile o{te}ene u zemqotresu
1979. godine. Uop{te, tvrdio je on, ima niz slu~ajeva da sami mje{tani pokre}u inicijativu za obnovu svojih parohijskih crkava „i
interesovawe je ve}e nego {to je bilo ranijih godina.“150
U drugoj polovini 80-ih godina XX vijeka po~elo se osje}ati
slabqewe komunizma u Evropi na globalnom planu. Tzv. „perestrojka“ Mihaila Gorba~ova samo je ubrzala taj proces. Evidentno je bilo da je komunizam postao jedan anahroni dru{tveno-politi~ki sistem, naro~ito u ekonomskom smislu, i ko~nica za daqi
razvitak dr`ava koje su mu pripadale. U {irokom aspektu raspada komunizma, wegovu posebnu varijantu u Jugoslaviji ~ini pojava
Slobodana Milo{evi}a na politi~koj sceni u Srbiji. On je otpo~eo promjene koje bi se grubo mogle definisati kao nacional-socijalizam, ali ne u onom obliku koji se prepoznaje kao hitlerovski. Decenijama sputavana nacionalna i vjerska emancipacija jugoslovenskih naroda, sa tradicionalnim antagonizmima po tim pitawima, ponovo se razbuktala. Ve}ina republika imala je svoju
varijantu te emancipacije.
Probu|eni srpski nacionalizam, svakako onaj u pozitivisti~kom smislu, koji nije bio {ovinizam, kao prate}u pojavu imao je i
emancipaciju Crkve. Talas toga procesa nije zaobi{ao ni Crnu Goru u tzv. Antibirokratskoj revoluciji. Ona je zna~ila zbacivawe
tzv. starog komunisti~koig rukovodstva, prepoznatog kao antisrpskog i anticrkvenog, u periodu oktobar 1988-januar 1989. godine.
Poslije ovih doga|aja narod Crne Gore se po prvi put od 1945. godine osjetio slobodnim, ili je slikovito re~eno po prvi put udahnuo
slobodu. Razvitak daqih doga|aja pokaza}e me|utim, da se u Crnoj
Gori i Srbiji samo radilo o revitalizaciji komunizma, i poku{aju
da se to~ak istorije zaustavi i usmjeri kao nekom praznom hodu.
Ovi doga|aji zatekli su mitropolita Dajkovi}a ve} potpuno
ostarjelog, i na samoj ivici mogu}nosti daqweg rada. Wegov zamjenik episkop hvostanski Nikanor je shodno ~l. 108 st. 29 Ustava SPC preuzeo wegove poslove. Nesumwivo, i on je primijetio
posqedice po vjeru u Crnoj Gori ovih krupnih politi~kih previrawa. Zbog toga je u izvje{taju od 10. maja 1990. godine i napisao:
„Koliko-toliko od oktobra 1988. i januara 1989. godine, osje}a se
150. Kao nap. 134.
281
poboq{awe u na{oj eparhiji i u vjerskom i u materijalnom smislu. Nema pritisaka na Vjernike od strane Vlasti, slobodno se
okupqaju o crkvenim slavama, praznicima i drugim sastancima.
Najvi{e ohrabruje {to i sami vjernici daju inicijativu i podr{ku na{im sve{tenicima radi organizovawa duhovnih manifestacija... Narod se pri~e{}uje, kr{tava, vjen~ava, sam daje inicijativu i poma`e sve{teniku.“151
Politi~ki program Slobodana Milo{evi}a zasnovan na
emancipaciji ugro`enih prava srpskog naroda u Jugoslaviji, kao
i reviziji avnojevskog ure|ewa, kao prate}u pojavu ra~unao je i na
folkloristi~ku upotrebu Crkve, i weno stavqawe pod svoju kontrolu, i upotrebu za svoju li~nu promociju. Pored wegovog programa, od po~etka 1990. godine u svim srpskim oblastima, pa i u
Crnoj Gori pojavquju se i klasi~ne srpsko-nacionalne stranke,
koje prave potpuni politi~ko-ideolo{ki otklon od komunizma.
Tzv. novo komunisti~ko rukovodstvo u zna~ajnoj mjeri slijedi program Slobodana Milo{evi}a, i afirmativno gleda na srpsku nacional-emancipaciju, kao i na emancipaciju Crkve. I ono poku{ava Crkvu da iskoristi za svoje politi~ke svrhe.
Episkop Nikanor je dobro uo~io tu pojavu, ~im je konstatovao:
„Pojava politi~kih stranaka stvara dosta problema u eparhiji
crnogorsko-primorskoj. Svi oni ho}e da se zaklone iza crkve pa
~ak poku{avaju da zloupotrebe i crkvene skupove, nikoga ne obave{tavaju}i od crkvenih qudi o svojim namjerama. Shodno odluci
Svetog arhijerejskog sinoda „Da na{i sve{tenici ne mogu biti
~lanovi ni jedne politi~ke stranke“, raspisom smo naredili da
ni jedan sve{tenik ni sve{tenomonah ne smije biti ~lanom ni
jedne stranke ili partije koje se osnivaju.“
I}i u crkvu, kr{tavati se, vjen~avati, slaviti slavu itd. brzo je postalo populisti~ki pomoditet, ba{ kao nekada biti protiv we, i deklarisati se kao ateista. I tu pojavu tzv. la`nog vjerni{tva brzo je uo~io episkop Nikanor. To je ~ak izazivalo i podjele u narodu, jer je za neke vjernike bilo neshvatqivo, da odjedan put, biv{i komunisti, ateisti i juri{nici na sve {to je crkveno, postaju zagri`eni vjernici. „Ima i takvih koje treba sa
rezervom prihvatiti, jer do ju~e su bili protivnici Crkve, ali
na{a je slu`ba-slu`ba qubavi i pra{tawa, kajawa i pomirewa,“
komentarisao je u vezi ovoga Nikanor. Episkop Nikanor naveo je
da ~ak postoji i odre|eni broj sve{tenika, koji to ne mogu da
shvate, i protiv su inznenadne navale populisti~kog vjerni{tva.
151. Kao nap. 135.
282
Ono {to je vrlo va`no napomenuti, a {to je uo~io i sam episkop Nikanor, je pojava zagovarawa tzv. autokefalne crnogorske
crkve. Kako je ve} nazna~eno, od po~etka 1990. godine na politi~koj sceni u Crnoj Gori, pored ~isto srpsko-nacionalnih stranaka, pojavquju se i one crnogorsko-separatisti~ke, koje sa ve} uo~enom tendencijom raspada Jugoslavije zagovaraju dr`avnu posebnost Crne Gore. Radilo se zapravo u fundamentu programa, o reliktima politi~kih htijewa detronizovanog tzv. starog rukovodstva. Dio wihovog programa je i zagovarawe razbijawa SPC, tj.
stvarawa tzv. autokefalne crnogorske crkve. Taj proces je izvi
iskru imao na Cetiwu, upravo u gradu u kome je da ironija bude dovedena do vrhunca bilo i sjedi{te Mitropolije.
Episkop Nikanor je u izvje{taju naglasio da Mitropolija o
tome pitawu ni sa kim ne `eli polemisati. Sinod }e svakako biti obavje{tavan o toku ovog pitawa „ali smatramo da je za sada
bezopasno“, smatrao je on. Daqi tog doga|aja }e ga nesumwivo demantovati. Po wemu, najva`nije je bilo da je sve{tenstvo uz Mitropoliju, i naravno narod. „Izuzetak ~ini vrlo mali broj separatista-zelena{a“, konstatovao je on.152
Posebno pitawe vremena arhijerejskog rada i uprave nad Eparhijom Crnogorsko-primorskom mitropolita Danila Dajkovi}a je
i wegov odnos prema svjetovnim komunisti~kim vlastima u Crnoj
Gori. On je uglavnom bio kontinuirano skladan, ako se izuzme period ru{ewa kapele na Lov}enu. Postavqa se i pitawe {ta je i
koliko mogao da u~ini mitropolit Dajkovi} u interesu Crkve,
wenih vjernika i imovine, u jednom totalitarnom i uz to radikalno ateisti~kom re`imu? Konfrontirawe sa komunistima jo{ tokom rata, i otvoreno stajawe na stranu antikomunisti~kog pokreta skupo je ko{talo mitropolita Joanikija Lipovca, ne samo wegovog li~nog `ivota, ve} i `ivota velikog broja sve{tenika i
monaha koji su dijelili wegovo uvjerewe. ^ak {ta vi{e, skupo je
ko{talo i Mitropoliju u godinama poslije rata. Taj trend su~eqavawa sa komunisti~kim re`imom, unekoliko je nastavio administrator Mitropolije mitropolit Josif. Do`ivio je i imao
obostranu opstrukciju, i od tzv. Vjerske komisije i Udru`ewa
sve{tenika. Kona~no, i sqede}i mitropolit Arsenije Bradvarevi} bio je utamni~en. Od otpora i su~eqavawa {tetu je jedino
imala Mitropolija u svakom smislu.
Mo`e se procijeniti da je odnos mitropolita Dajkovi}a prema crnogorskim komunisti~kim vlastima, bio u stvari nastavak
152. Kao nap. 112.
283
odnosa i politike arhijerejskog zamjenika protojereja Nikole
Markovi}a. To je bio tihi i specifi~an otpor, oli~en u konstatovawu ~iwenice da je komunisti~ki re`im tu i na svakom koraku, a uz to i svemo}an. Narodski re~eno, i}i mu uz voqu bilo je
potpuno kontraproduktivno! Od re`ima je trebalo uzeti sve {to
je davao. Ve} je nazna~eno, komunisti jo{ tokom rata, a ni poslije wega kada su imali apsolutnu vlast, teorijski i deklarativno
nikome nijesu branili da ide u crkvu, niti su osporavali rad i
`ivot Crkve. Praksa je me|utim bila potpuno druga~ija. Uostalom matrica toga scenarija ve} je odavno izra|ena i wihovoj ideolo{koj Meki-SSSR-u. Dovoqno je navesti samo sovjetski Ustav
iz 1936. godine, koji je u tada{wem javnom mwewu ocijewen kao vrhunac demokratije. Da ironija bude dovedena do vrhunca, tim Ustavom garantovan je vi{estrana~ki politi~ki sistem.
Stoga se mitropolit Dajkovi} decenijama dovijao kako je znao
i umio, da odr`i makar `ar Mitropolije ispod pepela, koji je jo{
uvijek tiwao, ako ve} nije mogao razbuktati plamen, vjeruju}i da
}e se iz toga `ara, kada-tad, kada se prilike budu popravile razbuktati taj plamen, kako je on to slikovito prikazao u jednom od
svojih izvje{taja.
Ve} tokom prve godine svoga arhijerejskog rada, mitropolit
Dajkovi} uspio je da izdejstvuje kod Izvr{nog vije}a Crne Gore
10-15.000 dinara mjese~nog iznosa kao pomo} sve{tenicima. To je
u stvari bio neki elemenat socijalne pomo}i, i vi{e simboli~an.
Da li je bio uvjeren u ono {to je pisao tokom te prve godine, ili
je bio svjestan da i taj wegov izvje{taj mo`e biti podvrgnut nekoj
kontroli, tek mitropolit je kostatovao: „Odnos dr`avne vlasti
prema crkvi i crkvenim predstavnicima kako se obi~no ka`e da
je u Crnoj Gori druk~iji nego u drugim republikama, Mi od na{eg
dolaska nijesmo mogli primijetiti, naprotiv uvjerili smo se da
je tendencija narodnih vlasti da se {to vi{e i boqe usklade dobri odnosi Crkvi i Dr`ave.“153
Isto to mitropolit je ponovio i u izvje{taju od 13. aprila
1963. godine. Gdje god je do{ao u dodir sa narodnim vlastima, ~inilo mu se da se one staraju da odnosi sa Crkvom budu skladni. ^ak
{ta vi{e, mitropolit se i sam pitao nije li negdje prilikom
bogoslu`ewa bio suvi{e kriti~an prema wima, „ali nikakvih
prigovora za to nijesmo dobili“, naveo je.154
153. Kao nap. 114.
154. Kao nap. 122.
284
U vremenu te{kom i smutnom, mitropolit Dajkovi} je najboqe
okarakterisao svoj rad i misiju u izvje{taju od 8. maja 1965. godine. Ova wegova zabiqe{ka zaista zaslu`uje da bude u cjelosti citirana. Ona ujedno i karakteri{e onda{we prilike uop{te u SPC.
Tako on pi{e: „Kada je rije~ o odnosu vlasti i crkve i ako nerado
morao bih napomenuti da sam ja okarakterisan kao komunista;ovo
naro~ito od onih preko okeana a na `alost takve konstatacije ~ule su se i od pojedine bra}e arhijereja. Na stranu {to to ne mo`e
biti, jer jedan ~ovjek i kada ne bi bio arhijerej ne mo`e jednovremeno biti teista i ateista, a ako neko misli da je svako komunista
ko uspostavi korisne odnose po crkvu sa narodnim vlastima neka
mu slu`i na ~ast. Ako je neko mislio da }u ja po odlasku na eparhiju po}i u zatvor quto se vara. Tu|e iskustvo i ne mije{awe u politiku pomogli su da je ne{to u~iweno za crkvu u Crnoj Gori, {to
mi je bio ciq prilikom odlaska tamo. Ako bi po{ao u zatvor bojim se da od toga ne bi bilo koristi ni crkvi, ni meni pa ni onim
ko me karakteri{e kao komunistu. Ja znam da su svi ovda{wi arhijereji osim dva mitropolita i tri episkopa izabrani pod komunisti~kom vla{}u i nije im, pored sveg ~istunstva ni{ta falilo i
neka ne zaborave da sam ja bio 14 godina pod vetom i ne bi se ni onda skinuo da je iko od g. arhijereja htio po}i u Crnu Goru. Neka bi
Bog i srpski svetiteqi od kojih ~etiri ~uvam ja, dali da svi vladike, popovi i kalu|eri, te i svi vjernici budu odani, rade na dobru Srpske crkve iskreno i bezuslovno kao {to to ~inim ja, pa }e
biti sve dobro i za svetosavsku crkvu korisno.“155
Ovaj citat iz usta i misli mitropolita Dajkovi}a su{tinska
je retrospektiva wegovog gotovo trodecenijskog arhijerejskog rada u Eparhiji. Biti uporan, ne odustajati, uzimati sve od vlasti, a
za uzvrat im ni{ta ne ~initi, od ~ega bi one imali korist za svoju afirmaciju, i ne konfrontirati se sa wima. U vezi sa tim sam
mitropolit je to tako|e dobro odslikao u izvje{taju od 25. aprila
1967. godine, navev{i: „Zbog toga Nam se od izvjesnih predstavnika vlasti, razumije se iza le|a, prebacivalo da smo uporni, grubi,
pa ~ak i drski, ali se Mi na to nijesmo obazirali ve} svoje pravo
tra`ili.“ Mo`e li se re}i da je mitropolit Dajkovi} imao izvjesnu naklonost komunisti~kih vlasti, pa ~ak i uticaj na wih? Na
nekom krupnijem planu svakako ne, {to }e pokazati i pitawe lov}enske kapele. Me|utim, on je sam naveo slu~aj izvjesnog sve{tenika koga nije imenovao. Iako nije precizirao zbog ~ega, toga
sve{tenika vlasti su tri puta ka`wavale zatvorom: mjesec dana,
155. Kao nap. 124.
285
i dva puta po petnaest dana. O~ito se on sva|ao, vjerovatno reaguju}i na provokacije ateista. Mitropolit je dva puta intervenisao
za wega, i odmah je pu{ten. Savjetovao mu je da pre|e preko provokacija, i da se obrati wemu. Tre}i put bio je tako|e ka`wen sa
petnaest dana zatvora, a kada je predsjednik op{tine bez znawa
mitropolita, pozivaju}i se da je to wegova molba, tra`io od {efa UDB-e da se pusti, ovaj je to odmah u~inio.156
Momenat koji je definitivno poremetio odnose mitropolita
Dajkovi}a sa komunisti~kim vlastima za period od nekoliko godina, bilo je pitawe ru{ewa kapele na Lov}enu. O ovoj problematici }e svakako biti vi{e rije~i u ovoj glavi. Ako se taj momenat
stavi po strani, opet se mo`e uzeti u obzir da je on bio povod izvjesne kampawe protiv mitropolita i sve{tenstva. Prema mitropolitovom priznawu, odnosi sa vlastima postali su „strogo slu`beni, gotovo bi se moglo re}i nedobri“ tokom 1973. godine. Slu`beni kontakti su prekinuti, a u ve}ini i privatni sa komunisti~kim funkcionerima. Mitropolit se `alio da mu je tokom te
godine uskra}ena kanonska posjeta u dva mjesta u Crnoj Gori. U prvom slu~aju radilo se o pozivu mjesnog sve{tenstva i crkvenog odbora, a u drugom o proslavi 80-godi{wice crkve. O~igledno se radilo o opstrukciji mjesnih partijskih aktivista. Iako se mitropolit `alio Skup{tini op{tine, Vjerskoj komisiji, CK-u i MK
Cetiwa, nije dobio nikakvog odgovora. Jedini dobri odnosi su sa
Zavodom za za{titu spomenika i sekretarom Vjerske komisije.157
Iz godine u godinu mitropolit je konstatovao da je od tzv. kapelske afere stawe odnosa sa komunisti~kim vlastima zna~ajno
poreme}eno. Tek u izvje{taju od 6. februara 1978. godine, on je
konstatovao da se ono zna~ajno poravilo, Mitropolija i on su kako je priznao izgradwom nove kapele na Lov}enu stavqeni pred
svr{en ~in, i tu se vi{e nije moglo ni{ta popraviti. Poslije toga „nastojalo se je sa wihove strane da se odnosi poprave“, zabiqe`io je mitropolit. Krajem 1977. godine vlasti su ponudile Mitropoliji da ona ustupi dr`avi tzv. crkvenu ku}u za upravnu zgradu cetiwskih muzeja. Zauzvrat Izvr{no vije}e se obavezalo da }e
podi}i eparhijski dom, i dati Mitropoliji milijardu starih dinara za ure|ewe manastirskog muzeja, koji je jo{ zvat riznica.158
Bez obzira {to su sa vi{im instancama komunisti~ke vlasti
odnosi uglavnom bili normalizovani, pa ~ak i skladni, po svoj
prilici je na terenu od ni`ih organa i partijskih aktivista bi156. Kao nap. 128.
157. Kao nap. 127.
158. Kao nap. 130.
286
lo opstrukcije. Iako nije precizirao kada i pod kojim okolnostima, mitropolit je u izvje{taju od 1. aprila 1983. godine, naveo da
je u ranijim godinama do`ivio nekoliko opstrukcija i neformalnih zabrana da se pojavquje i slu`i slu`bu u pojedinim mjestima.
Uzrok tome su bili mjesni partijci. @alio se „Narodnim vlastima“ i Centralnom komitetu, ali nije dobio nikakvog odgovora.159
Da li je bio toliko naivan, ili je znao da wegovi izvje{taji
mogu pro}i analizu odre|enih bezbjednosnih komunisti~kih struktura, tek mitropolit je u izvje{taju od 14. aprila 1986. godine
konstatovao da ne postoji subordinacija u politici prema Crkvi
od vi{ih instanci vlasti prema ni`ima, tj. prema op{tinama i
mjesnim zajednicama. Napisao je da sa tim strukturama „ne mo`emo iza}i na kraj“. Nekoliko crkava vlasti su poru{ile pod raznim izgovorima druge gradwe jo{ poslije rata. Ipak postoje temeqi nekih crkava koji su ostali, ili su usqed rata te{ko o{te}ene, pa potom decenijama poslije toga od nebrige ruinirane. Wegovi poku{aji da se ti objekti obnove nijesu urodili plodom, i
lokalne vlasti su ih na razne na~ine omele. ^ak nije dozvoqeno
da se jedna dotrajala drvena zvonara zamijeni kamenom. Mitropolit se `alio vi{im organima, ali je od wih dobijao odgovor da po
Ustavu ni`i imaju pravo samostalnog odlu~ivawa, na osnovu op{tinske i regionalne samouprave. Mitropolit je iznio takav nonsens, da je u prethodnih 25 godina vodio dvadeset sudskih sporova
u ime Mitropolije, i ni jedan nije dobio!160
Takvo stawe nastavqeno je i sqede}e godine. Istina, ima pojava da dr`avne vlasti same finansiraju preko Zavoda za za{titu
spomenika popravku odre|enih crkava i manastira, ali u tom procesu nastoje da {to vi{e ignori{u crkvene vlasti. Opet je bilo
pojava da se mjesne vlasti u vidu Mjesnih zajednica isprije~e poku{ajima da se obnove crkveni objekti po selima. Ova institucija ima takvu ingerenciju, da mo`e dati klauzulu u rje{ewu, da protiv wega nema `albe, ~udio se mitropolit. U Titogradu dr`avne
vlasti ho}e jednu osve{tanu, istina zapu{tenu crkvu da pretvore
u galeriju. Mitropolit je preduzeo sve da se to sprije~i, a obavijestio je i Sinod. Iako nije precizirao o kojoj se crkvi radi, da
se pretpostaviti da se radi o dvorskoj crkvi na Kru{evcu.161 I
posqedwi mitropolitov izvje{taj od 12. aprila 1989. godine nije
bio izuzetak. „Sa starijim narodnim vlastima se nekako sporazumjelo, ali sa op{tinskim i mjesnim vlastima ide vrlo te{ko pod
159. Kao nap. 148.
160. Kao nap. 133.
161. AMCP, fond MA, f. 1987. g.
287
izgovorom urbanisti~kog propisa i drugih zakona koji se pojave
~im je crkveno u pitawu“, zapazio je mitropolit.162
Posqedwi izvje{taj iz arhijerejske epohe mitropolita Danila Dajkovi}a podnio je wegov zamjenik episkop Nikanor 10. maja
1990. godine. Istina, u ovome izvje{taju ima puno optimizma, i
konstatacije da se stawe zna~ajno popravqa. Imao je nekoliko sastanaka sa predsjednicima op{tina, iznio im je probleme, i ve}ina je rije{ena, ili na putu da se rije{i. Nikanor se pohvalio da
su vlasti omogu}ile i po~etak izgradwe sabornog hrama u Titogradu. Ve} pomiwani trend politi~kih stranaka koje su se osnivale, i `eqele zloupotrijebiti Crkvu i crkvene skupove u svoje
svrhe, on je negativno ocijenio, zabiqe`iv{i: „Vjerski `ivot se
poboq{ava u cijeloj Eparhiji. Na nekoliko velikih crkvenih
sve~anosti to smo primijetili. Dolaze svi u crkvu, a najvi{e Nam
smetaju te nove partije-stranke koje se kriju iza crkve da bi propagirale svoju stranku.“
Bio je to svojevrsni politi~ki i dru{tveni vakum. Tzv. staro
komunisti~ko rukovodstvo (simboli~no nazvano „foteqa{i“) je
sru{eno u tzv. Antibirokratskoj revoluciji januara 1989. godine.
Novo komunisti~ko rukovodstvo, koje je u stvari predstavqalo
filijalu Slobodana Milo{evi}a u Crnoj Gori (vrlo brzo poslije prevrata simboli~no nazvano „xempera{i“) je jo{ uspostavqalo infrastrukturu svoje vlasti, pogotovo na ni`im nivoima. Ono
}e to u potpunosti u~initi na prvim vi{estrana~kim izborima u
Crnoj Gori u decembru 1990. godine, ~ime }e otpo~eti nova faza
restauracije komunizma, formalno-pravno uobli~enog kroz vi{estrana~ki sistem.
No, u tom vakumu relikti komunizma bili su jo{ uvijek `ivi,
prvenstveno u ni`im instancama vlasti, koje su samo promijenile
{efove, ali su i daqe uglavnom funkcionisale po istim nazorima.
Episkop Nikanor je u svom izvje{taju ukazao na neke od tih primjera. U Pavinom Poqu kod Bijelog Poqa bilo je otpora za podizawe
zvonare i obnovu crkve. Bio je problem i u Grahovu, gdje su lokalni partija{i pravili opstrukciju za postavqawe zvona, koje je
kupqeno prilozima Grahovqana iz Amerike, pod izgovorom da su
to ~etnici. Zavod za za{titu spomenika Crne Gore bukvalno je
uklonio metalnu plo~u sa imenom darodavca za zvonik manastira
Bawe kod Risna, sa obrazlo`ewem da je neprijateq dr`ave.163
162. Kao nap. 134.
163. Kao nap. 135.
288
U prethodnom poglavqu bilo je rije~i o eksproprijaciji crkvene imovine u Crnoj Gori. Iako su po tom pitawu dono{eni zakoni i uredbe, pa ~ak i stvoreni zemaqski agrarni sudovi po federalnim jedinicama, oduzimawe zemqe i objekata u vlasni{tvu
Mitropolije Crnogorsko-primorske bili su simboli~no re~eno
samo vrh ledenog brijega. Iako je postojao strogi propis o kvantumu oduzimawa zemqe i wenoj kakvo}i, taj proces se, kako }e se
kasnije vidjeti pokazao samo kao forma. Bio je to samo prvi nalet pqa~ke crkvene imovine, formalno pravno uobli~ene kroz
paravan Zakona o agrarnoj reformi.
Prava pqa~ka crkvene imovine po~ela se odvijati zapravo od
kraja 40-ih godina XX vijeka, i trajala je prakti~no decenijama,
sve do 1990. godine, u raznim oblicima tzv. eksproprijacije zemqi{ta i objekata, za potrebe stvarawa poqoprivrednih preduze}a, otvarawa fabrika, izgradwe puteva, stambenih gradskih kompleksa, turisti~kih kompleksa i sl. U Arhivu Mitropolije Crnogorsko-primorske na Cetiwu, te Arhivu Arhijerejskog namjesni{tva podgori~kog, od navedenog perioda, pa kroz pedesete godine, postoji obilna dokumentacija o oduzimawu zemqe i objekata u crkvenom vlasni{tvu pod raznim izgovorima. Radilo se zapravo o klasi~noj pqa~ki crkvene imovine, koju su vr{ile razli~ite instance komunisti~ke vlasti, od one na vi{em, do one na
op{tinskom nivou, kao i privrednom nivou (preduze}a raznih vrsta). Prate}a pojava naro~ito po ruralnim sredinama bila je prosta uzurpacija crkvene imovine od mje{tana, ili izigravawe ugovora o arendaciji sa lokalnim crkvenim ustanovama.
Mitropolija u rasulu, weni administratori i sve{tenici, kao
i mitropolit Arsenije Bradvarevi} borili su se sa ovim pojavama koliko su znali, mogli i smjeli. Komunisti~ki sudovi su u najve}em broju ovih slu~ajeva fingirali pravdu i pravo, i obesmi{qavali ovakve sudske procese. Jedan od najreprezentativnijih
primjera je bukvalna pqa~ka crkvene imovine u okolini crkve
Svetog \or|a u Titogradu, od granice grobqa ka ivici gradskog
kompleksa Nove varo{i, gdje je sagra|en stadion FK „Budu}nost“.
Do{av{i na polo`aj arhijereja u Mitropoliji Crnogorskoprimorskoj mitropolit Dajkovi} se tako|e borio kako je znao,
umio i smio protiv pqa~ke crkvene imovine. Nije ona zaobi{la
ni wegov period. ^ak {ta vi{e. Period 60-ih i prve polovine 70ih godina XX vijeka, predstavqao je u Crnoj Gori period jake industrijalizacije, a sa wom pove}avawa gradova, izgradwe saobra}ajnih komunikacija i turisti~kih kompleksa. Tako se crkvena
imovina na{la na novom udaru.
289
Ve} u prvom godi{wem izvje{taju od 15. maja 1962. godine, mitropolit je konstatovao da je Zakon o agrarnoj reformi poslije
rata, i oduzimawe zemqe na osnovu wega bio samo proforma. U
tom smislu, kao i daqwem traju}em procesu oduzimawa crkvene
imovine on je konstatovao: „Da je crkva u Crnoj Gori nesre|ena i
zapu{tena mo`e poslu`iti kao o~iti dokaz da ni jedan manastir
i nijedna crkva koji su posjedovali nepokretnu imovinu nijesu po
Zakonu o agrarnoj reformi rije{ili pitawe imovinskog prava,
niti je manastiru-crkvi dodijeqeno ono i onoliko koliko je to
zakonom predvi|eno. Mi smo danas primorani da pitawe manastirske-crkvene imovine postavqamo u po~etnom stadijumu, a tu
nailazimo na velike i nepremostive te{ko}e ~ak i tamo gdje toga ne bi trebalo biti, slu~aj manastira Mora~e gdje se vode sudski sporovi ve} godinama i gdje se manastiru od ogromnog imawa
ne `eli dati pripadaju}i dio.“
U toku prve polovine 1962. godine mitropolit je u ciqu regulisawa ovog vrlo va`nog pitawa obavio kurtoazne posjete predsjednicima Skup{tine, Izvr{nog vije}a i Vjerske komisije. Predsjedniku ove posqedwe u konkretnom smislu predat je dokument u 38 ta~aka, u kojima su opisani sporni primjeri i dati predlozi za wihova rje{ewa. U svim navedenim organima mitropolit je nai{ao u
formalnom smislu na predusredqivost, i dobio obe}awa i uvjeravawa da }e sporna pitawa biti rije{ena. @alio se da je na nekoliko mjesta kod ni`ih instanci vlasti nai{ao na nerazumijevawe.164
I sqede}e 1963. godine mitropolit je konstatovao isto, tj. da
je posqeratni Zakon o agrarnoj reformi i wegovo sprovo|ewe
bio samo forma. „Skoro ni jedan manastir ili crkva koji su posjedovali nepokretnu imovinu, nije po Zakonu o agrarnoj reformi dobio ono {to mu pripada. Mnogima ako je ne{to ostavqeno,
to je u ve}ini slu~ajeva ono najgore i najudaqenije,“ navodio je
mitropolit. Iako je od vlasti dobio obe}awa i nai{ao na predusretqivost, na ni`im instancama nije isti slu~aj bio. Ve}inu
zemqe prisvojile su zadruge, ili je podijeqena pojedincima. Sada
niko ne}e da je napusti.
Kao primjer naveo je imawe manastira Mora~a. Wegovom li~nom inicijativom imawe je razgrani~eno, tj. zna se {ta je po
posqeratnom Zakonu o agrarnoj reformi ostalo na ime 30 ha obradive, i 30 {umske zemqe. Intervencijom vi{ih instanci vlasti SO Kola{in je izvr{ila razgrani~ewe. No, tu se pojavio
problem, jer su na imawu bile 3-4 porodice, koje su jo{ prije ra164. Kao nap. 112.
290
ta bile arendatori manastirske zemqe. ^ask su i podigli ku}ice,
i to od manastirskih sredstava. Sada ne}e da napuste zemqu, niti
ho}e da sa manastirom sklope ugovor o arendaciji. Dakle, radilo
se o klasi~noj uzurpaciji. Wihove `albe Sekretarijatu finansija, Vrhovnom Sudu Crne Gore i Vrhovnom sudu Jugoslavije odbijene su, ali niko ne}e da ih iseli.
Izigravawe pravde i prava vidi se i po jo{ jednom globalnom
problemu. Naime, na mitropolitovu inicijativu Imovinsko-pravni odsjek Izvr{nog vije}a Crne Gore donio je tako|e rje{ewe o
strogom razgrani~ewu crkvene imovine po Zakonu o agrarnoj reformi od poslije rata, tj. da se jasno odredi {ta je oduzeto, a {ta
ostaje Crkvi? Po prvobitnom Zakonu o agrarnoj reformi, samo su
~etiri manastira dobila status kulturno-istorijskog spomenika:
cetiwski, ostro{ki, mora~ki i pivski, te su time imali povoqniji status u smislu maweg oduzimawa zemqe. No, poslije 1947.
godine, svih 27 manastira i metoha u Crnoj Gori su u etapama dobijali isti takav status. Vlast me|utim tim manastirima osporava pravo da im ostane po 30 ha obradive i 30 ha {umske zemqe, nego smatra da im treba ostati po 5 ha u oba smisla.165
Konfuzija oko utvr|ivawa minimuma ostavqenog imawa manastirima nastavqena je i sqede}ih godina. Iz mitropolitovog izvje{taja od 8. maja 1965. godine, saznaje se da su raspravqena (tj. razgrani~ena), i to ne ba{ najpovoqnije imawa sqede}ih manastira:
Ostroga, Pive, Mora~e, @drebaonika, Savine, Praskvice, \ur|evih Stupova, i katedralne crkve u Nik{i}u, koja se smatra manastirom. No, i pored wegove najboqe voqe i inicijative, nijesu raspravqena imawa: cetiwskog, Podlastve, Re`evi}a, Gradi{ta, Bijele, Dobrilovine, i jo{ nekih mawih manastira i metoha ve}ih.166
Ova pitawa su po svoj prilici rije{ena u toku druge polovine
1965. godine, po{to se mitropolit u izvje{taju od 1. aprila 1966.
godine pohvalio da je postigao „prili~no veliki uspjeh“. Izuzetak
je bila imovina u dvije op{tine: cetiwskoj i kotorskoj. Tu se nije
radilo samo o oduzetoj zemqi i {umi, ve} i o crkvenim zgradama i
mlinovima, ~ak je i jedna novopodignuta crkva neposredno pred
rat, istina neosve{tana, pretvorena u bioskop. Zato je mitropolit pokrenuo sudske postupke. I sam je priznao da su ga vlasti ove
dvije op{tine pet godina zavaravale obe}awima, a one za to vrijeme koristile imovinu, tvrdiv{i da }e se sve rije{iti bez intervencije suda.167
165. Kao nap. 114.
166. Kao nap. 122.
167. Kao nap. 139.
291
Tek u izvje{taju od 7. marta 1969. godine mitropolit je konstatovao da se nada da }e nedugo po podno{ewu tog izvje{taja,
pitawe nepokretnog imawa cetiwskog manastira biti regulisano. To je u~iweno kako je on nazna~io „na jadvite jade.“168 Me|utim, iz izvje{taja od sqede}e godine vidi se da nije ni{ta rije{eno. ^ak {ta vi{e, zbog tzv. kapelske afere odnosi sa svjetovnim vlastima su potpuno zahladweli. „Stalno smo u nekim pregovorima i sporazumima i skoro }e 9 godina a jo{ smo na istom mjestu na kome smo bili prvih dana po dolasku ovdje“, jadao se mitropolit. Problemi sa manastirskim imawima, zgradama i drugim
objektima „koji slu`e vlastima kao bijela ta~ka na crnom poqu“
prakti~no su svakodnevni, pisao je on. Kako je otpo~ela kapelska
afera, vlasti su gotovo prekinule kontakte sa wim. Do tada oni
su bili ~esti.169
I pored mitropolitovog nastojawa, stawe ne samo da nije rije{eno u cetiwskoj i kotorskoj op{tini, nego nije ni u bjelopoqskoj
i mojkova~koj, {to se mo`e vidjeti po izvje{taju od 10. aprila 1971.
godine. Mitropolit je li~no i{ao kod predsjednika Izvr{nog vije}a Crne Gore, dobijao obe}awa, ali je na tome ostalo. Nije dobijao ~ak bilo kakve odgovore na svoje predstavke svjetovnim vlastima. Po wemu, pozadina svega toga jo{ uvijek je bila u kapelskoj
aferi.170 Jedan u nizu udara na crkvenu imovinu desio se 1975. godine. Naime, Komanda Titogradskog korpusa i Vojna bolnica iz
Meqina oduzeli su Mitropoliji i manastiru Savini 12.000 metara
kvadratnih zemqi{ta. Istina, kako je mitropolit naveo, dato je
odre|eno obe{te}ewe, „ali ni blizu koliku to vrednost na mjestu
gdje je predstavqa.“ Uzaludni su bili mitropolitovi napori da se
taj kompleks ne oduzima, jer se time mnogo {teti manastiru.171
Novi udar uslijedio je ve} sqede}e godine, jer je novi kompleks zemqe oduzet za put. Mitropolit i Mitropolija nastojali
su da osujete novi udar eksproprijacije, ukazuju}i da }e se ovim
putem manastir Savina jo{ potpuno imovinski uni{titi. Sve to
nije pomoglo. Op{tina Herceg Novi je u potpunosti i{la na ruku u ovoj eksproprijaciji Komandi iz Titograda. Tek zahvaquju}i
uvi|avnosti komandanta Titogradskog korpusa, kako je naveo mitropolit, u~iweno je da se cijena ovog kompleksa manastira Savine unekoliko upristoji. Ona je bila 2-3 puta ve}a od one koju je
trebala dati Op{tina Herceg Novi, koja je bila bagatelna. U sva168. AMCP, fond MA, f. 1969. g.
169. Kao nap. 142.
170. Kao nap. 116.
171. AMCP, fond MA, f. 1976. g.
292
kom slu~aju, i cijena koju je dala vojska bila je „daleko od stvarne vrijednosti oduzete imovine.“172
Stalne opstrukcije i parcijalna oduzimawa crkvene zemqe
nijesu prestajali. Mitropolit je to konstatovao u izvje{taju od
9. aprila 1984. godine. Odnosi sa vlastima vi{eg nivoa bili su
dobri, naro~ito od kada je kapelska afera stavqena ad akta. No,
problemi sa op{tinskim vlastima i mjesnim zajednicama bili su
stalni, „koje kao za inat nastoje da sve {to je crkveno (naro~ito
nepokretno imawe) prisvoje, kako bi ga kao svoje li~no dijelili
pojedinim preduze}ima, ili privatnim licima“, navodio je mitropolit. Vo|en je niz sudskih sporova, „ali na`alost crkva nije
nikada i nijedan spor dobila“, jadao se mitropolit. I{ao je ~ak
do saveznog suda, ali i tamo ni{ta. @alio se i dr`avnim vlastima Crne Gore, „i li~no im izjavili da smo u pravosu|e na{e republike izgubili svako povjerewe.“173 I sqede}e godine stari mitropolit konstatovao je isto. „Vo|eni su mnogobrojni sporovi
kod sudova, ali crkva nije ni jedan spor dobila i ako ih je bilo jasnih da bi jedan seoski kmet lako presudio u korist crkve“, ostalo je jedino da ka`e mitropolit.174
Isto stawe zateklo je mitropolita i u wegovom posqedwem
izvje{taju od 1989. godine. Nije se ~udio {to niko ne}e u sve{tenike, jer se crkvena imovina ve} decenijama otima, a parohijski
sve{tenik ne mo`e „ni za leb zaraditi“. A kako }e, kad je npr.
Mitropolija nekada na Skadarskom jezeru imala svoje ribolove,
od kojih je imala bogate prihode. Oduzeti su 1946. godine „bez ikakve naknade kao i mnoge druge stvari.“ U titogradskoj op{tini
koja broji oko 150.000 stanovnika ima svega tri sve{tenika, i sva
tri su nekvalifikovani!175
Mitropolija Crnogorsko-primorska je grani~na Mitropolija
ne samo SPC, nego i uop{te Pravoslavqa prema islamu i rimokatolicizmu. U vremenu mitropolita Danila Dajkovi}a nije bilo
zna~ajnijih vjerskih su~eqavawa. On sam nastojao je da razvija
skladne odnose sa wima. Uop{te i politi~ki sistem koji je propovijedao tzv. „bratstvo i jedinstvo“, iako ateisti~ki, nastojao je da
i u ovom pogledu na unutra{wem i spoqwem planu ostavi utisak
idealnog su`ivota. U svakom slu~aju polo`aj pravoslavne zajednice i Crkve u Crnoj Gori, i materijalno i u svakom drugom smislu,
daleko je zaostajao iza islamske ili rimokatoli~ke. O{trica ra172. Kao nap. 146.
173. Kao nap. 149.
174. AMCP, fond MA, f. 1985. g.
175. Kao nap. 134.
293
dikalnog ateizma svakako je najvi{e ne samo u Crnoj Gori nego i u
Jugoslaviji bila prvenstveno okrenuta ka Pravoslavnoj Crkvi.
Ateizacija i uru{avawe vjerni~ke svijesti kod rimokatolika i
muhamedanaca bila je za komunisti~ki re`im od sekundarnog zna~aja. Sukob sa Pravoslavnom Crkvom imao je {iru pozadinu, u
smislu sukoba sa tzv. “velikosrpskom hegemonijom“.
Iako je propovijedao vjerski su`ivot i trpeqivost, mitropolit Dajkovi} je u arhijerejsko zvawe u{ao kao li~no, i crkvenoprofesionalno iskusan ~ovjek. Bez obzira {to je stavqen po strani, i suzbijan od komunisti~kog re`ima, prozelitizam nije mirovao, naro~ito onaj na rimokatoli~koj bazi. Toga je bio svjestan i
mitropolit Dajkovi}.
Nije zbog toga on bez razloga u izvje{taju od 25. aprila 1967.
godine pisao ovo: „Ne bi trebalo zaboraviti da Mi imamo na svojoj teritoriji dvije rimokatoli~ke biskupije, koje ne drijemaju,
ve} punom parom rade i nastoje da sve na{e slabosti iskoriste da
svoj uticaj {to vi{e pro{ire.“ U tom smislu mitropolit se najvi{e pobojao za mlade djevojke, koje bi mogle biti zavrbovane u
red ~asnih sestara, naro~ito zbog toga jer su rimokatoli~ke ~asne sestre radile kao medicinske sestre u nekoliko bolnica u
Crnoj Gori, i prema bolesnicima bile prenagla{eno milosrdne
i predusretqive. Mitropolit nije htio da se slu`i sredstvima
rimokatolika, niti umio, kako je navodio, koji se dr`e „one ovje{tane rimske da ciq opravdava srestva.“176
Tek od 1970. godine, mitropolit Dajkovi} je u svoje redovne izvje{taje Sinodu po~eo da uvr{tava naslov „Sekte i druge vjeroispovijesti“, mada je ovu temu i ranije obra|ivao u vidu pojedinih
pasusa. Analiza je bila uglavnom ista. Vjerski su`ivot je bio na
zavidnoj visini. Od islamske zajednice po pravoslavnu nije bilo
opasnosti po mi{qewu mitropolita. On je uglavnom nazna~avao
na ve} pomiwanu mogu}nost da neka mlada djevojka pravoslavka pod
uticajem ~asnih sestara pre|e u rimokatoli~anstvo, mada kako je
naveo takvih slu~ajeva nije bilo. Svjestan stawa svoje pastve, mitropolit Dajkovi} nije bez razloga 1971. godine zapisao: „Rad rimokatoli~ke crkve je nama svima dobro poznat i mo`da bi trebali od wih mnogo ~ega nau~iti, samo bi nam trebali i wihovi vjernici, koji objeru~ke poma`u svoje sve{tenike i svoje crkve.“177
Vrlo je zanimqiva ~iwenica, a to je uostalom mitropolit Dajkovi} istakao u vi{e svojih izvje{taja, da je prilikom wegovih
176. Kao nap. 124.
177. Kao nap. 116.
294
arhijerejskih liturgija po Boki bio prisutan i zna~ajan broj rimokatolika. Ima slu~ajeva i to ne mali broj, pisao je on, da i pravoslavni prisustvuju rimokatoli~kim bogoslu`ewima. To je tuma~io ~iwenicom, da je vjerski sklad u Boki bio tradicionalan, kao
i da ima ne mali broj mje{ovitih: pravoslavno-rimokatoli~kih
brakova. Cijenio je po`rtvovanost rimokatoli~kih vjernika. Uostalom o svemu tome je npr. u izvje{taju od 28. marta 1974. godine
konstatovao: „Kada Mi slu`imo u Boki Kotorskoj rimokatolici
dolaze u velikom broju na bogoslu`ewa. Ima izuzetaka na obije
strane, ali odnosi su uglavnom vrlo dobri i na{i vjernici ne bi
trebalo da vide u tome neku opasnost. Naprotiv, mogli bi se mnogome pou~iti od wih, naro~ito u pogledu poha|awa hramova, davawu priloga, u~ewu svoje djece vjeronauci pored onoga {to sve{tenik u~i i gdje u~i, po{tovawu sve{tenika i nastojawu da sve{tenik bude gospodin paroh, a ne bijednik i prosjak.“178
Uop{te do kraja svoga arhijerejskog rada, mitropolit Dajkovi}
davao je u globalu iste izvje{taje o odnosima sa muhamedancima i
rimokatolicima. Pomiwao je i prisustvo adventista. Konstatovao
je da zna za wihovo prisustvo u Crnoj Gori, prvenstveno u Podgorici jo{ od prije Drugog svjetskog rata. Uglavnom, po wemu, to je bilo nekoliko porodica, i broj adventista je po wegovom uvjerewu u
Crnoj Gori stagnirao. Nije se mnogo bojao {irewa adventizma, jer
kako je navodio, Crnogorci su u zna~ajnoj mjeri odbacili svoju tradicionalnu vjeru Pravoslavqe, pa je te{ko mogu}e da sada prihvate ne{to novo. Po nekim drugim pokazateqima, a to mitropolit
nije navodio u svojim izvje{tajima, a vjerovatno nije ni znao, u posqedwih nekoliko godina wegove arhijerejske slu`be broj adventista se u Crnoj Gori po~eo blago pewati.
Mitropolit Dajkovi} uo~io je tokom 80-ih godina i prisustvo
drugih vjerskih propagatora. Nije navodio ko su, samo to da su
uglavnom iz Vojvodine, i da dolaze sa punim torbama kwiga i para. Da se zakqu~iti na osnovu drugih podataka, da su to bili protestanti ili tzv. Jehovini svjedoci, koji su zaista u posqedwoj deceniji arhijerejskog perioda mitropolita Dajkovi}a prili~no
napadno reklamirali svoje vjerska ubje|ewa, idu}i po sistemu posjeta i prezentacija „od vrata do vrata“, otvarawu {tandova sa
reklamnom literaturom i sl.
U toku arhijerejskog perioda mitropolita Danila Dajkovi}a
desila su se seqewa dva izuzetno zna~ajna manastira u Eparhiji,
najprije Kosijereva, a potom i Pive. To je u~iweno za potrebe
178. Kao nap. 128.
295
izgradwe hidro-elektrana, tj. stvarawa vje{ta~kih jezera u dolinama rijeka Trebi{wice i Pive. Najprije je po~elo izmije{tawe
manastira Kosijereva. Mada nema preciznih podataka kada je podignut, niti ko mu je ktitor, po narodnom predawu pretpostavqa
se da je podignut u prvoj polovini XIV vijeka. Posve}en je Ro`destvu Bogorodice. Pomiwe se 1584. i 1592. godine, a u narednim vjekovima niz puta. Tako je zabiqe`eno obnavqawe trpezarije manastira 1692. godine. Osmanlije su vi{e puta ru{ile i palile manastir. Manastirska crkva tako je sru{ena 1807. godine, ali je deset
godina kasnije obnovio haxi Dionisije Dobri}evac. Naredna obnova bila je 1864. godine, o ~emu svjedo~i natpis na portalu stare
crkve sa imenom graditeqa Toma Toma{evi}a. Tada su ve} po~eli
procesi integrisawa ovog kraja u Crnu Goru. Teritorija manastira i zvani~no je integrisana u dr`avu Crnu Goru poslije Berlinskog kongresa 1878. godine.
Najve}e razarawe manastir je imao na po~etku Prvog svjetskog
rata 1914. godine, kada je austrougarska vojska sru{ila manastirsku crkvu i spalila konake. Manastir je obnovqen 1933. godine.
Mo`e se sa sigurno{}u re}i da je zbog niza ru{ewa i paqewa tokom vjekova manastir odavno izgubio svoj izvorni izgled, tako da
varijanta od 1933. godine prakti~no vi{e nije imala nikakve izvornosti sem lokacijske. Mo{ti Svetog Arsenija Sremca nalazile su se u Kosijerevu od 1884. do 1914. godine, kada su zbog ratnih
operacija prene{ene u manastir @drebaonik u Bjelopavli}ima.
Ve}u drugoj polovini 1961. godine mitropolitu Dajkovi}u i
Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj stavqeno je do znawa da }e
podru~je na kome je manastir biti potopqeno, sa naznakom da }e
manastir kao kulturno-istorijski spomenik biti prene{en na
drugu lokaciju. Stoga je mitropolit te godine obi{ao manastir,
i razgovarao sa predstavnicima elektrane o toj opciji.179 Ovaj proces nije odmah rije{en, jer se nevezano za premije{tawe manastira radilo o velikom gra|evinskom poduhvatu za izgradwu brane i
potapawu velikog prostora, koji je podrazumijevao eksproprijaciju velikih povr{ina zemqi{ta od mje{tana.
Tek iz izvje{taja Sinodu mitropolita Dajkovi}a od 8. maja
1965. godine saznaje se da je ovaj proces {to se ti~e manastira
u{ao u zavr{nu fazu, tj. da je dr`ava za eksproprijaciju manastira i wegovog posjeda dala Mitropoliji preko sto miliona dinara,
i sa ovom sumom mitropolit je bio zadovoqan. No, i daqe se precizno nije znalo da li da se manastir uop{te prenosi na drugu lo179. Kao nap. 112.
296
kaciju, i na koji na~in? Problem je po mitropolitu bila sama opcija preno{ewa manastira, tj. {ta }e se sa wom posti}i, jer bi izvornost bila naru{ena. Mogao se iznad manastira staviti neki
znak da je on tu nekada bio, a pozama{an novac od eksproprijacije iskoristiti za obnovu crkvenog fonda koji je bio katastrofalan, jer od 617 crkava u Mitropoliji nije bilo ni stotinak spremnih za bogoslu`ewe. I da se manastir prenese, kome }e on biti
predat, i u kavom stawu }e biti ve} poslije nekoliko godina, bio
je u dilemi mitropolit. Kao nova lokacija pomiwalo se selo Petrovi}i, koje je bilo udaqeno sat puta od stare. Tamo je po mi{qewu mitropolita mogla da se prenese crkva i izgradi mawi konak, ali manastir tu nije imao zemqe, da nastojateq ne mo`e ni
salatu u ba{ti posijati, kako je naveo simboli~no mitropolit.
Imalo je mogu}nosti da se od seqaka kupe dva hektara zemqe. Izgleda da je mitropolit bio u dilemi, i to dva puta ponovio, kome
manastir predati i ako se prenese, jer je kao kulturno-istorijski
spomenik bio pod za{titom dr`ave, i sa te strane pod ingerencijom Zavoda za za{titu kulturnih spomenika. On opet nije htio da
ulazi u poslove preno{ewa manastira, jer je tra`io novac od
wega dat za eksproprijaciju, {to je Mitropolija odbila.180
Ve} u julu 1965. godine po~eli su poslovi premije{tawa manastira, a mitropolit je u izvje{taju od 1. aprila 1966. godine konstatovao da se nada da }e prenos hrama biti zavr{en ve} do polovine te godine, po{to je do tada zavr{eno ve} dvije tre}ine poslova, a da }e izgradwa konaka i drugih potrebnih prostorija biti realizovana do kraja godine.181 Kona~no, 3. septembra 1967. godine manastirski kompleks osve{tao je li~no patrijarh srpski
German. Wemu su pored mitropolita Dajkovi}a saslu`ivali ~lanovi Sinoda episkop dalmatinski Stefan i episkop gorwekarlova~ki Simeon.182
Mnogo ve}i poduhvat predstavqalo je preseqewe manastira
Piva. Podignut je u periodu 1573/1586. godine od strane mitropolita hercegova~kog, kasnije srpskog patrijarha Savatija Sokolovi}a,
dvije decenije poslije obnove Srpske Pe}ke Patrijr{ije 1557. godine. Manastir je posve}en Uspewu Presvete Bogorodice, a ima
ozbiqnih indikacija da je podignut na temeqima starijeg hrama.
Oslikavawe manastira izvr{eno je 1604/5. godine. Nekoliko puta
je paqen i o{te}ivan od Osmanlija. Manastir je zna~ajno o{te}en
180. Kao nap. 122.
181. Kao nap. 139.
182. Kao nap. 124.
297
u po`aru 1798. godine, ali ga ubrzo obnavqa arhimandrit Arsenije
Gagovi}, savremenik i saradnik Kara|or|a i mitropolita Petra I
Petrovi}a. Gagovi} je uspio da izdejstvuje stalnu pomo} za manastir od ruskog cara Aleksandra I 1816. godine. Manastir je zvani~no integrisan u crnogorsku dr`avu poslije Berlinskog kongresa
1878. godine, mada je proces integracije pivskog plemena kao hercegova~kog u Crnu Goru po~eo nekoliko decenija ranije.
Odluka o potapawu kawona Pive donijeta je od strane Izvr{nog vije}a Crne Gore 15. novembra 1965. godine. Ona je podrazumijevala potapawe varo{i Plu`ine na rijeci Vrbnici, manastira u
zaseoku Gusi}ima, i iseqavawe stanovni{tva sa kawona pet rijeka
koje gravitiraju prema kawonu Pive, radi izgradwe 220 m visoke
brane u selu Mratiwu. Mitropolit Dajkovi} je u izvje{taju Sinodu od 25. aprila 1967. godine konstatovao je da je obavio posjetu Izvr{nom vije}u Crne Gore, sa namjerom da dr`avne organe odvrati
od seqewa manastira Pive. Ukazivao je na ogromnu kulturno-istorijsku vrijednost manastira, ali „Crnogorcima objasniti {ta vrijedi manastir Piva ne samo da je te{ko ve} nemogu}e“, primijetio
je mitropolit. Investitor gradwe Aluminijski kombinat iz Titograda, i vode}i qudi za ovaj posao po mitropolitvom mi{qewu su
sve te aktivnosti shvatili olako. Pored hrama u ovom postupku po
navodima mitropolita strada}e i cjelokupna manastirska imovina, tj: konaci sa deset prostorija, moderno napravqena vodenica sa
vunovla~arom i tri vitla, 30 ha zemqe, 30 ha {ume, pekara stara koliko i manastir, ba{ta, vo}waci itd. Prakti~no pred samo pisawe
izvje{taja mitropolitu je stigla vijest, da je preminuo protojerej
u penziji Luka Pejovi}. On je bio jedini sve{te nik u plu`inskoj
op{tini, a ujedno je nezvani~no bio i nastojateq manastira. Tako
je manastir konkretno ostao sam, da se o wemu ne mo`e brinuti niko sa izvornog podru~ja manastira Pive.183
I sqede}e godine mitropolit je obavijestio Sinod da su radovi na preseqewu manastira Pive prakti~no grandiozan projekat,
koji se ni u koliko ne mo`e uporediti sa Kosijerevom. Samo fresaka ima povr{ine oko 1400 metara kvadratnih. Prema mitropolitovom tvr|ewu Mitropolija je najprije nu|ena da bude izvo|a~
radova prenosa, ali je to on odbio. No, sa druge strane uvjeravao
je Sinod da ne}e prepustiti laicima da ga „prenose kako oni ho}e i gdje ho}e.“ On je li~no i{ao da obi|e novu lokaciju za manastir sa stru~wacima i predstavnicima Zavoda za za{titu spomenika Crne Gore. Mitropolit je stavio do znawa Sinodu da zbog
183. Isto.
298
starosti i udaqenosti putakoji od Cetiwa do lokacije iznosi 170
km ne}e biti u stawu da svakodnevno prati rad, ali }e to nastojati periodi~no li~no, ili preko ovla{tenih lica.184
Da bi se preselio manastir, bilo je najprije potrebno premjestiti wegov inventar. U oktobru 1969. godine direktor Zavoda za
za{titu spomenika Crne Gore Qubo Kapisoda poslao je teretni
kamion, grupu radnika i stru~waka da preuzmu inventar iz manastira. Ovaj postupak je u najmawu ruku re~eno bio povr{an i neprofesionalan, jer je podrazumijevao da se inventar preuzme prakti~no |uture i bez zapisnika. Ova ekipa je intervencijom organa SO
Plu`ine vra}ena, te je 29. oktobra inventar zapisni~ki predat.
Uop{te, pokretni inventar manastira Pive ra|en je tri puta.
Prvi put je to bilo 1921. godine, i uradio ga je iguman Nikifor
Simonovi} u okviru Qetopisa ~iji je autor. Drugi inventar ura|en je 1960. godine za potrebe Zavoda za za{titu spomenika kulture Crne Gore. Komisiju su ~inili: dr Bojana Radojkovi}, Zagorka
Janc i Rajka Ivani{evi}-Vujo{evi}. Tre}i je ura|en kako je ve}
nazna~eno za potrebe seqewa. Komisiju su ~inili: konzervator u
Zavodu za za{titu spomenika kulture ^edomir Markovi}, istori~ar Mihailo \uranovi}, i predstavnik SO Plu`ine Kosta Radovi}. Po ovom inventaru kwi{ki inventar iznosio je 143 jedinice, a riznice 277.185
Poslije niza konsultacija, nova lokacija manastira odre|ena
je zvani~no uz prisustvo mitropolita Danila Dajkovi}a 2. septembra. Radilo se o mjestu Siwac na 850 m nadmorske visine. Poslije seqewa inventara, te obimnih geofizi~kih i projektantskih priprema, demonta`a manastira po~ela je 21. oktobra 1971.
godine. Bi}e to po~etak obimnih radova, u kojima }e biti anga`ovani ~ak i stru~waci UNESKO-a. Kona~no, ~itav posao zavr{en
je 10. avgusta 1982. godine.
Gotovo dvodecenijski arhijerejski rad mitropolita Dajkovi}a
na obnovi crkveno-manastirske infrastrukture, bio je u zna~ajnoj
mjeri uni{ten u katastrofalnom zemqotresu od 15. aprila 1979.
godine, kao i u seriji zemqotresa maweg intenziteta poslije ovog,
koji su trajali sve do kraja maja. Prema mitropolitovom izvje{taju Sinodu od 18. marta 1980. godine poru{eno je ili te{ko o{te}eno deset manastira i 218 crkava razli~ite veli~ine. Tako su ozbiqna o{te}ewa do granice nemogu}nosti odr`avawa bogoslu`ewa imali sqede}i manastirski hramovi: Savina, Bawa, Prevlaka,
184. Kao nap. 115.
185. Jovan R. Bojovi}, Qetopis manastira Piva, Podgorica, 1992.
299
Podlastva-Grbaqska, Praskvica, Gradi{te, Duqevo, Br~eli Gorwi i Dowi. Velika o{te}ewa na osnovu kojih se nijesu mogle vr{iti slu`be, ili sa velikim rizikom od uru{avawa, imale su i saborne crkve u: Ulciwu, Baru, Budvi, Kotoru i Herceg Novom. Saborni
hram u Tivtu, kona~no sagra|en prije desetak godina poslije vi{e
decenija, te ogromnih napora na prikupqawu sredstava u te{ko komunisti~ko vrijeme, tako|e je uveliko o{te}en, da se u wemu sa velikim strahom vr{ila slu`ba. U Crmni~koj nahiji u tzv. Staroj
Crnoj Gori, u osam parohija bilo je 39 crkava, od kojih su svega tri
ostale da se sa mawim gra|evinskim radovima mogu popraviti.
Ostale su ili te{ko o{te}ene ili potpuno poru{ene. U Dowem
Grbqu izme|u Budve i Tivta od 22 crkve ostale su samo dvije lak{e o{te}ene.
[to je najgore bilo, Zavod za za{titu spomenika Crne Gore je
pozivaju}i se na svoju namjenu, zakone i podr{ku dr`ave, zabranio
Mitropoliji ma kakve radove na opravqawu ili novoj izgradwi crkava i manastira koje su pod za{titom kao kulturno-istorijski
spomenici. On je sebi uzeo za pravo ekskluzivnog izvo|a~a tih radova, ~ije je finansirawe opet zavisilo od dr`ave.186 Mitropolit
Dajkovi} }e u sqede}oj deceniji, prakti~no do okon~awa svoga arhijerejskog rada, zapo~eti dugi proces bukvalno re~eno kuburewa
sa Zavodom i drugim dr`avnim organima, da se radovi na obnovi
ubrzaju i na|u sredstva. Sa druge strane, Zavod i drugi dr`avni organi nastojali su da {to vi{e mogu izbjegnu Mitropoliju kao instituciju, tretiraju}i obnovu crkveno-manastirskog fonda kao obnovu klasi~nih kulturno-istorijskih spomenika, a ne objekata Crkve kao institucije, koja postoji i ima svoju namjenu. Istina, Zavod
i dr`ava su u narednoj deceniji pokrenuli ogromne radove na obnovi crkveno-manastirskog fonda. Me|utim, ni u tom pogledu tu anga`ovanost ne treba shvatati kao neku posebnu revnost prema crkvenoj imovini. Jednostavno, to je bilo u sklopu ogromnih radova
na sanaciji posqedica katastrofalnog zemqotresa kao velike nepogode, u koje se ukqu~ila ~itava jugoslovenska dr`ava, i mnoge
druge me|unarodne donatorske organizacije i dr`ave. Kako su godine prolazile i tvrdokornost dr`avnog sistema je popu{tala, pa
se i Mitropolija i {ire SPC mogla sa vi{e autonomnosti anga`ovati u ovom poslu sa svojim sredstvima, da bi ga ubrzala.
Mitropolija je u doba arhijerejskog rada mitropolita Dajkovi}a uglavnom imala svoj buxet. Iz niza mitropolitovih izvje{taja Sinodu, vidi se da je ve}ina buxeta ostvarivana na osnovu
186. Kao nap. 118.
300
prihoda manastira Ostroga. Pored ovih prihoda tu su bila izvjesna, istina neznatna davawa od same SPC, ~ija je Eparhija bila
Crnogorsko-primorska. Ostatak prihoda uglavnom se bazirao na
od{tetama za eksproprijaciju crkvenog zemqi{ta, koje su uglavnom bile ispod svake tr`i{ne cijene i vrijednosti. Kona~no, ~etvrta stavka su bili prihodi manastira i crkava van ostro{kog,
i to u ve}ini od izdavawa pod arendu crkvene zemqe, kao i placeva i objekata koji su stavqani u razli~lite namjene. No, to je bilo neznatno, tj. toliko neznatno, da uglavnom nije moglo ni da
obezbijedi redovno tehni~ko i gra|evinsko odr`avawe crkava i
manastira ~ije je imovina bila vlasni{tvo.
U svom prvom izvje{taju Sinodu od 15. maja 1962. godine mitropolit Dajkovi} je naveo da je Mitropolija prije Drugog svjetskog rata imala ulo`enih 20 miliona dinara kod Hipotekarne
banke na Cetiwu. To je bila svojina pojedinih crkava i manastira. U ovu sumu ulazila je suma oro~ena za podizawe katedralnog
hrama na Cetiwu. Kako su se prilike u kvantumu vjernika i polo`aju Crkve uop{te promijenile u odnosu na predratni period,
mitropolit je obavijestio Sinod da se hram ne}e u skorije vrijeme praviti, te da namjerava ovu sumu da podigne, i iskoristi je za
obnovu parohijskih crkava.187
Iako se prije Drugog svjetskog rata radilo o respektabilnoj
sumi novca, ona je prera~unata po novoj vrijednosti bila daleko
iznad stvarno ulo`ene. Uop{te ova mogu}nost podizawa novca
ulo`enog u predratnom periodu, bila je dio politike posqeratne
Jugoslavije, koja je odre|enom broju instutucija i pojedinaca garantovala isplatu iz svog buxeta. No, kako je ve} nazna~eno, to su
bile sume ni izbliza od stvarnih predratnih. Iz mitropolitovih
izvje{taja do 1965. godine, vidi se da je on taj novac podigao u nekoliko tran{i, i iskoristio za obnovu crkava i manastira i pomo} sve{tenicima. Slikovito re~eno, ostvarewe buxeta za opravku crkava i manastira u Eparhiji, kao i finansirawe ~ak i tako
malog broja sve{tenika, bilo je rupa bez dna. Jednostavno, ono
{to je o{te}eno tokom rata, a potom ruinirano ili ~ak namjerno
{te}eno vi{e od decenije i po, nije se tako lako moglo opraviti.
Suo~avaju}i se sa ogromnim problemima finansijske nema{tine
i opstrukcije ateisti~kih vlasti tokom decenija, na koje se ~ak
nadovezao zemqotres 1979. godine, mitropolit Dajkovi} je potro{io decenije svoga `ivota i arhijerejskog rada, da obnovi crkve187. Kao nap. 112.
301
no-manastirsku infrastrukturu u svojoj Eparhiji. U tome je na
`alost samo djelimi~no uspio.
Tokom perioda 1965/66. godina mitropolit je sve{tenicima podijelio 2.200.000 starih dinara. Kako je zatekao cetiwski i ostro{ki manastir „u prili~no bednom stawu“, u periodu od prve ~etiri godine svoga arhijerejskog rada ulo`io je u wihove opravke odre|enu koli~inu novca, i to u cetiwski manastir 10.000.000, a u
ostro{ki 20.000.000 starih dinara.188 Do 1967. godine ne mo`e se na
osnovu izvora ste}i uvid koliki je bio gidi{wi buxet Mitropolije? Buxetsko poslovawe 1966. godine Mitropolija je zavr{ila sa
vi{kom od 3.000.000 starih dinara. Za opravku crkava i manastira
izdato je 1.000.000 starih dinara.189
Od 1967. godine mo`e se pratiti buxet Eparhije. Sem prvih nekoliko godina, mitropolit je vodio sam finansije. To je bilo uslovqeno potpunim odsustvom stru~nih crkvenih lica za ekonomska
pitawa. ^ak {ta vi{e. Mitropolit je u zna~ajnom periodu svoga
arhijerejskog rada bio ~ak i bez sekretara-administratora, a u tom
pogledu radilo se o najbanalnijim administrativnim poslovima. O
ovome }e svako biti vi{e rije~i na narednim stranicama.
Po~ev od 1967. godine buxet je u osnovnim karakteristikama
izgledao ovako:
Godina buxet
prihod rashod prenos u rezervni fond
1967.
73.300 n. d.
86.756
1968.
76.000 n. d
110.541
1969.
91.000 n. d. 112.745
1970.
113.296 n. d. 128.563
1971.
131.640 n. d. 162.699
1972.
184.000 n. d. 234.050
1973.
245.500 n. d. 290.820
1974.
275.740 n. d. 265.039
1975.
350.000 n. d. 380.521
1976.
433.000 n. d. 462.758
1977.
445.000 n. d. 345.000
1978.
551.000 n. d. 587.124
1979.
665.000 n. d
680.194
1980.
725.000 n. d. 940.367
1981.
975.000 n. d. 1.165.500
1982. 1.348.000 n. d. 1.594.842
57.090
73.201
77.060
83.419
106.504
153.236
201.097
200.801
308.959
355.500
345.000
542.344
589.422
700.585
907.080
1.348.000
188. Kao nap. 139.
189. Isto.
190. AMCP, fond MA, f. 1967-1982. g.
302
25.000
30.000
35.684
45.144
56.195
80.814
89.722
84.315
71.562
107.257
100.000
44.790
90.771
239.771
258.411
246.842
4.669
7.340
5.684
15.144
26.195
50.814
59.722
54.315
41.562
77.257
70.000
14.790
30.771
199.771
50.000
166.842190
Iz izvora se od 1983. godine ne mo`e saznati koliki je bio
buxet Eparhije, tj. koliko je prihodovano i rashodovano? Za godinu 1983, saznaje se da je u prvi kvartal 1984. godine iz pro{logidi{weg vi{ka prene{eno 100.000 novih dinara. Na kraju ove godine rezervni eparhijski fond iznosio je 2.071.320 n. d. Dakle, kao
{to se vidi, iz godine u godinu ovaj rezervni fond se uve}avao. Za
1984. godinu on je iznosio 2.683.683, za 1985. godinu 2.990.314 n. d.
Od tada u izvorima nema navoda o utro{ku sredstava.
Neprestrano pove}avawe buxeta od 1967. do 1983. godine, kao i
prihoda i rashoda, tj. ~iwenice da je ~esto puta prihod bio ve}i od
buxeta, mo`e se tuma~iti time, da se i posjeta manastiru Ostrogu
neprestano pove}avala. Od dolaska na arhijerejski polo`aj mitropolit Dajkovi} je prioritetno za vi{e od dvije decenije izveo
seriju gra|evinskih radova na obezbje|ewu kvalitetnije putne infrastrukture do manastira, kao i samoj obnovi manastira kao objekta. Na taj na~in su se stvorili i uslovi za pove}awe posjete. U
istom smislu bila je i serija radova na obnovi cetiwskog manastira, i pretvarawa wegove riznice u muzej. Slobodno re~eno, u paketu turisti~ke posjete Cetiwu, tj. dvoru kraqa Nikole, i Biqarde,
podrazumijevala se i posjeta manastiru. Uop{te, i pored jasno izra`ene ateisti~ke tendencije dru{tvenog sistema, od po~etka 70ih godina XX vijeka intenzivno se u Crnoj Gori razvija turizam.
Kao wegova prate}a pojava ostvaruje se i pove}awe posjeta crkvama i manastirima naro~ito i primorju, na Cetiwu, Ostrogu i manastiru Mora~i. Tako su se pove}avali i prihodi Mitropolije.
Neko je iz ~iste turisti~ke radoznalosti, neko iz poluvjerni~kog,
a neko iz ~isto vjerni~kog osnova ostavqao mawe ili vi{e priloga. Uz to ne treba zaboraviti da su u ovom periodu naro~ito na primorju, zbog eksproprijacije zemqi{ta u turisti~ke svrhe, oduzete
iznova vrijednosti u posjedu Mitropolije, koje su koliko-toliko
pla}ene, iako nikad u pravoj vrijednosti.
Prakti~no od svoga prvog godi{weg izvje{taja, pa do kraja arhijerejskog rada, pitawe sve{teni~ke i mona{ke infrastrukture,
tj. wene brojnosti i obrazovnog kvaliteta mitropolit je isticao
kao prvorazredno. O uzrocima i posqedicama takvoga stawa uostalom bilo je ve} govora u ovoj glavi. Nije bez razloga mitropolit
isticao da kada bi bilo vi{e sve{tenstva i mona{tva, kao i kada
bi wihov op{te i teolo{ki obrazovni nivo bio ve}i, i vjerni~ki
kvantitet i kvalitet bi bio boqi. U nekoliko godi{wih izvje{taja mitropolit Dajkovi} je sumorno konstatovao, da ako se ovakvo stawe nastavi, pitawe je da li }e se uop{te odr`ati crkveni
`ivot Eparhije Crnogorsko-primorske? Na svu sre}u, a i zbog wegovog neumornog rada nije tako bilo. Pored velike va`nosti sve303
{teni~ko-mona{ke infrastrukture, u istom smislu bio je i kvalitet infrastrukture crkava i manastira. Iz vi{edecenijskih
izvje{taja mitropolita Dajkovi}a mo`e se ste}i utisak da je u
najgorem stawu bio kvalitet seoskih crkava. One su tokom ratnih
dejstava i najvi{e stradale, a poslije rata bile su izlo`ene i nebrizi, zubu vremena, i nerijetko namjernim o{te}ewima i nebrizi lokalnih ateisti~ko-komunisti~kih aktivista.
Na osnovu godi{wih izvje{taja mitropolita Dajkovi}a mo`e
se ste}i uvid u brojnost sve{tenstva i mona{tva, wegov obrazovni kvalitet, brojnost crkava i manastira, i wihovu upotrebqivost za bogoslu`ewe. Po godinama stawe je bilo ovakvo:
1961. g. - 184 parohije; 11 arhijerejskih namjesni{tava; 112 crkvenih op{tina; 650 parohijskih i filijalnih crkava i 27 mati~nih manastira sa metosima, od koji je oko 100 bilo sposobno za
bogoslu`ewe; 38 aktivnih sve{tenika od kojih je polovina bila
za penziju.
1962. g, - 8 arhijerejskih namjesni{tava (jer su tri ukinuta).
1964. g. - 25 aktivnih sve{tenika, 17 penzionisanih; 617 crkava parohijskih i filijalnih i 27 manastira i metoha, od kojih oko
150 spremnih za bogoslu`ewe.
1965. g. - 20 aktivnih sve{tenika, 38 penzionisanih; 617 crkava parohijskih i filijalnih, od kojih oko 200 spremnih za bogoslu`ewe.
1966. g. - 16 aktivnih sve{tenika, 23 penzionisana, i osam monaha koji osplu`uju parohije; 184 parohije, od kojih je popuweno 47.
1967. g. - 17 aktivnih sve{tenika, 5 aktivnih i 5 penzionisanih monaha.
1968. g. - 16 aktivnih sve{tenika (od kojih jedan radi u dr`avnoj slu`bi), 30 penzionisanih, 11 aktivnih i 5 penzionisanih monaha, i 5 monahiwa; 25 manastira i metoha.
1969. g. - 16 aktivnih sve{tenika (od kojih tri rade u dr`avnoj slu`bi), 23 penzionisana, 17 monaha aktivnih i penzionisanih; 25 manastira i metoha, i 620 crkava.
1970. g. - 17 aktivnih sve{tenika (od kojih tri rade u dr`avnoj slu`bi), 23 penzionisana sve{tenika, 17 monaha aktivnih i
penzionisanih; 625 crkava.
1971. g. - 15 aktivnih sve{tenika; 25 manastira i metoha, 620
crkava od kojih je vi{e od polovine van upotrebe.
1972. g. - 18 aktivnih sve{tenika (od kojih dvojica rade u dr`avnoj slu`bi), 24 penzionisana, 14 aktivnih i pet penzionisanih monaha, pet monahiwa i dvije isku{enice; 25 manastira i metoha, od kojih u 16 te~e redovan `ivot.
304
1973. g. - 18 aktivnih sve{tenika (od kojih dvojica rade u dr`avnoj slu`bi), 24 penzionisana, 14 aktivnih i pet penzionisanih monaha, pet monahiwa i dvije isku{enice; 25 manastira i metoha, od kojih u 17 te~e normalan `ivot.
1974. g. - 18 aktivnih sve{tenika (od kojih je jedan na odslu`ewu vojnog roka), 22 penzionisana, jedan |akon-pripravnih kod
mitropolita, 14 aktivnih i pet penzionisanih monaha; 184 parohije; 25 manastira i metoha, od kojih u 17 te~e normalan `ivot.
1975. g. - 25 manastira i metoha od kojih u 17 te~e normalan
`ivot.
Za period od 1976. do 1982. godine u izvorima i godi{wim izvje{tajima mitropolita Dajkovi}a ne mogu se vidjeti podaci o
broju sve{tenika i monaha, parohija, crkava i manastira. To naro~ito va`i za broj sve{tenika i monaha. On je to obrazlagao op{tom konfuzijom. Neki sve{tenici i monasi su odlazili iz slu`be i naprosto napu{tali Eparhiju. Ve}i broj penzionisanih,
koji su gotovo pro forme opslu`ivali jedan broj parohija su poumirali. Mitropolit je konstatovao i da je jedan broj mladi}a koji su stipendirani, tokom ovog vremena zavr{io sredwu bogoslovsku {kolu ili teolo{ki fakultet, ali da se nije htio primiti
sve{teni~kog ili mona{kog ~ina, ili je odmah tra`io kanonski
otpust od mitropolita, da bi pre{ao u drugu Eparhiju. Uostalom,
ve} je u ovom poglavqu pomiwano, da je mitropolit Dajkovi} konstatovao niz puta, da sve{tenstvo i mona{tvo slu`bu u Eparhiji
Crnogorsko-primorskoj smatra kao progonstvo u Sibir. O apsurdnosti situacije u kojoj su bili on i Mitropolija, govori podatak
da kada je jednom svr{enom bogoslovcu odbio da da kanonski otpust, ovaj se nedugo potom zaposlio kao saobra}ajni milicioner u
dr`avnoj slu`bi. Vaqa napomenuti da je katastrofalni zemqotres od 1979. godine umawio svojim razornim dejstvom broj crkava i manastira, i prakti~no vratio na po~etno stawe sav gotovo
dvodecenijski rad mitropolita Dajkovi}a na opravci crkvenomanastirske infrastrukture.
Od 1982. godine stawe je bilo ovakvo:
1982. g. - 17 aktivnih sve{tenika (od kojih 6 kvalifikovanih),
17 monaha (od kojih je samo jedan student teologije, a neki nemaju
~ak ni osmogodi{wu {kolu); 23 manastira i 2 matoha od kojih u 17
u te~e normalan `ivot.
1983. g. - 17 aktivnih sve{tenika (od kojih {est kvalifikovanih), 17 monaha (od kojih jedan kvalifikovan); 23 manastira i dva
metoha od kojih u 17 te~e u normalan `ivot.
305
1984. g. - 16 aktivnih sve{tenika (od kojih {est kvalifikovanih), 17 monaha (od kojih jedan kvalifikovan); 23 manastira i dva
metoha od kojih u 17 te~e u normalan `ivot.
1985. g. - 16 aktivnih sve{tenika, 18 penzionisanih, 17 monaha;23 manastira i dva metoha od kojih u 17 te~e normalan `ivot.
1986. g. - 15 aktivnih sve{tenika, 18 penzionisanih, 17 monaha; 23 manastira i dva metoha od kojih u 17 te~e normalan `ivot.
1988. g. - 20 aktivnih sve{tenika, 14 penzionisanih, 18 monaha (od kojih svi opslu`uju od jedne do tri parohije); 23 manastira
i dva metoha od kojih u 17 te~e normalan `ivot.
1989. g. - 26 manastira od kojih u 19 te~e normalan `ivot;ostr{ki manastir-5 monaha, cetiwskih manastir - 3 monaha, ostale aktivne manastire opslu`uje po jedan monah, a u nekima su anga`ovana jo{ ukupno 4 sve{tenika. Mitropolija jo{ ima 4 isku{enika i 3 isku{enice.191
Iako je primiv{i arhijerejski ~in, kako je ve} mnogo puta nazna~eno u ovom poglavqu zatekao vrlo te{ko stawe u Eparhiji Crnogorsko-primorskoj, mitropolit Danilo Dajkovi} sa ostatkom
sve{tenstva i mona{tva nije sjedio skr{tenih ruku. Radio je koliko je znao i mogao, koliko su mu to te{ke finansijske prilike dozvoqavale, i uop{te prilike `ivota Eparhije i SPC u ateisti~ko-komunisti~kom re`imu. Definitivno, wegovim trudom i radom, naro~ito na obnovi crkveno-manastirske infrastrukture starodrevna Mitropolija Crnogorsko-primorska nije se ugasila. Protiv wega su kako je nazna~eno bile te{ke prilike i doba, koje su izrodile i anticrkvene qude. Ako bi se napravila kratka retrospektiva po godinama wegovog arhijerejskog rada i doba, s obzirom na
raspolo`ive podatke stawe bi izgledalo ovakvo:
1962. g. - renoviran mitropolitski dvor u cetiwskom manastiru, zamijewen krov, i ure|ene sobe za preno}i{te vjernika u
manastiru.
1964. g. - krov manastira Dowi Ostrog promijewen i stavqen
novi bakarni; dovr{ena ograda oko manastira;napravqen put (kr~anik) od `eqezni~ke stanice do Doweg manastira kuda ide veliki broj poklonika; popravqen put od krsta do Doweg manastira u
du`ini od 5 km; popravqen put izme|u Doweg i Gorweg manastira
Ostroga; napravqen prostor za stajawe za oko 2.000 qudi kod Gorweg manastira Ostroga, i izveden niz gra|evinskih radova sa potpornim zidovima, popravqena ku}a kod Gorweg manastira Ostroga, a iza we napravqena bistijerna sa 100.000 litara vode; promi191. Isto, razna godi{ta.
306
jewen krov na cetiwskom manastiru i stavqen novi bakarni, u
istom smuslu i krov kulice i isposnice Svetog Petra; vr{ena
malterisana i kre~ewa na i u cetiwskom manastiru; otpo~eli radovi na zavr{etku sabornog hrama Svetog Save u Tivtu, zapo~etog
jo{ prije Drugog svjetskog rata; za period od po~etka arhijerejskog rada opravqeno i sposobqeno za bogoslu`ewe oko 40 crkava.
1965. g. - Pomognuta opravka 19 crkava sa sumom od 712.620 starih dinara.
1966. g. - Obnovqena velika zgrada uz manastir Dowi Ostrog
za potrebe otvarawa mona{ke {kole;zapo~eti radovi na opravci:
manastirskog muzeja na Cetiwu, muzeja i konaka u manastiru Savini, konaka u manastiru Re`evi}u, ku}e manastira Gradi{ta u
Buqarici; od po~etka arhijerejskog rada mitropolita Dajkovi}a
opravqeno oko 50 crkava.
1967. g. - Osve{tan saborni hram Svetog Save u Tivtu (ovaj poduhvat smatra se ina~e najve}im graditeqskim uspjehom u doba mitropolita Danila Dajkovi}a); osve{tan prene{eni manastir Kosijerevo; otvorena Mona{ka {kola u manastiru Ostrogu; u manastiru Savini otvoreno odmarali{te sa {est soba sa svim prate}im sanitarijama u komercijalne svrhe; ku}i{te ispod manastira
Gradi{ta na Buqarici stradalo od italijanskog okupatora tokom rata obnovqeno i pretvoreno u restoran koji je izdat jednoj
dru{tvenoj ugostiteqskoj firmi;potpuno obnovqen manastir Re`evi}i sa konakom od osam soba sa svim prate}im sanitarijama,
koje }e biti izdavane u komercijalne svrhe; opravqen stan v. d.
nastojateqa manastira i monaha u konaku manastira Mora~a.
1968. g. - Izvr{eni radovi na opravci manastira i konaka Br~ela, Dajbabe i Mora~e; rekonstruisan krov sabornog hrama Svetog Vasilija Ostro{kog u Nik{i}u; u toku ove godine data nov~ana pomo} za opravku 38 crkava.
1969. g. - Na osnovu nov~ane pomo}i iz inostranstva obnovqen
manastir ]elija Piperska i wegov konak; na osnovu nov~ane pomo}i iz inostranstva ove godine opravqene su 63 crkve i tri manastira.
1970. g. - Izvo|eni radovi na obnovi manastira @drebaonika;
u manastiru Podlastva obnovqen konak u kojem je nekada bila
osnovna {kola; u manastiru Praskvica podignut novi stambeni
objekat u svrhu konaka.
1971. g. - Od po~etka arhijerejskog perioda mitropolita Dajkovi}a opravqeno oko 100 crkava; U Ostrogu proslavqena 300-godi{wica pretstavqawa Svetog Vasilija Ostro{kog, kojom prilikom je izdata i spomenica, a tom ~inu prisustvovalo je 15-20.000 posjetilaca; u Brezojevicama kod Plava osve{tana stara crkva.
307
1972. g. - U Dowem manastiru Ostrogu podignuta ku}a sa osam
soba sa sanitarijama za poklonike; na Prevlaci adaptirana dva
stara konaka; u manastiru Praskvici spremqena soba za manastirski muzej.
1973. g. - Izvr{ena adaptacija ku}e zvane „Kraqev dvor“ u manastiru Dowem Ostrogu.
1974. g. - Izgra|ena nova bistijerna kapaciteta 600.000 litara vode pri manastiru Dowi Ostrog.
1975. g. - Asvaltiran put od krsta do manastira Doweg Ostroga;popravqen put od Doweg ka Gorwem manastiru Ostrogu; izvr{en dio sanacije na crkvi u Pr~wu; obnovqen parohijski dom u
Risnu.
1986. g. - U organizaciji podru~nih op{tina otpo~eli su radovi na obnovi manastira: Savine, Praskvice, Gradi{ta, Dajbaba,
@drebaonika, Dobrilovine, @upe Nik{i}ke, Mora~e i \ur|evih Stupova. U ove radove ukqu~en je i izvjestan broj crkava. Radovi su izvo|eni u sklopu obnove crkvene infrastrukture od posqedica katastrofalnog zemqotresa 1979. godine iz Fonda solidarnosti.
1988. g. - Iz Fonda solidarnosti do kraja ove godine obnovqeno je od posqedica zemqotresa deset manastira i osamdeset crkava. Tokom ove godine kona~no je obnovqen i cetiwski manastir
i wegov muzej.192
U ovom i prethodnom poglavqu izlo`eno je stawe u kome se
na{la Mitropolija Crnogorsko-primorska od 1945. godine. Op{ta konfuzija, rasulo, materijalni i kadrovski slom su karakteristike koje ukratko opisuju stawe Mitropolije do dolaska Danila Dajkovi}a na mitropolijski polo`aj. One se presudno nijesu
popravile ni u wegovo arhijerejsko doba od gotovo tri decenije.
I on sam je u nekoliko izvje{taja jasno iznio svoj stav, da je praksa Sinoda od poslije rata, da postavqa administratore koji nijesu u ve}ini obitavali u Eparhiji, a kao qudi iz drugih srpskih
krajeva nijesu ni razumjeli temperament i navike Crnogoraca,
bila pogre{na. Po wemu, i poslije izvjesnog vremena konfrontirawe mitropolita Arsenija Bradvarevi}a sa komunisti~kim vlastima, bez obzira kako je do wega do{lo, nije Mitropoliji donijelo ni{ta dobro. ^ak obratno, obezglavqenost Mitropolije i
rasulo na osnovu wega, idealno su odgovarali komunisti~kim vlastima.
192. Isto.
308
Ve} je nazna~eno koji su to uslovi uticali tokom decenija na
te`ak polo`aj i uslove rada mitropolita Danila Dajkovi}a. Kako je znao i umio, mogao i smio, on se borio da o~uva, kako je jednom slikovito rekao, makar `ar Mitropolije ispod pepela te{kog vremena, da bi neko poslije wega, u boqim prilika poku{ao
taj `ar da razbukta. [ta re}i o wegovoj li~nosti kao arhijereja,
a zatim i kao ~ovjeka? Jo{ decenijama ranije ostao je udov-sve{tenik bez porodice, izuzimaju}i jednog sina, koga je tako|e nad`ivio. Iz niza wegovih izvje{taja, vidi se da su i godine ostavqale posqedice na wega. Gotovo sam i bez ikoga u Mitropoliji,
sa oskudnim sve{teni~kim i mona{kim kadrom, ne samo kvantitetom, nego i obrazovano{}u i postojano{}u on je poku{avao da ne{to u~ini, da se starodrevna Mitropolija Crnogorsko-primorska ne ugasi. Koliko je bio te`ak wegov polo`aj ne samo u spoqwim okolnostima, nego i samom okru`ewu, vidi se i po tome, da
u ve}ini svoga arhijerejskog rada nije imao ni kvalitetno osposobqenog sekretara.
Na presto Svetog Petra Cetiwskog mitropolit Danilo Dajkovi} do{ao je sa 66 godina starosti. O~igledno on je bio ve} tada u tre}oj fazi `ivota. Ve} ta ~iwenica govori da prilike u
Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj nijesu bile normalne. Te{ko je bilo o~ekivati i od kud i kamo mla|eg ~ovjeka da se uhvati u ko{tac sa neprilikama ateisti~kog vremena, a ne od ~ovjeka
u poznoj sedmoj deceniji `ivota. Strah prema crkvi i crkvenim
licima mitropolit Dajkovi} je uo~io jo{ prve godine svoga arhijerejskog rada. On je naveo da na Cetiwu ima „izvjestan broj {kolskih drugova, kumova, prijateqa i poznanika ve}inom svi penzioneri, a koji su sve ovo vrijeme jedva jednom zakanili i do{li na
vi|ewe i vi{e ih nema. Na moju primjedbu kad se sretnemo za{to
~e{}e ne do|u, izviwavaju se da ne `ele dosa|ivati, do~im je razlog u naprijed ozna~enom i nepotrebnom strahu.“193
Kakav je bio mitropolitov polo`aj i uslovi za rad, najboqe
govori ~iwenica da je ve} prve godine na raspolagawu u Crkvenom sudu i Eparhijskom upravnom odboru imao samo sekretara i
slu`iteqa. „I sami poma`emo u administrativnim poslovima,
sve u interesu {tedwe“, konstatovao je on.194 Ne{to sli~no bilo
je i 1964. godine. Navedeni sekretar je bio bolestan i ubrzo je
penzionisan. Novi sekretar protojerej Kusovac je do Dajkovi}evog dolaska na mjesto arhijereja bio tri puta operisan, a potom
193. Kao nap. 112.
194. Isto.
309
jo{ dva puta, tako da se na wega vi{e nije moglo ra~unati. Mitropolit ga je jednom poslao da obavi neki posao, ali se zbog bolesti
i iznemoglosti vratio sa pola puta. Mitropolit se `alio da mora sam voditi najbanalnije administrativne poslove. Ne{to mu je
pomagao jedan sve{tenik u penziji, koji je kucao na ma{ini i vodio djelovodnik.
U ovom poglavqu ve} je citiran dio izvje{taja mitropolita
Dajkovi}a od 8. maja 1965. godine, u kome je on Sinodu otvoreno iznio da je od nekih crkvenih struktura preko okeana, ali i bra}e
arhijereja u zemqi „okarakterisan kao komunista.“ Na stranu {to
je to nemogu}e, jer neko ne mo`e po wemu u isto vrijeme biti i komunista i vjernik, tj. teista i ateista. Dajkovi} je aludiraju}i na
slu~aj svog prethodnika Bradvarevi}a, Sinodu jasno stavio do
znawa da ne namjerava i}i u zatvor, niti se konfrontirati sa komunisti~kim vlastima, jer su{tinski Mitropolija od toga niti
je imala, niti bi imala koristi. Nije se libio da Sinodu ka`e da
je ve}ina sada{wih arhijereja izabrana pod komunistima, a „da
sam ja bio 14 godina pod vetom i ne bi se ni onda skinuo da je iko
od g. arhijereja htio po}i u Crnu Goru.“195 Mitropolit Dajkovi}
je upravo ovom konstatacijom otkrio su{tinu svoga postavqawa
za arhijereja u Crnoj Gori. Svakako da je Sinod bio svjestan ~iwenice kakvo je stawe u Crnoj Gori kada je birao Dajkovi}a za mitropolita, i {ta ga sve ~eka tamo? Mora se biti otvoren, i konstatovati i ~iwenicu, da je tada Dajkovi} bio i jedini mogu}i izbor, jer su{tinski, ni jedan drugi autohtoni Crnogorac sa bilo
kakvom zna~ajnijom stru~nom teolo{kom spremom nije bio na
raspolagawu.
Stawe se po mitropolita ne{to popravilo po~etkom 1966. godine, kada je rukopolo`io jednog |akona i zamona{io jednog monaha, i postavio ih za pisare pripravnike.196 Me|utim pisar-monah je napustio Mitropoliju i pre{ao u dr`avnu slu`bu, i krenuo da se `eni, te je mitropolit sa `aqewem konstatovao da }e ga
morati ras~initi.197 Ni pisar-|akon nije dugo ostao u Mitropoliji. Mitropolit Dajkovi} je izvijestio Sinod da je 1970. godine
oti{ao neznano kuda.198
Znaci klonulosti mitropolita Dajkovi}a mogu se uo~iti ve}
1970. godine. On je tada od Sinoda tra`io da mu se odredi vikarni episkop. Svakako su oni najprije bili iz zdravstvenih razloga,
195. Kao nap. 122.
196. Kao nap. 139.
197. Kao nap. 124.
198. Kao nap. 116.
310
ali i prilika u Crnoj Gori. Nikada mitropolit Dajkovi} nije
bio u dilemi razloga svoje borbe za vjeru i krst, ali su te{ke prilike u Crnoj Gori i posqedice vi{edecenijske ateisti~ke vlasti
u~inile da se nekada osje}a bespomo}an. U izvje{taju Sinodu od
10. aprila 1971. godine on je naveo da je jo{ pro{le godine tra`io
da mu se odredi vikarni episkop, ali nije znao zbog ~ega je odbijen i sa kakvom motivacijom? „Nijesmo Mi to tra`ili od bijesa i
bez opravdanih razloga“, konstatovao je. Naveo je da je u 76 godini `ivota, da je do tada izdr`ao pet operacija, i da je postao sr~ani bolesnik, te da ~ak nosi nitroglicerin kao posqedwe spasavaju}e sredstvo. Da li se ve} tada mitropolit Dajkovi} osje}ao
bespomo}an i umoran ne samo u smislu no{ewa tereta godina i bolesti, te{ko je utvrditi. Ipak, mo`da je postojala dilema, ~im je
u izvje{taju zapisao: „Izdao Nas je onaj elan (ako ga je nekada i
bilo) i potrebna nam je pomo}. Ima i drugih razloga zbog kojih
smo to tra`ili“... Odre|ivawe vikarnog episkopa po wemu je bio
uslov da mo`e jo{ neko vrijeme izdr`ati.199
Iz svega ovoga mo`e se naslutiti makar jedan od uzroka ovakvog
bezna|a i umora mitropolita Dajkovi}a. Uveliko je po~ela tzv. kapelska afera. Nedugo potom, on je upravo iz razloga motivisanih
wom Sinodu 30. avgusta 1972. godine podnio ostavku. U ovom aktu on
je zamolio Sinod, da ako ne mo`e da rije{i pitawe wegove ostavke, istu stavi na razmatrawe Svetog Arhijerejskog Sabora. Ponovio je po ko zna koji put te{ko stawe u kome je zatekao Mitropoliju prilikom preuzimawa arhijerejskog zvawa, a da se ono nastavilo
i daqe do tada. Svoj daqwi opstanak na polo`aju mitropolita
shvatio je „kao BESCIQAN i POVRIJE\EN“.200
Sinod je mitropolita Dajkovi}a obavijestio zvani~nim aktom od 5. septembra, da je pitawe wegove ostavke prenio na nadle`nost Sabora, sa preporukom da ostavku ne treba uva`iti.201 Tako je i bilo. Na odluku se me|utim nije kratko ~ekalo. Na zasijedawu Sabora od 5. septembra 1973. godine Sinod je dostavio Saboru ostavku mitropolita Dajkovi}a sa motivima za ovaj ~in. U
ime Administrativno-finansijskog odbora ovo pitawe je referisao mitropolit dabrobosanski Vladislav. Sabor je sa `aqewem prihvatio ru{ewe Wego{eve kapele na Lov}enu, i prenos
wegovih posmrtnih ostataka u kriptu mauzoleja, ali i odao priznawe mitropolitu Dajkovi}u za aktivnosti u sprje~avawu ovog
199. Isto.
200. Kao nap. 117.
201. Isto.
311
~ina. Po drugom referisawu episkopa {umadijskog Valerijana,
Sabor je konstatovao da ne mo`e uzeti u razmatrawe mitropolitovu ostavku.202
Iz izvje{taja mitropolita Dajkovi}a Sinodu od 14. marta
1973. godine, vidi se da je Sabor ve} prethodne godine uzeo u razmatrawe opciju odre|ivawa vikarnog episkopa mitropolitu Dajkovi}u. Kako on navodi, ali bez imena i prezimena, pomiwalo se
i odre|eno lice. O wemu je mitropolit razgovarao ~ak i sa patrijarhom Germanom i jednim brojem kolega arhijereja. Mitropolit
je ~ak do{ao u pismeni kontakt sa tim licem, ali je ono tu opciju odbilo pravdaju}i se da mora dovr{iti doktorsku disertaciju.
Evidentno je tako|e da je to bilo mona{ko lice. Ono je trebalo
da mitropolita naslijedi na polo`aju poslije wegovog upokojewa. Opet je mitropolit Dajkovi} konstatovao da bi odmah primio
nasqednika „a Mi bi se povukli u neki manastir da posqedwe dane u miru provedemo “203
I sqede}e godine bilo je isto. Mitropolit se jadao na „teret
starosti“, i kada bi Sabor odlu~io, on bi se najradije povukao u
neki manastir, i prepustio crkvenu vlast nekom mla|em, koji bi
svakako to boqe radio „nego ja sa skorih 80 godina.” Pitawe svoga nasqednika, makar i u vidu vikarnog episkopa mitropolit Dajkovi} smatrao je akutnim. Prakti~no ne}e pro}i godina, a da ga u
svojim izvje{tajima on ne potencira. Iako je me|utim od Sinoda
vikarni episkop odre|en, on nije i personalno odre|en, i to se
odugovla~ilo ve} dvije godine, pa je Dajkovi} ironi~no primijetio: „Kako nam izgleda prije }emo Mi po}i na vje~ni odmor, nego
dobijemo pomo}nika.“
Mitropolit nije imao iluzija {ta ~eka wegovog nasqednika,
ma kad on do{ao. Nije u iluzijama htio da ostavi ni Sinod po tom
pitawu, mada je bio svjestan da Sinod to zna, ~im je primijetio:
„Onaj ko do|e u eparhiju Crnogorsko-primorsku i na weno ~elo,
ako nemisli stvarima dobro pogledati u o~i, potr~ati i pogledati
svaki kraj, imati u vidu polo`aj i stawe eparhije, ne zanositi se
primjerom drugih crkava, pa ~ak i drugih eparhija na{e crkve,
boqe da ne dolazi, jer treba znati da je posla i odvi{e, a poslenika tako malo da ne mogu ni izbliza u~initi ono {to se treba u~initi.“ Surova zbiqa Eparhije kojoj je bio na ~elu, najboqe je oli~ena kroz Dajkovi}evu konstataciju: „Crnogorci su se nekada nati202. Kao nap. 108, str. 284-285.
203. Kao nap. 127.
312
jecali ko }e vi{u i qep{u crkvu ograditi i uqep{ati, a danas su
dozvolili da u tim istim crkvama ulazi stoka.“204
Nije prestajao mitropolit Dajkovi}, kako je ve} nazna~eno sa
tra`ewem nasqednika, i svojim povla~ewem. Tako je u izvje{taju
od 24. februara 1975. godine napisao da je u{ao u 80 godinu `ivota i 57 godinu sve{teni~ke, episkopske i gra|anske slu`be, te da
smatra da se odu`io „Bogu i na{em rodu.“205 Uporno, uporno i uporno, je stari i iznemogli mitropolit Dajkovi} iz godine u godinu
tra`io vikarnog episkopa, `alio se da je bolestan i iznemogao, da
najobi~niju administraciju radi sam, jer ~ak i za te poslove nema
podesnog lica, a da nerijetko i slu`bu dr`i sam (!). No, u izvje{taju od 5. aprila 1979. godine, potvrdio je svoj niz puta ranije iskazani stav, da se nada da se poslije wegove smrti ne}e desiti ono
{to se desilo prije wega, tj. da Sinod ne}e dozvoliti „da se po drugi put administrira eparhijom iz Prizrena, Prijepoqa i Beograda, {to je doprinijelo ne mawe zla nego ravnodu{nost Crnogoraca prema vjeri i crkvi.“206
Te{ko je odgonetnuti za{to je Sinod godinama odugovla~io da
mitropolitu Dajkovi}u odredi makar i vikarnog episkopa, a kamoli nasqednika, a da on ode u zaslu`enu penziju? Ili nije bilo
podesne li~nosti, naro~ito zbog toga jer je bilo vi{e nego jasno,
da je po`eqno da to bude Crnogorac po ro|ewu, ili ako ne ni to,
da niko nije uop{te htio da se prihvati arhijerejskog zvawa u Crnoj Gori. Sude}i po wegovom izvje{taju od 8. aprila 1985. godine,
wegov polo`aj je bio vi{e nego te`ak. @alio se da je prebolovao
grip sa zapaqewem plu}a, i da nije ni za Bo`i} mogao dr`asti slu`bu. „Taj grip Nas je potpuno onesposobio za ma kakav i fizi~ki
i umni rad. Izgubili smo san, izgubili noge, nastala neka apatija, izgubqen elan za rad pa ~ak i za `ivot“... Treba li ovome vi{e
kakav komentar?!207 Sqede}e godine je napisao da pomi{qa da Sabor vjerovatno o~ekuje da on umre za radnim stolom.208
Osje}ao je stari mitropolit da je kraj wegovog arhijerejskog
rada blizu, jer je u izvje{taju od 13. aprila 1987. godine naveo, da
taj izvje{taj „mo`e biti i posqedwi.“209 Nije se mnogo prevario.
Interesantno je da se u wegovom posqedwem izvje{taju od 12.
aprila 1989. godine osje}a neki novi elan. On se pohvalio da sada
204. Kao nap. 128.
205. Kao nap. 129.
206. Kao nap. 131.
207. Kao nap. 174.
208. Kao nap. 133.
209. Kao nap. 161.
313
ima 20 sve{tenika, i to prete`no mla|ih, kao i da se primje}uje
sve ve}e interesovawe mladih za crkvu. Sve ove pojave naravno
bile su vezane za po~etak raspada komunizma u Jugoslaviji. Za
razliku od svih posqedwih 20-ak godina, on po prvi put ne pomiwe temu odre|ivawa nasqednika.210 Ve} od 1986. godine dodijeqen
mu je vikarni episkop, i to episkop hvostanski Nikanor. On je u
posqedwem izvje{taju Sinodu, koji se mo`e ra~unati kao period
mitropolita Danila Dajkovi}a 10. maja 1990. godine izvijestio da
je mitropolit te{ko bolestan, te da stoga on shodno ~l. 108 t. 29
Ustava SPC podnosi izvje{taj.211
Najzna~ajniji momenat u periodu arhijerejskog rada mitropolita Danila Dajkovi}a je ru{ewe kapele na Lov}enu, i uspostavqawe Me{trovi}evog mauzoleja. Bio je to vrhunac nasiqa ateisti~kog komunisti~kog re`ima nad Mitropolijom Crnogorskoprimorskom i wenim pravima u vezi sa kapelom nad Lov}enom.
Svakako da je ovaj doga|aj imao i {iri politi~ki i nacionalni
karakter, i projektovan je od navedenog re`ima da da svojevrsnu
identitetsku poruku. Iako se prve naznake o ru{ewu kapele na
Lov}enu koju je obnovio kraq Aleksandar Kara|or|evi} 1925. godine pojavquju jo{ 50-ih godina XX vijeka, one su globalno re~eno jo{ bile u fazi ideje. Rasprava je u vi{e pravaca trajala godinama, od koncepcijeske karakteristike novog mauzoleja, do utro{ka materijalnih sredstava i uop{te tehni~kog ostvarewa tog
projekta. Jo{ sa tim prvim naznakama u navedenom periodu, politi~ka i kulturna javnost u zemqi i inostranstvu, ukqu~uju}i tu i
SPC po~ela je da se polarizuje. No, odlagawe ostvarewa ovog projekta, prvenstveno iz materijalnih i tehni~kih razloga, tu polarizaciju nije dovodilo do vrhunca. Taj trend prenijet je i na 60-te
godine. U svakom slu~aju, kao autor tog grandioznog projekta pojavqivao se svakako najpoznatiji jugoslovenski vajar svih vremena Ivan Me{trovi}, i sa wim su jugoslovenske i crnogorske komunisti~ke vlasti u tom pogledu uspostavile kontakt 50-ih godina, jer je `ivio u SAD.
Iz godine u godinu ova opcija je postajala sve realnija, mada
se odlagala. Mitropolit Dajkovi} imao je dobru predvi|aju}u mo},
i stalno je u tome pogledu analizirao ~iwenice, ne htiju}i ni{ta
da prepusti slu~aju. Gotovo na po~etku svog arhijerejskog rada, u
izvje{taju Sinodu od 13. marta 1963. godine, on je ukazao na sve realniju mogu}nost ostvarewa nazna~enog projekta, te da je kod svje210. Kao nap. 134.
211. Kao nap. 135
314
tovnih vlasti u Titogradu preduzeo korake da se kapela na Lov}enu ne dira. Pomenuo je i Me{trovi}evu ideju da se Wego{ sahrani u novom mauzoleju „Mi smo shvatili, opravdano ili ne, da se u
mauzolej ne sahrawuju vladike ve} u crkvi, te smo u tom pogledu
intervenisali“, bio je izri~it mitropolit.
On je naveo da je javnost u Crnoj Gori povodom ovog pitawa
podijeqena, i da je ve}ina za to da se kapela ne dira. Pravilno i
surovo realno me|utim, uo~io je da „je vlast kod onog malobrojnog
dijela“, koji je za suprotnu opciju. Odga|awe ostvarewa ovog projekta po mitropolitu ne rje{ava stvar. Upozorio je Sinod i Sabor da se to pitawe mora rije{iti, jer se mo`e desiti da se materijalna sredstva dobiju „i Crkva stavi pred gotov ~in, a tada }e
svaka intervencija biti beskorisna. „Mislimo da je amanet Wego{ev i stariji i va`niji nego Ivana Me{trovi}a“, zakqu~io je
mitropolit.212
Pokazalo se potpuno opravdano predvi|awe i upozoravawe mitropolita Dajkovi}a. Odluka o podizawu novog mauzoleja posve}enog Wego{u, po projektu Ivana Me{trovi}a donijeta je od strane
Skup{tine Op{tine Cetiwe 9. decembra 1968. godine, s obzirom
na ~iwenicu da je ona bila teritorijalno nadle`na za pomenutu
lokaciju.213 Svakako da se radilo o prostoj administrativnoj formi, jer je su{tinska odluka donijeta na vi{im instancama vlasti
i ranije. Me|utim, u ovom pogledu do{lo je do podrazumijevaju}e
kolizije. Da bi se mauzolej po Me{trovi}evom projektu podigao,
trebalo je sru{iti ve} postoje}u kapelu podignutu 1925. godine, na
mjestu gdje je ve} postojala crkvica-kapela koja je bila krajem
1915. godine gotovo potpuno uni{tena dejstvom austrougarske artiqerije. S obzirom na ~iwenicu, da je Zavod za za{titu spomenika kulture Crne Gore kapelu 7. juna 1961. godine proglasio kulturno-istorijskim spomenikom, isti je donio Rje{ewe, po kojem se
odobrava Op{tini Cetiwe, da kapelu premjesti sa nazna~ene lokacije.214 Operativno, pod formom po{tovawa saop{tewa Odbora
za izgradwu mauzoleja Petru II Petrovi}u-Wego{u od 22. avgusta
1969. godine, te ve} pomenutog Rje{ewa Zavoda za za{titu spomenika kulture, SO Cetiwe donijela je odluku o dislokaciji kapele
na Lov}enu 3. septembra 1971. godine.215
212. Kao nap. 114.
213. Slu`beni list SR CG, br. 1, Titograd, 25. januar 1969, 40.
214. Uprava za za{titu kulturnih dobara Crne Gore, Odjeqewe za dokumentaciju, Mauzolej Petru II Petrovi}u Wego{u, f. 1.
215. DACG, AOC, f. 349, 1971. g.
315
To je u stvari bio vrhunac zao{travawa odnosa na relaciji
ateisti~ki re`im i wegove razne politi~ke i kulturne pristalice, i sa druge strane SPC-Mitropolija Crnogorsko-primorska
i kulturna javnost uz wih. Sinod je reagovao svojim saop{tewem,
u kome se odlu~no protivi ostvarewu ve} nazna~enog projekta. U
okviru toga stava Sinoda bio je i ve} definisani stav mitropolita Dajkovi}a. To je bio povod za op{tu hajku u Crnoj Gori i Cetiwu protiv mitropolita Dajkovi}a, u re`iji ateisti~ko-komunisti~kog re`ima.
Prvo je tome trebalo dati politi~ku formu, ali sa demokratskom tendencijom. Sindikalne podru`nice preduze}a Cetiwa su
solidari{u}i se sa odlukom SO Cetiwe o podizawu mauzoleja na
Lov}enu, kao i protiv saop{tewa Sabora SPC, tra`ile od op{tinskog sindikalnog vije}a, da se odr`i sjednica Predsjedni{tva sindikata. Ona je odr`ana 12. marta. Na woj je odlu~eno da
se upute pisma mitropolitu Danilu, patrijarhu Germanu, Udru`ewu sve{tenika Crne Gore, i Vjerskoj komisiji SR Crne Gore.
Odlu~eno je i da se u znak protesta povodom saop{tewa Sinoda
produ`i radno vrijeme za jedan ~as.216
Odbornici SO Cetiwe su na sjednici od 17. marta 1969. godine prema pisawu dopisnika beogradske „Politike“ zakqu~ili da
„mitropolit cetiwski ima svojih poslova a ne da se mije{a u na{a samoupravna prava“. Tra`ili su „da mitropolit cetiwski
podnese ostavku, a ukoliko se ne sprovede odluka o podizawu Wego{evog mauzoleja odbornici }e podnijeti ostavke.“ Ve} sqede}eg dana organizovane su na Cetiwu demonstracije. One su trebale da imaju formu samoinicijativnog narodnog okupqawa, koje
je trebalo da ima odre|eni nivo, i bez nasiqa i primitivnih provokacija. Me|utim, farsa je bila o~igledna. Partijski aktivisti, milicioneri u civilu, radnici nekoliko cetiwskih preduze}a i gimnazijalci prodefilovali su cetiwskim ulicama sa transparetnima, i slili se ispred cetiwskog manastira. Sude}i po
transparentima i parolama koje su se uzvikivale, o~igledni ciq
je bio atak na mitropolita Dajkovi}a.
Dopisnik „Politike“ je ~itavu tu farsu zabiqe`io ovako:
„Ovim protestima su se pribli`ili u~enici Cetiwske gimnzije,
koji su danas pre podne demonstrirali Wego{evom ulicom. Nose}i transparente, mirno su pro{li ulicom i zaustavili se pred
rezidencijom mitropolita cetiwskog, gdje su uzvikivali „Ho}emo spomenik na Lov}enu“... Od predsjednika Op{tinskog sindi216. Protest sindikalnih podru`nica Cetiwa, Pobjeda, 20. mart 1969, 8.
316
kalnog ve}a smo saznali da je vi{e radnih organizacija pismeno
zatra`ilo sazivawe vanrednog plenuma Op{tinskog sindikalnog
ve}a, na kome bi se raspravqalo o stavu Arhijerejskog sabora. Neke radne organizacije }e organizovati takozvane radne demonstracije-produ`i}e radno vreme za jedan ~as...“ Vrhunac farse ovih
jedinih posqeratnih demonstracija na Cetiwu (!), ogleda se u tome, da je re`im, kako je ve} nazna~eno, htio da ih prika`e kao
spontani narodni bunt, koji on su{tinski ne odobrava, ali eto
podr`ava kad se ve} desio, jer je opravdan. Stoga neuvjerqivo zvu~e navodi dopisnika: „Povodom demonstracija zvani~nici op{tine smatraju da“ demonstracije nijesu bile nu`ne, jer je stav Skup{tine op{tine jasan i neopoziv. „Ipak, one zna~e podr{ku mladih akciji za podizawe mauzoleja, a pokazale su i wihovu veliku
brigu i politi~ku zrelost da u~estvuju u rje{avawu krupnih pitawa.“217
Kolektiv elektro industrije „Obod“ sa Cetiwa, uputio je
protestno pismo Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj i Saboru
SPC. U wemu je nazna~eno da Mitropolija i Sabor, tj. Crkva nema „nikakve ni pravne ni moralne osnove da se suprostavqa ovoj
akciji kojom se Wego{u odu`uju jugoslovenski narodi za wegova
velika djela. Radnici su posebno razo~arani stavom Mitropolije
crnogorsko-primorske i smatraju da ovakvim svojim radom ona ne
nastavqa slavnu istorijsku misiju koju je odigrala, posebno wene
vladike u pro{losti Crne Gore.“218 Da se pretpostaviti da je ne
samo povodom problematike kapele na Lov}enu, nego i op{te hajke na mitropolita Danila, isti na sopstveno tra`ewe bio primqen kod predsjednika Skup{tine SR Crne Gore Veqka Milatovi}a, i predsjednika Komisije za vjerska pitawa Velizara Perunovi}a.219
I sam mitropolit Dajkovi} je u izvje{taju Sinodu od 20. marta
1970. godine, dakle godinu dana poslije ovog doga|aja, konstatovao
da su ove demonstracije ispred manastira bile, da su ih izveli
cetiwski gimnazijalci ({to je samo djelimi~no ta~no) „razumije
se pod rukovodstvom izvjesnih narodnih predstavnika op{tinske
vlasti i wihovih pomaga~a.“ Mitropolitovo protivqewe ru{ewu
217. B. Pu{owi}, Op{tinska skup{tina Cetiwe ne odustaje od izgradwe
spomenika Wego{u, Politika, 18. mart 1969; B. Pu{owi}, Cetiwski gimnazijalci demonstrirali pred Mitropolitovom rezidencijom, Politika, 19. mart 1969, 7.
218. Protestno pismo kolektiva elektroindustrije „Obod“, Povodom odluke Arhijerejskog sabora srpske pravoslavne crkve, Pobjeda, 23. mart 1969, 8.
219. Pobjeda, 26. mart 1969, 1.
317
kapele na Lov}enu bez sumwe je poremetilo wegove odnose sa ateisti~kim vlastima, i to je on sam priznao u istom izvje{taju. O tome je on zapisao: „Dok smo ranije imali vrlo ~estih sastanaka, sporazuma i savjetovawa, kako da se odnosi Crkva-Dr`ava usklade i
dobri odnosi poslu`e objema stranama na korist, dotle danas te
kontakte mo`emo odr`avati pismeno i Mi pi{emo, molimo i
predla`emo, ali rezultata nema. ^ak se je taj odnos prenio na li~ne odnose tako da pojedini funkcioneri koji su bili vrlo bliski
danas prolaze kraj Nas bez da nazovu Boga, a tamo gdje smo primani
i gdje nam je bilo re~eno da mo`emo u svako doba do}i, danas do prijema i opravdanih razloga za wim ne mo`emo do}i.“220 Pro}i }e
bezmalo gotovo petnaest godina, a da }e mitropolit Dajkovi} u svojim godi{wim izvje{tajima stalno konstatovati ovo.
Me|utim, iako su odluke o ru{ewu, tj. formalno-pravno dislokaciji kapele done{ene, taj ~in jo{ uvijek nije ura|en, pa je to
mitropolitu, SPC i naklowenoj im javnosti davalo izvjesnu nadu. Sve dileme su otklowene u julu 1972. godine, kada je i fizi~ki
otpo~elo ru{ewe kapele na Lov}enu. Stoga je mitropolit Dajkovi} posebnim aktom od 30. avgusta 1972. godine Sinodu ponudio
ostavku. Ovaj dokument pun je o~aja i ogor~enosti starog mitropolita. Globalno, on predstavqa oli~ewe borbe sa ja~im i beskrupuloznim protivnikom koja je izgubqena.
Ogor~enost, bezna|e i o~aj o~iti su prakti~no u svakoj rije~i
starog mitropolita, ~im je napisao: „Ono {to sam najmawe o~ekivao, ~emu se nijesan nadao i radi ~ega nijesam do{ao DOGODILO
SE JE OVIH DANA, CRKVA SV. PETRA CETIWSKOG NA
LOV]ENU, u kojoj su sa prekidima 117 godina le`ali posmrtni
ostaci, jednog izme|u najvi{ih sinova na{eg naroda: vladike, vladara i pjesnika PETRA II PETROVI]A-WEGO[A, bez moje voqe, pristanka i u~e{}a skorih dana SRU[ENA JE, a wegove kosti prenesene su u kriptu paganaskog mauzoleja koji se podi`e,
protivno svim kanonima i propisima pravoslavqa i svetosavqa.
Poslije ovog doga|aja, koji je ne samo mene ve} milione pravoslavnih vjernika uznemirio i zapawio, moj daqi opstanak na polo`aj mitropolita crnogorsko-primorskog shvatam kao BESCIQAN i POVRIJE\EN, jer ne samo {to je time moja li~nost, ~in
i polo`aj koji pokrivam pogo|ena, ve} i tradicija i istorijska
uloga mojih prethodnika omalova`ena.“
Mitropolit je upozorio Sinod da ovom ostavkom ne stavqa
svoju li~nost u prvi plan, „ve} kao duboko uvrije|eni: osje}aj, po220. Kao nap. 142.
318
nos, dostojanstvo, ugled i polo`aj koji sam kao svetiwu shvatio i
sa `ivotom jedna~io. Sve moje najboqe `eqe i nastojawe, da do
kraja svojeg `ivota: radim, branim, {titim i obnavqam, poreme}ene su postupkom onih koje za skoro tri godine, ne samo ja, ve}
hiqade nau~nika i stru~waka, milioni na{ih vjernika, pa i onih
koji ne vjeruju, nijesu mogli ubijediti da ne ~ine ono {to su ovih
dana u~inili.“221
Kako je ve} nazna~eno, na osnovu poznatog stava mitropolita
Dajkovi}a o kapeli na Lov}enu, i prije odluke o wenom ru{ewu,
komunisti~ke vlasti su otpo~ele kampawu protiv wega. Ona se
sastojala u ignorisawu wegove li~nosti i slu`benih zahtjeva
uop{te. Stoga je on i izvje{taju od 10. aprila 1971. godine napisao: „Od tad ne samo da su odnosi poreme}eni, nego su skoro neprijateqski. I pored demonstracija koje su prire|ene pred Na{om
rezidencijom, svi oni predstavnici Narodnih vlasti sa kojima
smo do tada odr`avali dobre odnose, najedanput su prestali da
~ak i pozdravqaju se samnom.“222
Da je mo`da ipak kod nekih komunisti~kih kadrovika postojala gri`a savjesti zbog ru{ewa kapele na Lov}enu, ukazuje mitropolitov izvje{taj od 14. marta 1973. godine. On je naveo da je tek
pro{le godine uspio da reguli{e pitawe imawa cetiwskog manastira, i to na veliku {tetu manastira, ali da alternative nije bilo. Ni to se ne bi uradilo „da Predsjednik op{tine koji je sru{io Lov}ensku kapelu nije htio ne{to dobro da u~ini, te je ugovorom regulisao imawe manastira cetiwskog.“ Pitawe je uop{te
u tzv. kapelskoj aferi, koliko su formalno-pravni pokreta~i
ru{ewa kapele to mo`da i zaista htjeli? Nije iskqu~eno da su
idu}i linijom komunisti~ke hijerarhije, kadrovi na Cetiwu bili samo puki izvr{ioci.
Mitropolit se jadao Sinodu da je preduzeo sve da spasi „Lov}ensku crkvu i amanet jednog od najve}ih sinova na{ega naroda,
ali na `alost nijesmo u tome uspjeli, i ako i danas postoji na{a
tu`ba kod Okru`nog suda u Titogradu i na Na{e insistirawe da
se zaka`e rasprava za dvije godine nije se u tome uspjelo.“ Naveo
je da u momentu ru{ewa kapele u avgustu pro{le godine nije bio
u zemqi, ali da bi bilo svejedno i da jeste. Kamewe kapele je prene{eno na Ivanova Korita, ali to mitropolita nije posebno interesovalo „jer smatramo da je Lov}enska kapela ma i najmawim
221. Kao nap. 117.
222. Kao nap. 116.
319
pomjerawem za Nas i Crkvu uop{te sru{ena, bez obzira da li }e
i kada biti na drugo mjesto postavqena.“223
Me|utim, mitropolit }e ubrzo promijeniti mi{qewe. On }e
permanentno godinama pokretati pitawe dislocirane kapele, i
weno postavqawe na drugu lokaciju, {to je bio i prvobitni formalno-pravni alibi za postavqawe Me{trovi}evog mauzoleja na
Lov}enu. Kao {to nije uspio da je odbrani na Lov}enu, tako nije
uspio ni da postigne da se ona postavi na drugoj lokaciji. U izvje{taju Sinodu od 24. februara 1975. godine on je konstatovao da su
hladni odnosi komunisti~kih vlasti prema wemu i Mitropoliji
kao instituciji, inspirisani kapelskom aferom ne{to popustili,
jer je 1974. godine do{lo do kadrovskih promjena u komunisti~kom
rukovodstvu. Ne{to je postigao u smislu odr`avawa parastosa i
pomena u novom mauzoleju na Lov}enu. Kamewe kapele jo{ je bilo
na Ivanovim koritima, i koliko je on ~uo ni{ta se ne}e preduzimati da se ona nanovo postavi na drugoj lokaciji.224 U izvje{taju od
sqede}e godine, mitropolit je izvijestio Sinod da kamewe kapele
jo{ ~eka na postavqawe, te da je bilo nagovora od nekih koji su
pristali i potpisali da se ona sru{i, da on posreduje kod vlade Crne Gore da se ona nanovo postavi na nekoj lokaciji. On po tom pitawu nije ni{ta htio da preduzme. Iako nije naveo imena, o~igledno se radi o lokalnim strukturama vlasti na Cetiwu.225
Mitropolit nije odustajao od pitawa obnove poru{ene kapele. No, wegovi izvje{taji su po tom pitawu, tj. po pitawu wene lokacije prili~no konfuzni. Po svoj prilici on je tokom godina sa
komunisti~kim vlastima vodio izvjesne razgovore, pa ~ak i dobijao neka obe}awa, {to se vidi iz izvje{taja Sinodu od 5. aprila
1979. godine. Izgleda da je mitropolit insistirao da se kapela
nekako uklopi uz Me{trovi}ev mauzolej, a da ga druge opcije nijesu zanimale, {to je iskazao i u ovom izvje{taju.226 Sude}i po
ovom izvje{taju, a i onom od naredne godine, Mitropolija je vodila spor pred Op{tinskim sudom na Cetiwu po ovom pitawu, ali
ni{ta nije rje{avano. I ovog puta se zapravo ne zna {ta je mitropolit htio, da li podizawe kapele na nekom drugom mjestu, ili
weno uklopqavawe u ambijent Me{trovi}evog mauzoleja?227
Ovo pitawe sa istom tendencijom proteglo se i na 1981. godinu, i ni{ta nije rije{eno. Iz mitropolitovog izvje{taja od sqe223. Kao nap. 127.
224. Kao nap. 129.
225. Kao nap. 171.
226. Kao nap. 131.
227. Kao nap. 118.
320
de}e godine, saznaju se neki novi detaqi, ali je nejasno iz wegove
prezentacije, da li je to bilo u vrijeme punog intenziteta tzv. kapelske afere, ili {to je mitropolit i daqe insistirao da se kapela opet podigne uz Me{trovi}ev mauzolej? Naime, mitropolit
je tvrdio da je wemu prije}eno usmeno, pismeno i anonimno ~ak i
ubistvom. Farsa komunisti~kog sudstva i administracije bila je
o~igledna, jer je on u izvje{taju Sinodu naveo, da vlast tra`i ugovor po kome mora postaviti nanovo sru{enu kapelu, a bez ugovora
ona to nije du`na da uradi, a takvog ugovora nema, nit ga je bilo
kada je dono{ena odluka o dislokaciji. Mitropolit se jadao da
nikada nije ni dao pristanak da se kapela sru{i, pa je vlast opet
bez ikakvog ugovora i odobrewa Mitropolije sru{ila. Ukazao je
da ve} postoji opasnost da se kamewe kapele raznese od strane
okolnih seqaka, jer je primije}ena ta pojava.228 Kona~no, mitropolit je 1. aprila 1983. godine izvijestio Sinod, da je u oktobru
pro{le godine odustao od opcije postavqawa kapele uz Me{trovi}ev mauzolej, jer mu je sa najvi{ih instanci vlasti u Crnoj Gori predo~eno da nikako ne}e to dozvoliti.229
Istina, tokom godina bilo je nekoliko predloga o lokaciji za
nanovo-podizawe kapele, tj. na Ivanovim Koritima, Wegu{ima i
Cetiwu. U tom pogledu je ~ak 20. februara 1987. godine od strane
Izvr{nog vije}a Crne Gore, tj. operativno Komisije za odnose sa
vjerskim zajednicama rije{eno da to bude na Ivanovim koritima,
u blizini crkve Svetog Preobra`ewa i Velikog guvna. U tom pogledu je konsultovan i Zavod za za{titu spomenika kulture Crne
Gore. No, to je ostalo samo mrtvo slovo na papiru. Pad tzv. starog
rukovodstva godinu dana kasnije, ~itavu ovu ideju za koju se godinama borio stari mitropolit Dajkovi} odvelo je u drugi plan, a
nova dru{tvena previrawa u zaborav. Prakti~no pred kraj svog
arhijerejskog rada, mitropolit je da obja{wewe za{to je povukao
tu`bu poslije dvanaest godina uzaludnog su|ewa. To je u~inio u
intervjuu datom dnevnom listu „Ve~erwe novosti“ 1989. godine.
Kazao je da je prilikom sve~anog ru~ka na osve{tawu premje{tenog manastira Pive 1982. godine razgovarao sa ~lanom Predsjedni{tva SFRJ Vidojem @arkovi}em. Tom prilikom @arkovi} mu
je rekao: „Vladiko, svi sudovi u Jugoslaviji da presude u tvoju korist mi ne damo da se kapela podigne na vrhu Lov}ena“...230
228. Kao nap. 119.
229. Kao nap. 148.
230. Du{ko Joli}, Narod ne}e u mantije, Ve~erwe novosti, 12. februar 1989, 7.
321
Arsenije Bradvarevi}, mitropolit crnogorsko-primorski
od 1947. do 1960. godine. Godine 1954. utamni~en od
komunisti~kog re`ima.
Danilo Dajkovi}, mitropolit crnogorsko-primorski od 1961.
do 1990. godine.
322
323
Petrov dan 1961. godine. Fotografija na~iwena prilikom sve~anosti poslije ustoli~ewa
novoizabranog mitropolita crnogorsko-primorskog Danila Dajkovi}a, u porti Cetiwskog
manastira. Risto Radovi}, budu}i mitropolit crnogorsko-primorski ozna~en strelicom.
324
Prve i jedine demonstracije na Cetiwu odr`ane u doba komunisti~kog re`ima od 1945. do 1990.
godine. Komunisti~ki re`im je 18. marta 1969. godine organizovao projektovane demonstracije
ispred Cetiwskog manastira, protiv mitropolita Danila Dajkovi}a, zbog wegovog protivqewa
ru{ewu Wego{eve kapele.
Ru{ewe Wego{eve kapele na Lov}enu vojnim helikopterom
- gvozdenim {iqkom
325
DOBA MITROPOLITA AMFILOHIJA RADOVI]A
- SAVREMENO DOBA
1. Dolazak na arhijerejski polo`aj
mitropolita Amfilohija Radovi}a
U
jednom od svojih izvje{taja koji su prezentovani u pro{loj
glavi ovog rada, mitropolit Danilo Dajkovi} je svjestan te{kih prilika u kojima je vr{io svoju arhijerejsku du`nost
slikovito zapisao, da je nastojao makar da ispod pepela odr`i
`ar Mitropolije koja je toliko vjekova egzistirala, a koja je u te{ko doba ateisti~ke ideologije do{la u opasnost da nestane. Taj
`ar koji je tiwao ispod pepela, u boqim prilikama neko je poslije wega trebao da razbukti u novi plamen. I zaista je tako bilo!
Godine i decenije u~inile su svoje. Ve} je u prethodnoj glavi
nazna~eno, da je Danilo Dajkovi} na mitropolitski polo`aj do{ao kao ve} uveliko vreme{an ~ovjek. O te{kim prilikama ne samo u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj nego i uop{te u SPC
izli{no je govoriti, i zbog ~ega su one bile takve. On je ve} od
kraja 60-ih godina XX vijeka prakti~no iz godine u godinu od Sinoda i Sabora tra`io da mu se odredi vikarni episkop, jer su biolo{ki godine na wega ve} po~ele da djeluju. Godine 1972, zbog
tzv. kapelske afere ponudio je i ostavku. Taj proces je nastavqen
u jo{ radikalnijem smislu ve} krajem 70-ih godina, kada je opet iz
godine u godinu tra`io da se povu~e, i da se hirotoni{e novi mitropolit. Jednom je mo`da i opravdano Sinod pitao dokle i kako
na taj na~in? Ne o~ekuje li Sinod od wega da umre za radnim stolom, pa da onda razmi{qa o wegovom nasqedniku.
Kona~no, mitropolit Dajkovi} obratio se Sinodu 9. maja 1990.
godine zvani~nim aktom, da ga oslobodi daqwe slu`be. Naveo je
ukratko svoj `ivotopis, te svoj profesionalni rad u SPC. Imao
je 95 godina starosti, i ~ak 72 godine radnog sta`a(!). Obrazlo`io je razloge svoga povla~ewa precizno bole{}u. Tra`io je kona~no da se povu~e u neki `enski manastir, po{to je ra~unao da
}e tu briga o wemu biti boqa nego u mu{kom.1 Ovoga puta nije nai{ao na nerazumijevawe, jer je 7. juna Sabor SPC, na osnovu odlu1. AMCP, fond MA, 1990. g.
326
ke done{ene na zasijedawu od 16. maja usvojio wegov zahtjev.2 Su{tinski, Sabor je potvrdio fakti~ko stawe koje je vi{e u Eparhiji Crnogorsko-primorskoj {to se ti~e mitropolita Dajkovi}a
bilo neodr`ivo zbog wegove starosti i bolesti, jer mu je ve} 1986.
godine za vikarnog episkopa odredio episkopa hvostanskog Nikanora. U tom smislu zbog mitropolitove bolesti i starosti Nikanor je i podnio godi{wi izvje{taj za kvartal od aprila 1989. do
maja 1990. godine. U ovom periodu episkop Nikanor vodio je poslove mitropolita Danila.
Te{ko je odgonetnuti za{to su Sinod i Sabor SPC, i pored
brojnih apela mitropolita Dajkovi}a ve} od kraja 70-ih godina, ~ekali da na|u novog arhijereja u Eparhiji Crnogorsko-primorskoj?
Sinod i Sabor su vjerovatno bili svjesni ~iwenice negativnog iskustva sa administratorima iz drugih eparhija, a i perioda mitropolita Arsenija Bradvarevi}a. Uostalom i mitropolit Dajkovi}
je nekoliko puta ukazivao na to negativno iskustvo. Definitivno,
Eparhija Crnogorsko-primorska bila je najspecifi~nija u SPC, i
u najte`im uslovima rada. Nigdje tako u srpskom narodu i wegovim
crkvenim oblastima nije za`ivio ateizam, a bio je kombinovan i sa
narastaju}im crnogorskim nacionalozmom, koji je pothrawivao komunisti~ki re`im. Budu}i li{en bilo kakvih organizovanih politi~kih oponenata, komunisti~ki re`im u Crnoj Gori je stoga
Mitropoliju Crnogorsko-primorsku shvatao kao jedinu preostalu
prepreku u brisawu srpskog identiteta Crne Gore. Svakako da je
SPC mogla na}i neku zamjenu mitropolitu Dajkovi}u u vidu arhijereja rodom iz nekog drugog kraja, ali je mudro shvatila da bi to
izazvalo kontraefekat, i dalo alibi komunisti~kim vlastima za
novi udar na Mitropoliju i manipulacije. Uostalom o nekim tendencijama koje su imale naslon na ovakvo razmi{qawe, bi}e vi{e
rije~i u jednom od narednih poglavqa ove glave rada.
Evidentno je da za dugo vremena SPC nije mogla na}i li~nost
koja }e naslijediti mitropolita Dajkovi}a, a ta li~nost morala je
ispuniti najprije uslov da je rodom iz Crne Gore, a potom da ima
teolo{ku spremu odgovaraju}u za jednog mitropolita, i kona~no
kanonske uslove. Nije se to definitivno moglo uraditi jer je osjeka sve{teno-mona{kog kadra u Crnoj Gori bila potpuna i totalna.
Kako je u svojim izvje{tajima navodio svake godine mitropolit
Dajkovi}, u bogoslovije su slate i ~ak stipendirane desetine mladi}a. Najve}a ve}ina je me|utim bila lo{eg u~eni~kog kvaliteta,
i ubrzo bi napu{tala {kolu. Od preostalog dijela, ve}ina je po
2. Isto.
327
svr{etku {kolovawa, pa ~ak i teolo{kog fakulteta odbijala da se
rukopolo`i ili zamona{i u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj
zbog izuzetno lo{ih materijalnih prilika, diktovanih poplavom
ateizma. Mnogi su odlazili i u dr`avnu slu`bu.
Prihvatawem ostavke mitropolita Danila Dajkovi}a Sabor i
Sinod su kona~no poslije toliko godina pristupili izboru novog
mitropolita crnogorsko-primorskog. Te{ko da je neko mogao pomisliti tog Petrovdana 1961. godine, kada su se poslije ustoli~ewa mitropolita Danila u porti cetiwskog manastira fotografisali gosti, djeca i sve{tenstvo, da }e jedan mladi} u gorwoj lijevoj strani okupqenih biti budu}i crnogorski mitropolit. Bio
je to Risto Radovi} iz Mora~e-Op{tina Kola{in. Pro{le su decenije, stari mitropolit tra`io je godinama zamjenu, a nije dobijao nikakav konkretan odgovor. U svom tom razmi{qawu Sinoda
koga odrediti za wegovog nasqednika, Bo`ija voqa u~inila je da
nije trebalo oti}i daleko, i tra`iti dugo, tek nekih dva metra od
mitropolita Dajkovi}a!
Ako je mitropolit Amfilohije napisao da je wegov prethodnik mitropolit Danilo Dajkovi} do{ao na tron Svetog Petra
Cetiwskog u te{ko i smutno vrijeme, gledano analiti~ki, to te{ko i smutno vrijeme nije bilo ni{ta mawe te{ko i smutno kada
je i Amfilohije Radovi} postao mitropolit crnogorsko-primorski. Globalni raspad komunizma, ~ija je odlika pored ostalog bila i radikalni ateizam, zahvatio je i jugoslovenske prostore, i
potresao i Crnu Goru. No, da li je ono {to se desilo svuda u Evropi, i simboli~ki re~eno u Meki komunizma SSSR-u va`ilo i za
malenu Crnu Goru? Izgleda da ne! Komunizam, a sa wime i ateizam formalno-pravno su ustuknuli pred parlamentarizmom i demokratijom, te slobodom iskazivawa vjerskog opredjeqewa. Me|utim, decenije postojawa jednog sistema, na~ina razmi{qawa,
pona{awa, i poimawa dru{tvenih kretawa ostavili su na Crnu
Goru i Crnogorce te{ke posqedice. Ve} te 1990. godine, jo{ prije ustoli~ewa mitropolita Amfilohija, vikarni episkop Nikanor ukazao je na embrione jedne nove po{asti, sa kojom }e se Mitropolija susresti.
U periodizaciji istorije Mitropolije Crnogorsko-primorske
se period od 1945. do 1990. godine, u koji se uklapa i period mitropolita Danila Dajkovi}a globalno mo`e smatrati jednim periodom. On se poklopio sa krupnim dru{tveno-ekonomskim promjenama i karakteristikama koje su bile takve kakve jesu bezmalo pola
vijeka. Period mitropolita Amfilohija Radovi}a svakako se mo`e smatrati novim i razli~itim periodom, te se stoga nije radilo
1990. godine o prostoj promjeni, ili zamjeni jednog arhijereja koji
328
je zbog bilo{ke starosti zamijewen drugim. No, vrlo brzo poslije
1990. godine, pokaza}e se da je klasi~ni komunisti~ki sistem, formalno-pravno zamijewen parlamentarizmom, zapravo samo revitalizovan, i da je prerastao u novu fazu-neokomunizam, ~ime je Crna
Gora zajedno sa Srbijom (do 2000. godine) zapravo ostala zaobi|ena
od op{teg evropskog trenda. Rigidni crnogorski nacionalizam,
koji je u su{tini predstavqao antisrpski {ovinizam, {to ga je decenijama pothrawivao komunisti~ki re`im, kombinovan sa novom
i perfidnijom formom ateizma, kao i ranije, vidio je glavnu opasnost u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj.
Nesumwivo, Mitropolija Crnogorsko-primorska je 1990. godine dobila za arhijereja jednog od teolo{ki i crkveno-organizaciono najspremnijih kadrova, ne samo u okviru SPC, nego i u balkanskom Pravoslavqu, {to uostalom pokazuje wegova biografija.
Nije se samo radilo tek o jednom vi{e arhijereju, koji je formalno-crkveno-pravno pro{ao qestvice mona{kih ~inova, i isto tako formalno-pravno zadovoqavao osnovne forme obrazovawa za
arhijerejski nivo, tj. svr{en teolo{ki fakultet.
Novi crnogorsko-primorski mitropolit Amfilohije Radovi} ro|en je na Bo`i} 1938. godine u plemenu mora~kom, u Dowoj
Mora~i, u selu Bare Radovi}a. Mora~ko pleme pripadalo je setu
br|anskih plemena, koja su se tokom XIX vijeka integrisala sa
Crnom Gorom. Ta integracija upravo je bila inicirana od mitropolitovog bratstvenika jo{ po~etkom XIX vijeka-vojvode Mine
Radovi}a, savremenika mitropolita Petra I i Petra II. Svjetovno ime mitropolita Amfilohija bilo je Risto. Wegov otac zvao
se ]iro, a djed Radisav. Majka mitropolita Amfilohija zvala se
Mileva, od oca Luke, ro|ena Baki} iz Ravni. Svoje djetiwstvo budu}i mitropolit proveo je u patrijarhalnoj i vjeruju}oj porodici,
koja je uspjela da odr`i takav identitet u te{kim posqeratnim
vremenima narastaju}eg ateizma i dostignu}a komunisti~kog vladaju}eg sistema, koji su iz temeqa quqali identitet patrijarhalne i wego{evske Crne Gore.
Osnovnu {kolu zavr{io je 1953. godine u Manastiru Mora~i.
Godine 1958. Risto zavr{ava Bogosloviju Svetog Save u Rakovici,
a potom i Bogoslovski fakultet u Beogradu 1962. Ova generacija
studenata da}e i nekoliko zna~ajnih arhijereja SPC u budu}em periodu. U isto vrijeme, uporedno sa bogoslovskim fakultetom, Risto je zavr{io i klasi~nu filologiju na Filozofskom fakultetu
u Beogradu. Veliki uticaj na wega u to vrijeme ostvario je arhimandrit Justin Popovi}, tako da se mo`e slobodno re}i da je on
wegov u~enik i sqedbenik. Budu}i crnogorski mitropolit je poslije svr{enog Bogoslovskog fakulteta u Beogradu boravio dva
329
semestra na Starokatoli~kom fakultetu u Bernu na postdiplomskim studijima. Potom je dvije godine poha|ao predavawa u Isto~nom institutu i Anzelmijanumu u Rimu, gdje je i magistrirao.
Daqe stru~no usavr{avawe Risto Radovi} je nastavio u Atini, gdje se upisao na Bogoslovski fakultet, i doktorirao na temu:
„Tajna Svete Trojice po u~ewu Svetog Grigorija Palame.“ 1973.
godine. Nije se radilo tek o jednom doktoratu vi{e na ovom poznatom teolo{kom fakultetu, nego o doktorskoj disertaciji koja
je privukla veliku pa`wu onda{we evropske teolo{ke javnosti,
i imala vrlo pozitivne prikaze od strane vi{e teolo{kih stru~waka. U Gr~koj se Risto i zamona{io, i dobio ime Amfilohije,
{to u prevodu zna~i dva voda vojske. Mona{ewe i rukopolo`ewe
izvr{eno je od mitropolita Kefalonije Prokopija 1968. godine.
U periodu 1968-1972. godina bio je paroh u mjestima Spati i Koropi blizu Atine. Tu nije stao.
Bavio se i pedago{kim radom. U periodu 1974/76. godina predavao je Asketsko bogoslovqe i vje`be iz Dogmatike na Pravoslavnomteolo{kom institutu Svetog Sergija u Parizu. Od 1976.
godine pro{ao je sva profesorska zvawa na Bogoslovskom fakultetu u Beogradu, od docenta do redovnog profesora, na predmetu
Pravoslavna pedagogija (katihetika) sa metodikom nastave sve do
2003. godine. Predavao je i Stari Zavjet. U dva mandata bio je i dekan fakulteta.
Za episkopa banatskog nare~en je i hirotonisan 15/16. juna
1985. godine u sabornoj crkvi u Beogradu. Hirotoniju je obavio patrijarh srpski German. U nare~ewu i hirotoniji pored patrijarha
u~estvovali su: mitropolit crnogorsko-primorski Danilo, episkop ba~ki Nikanor, brani~evski Hrizostom, `i~ki Stefan, {umadijski Sava, dalmatinski Nikolaj, timo~ki Milutin, zvorni~ko-tuzlanski Vasilije, australijsko-novozelandski Vasilije, bawalu~ki Jefrem, i mar~anski Danilo. Pored wih u~estvovao je iz
Gr~ke Pravoslavne Crkve mitropolit kefalonijski Prokopije,
koji je Amfilohija zamona{io, i od koga je dobio arhimandritski
~in. Ustoli~en je u Vr{cu jula 1985. godine. U tron Cetiwskih
Mitropolita ustoli~en je 30. decembra 1990. godine na Cetiwu, od
strane patrijarha srpskog Pavla i vi{e arhijereja. ^lan Sinoda
SPC bio je u vi{e navrata. Bio je zamjenik oboqelog patrijarha
Pavla i predsjedavaju}i ovog tijela od kraja 2007. godine, do patrijarhovog upokojewa. Potom je bio mjestobqustiteq Patrijar{ijskog trona od upokojewa patrijarha Pavla 16. novembra 2009. godine, do izbora novog Irineja 22. januara 2010. godine. Pri izboru
patrijarha u{ao je u naju`i izbor tri arhijereja, od kojih je izabran patrijarh.
330
Bibliografija nau~nih radova mitropolita Amfilohija je
tako|e impozantna. Objavio je sqede}a posebna izdawa: Tajna Svete Trojice po u~ewu Svetog Grigorija Palame, Atina, 1973 (doktorska disertacija na gr~kom); Smisao liturgije, Atina, 1974 (na
gr~kom); Sinaiti i wihov zna~aj u Srbiji XIV vijeka, 1981; Filokalijski pokret XVIII i po~etkom XIX vijeka, Atina, 1982 (na
gr~kom); Prepodobni Rafailo Banatski, Vr{ac, 1988; Duhovni
smisao hrama Svetoga Save na Vra~aru, Vr{ac, 1989; Vra}awe du{e u ~istotu, Podgorica, 1992; Osnovi pravoslavnog vaspitawa,
Vrwa~ka Bawa, 1993; Svetosavsko prosvetno predawe i prosve}enost Dositeja Obradovi}a, Vrwa~ka Bawa, 1994; U jagwetu je
spas (zbirka pjesama), 1996; Istorijski presjek tuma~ewa Starog
Zavjeta, Nik{i}, 1996; Tajna Svete Trojice po u~ewu Svetog Grigorija Palame, manastir Ostrog, 1996 (doktorska disertacija u
prevodu episopa Atanasija Jevti}a); Pomenik novog kosovskog
stradawa, tom 1-4, Cetiwe, 2000. U wegovom prevodu iza{lo je desetak posebnih izdawa, i nekoliko desetina ~lanaka i studija.3
Stari mitropolit crnogorsko-primorski Danilo od odlaska
u penziju, `ivio je u cetiwskom manastiru, i upokojio se 14. septembra 1993. godine. Po sopstvenoj `eqi sahrawen je u manastiru
Ostrogu. Ispra}en je iz cetiwskog manastira, a potom je zaupokojena povorka pro{la kroz wegove rodne Dru{i}e, Podgoricu i
Danilovgrad, do~ekivana od sve{tenstva i vjernog naroda. Opijelo je obavio u Dowem manastiru Ostrogu patrijarh srpski Pavle,
gdje je u petak 17. septembra obavqena i sahrana.4
2. Osnovne karakteristike perioda
mitropolita Amfilohija Radovi}a 1990-2009. godine
Dolaskom na arhijerejski polo`aj mitropolita crnogorskoprimorskog Amfilohije Radovi} morao se suo~iti sa te{kim nasqe|em ateizma i komunisti~ke vlasti. Pet decenija ovog dru{tveno-ekonomskog sistema i re`ima, koji je po svojoj biti bio
anticrkveni i radikalno ateisti~ki ostavili su nesagledive posqedice u svijesti i navikama brojnih generacija u Crnoj Gori. Organizaciono, po broju sve{tenstva i mona{tva, kvalitetu crkveno-manastirske infrastrukture, i kona~no materijalnim mogu}nostima Mitropolija je bila u nezavidnom polo`aju. Istina, ras3. Podaci su dobijeni od mitropolita crnogorsko-primorskog Amfilohija.
4. Qetopis raspete Mitropolije Crnogorsko-primorske 1961-1990, urednik
mr Pavle Kondi}, Cetiwe, 2008, 455-462.
331
pad komunizma u Evropi, pa samim tim i u Jugoslaviji sa novim naletom nacionalizmama jugoslovenskih naroda, izazvao je kao posqedicu i povratak vjere u narodu. O te{kom polo`aju Mitropolije dovoqno govori podatak, da je u izvje{taju od 12. aprila 1989.
godine, ujedno i svom posqedwem, mitropolit Dajkovi} naveo da u
Eparhiji ima dvadeset aktivnih sve{tenika, osamnaest monaha, i
~etrnaest penzionera. Stoga je on krenuo u ogromni poduhvat, koji se najkra}e mogao svesti na ove teze: omasovqavawe sve{tenstva
i mona{tva, kao uslov za povratak vjere u narodu; obnova rada Bogoslovije na Cetiwu kao uslov za omasovqavawe sve{tenstva i mona{tva, uz insistirawe da u~eni~ki kadar bude {to vi{e iz same
Eparhije; povratak vjere u narodu uz odbacivawe relikata ateisti~ke i komunisti~ke vlasti(duhovna obnova); obnova crkava i
manastira, koja je tako|e uslov za povratak vjere u narodu;povratak crkvene imovine koja je posqeratnim zakonima i raznim kasnijim eksproprijacijama prakti~no opqa~kana od Crkve.
Da se radilo o ogromnom iskoraku za svega devet godina arhijerejskog rada mitropolita Amfilohija Radovi}a govore podaci
iz 1999. godine. Stawe je bilo ovakvo:
Eparhijski savjet: predsjednik mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije; potpredsjednik Stevo Vukovi};~lanovi sve{tenici i monasi: episkop budimqanski Joanikije Mi}ovi} (zamjenik protojerej Dragan Stani{i}), protojerej Radojica Bo`ovi}, arhimandrit Justin Tasi} (zamjenik iguman Lazar Axi}), protojerej Mom~ilo Rai~evi} (zamjenik protojerej Dragan Mitrovi}), protojerej Aleksa Pavlovi} (zamjenik jerej Dragan Kru{i}), protojerej Boro Kosori} (zamjenik jerej Mom~ilo Glogovac), protojerej Radoman Mijajlovi} (zamjenik jeromonah Grigorije Trailovi}), jerej Andrija \ikanovi} (zamjenik jeromonah
Isaija Krgovi}), iguman Rafailo Kalik (zamjenik jerej Rade Radovi}), protojerej Jovan Tomovi} (zamjenik jerej Darko Peji}), protosin|el Nikodim Komqenovi} (zamjenik Jerej Dragan Risti}),
jerej Boro Vrhovac (zamjenik Pavle Kandi}), jerej Branko Tapu{kovi};~lanovi laici: Rajko Radusinovi} (zamjenik Nikola Vuki}), Aleksandar Uskokovi} (zamjenik Mihailo Prelevi}), Kosto
Ninkovi} (zamjenik Ratko Krivokapi}), Stevo Vukovi} (zamjenik Vladan Lazarevi}), mr Rade Perovi} (zamjenik Vaso Pero~),
@ivojin-Kiro Radovi} (zamjenik Nikola Stojovi}), Milo{ Vojinovi} (zamjenik \ura| Radovi}), Miodrag Rakowac (zamjenik
Ranko Damjanovi}), Zdravko Stankovi} (zamjenik Mi}un Novakovi}), Dragan Vuki}evi} (zamjenik Branko Turovi}), Spasoje Mumin;zamjenici: dr Vladimir Jovi}evi}, Mla|en Mi}ovi}, Miodrag Dubak, Jovan Plamenac, i Petar Trojanovi}.
332
Eparhijski upravni odbor: predsjednik mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije Radovi}, potpredsjednik Stevo Vukovi}, sekretar protojerej stavrofor Savo Tutu{;~lanovi sve{tenici i monasi: arhimandrit Justin Tasi}, protojerej stavrofor
Mom~ilo Krivokapi}, protojerej Mom~ilo Rai~evi}, protojerej
Radomir Nik~evi}; ~lanovi zamjenici sve{tenici i monasi: iguman Lazar Axi}, protojerej Radoman Mijajlovi}, protojerej Borivoje Kosori}, protojerej Dragan Mitrovi}; ~lanovi laici: dr Vladimir Jovi}evi}, mr Rade Perovi}, Mla|en Mi}ovi}, Miodrag
Dubak, Kosto Ninkovi} i Jovan Plamenac; ~lanovi zamjenici laici: Vladan Lazarevi}, Petar Trojanovi}, Miodrag Rakowac, Nikola Vuki}, Zdravko Stankovi}, i Rajko Radusinovi}.
Eparhijski crkveni sud: predsjednik mitropolit crnogorskoprimorski Amfilohije Radovi}, sekretar jerej Jovo Bajkovi}, crkveno-sudski tu`ilac protojerej \or|e Orovi}; ~lanovi: protojerej-stavrofor Mom~ilo Krivokapi}, protojerej Radoman Bubawa,
protojerej Mira{ Bogavac, i protojerej Radojica Bo`ovi}.
Mitropolija je ove godine imala sqede}e pravoslavne duhovne centre i kwi`are: kwi`ara Svetog Jovana Vladimira u Podgorici (upravnik |akon Zoran \edovi}), Pravoslavni duhovni
centar sa kwi`arom Sveti Stefan [tiqanovi} u Budvi (upravnik Vjera Stani{i}), Pravoslavni duhovni centar sa kwi`arom
prepodobnog Isaije od Onogo{ta u Nik{i}u (upravnik Milutin
Mi}ovi}), Pravoslavni duhovni centar sa kwi`arom Svetog Evstatija Prevla~kog u Baru (upravnik Jovan Plamenac), Pravoslavni duhovni centar sa kwi`arom Svetog kraqa Uro{a Prvog
u Mojkovcu (upravnik jerej Darko Peji}), Pravoslavni duhovni
centar sa kwi`arom `upana Prvoslava Nemawi}a u Beranama
(upravnik jerej Dragan Risti}), kwi`ara „Svetigora“ u Herceg
Novom (upravnik protojerej \or|e Orovi}), kwi`ara „Svetigora“ Svetog Jovana Krstiteqa na Cetiwu (upravnik |akon Radovan
Tomovi}), kwi`ara Svetoga Nikole u Nik{i}u.
U 1999. godini djelovala je i turisti~ka agencija Mitropolije
Crnogorsko-primorske „Odigitrija“ sa sjedi{tem u Budvi - Stari
grad. Djelokrug wene aktivnosti bili su: informacije, izleti,
transferi, avio karte, kru`ne ture, ekskurzije, seminari, simpozijumi, qetwe {kole, kampovi, ugostiteqstvo, suveniri, vjerska
literatura, razglednice, monografije, video kasete, koncerti duhovne muzike, te prodaja manastirskih proizvoda (vina, meda, medovine, maslinovog uqa itd.).
U 1999. godini Mitropolija Crnogorsko-primorska imala je
sqede}e manastire, sa nastojateqima i bratstvima:
333
Manastir cetiwski: nastojateq mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije Radovi}, namjesnik jeromonah Luka Ani}; bratstvo: jeromonah Jovan Puri}, jeromonah Jovan ]ulibrk, jeromonah
Joakim Jov~evski, jeromonaj Isak Simi}, jeromonah Joanikije Zindovi}, jero|akon Petar Dragojlovi}, monah Matej Vuksanovi}, monah Pavle Kondi}, monah Danilo Trp~evski, monah Emilijan Zarev, isku{enik Zoran Arsovski, isku{enik Dragan Bogosavqevi},
monahiwa Jelisaveta Joveti} (na poslu{awu). Manastiru su pripadali: zimovnik Svetog Petra Cetiwskog na Karu~u na Skadarskom
jezeru, skit Svetog Jovana Krstiteqa (iznad manastira), i metoh
crkva Svetog Proroka Ilije na Carinama na Komovima.
Manastir Ostrog: nastojateq iguman Lazar Axi};bratstvo: jeromonah Joil Bulatovi}, jeromonah Stefan Veselinovi}, jeromonah Vasilije, jeromonah Simeon @ivkovi}, monah Teofan @arkovi}, monah Spiridon Jawi}, monah Damjan Kirovi} i poslu{nik
Vaso Krsmanovi}. U manastiru Ostrogu bile su na poslu{awu sestre manastira ]elije Piperske: monahiwa Sara Bulaji}, monahiwa Gavrila Sarvan, monahiwa Julijana Pajovi}, monahiwa Vasilija Novakovi}, monahiwa Magdalena Petrovi}, i poslu{nica Pejka
Simovi}. Od lai~kih lica manastir je imao sqede}e: ekonom Mileta \erkovi}, upravnik konaka za goste Radmilo ^izmovi}, voza~
Andrej Batunov, zi`diteqe Dragana Vojinovi}a i Sa{ka Sari}a,
te elektri~are Sergija Frolova i Veselina Mi}unovi}a.
Skit ostro{kog manastira bio je u Jovan dolu kod Nik{i}a (u
blizini Stubice). Po poslu{awu u wemu su `ivjeli: jeromonah
Pavle Radusinovi}, monah Serafim Grani}, monah Pantelejmon
Peri{i}, i monah Kozma Kecojevi}. Poslu{nici su bili: Predrag Raki}, Imko Igwatovi}, Slavoqub Vukovi}, Konstantin Boqevi} i Aleksandar M. Vujovi}. Metoh ostro{kog manastira bila je crkva Svetog Vasilija Ostro{kog na Ribwaku kod Bara sa
kompleksom, koji je 1994. godine progla{en za manastir, a sabrat
je bio jeromonah Jovan Risti}.
Manastir Mora~a: nastojateq iguman Rafailo Kalik;bratstvo: isku{enik Dragan [}epanovi}; osobqe: vodeni~ar Veselin
Bako~, i kuvarica Slavica Radowi}.
Manastir Savina (Herceg Novi): nastojateq arhimandrit Justin Tasi}; bratstvo: monah Kozma Stefanovi}, isku{enik Zoran
Ivkovi}, isku{enik Petar Radojevi}, isku{enik Aleksandar Pavlovi}, i isku{enik Sretko Jovanovi}.
Manastir Piva(Plu`ine): nastojateq iguman Stefan Kalik.
Manastir \ur|evi Stupovi (Berane): nastojateq protosin|el
Nikodim Komqenovi}; bratstvo jero|akon Epifanije Vu~kovi}.
334
Manastir Praskvica (Sveti Stefan - Budva): nastojateq
iguman Dimitrije Laki}; bratstvo: iguman Marko Kalaw.
Manastir Re`evi}i (Sveti Stefan - Budva): nastojateq: arhimandrit Mardarije [i{ovi}.
Manastir Duqevo (Sveti Stefan - Budva): nastojateq: protosin|el Sava Avramovi}; bratstvo: monah Stefan Mili}, i isku{enik Milan Pau~a.
Manastir Gradi{te (Petrovac - Budva): nastojateq: iguman
Pavle Kalaw; bratstvo: monahiwa Melanija Risti} (na poslu{awu).
Manastir Dajbabe (Podgorica): nastojateq: iguman Teodosije
Bali}.
Manastir Kosijerevo (Petrovi}i - Nik{i}): nastojateq:
protosin|el Danilo Joki}; bratstvo: jeromonah Kirilo Rai~evi}
(umirovqeni) i monah Jovan.
Manastir Bijela ([avnik): nastojateq: jeromonah Isaija Krgovi};bratstvo: monahiwa Anastasija Krgovi} (na poslu{awu).
Manastir Podmalinsko (Boan - [avnik): nastojateq: jeromonah Joanikije \ukni}.
Manastir Star~eva Gorica (Skadarsko jezero): nastojateq:
monah Grigorije Milenkovi}.
Manastir Vrawina (Skadarsko jezero): nastojateq: jeromonah
Marko Kesi}; bratstvo: jero|akon Jefrem Dabanovi}.
Manastir Mora~nik (Skadarsko jezero): v. d. nastojateqa: jeromonah Jovan ]ulibrk.
Manastir Dowi Br~eli (Crmnica - Virpazar): nastojateq: jeromonah Grigorije Trailovi}.
Manastir Stawevi}i (Budva): nastojateq: iguman Dimitrije
Blagojevi}.
Manastir Podmaine (Budva): v. d. nastojateqa: jeromonah Benedikt Jovanovi}; bratstvo: monah Agaton Milovanovi}, i monah
Zaharija @ivanovi}.
Manastir Mihoqska Prevlaka (Tivat): nastojateq: mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije; namjesnik: jeromonah
Ilarion \urica.
Manastir Svetog Nikole (Obod - Rijeka Crnojevi}a): v. d. nastojateqa: jeromonah Serafim Baradel; bratstvo: monah Nikolaj
Rumeni}, i monah Amvrosije Jova{evi}.
Manastir Kom (Skadarsko jezero - Rijeka Crnojevi}a): v. d.
nastojateqa: jeromonah David Mi{eqi}; bratstvo: monah Hrizostom Ne{i}.
Manastir ]elija Dobrska (@upa Dobrska - Cetiwe), metoh
cetiwskog manastira, `enski manastir: v. d. nastojateqice: monahiwa Olimpijada Vukovi}; sestrinstvo: monahiwa Hristina Nin~i}.
335
Manastir @drebaonik (Danilovgrad), `enski manastir: v. d.
nastojateqice: monahiwa Justina Tau{an; sestrinstvo: monahiwa
Teodosija [ekerovi}, monahiwa Ana Kova~evska, monahiwa Tekla Deliba{i}, monahiwa Pajsija Arnautovi}, i monahiwa Fevronija Radowi}.
Manastir ]elija Piperska (Piperi - Podgorica), `enski manastir: v. d. nastojateqice: monahiwa Angelina Trifunovi}: sestrinstvo: monahiwa Atanasija Axi}, monahiwa Sergija Toj~i},
monahiwa Justina Papi}, monahiwa Jelena Stani{i}; sve{tenoslu`iteq: jeromonah Simeon @ivkovi}.
Manastir Bawa (Risan), `enski manastir: v. d. nastojateqice: monahiwa Haritina Petru{evska; sestrinstvo: monahiwa Grigorija Petru{evska, monahiwa Marta Marinko, monahiwa Marija Petkovska, i monahiwa Evgenija \ukovi}.
Manastir Podlastva (Lastva Grbaqska - Budva), `enski manastir: v. d. nastojateqice: monahiwa Doroteja Deli}; sestrinstvo: monahiwa Elikonida Dacovi}, i monahiwa Serafima Stepanovi}.
Manastir Gorwi Br~eli (Crmnica - Virpazar), `enski manastir: v. d. nastojateqice: monahiwa Elikonida Jevti}; sestrinstvo: monahiwa Angelina Lazarevi}, monahiwa Anastasija Ili},
monahiwa Ksenija Bugar~i}, monahiwa Stevka Doskovi}.
Manastir @upa (Nik{i}), `enski manastir: v. d. nastojateqice: monahiwa Efimija Nik~evi};sestrinstvo: monahiwa Stefanija Stanojkovi}, monahiwa Teodora Radovi}, monahiwa Makrina @ugi}, monahiwa Irina Pra{~evi}, monahiwa Magdalena
Cvijovi}, monahiwa Amvrosija Marjanovi}, i isku{enica Qubinka Novkovi}.
Manastir Duga Mora~ka (Bio~e - Podgorica), `enski manastir: v. d. nastojateqice: monahiwa Jovana Vlastelica;sestrinstvo: monahiwa Fotina Kasl, monahiwa Fotina Petrovi}, isku{enica Jelena Evstratova, isku{enica Tawa Panteli}, i isku{enica Lukija Ito.
Manastir Dobrilovina (Mojkovac): v. d. nastojateqice: monahiwa Justina Papi}; sestrinstvo: isku{enica Marijana Turkovi}, i isku{enica Milica Bulatovi}.
Godine 1999, Mitropolija Crnogorsko-primorska imala je
sqede}a arhijerejska namjesni{tva, sa parohijama i parosima:
Arhijerejsko Namjesni{tvo Cetiwsko-namjesnik protojerejstavrofor Komnen Radusinovi}; protojerej Radomir Nik~evi}
(opslu`uje parohije: prvu cetiwsku, gra|ansku, qubotiwsku, ceklinsku i prekorni~ku); protojerej Dragan Stani{i} (opslu`uje
parohije: drugu cetiwsku, baji~ko-dowokrajsku, i sve parohije Ka336
tunske nahije); jerej Ivan Stani{i} (paroh rije~ki); protojerej
Mihailo Gazivoda (sve{tenik penzioner, opslu`uje parohiju meteri{ku). Namjesni{tvo je imalo i |akone Gojka Perovi}a i Radovana Tomovi}a.
Arhijerejsko Namjesni{tvo Podgori~ko-danilovgradsko - namjesnik protojerej Mom~ilo Rai~evi}; protojerej Milun Femi}
(paroh prvi podgori~ki) ;protojerej Dragan Mitrovi} (opslu`uje
parohije: drugu podgori~ku, zlati~ku, maslinsku i momi{i}ku); jerej Andrija \ikanovi} (paroh podgori~ki), jerej Dragan Tomi} (paroh qe{kopoqski i qe{anskih parohija), jerej Branko Tapu{kovi} (paroh ku~ko-bratono{ki); jerej Dragan Tomi} (paroh danilovgradski). Namjesni{tvo je imalo |akona Zorana \edovi}a, i ~teca
Dra`ena Sekuli}a. Sve{tenici u penziji bili su: protojerej-stavrofor Milija La~kovi}, i protojerej-stavrofor Milan Savovi}.
Arhijerejsko Namjesni{tvo Bokokotorsko - namjesnik protojerej-stavrofor Mom~ilo Krivokapi}; jerej Milenko Jekni} (parohije: prva kotorska, dobrotska i starogradska); protojerej Borislav
Kosori} (paroh tivatski); jerej Jovan Male{ (paroh krtolski) ;protojerej Radoman Bubawa (parohije: prva hercegnovska, kamenska, mokrinska i mojde{ka); protojerej \or|e Orovi} (druga hercegnovska
parohija); protojerej Predrag Vidakovi} (parohije: bijeqsko-kru{evi~ka i bao{i}ka); jerej Milorad Dajevi} (parohije: kumborska
i |enovi}ka); jerej Gojko Mra~evi} (parohija jo{i~ko-moriwska);
jerej @ivan Vukojevi} (parohija ku}anska); jerej Mom~ilo Glogovac
(parohija risanska); jerej Radoslav Laketa (parohija orahova~ko-pera{tanska), protojerej Qubomir \ureinovi} (parohija prva budvanska), protojerej Jovan Krsti} (parohija grbaqska), jerej Jovo
Bajkovi} (parohija majinsko-braji}ka), jerej Arsenije Radovi} (druga budvanska parohija). Namjesni{tvo je imalo |akone Sava Dendu,
i Slavoquba Radojkovi}a, te ~tece Nemawu Krivokapi}a, Neboj{u
Vulovi}a, Nenada Kalema i Mijajla Backovi}a. Sve{tenici u penziji bili su: protojerej-stavrofor Danilo Me{trovi}, i protojerej
Simo Kova~evi} (izbjeglica iz Gorwokarlova~ke Eparhije).
Arhijerejsko Namjesni{tvo Barsko: namjesnik protojerej Radoman Mijajlovi}; protojerej Radojica Bo`ovi} (paroh ulciwski); jerej Nobj{a Orovi} (paroh barski), protojerej Sreto Medi} (paroh sutomorski), jerej Ranko Lon~ar (paroh petrova~ki);
jeromonah Grigorije Trailovi} (opslu`uje parohije crmni~kovirpazarske); arhimandrit Mardarije [i{ovi} (opslu`uje parohiju Re`evi}e); jeromonah Dimitrije Laki} (opslu`uje parohije u
Pa{trovi}ima). Namjesni{tvo je imalo |akona ^eda Milosavqevi}a, i ~teca Rodoquba Pejovi}a.
337
Arhijerejsko Namjesni{tvo Nik{i}ko-{avni~ko - namjesnik
(mjesto upra`weno); protojerej Marko \urkovi} (druga nik{i}ka parohija); protojerej Aleksa Pavlovi} (prva nik{i}ka parohija); jerej Dragan Kru{i} (tre}a nik{i}ka parohija); protojerej-stavrofor Bogdan [e{lija (parohija grahovska); jerej Vasilije Brbori} (parohija `upsko-liverovi}ka); jerej Bo`idar Kuli} (parohija plu`inska); jerej Zdravko \urovi} (parohija ko~ansko-ri|anska); protosin|el Danilo Joki} (opslu`uje parohije: kosijerevsku, bawsku i vilu{ku); jeromonah Isaija Krgovi}
(opslu`uje parohije: {avni~ku, bijelsku, milo{evi}ku, mokrinsku, dobroselsku, previ{ku, grabovi~ku, petwi~ku, po{}ensku,
komarni~ku i du{ku); jeromonah Joanikije \ukni} (opslu`uje dio
{avni~ke parohije i boansku).
Arhijerejsko Namjesni{tvo Beransko-andrijevi~ko: namjesnik protosin|el Nikodim Komqenovi} (opslu`uje parohije: lu`a~ko-dola~ku i lubni~ku); jerej Dragan Risti} (prva beranska
parohija); jerej Marjan Vujovi} (druga beranska parohija); jerej Boro Vrhovac (paroh andrijevi~ki); jerej Pavle Kandi} (parohije
plavsko-gusiwska i murinsko-veli~ka); jerej Petar Krgovi} (parohija ro`ajska). Namjesni{tvo je imalo i ~teca Nenada Bubawu.
Arhijerejsko Namjesni{tvo Bjelopoqsko-kola{insko: namjesnik (mjesto upra`weno); protojerej Mira{ Bogavac (opslu`uje
parohije: prvu i drugu bjelopoqsku, prvu i drugu toma{evsku, i
ivawsko-azawsku); protojerej Jovan Tomovi} (opslu`uje parohije:
tre}u i ~etvrtu bjelopoqsku, prvu i drugu pavinopoqsku, i pe}arsko-podvr{ku); jerej Darko Peji} (parohija mojkova~ko-poqska),
jerej Vladan Panteli} (parohije: dowo i gorwomora~ka, i rova~ka); jerej Rade Radovi} (parohija kola{inska). Namjesni{tvo je
imalo jo{ i ~teca Nikolu Ga~evi}a.
Mitropolija je za devet godina od dolaska na arhijerejski polo`aj mitropolita Amfilohija Radovi}a obnovila ili oformira i ~itav niz bratstava i dru{tava koja do tada nijesu postojala,
ili su postojala do 1945. godine, a crkvenog su karaktera. Stoga su
ona nezaobilazna pored sve{teni~ko-mona{ke i crkveno-manastirske infrastrukture u ja~awu Pravoslavne vjere u narodu. Te
organizacije su sqede}e:
Bratstvo pravoslavne omladine Svetih Arhan|ela sa sjedi{tem u manastiru Svetih Arhan|ela na Mihoqskoj Prevlaci (predsjednik protojerej Dragan Mitrovi}); Fond Svetog Petra Cetiwskog - Cetiwe; Dobrotvorni fond SPC „^ovjekoqubqe“ - Cetiwe;
Dje~iji hor Svetog Petra Cetiwskog - Cetiwe; Vizantijska pjevnica „Sve{tenoinok Makarije“ - Cetiwe; Bratstvo pravoslavne
omladine Svetog Simeona Miroto~ivog - Podgorica; Kolo srp338
skih sestara Svetog Apostola Marka - Podgorica; Dje~iji hor
Svetog Save - Podgorica; Kolo srpskih sestara - Kotor; Kolo srpskih sestara - Risan; Kolo srpskih sestara - Bao{i}i; Kolo srpskih sestara - Budva; Kolo srpskih sestara - Tivat; Kolo srpskih
sestara - Herceg Novi; Srpsko pjeva~ko dru{tvo „Jedinstvo“ - Kotor; Crkveni hor „Ro`destvo“ - Bijela (Herceg Novi); Crkveni
hor Svetog Vasilija Ostro{kog - Kumbor (Herceg Novi); Crkveni
hor Svetog Jevstatija Prevla~kog - Budva; Bratstvo Svetog
Apostola Luke - Kotor; Bratstvo pravoslavne omladine Svetog
Pantalejmona - Tivat; Bratstvo pravoslavne omladine Svetog
Save - Herceg Novi; Crkveni hor Svetog Jovana Vladimira - Bar;
Bratstvo pravoslavne omladine Svetog Vasilija Ostro{kog
- Nik{i}; Kolo srpskih sestara „Kosovka djevojka“ - Nik{i}; Crkveni hor Svetog Novomu~enika Stanka - Nik{i}; Kolo srpskih
sestara - Berane; Kolo srpskih sestara - Kola{in; Kolo srpskih
sestara - Mojkovac; Bratstvo pravoslavne omladine Svetih Apostola Petra i Pavla - Bijelo Poqe; Dje~iji crkveni hor Svetih
Joakima i Ane-Poqa Kola{inska (Kola{in).5
Po prvi put u istoriji Mitropolije Crnogorsko-primorske,
tj. po prvi put u Crnoj Gori uop{te, 1993. godine odfr`ana su
zasijedawa Svetog Arhijerejskog Sabora SPC na Cetiwu, i u manastiru Dowem Ostrogu, {to je tako|e fenomen vezan samo za arhijerejski period mitropolita Amfilohija Radovi}a.
Od dolaska na arhijerejski polo`aj mitropolita Amfilohija
Radovi}a osnovana je izdava~ko-informativna ustanova Mitropolije Crnogorsko-primorske „Svetigora“, sa sjedi{tem na Cetiwu, koja je imala izuzetan zna~aj na popularizaciji i {irewu
Pravoslavqa u Mitropoliji. Godine 1999. wen direktor je bio
protojerej Radomir Nik~evi}, sekretar jerej Nikola Todorovi},
blagajnik i administrator |akon Radovan Tomovi}, pravni savjetnik advokat Mla|en Mi}ovi}, voza~ Pe|a Vuki}evi}, i slu`benici u redakciji Mirjana Perovi} i Branislava Ra`natovi}.6
Ova izdava~ko informativna agencija se podijelila na dva
aspekta. Najprije na {tampani, a potom i elektronski. Najprije
je osnovan ~asopis Mitropolije „Svetigora“. Prvi broj „Svetigore“ iza{ao je na Bo`i} 1992. godine. Uvodnik je napisao mitropolit Amfilohije. Prvi urednik je bio protojerej Radomir Nik~evi}. On je na ovom mjestu ostao do 120 broja, koji je iza{ao na
Bo`i} 2001/02. godine. Tokom godina saradnici „Svetigore“ bili
5. Aleksandar Stamatovi}, Kratka istorija Mitropolije Crnogorsko-primorske 1219-1999. sa {ematizmom, Cetiwe, 1999, 111-150.
6. Nav. dj., 115.
339
su brojni sve{tenici, monasi, teolozi, istori~ari, kwi`evnici,
qekari, publicisti itd. Imena poput: Jovana Puri}a, Predraga
Vuki}a, Aleksandra Stamatovi}a, Vesne Nik~evi}, Vladimira
Jovi}evi}a, Budimira Aleksi}a, Mateja Arsenijevi}a, Milutina
Mi}ovi}a, Ksenije Kon~arevi}, Rado{a Mladenovi}a, Radmile
Mi{ev su samo jedna od mnogih.
Godine 1999. glavni urednik bio je protojerej Radomir Nik~evi}. Ure|iva~ki savjet ~inili su: protojerej Mom~ilo Krivokapi}, protojerej \uro Kro{war, jeromonah Dimitrije Laki}, jerej
Radovan Bigovi}, Matija Be}kovi}, Radomir Rai~evi}, Komnen
Be}irovi}, i Milutin Mi}ovi}. Redakciju su ~inili: jeromonah
Jovan Puri}, jeromonah Jovan ]ulibrk, jerej Velibor Xomi}, Budimir Aleksi}, Matej Arsenijevi}, Vladimir Dimitrijevi}, Vesna Nik~evi}, i Predrag Vuki}. Dizajner je bio Mirko Toqi}, a
urednik fotografije Milinko Stefanovi}.
Od broja 121, koji je iza{ao na Sretewe 2002. godine glavni
urednik „Svetigore“ je bio jeromonah Jovan ]ulibrk zavr{no sa
brojem 140, koji je iza{ao na Uspewe 2003. godine. Poslije wega
urednik je bio Nikodim Bogosavqevi}, koji je uredio novih dvadeset brojeva, tj. od broja 141, koji je iza{ao na Krstovdan 2003. godine, zakqu~no sa brojem 161, koji je iza{ao na Aran|elovdan 2005. godine. Od broja 162, koji je iza{ao na Bo`i} 2005/06. godine urednik
~asopisa je bio jerej Nikola Ga~evi}. Taj posao je obavqao do broja
183, kada je oti{ao na postdiplomske studije u Gr~ku. Naime posqedwi broj u wegovom uredni{tvu 182, iza{ao je u avgustu 2008. godine. U septembru 2009. godine izlazi broj 183, od kada je urednik jeromonah Kirilo Bojovi}. Posebno mjesto u stvarawu i oblikovawu
„Svetigore“ pripada mr Mirku Toqi}u, dekanu Likovne akademije
u Trebiwu, koji je bio umjetni~ki dizajner „Svetigore“. Fotografi
„Svetigore“ tokom vremena su bili: @ivota ]iri}, Zoran Tri~kovi}, isku{enik Pavel, Jovan Radovi}, @eqko [apuri} itd. U prvojdeceniji XXI vijeka, oko „Svetigore“ se pored iz ranijeg perioda pomenutih okupqaju, i sa wom sara|uju: Gojko Perovi}, Petar
Dragojlovi}, Savo Denda, Jovan Plamenac, Pavle Kondi}, monahiwa Stefanida, Slavko @ivkovi}, Igor Balaban, Olivera Balaban,
Milena Tejlor, Sawa Radovi}, Marija @ivkovi}, Ivana Kne`evi},
Dragan Kerkez, Jelena Petrovi}, monahiwa Amfilohija, Spiridon
Bulatovi}, Milana Babi} itd.7
Drugi aspekt ~inio je elektronski medij radio „Svetigora“.
Eparhijski upravni odbor Mitropolije Crnogorsko-primorske do7. Kao nap. 5; podatke je autoru rada dao urednik ~asopisa „Svetigora“ jeromonah Kirilo Bojovi}.
340
nio je 25. februara 1998. godine odluku o osnivawu radia „Svetigora“. Poslije opse`ne pripreme radio je po~eo da emituje program
na Duhove 7. juna iste godine. Tog datuma patrijarh srpski Pavle
blagoslovio je rad radia, osve{tao wegove prostorije na Cetiwu, i
prvi se obratio slu{aocima. Radio je do Bo`i}a 1999. godine emitovao trosatni eksperimentalni program, kada je pre{ao na emitovawe redovnog {estosatnog programa. Iste godine 24. marta, u nave~erje praznika Svetog Simeona Novog Bogoslova, NATO pakt otpo~eo je bombardovawe SR Jugoslavije, te je mitropolit Amfilohije
dao blagoslov za emitovawe 24-satnog programa.
Godine 1999. radio „Svetigora“ imao je ovaj sastav: glavni urednik Slavko @ivkovi}, urednik informativnog programa Rajo Vojinovi}, muzi~ki urednik jeromonah Jovan ]ulibrk, urednik katihetskog programa Branislav \ukari}, urednik redakcije za kulturu Zoran Ristovi}. Redakciju su ~inili: Stanko Backovi}, Zoran
Bo{kovi}, Sergej Popratwak, Vesna Nik~evi}, Marija Bo`ovi},
Bo`idar Denda, Vesna Kriv~evi}, Mara Radovi}, Spiridon Bulatovi}. Saradnici su bili: jeromonah Jovan Puri}, jerej Dragan
Stani{i}, |akon Gojko Perovi}, Vladimir Dimitrijevi}, Predrag Vuki}, Lazar Kubat, Marija Kosti}, Marija \ukari}, Petra
Smolovi}, Hristina Vi{i}, Svetlana Spaji}, i Rada Mi{ev. Spikeri su bili Nikoleta Denda i Hristina Vi{i}; ton realizatori:
Nevena [}epanovi}, Qubi{a Arbutina, Vladan Radoman, Dragan
Radoman, i Boro Ostoji}; daktilo biro: Milica Sredanovi} i Milovan Parezanovi}; ~ista~ica: Svetlana Borilovi}.
Od osnivawa do 27. decembra 2001. godine program radia je emitovan na dvije frekvencije. Od tada program se emituje na trinaest frekvencija na teritoriji ~itave Crne Gore. U nave~erje Vavedewa Presvete Bogorodice 3. decembra 2004. godine radio „Svetigora“ emituje program i na Internetu. Godine 2005, u skladu sa
novim Zakonom, radio „Svetigora“ je transformisan u Dru{tvo
sa ograni~enom odgovorno{}u „Metropoliten medija“ - Poslovna jedinica „Radio Svetigora“, ~iji je osniva~ Mitropolija Crnogorsko-primorska. Direktor radia od 2005. do 2007. godine bio
je profesor srpskog jezika i kwi`evnosti Slavko @ivkovi}, a od
tada diplomirani ekonomista i teolog jerej Predrag [}epanovi}. Od osnivawa radia do oktobra 1999. godine glavni urednik
bio je Slavko @ivkovi}, od tada do oktobra 2002. godine jerej Gojko Perovi}, od tada do februara 2011. godine jerej Jovan Plamenac, od tada jerej Nikola Pejovi}.8
8. Kao nap. 5, str. 115-116; Ostale podatke autoru je dao direktor radija „Svetigora“ jerej Predrag [}epanovi}-Zagara~ki.
341
Zna~ajnim omasovqavawem sve{tenstva i mona{tva, kao i obnavqawem crkveno-manastirske infrastrukture, stekli su se
uslovi za obnavqawe Budimqanske Episkopije. Ona svoju genezu
vu~e u Zahumsko-ra{koj Episkopiji iz doba Kwa`evine Crne Gore. Postojala je kra}e vrijeme i 20-ih godina, a potom i 50-ih godina XX vijeka. Godine 1999. biva obnovqena kao Budimqanskonik{i}ka Episkopija. Sveti Arhijerejski Sabor SPC je na svom
redovnom zasijedawu od 14. maja 1999. godine izabrao za vikarnog
episkopa mitropolita Amfilohija Radovi}a protosin|ela Joanikija Mi}ovi}a. U srijedu 2. juna iste godine patrijarh srpski
Pavle obavio je u cetiwskom manastiru nare~ewe igumana i protosin|ela Joanikija za episkopa budimqanskog. Sjutra dan na
istom mjestu obavqena je i hirotonija.
Episkop Joanikije Mi}ovi} ro|en je 20. aprila 1959. godine, od
oca Sava, i majke Vidosave, ro|ene Koprivica u Velimqu, sa svjetovnim imenom Jovan. Bratstvo Mi}ovi}a je rodom iz plemena
Bawana, a porijeklom iz plemena Drobwaka. Zavr{io je gimnaziju
u Nik{i}u. Studirao je filosofiju na fakultetu u Beogradu, a Bogoslovski fakultet u Beogradu zavr{io je 1990. godine. Iste godine zamona{en je u manastiru ]elija Piperska 30. oktobra. Ubrzo,
7. februara 1991. godine dobio je ~in jero|akona, a potom istog mjeseca postavqen za starje{inu manastira Savine. Za starje{inu cetiwskog manastira biva postavqen 1. septembra 1992. godine, kada
tako|e biva postavqen i za nastavnika u obnovqenoj Bogosloviji
Svetog Petra Cetiwskog na Cetiwu. U ~in protosin|ela unaprije|en je 31. oktobra 1995. godine, i biva postavqen za v. d. rektora
Bogoslovije na Cetiwu, a potom i rektora.9 Tako se od 1999. godine, iz teritorije Mitropolije Crnogorsko-primorske izdvaja Episkopija Budimqansko-nik{i}ka, sa sjedi{tima u manastiru \ur|evi Stupovi kod Berana i Nik{i}u. Ona obuhvata teritorije dr`avnih op{tina: nik{i}ke, plu`inske, `abqa~ke, {avni~ke, mojkova~ke, beranske, andrijevi~ke, plavske, ro`ajske i bjelopoqske.
Godine 2004, po~asno je evidentirana Episkopija Dioklijska,
kao znak formalnog po{tovawa i tradicije stare hri{}anske Episkopije iz pozno rimskog perioda. Nije imala katedralno mjesto
ni sve{tenstvo. U tom smislu na prenos mo{tiju Svetog Save 19.
maja 2004. godine izabran je za vikarnog episkopa mitropolita
crnogorsko-primorskog Amfilohija protosin|el i iguman manastira Ostroga Jovan Puri}.
9. Glasnik SPC, br. 6, Beograd, 1999, 115-119.
342
Episkop Jovan Puri}, svjetovno ime Mladen, rodio se od oca Radosava i majke Zore (djevoja~ko Brankovi}) u Mija~ima kod Vaqeva
24. maja/6. juna 1965. godine. Posle Bogoslovije Svetog Save u Beogradu 1985. godine upisao je Bogoslovski fakultet Srpske Pravoslavne Crkve u Beogradu. Studije je nastavio i zavr{io na Duhovnoj
akademiji Ruske Pravoslavne Crkve u Petrogradu, 1996. godine, sa
odli~nim uspehom, i odbranio nau~ni rad iz oblasti vizantologije,
na temu Ikonoborstvo i ikonopo{tovawe, u stepenu postdiplomskog aspiranta. Ovim radom je stekao pravo da pi{e kandidatsku disertaciju, a radom Tajnovodstvo Svete slu`be zavr{io je i aspiranturu 1996/1997. godine. Jednu {kolsku godinu predavao je u Bogosloviji Svetog Save u Beogradu, a potom je, 1992. godine, posle kra}eg
isku{eni{tva u manastiru Trono{i, kod Vaqeva. Episkop zahumsko-hercegova~ki, uz saglasnost nadle`nog episkopa, mitropolita
crnogorsko-primorskog Amfilohija, zamona{io ga je u hramu Svete Trojice u Dowem manastiru Ostrog, a narednog dana u hramu
Vavedewa Presvete Bogorodice u Gorwem manastiru Ostrog rukopolo`en je u ~in jero|akona; u ~in jeromonaha, 1995. godine, rukopolo`io ga je u manastiru Mile{evi Wegova Svetost Patrijarh srpski Pavle. Mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije, proizveo ga je u ~in protosin|ela, a zatim ga je 2001. godine postavio za
igumana Manastira Ostroga; u ~in arhimandrita uzveden je 2004. godine. Odlukom Svetog Arhijerejskog Sabora maja 2004. godine arhimandrit Jovan izabran je za vikarnog episkopa Mitropolije Crnogorsko-primorske sa titulom episkop dioklitski (drevne ranohri{}anske Eparhije Dioklitske). Iste godine, u junu, patrijarh srpski Pavle hirotonisao ga je za episkopa u hramu Hristovog Vaskrsewa u Podgorici. Episkop Jovan je od 1992. do 2006. godine, bio
profesor Bogoslovije Svetog Petra Cetiwskog na Cetiwu, gde je
predavao Pravoslavnu dogmatiku. Od 2006. godine predava~ je na
predmetu Sveto Pismo i ikonopis na Visokoj {koli - Akademiji
Srpske Pravoslavne Crkve za umetnosti i konservaciju.
Vikarni episkop dioklitski i iguman manastira Ostrog Jovan Puri}, 12. novembra 2009. na Filosofskom fakultetu - Pale,
Isto~no Sarajevo odbranio je doktorsku disertaciju na temu „Filosofija vaspitawa Sv. Jovana Zlatousta“. Mentor mu je bio
prof. dr Simo Ne{kovi}.
Vladika Jovan ima i vi{e nau~nih radova od zna~aja za razvoj
biblistike i ikonologije i uop{te bogoslovske nauke objavqenih
u vode}im doma}im ~asopisima, sa recenizijama, posjeduje originalno stru~no ostvarewa, odnosno projekte Sveta Liturgija (kwiga + 2 DVD-a) i serijal dokumentarnih epizoda pod nazivom Ikona
+ kwiga „Qudsko lice Boga”, nekoliko desetina studija, original343
ni erminevti~ki metod prilikom i{~itavawa Svetog Pisma i himnografije. Tako|e, rukovodio je nau~nim projektima, a ima dva
objavqena uxbenika iz predmeta Ikonologije (ÀÀ godina oba studijska programa) i Agiologija sa himnografijom (ÀÀÀ godina oba studijska programa), i tri monografije, objavqene 2009. godine, o djelu i bogoslovqu Svetog Jovana Zlatousta, praktikum za Ikonologiju pod nazivom Imena i natpisi na ikonama, i vi{e radova saop{tenih na me|unarodnim ili doma}im nau~nim skupovima. U periodu 2006-2011. objavio je slede}e radove i u~estvovao na me|unarodnim nau~nim skupovima:
Monografije: Osnovi pedagogije svetog Zlatousta, 2009; Bogoslu`ewe i vaspitawe, 2009; Filosofija vaspitawa u delu Svetog Jovana Zlatousta, 2009. Priredio je zbornik Hramovni ~in.
Pored navedenih uxbenika priredio je jo{ uxbenik Pedagogika.
Predavawa: Ikona Hrista po sv. Apostolu Pavlu, predavawe
na simposionu u Fo~i, Bosna i Hercegovina, posve}enom Apostolu Pavlu, 8. maja 2009; Misija me|u siroma{nim (na engleskom jeziku), predavawe na me|unarodnoj konferenciji Prag, ^e{ka, 21-24.
maja 2009; Tajna ikonopo{tovawa, predavawe na simposionu Pravoslavna teologija danas, Pravoslavni bogoslovski fakultet Univerziteta u Beogradu, 27-29. maja 2009; Ikona i kwiga Otkrivewa,
Me|unarodni nau~ni skup o ikonologiji Sveto Pismo i ikona,
maj 2010; Ikonologija, Mediji i informisawe, Zbornik Megatrend Univerziteta, 2010; Iconology (na engleskom jeziku), poseban oblik (~asopis Ohford); Ime Bo`je i ikona, Podgorica, Crna
Gora, Duhovni centar 2009; Tajna ikoni~nog po{tovawa imena
Bo`jih, predavawe na simposionu na Prevlaci, Crna Gora, 17. januar 2010. / Zbornik radova 790. godina Mitropolije; Tajna bla`enstva kao lestvica obrazovawa po svetom Jovanu Zlatoustu,
Novi Sad, 2010; Crkveni etos i savremenost; Ikona i pedagogika, jesen 2010; Antropolo{ke osnove pedagike; GSPC, IV 2010.
Slova: Slovo na promociji monografije Svetigore - Sveti
Vasilije Ostro{ki, 2009; Slovo na promociji doktorata |akona Milorada Lazi}a, Kolarac 2009; Slovo na sahrani akademika
Sime ]irkovi}a, 2009; Slovo na promociji projekta Liturgija,
2009; Slovo u Kalendaru za 2011.
Besjede objavqene u ~asopisima: Na Tominu Nedequ, 4. maj 2008. Crkveni `ivot 10/2008; Na svetu Teklu, Svevi|e, Nikoqdan 2009. 14-16.
Kwiga besjeda: Ostro{ka slovesna kwiga, 2009; Ostro{ki troslov.
Prikazi: Kwiga Episkopa Jovana: Slova i prikazi („Glas u
pustiwi”), Novi Sad, 2007; R. Marojevi}, Episkop Jovan Ostro{ki
Slovesna Slu`ba, Svevi|e 42-43; R. Raki}, Episkop Jovan Rukoveti iz bogoslovqa, 15. mart 2009, 32; I. ^airovi}, Ostro{ki tro344
slov o Jovanu Zlatoustu, @ivopis 4, 2010, 365-369; Kwigoqubac,
Episkop Jovan Puri}: Bogoslovske osnove Pedagogije Svetog Jovana Zlatousta, Internet prezentacija Dveri srpske (7.7.2010)
Studije: Ime Bo`je u delu Svetog Save, Svevi|e, 42, 2008, 5-8/
Kalendar Crkva 2008; Bogoslu`ewe je centar `ivota, Vidoslov
46, 2009, 135-146; Liturgijska dimenzija blagodatne pedagogije
svetog Jovana Zlatousta, Ota~nik, sv. 1/2009, 224-264; Uloga
Psaltira u bogoslu`ewu, @ivopis 2, 2008, 159-172; Tajna ikone
Hrista, @ivopis 3, 2009; Bo`anska pedagogija i problem teodikeje u antropologiji Svetog Zlatousta, Glasnik SPC 3/2009.
75-78; Biblijska pro`etost slu`be pogrebewa, @ivopis 2010;
Sociolo{ki okviri pedagogije Sv. Jovana Zlatousta, Crkvene
studije, Godi{wak Centra za crkvene studije, godina VI, br. 6,
Ni{ 2009, 131-145; Teologija pojawa, @ivopis 2010, 51-59.
^lanci: O Uspeniju, Svetigora 20-21, avgust-septembar 2008;
Ikoni~nost molitvenog bogoslovqa, zvani~na Internet prezentacija Srpske Pravoslavne Crkve; Predavawe o filmu „Susret
pod Ostrogom”, Soko 2/2008; Uvodno slovo o monografiji o svetom Vasiliju, 4-5, 2008; O Svetim Tajnama, 1. maj 2008, Pravoslavqe, 6-8; Duhovni `ivot, Pravoslavqe 1. mart 2010; Osetqivost - osnovno svojstvo hri{}anstva, Pravoslavqe oktobar 2010;
Prevodi: V. Loski, Uspenije Majke Bo`je, Svetigora 20-21, oktobar 2008. [est studija na temu Hramovni ~in (sa ruskog i engleskog).
Recenzent: Bolotov, Istorija drevne Crkve; Prof. Pribislava Simi}a, Azbu~nik Oktoiha, Slave – recenzija edicije.
Prire|iva~ izdawa: Evdokimov, P. Umetnost ikone, 2009;
Patrijarh Pavle (rukopis za Wegovu Svetost); Bi~kov, Estetika Otaca; Odgovori na pitawa, vera i `ivot, 2010; kriti~ko
izdawe dela Zlatousta o sujeti, Beograd, 2010.
Od 2010. do 2013. objavio je kwige: Ikona i duhovnost, 2010;
Liturgija i savremeni svet, 2011; Ikona Hrista, 2011; Tajna o
Bogorodici, 2011; Hristologija, 2012; Ikona i himna Bogorodici, 2012; Sotiriologija 2012; Biblijske i bogoslovske osnove
spasewa, 2013; Ekolo{ke teme; Hram i umetnost (priredio) 2013.
- Urednik je prevoda sabranih dela Sv. Jovana Zlatoustog (napisao predgovor 1. 2. i 3. tomu);
- Scenarista Bogoslu`benog vodi~a (internet verzija);
- Iza{le su kwige na engleskom, nema~kom i ruskom (Ikona
Hrista, Ikona i himna Bogorodici, pedagogija i bogoslovqe po
sv. Jovanu Zlatoustom).10
10. Sajt Episkopije Ni{ke.
345
Od monaha sa teritorije Mitropolije Crnogorsko-primorske
iz perioda arhijerejskog rada mitropolita Amfilohija Radovi}a, pored episkopa ni{kog, episkopi su postali jo{ i Joakim Jov~evski i Jovan ]ulibrk. Joakim Jov~evski ro|en je 7. novembra
1949. godine u selu Lukovu kod Struge. Zavr{io je Bogoslovski
fakultet „Sveti Kliment Ohridski“ u Skopqu 1992. godine. Zamona{en je od strane mitropolita Amfilohija 9. februara 1996.
godine u cetiwskom manastiru. Iste godine na Lu~indan rukopolo`en je u ~in jeromonaha. Nastavnik u Bogosloviji Svetog Petra
Cetiwskog na Cetiwu bio je od februara 1997. godine, za predmete: Sveto Pismo Novog Zavjeta, Hri{}anska etika, i Apologetika. Od 1998. godine postavqen je za vaspita~a, a od 2001. i za glavnog vaspita~a. Odlukom Svetog Arhijerejskog Sabora SPC od maja 2003. godine, na predlog mitropolita vele{ko-povardarskog i
egzarha ohridskog Jovana, izabran je za wegovog vikarnog episkopa, sa titulom episkop veli~ki i mjestoblustiteq pole{ko-kumanovski. Nare~ewe i hirotonija episkopa Joakima obavqeni su
29/30. novembra 2009. godine u sabornom hramu Svetog Arhangela
Mihaila u Beogradu od strane patrijarha Pavla.11
Jovan ]ulibrk ro|en je 16. aprila 1965. godine u Zenici. Zavr{io je gimnaziju u Bosanskoj Gradi{ci, a potom i Pedago{ku akademiju u Bawoj Luci, odsjek srpski jezik i jugoslovenska kwi`evnost. Filozofski fakultet, odsjek za ju`noslovenske jezike i kwi`evnosti zavr{io je u Zagrebu 1991. godine. Studirao je teologiju
u Beogradu, i zavr{io Duhovnu akademiju Svetog Vasilija Ostro{kog u Srbiwu (Fo~a). Zamona{en je u cetiwskom manastiru 6. jula 1993. godine od strane mitropolita crnogorsko-primorskog Amfilohija. U ~in jero|akona rukopolo`en je na Lu~indan 1995. godine tako|e u cetiwskom manastiru, a u sve{teni~ki ~in na Duhovski ponedjeqak 1997. godine. Bio je nastojateq manastira Mora~nik na Skadarskom jezeru, obnavqaju}i ga poslije trovjekovnog zapu{tewa. Od 1. septembra 1993. godine bio je nastavnik u Bogosloviji Svetog Petra Cetiwskog na Cetiwu, za predmete: Slovenski
jezik, Srpski jezik, i Op{ta istorija, a bio je dvije godine i vaspita~. Poslije svr{etka NATO intervencije na Kosovu i Metohiji
od qeta 1999. godine ve}inu vremena boravio je u Pe}koj Patrijar{iji. Jedno vrijeme bio je urednik ~asopisa Mitropolije Crnogorsko-primorske „Svetigora“. Za episkopa lipqanskog, patrijarhovog vikara, imenovan je na redovnom zasijedawu Svetog Arhijerejskog Sabora SPC 16/27. maja 2011. godine.12
11. Glasnik SPC, br. 12, Beograd, 2003, 279-280.
12. Cetiwska Bogoslovija, urednik monah Pavle Kondi}, Cetiwe, 2002, 238-239.
346
Na praznik Svetog Pantelejmona 9. avgusta 1993. godine, u Momi{i}ima u Podgorici, u blizini ostataka crkve Svetih Apostola, koja je bila metoh manastira Hilandara iz vremena kraqa Milutina Nemawi}a, a pored crkve Voznesewa Gospodweg, po~eo je
da se gradi saborni hram Hristovog Voskrsewa. Kamen temeqac su
postavili i osve{tali patrijarh srpski Pavle i patrijarh vaseqenski Vartolomej, mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije, uz saslu`ewe jednog broja episkopa Srpske, Gr~ke i Ruske
Pravoslavne Crkve, mno{tvo sve{tenstva i mona{tva, kao i uz
prisustvo vi{e hiqada vjernika.
Idejni projekat sabornog hrama uradio je arhitekta dr Predrag Risti}. Na osnovu wegovog projekta Gra|evinski fakultet u
Podgorici uradio je projekat temeqa hrama i kripte do kote 0. 00.
Dobrovoqnim anga`ovawem gra|evinskog preduze}a „Arso Mili}“ (vlasni{tvo bra}e Mili}a iz Podgorice, a rodom iz Ku~a)
iskopani su temeqi za hram i kriptu. Vjerni stanovnici Zete su
donirali i dotjerali pijesak, a nik{i}ka `eqezara je donirala
`eqezo za izlivawe temeqa, poslije ~ega su isti i izliveni. Poslije toga sve~anom liturgijom koju su slu`ili patrijarh srpski
Pavle, patrijarh ruski Aleksej, mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije i vi{e episkopa Srpske i Ruske Crkve osve{tani su temeqi hrama i kripte.
Dobrovoqnim prilozima vjernika, a uz finansijsku pomo}
Vlade Crne Gore nastavqeni su radovi na kripti, koja je na dubini od 4, 40 m, i zavr{eni 8. avgusta 1997. godine, izlivawem plo~e
hrama, u koju je utro{eno 450 kubika betona i oko pedeset tona
`eqeza. Radove na kripti izvodilo je preduze}e „Neimar-in`iwering“ iz Podgorice. Glavni projekat hrama, a na osnovu idejnog
rje{ewa dr Predraga Risti}a, od kote 0.00, uradio je „Projekt-in`iwering“ iz Podgorice, na ~elu sa pokojnim arhitektom Jovanom Popovi}em i wegovim bratom Svetislavom.
Daqu gradwu hrama nastavilo je preduze}e „Mostogradwa-in`iwering“, koje preuzima radove u novembru 1997. godine. Zavr{etkom centralne kupole postavqen je i zlatni krst na kupoli
18. novembra 1997. godine. Stru~ni nadzor na izgradwi hrama obavqa Republi~ki zavod za urbanizam i projektovawe, zajedno sa stru~nim nadzorom Mitropolije. Od 2003. godine {ef gradwe je Mom~ilo Stanojevi}. Unutra{we ure|ewe hrama sa `ivopisawem otpo~elo je 2010. godine.13
13. Podatke o izgradwi hrama dao je autoru sekretar odbora za gradwu jerej
Predrag [}epanovi}-Zagara~ki.
347
3. Obnova i izgradwa crkava, manastira i
druge crkvene infrastrukture
U prve dvije decenije arhijerejskog rada mitropolita Amfilohija Radovi}a preduzeti su i veliki radovi na obnovi crkava i
manastira, kao i wihove prate}e infrastrukture. Wegov prethodnik mitropolit Dajkovi} trudio se koliko je mogao, i koliko su
mu to dru{tvene prilike ateisti~kog re`ima na vlasti dozvoqavale, kao i materijalna sredstva, da obnavqa raniju crkvenomanastirsku infrastrukturu. Taj posao nije bio lak, jer je ta infrastruktura tokom rata zna~ajnim dijelom iz ovih ili onih razloga bila izlo`ena uni{tavawu. Posqeratni ateisti~ko-komunisti~ki re`im napravio je idealne uslove za devastaciju crkveno-manastirske infrastrukture. ^ak se u velikom broju slu~ajeva od pojedinaca i raznih dr`avnih i politi~kih organizacija u
okviru tog re`ima utrkivalo, ko }e pokazati ve}u nebrigu i odiozu prema toj infrastrukturi. Mo`e se slobodno konstatovati,
da je parohijska, tj. ruralna i prigradska crkvena infrastruktura u momentu ustoli~ewa mitropolita Radovi}a (sem mawih izuzetaka) bila pred nestajawem, zbog izlo`enosti zubu vremena i
nebrizi. Tokom decenija obnavqani su uglavnom ve}i manastiri i
gradske crkve, pored ve}ih saobra}ajnica ili u turisti~kim podru~jima, koje je ateisti~ki re`im mogao valorizovati kao kulturno-umjetni~ku turisti~ku ponudu. Katastrofalni zemqotres
je 1979. godine, potpuno ili gotovo potpuno ruinirao navedenu infrastrukturu. Istina, u narednoj deceniji, preduzeti su odre|eni
radovi na wenoj obnovi. Dr`ava je me|utim, u ve}ini slu~ajeva tu
obnovu vr{ila ignori{u}i Mitropoliju Crnogorsko-primorsku
i wenog mitropolita.
Mitropolit Radovi} je po preuzimawu arhijerejske du`nosti
bio svjestan, da duhovni i organizacioni preporod Mitropolije
ne mo`e biti baziran samo na obnovi postoje}e infrastrukture,
nego i na izgradwi nove, jer i ta stara, tj. postoje}a, nekada je i od
nekoga bila gra|ena kao nova. Stoga se doba mitropolita Radovi}a po uspje{nosti obnove, ili izgradwe novih crkava i manastira, mo`e mjeriti jedino sa periodom vladavine kwaza Nikole od
1878. do 1912. godine, koji se smatra zlatnim dobom graditeqstva,
naro~ito u smislu izgradwe parohijskih crkava. Vaqa napomenuti da su u ovaj pregled uvr{teni obnovqeni ili nanovo izgra|eni
manastiri i crkve i sa teritorije Mitropolije Crnogorsko-primorske, koji su od 1999. godine u{li u sastav obnovqene Budimqansko-nik{i}ke Episkopije. Dakle, oni obnovqeni ili nanovo
348
izgra|eni od te godine, koji spadaju u teritoriju Budimqanskonik{i}ke Episkopije nijesu nabrajani.
Po godi{tima obnova i izgradwa u kratkoj retrospektivi izgledala je ovako:
1991. godine: poslije serije radova otpo~etih 1989. godine na
\ur|evdan 1991. godine obnovqen manastir Dobrilovina; od 1990.
godine otpo~ela serija radova na obnovi sabornog hrama Svetog
Nikole na ^evu, koji su zavr{eni u narednoj deceniji; na Vaskrs
osve{tan obnovqeni hram Svetog Arhangela Mihaila u Andrijevici;obnovqen hram Svetog Nikole u Tre{wevu-Cuce; obnovqen
hram Svetog Arhangela Mihaila u Kova~ima u Dowem Grbqu; obnovqen hram Svete Paraskeve u Vranovi}ima u Grbqu; 10. oktobra osve{tan obnovqeni hram Uspewa Bogorodice u Qe{evi}ima u Dowem Grbqu; osve{tan obnovqeni hram Svetog \or|a (crkva bratstva [ovran) u Gorwem Grbqu; osve{tan obnovqeni hram
Svetog Arhangela Mihaila u starom gradu Herceg Novom; osve{tan obnovqeni hram Svete Petke u Ledenicama iznad Risna; osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole na Bijeloj gori kod Ulciwa; obnovqen hram Svetog Nikole u Godiwu u Crmnici; osve{tan obnovqeni hram Svetog Jovana u Klewu kod Nik{i}a;osve{tan obnovqeni hram Svete Trojice u selu Zori}i blizu Gra~anice kod Andrijevice.
1992. godine: 12. maja osve{tan konak manastira Svetog Vasilija Ostro{kog na Ribwaku iznad Bara, koji je prvo bio metoh manastira Ostrog; 7. jula osve{tan hram Svetog Jovana (crkva Ru`ica) u Ro`aju; na Ilindan osve{tan obnovqeni hram Svetog Vasilija Ostro{kog (Crkva Ru`ica) na planini Siwavini; potpuno
zavr{eni radovi na jednom dijelu konaka manastira Mora~e;osve{tan obnovqeni hram Svetih Kozme i Damjana u Stanisaqi}imaQe{anska nahija kod Podgorice; osve{tan obnovqeni hram Svetog \or|a u Kornetu-Qe{anska; osve{tan obnovqeni hram Svetog Petra u Pelinovu-Gorwi Grbaq; osve{tan obnovqeni hram
Svete Nedjeqe u Pelinovu; osve{tan obnovqeni hram Svete Petke u selu Poqicama u Krivo{ijama iznad Kotora; osve{tan obnovqeni hram Svete Trojice u Zagradu kod Berana; osve{tan obnovqeni hram Svetog Arhangela Mihaila na Bu~u kod Berana.
1993. godine: 13. juna osve{tan obnovqeni manastir Gorwi
Br~eli u Crmnici; otpo~eli radovi na obnovi manastira Star~eva Gorica na Skadarskom jezeru, koji je 2000. godine posve}en Presvetoj Bogorodici; na Preobra`ewe osve{tan obnovqeni hram
Preobra`ewa Gospodweg u selu Kr{ u [arancima kod @abqaka;poslije serije radova zapo~etih po katastrofalnom zemqotresu 1979. godine, kona~no obnovqen i osve{tan hram Uspewa Bogo349
rodice pri manastiru ]elija Dobrska kod Cetiwa; osve{tan
obnovqeni hram Svetog \or|a u Dowoj Gorici-Qe{kopoqe-Podgorica; osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikolaja Mirlikiskog
u Vrawu-Matagu`i-Zeta; otpo~eli radovi na obnovi hrama Svetog Simeona Miroto~ivog u Dowem Zagara~u kod Danilovgrada,
koji su okon~ani 2009. godine; osve{tan obnovqeni hram Svetog
Nikole u Ulciwu; osve{tan obnovqeni hram Svete Trojice u
Gluhom Dolu u Crmnici; osve{tan obnovqeni hram Voznesewa
Gospodweg u Barama Kraqskim izme|u Andrijevice i Kola{ina.
1994. godine: 14. jula osve{tan obnovqeni hram Svetog Jovana
u selu Zve~evi u Krivo{ijama iznad Kotora; 7. avgusta osve{tan
obnovqeni hram Svetog Jovana u Plu`inama; 10. septembra osve{tan obnovqeni hram Svetog Arhangela Mihaila u Rijeci Marseni}a kod Andrijevice; 30. septembra osve{tan obnovqeni hram
Pokrova Bogorodice u selu Dragaqu u Krivo{ijama iznad Kotora;ure|ene, postavqene i osve{tane ikone na kolu Presvete Bogorodice u crkvi Uspewa Presvete Bogorodice u manastiru Mora~a, koje su bile pokradene poslije Drugog svjetskog rata; renovirana i osve{tana manastirska ~esma u porti manastira Mora~e
i ura|ena staza do we; osve{tana obnovqena ku}a (zimovnik) mitropolita Petra I Petrovi}a na Rijeci Crnojevi}a; obnovqen
manastir ]elija Piperska u Piperima kod Podgorice; po~ela
obnova manastira Zagra|e na [}epan Poqu izme|u Plu`ina i
Fo~e;osve{tan obnovqeni hram Voznesewa Gospodweg u Kr`awiKu~i;osve{tan obnovqeni hram Usekovawa glave Svetog Jovana
Krstiteqa u Kupinovu kod Danilovgrada; osve{tan obnovqeni
hram Svetog Nikolaja Mirlikiskog u Milojevi}ima-Pje{ivci;
osve{tan obnovqeni hram Svetih Petra i Pavla u Crkvi~kom
Poqu u Pivi.
1995. godine: 28. maja osve{tan obnovqeni hram Svetog Voznesewa Gospodweg u Dragovoqi}ima kod Nik{i}a; 6. aprila osve{tan obnovqeni hram Blagovje{tewa u selu Poqa kod Mojkovca;
na Petkovdan osve{tan obnovqeni hram Svete Petke u Sutomoru;
sanirano manastirsko grobqe u manastiru Mora~a (sanirani polomqeni grobovi i krstovi na grobovima); obnovqen manastir
Voqavac na u{}u rijeke Bistrice u rijeku Lim; osve{tan i obnovqen hram Svetog Georgija i 42 novomu~enika momi{i}kihMalo brdo-Podgorica; detaqno obnovqen hram Svetog Luke u Kotoru; osve{tan obnovqeni hram Svete Petke u Kava~u kod Tivta;
osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole u Mainama kod Budve;
osve{tan obnovqeni hram Ro`destva Bogorodice na Veqem brdu
u Bijeloj-Herceg Novi; osve{tan obnovqeni hram Svetog Jovana
350
u Risnu; osve{tan obnovqeni hram Svetog Arhangela Mihaila u
Velimqu.
1996. godine: 1. juna osve{tani temeqi hrama Svetog Nikole
u Progonovi}ima u Qe{anskoj nahiji, koji je iste godine zavr{en, jer se radi o hramu mawih dimenzija; 27. avgusta osve{tan
obnovqeni hram Svetog Nikole u Bigovu kod Tivta; 20. septembra
osve{tan obnovqeni hram Ro`destva Bogorodice u Ozrini}ima
kod Nik{i}a; 21. septembra osve{tan obnovqeni hram Ro|ewa
Presvete Bogorodice u Dra`evini-Qe{anska nahija; u oktobru
osve{tan obnovqeni hram Svetog Jovana Bogoslova u Zagori u
Dowem Grbqu; 6. oktobra osve{tan obnovqeni hram Svetog Jovana na planini Somini kod Nik{i}a; otpo~ela izgradwa manastira posve}enog Preobra`ewu Gospodwem u mjestu Hercegove Luke
na planini Somini kod Nik{i}a u bli`oj lokaciji Velimqa;
osve{tan obnovqeni hram Svetog Arhangela Mihaila u Barjamovici-Velestovo-^evo; obnovqen hram Svetog Jovana Bogoslova]ekli}i; obnovqen hram Svetog Nikole u Milijevi}ima-]ekli}i; osve{tan obnovqeni hram Svete Petke u Krusima u Qe{anskoj nahiji; osve{tan obnovqeni hram Svetog Vartolomeja u Krimovicama-Grbaq; osve{tan obnovqeni hram Svetog Jovana Bogoslova u Mainama kod Budve; obnovqen hram Svetog \or|a u selu
Trsa u Pivi;obnovqen hram Svetog \or|a u Mratiwu u Pivi;
osve{tan obnovqeni hram Svetog Ilije u Toma{evu kod Bijelog
Poqa.
1997. godine: 9. marta osve{tan obnovqeni hram Svetog Teodora Tirona u Zagori u Dowem Grbqu; 1. avgusta osve{tan obnovqeni hram Svetog Ilije u Rastovcu kod Nik{i}a; 19. septembra
otpo~eli radovi na obnovi konaka manastira Bijela kod [avnika, koji su zavr{eni u narednoj godini, kada je i otpo~eo obnovqeni manastirski `ivot 22. novembra; 22. septembra osve{tan
obnovqeni hram Svetog Nikole na Vidrovanu kod Nik{i}a; 8. novembra osve{tan obnovqeni hram Svetog Dimitrija u Vrbi u Pa{trovi}ima; 16. novembra osve{tan obnovqeni hram Svetog \or|a u Dolu Pje{iva~kom; osve{tan konak manastira Dajbabe kod
Podgorice; na Nikoqdan osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole u Livadama bandi}kim kod Danilovgrada; osve{tan obnovqeni
hram Svetog Arhi|akona Stefana u Zagori-Rva{i-Rijeka Crnojevi}a; osve{tan obnovqeni hram Svetog Dimitrija u Oraovu-Ku~i; osve{tan obnovqeni hram Svetog Arhangela Mihaila u Doqanima kod Podgorice; osve{tan obnovqeni hram Presvete Bogorodice u Sjenicama-Ku~i; osve{tan obnovqeni hram Svetog Jovana u selu \urmani kod Sutomora; osve{tan obnovqeni hram
Svetih Kozme i Damjana u zaseoku Gradi{te u Golubovi}ima kod
351
Petrovca; osve{tan obnovqeni hram Svetog Ilije u Gluhom Dolu
u Crmnici; osve{tan obnovqeni hram Svetog Jovana u Lukovu kod
Nik{i}a.
1998. godine: 8. januara obnovqen manastir Duga sa hramom
Uspewa Bogorodice i konakom u Bio~u kod Podgorice; 6. juna
osve{tan obnovqeni hram Svetog Arhangela Mihaila na starom
grobqu u blizini starog grada Budva; 27. januara osve{tan obnovqeni hram Svetog Save u Frutku kod Danilovgrada; 12. maja osve{tan obnovqeni hram Svetog Vasilija Ostro{kog u Bre`inama u
Qe{anskoj nahiji; 30. maja osve{tan obnovqeni hram Voznesewa
Gospodweg u Farmacima kod Podgorice; 23. jula otpo~ela serija
radova na obnovi manastira Svetog Luke u @upi kod Nik{i}a;
osve{tan obnovqeni mawi konak pri manastiru Svetog Nikole
na ostrvu Vrawina na Skadarskom jezeru, koji je u doba Kwa`evine Crne Gore bio poznat kao „perjani~ka ku}a“; 27. oktobra
osve{tan obnovqeni hram Svete Nedjeqe u Vrbi u Pa{trovi}ima; 21. novembra osve{tan hram Svetog Arhangela Mihaila u Mate{evu; 22. novembra osve{tan obnovqeni hram Ro`destva Bogorodice u Zavrhu kod Nik{i}a; 4. decembra otpo~ela obnova manastira [udikova kod Berana;osve{tan obnovqeni hram Uspewa
Bogorodice u Dodo{ima-Skadarsko jezero; na Nikoqdan osve{tan obnovqeni hram Svetog Arhi|akona Stefana u Fundini
-Ku~i; osve{tan obnovqeni hram Svete Trojice u Vukovcima-Zeta kod Podgorice; osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole u selu Zabes kod Virpazara; osve{tan obnovqeni hram Svetog Arhangela Mihaila u Pragi kod Nik{i}a.
1999. godine: 1. juna osve{tan obnovqeni hram Svete Trojice
u Policima kod Berana; 13. septembra osve{tan dio obnovqenog
manastirskog konaka i paraklis u hramu Svetog Stefana u Duqevu u Pa{trovi}ima kod Budve; 19. septembra osve{tan novopodignuti manastir Svetih Kirila i Metodija na Re~inama kod Kola{ina; 6. oktobra osve{tan obnovqeni hram Za~e}a Svetog Jovana
u Stra{evini kod Nik{i}a; 10. oktobra osve{tan obnovqeni
hram Svetog Igwatija Bogonosca u Po~ekovi}ima u Oputnoj Rudini kod Nik{i}a.
2000. godine: 9. januara osve{tan obnovqeni hram Svetog Arhi|akona Stefana na Su{}epanu kod Herceg Novog; januara zavr{ena manastirska trpezarija manastira Mora~a i ukra{ena ikonama Srpskih Svetiteqa; 8. juna osve{tan obnovqeni hram Voznesewa Gospodweg u Markovini-^evo; 20. jula osve{tan obnovqeni hram Svete Nedjeqe na lokalitetu Rap u starom gradu Baru;na
Ilindan osve{tan obnovqeni hram Svetog Ilije na Veqoj gori;
6. avgusta osve{tan obnovqeni hram Svetog Ilije u Veqem Dubo352
kom-Rovca; 19. avgusta osve{tan obnovqeni hram Preobra`ewa
Gospodweg u zaseoku Vitov Do u Rafailovi}ima kod Budve; 7. oktobra osve{tan obnovqeni hram Svete Tekle u Danilovgradu;na
Petkovdan osve{tan obnovqeni hram Svete Petke u zaseoku Karu~ u ataru sela Limqani u Crmnici; 26. novembra osve{tan hram
Svetog Jovana Krstiteqa u Jovan Dolu kod Nik{i}a, koji je skit
manastira Ostroga; na Nikoqdan osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole na Orjoj Luci kod Danilovgrada; osve{tan hram i konak manastira Uspewa Bogorodice u Mainama kod Budve; osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole pri manastiru na Obodu-Rije~ki Grad iznad Rijeke Crnojevi}a, kao i hram Voznesewa na drugoj obali Rije~kog zaliva iznad dvorca kwaza Nikole Petrovi}a;
osve{tan izgra|eni konak pri manastiru @drebaoniku kod Danilovgrada; obnovqen hram Svetog Save u Krawem Dolu-Podbukovica-]ekli}i; osve{tan i obnovqen hram Ro|ewa Presvete Bogorodice u \inovi}ima kod Cetiwa; osve{tan obnovqeni hram
Svetog \or|a u Srpskoj kod Podgorice;osve{tan obnovqeni hram
Svetog Nikole u Pelinovu-Gorwi Grbaq; osve{tan obnovqeni
hram Svetog Nikole u Ovto~i}ima u Crmnici; osve{tan obnovqeni hram Pokrova Bogorodice u selu Podqut u Bijelovi}ima
kod Nik{i}a.
2001. godine: na Sretewe osve{tan obnovqeni hram Svetog
Stefana na Medunu u Ku~ima; 5. marta osve{tani temeqi hrama
Svetog Dimitrija na Bovanu Kadi}a kod Danilovgrada, a u toku
narednih nekoliko godina zavr{en je potpuni manastirski kompleks;obnovqen manastir Vavedewa Bogorodice na ostrvu @awice u priobalnom dijelu Lu{tice izme|u Tivta i Herceg Novog;
23. septembra osve{tan obnovqeni hram Svetog Dimitrija na Pa{trovskoj Gori izme|u Petrovca i Virpazara; po progla{ewu u
aktivni manastir i otkupu zemqi{nog kompleksa od porodice
Ivanovi} otpo~eli obimni radovi na obnovi manastirskog kompleksa u Doqanima na Zlatici kod Podgorice, gdje je u predslovenskom periodu bilo episkopsko sjedi{te sa rezidencijom i prate}im objektima; obnovqen hram Svetog Ilije u Ilinskom Dolu]ekli}i kod Cetiwa; osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikolaja Mirlikiskog u Jelenku kod Danilovgrada; osve{tan hram Svetog Arhangela Mihaila u Seli{tima-Kos Mora~ki kod Kola{ina;osve{tan obnovqeni hram Voznesewa Gospodweg u Lastvi Grbaqskoj; osve{tan obnovqeni hram Svetog Apostola Petra u zaseoku Ma`i}i u Dowim Mainama kod Budve; osve{tan obnovqeni
hram Svetog Dimitrija u Braji}ima kod Budve; osve{tan obnovqeni hram Svetog Jovana Vladimira u selu Dobre Vode u Mrkoje353
vi}ima kod Bara;osve{tan obnovqeni hram Svetog \or|a u Utrgu u Crmnici.
2002. godine: 26. maja zavr{ena ku}a Golovi}a u manastiru Mora~i i otvorena manastirska riznica; 13. jula osve{tan obnovqeni hram Svetih Apostola Petra i Pavla u Brgulima na Lu{tici
izme|u Tivta i Herceg Novog; na Ilindan osve{tan obnovqeni
hram Svetog Ilije u Poqu Dragovi}a kod Kola{ina; 8. septembra
osve{tan metoh-ku}a Svetog Vasilija Ostro{kog u neposrednoj
blizini hrama Svetog Nikole u Dugom Dolu na Wegu{ima; 12. septembra osve{tan obnovqeni hram Svetog Arhangela Mihaila
(Vasova crkva) u No`ici-Lijeva Rijeka-Vasojevi}i; 15. decembra
osve{tan obnovqeni hram Svete Petke u Prijevoru-Grbaq; krajem decembra osve{tan obnovqeni hram Svetog Save u Moriwu na
polovini puta izme|u Herceg Novog i Kotora; sagra|en plato za
slu`ewe ispred hrama Svete Trojice na poluostrvu Prevlaka kod
Tivta; otpo~ela obnova hrama Svetog Nikole pri manastiru u
Orahovu u blizini Virpazara koja se godinama nastavqa; saniran
hram Svetog Jovana Krstiteqa u Lipi Cuckoj kod Cetiwa; osve{tan obnovqeni hram Svetog Jovana Krstiteqa u zaseoku Bogi{i}i u \ura{evi}ima u Krtolima kod Tivta; osve{tan obnovqeni hram Svetog Vasilija Ostro{kog u selu Zogawe kod Ulciwa.
2003. godine: 5. juna osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole
na Toploj u Herceg Novom; 7. juna osve{tan obnovqeni hram Voznesewa Gospodweg na Siwcu kod Skadarskog jezera-Qe{anska nahija; 21. juna osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole pri manastiru na Pelevom Brijegu u Bratono`i}ima, izme|u Podgorice i
Kola{ina; osve{tan konak na ostrvu Be{ka na Skadarskom jezeru pri hramu Presvete Bogorodice koji je bio u obnavqawu; 27. jula osve{tan obnovqeni hram Svetog Ilije u Naqe`i}ima-Sutvara-Grbaq; 14. septembra osve{tan obnovqeni hram Ro`destva Bogorodice u Gorovi}ima u Gorwem Grbqu; 27. oktobra osve{tan
obnovqeni hram Svete Petke u Tudorovi}ima u Pa{trovi}ima;
osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole u Dreno{tici-Pje{ivci; osve{tan obnovqeni hram Svetog Dimitrija u Naqe`i}ima.
2004. godine: 18. januara osve{tan novopodignuti konak kod
hrama Majke Bo`ije u manastirskom kompleksu na Rustovu u Pa{trovi}ima iznad Svetog Stefana; 30. septembra osve{tan obnovqeni hram Svetog Ilije u zaseoku Dobru{e na Pa{trovskoj
Gori izme|u Petrovca i Virpazara; 18. oktobra osve{tan hram
Svetog Novomu~enika Stanka na zaravni izme|u manastira gorwi
i dowi Ostrog. U hram su su premje{teni posmrtni ostaci 27 ~lanova Glavnog {taba Jugoslovenske vojske u Otaxbini za Crnu Goru, Boku i Stari Ras na ~elu sa pukovnikom Bajom Stani{i}em;
354
7. novembra osve{tan obnovqeni hram Svetog Luke u selu Smokovac iznad Risna; 27. novembra osve{tan obnovqeni hram Svetog
Dimitrija u Du~i}ima-Ku~i; zavr{eni radovi na konaku kod manastira Svetog Arhangela Mihaila na Prevlaci kod Tivta;otpo~ela obnova manastira Svete Trojice u Stawevi}ima kod Budve;
25. decembra osve{tan obnovqeni hram Svetog Spiridona ^udotvorca na Ogra|enici na Pa{trovskoj gori; 26. decembra osve{tan obnovqeni hram Svetog Jovana Krstiteqa u Cerovu kod Danilovgrada; osve{tan obnovqeni hram Svete Petke u Mahali-Zeta kod Podgorice; osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole u Golubovcima-Zeta; osve{tan hram Svetog Vasilija Ostro{kog u Naqe`i}ima-Sutvara-Grbaq; osve{tan obnovqeni hram Ro`destva
Bogorodice u Mojde`u kod Herceg Novog.
2005. godine: 5. juna osve{tan obnovqeni hram Voznesewa Gospodweg u Lijevoj Rijeci-Vasojevi}i; 12. juna osve{tan obnovqeni
hram Svetih Petra i Pavla u Klinu-Bijela-Herceg Novi; 24. jula
osve{tan obnovqeni hram Za~e}a Jovana Krstiteqa u Dubu-Gorwi Grbaq; 14. avgusta osve{tan hram Prenosa Mo{tiju Svetog
Arhi|akona Stefana u Gorwem Lipovu kod Kola{ina; 20. avgusta
na Kqu~kom Tavoru na Bjelasici osve{tan hram Preobra`ewa
Gospodweg, vjerna kopija lov}enske crkve Svetog Petra Cetiwskog sru{ene 1972. godine; 28. avgusta osve{tan obnovqeni hram
Uspewa Bogorodice u Mora~kom Trebaqevu kod Kola{ina; 10.
septembra osve{tan obnovqeni hram Svetog Atanasija na Rije~kom Gradu-Rijeka Crnojevi}a; 15. septembra osve{tan obnovqeni
hram Svetog \or|a u Glavatima u Grbqu; 22. septembra osve{tan
obnovqeni hram Svetog Nikole u Grabqu-Gorwa Rovca; sanirani
i pokriveni zidovi oko manastirskog kompleksa manastira Mora~a; 8. oktobra osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole u Brate{i}ima u Gorwem Grbqu; 29. oktobra osve{tan obnovqeni hram
Svetog Luke u ]e}ima-Me|urje~je-Rovca; 16. novembra osve{tan
obnovqeni hram Svetog \or|a u zaseoku Glogovik u Kutima kod
Herceg Novog; renovirana staza od 180 m od motela do manastira
Mora~a, ura|en prilaz i ulaz u manastir, guvno kod manastira,
most na potoku Vrelo, obnovqen manastirski ribwak, napravqene ku}ice (bungalovi) za posjetioce manastira; osve{tan hram posve}en Carskim mu~enicima Romanovima u manastirskom kompleksu na Rustovu u Pa{trovi}ima iznad Svetog Stefana; osve{tan obnovqeni hram Svetog Ilije u Ponarima-Zeta kod Podgorice; osve{tan obnovqeni hram Vaskrsewa Lazarevog u Mrkovima u Lu{tici izme|u Tivta i Herceg Novog; zavr{eni sanacioni
radovi na hramu Svetog Save u Tivtu; osve{tan obnovqeni hram
355
Svetoga Jovana u zaseoku Kalimo` u Bijelskim Kru{evicama kod
Herceg Novog.
2006. godine: 7. aprila osve{tana obnovqena crkva Presvete
Bogorodice na ostrvu Be{ka na Skadarskom jezeru; 9. aprila
osve{tan obnovqeni hram Svete Tekle u selu Papani u Sutomoru;
14. maja osve{tan obnovqeni hram Svetog Arhangela Mihaila u
Zavali-Piperi; 1. juna osve{tan obnovqeni hram Voznesewa Gospodweg u Gorwim Mrkama-Piperi; 27. jula osve{tan obnovqeni
hram Svetog Nikole u Krimovicama-Grbaq, koji se nalazi na morskoj hridi; 30. jula osve{tan obnovqeni hram Svetog Arhangela
Mihaila u Gorwim Crncima-Piperi; 7. avgusta osve{tan hram
Svetog Arhi|akona Stefana u Ku~kim Koritima; u decembru renoviran manastirski zvonik manastira Mora~a i na istom stavqena tri zvona nabavqena iz Rusije; 11. oktobra osve{tan obnovqeni hram Svete Nedjeqe u Dowim Poborima kod Budve; 8. novembra osve{tan obnovqeni hram Svetog Dimitrija u Ugwima kod
Cetiwa; 21. novembra osve{tan hram Svetog Arhangela pri manastiru u Prekobr|u u Mora~i kod Kola{ina; obnovqen hram Svete Paraskeve u Vrbi-Wegu{i; osve{tan obnovqeni hram Svetog
Petra Cetiwskog u Spu`u; osve{tan obnovqeni hram Svetog Mine u [i{i}ima-Gorwi Grbaq; osve{tan obnovqeni hram ^asnog
Krsta u Mokrinu kod Herceg Novog.
2007. godine: 18. marta osve{tana obnovqena crkva Ro|ewa
Bogorodice-Vla{ka crkva na Cetiwu; 21. aprila osve{tan obnovqeni hram Svetog Petra Cetiwskog u Bezjovu-Ku~i; 13. maja osve{tani temeqi hrama Svetih Velikomu~enika Pantelejmona i
Svetog Klimenta Ohridskog u Rudom poqu u Barama kod manastira Mora~e; 14. jula osve{tan obnovqeni hram Svetog Jovana Bogoslova u Pobr|u u Grbqu; 29. jula osve{tan obnovqeni hram Svetog Arhangela Mihaila u Crkvinama kod Kola{ina; 28. avgusta
osve{tan obnovqeni hram Uspewa Svete Bogorodice u Dubu-Bjelice; 22. septembra osve{tan obnovqeni hram Svetog Pantaleimona na Ublima ^evskim; 8. oktobra osve{tan obnovqeni hram
Svete Petke u Glavati~i}ima u Grbqu; 3. novembra osve{tan hram
Svetog Teodora U{akova (nekada{weg ruskog admirala) na ruskom bjelogardejskom grobqu u starom gradu Herceg Novom; 18.
novembra osve{tan obnovqeni hram Svetog Georgija u Berima
kod Podgorice; poslije serije vi{egodi{wih radova 22. novembra metoh manastira Ostroga na Ribwaku iznad Bara stekao je
svojstvo samostalnog manastira odlukom Eparhijskog Upravnog Odbora Mitropolije Crnogorsko-primorske; napravqen ekonomski
objekat za potrebe manastira Mora~a ({tala i gara`a); osve{tan
obnovqeni hram Svetog Ilije u O`ezima-Piperi; osve{tan ob356
novqeni hram Svetog Arhangela Mihaila u Petrovi}ima-Piperi; osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole u zaseoku Rudine na
Pa{trovskoj Gori izme|u Petrovca i Virpazara; osve{tan
obnovqeni hram Ro`destva Bogorodice u Kutima kod Herceg Novog;osve{tan obnovqeni hram Svetog Andreja Prvozvanog u O`egovi}ima kod Herceg Novog; osve{tan obnovqeni hram Svetog
Arhangela Mihaila na grobqu Gvozden brijeg u Baru.
2008. godine: u januaru osve{tan obnovqeni hram Svete Trojice u Kutima kod Herceg Novog; 4. maja osve{tan obnovqeni hram
Uspewa Bogorodice u Gradcu Jovanovi}a kod Danilovgrada; 3. maja osve{tan hram Voznesewa Gospodweg u Kuqa~ama u Pa{trovi}ima kod Budve; 11. maja osve{tan obnovqeni hram Svetog Vasilija Ostro{kog u Vrbici-Ku~i; osve{tan hram Svetih Novomu~enika Mitropolije Crnogorsko-primorske na Pardusu u Qe{anskoj nahiji; 7. juna osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole u
Mom~u u Ku~ima; osve{tan hram Svetog Vasilija Ostro{kog u
Vrawu-Zeta kod Podgorice; 21. juna osve{tan obnovqeni hram
Svetog Jovana Krstiteqa u Gorwim Poborima kod Budve; 29. juna
poslije kompleksnih radova osve{tan obnovqeni hram Svetog
Ilije u Kru{evicama kod Herceg Novog; 31. jula osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole u Tudorovi}ima u Pa{trovi}ima; 27.
septembra osve{tan hram Vozdi`ewa ^asnog Krsta u Kosi}u kod
Danilovgrada; 23. novembra osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole u Po`aru-Baqinovac kod Danilovgrada; osve{tan obnovqeni hram Svetog Haritona u Klincima u Lu{tici izme|u Tivta i
Herceg Novog; osve{tan obnovqeni hram Svete Petke u Bunovi}ima kod Herceg Novog.
2009. godine: 22. februara osve{tan obnovqeni hram Svetog
Simeona Miroto~ivog u Ro{cima-Mandi}i kod Danilovgrada; 25.
aprila osve{tan obnovqeni hram Svetog \or|a u Qe{evi}ima u
Dowem Grbqu; 2. maja osve{tan obnovqeni hram Svetog \or|a u
Kujavi kod Danilovgrada; 3. maja osve{tan obnovqeni hram Svetog \or|a pri manastiru na ostrvu Kosma~, na tzv. Malom blatu u
Skadarskom jezeru; 7. juna osve{tan obnovqeni hram Svete Trojice u Pelinovu-Grbaq; 14. juna osve{tan obnovqeni hram Svetog
Nikole u Brate{i}ima-Gorwi Grbaq; 19. juna osve{tan obnovqeni hram Svetog \or|a na Ublima kod Herceg Novog; 4. jula osve{tan obnovqeni hram Svete Paraskeve u Golubovcima-Zeta; 5. jula osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole u [obaji}ima kod
Danilovgrada; 7. jula osve{tan obnovqeni hram Svetog Jovana
Krstiteqa u Bjelilu-Dowa Zaqut-Cuce; 19. jula osve{tan hram
Svetog Sergija Radowe{kog pri manastirskom kompleksu u Mikuli}ima pod Rumijom kod Bara; 15. avgusta osve{tan obnovqeni
357
hram Svetog Arhi|akona Stefana u Krimovicama-Grbaq; 10. oktobra osve{tana obnovqena crkva Presvete Bogorodice-grobqanska crkva na Cetiwu; renovirana manastirska vodenica kod
manastira Mora~a koja je po predawu starija od manastira, i napravqena mini-hidroelektrana ja~ine dvanaest kilovata; zavr{en ve}i dio serije radova na obnovi hramova Svetog Dimitrija
i Svetog Nikole (zajedno sa konakom) manastirskog kompleksa u
Vojini}u u Pa{trovi}ima izme|u Budve i Petrovca, koji traju
deceniju u nazad; obnovqen hram Svetog Save u Erakovi}ima-Wegu{i; krajem godine osve{tan hram Svetog Arsenija Sremca u
Slapu kod Danilovgrada; krajem godine zavr{eni radovi na obnovi hrama Svetog Marka u Novom Selu kod Danilovgrada; krajem
godine privedeni kraju radovi na obnovi hrama Svetog Jovana u
Mioqcima-Vlahovi}i-Rovca; detaqno obnovqen hram Svetog Nikole u Kotoru; kompletirani radovi na obnovi hrama Svetog Luke u Go{i}ima u Krtolima kod Tivta; osve{tan obnovqeni hram
Svetog Stefana De~anskog na Pa{trovskoj Gori izme|u Petrovca i Virpazara; osve{tan obnovqeni hram Svetog Tome u selu
@ukovica u blizini Re`evi}a kod Petrovca; osve{tan obnovqeni hram Svete Varvare u Mokrinu kod Herceg Novog; osve{tan
obnovqeni hram Svetog \or|a u Mokrinu; osve{tan parohijski
dom kod hrama Svetog Jovana u selu Zve~evi u Krivo{ijama iznad
Kotora; osve{tan obnovqeni hram Svetog Nikole u selu Mikuli}ima podno planine Rumije kod Bara.14
Na kraju vaqa napomenuti, da u ovaj spisak nije uvr{teno jo{
stotinak hramova, koji su tako|e obnavqani u pojedinim segmentima, kao npr: postavqen novi krov; novi freskopis; novi ikonostas; novi zvonik; nova zvona; ure|en prostor oko hrama i parking
prostor; probijen put do hrama, pro{iren ili asvaltiran.
4. Osvrt na obnovu i rad Bogoslovije na Cetiwu (1992-2009)
Jedna od najzna~ajnijih tekovina arhijerejskog rada mitropolita Amfilohija Radovi}a je i obnova i rad Bogoslovije Svetog
Petra Cetiwskog na Cetiwu. Posrnu}e Mitropolije tokom decenija vladavine komunisti~kog i ateisti~kog re`ima, pored nekoliko glavnih razloga, zasnivalo se i na neobnavqawu sve{teni~kog i mona{kog kadra, bez koga je `ivot Crkve nezamisliv. Ovaj
14. Jovan B. Marku{, Obnova i gradwa manastira i hramova u Crnoj Gori,
Cetiwe, 2010.
358
trend od svih eparhija SPC, bio je najizra`eniji u Mitropoliji
Crnogorsko-primorskoj. U prethodnoj glavi prezentovani su izvje{taji mitropolita Dajkovi}a Sinodu, u kojima je on navodio
velike te{ko}e usqed neobnavqawa sve{teni~kog kadra. Najve}i
dio stipendista sa teritorije Mitropolije Crnogorsko-primorske, vrlo brzo po upisu u bogoslovije van Crne Gore je odustajao i
napu{tao. Opet, od onog malobrojnog dijela koji ih je zavr{avao,
zna~ajan dio nije htio da se primi sve{teni~ke slu`be u Crnoj
Gori. Na teritoriji Mitropolije nije za`ivio ni jedan sli~an
projekat bogosloviji, a to je mona{ka {kola u manastiru Ostrogu. Ona je ubrzo zatvorena zbog nedostatka interesenata.
Mitropolit Amfilohije bio je svjestan ozbiqnosti ove problematike, te je stoga vrlo brzo po ustoli~ewu pokrenuo projekat
obnove Bogoslovije na Cetiwu, koji je uskoro urodio plodom. Sabor SPC je na sjednici od 20. maja 1992. godine donio odluku o obnavqawu rada Bogoslovije Svetog Petra Cetiwskog na Cetiwu.
Sprovode}i odluku Sabora, Sinod je na ~elu sa patrijarhom Pavlom obavijestio Mitropoliju Crnogorsko-primorsku i Upravu
Bogoslovije 18. juna o istom, tj. da je ova Bogoslovija upisana u red
bogoslovija SPC, i finansirana kao i ostale. Na osnovu konkursa, u wu je za {kolsku 1992/93. godine trebalo biti primqeno 32
u~enika. Kao nadle`ni arhijerej, mitropolit Amfilohije je trebao da u najkra}em roku predlo`i nastavni kadar ove Bogoslovije.15 [kolska godina otpo~ela je 14. septembra 1992. godine.16
Predmeti koji se izu~avaju u ~etvororazrednoj Bogosloviji,
sa godinama i nedjeqnim fondom ~asova su sqede}i: 1. Sveto Pismo Starog Zavjeta: I-2, II-2, III-2, IV-2; Sveto Pismo Novog Zavjeta: I-3, II-3, III-3, IV-3; Katihizis: I-2; Dogmatika: ÀÀÀ-2, IV-3; Hri{}anska etika: III-2, IV-2; Agiologija (@itija Svetih): I-2; Patrologija: II-2, III-2; Op{ta istorija Crkve: I-2, II-2, III-2; Istorija Srpske Crkve: I-2, II-2, III-2, IV-2; Liturgika: III-3, IV-3; Crkveno pravo: III-2; Kanonsko pravo sa bra~nim: IV-2; Pastirsko bogoslovqe: IV-2; Omilitika: IV-2; Pravoslavna pedagogija sa metodikom: III-2, IV-2; Crkveno pojawe i osnovi muzike: I-4; Crkveno
pojawe sa tipikom: II-4; III-2, IV-3; Psihologija: IV-2; Logika: III-2;
Istorija filosofije: IV-2; Istorija religije i savremene sekte:
IV-2; Op{ta istorija: I-2, II-2; Srpski jezik i kwi`evnost: I-4, II-3,
III-2; Crkvenoslovenski jezik: I-3, II-2, III-2; Gr~ki jezik: II-2, III-2;
15. Cetiwska Bogoslovija 1992-2002, urednik monah Pavle Kondi}, Cetiwe,
2002, 105-106.
16. Nav. dj., 122.
359
Latinski jezik: II-2, III-1; Ruski jezik: I-2, II-2; Engleski jezik: I-2,
II-2; Crkvena administracija: II-1; Informatika: I-2, II-1. Po godinama broj predmeta je bio sqede}i: I-13, II-15, III-16, IV-14.17
Do 1998. godine Bogoslovija je radila kao petorazredna {kola, a od tada kao ~etvororazredna. Broj svr{enih maturanata po
godini upisa i zavr{etka do 2002. godine bio je ovaj: Prva generacija 1992-1997-25 u~enika; Druga generacija 1993-1998-23 u~enika;
Tre}a generacija 1994-1999-34 u~enika; ^etvrta generacija 19952000-25 u~enika; Peta generacija 1996-2001-24 u~enika; [esta generacija 1997-2002-24 u~enika; Sedma generacija 1998-2002-17 u~enika. [kolske 2001/02. godine po godinama (razredima) broj u~enika bio je ovaj: I-22, II-25, III-20, IV-17, V-24. Broj u~enika iz Mitropolije Crnogorsko-primorske po godinama bio je ovaj: I-4; II-7,
III-5, IV-6, V-11. Iz Eparhije Budimqansko-nik{i}ke u prvom razredu bila su ~etiri u~enika.18
Nastavno osobqe Bogoslovije u periodu 1992-2002. godine bilo je sqede}e:
- Joanikije Mi}ovi}, Sveto Pismo Starog i Novog Zavjeta,
Patrologija, Pastirsko bogoslovqe, vaspita~ i glavni vaspita~,
1992-2002, od 1999. godine episkop budimqansko-nik{i}ki;
- Protojerej-stavrofor Mom~ilo Krivokapi}, arhijerejski
namjesnik bokokotorski, Crkvenoslovenski jezik, Liturgika, Omilitika, 1992-1996;
- Jerej Gojko Perovi}, Sveto Pismo Starog i Novog Zavjeta,
Istorija SPC, 1998-2002;
- Protosin|el Jovan Puri}, iguman manastira Ostroga, vaspita~ i glavni vaspita~, 1992-2002;
- Protojerej Radomir Nik~evi}, Istorija hri{}anske Crkve,
Patrologija, Pastirsko bogoslovqe, vaspita~ i glavni vaspita~,
1992-1998;
- Protojerej Dragan Stani{i}, Filosofija, Psihologija, Logika, Apologetika, Pedagogija, Omilitika, Sekte, Istorija SPC,
Biblijska istorija, vaspita~ i glavni vaspita~, 1994-2002;
- Jeromonah Jovan ]ulibrk, Slovenski jezik, Srpski jezik, Op{ta istorija, vaspita~, prvi sekretar Bogoslovije (1996-1998. g.),
1993-2002;
- Protojerej-stavrofor Savo Tutu{, Crkvena administracija, 1996-2000;
- Jerej Savo Denda, Katihizis, Agiologija, 1996/97;
17. Nav. dj., 168.
18. Nav. dj., 168-180.
360
- Jerej Arsenije Radovi}, Liturgika, Crkveno pravo, Crkvena
administracija, Sekte, vaspita~, 1996-2002;
- Jeromonah Joakim Jov~evski, Novi Zavjet, Hri{}anska etika, Agiologija, vaspita~ i glavni vaspita~, 1997-2002;
- Monah Pavle Kondi}, Op{ta istorija, Istorija SPC,
2000/02;
- \akon Nikola Ga~evi} (zavr{io Bogosloviju na Cetiwu u
tre}oj generaciji), Crkveno pojawe sa pravilom, 2001/2002;
- Vesna Nik~evi} (supruga protojereja Radomira Nik~evi}a),
Gr~ki, Latinski, Engleski jezik, 1992/2002;
- Dragica Qesar, Srpski jezik i kwi`evnost, Ruski jezik,
1994/2002;
- @arko Krivokapi}, Sveto Pismo Starog i Novog Zavjeta,
1995/97;
- Budimir Aleksi}, magistar kwi`evnosti, Srpski jezik i
kwi`evnost, Istorija SPC, vaspita~, 1995/2002;
- Du{an Bigovi} (zavr{io Bogosloviju na Cetiwu u prvoj generaciji), Crkvenoslovenski jezik, Omilitika, Metodika religijske nastave, vaspita~, 2001/02;
- Srbislav Stojanov, Crkveno pojawe, vaspita~, 1995/2002;
- Mihajlo Lazarevi}, Crkveno pojawe, Osnovi muzike, horovo|a Bogoslovije, 1995/2002;
- Milo{ Popovi}, Sveto Pismo Starog i Novog Zavjeta, Istorija SPC, Katihizis, 1997/98;
- Lazar Kubat, Patrologija, Op{ta istorija Crkve, Sekte,
sekretar Bogoslovije, 1998/2002;
- Aleksandar Stamatovi}, doktor istorijskih nauka, honorarni profesor, Op{ta istorija, 1998/2001;
- Zdravko Krivokapi}, doktor ma{instva, Informatika, 1999/2002;
- Slobodan Stani{i}, Srpski jezik i kwi`evnost, Katihizis, 1999/2002;
- Jelena-Qudmila Radovi}, od septembra 2000. godine horovo|a Bogoslovije zajedno sa Mihailom Lazarevi}em.
Vr{ioc du`nosti rektora Bogoslovije Svetog Petra Cetiwskog na osnovu odluke Sinoda od 21. avgusta 1992. godine, do ostavke u septembru 1995. godine bio je protojerej-stavrofor Mom~ilo
Krivokapi}. Od septembra 1995. godine v. d. rektora bio je protosin|el Joanikije Mi}ovi}. On je na redovnom zasijedawu Sabora
SPC u maju 2000. godine imenovan za rektora, postav{i tako prvi zvani~ni rektor Bogoslovije poslije pet decenija. Kako je
1999. godine Joanikije Mi}ovi} hirotonisan za arhijereja, to je
na majskom zasijedawu Sabora SPC 2002. godine za v. d. rektora
361
Bogoslovije imenovan jerej Gojko Perovi}. Funkciju rektora i
zvani~no je preuzeo u septembru iste godine.19
Na dan 1. septembra 2002. godine pomo}no osobqe Bogoslovije
~inili su: ekonom Zoran Martinovi}, domar Mladen Vuji}, magacioner Miroslav Vukosav, kuvar Radoje Joksovi}, kuvarica Senka
Vuleti}, pomo}na kuvarica Senka Vujovi}, pomo}na kuvarica Novka Bui{a, pomo}na kuvarica Vesna Radovi}, pomo}na kuvarica Wegosava Krivokapi}, ~ista~ica Stanu{a Bigovi}, ~ista~ica Zorka Markovi}, ve{erka Daliborka Dunxi}, i ve{erka Nevenka Sjeklo}a.20
[to se ti~e objekata obnovqene Bogoslovije i u tom smislu
do okon~awa hronolo{kog perioda kojim se ovaj rad bavi, tj. 2009.
godine nije ura|eno kona~no rje{ewe. Kao privremeno rje{ewe
za rad, uzeta je u obzir zgrada nekada{weg Crkvenog suda na Cetiwu, koja je neprilago|ena modernom odvijawu nastave. Kako je u
qeto 1992. godine dogovorom Mitropolije i dr`avnih organa rje{avan wen imovinski status, i otpo~ela wena najosnovnija sanacija za rad Bogoslovije, to je nastava Bogoslovije otpo~ela 1. septembra u manastiru Ostrogu. Nije se radilo o klasi~nom izvo|ewu nastave, ve} su u~enici uvo|eni u osnove bogoslu`ewa i internatskog `ivota, a izvedene su i nekolike ekskurzije.
Po{to je zgrada nekada{weg Crkvenog suda u me|uvremenu sanirana, 13. septembra je osve{tana, a u crkvi je izvr{en priziv
Svetog Duha i pri~e{}e u~enika. Kona~no, 14. septembra nastava
je po~ela u zgradi Crkvenog suda. Ovaj objekat je zavr{en krajem
1938. godine, te je od tada do kraja 1944. godine bio administrativni centar Mitropolije u kojem je radio i Crkveni sud. Ra|ena je
po projektu arhitekte Peri{e Vukoti}a. Dimenzije zgrade su
20x10, 5 m, tj. oko 150 metara kvadratnih po spratu. Ona ima vi{e
nivoa, tj. suteren, visoko prizemqe, sprat i potkrovqe. Od oslobo|ewa Cetiwa 1944. godine u zgradu je smje{tena vojska, a u decenijama poslije wega, u woj su bile smje{tene razne dru{tveno-politi~ke organizacije i preduze}a. Iako je Mitropolija uspjela
da zadr`i zgradu u svom vlasni{tvu, i pored serije otima~ina crkvene imovine pod pla{tom raznih konfiskacija i nacionalizacija, od we nije imala prakti~no nikakve koristi, jer nije raspolagala sa wom, sem {to su joj te dr`avne organizacije pla}ale
skromnu kiriju za kori{tewe, koja je bila ispod svake tr`i{ne
vrijednosti.
19. Nav. dj., 232-249.
20. Nav. dj., 173.
362
Raspored odjeqewa u unutra{wosti zgrade ostao je vjeran originalu, sem {to je u qeto 1997. godine preure|eno potkrovqe. Iste
godine u pozadini zgrade dozidano je pet toaleta, a iznad wih dvije prostorije za smje{taj |a~ke biblioteke i ~itaonice. Jedno vrijeme u ovim prostorijama je radila i |a~ka ambulanta. Tokom qeta 1999. godine u zgradu je uvedeno parno grijawe. Po nivoima, tj.
spratovima, zgrada ima sqede}i raspored i namjenu: suteren: ve{eraj sa su{ionom, prostorija sa plakarima u~enika i prostor za
li~nu higijenu-toaleti;prizemqe: tri spavaonice, peglarnica,
u~ionica i portirnica;prvi sprat: profesorska zbornica, |a~ka
biblioteka, kompjuterska sala i dvije u~ionice; potkrovqe: rektorova kancelarija, kancelarija ekonoma i sekretara, profesorska biblioteka, ~etiri mawe sobe za smje{taj profesora sa kupatilom.21
Me|utim, kako se broj razreda sa nadolaze}im generacijama
pove}avao, pove}avale su se i potrebe za smje{tajnim i radnim
prostorom za u~enike. Vi{e zahtjeva mitropolita Amfilohija
upu}enih u zvani~noj formi op{tinskim vlastima Cetiwa i Ministarstvu kulture Crne Gore 1995. godine, da se Bogosloviji ustupi dio praznog prostora Biqarde, uz obrazlo`ewe da je zgrada
Biqarde oduzeta Mitropoliji poslije Drugog svjetskog rata nije
urodilo plodom. Iste godine upu}en je i zahtjev za izgradwu privremenog objekta-monta`ne barake pored zgrade Bogoslovije. Ovaj
prostor bio je u vlasni{tvu Mitropolije. Kako se radilo o prostoru koji pripada istorijskom jezgru Cetiwa, i po{tapalici da
bi takav objekat naru{io istorijski ambijent, poslije niza peripetija i odugovla~ewa oko dozvole od strane Op{tine Cetiwe i
Zavoda za za{titu spomenika kulture Crne Gore, ovaj objekat osve{tan je i stvaqen u funkciju tek na Lu~indan 1999. godine. Ovaj
objekat je dimenzija 31, 20x11, 60 m, i ima korisne povr{ine oko
350 metara kvadratnih. U wemu se nalaze: trpezarija, kuhiwa sa
magacinom, dvije u~ionice i sanitarni ~vor (pet tu{ kabina i
tri toaleta). S obzirom da je izgra|en od iverice, na koju je nekoliko puta jo{ tokom izgradwe padala ki{a, i grije se na struju,
radi se zaista o privremenom objektu koji nije dugotrajno rje{ewe, i ve} pokazuje znake dotrajalosti.
Tre}i objekat Bogoslovije je u stvari wen najstariji objekat, i
danas slu`i za u~eni~ki dom. Zgrada je napravqena jo{ sredinom
XIX vijeka za potrebe Bogoslovije, te je jednim dijelom to i bila,
bilo za potrebe Bogoslovije, bilo za ostale potrebe Mitropolije
21. Nav. dj., 251-252.
363
do okon~awa Drugog svjetskog rata. Kao i zgrada Crkvenog suda, ona
je u posqeratnim decenijama ostala formalno-pravno u vlasni{tvu Mitropolije, ali su u woj stanovala civilna lica pod kiriju, a slu`ila je i za potrebe cetiwskog vodovoda, naravno uz nadoknadu ispod svake tr`i{ne vrijednosti. Ve} godinu poslije preuzimawa arhijerejskog polo`aja, mitropolit Amfilohije se anga`ovao da se zgrada zaista stavi u funkciju upotrebe Mitropolije.
Stari stanari su dogovorom iseqeni, a u zgradu su useqene nekolike sve{teni~ke porodice i izbjeglice pod patronartom Mitropolije. Iz navedenog razloga pove}avawa kapaciteta Bogoslovije,
Mitropolija je 1996. godine pokrenula postupak kod Zavoda za za{titu spomenika Crne Gore za sanaciju i pro{irewe ovog objekta.
Tokom qeta i jeseni oni su zavr{eni. Saniran i pro{iren ovaj
objekat ima petnaest spavaonica i ~etiri kupatila.
Kona~no, bez obzira na sve adaptacije i pro{irewa, mitropolit Amfilohije je jo{ od obnavqawa rada Bogoslovije 1992. godine pokrenuo {iroku akciju za odre|ivawe lokacije za novu Bogosloviju sa internatom. No, to pitawe ni do danas nije rije{eno, i
pored niza zvani~nih predstavki dr`avnim organima, ukqu~uju}i
tu i Op{tinu Cetiwe. Mitropolija je najprije predlo`ila lokaciju iznad cetiwskog manastira, ali je ona odbijena, kao i lokacija na Medovini. Sa druge strane lokacije predlo`ene od strane
Op{tine Cetiwe ni u najosnovnijim detaqima nijesu ispuwavale
uslove za lokaciju tipa i sadr`aja Bogoslovije sa internatom.
O~igledno je da se radilo i radi o naslije|enoj opstrukciji sa politi~kom pozadinom, samo u novoj formi.22
U periodu od 2002. do okon~awa {kolske 2008/09. godine, nastavni kadar Bogoslovije ~inili su sqede}i profesori:
- Protojerej Gojko Perovi}, rektor Bogoslovije, Biblijska
istorija, Pastirsko bogoslovqe;
- Protosin|el Jovan Puri}, iguman manastira Ostroga, od
2004. godine vladika dioklitski, Dogmatika, Omilitika, Pastirsko bogoslovqe, 2006. godine prestao sa radom u Bogosloviji;
- Iguman Joakim Jov~evski, 2003. godine izabran za episkopa,
Novi zavjet, Agiologija, Hri{}anska etika, vaspita~ i glavni vaspita~, 2005. godine prestao sa radom u Begosloviji;
- Protojerej Dragan Stani{i}, Filosofija, Apologetika,
Pedagogika, glavni vaspita~ do 2006. godine;
- Jerej Arsenije Radovi}, Liturgika, Crkveno pravo, Crkvena
administracija, Sekte, vaspita~, od 2006. godine glavni vaspita~;
22. Nav. dj., 251-262.
364
- Monah Pavle Kondi}, magistar istorijskih nauka, Op{ta istorija, Istorija SPC, 2006. godine prestao sa radom u Bogosloviji;
- Jerej Nikola Ga~evi}, Crkveno pojawe, vaspita~, 2007. godine zbog odlaska na postdiplomske studije u Atinu prestao sa radom u Bogosloviji;
- Vesna Nik~evi}, Gr~ki, Latinski, engleski jezik, 2006. godine prestala sa radom u Bogosloviji;
- Dragica Qesar, honorarni nastavnik, Ruski jezik, 2006. godine prestala sa radom u Bogosloviji;
- Budimir Aleksi}, doktor kwi`evnosti, Srpski jezik i kwi`evnost, Op{ta istorija;
- Du{an Bigovi}, Crkvenoslovenski jezik, Omilitika, Metodika religijske nastave, upravnik internata Bogoslovije;
- \akon Mihajlo Lazarevi}, magistar muzi~ke umjetnosti,
po~asni doktor Evropskog univerziteta u Beogradu, Osnovi muzike, Crkveno pojawe, horovo|a hora Bogoslovije;
- Lazar Kubat, Istorija Hri{}anske Crkve, Patrologija,
Sekte, Op{ta istorija, sekretar Bogoslovije do 2006. godine;
- Zdravko Krivokapi}, doktor ma{instva, Informatika, honorarni nastavnik;
- Slobodan Stani{i}, Sveto Pismo Starog zavjeta, Hri{}anska etika sa asketikom, Osnovi bogoslovqa, upravnik biblioteke Bogoslovije;
- Apolon Mi{~enko, Ruski jezik, Istorija Hri{}anske Crkve, Stari zavjet, Agiologija, vaspita~, u nastavnom procesu u Bogosloviji od 2006. godine;
- Blagoje Rajkovi}, Gr~ki, Latinski jezik, sekretar Bogoslovije, u nastavnom procesu u Bogosloviji od 2006. godine;
- Jerej Nemawa Krivokapi}, Patrologija, Katihizis, Dogmatika, u nastavnom procesu u Bogosloviji od 2006. godine;
- \akon Pavle Qe{kovi}, Crkveno pojawe, Kanoni~ko bra~no pravo, Agiologija, vaspita~, u nastavnom procesu u Bogosloviji od 2007. godine;
- Zdravko Angelov, Stari zavjet, Engleski jezik, u Bogosloviji predavao od 2003. do 2009. godine.
Po {kolskim godinama, broj svr{enih maturanata ogoslovije
bio je ovaj: {k. 2002/03-16, {k. 2003/04-18, {k. 2004/05-28, {k. 2005/06-20, {k. 2006/07-25, {k. 2007/08-23, {k. 2008/09-24.23
23. Podatke je autoru rada dao rektor Bogoslovije Svetog Petra Cetiwskog
protojerej Gojko Perovi}.
365
5. Ko i za{to pote`e pitawe autokefalnosti Crkve u
Crnoj Gori (geneza, tok i manifestacione forme)
a) Politi~ka pozadina i globalni smisao
Poluvjekovni antihri{}anski i antisrpski rad komunista
imao je vi{e manifestacionih formi. Glavna kontura toga rada
sastojala se u drobqewu srpskog naroda i Crkve u teritorijalnom, administrativnom, nacionalnom, i kultutrno-nau~nom smislu. Stvarawem republika u poslijeratnoj Jugoslaviji, a na osnovu avnojevskih odluka, stvoren je prvi uslov za teritorijalno i
administrativno cijepawe srpskog naroda. U avnojevskoj, ili drugoj Jugoslaviji srpski se narod na{ao podijeqen u ~ak sedam administrativnih jedinica, tj. pet republika i dvije autonomne pokrajine. Republike su ve} prvim posqeratnim Ustavom od 1946. godine, tj. svojim ustavima od iste godine, imale status dr`ava, sa pravom samoopredjeqewa do otcjepqewa od jugoslovenske federacije. Tokom decenija, dvije autonomne pokrajine u okviru SR Srbije imale su sve ve}i stepen dr`avnosti, i kona~no su te elemente
dobile Ustavom iz 1974. godine. Na osnovu wih, stalno je podrgijavan albanski separatizam na Kosovu i Metohiji, i vojvo|ansko
autonoma{tvo u pokrajini Vojvodini.
Stvarawem republi~ke podvojenosti, odmah su stvoreni uslovi i za stvarawe novih nacija izvedenih iz srpske: crnogorske i
makedonske. Prate}a pojava tog trenda bilo je i kulturno i nau~no cijepawe srpskog naroda. Na osnovu republi~ke i nacionalne
podvojenosti, tokom decenija stvorene su posebne akademije nauka: crnogorska, makedonska, i bosansko-hercegova~ka. Pored ove
tri akademije, srpski narod na{ao se podvojen u ovom smislu i u
~etvrtoj-hrvatskoj. I tu nije bio kraj. Ve} 70-ih godina XX vijeka, komunisti~ki re`im je napravio polazne osnove i za kosovsku
i vojvo|ansku akademiju. Odmah poslije rata, pod patronatom tog
istog re`ima, na vje{ta~ki na~in, pod parolom nacionalnog
oslobo|ewa i emancipacije Makedonaca, instaliran je vje{ta~ki
jezik-makedonski, lingvisti~ki nepostoje}i i neutemeqen, tj.
napravqen od {tipsko-strumi~ke dijalekti~ke varijante, sli~nije bugarskom nego srpskom jeziku, samo da bi se {to vi{e napravila razlika sa srpskim jezikom. I tu nije bio kraj!Razbijawe
srpskog naroda imalo je i partijsku formu, jer je svaka od republika imala i svoju nacionalnu KP.
Udar komunisti~kog re`ima na SPC imao je dakle pozadinu
ili utemeqewe u svim ovim formama. Bio je kombinovan sa op366
{tom ateizacijom dru{tva, {to odgovara ideolo{kom programu
komunizma, i materijalnim upropa{tavawem. Prvi udar SPC je
do`ivjela ve} 50-ih godina XX vijeka kada je komunisti~ki re`im stvorio uslove za postojawe tzv. makedonske pravoslavne crkve, koja konanski do danas nije priznata, niti sa wom korespondira bilo koja kanonski priznata pravoslavna crkva u svijetu.
Raspadom komunizma u Evropi, {to ga je simboli~ki donijelo
ru{ewe Berlinskog zida, stvoreni su uslovi u Jugoslaviji za daqwe i radikalnije cijepawe srpskog naroda. Svakako da ovaj proces
ne treba posmatrati izolovano. On je dio kreirawa tzv. Novog
svjetskog poretka {to su ga od tada promovisale i izvodile SAD
u sadejstvu sa svojim evropskim saveznicima iz NATO pakta, u prvom redu Wema~kom. Tako su razbijawe srpskih etni~kih i istorijskih prostora i tzv. Novi svjetski poredak na{li poklapaju}u
formu. Za ovaj projekat upotrijebqeni su narodi i etni~ko-vjerske zajednice iz biv{e SFRJ, u prvom redu Hrvati, muslimani i
Albanci, kod kojih je antagonizam i netrpeqivost prema srpskom
narodu bio tradicionalan.
Ne treba velika vremenska distanca za istori~are, da se donese zakqu~ak da su SAD i dio zapadne me|unarodne zajednice u svrhu ostvarewa tzv. Novog svjetskog poretka inicirale raspad SFRJ.
U tom smislu iskori{tena je kao idealna podloga ono je komunisti~ki re`im stvarao pet decenija, kroz avnojevsko ure|ewe Jugoslavije. Na osnovu ekspertize Badinterove komisije, republi~ke
granice progla{ene su za dr`avne, ~ime se srpski narod na{ao razbijen najprije u ~etiri dr`ave, a sa wime i SPC. Dezintegracija
srpskih teritorija nastavqena je i daqe kroz NATO intervenciju
1999. godine, i otimawe Kosova i Metohije od Srbije, a deceniju kasnije i progla{ewa za dr`avu. Od 1997. godine, na osnovu raskola u
vladaju}oj crnogorskoj partiji DPS-u, lobi Novog svjetskog poretka podr`ao je separatisti~ke tendencije Mila \ukanovi}a, koje su
i ostvarene na majskom referendumu 2006. godine.
Na osnovu serije ratova u posqedwoj deceniji XX vijeka na
biv{im jugoslovenskim prostorima, u globalnom smislu Pravoslavqe je anulirano i svedeno na simboli~nu formu i sa zapada i
sa istoka. Etnogenocidom nad srpskim narodom u Hrvatskoj ono je
sa zapadnog Jadrana anulirano. U gotovo identi~noj formi isto je
ura|eno na Kosovu i Metohiji. Jedini preostali, slikovito i terminolo{ki re~eno xep, ostao je u vidu prostora u Crnoj Gori, koji pokriva Mitropolija Crnogorsko-primorska. Kona~no, ~itav
ovaj proces u vjerskom smislu treba identifikovati kao vjerski
genocid nad Pravoslavqem, i pripremu preostalih prostora uz
367
Jadran, u prvom redu Crne Gore za uniju ili direktno pokatoli~avawe.
Uostalom, ~itav taj proces, tj. wegovo zaokru`ivawe najboqe
je iskazao kwi`evnik Jevrem Brkovi}, jedan od najprepoznatqivijih nosilaca u kulturolo{kom smislu ideje crnolatina{kog unijatstva, u svom intervjuu rimokatoli~kom listu „Glas
Koncila“ od 26. aprila 1992. godine. Brkovi} se tada nalazio u
Zagrebu, a sam sebe je proglasio politi~kim emigrantom, tj. da je
Crnu Goru napustio tobo`e jer mu je `ivot bio ugro`en od velikosrpskog re`ima jedinstvenog DPS-a i wegovih satelita srpskih stranaka. U tom intervju on je izjavio: „Crna Gora se mora
vratiti svojim korijenima, svojoj autokefalnoj crkvi sa elementima katoli~anstva. Kao {to je Sava Petrovi}, tre}i vladar u
dinastiji Petrovi}a htio da pounijati crnogorsku crkvu. Bila bi
sre}a da je to ura|eno. Jer bi nas to na neki na~in za{titilo od
svetosavaca... Ja sjutra na tom na{em divnom Jadranskom moru, domorju i uzmorju, vidim jednu budu}u, jadransku mediteransku uniju
koju }e ~initi Albanija, Crna Gora i Hrvatska.“
b) Politi~ka pozadina denacionalizacije srpskog
naroda u Crnoj Gori i veza ovog procesa sa atakom na
Mitropoliju Crnogorsko-primorsku (1945-1990)
Denacionalizacija srpskog naroda u Crnoj Gori po~ela je ve}
u godinama poslije Prvog svjetskog rata. Wen nosioc je bila KPJ.
Ve} na kongresima u Be~u 1926, i Drezdenu 1928. godine, ona je
proklamovala razbijawe jugoslovenske dr`avne zajednice, i stvarawe balkanske konfederacije, u kojoj bi jedne od konfederalnih
republika bile Makedonija i Crna Gora. Iako je KPJ pod uticajem Kominterne od sredine 30-ih godina XX vijeka zna~ajno revidirala ove stavove, do{av{i opet na poziciju jugoslovenske federacije, ona je u ovom periodu jasno nastupala sa pozicija da su
Crnogorci poseban nacion, koji u jugoslovenskoj dr`avi treba da
ima i svoju republiku. Ove stavove KPJ je zadr`ala tokom Drugog
svjetskog rata i revolucije u Jugoslaviji 1941/45. godine.
Pored KPJ u me|uratnom periodu odre|eni separatisti~ki
elementi mogu se na}i i u nekim stavovima crnogorskih federalista, koji od 1925. godine i zvani~no osnivaju Crnogorsku stranku. Iako su naro~ito u 20-im godinama, gotovo bi se moglo re}i
napadno isticali srpski identitet Crnogoraca, i svojim programskim na~elima bili za jugoslovensku federaciju, ali ne i za
separatizam, samom tom ~iwenicom, tj. politi~kim postulatima
368
o federalizaciji Jugoslavije, oni su se po ovom pitawu u predratnim godinama programski podudarili sa komunistima.
Jedan od wihovih lidera-dr Sekula Drqevi}, je ve} 30-ih godina idu}i ka Drugom svjetskom ratu u svojim politi~kim eksponacijama sve vi{e zagovarao nacionalnu i federalnu posebnost Crne Gore. Iako se radilo o gra|anskom politi~aru i antikomunisti, time su se wegovi stavovi u globalnom smislu tako|e poklopili sa stavovima komunista. U ovaj politi~ko-kulturolo{ki
miqe uklapa se i publicista Savi} Markovi}-[tedimlija tokom
30-ih godina sa svojim bro{urama i ~lancima politi~ke, istorijske i kwi`evne tematike. Iako rodom iz Pipera kod Podgorice,
on je u deceniji pred rugi svjetski rat uglavnom `ivio i radio u
Zagrebu, te su na wega i Drqevi}a nesumwivo imale uticaja separatisti~ke i antisrpske hrvatske grupacije, u vidu desnog krila
HSS-a i usta{a.
Ove stavove Drqevi} i Markovi} zadr`ali su tokom rata, tj.
pre{li su u jo{ ekstremniju fazu, zala`u}i se za nezavisnu crnogorski dr`avu pod patronatom fa{isti~ke Italije i nacisti~ke
Wema~ke, uklopqenu u tzv. Novi evropski poredak, {to su ga nudile ove dvije sile. Uostalom, takvo ne{to kratkotrajno je i ostvareno progla{ewem Crne Gore za nezavisnu dr`avu na tzv. Petrovdanskom Saboru 12. jula 1941. godine. Stoga se nepobitno mo`e na kraju konstatovati, da su u me|uratnom i ratnom periodu
ve} udareni temeqi crnogorskom separatizmu i antisrpstvu, bilo u komunisti~kom, bilo u neofederalisti~ko-zelena{kom diskursu, iako su oni jedan drugom bili suprostavqeni ideolo{koekonomskim programskim na~elima. No, kako }e se pokazati u
vremenskoj distanci od kasnijih vi{e od pola vijeka, obje ideolo{ke matrice crnogorskog separatizma i militantne srbofobije
potpuno }e se podudariti. Jedan od osnovnih ciqeva wihovog udara i ataka bi}e Mitropolija Crnogorsko-primorska i SPC u
globalnom smislu.24
Drugim zasijedawem AVNOJ-a u Jajcu u novembru 1943. godine,
udareni su temeqi federalnoj posebnosti Crne Gore, koji su samo potvr|eni poslije pobjede komunista u ratu i revoluciji, na
Tre}em zasijedawu AVNOJ-a 1945. godine u Beogradu. Crna Gora
postala je tako posebna Republika u okviru jugoslovenske federacije. Uskoro je na Cetiwu Ustavotvorna Skup{tina NR Crne Go24. O ovim temama detaqno pogledati radove: dr Aleksandar Stamatovi}, Istorijske osnove nacionalnog identiteta Crnogoraca 1918-1953, Beograd,
2000; dr Aleksandar Stamatovi}, Etnogeneza dukqanstva-crnogorske
usta{e, Podgorica, 2004.
369
re donijela i prvi Ustav ove Republike, ~ime je u potpunosti zaokru`ena dr`avnost Crne Gore u okviru komunisti~ke Jugoslavije, i to sa pravom samoopredjeqewa, do prava otcjepqewa.
U Ustavu FNRJ, u prvom dijelu, tj. prvoj glavi, sa naslovom
„Op{ta na~ela“ stoji da je FNRJ „zajednica ravnopravnih naroda, koji su na osnovu prava na samoopredeqewe, ukqu~uju}i pravo
na otcepqewe, izrazili svoju voqu da `ive zajedno u federativnoj dr`avi.“ U drugom dijelu, sa naslovom „Osnovna prava naroda
i narodnih republika“, devetim ~lanom, stoji da FNRJ „{titi i
brani suverena prava narodnih republika.” U desetom ~lanu stoji da je protivustavan svaki akt protiv „suverenosti, ravnopravnosti i nacionalne slobode Federativne Narodne Republike Jugoslavije i wenih narodnih republika. „Jedanaestim ~lanom je
predvi|eno da svaka Republika ima svoj Ustav, koji donosi samostalno i „odra`ava wene osobenosti.“25
U prvoj glavi, tj. ~lanu drugom Ustava NR Crne Gore iz 1946.
godine pored ostalog stoji: ...„i izra`avaju}i na osnovu prava svakoga naroda na samoopredjeqewe, ukqu~uju}i pravo na otcjepqewe i ujediwewe sa drugim narodima, svoju slobodnu voqu,
crnogorski narod ujediwuje se sa ostalim narodima Jugoslavije“.... U tre}oj glavi, tj. ~lanu jedanaestom istog Ustava stoji:
„Protiv je Ustavu Narodne Republike Crne Gore svaki akt koji
je na wenoj teritoriji uperen protiv wene suverenosti, ravnopravnosti i nacionalne slobode crnogorskog naroda i Narodne
Republike Crne Gore.“26
Zna~i, i u Ustav Jugoslavije, i u Ustav Republike Crne Gore,
ugra|eni su separatisti~ki i razbija~ki elementi u odnosu na jugoslovensku dr`avu, kao i represivne mjere za svakog onog ko bi
se suprostavio izgradwi crnogorske nacionalne doktrine. Godine 1948, na Cetiwu je u oktobru odr`an Prvi i osniva~ki kongres
KP Crne Gore, ~ime je dobijena i partijska posebnost u okviru jugoslovenske KP. Sve je ovo izra`eno i u prva dva poslijeratna popisa od 1948. i 1953. godine, i u op{toj dr`avnoj i partijskoj politici. Ovim je u stvari izvr{ena nadogradwa crnogorskog separatizma utemeqena predratnim i ratnim stavovima KPJ po nacionalnom pitawu i pitawu ure|ewa jugoslovenske dr`ave. Tako su
stvoreni politi~ki uslovi za udar na SPC i Mitropoliju Crnogorsko-primorsku u Crnoj Gori.
25. Ustav FNRJ, Beograd, 1945, 5-6, 8-9.
26. Ustav Narodne Republike Crne Gore, Cetiwe, 1947.
370
Na osnovu ovih politi~kih uslova, ve} u drugoj fazi rata i revolucije, pojavquje se u Crnoj Gori grupica sve{tenika, oli~enih
u famoznom Vjerskom odsijeku u okviru partizansko-komunisti~kih organa vlasti (ZAVNO-a i CASNO-a), koja na sebe preuzima
ingerencije Mitropolije i mitropolita protivno crkvenim kanonima i Ustavu SPC. Oni osporavaju mitropolitu Joanikiju Lipovcu i Mitropoliji legalitet i legitimitet, zbog navodne saradwe sa okupatorom i izdaje crnogorskog naroda. Politi~ki genocid
nad mitropolitom Joanikijem i zna~ajnim brojem sve{tenstva i
mona{tva iz Crne Gore na kraju rata, potpuna konfuzija i obezglavwenost vrha SPC, kombinovana sa odsustvom patrijarha Gavrila Do`i}a iz zemqe, bili su idealna podloga i prilika ovoj
grupici sve{tenika da nastave svoj su{tinski anticrkveni rad, i
u vremenu poslije rata, kada prerastaju u tzv. Vjersku komisiju.
Paralelno sa wom, i u dogovoru sa wom, naravno uz podr{ku
komunisti~kog re`ima, tokom 1945. godine stvara se i Udru`ewe
pravoslavnih sve{tenika Crne Gore, formalno kao stale{ka organizacija. Tako Vjerska komisija i Udru`ewe orkestrirano i uz
podr{ku komunisti~kog re`ima i daqe nastavqaju podrivawe
osnovnih prava i autonomnosti SPC u Crnoj Gori, u poku{aju
konsolidacije stawa. Ospravaju legalitet administratora koje u
Mitropoliji postavqa Sinod, kao i poku{aj Sinoda da makar putem obnove rada Crkvenog suda na Cetiwu na ~elu sa protojerejem
Nikolom Markovi}em u osnovnom smislu obnovi crkveni `ivot.
Vr{e stalne opstrukcije i pritiske na sve{tenike da se priklone na wihovu stranu. Ve} se tada u stavovima tzv. Vjerske komisije, a naro~ito Udru`ewa sve{tenika, izra`enim u rezolucijama
sa okupqawa i tobo`wih skup{tina, vidi potpuna korespodencija sa politi~kim stavovima KPJ po nacionalnom i dr`avnom pitawu. Vi{e nego o~igledno, vide se tendencije separatizma u Crkvi, podudarnog sa nacionalnom i republi~kom samobitno{}u
Crne Gore i Crnogoraca. U tim stavovima dakle, treba tra`iti
izvi iskru kasnije pri~e i koncepcije o navodnoj obnovi crnogorske autokefalne crkve po~etkom posqedwe decenije XX vijeka.
Kako je u jednoj od prethodnih glava ovog rada bilo detaqno govora o radu i namjerama tzv. Vjerske komisije i Udru`ewa sve{tenika, te ~iwenice ne}e opet biti interpretirane u ovoj glavi. U
svakom slu~aju, povratak patrijarha Do`i}a u zemqu, prekinuo je
separatisti~ke tendencije obje grupacije, i anulirao wihove aktivnosti. U ovom smislu ne treba shvatiti da je to uradio sam patrijarh. Komunisti~ki re`im sa povratkom patrijarha htio je za
sebe da dobije odre|ene politi~ke poene pred zapadnim svijetom,
371
te se pre{utno odrekao usluga Vjerske komisije i Udru`ewa sve{tenika.
Uostalom, slijed doga|aja od povratka patrijarha Do`i}a u
zemqu, a ubrzo i wegova smrt, te stawe u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj 50-ih godina XX vijeka skrenuli su pa`wu komunisti~kog re`ima na drugu stranu. I pored ustoli~ewa za mitropolita crnogorsko-primorskog Arsenija Bradvarevi}a stawe se u
Mitropoliji sporo popravqalo. U ratu desetkovano sve{tenstvo,
kao i prakti~no opqa~kana Mitropolija (putem Zakona o agrarnoj reformi, a kasnije i nacionalizaciji), ukidawe Bogoslovije
na Cetiwu, kao i op{ta ateizacija dru{tva, uslovili su daqwu
agoniju Mitropolije. Sudski proces protiv mitropolija Arsenija i grupe sve{tenika, te kasnije wihovo utamni~ewe, samo su bili kap koja je prelila ~a{u agonije. Mitropolija je godinama poslije toga ostala bez arhijereja, i sa malobrojnim i potpuno dezorganizovanim sve{tenstvom.
Iako je 1961. godine ustoli~en novi mitropolit crnogorskoprimorski Danilo Dajkovi}, stawe je u Mitropoliji i daqe bilo
te{ko, i sporo se popravqalo. U jednoj od prethodnih glava tako|e je razmatrano i pitawe tzv. kapelske afere, u prvoj polovini
70-ih godina XX vijeka. Iako je ona imala {irok spektar problematike, svakako je jedan wen dio i ~isto crkveni. U tom smislu
komunisti~ki re`im je podgrijavaju}i crnogorski nacionalizam,
udario i na prava Mitropolije i SPC u {irem smislu.
Interesantno je i vrlo indikativno, da se upravo u vezi sa kapelskom aferom pojavquju teze koje se do tada nikada zvani~no
nijesu pojavqivale u javnosti, bilo stru~noj bilo lai~koj, u smislu kanonskog osporavawa legaliteta i legitimiteta Mitropolije Crnogorsko-primorske i SPC {ire, nad Crkvom u Crnoj Gori. O ~emu se zapravo radilo? Mitropolit crnogorsko-primorski Danilo Dajkovi} je kao zastupnik Mitropolije, opet preko
svojih zastupnika-advokata pokrenuo sudski postupak kod Ustavnog suda Jugoslavije u Beogradu protiv SR Crne Gore i Op{tine
Cetiwe, za ocjenu ustavnosti i zakonitosti ru{ewa kapele na
Lov}enu. Ustavni sud Jugoslavije na sjednici od 8. jula 1970. godine donio je rje{ewe o svojoj nenadle`nosti za ovaj predmet, i
ustupio ga Ustavnom sudu SR Crne Gore. Imaju}i saznawe o pokretawu ovog postupka, i wegovog usmjeravawa na Ustavni sud SR
Crne Gore, Op{tina Cetiwe se duga~kom predstavkom od 2. novembra obratila istom „da bi imao jasne predoxbe o podnesenoj
tu`bi“...
Ova predstavka ima ~etiri podu`a poglavqa, a za temu kojom
se bavi poglavqe ovog rada, prioritetno je prvo. U wemu se jasno
372
vidi da se vi{e ne radi o prostom pravnom osporavawu, nego da su
upotrijebqene ~iwenice iz istorije, crkvene istorije, crkvenog
prava, i istorije crkvenog prava. U tom smislu svakako da su za
pisawe ove predstavke morala biti anga`ovana neka stru~na lica, ~iji se identitet na osnovu kasnijih stavova izre~enih od po~etka 90-ih godina XX mo`e samo naslutiti. Radi se dakle o potpuno podudarnim tezama koje se javqaju od po~etka vi{estrana~kog `ivota u Crnoj Gori, kada se po~iwe i zahuktavati pri~a o
tobo`woj vaspostavi crnogorske autokefalne crkve, i otvoreni
atak na legitimitet i legalitet Mitropolije Crnogorsko-primorske i SPC u Crnoj Gori, koja se etiketira kao „okupatorska“
Crkva.
U predstavci je osporen legalitet i legitimitet mitropolita Danila Dajkovi}a, Mitropolije Crnogorsko-primorske i SPC,
tj. pravo da se uop{te bave pitawem kapele na Lov}enu. Obrazlo`ewe za ovo bilo je sqede}e: „Crnogorska pravoslavna crkva
sada se nalazi u neredovnom stawu, ona nema kanonski izabranog
mitropolita, niti Svetog Sinoda, te u weno ime niko ne mo`e pokretati bilo kakav spor.
Autokefalna Crnogorska pravoslavna crkva dovedena je u neredovno stawe fakti~kim prestankom crnogorske dr`avnosti.“
Potom je izne{en niz ~iwenica sa ~ijim se arsenalom operisalo i operi{e od 1990. godine, a one su pored ostalog ove: pozivawe na djelo episkopa zadarskog dr Nikodima Mila{a „Pravoslavno crkveno pravo“, u kome on tvrdi da je Crkva u Crnoj Gori
autokefalna;pozivawe na Ustave Svetog Sinoda i Konsistorija
Kwa`evine Crne Gore iz 1904/5. godine, u kojima se to isto tvrdi
i razra|uje unutra{we ure|ewe Pravoslavne Crkve u Crnoj Gori;pozivawe na Ustav Kwa`evine Crne Gore iz 1905. godine u kome se tako|e tvrdi da je Crkva u Crnoj Gori autokefalna; tvrdwa
da je Pravoslavnu i autokefalnu Crkvu u Crnoj Gori ukinuo regent Aleksandar Kara|or|evi} Ukazom od 30. avgusta 1920. godine, kao nelegitimnim ~inom;osporavawe prava crnogorskog mitropolita Mitrofana Bana da na „improvizovanim“ episkopskim
konferencijama predstavqa Crkvu iz Crne Gore u ciqu unifikacije eparhija Srpske Crkve u jednu kanonski autokefalnu, jer
Ustavom Sinoda i Konsistorija takvo {to nije bilo ni predvi|eno. ^itav postupak uvo|ewa Crkve iz Crne Gore u unifikaciju sa
drugim eparhijama, bio je plod politi~kog akta okupacije srpskih, francuskih i italijanskih trupa na kraju Prvog svjetskog
rata prostora Crne Gore. Stoga je ~itav postupak ukidawa Crkve
u Crnoj Gori bio nelegitiman i sa domena dr`avnog prava, jer je
tada dr`ava Crna Gora jo{ postojala, a ustavni vr{ioci vlasti
373
su bili konfirirani u Francuskoj. Dr`ava Crna Gora je imala
mjesto bez predstavnika na Versajskoj mirovnoj konferenciji kao
jo{ uvijek priznata dr`ava po postojawu. Neimenovani autori
(ili autor) ove predstavke, formalno-pravno predstavke Op{tine Cetiwe, pozvali su se i na istorijski rad dr Dimitrija Vujovi}a „Ujediwewe Crne Gore i Srbije“, objavqen u Titogradu
1962. godine.
Kako je ve} nazna~eno, u ovoj predstavci osporen je legitimitet i legalitet Mitropolije Crnogorsko-primorske, SPC i mitropolita Dajkovi}a u Crnoj Gori. ^ak {ta vi{e, dat je predlog
za tobo`wu vaspostavu crnogorske autokefalne crkve, a kao pokreta~i tog postupka trebale su da budu upravo ustavne vlasti SR
Crne Gore. Konstatovano je da upravo socijalisti~ka samoupravna vlast u Crnoj Gori treba da likvidira anomaliju koja je dovela da Crkvu u Crnoj Gori predstavqa nelegalna SPC i wena Mitropolija.
U tom smislu je napisano: „Kako po kanonskom pravu Sveti arhijerejski sabor Srpske pravoslavne crkve nije nadle`an da bira
mitropolita crnogorsko-primorskog, a episkopi se biraju samo
za upra`wene eparhije crkve, to zna~i da sada{wa li~nost koja
u`iva dostojanstvo mitropolita crnogorsko-primorskog nije kanonski izabrana ni za episkopa, a kamoli za mitropolita.
Dana{we nelegitimno stawe Crnogorske pravoslavne crkve
je zaostatak pro{losti. Sada je ova crkva u stawu interegnuma, te
otuda treba pokrenuti pitawe obnove kanonske i ustavne organizacije Crnogorske pravoslavne crkve, od strane ustavnih vr{ilaca vlasti u SR Crnoj Gori.
Ovo otvoreno pitawe utoliko je zna~ajnije {to se s pravom veoma akutno postavqa pitawe legitimiteta Srpskog mitropolita
crnogorsko-primorske eparhije, pa i legitimiteta Srpske pravoslavne crkve da vodi sporove pred jugoslovenskim sudovima „{tite}i“ interese Crnogorske pravoslavne crkve, jer je danas crkva
odvojena od dr`ave, jer je pro{irewe Srpske pravoslavne crkve na
Crnu Goru bio i ostao akt nasiqa koji bi na{a samoupravna socijalisti~ka vlast kao anomaliju morala likvidirati.“27
Daqe razvijawe kontinuiteta ovih teza mo`e se vidjeti u
kwizi Sava Brkovi}a „O postanku i razvoju crnogorske nacije“,
objavqenoj 1974. godine . Brkovi} je tokom rata i revolucije bio
visoki partizansko-komunisti~ki funkcioner u Crnoj Gori. U
posqeratnom periodu bio je ministar unutra{wih poslova. Zna27. DACG, fond Ustavni sud SR Crne Gore, Kwiga upisnik, br. 23/1970.
374
~i radi se o li~nosti iz visokih crnogorskih komunisti~kih policijsko-bezbjednosnih struktura. U intelektualnom i nau~nom
pogledu radi se o potpuno marginalnoj li~nosti, s obzirom na
~iwenicu da je bio dugogodi{wi i nesvr{eni predratni student
pravnog fakulteta u Beogradu. Me|utim, sami Brkovi}ev polo`aj
u komunisti~kom re`imu davao je va`nost wegovim stavovima. On
je pripadao krajem 60-ih i po~etkom 70-ih godina XX vijeka vode}em politi~ko-kulturolo{kom establi{mentu u Crnoj Gori, koji je nosio zalet crnogorskog nacionalizma, ~iji se vrhunac ispoqavawa ogleda u tzv. kapelskoj aferi.
Teze koje je u svom radu iznio Brkovi}, u potpunosti korespondiraju sa tezama koje se pojavquju od po~etka 90-ih godina.
Tvrdio je da je Pravoslavqe u Crnu Goru une{eno preko Nemawi}a, a naro~ito Save Nemawi}a, koji su weni okupatori i uzurpatori. Brkovi} nastoji da {to vi{e minimizira i crkvenu jurisdikciju Pe}ke Patrijar{ije u Crnoj Gori, i potpuno negira i
wenu ulogu u oslobodila~koj borbi srpskog naroda protiv Turaka
konstatacijom: „U vezi sa tim, treba re}i da Pe}ka patrijar{ija
koliko je poznato nije imala udjela u ovim doga|ajima.“ Potpunu
negaciju bilo kakve veze Cetiwske Mitropolije Brkovi} je iznio u vezi sa igumanom Mojsijom Ze~evi}em, razmatraju}i wegovu
saradwu sa Petrom I i Petrom II Petrovi}ima, tvrde}i: „Mojsija
Ze~evi} je iguman autokefalne crnogorske crkve“...28 Ne ulaze}i
detaqnije u nau~nu polemiku sa Brkovi}evim tezama, dovoqno je
samo u vezi sa posqedwom navedenom konstatovati, da ona nema
nikakve veze sa ~iweni~nim stawem. Iguman Ze~evi} je bio iz
Vasojevi}a, koji su u doba wegovog `ivota i rada bili pod potpunom kontrolom osmanskih vlasti. On je zapravo inicirao proces
integracije vasojevi}kog plemena kao br|anskog sa Crnom Gorom,
koji }e u etapama po~eti da se ostvaruje tek poslije wegove smrti.
U crkvenom smislu, Mitropolija Crnogorska i weni mitropoliti u wegovo doba, nijesu imali apsolutno nikakvu jurisdikciju
nad teritorijom Vasojevi}a.
Da li je, i u kolikoj mjeri komunisti~ki re`im planirao separaciju Crkve u Crnoj Gori, po sli~nom scenariju ostvarenom u
Makedoniji te{ko je odgonetnuti iz istra`iva~kog domena, u prvom redu zbog nedostatka relevatnijih izvora, kao i wihovog kvantiteta. Arhiv komunisti~ke slu`be bezjednosti jo{ uvijek nije
transparentno otvoren za istra`iva~e. Iz nekih segmenata u izvorima da se naslutiti da je re`im razmatrao i tu opciju, ali ne
28. Savo Brkovi}, O postanku i razvoju crnogorske nacije, Titograd, 1974, 39, 62
375
i u kojem scenariju da je ostvari? Jedan od izvornih tragova u tom
domenu je iz 21. februara 1978. godine. Naime, potpredsjednik Izvr{nog vije}a Makedonije dr Traj~e Grujovski, poslao je u zvani~nom smislu pismo potpredsjedniku Izvr{nog vije}a Crne Gore
Radivoju Brajovi}u, sa sqede}im sadr`ajem: „Ovde prilo`eno {aqem i materijal na temu „Aktivna legitimacija SPC za pokretawe sporova pred jugoslovenskim sudovima i autokefalnost Crnogorske pravoslavne crkve.“29
Brajovi} je bio jedan od ~elnih funkcionera tzv. starog rukovodstva, koje je u januaru 1989. godine podnijelo ostavku, pod pritiskom tzv. antibirokratske revolucije u Crnoj Gori. U svom usponu
i seriji ru{ewa separatisti~kih rukovodstava, tj. vojvo|anskih
autonoma{a, kosovskih albanskih separatista (komunista), Slobodan Milo{evi} je upotrijebiv{i svoje pristalice pokrenuo i procese u Crnoj Gori, u kojima je sru{eno ovo rukovodstvo. Indikativno je i najva`nije u domenu ove pri~e, {to se Brajovi} ubrzo sa
ostvarivawem vi{estrana~kog sistema u Crnoj Gori svrstao uz novostvorenu Socijal-demokratsku partiju reformista, ~iji su idejni vo|i i patroni bili upravo qudi iz svrgnutog starog rukovodstva. On je u kasnijem periodu u potpunosti korespondirao sa pri~om o vaspostavi navodne autokefalne crnogorske crkve.
U jednoj od prethodnih glava prezentovano je da je mitropolit
Dajkovi} ve} od kraja 60-ih godina XX vijeka, uporno, iz godine u
godinu, tra`io da mu se odredi vikarni episkop, ili arhijerejski
zamjenik zbog starosti i bolesti. Deceniju kasnije, on je to pitawe jo{ vi{e radikalizovao, tra`e}i da se povu~e, i da se ustoli~i novi arhijerej. Sinod je me|utim o tome }utao, i to pitawe
ignorisao. Ostaje tako istra`iva~ima samo da naga|aju zbog ~ega?
Da li je Sinod, tj. vrh SPC bio svjestan ~iwenice, poznaju}i komunisti~ki re`im i rad wegove slu`be bezbjednosti, da bi pogre{nim izborom novog arhijereja upravo bio u perspektivi ostvaren scenario separacije Crkve u Crnoj Gori.
Sam mitropolit Dajkovi} kao da je naslutio takvu mogu}nost
scenarija, u godi{wem izvje{taju Sinodu od 22. aprila 1982. godine. Tra`e}i po ko zna koji put zamjenu, on je konstatovao: „Ovo ne
pi{emo iz nekog inata, ili zato da bi se izvukli od poslova, ve}
iz bojazni i zato {to ne bismo `eqeli da se ne{to u Crnoj Gori
poslije na{e smrti dogodi {to se je dogodilo u nekoj drugoj Republici na{e dr`ave.“30 U izvje{taju od 1. aprila sqede}e godine
29. Jovan B. Marku{, Povratak kraqa Nikole I u otaxbinu, Cetiwe, 2001, 552.
30. AMCP, fond MA, f. 1982. g.
376
mitropolit Dajkovi} je bio jo{ konkretniji, pa je na kraju napisao: „Prije nekolike godine pogovaralo se je o nekoj zasebnoj crkvi u Crnoj Gori, ali blagodare}i na{em strogom stavu to se predalo za sada zaboravu i ako bude na ~elu eparhije arhijerej koji }e
se zauzeti za istovjetan stav sa Nama, od toga ne}e biti ni{ta.“31
Ako se pove`e serija izvora koji su interpretirani, po~ev od
onog iz 1978. godine, pa preko ova dva, do jo{ jednog, onda se o~igledno da naslutiti da je postojala neka opcija poreme}ewa stawa
i statusa SPC u Crnoj Gori, tj. mogu}nost stvarawa posebne crnogorske crkve. Potpredsjednik Izvr{nog vije}a Crne Gore dr
Bo`idar Tadi}, koji je ujedno bio i predsjednik republi~ke Komisije za odnose sa vjerskim zajednicama, kao i sekretar te komisije Bo`idar Karaxi}, obavili su zvani~an razgovor sa mitropolitom Danilom Dajkovi}em 19. septembra 1984. godine. Tom prilikom sa~iwena je od strane Karaxi}a i slu`bena biqe{ka. Da se
nije radilo samo o obi~nom administrativnom sastanku, za rje{avawe teku}ih i perifernih crkvenih pitawa, ili pitawa iz domena odnosa crkva-dr`ava, govori i status ovog dokumenta, koji je
ozna~en sa „Strogo povjerqivo-samo za li~nu upotrebu.“
U dokumentu pored ostalog pi{e: ...„2. Drugo pitawe je pokrenuo dr Bo`idar Tadi} i odnosilo se na mi{qewe Mitropolita da
se zamona{i MIRA[ DEDEJI], teolog iz Zenice, porijeklom
iz Crne Gore (iz okoline Mojkovca ili Bijelog Poqa), koji je
studirao u Rimu i Moskvi, za koga se smatralo da bi mogao biti jedan od kandidata za vikarnog episkopa, odnosno mitropolita crnogorsko-primorskog.
Mitropolit je, pored ostalog, istakao: da Dedeji}a dobro poznaje i da je pratio wegov rad dugo godina; da crkveni zakoni ne
dozvoqavaju mogu}nost zamona{ewa sve{tenika koji je van crnogorske eparhije du`e od 6 mjeseci, a Dedeji} ne `ivi u Crnoj Gori vi{e od 30 godina; da nije siguran {ta je Dedeji} zavr{io, jer
ga nije obavje{tavao o tim pitawima, iako je na wegovu molbu insistirao kod moskovskog Mitropolita da ga primi na Teolo{ki
fakultet u Moskvi; da se Dedeji} `enio u Parizu, ali je to krio;
da mu se ne mo`e vjerovati, te, i da dozvoqavaju crkveni kanoni,
ne bi ga zamona{io“...32
Nije pro{lo puno godina od ovog sastanka, a u Crnoj Gori je
za`ivio vi{estrana~ki sistem. Sa wim su se na politi~koj sceni
pojavile politi~ke i kvazi kluturno-nau~ne grupacije i organi31. Isto, f. 1983. g.
32. Kao nap. 29, str. 553.
377
zacije, koje su bile nosioci ideje o vaspostavi nezavisne crnogorske dr`ave, a sa wom i tobo`we autokefalne crkve. U {irokom
miqeu tog spektra bili su i mediji, a kao jedan od najzna~ajnijih
je i nedjeqnik „Monitor“. Upravo je k}erka dr Bo`idara Tadi}aMilka, bila jedan od ~lanova ure|iva~kog kolegijuma i urednik
tog nedjeqnika. Ovo je jo{ jedan prilog analizi kontinuiteta
pri~e o tobo`woj crnogorskoj autokefalnoj crkvi.
Da je Mira{ Dedei} zaista imao nekakvih kontakata sa vrhom
komunisti~kog re`ima u Crnoj Gori, pa i po pitawu scenarija
wegovog instalirawa na polo`aj mitropolita crnogorsko-primorskog, mo`e se vidjeti i po jo{ jednom izvoru. Dedeji} je iz Rima 11. oktobra 1985. godine poslao pismo dr Bo`idaru Tadi}u, u
kome je diskretno i daqe ponudio svoje usluge „naravno uz nov~anu nadoknadu“, tobo`e radi prikupqawa istorijske gra|e o Crnoj
Gori. @alio se da je kopirawe i filmovawe dokumenata skupo, i
da }e mu trebati sredstva za to. Na kraju pisma stoji i ovo: „P. S.
Sa Cetiwom nemam niti `elim imati bilo kakve veze, a o cetiwskom vladici pripremam rad iz koga }e se obelodaniti wegova
li~nost.“33
Kona~no, postavqa se pitawe za{to komunisti~ki re`im u
Crnoj Gori i Jugoslaviji preko svoje slu`be bezbjednosti nije pokrenuo pitawe separacije Crkve u Crnoj Gori, sli~no scenariju
izvedenom u Makedoniji? Svi uslovi za to su postojali: posebna
republika, posebna nacija, posebna partija, posebna akademija nauka. Da li je vrh SPC mo`da svojom kontinuiranom kadrovskom
politikom, dr`e}i na mjestu mitropolita u Crnoj Gori starog i
bolesnog Danila Dajkovi}a doprinio da se taj scenario ne ostvari, svjestan da bi ustoli~ewem nove li~nosti, koja bi mo`da mogla biti iskori{tena za taj projekat, to odlagao, nadaju}i se
boqim prilikama, koje su zaista i do{le 1990. godine.
Opcija odgovora na ovo pitawe ima jo{ nekoliko. Mada je re`im bio svemo}an, {to je pokazao i u kapelskoj aferi, i mogao se
preko svoje slu`be bezbjednosti infiltrirati u sve pore dru{tva, pa i u Crkvu ({to evidentno i jeste), postavqawe novog mitropolita samostalne crnogorske crkve bilo je te{ko ostvarqivo pored `ivog Dajkovi}a, ve} samom ~iwenicom da jedan mitropolit ve}postoji. Po dubini, tj. u sve{tenstvu za ovaj projekat tako|e nije bilo prepreka. Sve{tenstvo u Mitropoliji, sem mawih
izuzetaka bilo je pred nestankom zbog starosti, uz to prili~no
neobrazovano, i u lo{em imovnom stawu, a dru{tvo gotovo potpu33. Nav. dj., 554.
378
no ateizirano, {to je podrazumijevalo da i otpor me|u vjernicima bude umawen.
Evidentno je da je ne{to planirano sa Mira{em Dedei}em, koji je jedno vrijeme bio predava~ u mona{koj {koli u manastiru
Ostrogu, a potom se izgubio u inostranstvu, borave}i na vi{e destinacija, {to }e pokazati i kasniji razvoj doga|aja sredinom 90-ih
godina, tj. wegov povratak u Crnu Goru i instalirawe. Postoji i
opcija da je sam komunisti~ki re`im uvidio ~iwenicu da se radi
o neozbiqnoj li~nosti, pa ga je ubrzo odbacio za svoj projekat. U
{irem kontekstu mo`da se ~ekalo da mitropolit Dajkovi} umre,
pa da se potom pristupi tom projektu. No, daqi razvoj doga|aja, i
pad sa vlasti tzv. starog komunisti~kog rukovodstva u januaru
1989. godine, i uru{avawe komunizma u Jugoslaviji i Evropi uop{te, mo`da su sprije~ili ostvarewe te opcije.
Kona~no, mo`da je i sam komunisti~ki re`im uvidio da je to
pitawe, i ostvarewe tog scenarija za wega bezna~ajno, ra~unaju}i
da je Crna Gora gotovo potpuno ateizirana, a Crkva u woj dovedena do potpunih margina zna~aja i uticaja na bilo koga, i bilo kakve dru{tvene procese. Mo`e se sa sigurno{}u ustvrditi da je zaista i tako bilo. Od svih srpskih oblasti, ra~unaju}i tu i Makedoniju, u kojoj je ve} za`ivjela pod komunistima institucija samozvane makedonske pravoslavne crkve, proces ateizacije kao i marginalizacije Crkve u Crnoj Gori je uzeo najvi{e maha, dosti`u}i
drasti~an nivo.
v) Ispoqavaju}e forme ekstremnog crnogorskog nacionalizma
protiv Mitropolije Crnogorsko-primorske od 1990. godine
Kako je ve} nazna~eno, talas globalnih dru{tvenih promjena
{to ga je pokrenulo ru{ewe Berlinskog zida u Evropi, i raspad
komunizma zahvatili su i Crnu Goru i Jugoslaviju. Na udaru talasa srpskog nacional-socijalizma {to ga je pokrenuo Slobodan
Milo{evi}, koji je nesumwivo u odre|enom stepenu doveo do otre`wewa od iracionalnog komunisti~kog jugoslovenstva, na{la su
se komunisti~ka rukovodstva u Crnoj Gori, Vojvodini i Kosovu i
Metohiji, koja su ocijewena kao separatisti~ka i antisrpska, i
koja dr`e stranu separatisti~kim tendencijama Hrvata i Slovenaca. U tom smislu Slobodan Milo{evi} na{ao je pristalice
svoga projekta i u Crnoj Gori, koje su u januaru 1989. godine izvele tzv. antibirokratsku revoluciju. Iako nesumwivo izvedena na
probu|enom talasu nacionalnog otre`wewa, i biv{i posqedicom vi{edecenijske marginalizacije srpskog naroda u jugoslo379
venskoj federaciji, ova AB revolucija u Crnoj Gori i Srbiji je
zapravo bila samo restaurirawe komunizma, tj. wegovo prevo|ewe
u novu i mutiraju}u formu, {to }e se pokazati kobnim za srpski
narod, i pritivnim globalnim dru{tvenim procesima u Evropi.
Naletom Milo{evi}evog nacioinal-socijalizma, u izvjesnom
smislu emancipaciju je povratila i SPC, koja je uglavnom izbjegla Milo{evi}ev poku{aj da je iskoristi u folkloristi~kom
smislu za svoj politi~ki projekat. No, sve u svemu, sa probu|enom
srpskom nacionalnom svije{}u, pa i onom u Crnoj Gori, budi se i
vjerni~ka navika masa, i dolazi do zna~ajnog otre`wewa od ateisti~ke ideologije. Bez obzira na promjene izvedene u AB revoluciji, vrlo brzo pokaza}e se da su te promjene bile samo u kozmeti~kom smislu. Jedno staro i rigidno komunisti~ko rukovodstvo,
zamijeweno je novim i mla|im, daleko perfidnijim u nastojawu da
o~uva globalne postulate tog dru{tva. Prakti~no, sve sem kadrovskih promjena ostalo je isto. Stare poluge mo}i sistema i re`ima: vojska, policija, administracija, mediji itd. nijesu profesionalizovani ni depolitizovani. Ulazak u vi{estrana~ki sistem, i sama wegova bit bili su kozmeti~ki, i slobodno re~eno
folirawe demokratije.
Sa za`ivqavawem vi{estrana~kog sistema i politi~kog pluralizma, te odsustva bar u formalnom smislu politi~ke represije,
pojavquju se i razne politi~ke ideje. Globalno gledano, u biv{em
komunisti~kom i ateisti~kom korpusu u Crnoj Gori, iskristalisala su se dva pravca. Prvi je bio nastavqa~ ideja tzv. starog komunisti~kog rukovodstva, koji je gajio duboku odiozu prema Slobodanu
Milo{evi}u, i poveo se za separatisti~kim tendencijama u drugim
jugoslovenskim republikama, zagovaraju}i po istom scenariju
stvarawe nezavisne crnogorske dr`ave, i svih detaqa prate}ih politi~kih i kulturolo{kih aspekata uz wega. Iz ovog pravca nastaje nekoliko politi~kih i kvazikulturnih i nau~nih organizacija,
koje otvoreno zagovaraju militantnu antisrpsku histeriju (Liberalni savez Crne Gore, Socijal-demokratska partija reformista,
Crnogorski PEN centar, Matica Crnogorska, Dru{tvo kwi`evnika Crne Gore itd.). U okviru wihovog politi~kog i kulturolo{kog koncepta udara i osporavawa svega srpskog u Crnoj Gori, na{la se i Mitropolija Crnogorsko-primorska, i otvoreno je potegnuto pitawe navodne vaspostave autokefalne crnogorske crkve.
Drugi pravac ~inilo je tzv. mlado rukovodstvo, formalno privr`eno idejama Slobodana Milo{evi}a, ali koje je vodilo politiku vol{ebnog `onglirawa u svim pravcima, povode}i se odre|enim regionalnim osobenostima Crne Gore. Ono je davalo politi~ke i kulturolo{ke signale u svim pravcima, i prema Srpstvu
380
i Crnogorstvu i Jugoslovenstvu, i prema Mitropoliji i prema
ateizmu, i prema komunizmu i prema demokratiji. Uostalom, ovo
politi~ko i identitetsko `onglirawe najboqe je bilo oli~eno
kroz ~uvenu izjavu prvog predsjednika Crne Gore izabranog na vi{estrana~kim izborima (su{tinski samo formalnim) Momira
Bulatovi}a, na proslavi godi{wice bitke na Vu~jem dolu 1991.
godine: „Ime nam je crnogorsko, a prezime srpsko.“ Hronolo{ka
distanca istorijskih doga|aja od 1989. do 1997. godine pokaza}e da
se globalni krug postulata obje opcije sjedinio u jednu. Od tada je
politi~ka grupacija neokomunista predvo|ena Momirom Bulatovi}em odba~ena i pora`ena uz podr{ku sila Novog svjetskog poretka, ba{ kao i uskoro sam Slobodan Milo{evi}.
U ovakvoj globalnoj politi~koj situaciji protoka vremena,
nastavila je rad i `ivot Mitropolija Crnogorsko-primorska sa
novim arhijerejom Amfilohijem Radovi}em. Svakako da su navedene ~iwenice, iako klasi~no politi~ke, itekako korisne za razumijevawe i analizirawe procesa prodora ideje o vaspostavi tobo`we crnogorske autokefalne crkve, kao i sro|avawu ovog procesa sa militantnom srbofobijom.
Iako je u januaru 1989. godine palo sa vlasti tzv. staro komunisti~ko rukovodstvo, uslijedio jo{ gotovo dvije godine period vakuma vlasti. Kako je ve} nazna~eno, samo je oti{ao vrh jedne vlasti,
oli~en u nekoliko desetina vode}ih funkcionera. No, po dubini
stawe je ostalo itekako nedefinisano. Mno{tvo sredwih i sitnih
kadrovika tog rukovodstva ostalo je u vojsci, policiji, administraciji, medijima, privredi... Prvi vi{estrana~ki izbori odr`ani su u decembru 1990. godine. Pod parolom da je ostao isti, i insistiraju}i na kontinuitetu, apsolutnu vlast osvojio je SK Crne Gore, ubrzo u junu sqede}e godine transformi{u}i se politi~ki
formalno-pravno u Demokratsku partiju socijalista (DPS).
Ve} od pada starog komunisti~kog rukovodstva u januaru 1989.
godine, te ubrzanim raspadom komunizma u Evropi i Jugoslaviji,
postalo je jasno da slijedi period vi{estrana~kog dru{tva, i prvih vi{estrana~kih izbora. Tzv. AB revolucija kao veliki politi~ki potres u Crnoj Gori, poslije decenija politi~ke u~malosti
pod komunisti~kim re`imom, su{tinski nije pomjerila ni{ta.
Slu`ba bezbjednosti komunisti~kog re`ima je sem nekoliko personalnih promjena na vrhu i daqe funkcionisala po ustaqenom
{ablonu. No, tada se primje}uju i neke neuobi~ajene pojave vezane za Crkvu.
Na~elnik SUP-a Cetiwe Ivan Mandi} dao je informacije u
izvje{taju nazna~enom kao „STROGO POVJERQIVO“, predsjedniku SO Cetiwe, predsjedniku IO Cetiwe, predsjedniku OK SK
381
Cetiwe, predsjedniku SSRN, i SDB Cetiwe, o de{avawima na teritoriji op{tine od 6. do 13. januara 1989. godine. Ovo je bilo vrijeme velike politi~ke zao{trenosti u Crnoj Gori, kada je uslijedio pad sa vlasti tzv. starog rukovodstva (simboli~no etiketiranih od narodnih masa kao „foteqa{i“). Prvi neuspio poku{aj
ru{ewa ovog rukovodstva od strane pristalica Slobodana Milo{evi}a bio je u oktobru 1988. godine. Me|utim, staro komunisti~ko rukovodstvo tada je ispred zgrade Skup{tine Crne Gore izvelo
miliciju i specijalne jedinice, koji su rasturili na brutalan na~in demonstrante. Autobuski konvoj demonstranata, uglavnom radnika velikih nik{i}kih preduze}a (`eqezare, gra|evinskog, pivare itd. ), presretnut je na lokalitetu @uta greda, na magistralnom
putu Nik{i}-Danilovgrad od strane specijalnih jedinica. Radnici su izvu~eni iz autobusa i brutalno pretu~eni.
Prema ovom izvje{taju, ispred cetiwskog manastira su na skupu povodom Bo`i}a pucali iz vatrenog oru`ja ({enlu~ili): Mihailo Popovi}, star 38 godina, iz revolvera „Smit Veson“, i Milivoje Vukovi} iz pi{toqa „Crvena zastava“. Milicija je od
istih na licu mjesta oduzela oru`je, i procesuirala ih Op{tinskom sudu za prekr{aje. No, od ove ~iwenice u izvje{taju je za temu kojom se ovo poglavqe bavi zna~ajno va`nija jo{ jedna informacija. U woj stoji: „No}i 12/13. 01. 1989. godine, na porodi~noj
ku}i Pavli}evi} Dragana u ulici Ivanbegovoj i ku}u Dumovi}a u
ulici Bajovoj osvanule su {arpe ispisane na zidu crnom bojom od
strane NN skriptera „`ivjela crnogorska autokefalna crkva.“
Uvi|aj na licu mjesta izvr{ili su ovla{}eni radnici SUP-a
Cetiwe koji su preduzeli potrebne radwe i mjere u ciqu otkrivawa skriptera.“34 Stoga se ovo pomiwawe crnogorske autokefalne crkve, mo`e ra~unati kao prvo u istorijatu izu~avawa ovog
pitawa, jer se radi o populisti~kom potezu, naravno ako se izuzme
ve} citirani dokument predstavke Op{tine Cetiwe Ustavnom
sudu SR Crne Gore.
Od po~etka 1990. godine u Crnoj Gori osnivaju se i prve politi~ke stranke, a tokom te godine taj proces postaje intenzivan, u
{irokom aspektu, od onih nacionalno crnogorskih, do srpskih,
demokratskih, komunisti~kih, ekolo{kih... Novo komunisti~ko
rukovodstvo ponudilo je zapravo politi~ki folklorizam u {irokom aspektu ispoqavawa, u kojem }e su{tinski ostati sve isto!U
okviru {irokog spektra politi~kog i politi~ko-kulturolo{kog
folklorizma, pojavquju se u ovom vakumu vlasti 1989/90. godine i
34. Nav. dj., 555
382
prve teze o vaspostavi crnogorske pravoslavne crkve, i to ba{ na
Cetiwu, gdje je sjedi{te Mitropolije.
Za{to ba{ na Cetiwu? Ve} u prvoj deceniji poslije Drugog
svjetskog rata, komunisti~ki re`im je izvr{io devastaciju i demonta`u Cetiwa, koje je do po~etka rata bilo administrativni,
kulturni, prosvjetni i vojni centar Zetske Banovine, nastavqaju}i tradiciju prestonice iz doba egzistirawa Kraqevine Crne
Gore. Sve va`nije institucije su u ovom periodu izmje{tene u Podgoricu, tj. Titograd, koji je pretvoren u glavni grad SR Crne Gore.
Tokom decenija, broj stanovni{tva na Cetiwu se stalno smawivao.
Radilo se o gradu u stalnoj regresiji. Komunisti~ki re`im poku{ao je da od grada koji nema geografske uslove za {irewe, i sa slabim komunikacijama napravi privredni grad, otvaraju}i nekoliko
industrijskih i prevoznih preduze}a. Tako je tokom vremena do{lo
do osipawa kvalitativnih kadrova ovog grada. Mladi qudi odlazili su na studije u centre van Crne Gore ili Titograd, a mali broj
wih se po svr{etku {kolovawa vra}ao na Cetiwe, jer je `ivot u
wemu shvatan kao besperspektivan i tavorewe. Sa druge strane,
usqed otvarawa industrijskih preduze}a, na Cetiwe su sjurile ruralne mase iz Katunske, Rije~ke i Qe{anske nahije, kao i drugih
krajeva Crne Gore, biv{i pretvorene na brzinu, u jednu vrstu specifi~nog crnogorskog lumpen-proletarijata.
Od po~etka 90-ih godina do{lo je do kraha tih preduze}a, kao
i uop{te komunisti~kog funkcionisawa privrede. Specifi~ni
cetiwski lumpen-proletarijat vi{e nije bio sposoban za povratak, rad i `ivot na selu. Kombinovano sa tim, usqed vi{edecenijske regresije Cetiwa, u gradu je ostao intelektualni sloj vrlo
skromnog kapaciteta, i ve}inski opredijeqen ka crnogorskom nacionalizmu. Cetiwe je tako u predve~erje velikih politi~kih
promjena, kao i sa pojavom vi{epartijskog dru{tva, postalo u~aureni grad sitnog mentaliteta i pakosti, krvavih uli~nih obra~una, a od pojave sankcija i kriminala. Pojava militantno srbofobnih politi~kih partija i organizacija i trendova, tako je na
Cetiwu na{la idealnu sredinu za prijem. U prvom redu je to bio
kao politi~ka organizacija Liberalni savez Crne Gore.35
Kako je ve} nazna~eno, od po~etka 1990. godine dolazi u Crnoj
Gori do osnivawa prvih politi~kih stranaka. One emituju {iroki
35. O devastaciji i demonta`i Cetiwa koju je izvr{io komunisti~ki re`im
tokom decenija, iz koje se stvorila osnova za bujawe militantne srbofobije i antimitropolijskih nastupa u tom gradu 90-ih godina XX vijeka pogledati: dr Aleksandar Stamatovi}, Etnogenetza dukqanstva-crnogorske
usta{e, Podgorica, 2004, 182-187.
383
spektar poruka, koje nijesu samo klasi~no politi~ke, nego i kulturolo{ke i vjerske. To je bilo jo{ uvijek vrijeme vakuma vlasti, jer
se tzv. mlado komunisti~ko rukovodstvo u potpunosti u~vr{}uje na
vlasti sa prvim izborima koji }e se odr`ati u decembru iste godine, odbacuju}i politi~ki koncept saveznog premijera Ante Markovi}a, a dr`e}i stranu Slobodanu Milo{evi}u.
Ve} od po~etka 1990. godine, mo`e se slobodno re}i, Mitropolija je bila u fazi potpune dezorganizacije bez obzira {to je Sinod poku{avao da odr`i u woj kakav-takav crkveni `ivot. Stari
mitropolit Dajkovi} je od po~etka godine bio po bolnicama. Uostalom, {ta se jo{ moglo o~ekivati od starca koji je zalazio u desetu deceniju `ivota? Broj sve{tenika bio je mali. Vikarni episkop nije bio rodom iz Crne Gore, niti je bilo kakav zna~ajniji
dio `ivota provodio u Crnoj Gori, a kao takav nije ni znao osobenosti wene i mentalitet Crnogoraca. Istina, u posqedwem izvje{taju iz perioda mitropolita Dajkovi}a od 10. maja, koji je Sinodu sa~inio vikarni episkop Nikanor, vidi se da stvari po Crkvu idu na boqe, kao rezultat globalnih dru{tvenih promjena, i
odlaska sa vlasti rigidnog komunisti~kog rukovodstva. No, sa
druge strane bili su to sve samo mali pomaci. Nikanor je naveo da
je Zavod za za{titu spomenika iz Kotora „na brutalan na~in uklonio metalnu plo~u“ sa zvonika manastira Bawe kod Risna „samo
zato {to je bilo ispisano ime darodavca koji je obnovio zvonik,
koga smatraju neprijateqem zemqe.“
On je konstatovao pojavu politi~kih stranaka, koje stvaraju dosta problema Mitropoliji, jer neke od wih poku{avaju da se zaklone iza Crkve, i zlupotrijebe crkvene skupove u svoju svrhu. Ipak,
za temu kojom se ovo poglavqe bavi, najzna~ajnija je ova Nikanorova konstatacija: „Pojavquju se zagovara~i tzv.“ Autokefalne crnogorske crkve. „Tu smo za sada veoma oprezni i ne `elimo ni sa kim
o tome polemisati. Ukoliko se bilo {ta ozbiqno dogodi ili pojavi, Sveti arhijerejski sinod bi}e na vrijeme obavije{ten, ali smatramo da je za sada bezopasno, ali nije na odmet opreznost. Va`no
je, u to smo se uvjerili, da je sve{tenstvo eparhije Crnogorsko-primorske odano Srpskoj pravoslavnoj crkvi, i naravno narod. Izuzetak ~ini vrlo mali broj separatista-zelena{a. Problemi su postojali, oni postoje i postoja}e, ali mislimo da je na pomolu novo vrijeme, naravno boqe od dosada{weg za crkvu, ali uz to nove i ve}e
obaveze.“36 Iz ovog izvje{taja episkopa Nikanora vidi se da nije
zna~ajnije poznavao prilike na Cetiwu i u Crnoj Gori, i shvatao
36. AMCP, fond MA, f. 1990. g.
384
tok doga|aja, {to }e se uostalom vrlo brzo pokazati upravo na
Cetiwu.
Kako je ve} nazna~eno, u decembru 1990. godine odr`ani su prvi vi{estrana~ki izbori u Crnoj Gori od po~etka Drugog svjetskog rata. Poslije SK Crne Gore, koji je osvojio apsolutnu vlast,
drugo mjesto po broju osvojenih mandata imala je koalicija reformskih snaga Ante Markovi}a (17), koja je predstavqala {iroki spektar partija i stranaka iz politi~ke strukture biv{eg komunisti~kog rukovodstva. Ove stranke dobijaju parlamentarni
status, a samim tim i mogu}nost da preko medija i politi~ki na
terenu srbofobno i antimitropolijski djeluju. Me|u wima se naro~ito po ekstremnosti, ~iji epicentar postaje Cetiwe, izdvaja
Liberalni savez Crne Gore i wegov lider Slavko Perovi}.
Po srbofomnom i antimitropolijskom ekstremizmu, na kulturolo{kom planu isti~e se kwi`evnik Jevrem Brkovi} i grupa
intelektualaca oko wega, koja je predstavqala povla{teni intelektualni miqe iz doba komunizma, i bila nosilac u to doba crnogorskog nacionalizma. Pored ostalog, Brkovi} aktivno istupa
i protiv SPC, i Mitropolije, etiketiraju}i je kao okupatorsku
i asimilatorsku Crkvu u Crnoj Gori. Ide i korak daqe. Ne samo
verbalno, ve} i aktivno otpo~iwe kampawu protiv Mitropolije.
Kao prvi doga|aj aktivnog nasrtaja na Mitropoliju i weno sve{tenstvo, ra~una se onaj koji se desio u Mikuli}ima kod Bara 27.
maja 1991. godine.
Toga dana se tradicionalno iznosi krst Svetoga Jovana Vladimira na vrh Rumije iznad Bara u vidu litije, u kojoj u~estvuju
sve tri konfesije, po{to su druge dvije konfesije u barskom kraju nesporno porijeklom Pravoslavci. Krst ~uva generacijama porodica Androvi}. Na taj skup do{ao je i Jevrem Brkovi} sa grupom pristalica.
Slu`bu u crkvi u Mikuli}ima kod Bara vr{io je sve{tenik
Mitropolije Bogi} Femi}, paroh barski, ina~e rodom iz Vasojevi}a, iz sela Femi}a Kr{ kod Berana. Wega je Brkovi} u jednom
od svojih memoarskih radova okarakterisao da je „pop sva|alica,
smutqivac i javni negator crnogorske nacije i crkve.“ Brkovi} je
naveo kako je litija po obi~aju obi{la crkvu tri puta, a potom
daqe zabiqe`io: „Mi smo i{li za Vladimirovim krstom a ne za
~etni~kim popom Femi}em. Poslije tre}eg obila`ewa pop Femi} je zastao pred vratima crkve, skinuo petrahiq i po~eo da dr`i `estoki politi~ki govor, tipi~no ~etni~ki, protiv Crne Gore, Crnogoraca i crnogorske nacije; kazao je da je Crnogorce „izmislio onaj Josip Broz, raspiku}a i Hrvat.“ Me|u prisutnima je
do{lo do potihog reagovawa, `agora i negodovawa. Tada sam ja do385
sta glasno, iz publike pred crkvom, doviknuo: „La`e{, pope!“
Pri{ao sam popu Femi}u i upozorio ga da ne lupa gluposti na javnom mjestu, da ~isto vjerski skup ne pretvara u politi~ki, da takvim beslovesnim besjedama pravi medvje|u uslugu crkvi koju propovijeda i kojoj slu`i, a to je srpska crkva koja je uzurpirala crnogorsku crkvu i Crnu Goru. [to se ti~e samog Krsta i Svetog
Vladimira, objasnio sam popu da je to crnogorski hri{}anski
krst i crnogorski, to jest dukqanski, vladar i svetiteq, a ne srpski krst i srpski svetac, o ~emu on o~igledno ne zna ni{ta, ili
ne}e da zna. Histeri~ni pop Femi} se tog trenutka, kao poliven
vrelim uqem, obratio prisutnima: „Bra}o i sestre, Jevrem Brkovi} mi ka`e da lupam gluposti!“ „Lupa{, pope, lupa{“ - po~eo je
`agor u masi. Pop Femi} je sa praga crkve jo{ jednom histeri~no
dobacio: „Ne zava|aj narod, Jevreme Brkovi}u!“ U{ao je u crkvu
i otuda mi ne{to poluglasno dobacivao.“
Naravno da je ova interpretacija doga|aja od strane Brkovi}a
sasvim druga~ija od stvarnosti. Upravo zato je i citirana u ovom
poglavqu. O ovom doga|aju i tenzijama koje su povodom wega podignute do maksimuma, titogradska „Pobjeda“ je objavila serijal tekstova u maju i po~etkom juna.37 Sada ve} u~vr{}en na vlasti, neokomunisti~ki re`im tzv. mladog rukovodstva od po~etka nacionalnog su~eqavawa u Crnoj Gori, i ataka na Mitropoliju, igrao je
smi{qenu politi~ku igru, predstavqaju}i sebe kao neutralnog i
pomiriteqa, vje{to politi~ki `ongliraju}i, dr`e}i stranu po
sistemu „vru}e-hladno“ i jednoj i drugoj opciji. To je ve} bilo vrijeme zahuktavawa tenzija pred rat u Sloveniji, Hrvatskoj i BiH.
Wegova osnovna politi~ka poruka gra|anima je bila, da je on mirotvoran, i da oni trebaju i daqe da ga odr`avaju, jer bi tobo`we ekstremne srpske i crnogorske snage dovele Crnu Goru do gra|anskog
rata. Igraju}i na tu politi~ku kartu, kombinovanu sa klasi~nom
kra|om na izborima, re`im je vje{to kroz seriju izbora (1990,
1992, 1996) odr`avao na vlasti restaurirani komunizam, koji je u
me|uvremenu prerastao u ~istu mafiokratiju.
Brkovi} je iskoristio jedan mali skup u zaba~enom predjelu,
ra~unaju}i da na wega ne}e do}i ve}a vjerni~ka grupacija koja bi
mu se suprostavila. Ovaj svoj istup sa grupom pristalica, po~eo je
da predstavqa pompezno kao svoj trijumf i trujumf ideologije
37. Jevrem Brkovi}, Pjesnik s potjernice, Zagreb, 1997, 208; O ovome doga|aju
i tenzijama povodom wega pogledati serijal tekstova u titogradskoj „Pobjedi“ u maju i po~etku juna: La`e{ pope, Otvoreno pismo Crkvene op{tine SPC Bar, Ne dozvolimo krvoproli}e, Povodom „hodo~a{}a“ Jevrema
Brkovi}a po Baru i okolini itd.
386
kojoj pripada protiv tobo`weg velikosrpstva i okupatorske Crkve u Crnoj Gori. Naravno da je to izazvalo ogor~ewe vjernika,
kao i brojnih srpski opredjeqenih gra|ana. Crna Gora je bez obzira na sve, tada bila jedan relativno mali prostor, u kome su i
na neformalan na~in informacije javnog tipa brzo {irene, naro~ito zbog toga {to je Brkovi} pompezno i prijete}i najavqivao da sve{tenik Femi} i Mitropolija od wega i wegovih pristalica ne smiju vi{e odr`ati bilo kakvu slu`bu i proslavu u barskoj regiji. Crnogorski neokomunisti~ki re`im je opet sa svoje
strane, naro~ito preko medija podizao tenzije.
Kao visoko rizi~an ocijewen je doga|aj koji je trebao da se
odr`i na dan Svetog Jovana Vladimira 4. juna 1991. godine. Tada
je planirano da vjernici iz barske regije prisustvuju osve{tawu
temeqa Pre~iste Krajinske u Ostrosu, gdje se nekada nalazio manastir, koji je po predawu sagradila Vladimirova `ena Kosara, i
u kojemu je on prvobitno sahrawen. Po dolasku Osmanlija, stanovni{tvo ovog kraja je u slo`enom procesu od nekoliko vjekova islamizovano, a dijelom i albanizovano.
O svemu tome, Brkovi} je tako|e, naravno u svojoj interpretaciji vi|ewa zapisao: „Danas je Dan Svetog Vladimira Dukqanskog, ali taj dan Srpska pravoslavna crkva nikada nije svetkovala niti obiqe`avala, pravila crkvene procesije i okupqala
vjernike na temeqima Pre~iste Krajinske. Ve} tre}u godinu barski pop Femi}, po `eqi wegovih beogradskih naredbodavaca, prire|uje izlete u Ostros i svake godine posve}uje temeqe Pre~iste
Krajinske.
Odbor za uspostavqawe Crnogorske autokefalne crkve i Uprava Crnogorskog dru{tva nezavisnih kwi`evnika, bili su dogovorili za danas odr`avawe jednog kwi`evnog matinea na temeqima
Pre~iste Krajinske. Svi smo pristali da danas budemo u Ostrosu
i govorimo stihove okupqenom narodu, stihove i istorijske ~iwenice, koje je neko upornim nijekawem na{e dukqanske pro{losti istisnuo iz narodne memorije.“
U Ostrusu je toga dana, kao revolt na Brkovi}eve ekstremne
istupe, odr`an za te prilike impozantan skup. Nekoliko stotina
vjernika iz Bara, Podgorice, Zete i Danilovgrada, uz prisustvo
~lanstva srpskih stranaka podr`alo je skup svojim dolaskom, i
hrabri istup sve{tenika Femi}a. Bio je to o~igledan poraz Brkovi}a i wegovih autokefalaca. Nastoje}i da sebi i svojoj politi~ko-„crkvenoj“ opciji da {to ve}i zna~aj, ubacuju}i u wu teoriju zavjere, Brkovi} je zapisao: „Na{ ~ovjek iz crnogorskog MUPa javqa nam da je ju~e u Ostrosu sve bilo pripremqeno za sukob.
Jake policijske snage su obezbje|ivale Amfilohijeve „vjernike“.
387
Iza policijskih snaga, gore po brdima, nalazio se obru~ naoru`anih Kilibardinih narodwaka i Stamatovi}evi} srpskih otaxbinaca. ^ekali su Slavka Perovi}a i mene. Bilo je ude{eno da do|e do sukoba u kojem bi neko od „neodgovornih naoru`anih civila“ pucao u nas dvojicu.“38
Ovim doga|ajem tenzije su do{le do vrhunca, prijete}i da u odre|enom trenutku pre|u na stepen izazivawa krvoproli}a. I zaista je tako bilo. To se desilo nedugo potom, na Petrovdan na Cetiwu 12. jula, ispred manastira. Tog dana tradicionalno se okupqaju vjernici pred manastirom i u wemu. ^ak je i mitropolit Dajkovi} naveo u svojim izvje{tajima Sinodu, jo{ iz komunisti~kog
vremena, da ako ne{to vjernika u ve}em obimu i do|e u manastir,
to je na Petrovdan i Badwi dan. Sve u svemu nazna~enog dana, ispred cetiwskog manastira okupila se masa od oko 300 vjernika i
~lanova srpskih stranaka sa Cetiwa, iz Podgorice, Danilovgrada, Zete, Bara i Budve. Iako su najavqivani sukobi, i cetiwska
policija je u ovaj doga|aj zbog pogre{ne procjene situacije (ili
~ak namjerno) u{la nespremna.
O~igledno je da su srbofobne i antimitropolijske grupacije u
ovaj doga|aj u{le mnogo boqe pripremqene nego u Ostrosu. Uostalom, nije slobodno ni grubo konstatovati, antisrpska histerija
ve} je zna~ajno uzela prisustva kod velikog broja `iteqa Cetiwa.
Ubrzo po otpo~iwawu slu`be u manastiru (na kome je istaknuta povodom praznika zastava SPC, {to }e se ubrzo pokazati kao jedan od
tobo`wih izgovora za napad na prisutne od strane napada~a) otpo~ele su pojedina~ne provokacije grupica koje su se postepeno
okupqale oko manastira sa vjernicima. Najprije je to bilo verbalno, zatim kamenicama, a na kraju je do{lo i do mawih tu~a.
Kona~no, iz pravca trga kod dvorca ka manastiru se krenuo
konvoj od nekoliko stotina qudi sa Cetiwa, naoru`anih boksovima, metalnim {ipkama, letvama itd, sa crnogorskim vojnim zastavama (alaj-barjakom i krsta{-barjakom), predvo|enih liderom
Liberalnog saveza Slavkom Perovi}em, i biv{im komunisti~kim ministrom policije i ambasadorom Jovom Kapixi}em. Do{lo
je do op{te tu~e i rasula, a potom i pucwave. Napada~i su poku{ali da u|u u manastir, zauzmu ga, i iz wega istjeraju mitropolita Amfilohija i sve{tenstvo i mona{tvo. Dvadesetak cetiwskih
policajaca nijesu uspjeli da iskontroli{u situaciju. Vjernicima
je uspjelo da se zatvore, ili prakti~no zabarikadiraju u manastiru, zatvoriv{i glavna manastirska vrata. Ovom prilikom su ra38. Jevrem Brkovi}, Pjesnik s potjernice, Zagreb, 1997, 224-225.
388
wena ~etiri napada~a ispred manastira u op{toj tu~i, jer su o~igledno neki od vjernika sa sobom ponijeli oru`je, ra~unaju}i da
mo`e do}i do napada. Iz Titograda su po dojavi cetiwske policije hitno do{le specijalne policijske snage koje su uspostavile
red, i pod oru`anom pratwom uspjele da evakui{u vjernike koji
su automobilima do{li na Cetiwe iz drugih gradova. Kao alibi
za napad, napada~i su na{li ~iwenice, i tra`ili da se sa manastira skine zastava SPC, da vjernicima „~etnicima“ prido{lim
iz drugih gradova tu nije mjesto, da se ne mo`e pred manastir dolaziti sa „~etni~kim zastavama i kokardama“ i sl.
Posebna strana pri~e o ovom doga|aju, je je li zaista do wega
trebalo do}i, i {ta su nadle`ni organi, u prvom redu policija,
u~inili da se on sprije~i jo{ u zametku? Autor ovog rada, koji je i
sam prisustvovao ovom doga|aju, procjewuje da je sve to bilo re`irano od neokomunisti~kog re`ima, da bi on sebe, kako je ve} nazna~eno, predstavio gra|anima Crne Gore kao mirotvornog. Na ovo
ukazuje niz ~iwenica. Najprije, nemogu}e je da slu`ba bezbjednosti
nije imala informacije o pripremama na Cetiwu da se napadne
skup vjernika, pogotovo o boravku biv{eg komunisti~kog ministra
Jova Kapixi}a, koji je ina~e `ivio u Beogradu kao penzioner, ali
je rodom sa Cetiwa, i wegovim kontaktima sa liderom LSCG Slavkom Perovi}em. Zatim tu je i non{alantan pristup cetiwske policije u obezbje|ewu ovog doga|aja, koja potom nije vr{ila nikakve
pretrese dolaska gra|ana pred manastir. Pokaza}e se kasnije, ~ak
nekoliko policijskih kamera sa razli~itih mjesta je snimalo doga|aj, tj. bilo unaprijed na polo`ajima da ga snima. Tog jutra je iz
drugih gradova, prvenstveno Titograda, Budve i Bara prido{lo na
Cetiwe nekoliko desetina punih automobila sa najekstremnijim
~lanovima LSCG, {to od cetiwske policije tako|e nije moglo
pro}i nezapa`eno, i boravilo po gradu dok se nije krenulo u napad.
Ubrzo po vrhuncu doga|aja, pompezno i pred pripremqenim kamerama TV Titograd i izvje{ta~em „Pobjede“, pojavio se predsjednik IO Cetiwe \or|ije Vu{urovi}, koji je osudio obje grupacije
za prolivawe krvi, a naro~ito vjernike, sa globalnom porukom tipa: {ta }e Srbi, kokarde i srpske zastave na Cetiwu, a vjernike
okarakterisao kao ~etnike. Jo{ istog dana, dnevni list „Pobjeda“
je pred no} izdala specijalno izdawe o ovom doga|aju, a sqede}eg sa
op{irnim opisom i istom konotacijom poruka. Najgledaniji dnevnik sa po~etkom u 19,30 istog dana, perjanica informativnig sistema neokomunisti~kog re`ima Emilo Labudovi}, po~eo je sa najavom da su dvije politi~ke grupacije koje optere}uju Crnu Goru ve}
sedamdeset godina (aludiraju}i vjerovatno na bjela{e i zelena{e)
prolile krv na Cetiwu. Da ironija i tragikomedija srpske zbiqe u
389
Crnoj Gori bude dovedena do vrhunca, pomenuti je petnaestak godina kasnije postao poslanik u Skup{tini Crne Gore, i to iz redova
jedne srpske stranke. Povodom ovog doga|aja, cetiwska i titogradska policija je u narednih 48 ~asova izvr{ila hap{ewa i saslu{avawa vi{e desetina osoba u~esnika skupa, a protiv jednog broja
wih vo|eni su i krivi~ki postupci.
Ono {to upu}uje autora ovog rada na ovakav zakqu~ak u vezi
pomenutog doga|aja, je da ni u narednoj deceniji, policijski i sudski aparat sa Cetiwa, a i drugih krajeva Crne Gore nije zna~ajnije djelovao u za{titi sve{tenstva, mona{tva, |aka Bogoslovije, i
vjernika od o~iglednih otvorenih nasrtaja nasilnika. U istom
slu~aju radi se o otvorenim provalama, naro~ito u hramove cetiwskog kraja, od strane tobo`wih vjernika crnogorske autokefalne crkve, i wihovog „mitropolita i sve{tenstva“. Oni su to obrazlagali da ni{ta ne otimaju, niti provaquju, nego da samo vra}aju imovinu crnogorske pravoslavne crkve, otetu od strane okupatorske srpske. Da je to tako, vidje}e se i iz nekoliko primjera
koji }e biti navedeni. U narednom periodu ataci na sve{tenstvo
Mitropolije na Cetiwu, kamenovawe manastira i Bogoslovije,
lelekawe iznad manastira pojedinaca i grupica za mitropolitom
Amfilohijem, otvorene verbalne provokacije do fizi~kih nasrtaja na gra|ane Cetiwa koji su se deklarisali kao Srbi, o{te}ewa vozila Mitropolije i gra|ana u istom smislu, uznemiravawa ispred stanova i ku}a i sl, postaju prakti~no dio svakodnevnice, i prilika za isticawe pojedinaca u u~maloj i morbidnoj amtmosveri cetiwske ~ar{ije.
Sqede}i doga|aj koji je predstavqao atak na Mitropoliju, desio se ve} nepunu godinu i po poslije Petrovdanskog doga|aja. Otvarawe, tj. samo obnavqawe rada Bogoslovije na Cetiwu, poslije
gotovo pet decenija ateisti~kog re`ima nikako se nije svidjelo odre|enim srbofobnim i antimitropolijskim grupacijama na Cetiwu, a svakako ni {ire u Crnoj Gori. Cetiwe i jedan dio wegovog
indoktrinisanog gra|anstva, opet je trebalo da poslu`i kao poligon za obra~un sa svime {to je srpsko i crkveno u Crnoj Gori. O~igledno je da je i ovaj doga|aj ozbiqno re`iran, sa namjerom da se
onemogu}i o`ivotvorewe rada Bogoslovije. Kao povod je trebalo
da poslu`i bilo {ta. Ovaj zakqu~ak autora ovog rada, u potpunosti korespondira i sa zakqu~kom protojereja-stavrofora Mom~ila Krivokapi}a, prvog v. d. rektora Bogoslovije o doga|aju koji }e
se desiti.
Protojerej-stavrofor Krivokapi} je u izvje{taju Sinodu od 23.
marta 1993. godine. povodom zavr{enog prvog polugodi{ta {kolske 1992/93. godine u Bogosloviji „Sveti Petar Cetiwski“ povo390
dom ataka na istu pored ostalog zapisao: „Na Cetiwu je tada bila
vrlo naelektrisana amtmosfera i otvarawe Bogoslovije su ekstremne antisrpske stranke u Crnoj Gori do~ekale vrlo neprijateqski. Svemu tome pogodovao je incident sa „skrnavqewem spomenika NOB“ jedva deset dana po otvarawu {kole i zbog nesmotrenosti
i kratke pameti jednog na{eg |aka, petnaestogodi{waka, do`ivjeli smo demonstracije, kamenovawe i miting pred {kolom na kome
su govorili najekstremniji antisrbi-presvu~eni komunisti u liberale i jedan stari komunista koji je punio Goli Otok svojim drugovima. Tada je izgovoreno mno{tvo ru`nih rije~i, tra`ene glave
i Mitropolita i Rektora kao „crnogorskih izdajnika“ a Bogoslovija nazvana „paravojnom kasarnom.“ Incident sa spomenikom je
bio samo povod za sve ovo. Da nije bilo „skrnavqewa spomenika“,
na{lo bi se ne{to drugo i mi bismo kad tad do`ivjeli {to smo do`ivjeli. Najboqi dokaz za to je prva slava Bogoslovije, dan predstavqawa Sv. Petra Cetiwskog (31. okt.) kada je na|en povod za
kamenovawe i pquvawe po nama samo zato {to smo na Bogosloviju
stavili crkvenu zastavu sa krstom i ocilima. Po demonstrantima
to je okupatorska zastava!Da nije bio priseban student teologije g.
Anastasije Radovi}, demonstranti bi nam skinuli i uni{tili zastavu... Gotovo da nema dana kad neko od u~enika ili profesora ne
do`ivi neku neprijatnost na ulicama Cetiwa. Kamenovawe malim
kamewem |aci ni ne prijavquju. Navikli su se.“
Kako je ve} nazna~eno, neokomunisti~ki re`im vladaju}eg
DPS-a se vje{to dr`ao po strani, nastoje}i da nasiqa predstavi
gra|anstvu kao obra~une ekstremnih nacionalisti~kih srpskih i
crnogorskih grupacija, sa posrednom politi~kom porukom, da on
nije na vlasti, da bi se desilo isto {to se ve} de{ava u Hrvatskoj
i BiH. U istom izvje{taju protojerej Krivokapi} je o nezainteresovanom stavu organa reda, koji svakako nije bio slu~ajan napisao:
„Milicija je bila po strani ali i pored toga {to su sve vidjeli,
posebno kada je g. Mitropolit bukvalno pquvan, nazivan najpogrdnijim nazivima zajedno sa cijelom {kolom, sutradan je {ef
cetiwske policije izjavio za {tampu da incidenta pred Bogoslovijom nije bilo“...39
U godi{wem izvje{taju Saboru SPC od 11. maja 1993. godine,
mitropolit Amfilohije je o istom doga|aju naveo: „Bogoslovija je
u dva maha do`ivjela pravi fizi~ki napad: prvi put odmah na po~etku rada {kole kada se pred zgradu skupilo nekoliko stotina
Cetiwana koji su prijetili maltene da lin~uju |aka, koji je po ne39. Kao nap. 15, str. 125.
391
znavenosti premazao obli`we spomenike sa petokrakama, a jednu
plo~u i slomio. To je u stvari bio samo povod crnogorstvuju{}im
crnolatina{ima kako bi na samom po~etku presjekli rad {kole.
Drugi put se to dogodilo na {kolsku slavu Sv. Petra - Lu~in dan.
Slavi je bio prisutan i episkop Zahumsko-hercegova~ki Atanasije. Povod je bila na Bogosloviji istaknuta srpska crkvena zastava.
Radilo se bukvalno o kamenovawu {kole, |aka i svih nas sve~ara.“
I mitropolit Amfilohije je tako|e konstatovao ono {to je
konstatovao i protojerej Krivokapi}, a {to je uostalom konstatovano i u ovom poglavqu: pasivan odnos vlasti prema nasrtajima
na Mitropoliju, koji svakako nije bio bez razloga. Uostalom naveo je u ovom izvje{taju: „Policija se pokazala potpuno nezainteresovana, kao uostalom i u drugim sli~nim slu~ajevima.
Radi se o veoma ozbiqnom pitawu i o ne~emu {to ugro`ava i
{to }e, na`alost, ugro`avati `ivot i rad Mitropolije na du`e
staze. Naime, nekoliko stranaka (liberali, reformisti i socijalisti) uz pre}utno (da li samo pre}utno? ) tolerisawe vlasti i
stranke na vlasti, podgrijavani tkzv. „Odborom za obnovu autokefalnosti crnogorske crkve“, registrovanim od strane Ministarstva pravde, rade na sve na~ine da odvoje Mitropoliju od Srpske
Crkve tako Crnu Goru od Srbije.“
Mitropolit Amfilohije je naravno odmah shvatio ~emu vodi
pri~a o vaspostavi tobo`we crnogorske pravoslavne crkve, i ~itav proces u {irem politi~kom i identitetskom smislu. U vezi sa
tim u izvje{taju je naveo: „Taj pokret je maksimalno potpomognut
moralno, politi~ki i materijalno, sa Zapada. Idu mu na ruku i ova
mutna vremena na{ih novih omraza i dioba. Na`alost, pored duhovnog i moralnog opusto{ewa naroda u Crnoj Gori, komunizam je
uspio da ubije nacionalno srpsko samosaznawe u jednom dobrom dijelu Crnogoraca (62% ih se po posqedwem popisu izjasnilo kao
Crnogorci). Od krvoproli}a pred Cetiwskim manastirom na Petrov dan 1991. do danas brojni su primjeri bukvalnog terora, naro~ito na Cetiwu, bla}ewa na{e li~nosti, prijetwi sa progonom,
maltretirawa sve{tenika. Glavna optu`ba je {to `elimo da „posrbimo“ Crnogorce i {to im ne dopu{tamo da se kr{tavaju kao
„Crnogorci“, {to smo protiv tkzv. autokefalne crnogorske crkve
i samostalne Crne Gore. Mitropolita smatraju kao glavnog eksponenta „velikosrpske“ politike u Crnoj Gori i kao takav treba da
se po{to po to ukloni i na wegovo mjesto dovede neko drugi. Autokefalisti ve} nekoliko godina lo`e na Cetiwu svoj badwak, o~evidno je tako|e da wihovi glavni ~elnici nagiwu latina{tvu i
unijatstvu (Jevrem Brkovi}, kwi`evnik otvoreno ponavqa da je
392
{teta {to u XVII vijeku Crna Gora nije primila uniju). Crnolatina{ki pokret je podr`avan iz Zagreba, tvrdi se da mu sti`e materijalna pomo} preko rimokatoli~kih krugova Primorja. Od svega
je najgore {to se radi o qudima potpuno rascrkovqenim, naj~e{}e
nekr{tenim, ve}inom iz komunisti~kih porodica i sa komunisti~kom pro{lo{}u. Separatisti~ki pak i crnolatina{ki pokret nalazi najvi{e upori{ta u tkzv. Staroj Crnoj Gori, u novije vrijeme
i po Primorju i drugdje. Sada se i crnogorski Muslimani deklari{u kao Crnogorci, wih je i najvi{e me|u liberalima, naravno sve
u ciqu razbijawa jedinstva Crne Gore i Srbije, da bi poslije mogli ostvarivati lak{e svoje krajwe ciqeve, vezane za Muslimane u
Bosni i Sanxaka, odnosno Albanije i prisajediwavawa, lak{eg
woj, crnogorskih [iptara.“40
Napadi i provokacije sve{tenstva, mona{tva i vjernika Mitropolije, kao i |ake Bogoslovije, u raznim oblicima postali su
prakti~no dio svakodnevnice na Cetiwu i okolini. Oni su ulazili u fazu drske bestijalnosti. O tome svjedo~i i pismo sve{tenika Dragana Stani{i}a od 30. maja 1996. godine u zvani~noj formi
mitropolitu Amfilohiju. Stani{i} je ina~e bio i profesor Bogoslovije na Cetiwu. U pismu je Stani{i} naveo da se u srijedu
22. maja vra}ao iz biblioteke „\ur|e Crnojevi}“ pored bifea
„357“ (naziv bifea vjerovatno aludira na poznati revolver „Magnum 357“ - primjedba A. Stamatovi}a).
Daqe je napisao: „Oko 11 i 30 ~asova ispred ovog bifea nalazilo se 20-ak mladi}a, ve}ina wih su sjedjeli i kad su me vidjeli
neki su po~eli da ska~u i zamahuju pivskim fla{ama prema meni.
Verbalno su vrije|ali i mene i Crkvu i srpski narod. Jedan mladi}, }elav, tridesetih godina u nastupu psovki i drskih rije~i
opsovao mi je na kraju i Svetog Savu, Bo`e me oprosti.“
O op{toj klimi na Cetiwu i stalnim provokacijama, ~ak i
`ena i djece vjernika Mitropolije Stani{i} je daqe u istom pismu konstatovao: „Pokazalo se da je nasiqe od strane mnogih gostioni~ara na Cetiwu sve o~iglednije. Naro~ito u sredi{wem
dijelu Wego{eve ulice mogu}e je o~ekivati neprijatne nasrtaje.
Ne nasr}u samo obijesni mladi}i na sve{tena lica i vjernike
ispred svojih „gostionica“ ve} i wihovi dobro uhraweni psi, za
koje se dobro zna da su krvolo~ni.
Oni nemaju obzira ni prema `enama i djeci. Jedna majka sa
k}erkom na putu prema manastiru umalo nije prega`ena motorom
od ~ovjeka koji dr`i vulkranizersku radwu „Firestone“. Uo~i
40. AMCP, fond MA, f. 1993. g.
393
\ur|eva dana na putu iznad Bajica, nekoliko mladi}a koji su pisali anticrkvene parole po stijenama kraj puta, zasuli su kamewem auto Mitropolije u kome su bili sve{tenik i tri u~enika
Bogoslovije. I ovaj slu~aj prijavqen je policiji.“
Me|utim, kako je ve} nekoliko puta konstatovano, reakcija
organa reda bila je ve} prepoznatqiva. Stani{i} je u istom pismu u vezi prvobitnog doga|aja ispred bifea „357“ naveo: „Ovaj
doga|aj prijavio sam policiji. Me|utim oni ih nijesu urazumili.
Ve} 30. maja u petak oko 16 ~asova opet su me ispred ove gostionice napali naj`e{}im prijetwama. Sam vlasnik bifea najvi{e je
bio qut {to sam obavijestio policiju. Prijetio je da }e mi odsje}i glavu ako opet prijavim.
Odmah sam po{ao u MUP Cetiwe i prijavio policiji. Rekao
sam da ve} du`e vrijeme ne mogu mirno po}i u biblioteku, da ulicama ovog grada vrlo ~esto do`ivqavam provokacije i da li je potrebno da prolaznik sam razmi{qa o svojoj za{titi ili je ve} neko zadu`en od strane dr`ave Crne Gore.“41
Kamenovawa Bogoslovije gotovo da su postala dio svakodnevnice. O tome svjedo~i prijava cetiwskoj policiji od 2. juna 1997.
godine od strane v. d. rektora Bogoslovije protosin|ela Joanikija Mi}ovi}a. On je povodom toga u prijavi policiji napisao: „U
subotu 31. maja ove godine oko 20 ~asova grupa maloqetnika je po~ela sa ga|awem zgrade Bogoslovije i Vladinog doma-kamewe je
padalo po krovu zgrade, razbijeni su prozori, mada niko od na{ih
u~enika nije povrije|en. Odmah sam obavijestio policiju tako da
je brzom intervencijom grupa bila otkrivena. U toj grupi koja je
bacala kamewe na Bogosloviju bio je sin Pera Vujovi}a koji stanuje u blizini nove crkvene zgrade u Wego{evoj ulici. Osobqe
Bogoslovije i weni u~enici primijetili su da je ovaj dje~ak i ranije bacao kamewe na Bogosloviju, naime, kamenovawa je bilo i
prije u toku maja mjeseca ali nijesmo prijavqivali.
Po na{em mi{qewu ista grupa sa maloqetnikom Vujovi}em
vi{e puta je vr{ila kamenovawa Bogoslovije pa Vas zato molimo
da to ispitate i preduzmete odre|ene mjere da se to ubudu}e ne bi
ponavqalo.“42 Analiziraju}i ovaj dokument, jasno se vidi da je rad
policije bio neefikasan, ~im je pomenuta grupa i pored privo|ewa opet ponavqala atake.
I sam projekat tobo`we vaspostave crnogorske autokefalne
crkve imao je nekoliko faza. Najprije je to bilo kroz rad odbora
41. Isto, f. 1996. g.
42. Kao nap. 15, str. 189.
394
za vaspostavu, i lo`ewe badwaka ispred dvorca kraqa Nikole na
Cetiwu. Ubrzo po~iwe da se izmi{qa i stvarna organizacija ove
tobo`we crkve sa jerarhom na ~elu. Prvo je to bio Antonije Abramovi}, a potom ra{~iweni sve{tenik Vaseqenske Patrijar{ije Mira{ Dedei}, koji po tobo`woj hirotoniji dobija ime Mihailo. Ubrzo se od nekoliko crkvenih otpadnika (ra{~iwenih
sve{tenika, raskalu|era i dva propala |aka Bogoslovije na Cetiwu) stvara i tobo`wa jerarhija ove crkve. O ovome }e svakako biti rije~i u narednom poglavqu ove glave. Od faze nasiqa nad sve{tenstvom, Bogoslovijom i vjernicima na Cetiwu, prelazi se na
novu fazu, ometawe bogoslu`ewa u krajevima oko Cetiwa. Tre}a
faza bila je poku{aj otimawa bogomoqa radi potrebe navodnog
bogoslu`ewa crnogorske crkve. Mjesni separatisti~ki aktivisti, naj~e{}e ~lanovi Liberalnog saveza Crne Gore i Socijal-demokratske partije predvode grupice mje{tana lojalnih wihovim
partijama. Kupe se peticije sa potpisima mje{tana, od kojih se u
najve}em dijelu i ne radi o mje{tanima, nego qudima koji odavno
ne `ive po selima nego u ve}im gradovima Crne Gore, za navododni povratak bogomoqa majci crkvi crnogorskoj, kojoj su nekada
pripadale. Pri tome se poziva na ~iwenicu, da su te seoske crkve
gradili wihovi preci, a ne Srbija i Srbi, da su one seoska i plemenska svojina itd. Sve ovo pokazuje elementarno neznawe funkcionisawa i biti Crkve od strane su{tinskih ateista i komunista,
a formalno novokomponovanih vjernika.
Kao prvi ozbiqniji atak na bogomoqu i bogoslu`ewe ra~una se
onaj izvr{en na drugi dan Vaskrsa 20. aprila 1998. godine, u selu
Vu~ji Do u ]ekli}ima kod Cetiwa. Povodom wega Bogoslovija se
obratila medijima saop{tewem za javnost 22. aprila, koje je potpisao v. d. rektora protosin|el Joanikije Mi}ovi}. On je naveo da su
napadnuti sve{tenik i u~enici Bogoslovije „u toku vaskr{we Liturgije u ]ekli}ima dok su pjevali radosne pjesme Vaskrsewa, od
strane obijesnih mladi}a kojima je koordinirao g. Vickovi}, portparol LSCG i poslanik u Skup{tini Crne Gore, predstavqa nevi|eni vandalizam. Tobo` u ime Crne Gore i svojih predaka a uz
„blagoslov“ anatemisanog raspopa M. Dedeji}a ti obijesni mladi}i su vr{ili nasiqe nad na{im |acima u sv. hramu, juri{ali su na
Oltar koji se tokom sv. Liturgije ispuwava slavom Bo`ijom, poku{ali da zapu{e usta pojcima-bogoslovima, koji prema duhu Pravoslavqa simvolizuju an|ele. A kad to nijesu uspjeli, nasilno su ih
izbacili iz hrama uz krike i urlike tipa: sasje}i }emo vas, ubi}emo vas, umuknite, ne mo`emo vas slu{ati, izlu|este nas...
Nasiqe se nastavilo i na sve{tenika u Oltaru o. Dragana
Stani{i}a koji je i profesor na{e Bogoslovije. Hvala Bogu i
395
Sv. \or|u {to je ipak poslije sedam sati pritiska na Sv. Oltar i
poku{aja da se prevrne pri~asna ~a{a na{ profesor odolio, zavr{io Sv. Liturgiju i zablagodario Bogu za sve nevoqe i muke
Hrista radi.“43 Protiv odgovornih za ovaj atak, organi vlasti tako|e ni{ta nijesu preduzeli.
Nekoliko mjeseci kasnije, desio se na Cetiwu novi brutalni
napad na |ake Bogoslovije, koji umnogome podsje}a na mafija{ku
sa~eku{u. I ovaj put protosin|el Mi}ovi} podnio je prijavu
cetiwskoj policiji sa sqede}im navodima: „Sino} 22. novembra o.
g. oko 6, 30 ~asova grupa cetiwskih uli~ara napala je dvojicu na{ih u~enika Aleksandra Mraki}a i Nikolu Stefanova kad su
i{li iz zgrade Bogoslovije prema Manastiru. Dok su u~enici
mirno prolazili ulicom iznenada su ih napali pesnicama i tupim
predmetima tako da su im nanijeli znatne tjelesne povrede i privremeno onesposobili za nastavu u {koli. Poznato Vam je da ova
grupa cetiwskih huligana redovno napada na{e u~enike i na ulici i u zgradi Stare Bogoslovije pri ~emu im lome stakla na sobama i ubacuju kamewe {to se ~esto ponavqa. Uprava {kole redovno je smirivala u~enike Bogoslovije i pouzdano tvrdimo da ni~im
nijesu izazvali nered iako bi neki htjeli da im pripi{u.
Molimo Vas da preduzmete odgovaraju}e mjere da se {to prije
ovi razbojnici pohvataju i kazne kako su i zaslu`ili. Za{titite
nedu`ne u~enike i ovu {kolu a ako ne mo`ete obavijestite nas da
drugo re{ewe ovog velikog problema sami izna|emo!“44
Dijapazon djelovawa tzv. autokefalaca postajao je sve {iri.
Tako je do{lo do konflikta i na ^evu. O tome je Crkvena op{tina ~evska izdala zvani~no saop{tewe 22. novembra 1999. godine u
listu „Glas Crnogoraca“. U saop{tewu stoji: „Pohod ne`eqenih
gostiju na ^evu na Aran|elovdan izazvao je veliko ogor~ewe Ozrini}a. Nezvani gosti koji se predstavqaju kao aktivisti plemenske sekte M. Dedeji}a pokvarili su radost na{e slave na ovaj
Blagi dan. Uo~i same krsne slave ra{irila se vijest da }e ova lica do}i u Uble ^evske s namjerom da osvoje hram Sv. Arhan|ela
Mihaila u kojem je starje{ina na{ paroh otac Dragan Stani{i}.
Kad su ovi aktivisti saznali da Ubqani ne}e ni po koju cijenu dozvoliti da im se oskrnavi hram onda se ta masa sastala pred kafanom na ^evu (50 lica), i pravac svog kretawa usmjerili na na{
hram Svetog Arhan|ela u Bo{wane, koji nije u funkciji bogoslu`ewa zbog oronulosti. Tu negdje na drumu sudarili su se sa na43. Nav. dj., 191.
44. Nav. dj, 193.
396
{im parohom, koga smo ~ekali da nam poslije svete liturgije u sabornom hramu Sv. Nikole blagoslovi krsni kola~ i osve{ta domove. @alimo {to se ometa misija Cetiwske mitropolije i name}e
^evu ne{to nenormalno i neprirodno. To ~ine lica koja nikada,
ili su vrlo rijetko, znali za sve{tenika u svoju ku}u da im prekadi za krsnu slavu. Kolovo|a toga nasiqa kriti~nog dana bio je na{
plemenik Vojo Nikoli} sa Cetiwa. Obavje{tavamo javnost da se
me|u tim qudima nije na{ao niko ko je sada stanovnik na ^evu. “
U vezi istog doga|aja, u istom listu saop{tewem se oglasila
i Mitropolija Crnogorska. Ovo saop{tewe pored opisa doga|aja
po ko zna koji put konstatuje stawe potpune nezainteresovanosti
organa reda. U saop{tewu je navedeno: „Mitropolija Crnogorsko-primorska sa `aqewem obavje{tava javnost da je grupa od pedeset lica na ~elu sa raspopom Dedeji}em napala i ugrozila `ivot sve{teniku Draganu Stani{i}u i trojici |aka Cetiwske Bogoslovije, koji su za Aran|elovdan slu`ili slu`bu Bo`ju na ^evu u hramu Sv. Nikole. Sve{tenik Stani{i} je bio prinu|en da
se brani od silexijstva na drumu, budu}i time sprije~en da obavi
prekade dana{wim sve~arima u Katunskoj nahiji i na Cetiwu,
zbog ~ega se izviwava svojim parohijanima. Poslije tog nemilog
doga|aja i drugih neprijatnosti koje je pretrpio na Cetiwu od pojedinaca pla}enih da ~uvaju bezbjednost i dostojanstvo gra|ana,
pred Skup{tinom op{tine Cetiwe surovo su napadnuti, po svemu
sude}i od iste grupe delikvenata u prisustvu policije, proto Radomir Nik~evi} i sve{tenik Ivan Stani{i}, paroh rije~ki, i
pri tome su sve{teniku Nik~evi}u, kao i prethodno Stani{i}u i
bogoslovima, nanijete povrede, a ovom polupana kola.
Mitropolija jo{ uvijek ne gubi nadu da }e dr`avni organi ve}
jednom stati na kraj i dovesti poznaniju prava ovu grupu ostra{}enih sekta{a i za{tititi ugro`ena prava sve{tenstva Mitrpolije Crne Gore i wenih vjernika, kao i zaustaviti ih u upadawu
u wene hramove i ugro`avawu wene vjekovima osve{tane imovine.
Ukoliko dr`avni organi, saglasno zakonu, to ne urade {to prije,
snosi}e svu odgovornost za svo zlo i nesre}u koja prijeti da se iz
ovog bezakowa, bezumno podgrijavanog od strane nekih sredstava
informisawa-izrodi.“45
Istog dana dogodio se u sred Cetiwa novi brutalni napad, i
nao~igled brojnih gra|ana. Po ko zna koji put, rektor Bogoslovije Mi}ovi} uputio je predstavku cetiwskoj policiji, a i ministru
45. Divqawe Dedei}evih batina{a, Ima li zakona za raspomamqene sekta{e,
Glas Crnogoraca, 22. novembar 1999, 2.
397
unutra{wih poslova u Podgorici Vuka{inu Mara{u mjesec dana
po wemu, u istoj konotaciji kao i ranije. U dokumentu od 23. novembra stoji: „Blagovremeno smo Vas obavijestili na{im dopisom br.
573 od 21. novembra 1999. god. da je grupa pristalica raspopa Mira{a Dedeji}a pretukla {estoricu na{ih u~enika u lokalu „Spoleto“ na Cetiwu. S obzirom da je fizi~ko napadawe i klevetawe na{ih u~enika od strane ostra{}enih dedei}evaca postala redovna
pojava na Cetiwu, o~ekivali smo da }e ovog puta razbojnici koji su
izvr{ili nasiqe nad djecom biti uredno identifikovani i podvrgnuti odgovaraju}im mjerama {to jo{ nije u~iweno.
Zbog ozbiqniosti stvari, s obzirom da su ugro`eni nedu`ni
u~enici Bogoslovije jo{ jednom od Vas zahtijevamo da prema onima koji su na{e u~enike pretukli i zastra{ili preduzmete odgovaraju}e mjere i o tome obavijestite nas i javnost Crne Gore.“46
Serija brutalnih napada re|ala se na Cetiwu nevjerovatnom
brzinom. Sqede}i se desio 16. februara 2001. godine. O tome je
rektor Mi}ovi} u prijavi cetiwskoj policiji naveo: „Ve~eras
oko 19, 30 ~asova grupa delikvenata iz Cetiwa izvr{ila je napad
na u~enike Bogoslovije Svetog Petra Cetiwskog i tom prilikom
su tupim predmetima te{ko ozlijedili u~enika Pavla Qe{kovi}a, koga smo odmah prebacili u bolnicu gdje mu je ukazana qekarska pomo} uz konstataciju qekara da se radi o te`im tjelesnim povredama. Jo{ dvojica u~enika, @arko Lazarevi} i Uro{
Stojanovi}, su pretu~eni i ostali su isprepadani.
Utvrdili smo da u~enici Bogoslovije ni~im nijesu izazvali
ovaj incident nego su u ovom slu~aju potpuno nevini. Zahtijevamo
od Vas da hitno preduzmete sve potrebne mjere i da ove cetiwske
delikvente, koji ina~e ~esto presre}u na{e u~enike, {to prije
identifikujete i na odgovaraju}i na~in kaznite.“47
Petnaestak dana kasnije uslijedilo je novo grubo uznemiravawe slu`be, sa nasrtajima na sve{tenstvo i u~enike Bogoslovije, i to u crkvi na ]ipuru u Cetiwu. Rektor Bogoslovije Mi}ovi}
i ovaj put je podnio prijavu cetiwskoj policiji 1. marta, u kojoj je
naveo: „Danas je grupa pristalica raspopa Dedei}a iz Cetiwa, koju su predvodili Bo`idar Bogdanovi} i An|a Kapixi}, napravila veliki nered u crkvi na ]ipuru. Oko 13 ~asova ova grupa je organizovano do{la u crkvu na ]ipuru i svojim nepristojnim pona{awem onemogu}ila vr{ewe svete tajne ispovijesti kojoj su ta46. Kao nap. 15, str. 196.
47. Nav. dj, 198.
398
da u crkvi prisustvovali u~enici Cetiwske Bogoslovije kod duhovnika arhimandrita Varnave.
^im je saznao za ovaj nered rektor Bogoslovije Episkop budimqanski G. Joanikije je po`urio da provjeri zbog ~ega je do{lo
do nereda u hramu. Episkop Joanikije je jedva uspio da u|e u hram
po{to su ga silom spre~avali pripadnici Bogdanovi}eve grupe
koji su navodno do{li da se mole za du{u kraqa Nikole. Rektor
Bogoslovije im je rekao da je dobro {to se mole za Kraqevu du{u
ali da nije dobro {to galamom i svojim nepristojnim pona{awem
prekidaju crkvenu slu`bu i uz to napadaju |ake i sve{tena lica.
I pored ovog razumnog upozorewa Episkop Joanikije je u samom
hramu Bo`jem, pored grobova kraqa Nikole i kraqice Milene
pretrpio najpogrdnije psovke i prijetwu progonom sa izlivima
iracionalne mr`we. Posebno se u ovom neredu isticao pomenuti
Bogdanovi} koji je u jednom momentu, osim psovawa poku{ao da
fizi~ki napadne rektora Bogoslovije Episkopa Joanikija, a na
kraju je zaprijetio u~enicima bogoslovije da }e ih sa svojom grupom pretu}i na ulici i protjerati sa Cetiwa. S obzirom da je i
ranije, a ovoga puta na najgrubqi na~in, grupa Cetiwana na ~elu
sa pomenutim Bogdanovi}em, vr{ila povrede osnovnih qudskih i
vjerskih prava: ometawe i prekidawe vjerskog obreda-crkvene
slu`be, ugro`avawe bezbjednosti |aka i sve{tenih lica uz prate}e uvrede, zahtijevamo od vas da hitno preduzmete sve zakonom
predvi|ene mjere protiv ovog i sli~nih napada na Crkvu koji je i
ovoga puta organizovao pomenuti Bogdanovi} sa pristalicama
raspopa Dedei}a.“48
Proces od vi{e desetina kamenovawa cetiwske Bogoslovije
desio se i 16. februara 2002. godine. I ovaj put je rektor Mi}ovi}
uredno podnio prijavu cetiwskoj policiji, navode}i: „U no}i 16.
februara 2002. godine, oko 21 ~as od strane nepoznatih napada~a
kamenovana je upravna zgrada Bogoslovije Sv. Petra Cetiwskog
(biv{a zgrada Crkvenog suda). Kamenovawe je trajalo 7-8 minuta,
u dva navrata, kojom prilikom je polomqeno staklo iznad ulaznih
vrata zgrade, i fizi~ki povrije|en u~enik I razreda Bojan Cvetkovi}. U~enik je bio u pixami, na putu iz kupatila u svoju spavaonu“...49
48. Nav. dj., 200.
49. Nav. dj., 202.
399
6. „Crnogorska pravoslavna crkva“ i weno „sve{tenstvo“
Da se radi o pseudo religijskoj sekti, koja nema nikakvo utemeqewe u Pravoslavqu, a koju promovi{u i podstrekavaju antisrpske politi~ke i kvazi nau~ne i kulturne organizacije, a i posqedwoj deceniji i vladaju}i DPS u Crnoj Gori, najboqa potvrda
je polo`aj tzv. „crnogorske pravoslavne crkve“ u Pravoslavqu.
Za potrebno sagledavawe ove problematike mora se sagledati i
ko ~ini „jerarhiju“ ove „crkve“? Svakako da ovo pitawe ne}e biti u potpunosti obra|eno u ovom radu, jer je on sinteti~kog karaktera. Ote`avaju}u okolnost za wegovo izu~avawe je i izvorna podloga. Ve} je nazna~eno da arhiv slu`be bezbjednosti ne samo klasi~nog komunisti~kog re`ima u Crnoj Gori do 1990. godine, nego
i iz kasnijeg perioda vlasti DPS-a, kao direktnog nastavqa~a
wenog kontinuiteta, nije za istra`iva~e otvoren, niti u znajnijem smislu transparentan. Uostalom, to }e se u nekim detaqima i
prezentovati tokom obrade ove teme.
Osnovno problemsko pitawe, na koje se mo`e dati direktan
odgovor upravo eksploatisawem ovog arhiva, ili sli~nog savezne
UDB-e u Beogradu time je onemogu}en. Ono se ti~e ~iwenica koje
su sqede}e: koliko su Antonije Abramovi} i Mira{ Dedei} bili
uvezani u sistem slu`be bezbjednosti komunisti~kog re`ima do
1990. godine kao obavje{tajci i provokatori iz oblasti Crkve i
crkvenog `ivota; kako su i pod kojim okolnostima mogli napustiti Jugoslaviju kao crkvena lica, u vremenu kada je komunisti~ki
re`im vodio strogu selekciju davawa paso{a i dozvola za odlazak
u inostranstvo, naro~ito crkvenim licima, koja su ve} svojim
odre|ewem zanimawa va`ila kao potencijalni neprijateqi re`ima (ovo naro~ito va`i za Abramovi}a); koje poslove i zadatke
su obavqali u inostranstvu; kako su se i pod kojim okolnostima
regrutovali za „arhijereje“ tzv. crnogorske pravoslavne crkve, tj.
vratili se iz inostranstva u Crnu Goru; koliko je slu`ba bezbjednosti neokomunisti~kog re`ima DPS-a imala udijela u pravqewu pri~e zvane crnogorska pravoslavna crkva i instalirawu ovakvih lica na ~elo ove institucije?
Iako su nesporno odre|ene politi~ke i kvazi kulturne grupacije u Crnoj Gori (poput LSCG, SDP, Matice crnogorske, Crnogorskog PEN centra i sl.) u prvoj polovini 90-ih godina XX vijeka imale ulogu u instalirawu ove institucije i navedenih lica,
suvi{e bi naivno bilo pomisliti, da su one imale takvu mo}, da
~itav taj projekat osmisle i puste u opticaj. Do raskola u vladaju}em DPS-u, ovaj projekat je bio izolovan na nekoliko lokacija
po Crnoj Gori, i samom Cetiwu kao wegovom epicentru. Zapravo,
400
tek kada poslije rascjepa jedinstvenog DPS-a, jedan od wegovih
lidera-Milo \ukanovi}, preuzima program navedenih separatisti~kih grupacija, i formalno zadr`ava politi~ko ime vladaju}eg DPS-a, dolazi do {ire eskalacije nasiqa prema Mitropoliji, i forsirawa scenarija tzv. crnogorske pravoslavne crkve. ^itava ta pri~a od tada prakti~no ima zale|inu u vlasti. Ve} je nazna~eno, i do 1997. godine, postoji niz primjera krajwe non{alantnog pona{awa ili namjernog zatvarawa o~iju pred nasiqima
nad Mitropolijom i wenim sve{tenstvom slu`bi pravne dr`ave,
u kojoj vlast dr`i jedinstveni DPS.
Li~na i crkvena biografija prvog „arhijereja“ crnogorske pravoslavne crkve Antonija Abramovi}a je zna~ajno slo`ena i u mnogim pitawima kontradiktorna i neuvjerqiva, ~ak i sa stanovi{ta afirmativnog tretmana postojawa ove institucije, te wene
utemeqenosti u Crnoj Gori. Ro|en je 16. jula 1919. godine u Orahovcu kod Kotora. Svjetovno ime mu je bilo Ilija. Wegov otac
bio je doseqenik u Boku iz katunskog plemena Bjelica, koji se
o`enio mje{tankom iz susjednog mjesta Orahovcu-Dobroti. Po
svr{etku gra|anske {kole (ni`e gimnazije) u Kotoru 1935. godine, bio je slu`iteq u manastiru Praskvica u Pa{trovi}ima do
1937. godine, kada odlazi u manastir Visoki De~ani, i zavr{ava
mona{ku {kolu 1941. godine.
U vremenu te{kog postradawa Srpske Crkve u Drugom Svjetskom ratu, ostao je na prostoru Metohije. U ~in jeromonaha rukopolo`en je u novembru 1941. godine u crkvi Svetog \or|a u Prizrenu. U ~in Male shime postri`en je u Visokim De~anima u
aprilu 1943. godine, kada je dobio mona{ko ime Antonije u ~ast
Antonija Rimqanina. U avgustu 1950. godine tako|e u De~anima
rukopolo`en je u ~in igumana. Uporedno, od 1947. do 1951. godine
zavr{io je Bogosloviju u Prizrenu. Od oktobra 1955. do januara
sqede}e godine bio je v. d. nastojateqa manastira Pe}ke Patrijar{ije. Potom do jula 1959. godine biva nastojateq manastira Rakovica, koji je pripadao Beogradsko-karlova~koj Mitropoliji. U
me|uvremenu je boravio u SAD u Wujorku. U julu 1959. godine
rje{ewem patrijarha srpskog Germana prelazi u klir Mitropolije Crnogorsko-primorske, i biva postavqen za starje{inu manastira Savina. Ubrzo po ustoli~ewu novog mitropolita crnogorsko-primorskog Danila u decembru 1961. godine, biva razrije{en du`nosti, i dobija kanonski otpust za Bawalu~ku Eparhiju,
gdje je bio nastojateq manastira Mo{tanice.
Sve u svemu, ako bi se do tada analizirao `ivotni i crkveni
put Antonija Abramovi}a, stekao bi se zakqu~ak da se radilo o
~ovjeku koji se od mladosti opredijelio za crkveni `ivot. Pripa401
dao je ni`em i osnovno teolo{ki obrazovanom kliru. Rat je proveo u te{kim uslovima albanske okupacije na Kosovu i Metohiji,
a nije se u toku wega ni vra}ao u rodnu Crnu Goru. U svakom slu~aju, i albanski i komunisti~ki pogromi tokom rata i odmah poslije wega mimoi{li su Abramovi}a. U posqeratnom periodu op{te osjeke Crkve i crkvenog kadra, tako|e se radilo o monahu koji ni~im (ni obrazovawem, ni crkvenim pregala{tvom) nije posebno skretao pa`wu na sebe.
Tu se dolazi do prelomnog momenta biografije Antonija Abramovi}a. Kako i zbog ~ega se jedan monah ni`eg obrazovawa, a samim tim i bez predodre|ewa da daqe napreduje u hijerarhiji SPC
od igumana ili nastojateqa, odlu~io da napusti zemqu, i {to je
jo{ va`nije SPC, kojoj je kanonski pripadao tokom ~itave svoje
slu`be, a i prirodno, po nacionalnoj pripadnosti? Kako mu je
uop{te komunisti~ki re`im u Jugoslaviji, mogao tako olako dopustiti da ode u Kanadu, kao da se radilo o nekom krajwe demokratskom sistemu zapadne provinijencije, koji je crkveni `ivot
ostavqao samoj autonomiji crkve da ga rje{ava, i kojega se ta
pitawa uop{te nijesu ni ticala?
Aktivnosti Antonija Abramovi}a poslije odlaska iz Jugoslavije u Gr~ku polovinom 1962. godine, a godinu dana kasnije u Kanadu, i wegovo pristupawe Ruskoj Pravoslavnoj Crkvi u Kanadi su
prili~no konfuzne i kontradiktorne, tim prije {to se ne zna da
li je on u Kanadi najprije bio najprije u kliru SPC? Svakako da
je Abramovi} tamo u~estvovao u nekim nekanonskim i raskolni~kim radwama, ~im je do{ao na pomisao da se vrati u Jugoslaviju i
Crnu Goru.
Po svemu sude}i, Abramovi} je u najmawu ruku bio „moralnopoliti~ki“ podoban sve{tenik SPC komunisti~kom re`imu. Jedan izvor samo djelimi~no otkriva mogu}nost rada Abramovi}a
jo{ u Jugoslaviji, a potom i u Americi za jugoslovensku slu`bu
bezbjednosti. Naime, Dr`avni Sekretarijat (tj. ministarvo) za
inostrane poslove FNRJ, tj. wegovo IV odjeqewe, ~iji je na~elnik
bio dr Franc Kos, dostavilo je izvje{taj Vjerskoj kimisiji pri
Saveznom Izvr{nom Vije}u u Beogradu 22. maja 1957. godine.
U izvje{taju stoji: „Prema obave{tewu na{eg Konsulata u
Wujorku tamo se nalazi Antonije Abramovi}, iguman i stare{ina manastira Pe}ke patrijar{ije radi teolo{kih studija. Poziv
za dolazak na studije dobio je od mitropolita Leontija disidenta
Moskovske patrijar{ije. Me|utim, po svemu sude}i, poziv je bio
neiskren jer je mitropolit ra~unao da Abramovi} ne}e dobiti ni
paso{ ni ameri~ku vizu.
402
Abramovi} se sada nalazi u vrlo te{koj situaciji kako materijalno tako i moralno. Do po~etka semestra slu`i}e kao parohijski sve{tenik u Sirakusi, a i obe}ana mu je vrlo mala nov~ana
pomo} u periodu nastave na Akademiji. Me|utim, sve to jedva da ga
mo`e ishraniti.
Abramovi} ima korisno i pozitivno dr`awe prema na{oj
zemqi i kao takav mogao bi korisno poslu`iti na odr`avawe
kontakata sa protestantima kao i sa drugim crkvenim grupama u
Americi. Imaju}i to u vidu Konsulat predla`e, ukoliko se `eli
wegov ostanak u Americi da se Abramovi}u obezbedi minimalna
mese~na pomo} od 75-100 dolara. Ukoliko ne postoji mogu}nost da
se da ova pomo}, Konsulat }e ga morati repatrirati o dr`avnom
tro{ku.
Konsulat predla`e da Verska komisija uzme ovaj slu~aj u razmatrawe i po mogu}nosti {to hitnije re{i obzirom na vrlo te{ku situaciju Abramovi}a.
Dostavqaju}i vam ovo za re{avawe molimo da nas {to hitnije obavestite kako bi blagovremeno mogli obavestiti i na{ Konsulat u Wujorku.“50
Svakako da Abramovi}eve aktivnosti u SAD, a potom po povratku i opet odlasku u Kanadu nijesu ostale nezapa`ene u SPC.
O tome svjedo~i raspis arhijerejskog namjesnika Bokokotorskog
protojereja Danila Mari}a upravama parohija od 8. jula 1968. godine. U raspisu Mari} navodi da mu se dopisom od 1. jula obratio
mitropolit Danilo Dajkovi}. Dajkovi} je naveo da mu se iz Kanade obratio arhimandrit Antonije Abramovi} sa molbom da slu`i
u Savini ili nekom drugom hramu kad bude do{ao u Jugoslaviju.
Mitropolit mu je obe}ao da }e mu iza}i u susret, „ali pod uslovom da donese odobrewe od nadle`nog arhijereja-episkopa isto~no-ameri~kog i kanadskog g. Save.“ U ovom dokumentu se daqe ka`e: „Episkop Sava danas nas izvje{tava da je Antonije u~estvovao
u raskolu sa Dragoqubom Milivojevi}em (raniji Dionisije) pa
kada su se zavadili po{ao je u Rusku crkvu, za sve to ne dozvoliti
mu da slu`i!
Prema tome ako se kod Vas javi arhimandrit Antonije ne dozvoliti mu da slu`i ma kakvo bogoslu`ewe.“51
Dakle, iz ovog dokumenta kako je ve} nazna~eno, ostaje nejasno
da li je Antonije Abramovi} po prelasku u Kanadu bio najprije u
50. AJ, fond Savezne komisije za verska pitawa (144), f. 21, br. 257.
51. AMCP, fond MA, f. 1968; Budimir Aleksi}-Slavko Krstaji}, Trgovci du{ama, dukqansko montenegrinski vjerski trafiking u svjetlosti dokumenata, Nik{i}, 2005, 22-23.
403
kliru SPC, i pod kojim okolnostima se obreo u RPC? Kona~no,
{ta ga je navelo na pomisao da se vrati u Crnu Goru. Iako forma
administracije nije u potpunosti izvedena do su{tine biti, evidentno je da je mitropolit Dajkovi}, a naro~ito i indikativno,
u~inio sve da onemogu}i u rasponu od gotovo tri decenije infiltraciju u klir Mitropolije Crnogorsko-primorske i uop{te
SPC dvije li~nosti: Antonija Abramovi}a i Mira{a Dedei}a.
Opet je krajwe indikativno, da se upravo te dvije li~nosti kasnije pojavquju poslije mitropolitovog upokojewa u pri~i oko formirawa i postojawa tzv. crnogorske pravoslavne crkve.
U svakom slu~aju u protoku od dvije i po decenije Antonije
Abramovi} je promijenio vi{e statusa klirovawa u vi{e crkava,
Srpske u Americi, Ruske u Americi, i kona~no Ameri~ke Pravoslavne Crkve. ^im se po~etkom posqedwe decenije XX vijeka sa
za`ivqavawem vi{estrana~kog sistema u Crnoj Gori pojavila
pri~a o tobo`woj vaspostavi autokefalne crnogorske pravoslavne crkve u re`iji separatisti~kih politi~kih i kvazi kulturnonau~nih grupacija, reagovala je i Crnogorsko-primorska Mitropolija i {ire SPC. To je ura|eno tim prije, {to su se u okviru
navedenih grupacija pojavili promoteri ove teze, baziraju}i je
neupu}enim masama i sa tobo`weg nau~no-istorijskog osnova. Jedna od teza tog tobo`weg nau~no-istorijskog osnova potvrde autokefalnosti, sastojala se u tome, da je Ruska Crkva u prvoj polovini XIX vijeka priznala autokefalnost Mitropoliji Crnogorskoj (Cetiwskoj). Ova tema uostalom razmatrana je u jednoj od
prethodnih glava ovog rada.
Mitropolija Crnogorsko-primorska i SPC su u tom smislu
razvili korespodenciju sa RPC preko wenog nastojateqa podvorja u Beogradu protojereja Vasilija Tarasjeva. RPC je potvrdila da
u wenim arhivima nema takvih izvora koji bi potvr|ivali navedenu ~iwenicu. Kako je ova tema razra|ena u jednoj od prethodnih
glava, za ovo poglavqe va`no je anga`ovawe Tarasjeva u korespodenciji sa APC. On se 27. oktobra 1993. godine obratio arhiepiskopu va{ingtonskom, mitropolitu sveameri~kom i kanadskom, i
poglavaru Pravoslavne Crkve u Americi Teodosiju. U pismu Teodosiju on je potvrdio kao potpuno ta~ne informacije da Antonije Abramovi} namjerava da postane poglavar crnogorske pravoslavne crkve, i da }e wegova tobo`wa hirotonija biti obavqena
31. oktobra na Cetiwu u Crnoj Gori.
U pismu je Tarasjev daqe naveo: „Prije mjesec i po dana Vaseqenski patrijarh je posjetio Srpsku Pravoslavnu Crkvu i Wegovu Svetost Patrijarha Pavla. Tako|e je posjetio i Mitropoliju Crnogorsko-primorsku i tamo izjavio da „Crnogorska autoke404
falna crkva nikada nije postojala, ne mo`e da postoji i ne}e postojati do svr{etka svijeta!“
Autokefalisti u Crnoj Gori predstavqaju partiju (politi~ku) liberala, biv{ih komunista i Albanaca (muslimana i katolika).
Antonije Abramovi} je nama svima vrlo dobro poznat, jer se u
svoje vrijeme oglu{io o Patrijarhov blagoslov. Tako|e svi u
Srpskoj Pravoslavnoj Crkvi znaju da je Antonije Abramovi} promijenio u SAD sve jurisdikcije i da mu je posqedwa bila Ameri~ka autokefalna crkva. Ja sam li~no imao priliku da saslu`ujem
va{em Bla`enstvu i da budem na prijemima tokom desetak godina(u Moskvi) “. Tarasjev je na kraju obra}awa apelovao na Teodosija da u~ini sve svojim savjetom i kanonskim sredstvima da Abramovi}a urazumi, da odustane od namjeravane aktivnosti.52
Teodosije je odmah reagovao, te je 29. oktobra poslao pismo
Abramovi}u iz Wujorka. Po{to nije mogao da stupi u kontakt sa
wim, u pismu je naveo da je isto poslao preko patrijarha srpskog
Pavla, da se postara da se pismo uredno dostavi. Teodosije je naveo da je saznao da je Abramovi} doputovao u Crnu Goru, kao i za
wegove namjere. U smislu tih namjera saznao je da se Abramovi}
predstavqa kao vikarsni episkop Edmontona APC.
U pismu daqe stoji: „O~e Antonije, Vi pogre{no predstavqate i Pravoslavnu Crkvu u Americi. Kako Vam je dobro poznato, takva episkopska stolica u ovom trenutku ne postoji u na{oj
Pravoslavnoj Crkvi u Americi. Vi obmawujete sebe i druge, i nalazite se u velikoj duhovnoj opasnosti.
Usled Va{ih neispravnih i nekanonskih radwi Vi ste pod crkvenom zabranom i li{eni ste svih sve{tenoradwi, {to stupa na
snagu smesta danas, 29. oktobra 1993. Po ovoj stvari uskoro }ete
dobiti pismo od Va{eg eparhijskog Arhijereja, Wegovog Preosve{tenstva Serafima, episkopa Otave i Arhiepiskopije Kanadske
Pravoslavne Crkve u Americi.
Ovim pismom nala`emo Vam da se smesta vratite u Kanadu i
pristupite Wegovom Preosve{tenstvu episkopu Serafimu u Otavi da bi ste objasnili svoje postupke.“53
Istog dana Teodosije je poslao zvani~no pismo patrijarhu
srpskom Pavlu, u kome ga je obavijestio da je prethodnog dana primio wegov faks. Teodosije je negirao da je Abramovi} hirotoni52. Budimir Aleksi}-Slavko Krstaji}, Trgovci du{ama, dukqansko montenegrinski vjerski trafiking u svjetlosti dokumenata, Nik{i}, 2005, 62-63.
53. Nav. dj., 65.
405
san za vikarnog episkopa Edmontona od wega li~no, ili ma od kojeg drugog episkopa APC. Teodosije je daqe naveo, da se istog dana zvani~no obratio episkopu Otave APC za Kanadu Serafimu,
~iji je klirik Abramovi}, da momentalno suspenduje istog sa svih
funkcija sve{tenoslu`iteqa. Serafim je to momentalno u~inio, te se stoga smatra da je sa datumom od istog dana Abramovi}
suspendovan sa svih funkcija sve{tenoslu`iteqa.54
Ve} je nazna~eno, da su sami odlazak Abramovi}a iz Jugoslavije i wegov boravak u Americi prili~na nepoznanica, tj. kako je on
u komunisti~kom sistemu tako olako mogao dobiti paso{ i oti}i.
Poslije „ustoli~ewa“ Abramovi}a na Cetiwu 1993. godine, oglasio se i MUP Crne Gore zvani~nim saop{tewem u „Pobjedi“ od
13. novembra. Iako nije neposredno pomenut povod saop{tewa, vi{e je nego o~igledno da je on inspirisan tekstovima objavqenim
u nedjeqniku „Monitor“ i strana~kom listu LSCG „Liberal“, u
vremenu priprema za odr`avawe skupa na Cetiwu, koji je tobo`e
trebao da ustoli~i Abramovi}a za poglavara crnogorske pravoslavne crkve. Indikativno je i {to se MUP Crne Gore saop{tewem oglasio preko „Pobjede“, koja je predstavqala tada jedini
dnevni list u Crnoj Gori, i prakti~no zvani~ni dr`avni list.
U podu`em saop{tewu, iz samog teksta se zapravo vidi da je to
saop{tewe SDB-a u okviru MUP-a, jer se tada{wi MUP Crne Gore dijelio na dva podresora: javne i dr`avne bezbjednosti. Dakle,
MUP Crne Gore funkcionisao je prakti~no isto kao i u komunisti~kom periodu po svojoj organizacionoj formi. Ako se iz saop{tewa odstrane deklarativne forme, da je rad MUP-a i SDB-a
transparentan i prilago|en jedino zakonu, kao i odgovoran Vladi
i Skup{tini Crne Gore, te da ove organe ne interesuje strana~ka
i vjerska pripadnost gra|ana, nego su oni u slu`bi odr`avawa javnog reda i mira, i profesionalno i nepristrasno obavqaju svoju
du`nost, kao i u svakoj drugoj demokratskoj zemqi (!? ), u wemu se
nalaze neki podaci koji makar djelimi~no potvr|uju konstataciju
u vezi sa Abramovi}em.
Naime, MUP Crne Gore je potvrdio da se uo~i skupa na Cetiwu zakazanog za 31. oktobar, kako to zakon nala`e preko svojih
zvani~nih predstavnika, zvani~no i sastao sa predstavnicima Odbora za obnovu autokefalnoisti, kao organizatorima skupa, a sve
u ciqu {to kvalitetnijeg i sa bezbjednosnog aspekta uspje{nog
odr`avawa skupa, da bi on protekao dostojanstveno, i u redu i miru. Motiv za ovo MUP je vjerovatno imao u sli~nim doga|ajima
54. AMCP, fond MA, f. 1993, fotokopija dokumenta i prevod sa engleskog.
406
koji su bili bezbjednosno rizi~ni, poput onog Petrovdanskog iz
1991. godine. U svakom slu~aju, pored predstavnika Odbora Bo`idara-Boba Bogdanovi}a sa Cetiwa, sastanku sa predstavnicima
MUP-a prisustvovao je i Abramovi}. Po tvr|ewu MUP-a ovaj sastanak je i snimqen. Iz detaqa saop{tewa se vidi, da je ono zapravo inspirisano Abramovi}evim izjavama za „Monitor“ i „Liberal“ (iako nije striktno nazna~eno), da mu je prilikom tog sastanka u prisustvu Bogdanovi}a prije}eno od strane SDB, pa ~ak
i fizi~kom likvidavijom, a da se i Bogdanovi} u istovjetnim izjavama pridru`io Abramovi}u.
U tekstu, tj. saop{tewu, najva`niji je ovaj detaq: „Prije skupa ~lanova i pristalica Odbora za autokefalnost na Cetiwu,
Slu`ba dr`avne bezbjednosti je bila u posjedu saznawa o brojnim
vezama i djelatnostima gospodina Antonija Abramovi}a dok je
slu`bovao u Crnoj Gori. Me|u wima ima i dokumenata o wegovim
nastranim aktivnostima, koji su zasnovani na izjavama o{te}enih
lica i nalazima medicinskih ustanova. Nema ni najmawe sumwe da
je pomenuti gospodin svojevremeno trebalo da krivi~no odgovara
za u~iwena djela. Me|utim, zbog specifi~nog odnosa sa raznim
obavje{tajnim slu`bama, on je tu odgovornost izbjegao napu{tawem tada{we Jugoslavije i odlaskom u Kanadu.“55
Na ovom sastanku je Abramovi}u predo~eno da SDB ima ove
informacije i dokumenta, te da smatra da mu je du`nost da mu ih
predo~i, jer jo{ uvijek ima `ivih koji se smatraju o{te}enima od
wegovih nastranih aktivnosti, i koji bi mogli javno reagovati sa
tim informacijama, po{to se ukoliko Abramovi} postane poglavar crnogorske pravoslavne crkve mo`e smatrati da je on javna
li~nost, a wegov `ivot i rad podlo`an uvidu javnosti. Ove informacije su po saop{tewu iznenadile i samog Bogdanovi}a, na
{ta je pred wim Abramovi} izjavio da se ne}e prihvatiti polo`aja koji mu je namijewen. Kako je jo{ u saop{tewu navedeno, Bogdanovi} ne samo da je sasvim pogre{no interpretirao u javnosti
ovaj razgovor, nego o ovim detaqima vezanim za Abramovi}a nije
ni obavijestio ostale ~lanove Odbora.
Mo`e se konstatovati da je SDB Crne Gore ovim saop{tewem
otkrila simboli~no predstavqeno samo vrh ledenog brijega u vezi sa Abramovi}em. Zakqu~aka mo`e da ima vi{e. Abramovi} je
mo`da i prije odlaska u inostranstvo bio uvezan u sistem SDB,
ili neke druge strane obavje{tajne slu`be. Iako nije konkretno
55. Ministarstvo unutra{wih poslova Crne Gore o nedavnim doga|ajima na
Cetiwu, SDB IMA DOKAZE, Pobjeda, 13. novembar 1993, 3.
407
navedeno o kojim se nastranostima radi (npr. homoseksualizam,
pedofilija, vaojerizam, mazohizam) indikativno je kako je on uop{te mogao biti pu{ten da napusti Jugoslaviju zbog takvih delikata, za koje su po ovom saop{tewu nesporno postojali o{te}eni,
wihove izjave i medicinske potvrde? Komunisti~kom re`imu bi
takav ~ovjek kao sve{teno lice predstavqao idealnu `rtvu za
eksploataciju u medijima, u ciqu kompromitacije Crkve. Takvi
delikti mogli su biti pre}utani jedino po nalogu ove slu`be. Da
li je i po odlasku u inostranstvo Abramovi} i daqe radio za
SDB, ili je bio vi{estruki agent jo{ neke obavje{tajne slu`be
koja ga je tamo regrutovala, tako|e usqed nedostatka izvora nema
odgovora? Citirano saop{tewe ima indikacija i u tom pravcu.
Abramovi} je u Americi mogao za SDB biti itekako koristan, naro~ito po ~iwenici da je sve{teno lice, jer je mogao prodrijeti u pore srpske emigracije, prvenstveno ~etni~ke i qoti}evske, a opet kao Crnogorac po rodu u`e crnogorsko-~etni~ke,
jer su Crnogorci ina~e poznati po svom mentalitetu da se u tu|ini brzo povezuju, i lako vjeruju jedni drugima. Kona~no, realna je
i opcija da je Abramovi} tokom godina, zbog svoje starosti i dru{tvenih promjena pada komunizma izgubqen iz vida, ocijewen kao
nepotreban i sl.
Nedugo po „ustoli~ewu“ Abramovi}a na Cetiwu, patrijarh
srpski Pavle obratio se zvani~nim pismom poglavari APC Teodosiju 25. novembra 1993. godine. Konstatovao je da Abramovi}a i
pored suspenzije o~igledno vi{e ni{ta ne mo`e urazumiti, jer on
po Cetiwu tobo`e kr{tava i poziva na druge sve{tenoradwe.
Abramovi}evi sqedbenici objavili su i pismo izvjesnog protojereja Xona Tka~uka iz Teodosijeve jurisdikcije, u kome mu Tka~uk
daje podr{ku i naziva ga episkopom. Patrijarh Pavle je apelovao
kod Teodosija, da APC shodno kanonima {to prije pokrene crkveno-sudski postupak protiv Abramovi}a.
„Vama je dobro poznat duhovni haos koji je zavladao u biv{im
komunisti~kim zemqama. Taj haos i veliko neznawe, {to se ti~e
Crkve i wenog ustrojstva, postoji i kod nas, naro~ito na tlu Eparhije crnogorsko-primorske, koja je u ratnom i posleratnom periodu pretrpela najstra{nije razarawe i pusto{ewe od strane ateisti~ke propagande. Tu je sada lako manipulisati sa verom i verskim ose}awima od strane nesavesnih politi~ara i qudi sa sebi~nim i ne~asnim namerama. A u ovom slu~aju se upravo o tome radi“, zakqu~io je u pismu patrijarh Pavle.56
56. Kao nap. 51, 71.
408
Poglavar APC Teodosije obratio se zvani~nim pismom i glavi Pravoslavqa vaseqenskom patrijarhu Vartolomeju 30. novembra 1993. godine. U pismu on je prakti~no izvr{io rekapitulaciju kontakata sa SPC i patrijarhom srpskim Pavlom, a u vezi sa
raskolni~kim radwama Abramovi}a, kao i onim {to je prema Abramovi}u preduzeto. „Pi{em Vam, Va{a Svetosti, kao Vaseqenskom Patrijarhu i Predstojniku me|u svim Pravoslavnim Episkopima. Molimo Vas, budite uvjereni u moju li~nu `equ da Ameri~ka Pravoslavna Crkva sara|uje sa Va{im Sve{tenim Tronom
i poglavarima svih Pravoslavnih Crkava {irom svijeta, dr`e}i
dobar kanonski poredak u Pravoslavnoj Crkvi.
Ameri~ka Pravoslavna Crkva odbacuje skora{we nekanonsko
i neregularno progla{ewe tzv. i fakti~ki nepostoje}e „Crnogorske pravoslavne crkve“ na teritoriji Srpske Pravoslavne Crkve.
Ameri~ka Pravoslavna Crkva ~vrsto brani teritorijalni integritet Srpske Pravoslavne Crkve.“
Teodosije je na kraju pisma konstatovao da se penzionisani
klirik APC nije urazumio, niti odazvao pozivima wegovog nadle`nog episkopa Serafima iz Otave da se vrati mati~noj dijecezi. Zbog toga je kako Teodosije navodi „Antonije Abramovi} fakti~ki sam sebe svrgao iz redova sve{tenstva.“ Kao odgovor na raskolni~ku aktivnost Abramovi}a, Teodosije je naveo da je zapo~eo
kanonski postupak za wegovo svrgavawe.57
Kona~ni akt ra{~iwewa Antonija Abramovi}a, izvr{en je od
strane wemu nadle`nog episkopa Otave i Kanade Serafima 1. maja
1994. godine. Poglavar APC Teodosije o tome je zvani~no obavijestio patrijarha srpskog Pavla 23. juna. U pismu pored ostalog stoji: „Ovim pismom Vas li~no uvjeravam da su ovo ra{~iwewe Antonija Abramovi}a potvrdili svi ~lanovi Svetog Sinoda Pravoslavne Crkve u Americi. Zvani~no akt o ra{~iwewu uputio je Antoniju Abramovi}u Wegovo Preosve{tenstvo Serafim, Episkop
Otave i Kanade 11. maja 1994. godine.
@elim da posvjedo~im da ra{~iweni Antonije Abramovi}
nije nikada hirotonisan za Episkopa Pravoslavne Crkve u Americi niti je ikad bio vikarni Episkop Edmontona u Kanadi u na{oj Crkvi.
Veliki bol i tugu nam pri~iwava to {to vidimo kakvu je
ogromnu moralnu i duhovnu {tetu nanio Antonije Abramovi} ne
samo naivnim i lakovjernim qudima koji ga slijede wega i wegove
57. Nav. dj., 74-78.
409
politi~ke manipulante, nego posebno Tijelu velike Pravoslavne
Crkve koja je pod Va{im omoforom.
Zakqu~uju}i ovo pismo jo{ jedanput ho}u da jasno posvjedo~im
radi znawa svima, da je Antonije Abramovi}, biv{i klirik Pravoslavne Crkve u Americi, potpuno i neopozivo svrgnut iz sve{tenstva od 1. maja 1994. god. i da je wegovo ime izbrisano iz reda
sve{tenstva Pravoslavne Crkve u Americi.“58
Kona~no, poglavar APC Teodosije obavijestio je 23. marta
1995. godine patrijarha srpskog Pavla, da je na proqe}noj sjednici Sinoda APC, odr`anoj u Wujorku dan ranije, donijeta odluka
o „potpunom iskqu~ewu iz Crkve (aforismos) biv{eg monaha
ANTONIJA ABRAMOVI]A.“59 Ovim je u potpunosti crkvenokanonski i crkveno-sudski proces sa Abramovi}em stavqen ad acta. On po svim legalisti~kim svojstvima Pravoslavne Crkve i
wenih kanona, ne samo da je doveden u red laika, nego i iskqu~en
iz Crkve.
Abramovi} je umro 18. novembra 1996. godine. Wegovom smr}u
otvorio se polo`aj poglavara tzv. crnogorske pravoslavne crkve.
Ako je Abramovi}ev li~ni i crkveni `ivot bio kontradiktoran
od odlaska iz Jugoslavije, mo`e se otvoreno konstatovati da je
`ivot wegovog nasqednika to bio neuporedivo vi{e. „Ustoli~ewe“ wegovog nasqednika nije pro{lo bez potresa ni me|u samim autokefalcima. Jedan dio wih bio je svjestan da se radi o
klasi~nom renegatu.
Bio je to Mira{ Dedei}. Ro|en je 8. juna 1937. godine u Pavinom Poqu kod Bijelog Poqa. I sam datum i godina wegovog ro|ewa su kontradiktorni, jer je u nekim dokumentima prikazuju}i
potpuno ili djelimi~no svoju `ivotnu i crkvenu biografiju, kao
drugi datum svog ro|ewa upisivao 8. novembar 1938. godine. Kao
svr{eni |ak ni`e gimnazije, obratio se molbom episkopu mile{evskom Makariju 28. avgusta 1953. godine, da bude primqen u Bogosloviju u Prizrenu. Me|utim, odbijen je, jer je komisija ocijenila da me|u prijavqenima ima boqih kandidata.60 No, nije odustajao. Ponovno se obratio kao svr{eni |ak {estog razreda gimnazije iz Zenice 14. oktobra 1959. godine patrijarhu srpskom Germanu, sa molbom da bude primqen u Bogosloviju, jer mu je `eqa da
bude sve{tenik i klirik Eparhije Crnogorsko-primorske, iz koje je rodom.61 Wegovoj molbi je sada udovoqeno, te je primqen u
58. Nav. dj., 104-106.
59. Nav. dj., 110-111.
60. Nav. dj., 17.
61. Nav. dj., 18.
410
Bogosloviju u Prizrenu. Kao u~enik drugog razreda ove Bogoslovije, obratio se upravi iste 6. februara 1961. godine, da mu se
udovoqi da nastavi {kolovawe kao eksterni u~enik. Zbog slabog
zdravqa i potrebe za dijetalnom ishranom, `ivio bi i hranio se
kod ro|aka, a daqe bi redovno poha|ao {kolu i bogoslu`ewa. Deset dana kasnije wemu je omogu}eno ne samo to, nego i da iz istih
razloga bude premje{ten u Bogosloviju Svetog Save u Beogradu.62
Po{to je zavr{io Bogosloviju u Beogradu, zavr{io je i Bogoslovski fakultet SPC u istom gradu 1969. godine. Obratio se mitropolitu crnogorsko-primorskom Danilu Dajkovi}u iz Beograda
24. oktobra, sa molbom da mu se kao svr{enom studentu omogu}i da
bude postavqen za nastavnika u Mona{koj {koli u manastiru
Ostrogu. Obrazlo`io je da je zavr{io vojni rok, a i da bi mu to odgovaralo jer je ro|en na teritoriji Crne Gore. Mitropolit Dajkovi} je wegovu molbu proslijedio Sinodu 30. oktobra, sa li~nim
mi{qewem da bi Dedei}a trebalo postaviti ukoliko ima mjesta za
nastavnika u nekoj od bogoslovija SPC, a ne u Mona{koj {koli,
po{to nije u ~inu (nije sve{tenik ili monah).63 Ve} tada, na prvoj
ozbiqnoj raskrsnici Dedei}evog crkvenog `ivota i anga`ovawa je
do{lo do kolizije sa mitropolitom Dajkovi}em. Da li je to bilo
zaista iz razloga kojeg je mitropolit obrazlo`io Sinodu, ili nekog drugog, izme|u ostalog jer je mitropolit kao vrlo iskusan ~ovjek iz nekog razloga ve} imao negativno mi{qewe o Dedeji}u, pa
ga se zbog toga na diskretan na~in htio otarasiti iz Eparhije, te{ko je odgonetnuti. Indikativno je me|utim, da }e se te kolizije
prema Dedeji}u i dawe nastavqati u narednim decenijama, i one
svakako imaju potvrdu u izvorima, mada ne do kraja odre|enu.
Sinod me|utim nije usvojio mi{qewe mitropolita, ve} je 7.
novembra 1969. godine postavio Dedei}a za suplenta-pripravnika
VIII polo`ajne grupe u Mona{koj {koli u Ostrogu. Nepunu godinu kasnije, Sinod je 6. oktobra donio odluku o ukidawu radnog mjesta Mira{a Dedei}a, jer su {est u~enika drugog razreda, i jedan
u~enik prvog, bez odobrewa i razloga napustili {kolu. U tom
smislu nije vi{e usqed nedostatka u~enika bilo potrebe za Dedei}evim radnim mjestom, a Mona{ka {kola je uskoro i zatvorena.
Dedeji} je istom odlukom stavqen na raspolo`ewe mitropolitu
Dajkovi}u kao nadle`nom arhijereju, a on ga je 20. oktobra postavio za pisara-pripravnika Eparhijskog Upravnog Odbora.64
62. Nav. dj., 19-21.
63. AMCP, fond MA, f. 1969. g.
64. Kao nap. 51, str. 26-28.
411
Nije poznato pod kojim okolnostima i kada je Dedei} napustio
ovo radno mjewsto i oti{ao iz Crne Gore? Iz izvje{taja mitropolita Danila Sinodu od 1970. godine vidi se da su ga sva tri pisara postavqena u prethodnih nekoliko godina napustila, tj. da je
jedan bio monah, koji je rije{io da se o`eni i pre|e u dr`avnu
slu`bu, te da ga je morao ras~initi. Druga dvojica su bili sve{tenici, od kojih jedan |akon. Mitropolit me|utim nije naveo wihova imena. Dedeji} svakako tada nije bio sve{teno-mona{ko lice,
po{to nije bio ni o`ewen. U svakom slu~aju, od napu{tawa tog
mjesta, i odlaska u inostranstvo, po~iwe izrazito kontradiktorni put Dedei}a, vrlo sli~an Abramovi}evom.
O~igledno je Dedei} i daqe imao neke posredne veze sa Mitropolijom i mitropolitom Dajkovi}em, koje su se po wega stereotipno nepovoqno zavr{avale. To se vidi po dva izvora. Najprije po slu`benom sastanku mitropolita Dajkovi}a sa komunisti~kim funkcionerima Tadi}em i Karaxi}em 1984. godine, u kome je
mitropolit dao krajwe nepovoqnu ocjenu po Dedei}a, i na posredan na~in izbjegao wegov povratak u Mitropoliju. Taj izvor je ve}
prezentovan u prethodnom poglavqu ove glave.
Drugi izvor je pismo Mira{a Dedei}a, sada ve} kao klirika
Carigradske Patrijar{ije u Italiji u Rimu od 16. maja 1995. godine, u kojem on sebe preporu~uje za povratak u SPC ili Mitropoliju Crnogorsko-primorsku mitropolitu zagreba~ko-qubqanskom SPC Jovanu, koji je nedavno prije toga postavqen za arhijereja SPC za podru~je Italije. Opisuju}i svoju biografiju, Dedei} je naveo da je po blagoslovu mitropolita Dajkovi}a oti{ao na
postdiplomske studije u Rim, i 1974. godine zavr{io teologiju na
Orjentalnom institutu u Rimu (odsjek za istoriju). Na predlog
mitropolita minskog Filareta, a uz saglasnost i preporuku dekana Bogoslovskog fakulteta u Beogradu, te opet po blagoslovu mitropolita Dajkovi}a i patrijarha Germana, oti{ao je u manastir
Svetog Sergija u Zagorsk u Rusiju na postidiplomske studije, gdje
je prijavio i doktorsku disertaciju. Dedeji} se 1978. godine vratio u Crnu Goru na sahranu svog oca, ali mu je potom zabrawen povratak u Rusiju zbog intriga dalmatinskog |akona Grigorija, koji
je kasnije ras~iwen, a o ovim intrigama navodno je bio upoznat i
episkop bawalu~ki Jefrem. Mitropolit Dajkovi} oglu{io se o
wegovu molbu da postane monah u nekom od manastira u Crnoj Gori, pa ga je ~ak protjerao iz Crne Gore. Potom se Dedei} obreo u
Rimu, o`enio se i postao prezviter Carigradske Patrijar{ije,
koju identifikuje kao gr~ku, i postavqen je da slu`i u hramu Svetog Andreje u Rimu.
412
U ovom podu`em pismu mitropolitu Jovanu, koje je kombinacija Dedei}eve autobiografije i li~nih `eqa, ima me|utim niz
nedore~enosti i opre~nosti. Dedei} se uglavnom poziva na qude
koji su mu dali blagoslov koji nijesu vi{e `ivi, tj. mitropolita
Dajkovi}a i patrijarha Germana. O kakvim se intrigama |akona
Grigorija prema wemu radilo, u pismu tako|e nije objasnio. Prili~no je i sa nau~nog aspekta kontradiktorno i neuvjerqivo, da
Dedei} dva puta odlazi na postdiplomske studije, tj. u Rim, a potom u Moskvu. Da je mitropolit Dajkovi} dao nekakvu preporuku
Dedei}u da ide u Rusiju je izvjesno, jer se ovaj detaq wegove pri~e
poklapa sa detaqem koji je iznio sam mitropolit na navedenom sastanku sa Tadi}em i Karaxi}em. Karakter preporuke je me|utim
{irok aspekt tuma~ewa, tj. da li se radilo o klasi~nom blagoslovu, ili obi~noj preporuci? [ta se u me|uvremenu desilo, pa je mitropolit Dedei}u po povratku u Crnu Goru zabranio povratak u
Rusiju, nema obja{wewa. Nema ni obja{wewa za{to „me|utim (bla`enopo~iv{i) Mitropolit Danilo nije mi dao blagoslov da ostanem u Eparhiji Wegovog Visokopreosve{tenstva pa me ~ak proterao iz Crne Gore.“
Svoj boravak i rad u Rimu u ovom pismu Dedei} je nastojao da
idealizuje u prilog SPC. Tako se navodno postarao da dobije blagoslov od Sabora SPC preko episkopa {umadijskog Save, da poradi da se podigne neki srpski hram u Rimu, kako Srbi ne bi vi{e
bili prinu|eni da idu u Gr~ku Crkvu. Onda je navodno organizovao u Rimu Srpsku Crkvenu Op{tinu, pa su mu zbog toga zamjerili Grci. Sve to ga je dovelo u situaciju, da mu nedle`ni arhijerej
Spiridon da usmenu zabranu sve{tenodejstva na tri mjeseca. No,
tu je opet nova kontradiktornost, ~im je Dedei} naveo: „Na `alost za ovakav postupak nai{ao je na odobrewe i predlog da me
raz~ini, od pojedinih velikodostojnika Srpske pravoslavne crkve. “Zbog ~ega, kao i u slu~aju sa mitropolitom Dajkovi}em, Dedei} me|utim nije naveo.
Dedeji} se pohvalio i preporu~io mitropolitu Jovanu da u Rimu `ivi dosta dugo, i poznaje svaku srpsku ku}u, te da bi tu mogao
da dosta uradi u korist SPC. ^itava ova wegova autobiografija
me|utim ve} lai~kom ~itaocu nije ubjedqiva, ~im je u sredini pisma i sam konstatovao mitropolitu Jovanu: „(Oprostite, podaci
nisu sasvim precizni jer nemam, trenutno, kod sebe dokumentaciju, koju }u uskoro podneti Va{em Visokopreosve{tenstvu)“.65
65. Nav. dj., 114.
413
U Dedei}evoj biografiji ima nekoliko ~iwenica koje su davno prije wegovog ukqu~ewa u pri~u o tzv. crnogorskoj autokefalnoj crkvi ukazivale na wegovu nepodobnost. Razlozi u izvorima
ne mogu se precizno navesti. Najprije je to konstantno ignorisawe ili negativan stav mitropolita Dajkovi}a prema wemu. Neki razlozi vide se i u ovom pismu mitropolitu Jovanu. Zbog ~ega
je Dedei} oklevetan od |akona Grigorija, opet se ne zna. Za{to su
pojedini arhijereji SPC podr`ali zabranu sve{tenodejstva koju
je Dedei}u izrekao episkop Spirodon, opet se ne zna.
No, sa druge strane Dedei} je u nizu slu~ajeva izrekao stavove
otvorene podr{ke srpskom identitetu Crnogoraca, i interesima
SPC. Dio wegove pri~e o podr{ci Srbima u Rimu iz pisma mitropolitu Jovanu, potvr|uje i „Pravoslavqe“. Tako ovaj list biqe`i
pored ostalog od svog dopisnika iz Rima proslavu Bo`i}a 1989. godine u jednom ~lanku. U wemu pored ostalog stoji: „Sveta liturgija je slu`ena u Gr~koj pravoslavnoj crkvi svetoga Andrije. Po veoma lijepom vremenu, Liturgiju je slu`io sve{tenik Mira{ Dedei}, uz molitveno prisustvo pravoslavnih Srba. Okupqeni Srbi su
izrazili duboku blagonaklonost i zahvalnost Vaseqenske patrijar{ije Spiridonu, {to im je dozvolio da se slu`i sveta Liturgija na srpskom jeziku, prvi put otkako se zna za srpsko ime“. Na kraju Liturgije Srbima se obratio i episkop Spiridon, bodrio ih pastirskim porukama, govorio o Nemawi}ima i Svetom Savi. [to je
naro~ito va`no za kontekst problema kojim se ovo potpoglavqe
bavi, naglasio je da su dobro do{li u hram Svetog Andreje, tj. da je
to i wihova ku}a. Okupqeni Srbi odgovorili su mu aplauzom i ovacijama, i pripremili trpezu qubavi.66
Me|utim, nesporno je u ovom tekstu, bar onako kako je naveden,
da episkop Spiridon i uop{te Carigradska (Vaseqenska) Patrijar{ija pru`aju punu podr{ku Srbima u Rimu, i dozvoqavaju im i
bogoslu`ewe na srpskom jeziku. Episkop Spiridon ~ak prema
ovom tekstu izjavquje „ne mogu vam re}i dobro do{li, ili osje}ajte se kao u svojoj ku}i: - Ne ovo je ku}a va{a... svi smo pravoslavni, a na{ susret je produbqivawe pravoslavnog jedinstva“... Ovakav stav episkopa Spiridona je potpuno kontradiktoran Dedei}evim navodima i ocjenama u pismu mitropolitu Jovanu, kako je on
pao u nemilost episkopa, jer se episkopu nijesu svidjeli Dedei}evi nacionalni istupi, tj. animirawe Srba za posebnu pravoslavnu op{tinu, i gradwu hrama koji bi pripadao SPC.
66. Pravoslavni Srbi u Rimu proslavili Bo`i}, Pravoslavqe, br. 525, 1. februar 1989, 14.
414
Jo{ jedan detaq navodi na ~iwenicu, da se Dedei} iznenada
obreo u pri~i vezanoj za tzv. crnogorsku pravoslavnu crkvu. Naime, poslije smrti Antonija Abramovi}a 1996. godine nastao je vakum. Jo{ tokom druge polovine 1994. godine do{lo je do raskola i
u samom Odboru Vjerske zajednice pravoslavnih Crnogoraca, a izvjestan broj je podnio i ostavke na ~lanstvo. To uostalom potvr|uje i jedna od tobo`wih Abramovi}evih poslanica od 17. oktobra iz Montreala.67 Da ne bi bilo dileme. Nije to bilo iz razloga eventualnog odustajawa od autokefalisti~ke pri~e. Jednostavno, iz ko zna kojih razloga (materijalnih, koncepcijskih, liderskih itd. ) me|u autokefalcima je do{lo do sukoba.
Jedan dio autokefalaca stupio je u kontakt sa Dedei}em, {to
je izazvalo reakciju drugog dijela, istina onog koji je ostao u
mawini. Taj dio je Dedei}evo dovo|ewe u Crnu Goru i anga`ovawe
na ~elu tzv. crnogorske pravoslavne crkve vidio kao izdaju. To je
bazirao na nekoliko ~iwenica. One pripadaju dvijema okvirnim
grupacijama. Kako je ve} nazna~eno identitetskim, a druge su materijalno-interesne. Odbor je, ili kako je ve} bilo evidentno da
ima podjele u wemu, jedna grupa istomi{qenika iz wega, potpisuju}i saop{tewe u ime ~itavog Odbora dao saop{tewe za javnost.
Saop{tewe je pored ostalog objavqeno i u listu „Monitor“ od 3.
januara 1997. godine. U wemu je pomenut dolazak Mira{a Dedei}a
u Crnu Goru. Istina, u saop{tewu nema preciznih identitetskih
optu`ivawa Dedei}a kao Srbina i privr`enika SPC, ali je interesantna i ova ~iwenica, koja je na diskretan na~in optu`ivala Dedei}a: „Nije te{ko naslutiti ko, nakon upokojewa mitropolita Antonija, iz pozadine u`urbano vu~e konce da poni{ti postignute rezultate na obnovi autkefalne CPC, nude}i takozvanu
„autonomnu“ CPC u okviru Srpske pravoslavne crkve.“68
Nedugo potom bilo je jasno da grupu ~lanova odbora nezadovoqnu anga`ovawem Dedei}a predvodi istori~ar dr Danilo Radojevi}. Isti je tada ve} `ivio u Beogradu. Rodom je bio iz sela Mokrog kod [avnika, iz plemena Drobwaka. Optu`uju}i Dedei}a
kao velikosrbina i materijalistu, Radojevi} je u nedjeqniku „Monitor“ prenio izvode iz intervjua koji je Dedei} dao jo{ dok je
`ivio u Italiji italijanskom listu „Il Popolo“ u novembru 1991.
godine. Vrijeme ovog Dedei}evog intervjua je bilo vrijeme rata u
Hrvatskoj. U wega je ve} bila upletena u Crna Gora, jer su crno67. Kao nap. 51, str. 107.
68. SAOP[TEWE ODBORA VJERSKE ZAJEDNICE PRAVOSLAVNIJEH
CRNOGORACA, Po mitropolitovom zavjetu, Monitor, 3. jaanuar 1997, 4.
415
gorski rezervisti u okviru jo{ postoje}e JNA, u vrijeme dok je u
Crnoj Gori na vlasti bio jedinstveni DPS, tj. neokomunisti~ka
vladaju}a garntura Bulatovi}-\ukanovi}-Marovi}, opkolili Dubrovnik, i posjeli dubrova~ku regiju.
Nazivaju}i Mira{a Dedei}a „o~e Mikele“, italijanski novinar postavio mu je nekoliko eksplicitnih pitawa. Jedno od pitawa
je glasilo: „O~e Mikele {ta navodi saveznu vojsku da u~estvuje u
oru`anom sukobu? Velika `eqa da sa~uva komunisti~ki re`im,
ili se opet radi o `eqi da se stvori „Velika Srbija?“ Dedei} je na
to odgovorio: „Ni jedna ni druga pretpostavka nije ta~na. Druga je
potpuna la`. Savezna vojska je napala Hrvatsku samo da bi spasila
hrvatski `ivaq nastawen na tom podru~ju; da bi se izbjegao genocid kao {to je onaj koji se desio u Drugom svjetskom ratu kada je,
dok je u Hrvatskoj na vlasti bio Ante Paveli}, ubijeno 500.000 Srba u Jasenovcu, koji su bili `rtve fraweva~kog fratra Miroslava Filipovi}a Majstorovi}a koji je organizovao masakr.
Istina je da Hrvati, danas kao i ju~e, `ele da uklone Srbe sa
wihove teritorije i ovo je rat koji vode Hrvati protiv Srba koji `ive na hrvatskoj teritoriji“...
U seriji pitawa bilo je rije~i i o ratu crnogorskih rezervista oko Dubrovnika. Novinar je Dedei}a pitao: „Koliko je meni
poznato saveznu vojsku kontroli{e takozvani „srpski blok“. Kako u suprotnom obja{wavate napad na grad od istorijskog zna~aja
kao {to je Dubrovnik ili zauzimawe kasarni savezne vojske od
strane Hrvata?“ Dedei} je izme|u ostalog odgovorio na ovo pitawe ovako: „Napad na Dubrovnik koji je nekada pripadao Crnoj Gori, {tavi{e koji je trebao da bude wen glavni grad mo`e se objasniti: u gradu su se Srbi i Hrvati me|usobno ubijali sa ne~uvenom svirepo{}u. Savezna mornarica napadaju}i na Dubrovnik nastoji da uvede policijski ~as kako bi se moglo prodrijeti u grad i
smawiti nasiqe.
Me|utim opsadu kasarni naredio je Tu|man, jugoslovenski Hitler, koji je poslao hrvatske rezerviste da opkole vojnike savezne
armije da ih ona ne bi sprije~ila da otjeraju Srbe iz Hrvatske.“
Dedei} je u intervjuu izrazio i neskrivenu podr{ku Slobodanu Milo{evi}u. Naime, jedno od pitawa novinara je bilo ovo:
„Ko Vam od jugoslovenskih politi~ara izgleda kao pouzdana osoba?“ Dedei} je na to odgovorio: „Svi su najzna~ajniji politi~ari
u vladi Jugoslavije, bilo Srbi ili Hrvati, ili predstavnici drugih pokrajina, nekada{wi komunisti, Titovi sledbenici, i upravo zato {to su takvi ne mogu biti pouzdane osobe. Pa ipak, mislim da je Milo{evi}, iako je i on nekada{wi komunista, uradio
416
mnogo za Srbiju, pripajaju}i joj Vojvodinu i Kosovo koje joj je Tito bio odvojio.“
Posqedwe pitawe Dedei}u u ovom intervjuu je glasilo: „Kao
Srbin i sve{teno lice kakvu budu}nost Srbiji `elite?“ Odgovor je pored ostalog glasio: „Govore}i kao Srbin `elio bih da se,
kada se uspostavi trajni mir, Srbija i Hrvatska definitivno
odvoje budu}i da dva naroda ne mogu `ivjeti zajedno u miru.“69
Druga grupacija odbijawa Dedei}evog anga`ovawa kod dijela
autokefalaca, je zapravo ta, da je on od wih shva}en kao klasi~ni
materijalista i me{etar. Dedei}evo anga`ovawe u autokefalisti~koj pri~i se zapravo pojavquje iz dva razloga. Prvo, kada mu
je postalo jasno, da ga SPC ne}e poslije poku{aja dodvoravawa
mitropolitu Jovanu. Drugo, kada je stavqen od svog nadle`nog
episkopa u Rimu pod zabranu sve{tenodejstva. Zabrana sve{tenodejstva, makar i na kra}e vrijeme, je jedan ozbiqan prestup u slu`bi crkvenog lica, koji izgledno mo`e da dovede do ra{~iwewa.
Mitropolit crnogorsko-primorski zvani~no se obratio mitropolitu Italije Spiridonu da mu da odgovor o statusu Mira{a
Dedei}a. Putem faksa mitropolitu Amfilohiju je stigao odgovor 11. jula 1996. godine, u kome pored ostalog stoji: „Dajem na znawe Va{em voqenom Visokopreosve{tenstvu da je prezviter Mira{ Dedei} od 30. novembra 1995. pod zabranom sve{tenodejstva
na neodre|eno vrijeme, zbog kanonskih prestupa koje je po~inio
protiv svoga crkvenog na~elstva.
Sveta Mitropolija Italije ve} prou~ava mogu}nost zahtjeva
Vaseqenskoj patrijar{iji za li{ewe istoga sve{teni~kog ~ina.
Ove informacije mogu biti slobodno upotrijebqene za obavje{tewe sredstava informisawa.“70
Da se radilo o klasi~nom Dedei}evom me{etarewu iz materijalisti~kih razloga, kada je iscrpio mogu}nost anga`ovawa u
SPC, i bio stavqen pod zabranu sve{tenoslu`ewa, svjedo~i i ve}
pomiwano saop{tewe Odbora Vjerske zajednice pravoslavnih Crnogoraca. U wemu pored ostalog stoji: „Nakon upokojewa Wegovoga visokopreosve{tenstva mitropolita Antonija, nije trebalo
dugo ~ekati da se pojave me{etari koji Crnogorskoj pravoslavnoj
crkvi nude nasqednika Mitropolita, ili pak, kako ka`u „starje{inu sve{tenstva“. Posebno agresivan odnos u tome je ispoqio
izop{teni svje{tenik Gr~ke pravoslavne crkve iz Rima, gospo69. IL DESTINO DELLA JUGOSLAVIA, La testimonianza di padre Miras Dedeic,
esponente degli ortodossi, Il Popolo, 18. XI 1991, 11; dr Danilo Radojevi},
REAGOVAWA, Odbijawe nije plod sujete, Monitor, 14. februar 1997, 3-4.
70. Kao nap. 51, str. 122-123.
417
din Mira{ Dedeji}, koji je, bez znawa Odbora, bio zakazao u Podgorici konferenciju za {tampu, da bi sebe promovisao za mitropolita CPC. Pokojni mitropolit Antonije, za `ivota, i pored
Dedeji}eve velike upornosti, nije ga prihvatio, s obzirom na to
da je bio uvjeren da on ne}e iskreno raditi na o`ivotvorewu projekta obnove autokefalne CPC, jer je prije izop{tewa iz Gr~ke
crkve kategori~ki odbio da pristupi CPC.“71
Mira{ Dedei} se na Badwi dan 1997. godine pojavio na trgu
ispred dvorca kraqa Nikole, na ve} tradicionalnom okupqawu
autokefalaca, koji navodno nala`u badwake. Tom prilikom je „izvikan“ za mitropolita crnogorskog, a prisutnima je obe}ao da }e
na Lu~indan iste godine biti „ustoli~en“ za mitropolita crnogorske pravoslavne crkve. Mitropolija Crnogorsko-primorska i
SPC su na ovo reagovale kod carigradskog patrijarha. Ovo je bilo u vezi sa ~iwenicom, da je bez obzira {to je od kraja 1995. godine Dedei} na neodre|eno vrijeme ka`wen zabranom sve{tenodejstva na neodre|eno vrijeme, on jo{ uvijek formalno-pravno
bio klirik Carigradske Patrijar{ije.
Carigradska Patrijar{ija je Dedei}a Sinodskim aktom ra{~inila 9. aprila 1997. godine. U aktu stoji: „Ako neki prezviter
ili |akon prezrev{i svoga episkopa, odvoji sebe od Crkve i organizuje sopstvenu, i postavi `rtvenik, i odbije poziv episkopa i
ne `eli mu se povinovati i ne slu{a wegov prvi ni drugi poziv,
za takvoga zapovijedaju sveti kanoni da potpuno bude li{en ~ina
(31 Apostolsko pravilo; 4 Vas. sabor, pravilo18; Antiohijski sabor, pravilo 5; Gangrski sabor, pravilo 6; Kartaginski sabor,
pravilo 10).
Budu}i da se takav prezriteq svoga Episkopa pokazao i jedan od
klirika svete Mitropolije Italije sve{tenik Mira{ Dedeji},
rodom Srbin, koji je slu`bovao u Rimu od qeta 1988. g. do kraja
1994. g. stvoriv{i mnoge nevoqe Svetoj Mitropoliji, i tako {to je
s jedne strane ismijavao upravne postupke svoje crkvene vlasti a s
druge strane psovao predpostavqenu crkvenu vlast i despotski i
samovoqno upravqao povjerenom mu zajednicom Pravoslavnom u
Rimu, podsti~u}i u woj raskole i nemire;zbog svega toga je podvrgnut sudski-kazni zabrane svih sve{tenodejstava na odre|eno vrijeme, on se nije potrudio da se disciplinuje, nego produ`uje da sve{tenodejstvuje sa kliricima bezakone i nepostoje}e tobo`we „autokefalne crnogorske crkve“, odakle poti~e, {to se vidi iz dokumentacije koju posjedujemo, pridodav{i tako ranijim bezakowima i
71. Kao nap. 67.
418
ne~asnostima nova. Smjernost na{a zajedno sa oko nas sabranim
najsve{tenijim Mitropolitima i nad~asnicima, dragom nam u Svetom Duhu bra}om, i saslu`iteqima, sinodski smo razmotrili ovakvo antikanonsko i antidisciplinsko pona{awe protiv svoga Episkopa i upadawe u jurisdikciju druge kanonske Crkve, naro~ito du{epagubno pona{awe i vladawe za pravoslavni narod u Crnoj Gori, koje je pokazao ovaj nedostojni sve{tenik, i rije{ili, saglasno
sve{tenim i bo`anskim kanonima, da imenovanog podvrgnemo krajwoj kazni, li{ewa sve{teni~kog ~ina, degradiraju}i ga i vra}aju}i u red laika. Sa ovog razloga odlu~ujemo u Svetom Duhu da navedeni biv{i sve{tenik Mira{ Dedeji}, zbog gorwih te{kih antikanonskih i antidisciplinskih i du{epagubnih wegovih bezakowa
i wegove nepokajni~ke upornosti u wima, od sada je li{en svoga
sve{teni~kog ~ina i ogoqen svake blagodati i djelovawa, ubudu}e postaju}i prosti laik, i kao takav od sviju smatran.
Zato da se niko ne usudi, ni od klirika, da se zajedni~ki oblali i saslu`uje sa wim, niti od vjernika da ga bilo ko primi ili
po~astvuje kao sve{tenika ili klirika, ili da cjeliva wegovu desnicu i zatra`i od wega blagoslov, jer je pod bremenom neoprostivog li{ewa ~ina i nerazrje{ivog odlu~ewa od Gospoda Svedr`iteqa.
Ovim povodom, kao potvrda, nastade i ovaj patrijar{ijski i
Sinodski na{ akt, zaveden u sve{tani Kodeks na{e svete Hristove Velike Crkve, u cjelosti i nepromjenqivo poslan sestrinskoj
Crkvi Srpskoj i Svetoj Mitropoliji Italije, radi redovno pro~itawa u hramu i odlagawa u wihovoj arhivi.
Godine spasewa 1997., mjeseca aprila 9.
Patrijarh Carigradski i Vaseqenski
Vartolomej, s. r.
i devet ~lanova Svetog Sinoda
Carigradske patrijar{ije, s. r.“72
Vaseqenska Patrijar{ija je u Saop{tewu od 4. oktobra 1998.
godine pojasnila tobo`wu hirotoniju Mira{a Dedeji}a od bugarskih raskolnika na ovaj na~in: „Povodom razli~itih neta~nih glasina i radi potvr|ivawa istine, saop{tavamo da je Veliki i potpuni svepravoslavni Sabor, odr`an u Sofiji (Bugarska) od 30.
septembra do 1. oktobra teku}e godine, pod predsjedni{tvom Wegove Svetosti vaseqenskog Patrijarha g. Vartolomeja, radi prevazila`ewa raskola koji je nedavno iskrsao u Pravoslavnoj autokefalnoj Crkvi Bugarske, primio, po krajwoj ikonomiji, kao ti72. AMCP, fond MA, f. 1997. g, fotokopija dokumenta i prevod sa gr~kog.
419
tularne episkope, samo one episkope koji su poimeni~no navedeni u svepravoslavnoj, saborski prihva}enoj i potpisanoj odluci,
iz broja onih episkopa koji su bili hirotonisani od strane grupe
koja se svojevremeno otcijepila, sada se u pokajawu vratila u krilo Jedne, Svete, Saborne i Apostolske Pravoslavne Crkve.
Brojem tako priznatih samo u svojstvu titularnih episkopa
nije obuhva}en li{eni svake blagodati i svakog sve{teni~kog dostojanstva Mira{ Dedeji}, koji nikakvu izjavu pokajawa nije dostavio Velikom Svepravoslavnom Saboru niti mu je obznanio bilo kakvo svoje raspolo`ewe da se vrati op{tewu sa Pravoslavnom Crkvom uop{te. On je lice koje je li{eno sve{teni~kog ~ina, a glasine o wegovom „priznavawu“ su neosnovane. Uostalom, i
u slu~aju wegovog iskrenog pokajawa, on nikada ne bi mogao biti
primqen kao sve{teno lice, a kamoli kao episkop, budu}i da je,
li{en ~ina od strane Vaseqenske Patrijar{ije, potpuno nenadle`no i antikanonski primio la`nu hirotoniju u drugoj pomjesnoj Crkvi, i to od tada raskolni~kih arhijereja, me|u kojima se
prvi, Pimen, sada pokajnik, tada nalazio pod trostrukom i najstra{nijom epitimijom-epitimijom li{ewa ~ina, izop{tewa iz
crkvene zajednice i anateme.
I pored svega, izra`avamo molitvenu `equ da se on pokaje, napusti stranputicu kojom ide i zatra`i opro{taj od Crkve koju,
slu`e}i zlu, razbija, da bi dobio opro{taj od Gospoda Isusa Hrista za sve nedopustive postupke koje je izvr{io i koje daqe vr{i.
Vaseqenska Patrijar{ija Iz kancelarije glavnog sekretara
4. oktobra 1998. Svetog i Sve{tenog Sinoda
Vaseqenske Patrijar{ije.“73
U svom pismu od 22. decembra 1998. godine, upu}enom patrijarhu
srpskom Pavlu, Sveti Sinod Vaseqenske Carigradske Patrijar{ije, opet u vezi tobo`we hirotonije Mira{a Dedei}a od strane
bugarskih raskolnika ka`e: „Veliki bol obuzimao je srce na{e
smjernosti i sve{tenih ~lanova na{eg Svetog Sinoda kada smo
primili Va{e pismo od 27. oktobra u vezi bezakonih djelovawa,
zbog krajwe snishodqivosti od strane Velikog sabora na{eg Svetog Sinoda kada smo primili Va{e pismo od 27. oktobra u vezi bezakonih djelovawa, zbog krajwe snishodqivosti od strane Velikog
sabora u Sofiji priznatog episkopa Stanima{kog Evlogija, koji
se ina~e povezao sa izvjesnim Antonijom de Roso, samozvanim mitropolitom nepostoje}e Pravoslavne crkve Italije, te ustoli~ili ras~iwenog Mira{a Dedeji}a za mitropolita nepostoje}e Cr73. Isto, f. 1998. g, fotokopija dokumenta i prevod sa gr~kog.
420
nogorske crkve, koga je za to Va{ Sveti Sabor vaspitnim mjerama
anatemisao i iskqu~io iz pravoslavne Hristove Crkve.
Zaista jo{ je tu`nija ~iwenica koju nam je izlo`io Bla`ewaj{i patrijarh Bugarske, naime da su sem Evlogija i ostalih devet od raskolnika hirotonisanih episkopa (ina~e po krajwem
snisho|ewu primqenih kao episkopi u punu zajednicu sa vascijelom Pravoslavnom Crkvom) pokazali nedostojni ukazanog snisho|ewa, niti su se pokajali ve} su nastavili sa raskolom i odbacili crkvenu zajednicu sa episkopima pod Bla`ewej{im patrijarhom Bugarskim g. Maksimom.
Zato Vam {aqemo u prilogu kopiju pisma Bl. patrijarha Bugarskog Maksima od 3. decembra, kao i na{ odgovor pod br. 1475,
ponavqaju}i i Vama da se bojimo, ako se oni ne pokaju, da }emo morati, u dogovoru sa ostalim Poglavarima pomjesnih Svetih Pravoslavnih Crkava, postupiti onako kako to sve{teni kanoni
predvi|aju.
Patrijarh Carigradski Vartolomej.“74
Sveti Sinod Bugarske Pravoslavne Crkve uputio je 7. decembra 1998. godine pismo Wegovoj Svetosti patrijarhu srpskom Pavlu, povodom tobo`we intronizacije raspopa Mira{a Dedei}a na
cetiwskom trgu 31. oktobra iste godine. U pismu se ka`e:
„Va{a Svetosti,
Sveti Sinod Bugarske Pravoslavne Crkve u punom sastavu na
svom zasijedawu od 17. novembra razmotrio je Va{e pismo, u vezi
sa nekorektnim i nerazumnim postupkom episkopa Evlogija Stanima{kog.
Dobiv{i opro{taj i ~in episkopski od Svepravoslavnog saborja u Sofiji, isti je svojevoqno oti{ao na Cetiwe, da bi u~estvovao u intronizaciji ras~iwenog Mira{a Dedeji}a. Tamo je
bio i „episkop“ Antonio de Roso, koji se predstavio za ~lana Svetog Sinoda BPC, {to ne odgovara istini. Takav episkop ne postoji u katalogu arhijereja BPC.
Sveti Sinod BPC izra`ava duboko `aqewe i ogor~ewe za to
{to se dogodilo, no `elimo da Vas uvjerimo, da mi nemamo ni~ega zajedni~kog sa tim nekanonskim postupcima...
Predsjednik Svetog Sinoda
MAKSIM patrijarh Bugarski, s. r.“75
U „hirotoniji“ se ~esto pomiwe i izvjesni Antonio de Roso.
Evo {ta je novinar Spiros Joanides istra`uju}i „misiju“ Anto74. Isto.
75. Isto, f. 1998. g, fotokopija dokumenta i prevod sa bugarskog.
421
nija de Rosa otkrio o wegovoj aktivnosti, i to objavio u italijanskom listu „Il manifesto“ od 12. septembra 1998. godine: ... „Poslije dugog prou~avawa, otkrio sam da je Antonio de Roso porijeklom
iz oblasti Vento, precizno, ro|en u Fara di Soqo, provincija
Trevizo. Izme|u ostalog sam otkrio, da je on zaista bio katoli~ki sve{tenik, ta~nije u~io je kod Vitorio Veneto i iz wegove
{kole bio je iskqu~en (ne zna se zbog ~ega)... Napu{ta katoli~ku
crkvu i prikqu~uje se sekti „Lutaju}i Sve{tenici“ Euzebio Pace, iz koje ubrzo biva udaqen (iz nejasnih razloga). Sada ve} kao
biskup, on se prikqu~io drugoj sekti „Lutaju}ih“ \ovani Tana,
koja se uzdizala na nasle|u episkopa crkve Siro Antiohena koja
ga je prihvatila, jer ga vjerovatno ne prepozna{e.
Tako po~iwe novo poglavqe wegove karijere, u kojem je on katoli~ki biskup jer nosi odgovaraju}u odje}u i obiqe`je.
Izvore svojih prihoda obezbje|uje obavqaju}i miropomazawa
i kr{tewa. Ali najednom, kao udar groma, wega hapse na jedan mjesec u Regina Koeli pod optu`bom „obmawivawa nemo}nih“. U
stvari, on je prisvojio posjed jedne stare gospo|e. To je primijetila `ena-tutor starice i obratila se Vatikanu da bi saznala ne{to vi{e o tom biskupu Antonio de Roso. Normalno, Sveta Stolica je odgovorila da ga ne poznaje i wega hapse.
Kada je iza{ao iz zatvora, on osniva Ekumensku zajednicu Hrista Spasiteqa, koja je u stvari bila samo jedno od{tampano par~e
papira sa imenom. Nadao se da }e tako sakupqati qude uzdaju}i se
u wihovo neznawe i glupost. Normalno, na tim papirima se uvijek
pojavqivao kao katoli~ki biskup. Tada se De Roso odlu~uje na jo{
jednu promjenu i prelazi u veterokatoli~ku crkvu Belgije, iz koje
je on ubrzo iskqu~en (ni ovdje se ne zna zbog ~ega).
Razo~aran, on osniva svoj manastir (bez monaha) u Kampo di
Karne di Aprilia, gdje, zahvaquju}i donacijama op{tine, prihvata
izbjeglice i besku}nike. Otvara dom za stare qude, nadaju}i se da
}e iz wih izvu}i {to vi{e novca. To ipak nije funkcionisalo.
Na{ De Roso do`ivqava „prosvjetqewe“ i shvata da mora da se
promijeni, prelazi u portugalsku ortodoksnu crkvu (ona je tada bila pod okriqem starokanlendaraca na ~ijem je ~elu bio nadbiskup
Auksentio iz Gr~ke). Tu su ga proizveli u obi~nog sve{tenika,
{to ga je uvrijedilo, jer oni nijesu obra}ali pa`wu na to da je on
ve} bio biskup. Zbog toga se on vra}a u Rim gdje kona~no nalazi neku {izmati~ku grupu, koja je bila priznata od zvani~ne crkve starokalendaraca iz Gr~ke. Ona ga progla{ava biskupom, bez obzira
na protivqewe mitropolita starokalendaraca Italije \ovani
Baskui iz Sardinije. Ipa, on je i iz te crkve bio iskqu~en?!
422
Uznemireni Antonio se povla~i u svoj manastir di Aprilia
gdje nastavqa sa „radom“, okru`en grupom biv{ih narkomana i
biv{ih diplomata optu`ivanih za {pijuna`u. Wegova desna ruka
postaje izvjesni Linio Vivian, porijeklom iz Veneta, poznatiji
pod imenom Padre Fanurio koji je prije neku godinu bio uhap{en
u Mantaner di Sermende, gdje je obavqao posao paroha, i to zbog
prodaje droge i snimawa homoseksualnih filmova.
De Roso se ne predaje i osniva „Italijansku ortodoksnu crkvu“, uvla~e}i u to dobronamjerne, naivne religiozne qude, tra`e}i ~ak pomo} mitropolitu Amfilohiju koji se veoma brzo sa
wim razra~unava.
Neumorni De Roso sqede}u luku, ipak, nalazi i to u bugarskoj
crkvi. Po~iwe, normalno, odmah da tra`i neku korist u woj. Naime, on se predstavqa biskupom Ravene i Italije, pokazuju}i svoju fotografiju sa mitropolitom Simeunom, koji je nadle`an za
isto~nu Evropu, i koji navodno, Antonija {aqe nekim dekretom
sv. Sinoda da ga prime u bugarsku pravoslavnu crkvu.
Normalno, bugarska pravoslavna crkva nije priznala taj navodni dokument i svu wegovu pri~u je opovrgla. Ipak, neumorni
Antonio je pre{ao u bugarsku secesionisti~ku (raskolni~ku) crkvu, koju nije priznavala isto~no-pravoslavna crkva. U toj crkvi
je Antonio de Roso, odmetnik i bjegunac iz vi{e crkava-sekti, uz
sudjelovawe Jevdokija, sve{tenika te raskolni~ke bugarske crkve, postavio Mihaila (isto tako iskqu~enog iz pravoslavne crkve) za mitropolita crnogorske autokefalne crkve.
I sada se ja pitam, kako su to Crnogorci dozvolili da im se
desi? To ~udo!Kako su to bili nepromi{qeni i nemudri? A u svijetu su poznati kao o{troumni i duboko religiozni qudi. @ive u
zemqi pod embargom, sa velikom ekonomskom krizom, okru`eni
Hrvatima ({to ih sigurno najvi{e boli i mu~i). Uzdrmani sa {vercom i velikim kontrastom me|u stanovni{tvom kao i ostatak federacije i tako da dozvole, pored svih tih te{ko}a, da wima manipuli{u bjelosvjetski {pijuni, la`ni Viteziovi Malte, umi{qeni masoni, prevaranti i najstravi~nije, popovi-psihopate sa
problemima identiteta.“76
Pravoslavni mitropolit Var{avski i sve Poqske, aktom od
14. decembra 1998. godine, u svom pismu upu}enom patrijarhu srpskom Pavlu, u vezi la`ne intronizacije Mira{a Dedeji}a ka`e
sqede}e: „[aqu}i pozdrave u Gospodu na{em Isusu, `elimo obavijestiti da je Sveti Arhijerejski Sinod Poqske Pravoslavne
76. Kao nap. 51, str. 150-151.
423
Crkve upoznat sa pismom Va{e Svetosti od 27. novembra 1998. godine, koja se odnosi na anatemu izre~enu nad Mira{em (Mihailom) Dedeji}em.
Sveti Arhijerejski Sinod je primio ovu informaciju k znawu
i odredio weno obnarodovawe. Sveti Sinod izra`ava svoje `aqewe {to se ovakva vrsta nekanonske djelatnosti de{ava.
Sava Mitropolit Var{avski i sve Poqske s. r.“77
Patrijarh moskovski i sve Rusije Aleksej II, svojim aktom od
25. decembra 1998. godine, upu}enom patrijarhu srpskom Pavlu, u
vezi slu~aja anatemisanog Mira{a Dedeji}a, poslije uobi~ajenog
pozdrava pi{e sqede}e: „Dobiv{i obavje{tewe Va{e Svetosti o
iskqu~ewu iz Crkve i predavawu anatemi osve{tanim Arhijerejskim Saborom Srpske Pravoslavne Crkve na wegovom vanrednom
zasijedawu 11. novembra 1998. godine Mira{a Dedeji}a, li{enog sve{teni~kog ~ina klirika Carigradske Patrijar{ije, koji je samozvano proglasio sebe „mitropolitom“ nepostoje}e Crnogorske pravoslavne crkve, izra`avamo apsolutnu podr{ku takvoj odluci sabornog razuma.
Obavje{tavamo Va{u Svetost, da smo izvijestili preko unutar-crkvenih sredstava komunikacije o toj odluci Arhijerejskog
Sabora Srpske Pravoslavne Crkve preosve{tene arhijereje Ruske Pravoslavne Crkve, da bi se u bratskom jedinstvu suprostavili raskolni~kim radwama, koje streme da posiju neprijateqstvo i
diobe me|u pravoslavnim vjernicima.
Patrijarh Moskovski i sve Rusije, s. r.“78
Usqed sve agresivnijeg nastupa pseudo-religijske sekte pod
nazivom „crnogorska pravoslavna crkva“, i sve o~iglednije pomo}i woj, partijsko-policijskih struktura crnogorskog re`ima, carigradski patrijarh Vartolomej obratio se pismom predsjedniku
Republike Crne Gore Milu \ukanovi}u 2. aprila 2000. godine. U
pismu stoji:
„Wegovoj ekselenciji G. Milu \ukanovi}u
Predsjedniku Republike Crne Gore
Crna Gora
Sa rado{}u se obra}amo Va{oj dragoj i uva`enoj Ekselenciji
ovim na{im molitvenim pismom. Vama i Va{em narodu `elimo
vi{wi blagoslov od Boga. Podsje}amo Vas, me|utim, na jednu temu
kojoj, mislimo, da }ete dati zna~aj jer se radi o licu koje se predstavqa kao Episkop Isto~ne Pravoslavne Crkve, a zove se Mi77. AMCP, fond MA, f. 1998. g, fotokopija dokumenta i prevod sa poqskog.
78. Isto, f. 1998. g, fotokopija dokumenta i prevod sa ruskog.
424
ra{ Dedeji}, tobo`wi vo|a (potpuno nepoznat svima u Pravoslavnoj Crkvi) nezavisne Pravoslavne Crkve u Crnoj Gori, koji je ina~e prije nekoliko godina ra{~iwen od strane na{e Vaseqenske Patrijar{ije i vra}en u red laika. Pored toga, on se i daqe van svakog
zakona predstavqa kao sve{teno lice i na taj na~in uznemirava pravoslavni narod u Crnoj Gori gdje je kanonski pravoslavni episkop
od svih Pravoslavnih Crkava jedini priznat Mitropolit crnogorsko-primorski Amfilohije. Imaju}i u vidu istorijsko iskustvo da
duhovni raskol jednog naroda ima nesagledive posqedice, a mo`e da
ugrozi stabilnost i napredak toga naroda, jasno je bilo da kakvo
podr`avawe raskolni~kog djelovawa Mira{a Dedeji}a o~igledno
ne slu`i istinskom i dalekovidnom interesu Va{ega naroda, za ~ije se dobro Vi, Va{a Ekselencijo temeqito starate i brinete.
Poznato je da Pravoslavna Crkva, kao duhovna stvarnost, prima u svoje naru~je sve Pomjesne Pravoslavne Crkve, rukovode}i
se sve{tenim kanonima koji se po{tuju od svih a koji sve obavezuju. Saglasno wima, Pomjesne Pravoslavne Crkve funkcioni{u
preko kanonskih episkopa koji su priznati od svih, jer su kanonski rukopolo`eni, a ne ra{~iweni. Prema tome, ako lokalna Crkva funkcioni{e preko ra{~iwenih lica, wu ne priznaje ni jedna Pravoslavna Crkva, zato, politi~ke vlasti jednog naroda ne bi
trebalo da dovode svoj narod u crkvenu poziciju i raskol sa tijelom cijele zajednice Pravoslavnih Crkava.
Uzgred re~eno, autonomija jedne lokalne Pravoslavne Crkve
daje se poslije izvjesnih predispozicija i formalnosti, a ne preko ra{~iwenih lica koji ne rade ni{ta drugo nego stvaraju nered
i nevoqe.
Uvjereni smo da }e Va{a draga Ekselencija razumjeti opasnost po duhovni `ivot naroda Crne Gore, koja je prouzrokovana
pokretom pomenutog g. Mira{a Dedeji}a, te da }ete se Vi distancirati od wega, radi dobra i jedinstva Va{ega naroda.
U to ime molimo Vas da primite izraze na{eg dubokog
po{tovawa, respekta i qubavi, te ostajemo
Va{e po{tovane Ekselencije
Topli molitvenik pred Bogom
Patrijarh carigradski Vartolomej.“79
Pored ve} dva navedena „arhijereja“ tzv. crnogorske pravoslavne crkve, prvi „sve{tenik“ bio je Milutin (Miroslav) Cviji},
biv{i jeromonah manastira Ostroga, rodom iz Tesli}a u Bosni.
Isti je odlukom Mitropolije Crnogorsko-primorske od 30. okto79. Isto, f. 2000. g, fotokopija dokumenta i prevod sa gr~kog.
425
bra 1989. godine stavqen pod zabranu sve{tenodejstva. Crkveni
sud Mitropolije Crnogorsko-primorske u sastavu: mitropolit
crnogorsko-primorski Amfilohije-predsjednik, protojerej Radojica Bo`ovi}-~lan, protojerej Mom~ilo Rai~evi} - ~lan zamjenik,
jerej Radomir Nik~evi}-zapisni~ar, donio je 17. avgusta 1995. godine Presudu o li{ewu sve{tenomona{kog ~ina Milutinu (Miroslavu) Cviji}u. U Obrazlo`ewu stoji: „Iz prilo`ene dokumentacije i iz optu`nice crkveno-sudskog tu`ioca se jasno vidi da je
sabrat Manastira Ostroga MILUTIN (MIROSLAV) CVIJI]
u~inio crkveno i moralno krivi~no djelo i svojim stupawem u nezakoniti gra|anski brak ogrije{io se o 25 i 26 Apostolsko pravilo, kao i o 6 Pravilo VI Vaseqenskog Sabora.
Tako|e je sebe podvrgao pod kaznu predvi|enu ~lanom 23 Postupka o crkvenim sudovima i krivicama SPC. Iz tog razloga donijeta
je kazna li{ewa sve{teno-mona{kog ~ina kao u dispozitivu.
Dokazano je i u~e{}e imenovanog i to pod zabranom sve{tenodejstva u bezakonom raskolu tzv. „crnogorskih autokefalista“ na
Svete Apostole Petra i Pavla ove godine na Cetiwu. Time je samoga sebe iskqu~io iz crkvene zajednice {to se potvr|uje i odlukom ovog Crkvenog Suda, saglasno 34 pravilu [estog Vaseqenskog Sabora, 31 apostolskom pravilu i postupku za Crkvene Sudove SPC ~l. 15 i ~l. 17.
S obzirom na to da Crkva koja je svjedok milosr|a i ~ovjekoqubqa Bo`ijeg nikad ne gubi nadu u qudsko pokajawe i vjeruje da
Bog ho}e da se svi spasu u do|u u poznawe istine, omna ostavqa
imenovanom mogu}nost da pribjegne pokajawu kao jedinom lijeku
od svake du{evne i duhovne bolesti.
CRKVENOPRAVNI LIJEK:
Na ovu presudu imenovani Miroslav Cviji} ima pravo `albe
Velikom Crkvenom Sudu SPC u roku od 15 dana od prijema Presude.“80
Cviji} se Svetom Arhijerejskom Saboru obratio u predmetu od
13. maja 1995. godine: „molba potpisatog za milost i snisho|ewe.“
U ovoj molbi on pored ostalog pi{e: ...„Obrazlo`ewe donijete odluke je istinito, jer sam zasnovao gra|anski brak. Svjestan u~iwenog grijeha sveti manastir Dowi Ostrog napustio sam krajem 1989.
godine... Svjestan sam da mi sve ovo ne opravdava za po~iweni grijeh, ali skru{ena srca i bolom u du{i, kao najve}i gre{nik i pokajnik `elim da iznesem da i danas ostajem privr`en i odan na{oj
svetoj Crkvi i van majke Crkve ne tra`im nikakvo namje{tewe u
80. Isto, f. 1995. g.
426
nekoj drugoj slu`bi, pa kako mi Bog dade moje je da trpim. U braku
sam dobio sina Vasilija i o wemu sam du`an da brinem. Nadam }e da
}e Sveti arhijerejski sabor svestrano sagledati moju molbu i pomo}i mi da i daqe ostanem u slu`bi na{e svete Crkve. Vjerujem da
}e mi i moj nadle`ni Arhijerej Wegovo Visokopreosve{tenstvo
Mitropolit Gospodin Amfilohije u domenu svoje nadle`nosti biti snishodqiv. Moje nije i ne}u da ulazim, da li je Sveti arhijerejski Sabor do sada imao slu~aj na re{avawe, ve} ponovo ispoqavam
svoju privr`enost svetoj Srpskoj pravoslavnoj Crkvi.
Skru{ena srca podnosi molbu
Gre{ni i biv{i jeromonah
Milutin Cviji}
Ul. Nikole Qubibrati}a 66aIX/39
85340 HERCEG NOVI“81
Mitropolija Crnogorsko-primorska je 3. septembra 1996. godine dostavila obavje{tewe Miroslavu Cviji}u o Presudi Velikog Crkvenog Suda SPC od 13. maja. U obavje{tewu stoji:
„Gospodin
Mirosla Cviji}
Herceg Novi
Dostavqamo Vam u prilogu Presudu Velikog Crkvenog suda
SPC, br. 1/96 od 13. maja 1996. g. donijetu na Va{u `albu od 27. jula 1995. godine na presudu Crkvenog suda Mitropolije Crnogorsko-primorske, br. 984 od 2. septembra 1995. g. kojom ste li{eni sve{teni~kog ~ina i izop{teni (iskqu~eni) iz Pravoslavne crkve,
zbog sklapawa nezakonitog braka i u~e{}a u Bogu mrskom raskolu, koje se, po Svetim Ocima Crkve Bo`je, „ne mo`e oprati ni mu~eni~kom krvqu.“ Veliki sud je potvrdio prvostepenu presudu,
tako da ste time prestali biti ne samo sve{teno lice nego i ~lan
svete Crkve Hristove.
Kako ~ujemo, Vi i daqe produ`ujete da u~estvujete u bezakowu
(obavqali ste nekakvo „vjen~awe“ itd. ) i time navla~ite kako na
sebe i svoje dijete tako i na one koje svojim la`nim obredima i
bezblagodatnim radwama-prokletstvo i Bo`ju i Sv. Vasilija kaznu. Svakome je jasno da Vi koji ste iz srpskog i mu~eni~kog Tesli}a ne podr`avate autokefalisti~ku sektu crnogorstvuju{}ih
latina{a ni zbog kakvih ideala i ideje, nego iz prostog interesa.
Prodajete vjeru i du{u za ~iniju so~iva. Molimo se Gosopodu Svemilostivom i Svetom Petru Cetiwskom da Vam, dok nije kasno,
81. Isto, kopija pisma upu}ena SAS SPC.
427
povrati razum i povrati svijest, da se {to prije izvu~ete iz Sataninog zagrqaja i pokajawem vratite Putu spasewa.
Mitropolit Crnogorsko-primorski Amfilohije“82
Drugi „sve{tenik“ tzv. crnogorske pravoslavne crkve bio je
Predrag Lalatovi}, iz sela Stra{evine u neposrednoj blizini
Nik{i}a. Isti je bio u~enik drugog razreda Bogoslovije Svetog
Petra Cetiwskog na Cetiwu. Bio je lo{ |ak, a uz to poznat po
brojnim izgredima. Prilikom odlaska |aka Bogoslovije na krsnu
slavu dinastije Petrovi}-Wego{ (\ur|evdan) 1995. godine na
Wegu{e, osumwi~en je da je upao u jednu ku}u i iz we odnio novac,
a tako|e da je obio kancelariju rektora Bogoslovije i falsifikovao dokumenta sa pe~atima iste, koje je prona{ao u kancelariji. Kada je otkriven i pozvan na odgovornost od profesora i rektora Bogoslovije, nestao je u nepoznatom pravcu, da bi se na kraju
obreo u manastiru Svete Trojice na Ov~aru u Srbiji. Zahtjeve
roditeqa i uprave Bogoslovije da se vrati nazad je odbio. Koriste}i hri{}ansku dobrodu{nost i prili~nu neinformisanost
starje{ine manastira Varnave zamona{io se, i dobio mona{ko
ime Jelisej. U me|uvremenu jer iskqu~en iz Bogoslovije.
Ubrzo je u manastiru Ov~aru nastavio po starom, i tu se nije
dugo zadr`ao. Pre{ao je u manastir Mile{evo, gdje je uhva}en u
kra|i. Zbog kra|e i drugih nedjela, li{en je mona{kog ~ina od
strane patrijarha srpskog Pavla, tada{weg administratora Mile{evske Eparhije. Ubrzo poslije toga, obreo se u Crnoj Gori, gdje
je falsifikovao pe~ate Mitropolije, kao i manastira Stawevi}i. Sa wima je i{ao po firmama tra`e}i novac (dobrovoqne
priloge) za manastire, la`no se predstavqaju}i. Kada je otkriven
pridru`io se „crnogorskoj pravoslavnoj crkvi.“83
Tre}i „sve{tenik“ bio je biv{i paroh smederevski @ivorad
Pavlovi}, zvani @ika Smederevac. Isti je bio blagajnik Crkvene op{tine Smederevo. U crkvenoj kasi se pojavio mawak od 88.000
DM i 183.000 dinara. On je 10. septembra 1999. godine ra{~iwen
odlukom Crkvenog suda Eparhije Brani~evske. Wegov predmet je
poslat Velikom Crkvenom sudu SPC. Svaki poziv da se vrati odbio je, i ubrzo se pridru`io crnogorskoj pravoslavnoj crkvi“.84
82. Isto, f. 1996. g.
83. Arhiv Pravoslavne Bogoslovije Svetog Petra Cetiwskog na Cetiwu, akta.
br. 42 i 43 od 18. maja 1995, izjava Lalatovi}a data upravi Bogoslovije.
84. M. Kuburovi}, Ra{~iweni prota postao paroh samozvanaca, Politika, 3.
novembar 1999, 6; Perjanica crnogorskih raspopovaca - @ika Smederevac
ra{~iwen i izop{ten iz Pravoslavne Crkve, Svetigora (vanredni broj),
21. decembar 2000, 1.
428
Treba na kraju navesti, da je raskolni~ka pseudo-religijska
sekta tzv. „crnogorska pravoslavna crkva“ dokazala da iza we stoje partijsko-policijske strukture. Naime, woj je izdato Uvjerewe
od Ministarstva unutra{wih poslova Crne Gore, tj. Odjeqewa
bezbjednosti Cetiwe, u kome stoji: „Na osnovu ~l. 161 Zakona o
op{tem upravnom postupku, Odjeqewe bezbjednosti Cetiwe, na
osnovu slu`bene evidencije izdaje
UVJEREWE
Osnivawe vjerske zajednice Crnogorska Pravoslavna Crkva,
sa sjedi{tem u Cetiwu, Gruda bb, prijavqeno je Odjeqewu bezbjednosti Cetiwe, saglasno ~l. 2 Zakona o pravnom polo`aju vjerskih
zajednica.
NA^ELNIK ODJEQEWA
Milan Vujanovi}“85
Zakon po kojem je registrovana „crnogorska pravoslavna crkva“ kao vjerska zajednica je iz 1977. godine, odnosno iz najcrwih
ateisti~kih vremena komunisti~kih vlasti, i done{en je za `ivota Josipa Broza. Idu}i pravno-formalno, antisrpski re`im
DPS-SDP koalicije, na{ao je tada u nedostatku savremenog zakona, koji bi regulisao polo`aj crkava u Crnoj Gori, ovaj zakon, kojim bi dao zvani~nu formu djelovawu ove kvazi crkve. Radi se o
prostoj pravnoj formuli, koja se svodi na to, sve {to nije pravno
ukinuto dono{ewem novog zakona, va`i kao i ranije.
^itava aktivnost pseudo-religijske i partijsko-policijske
sekte zvane „crnogorska pravoslavna crkva“, naravno, nema nikakvog utemeqewa u crkvenim kanonima. Tako peto Pravilo Svetog
~etvrtog pomjesnoga sabora antiohijskog odr`anog polovinom 341.
godine ka`e: „Ako se koji prezviter, ili |akon, prezrijev{i svoga episkopa, odijeli od crkve, i osebni zbor sabere i oltar podigne, i episkopu se suprostavi, kad ga pozivqe, i ne}e da mu se pokori, ni da ga poslu{a ni onda, kada ga prvi put pozivqe, takav mora sa svijem svrgnut biti, niti smije ikakve ve} slu`be da vr{i,
niti pre|a{we svoje ~asti da u`iva. Bude li takav i daqe uzbuwivao crkvu i ustajao protiv we, svjetovna }e ga vlast kao buntovnika kazniti.“86
Ovaj kanon potpuno potvr|uje sve akte o ra{~iwewu Dedeji}a
i wegovog dru{tva i wihovom anatemisawu. Ono {to je intere85. AMCP, fond MA, f. 2000. g (fotokopija dokumenta: MUP RCG, CB Podgorica, OB Cetiwe, br. 34-01/99-4357/1, Cetiwe, 17. januar 2000).
86. Nikodim, episkop dalmatinski, Pravila Pravoslavne Crkve s tuma~ewima, kw. II, Novi Sad, 1896, 56.
429
santno na wegovom kraju, je to da bi Crkvu od raskolnika trebala
da {titi i dr`avna vlast, a de{ava se upravo suprotno, ona ih potpoma`e, {to se vidi po Uvjerewu izdatom od Odjeqewa bezbjednosti - Cetiwe MUP-a Crne Gore, za registraciju ove pseudo religijske sekte. Ovim policijski organi Crne Gore, ne samo da potvr|uju podr{ku raskolni~koj sekti, nego i potvr|uju kontinuitet: ateisti~ki, antisrpski i antisvetosavski, sa policijskim
strukturama iz vremena klasi~ne komunisti~ke vladavine.
Navodnu Dedeji}evu „hirotoniju“, kao potpuno nekanonski ~in,
u potpunosti opovrgava Pravilo {esto ~etvrtog pomjesnog sabora antiohijskog: „Ko je od svoga episkopa odlu~en bio, ne mo`e od
drugih primqen biti, ako ga nije najprije primio wegov isti episkop, ili ako se nije pred sakupqeni sabor prikazao, tu odbranio
i sabor o svojoj nevinosti uvjerio, te dobio od istoga drugu presudu. I ova naredba va`i kako za svjetovwake, tako isto i za prezvitere, za |akone i za sve, koji su u kliru.“87 Kao {to se vidi iz prethodno izlo`enog, jedino je Miroslav Cviji} poku{ao da shodno kanonima sebe opravda, i zatra`i oprost, koji nije dobio, dok su
ostali oti{li iz Crkve i bez toga.
Naro~ito je interesantan izbor „episkopa“ pseudo-religijske sekte „crnogorske pravoslavne crkve“ na glavnom cetiwskom
trgu, ispred dvorca kraqa Nikole, ~ime se tobo`e slijedi stara
crnogorska tradicija. Da to nema nikakve veze ni sa tradicijom,
a pogotovo sa kanonima, govori i Pravilo drugo svetog {estog pomjesnog sabora sardiskoga odr`anog 343. godine u dana{woj Sofiji u Bugarskoj. U wemu stoji: „Ozije episkop re~e: Ako se na|e
koji toliko bezuman i drzak, da smisli u ovakvoj stvari pravdati
se navode}i, da su mu od naroda poslani bili pismeni pozivi, sa
svijem lako je da su u ovakvoj prilici mogli biti neki pojedini
darovima i novcem kupqeni, te izvikivali nekoga u crkvi, kao da
ga narod `eli za episkopa imeti. Zato ja dr`im, da svakako i na
osobiti na~in moraju biti ka`wene ovakve prijevare i hitrine
ili poduze}a, te nikakvoga od takvih ne treba ni pri ~asu smrti
udostojiti ~ak ni svjetovwa~koga op}ewa. Ako je ugodan ovaj predlog, odgovorite: [to je kazano, neka se ustanovi.“88
Jo{ jedan kanon izri~ito zabrawuje podr{ku dr`ave u raskolni~kim radwama crkvenik, i osu|uje one koji stvaraju takvu crkvu. To je Pravilo trideseto svetih apostola. Vjeruje se da su ova
pravila izdali sami apostoli 45. godine u Jerusalimu, a u woj se
87. Nav. dj., 57.
88. Nav. dj., 105.
430
ka`e: „Ako se koji episkop poslu`i svjetovnim vlastima, da kroz
iste zadobije crkvu, neka se svrgne, pak i odlu~i;a isto i svi oni
koji s wim op}e.“89 U~e{}e u raskolni~kim radwama, wihovo podr`avawe i molitva sa raskolnicima, nije osu|ena samo navedenim kanonom, nego i Pravilom 33 svetoga pomjesnoga sabora laodikijskoga odr`anog 343. godine. U wemu stoji: „S jereticima ili
raskolnicima ne smije zajedno moliti se.“90 Dakle, sama ~iwenica da raskolnici, koji su ra{~iweni i anatemisani su ka`weni,
ne preuzimaju svu krivicu na sebe, nego to isto ~ine i svjetovwaci
koji su im sau~esnici.
Sada{wa zgrada Bogoslovije Svetog Petra Cetiwskog na
Cetiwu. Prije Drugog svetskog rata zgrada Crkvenog suda
Mitropolije crnogorsko-primorske.
89. Nikodim, episkop dalmatinski, Pravila Pravoslavne Crkve s tuma~ewima, kw. I, Novi Sad, 1895, 87.
90. Nav. dj., 91.
431
Dr Amfilohije Radovi}, od 1985. do 1990. godine episkop
banatski. Od 1990. godine mitropolit crnogorsko-primorski.
432
Joanikije Mi}ovi}, episkop budimqansko-nik{i}ki. Od 1995. do
2002. godine v. d. rektora i rektor Bogoslovije na Cetiwu.
Dr Jovan Puri}, iguman manastira Ostroga od 2001. godine. Od
2004. godine episkop dioklitski. U sada{wici episkop ni{ki.
433
Protojerej-stavrofor Mom~ilo Krivokapi}, v. d. rektora
Bogoslovije na Cetiwu od obnovqewa 1992. do 1995. godine.
Protojerej Gojko Perovi}, rektor Bogoslovije na Cetiwu od
2002. godine.
434
ZAKQU^AK
M
itropolija Crnogorsko-primorska jedna je od najstarijih episkopija Srpske Crkve, i javqa se kao Zetska Episkopija jo{
u vrijeme osnivawa autokefalne Srpske Crkve pod Savom
Nemawi}em. To zna~i da je on wen utemeqiteq. Weno sjedi{te u
osnivawu, bez obzira na nau~na sporewa bilo je na Prevlaci Svetog Arhangela Mihaila kod Tivta, a zatim u Pre~istoj Krajinskoj, Vrawini na Skadarskom jezeru, i manastiru Svetog Nikole
na Obodu (Rijeka Crnojevi}a). Pred opasno{}u od Osmanlija, sjedi{te Mitropolije je krajem XV vijeka prene{eno na cetiwsko
poqe. Tu je gospodar posqedwe slobodne sredwovjekovne srpske
dr`ave osnovao manastir. Stoga je Zetska Mitropolija bila posqedwa Episkopija Srpske Crkve, u posqedwoj srpskoj dr`avi, koja je pala pod osmanlijsku vlast. Kao takva, nastavila je da egzistira i u obnovqenoj Pe}koj Patrijar{iji od druge polovine XVI
vijeka, pa sve do nasilnog ukidawa Patrijar{ije od strane Osmanlija 1766. godine.
Kao {to su teritorije Zetske Mitropolije, i uop{te zetskih
oblasti posqedwe pale pod osmansku vlast, tako su se od we po~ele i prve osloba|ati. Kada je krajem XVII vijeka na episkopski polo`aj do{ao Danilo Petrovi}-[}ep~evi}, po~eo je novi period
razvitka Crnogorske Mitropolije, i uop{te Crne Gore. Ova Mitropolija, za razliku od drugih episkopija Srpske Crkve, bila je
dr`avotvorni faktor, koji je prakti~no stvorio prvu srpsku slobodnu dr`avu Novog vijeka-Crnu Goru. Crnogorski mitropoliti
Petrovi}i, vijek i po, pored toga polo`aja, bili su i neformalni
svjetovni gospodari Crne Gore. Kao takvi, pripremili su Crnu
Goru da u|e u red me|unarodno priznatih dr`ava. Zna~aj ovih mitropolita u istoriji Srpske Crkve, a potom i svjetovnoj istoriji
srpskog naroda stoga je nemjerqiv. Te{ko se koji crkveni velikodostojnici, izuzimaju}i Savu Nemawi}a mogu zbog toga mjeriti sa
wima, ~ak i poslije okon~awa crnogorske teokratije.
Mitropolija Crnogorska u{la je u sastav obnovqene Srpske
Crkve 1920. godine, i daqe egzistiraju}i kao Mitropolija Crnogorska. Poslije usvajawa novog Ustava SPC 1931. godine, u wen
sastav u{le su dotada{we Bokokotorsko-dubrova~ka i Zahumskora{ka Eparhija, kao i jedan dio Pe}ke Mitropolije. U maju 1947.
godine od jednog dijela nekada{we Zahumsko-ra{ke i Pe}ke
435
Eparhije obnovqena je drevna Budimqansko-polimska svetosavska Eparhija. Me|utim, ubrzo je 1956. godine zbog komunisti~kog
nasiqa ukinuta. Tada su weni djelovi u{li u sastav Mitropolije
Crnogorsko-primorske. Pqevqa i okolina pripali su najprije
Dabrabosanskoj Eparhiji, a potom Mile{evskoj. Mitropolija Crnogorsko-primorska dala je tre}eg po redu patrijarha obnovqene
Srpske Crkve-dr Gavrila Do`i}a.
Katastrofa srpskog naroda i Srpske Crkve, a u okviru wih i
Mitropolije Crnogorsko-primorske po~eli su sa po~etkom Drugog svjetskog rata. Na tlu Jugoslavije on je imao vi{estruka ispoqavawa, tj.: okupaciju, borbu protiv nacifa{isti~ke okupacije,
genocid nad srpskim narodom, i kona~no komunisti~ku revoluciju (tj. gra|anski rat). Konkretno, ve}ina sve{tenstva Mitropolije Crnogorsko-primorske se tokom rata na{la pod udarom komunisti~ko-partizanskog pokreta, za koga su Crkva i weno u~ewe
bili totalni antipod. Ova Mitropolija je stoga kraj rata i prve
posqeratne godine do~ekala sa desetkovanim sve{tenstvom i mona{tvom, kao i materijalno upropa{tena od okupatora i komunista. Na to se nadovezala posqeratna komunisti~ka vlast, koja je
sprovodila politiku militantnog ateizma. Nije zbog toga ~udo,
{to je uop{te SPC, a u okviru we Mitropolija Crnogorsko-primorska decenijama poslije toga prakti~no `ivotarila.
Od svr{etka rata, pa do po~etka 60-ih godina XX vijeka stawe
je u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj bilo gotovo anarhi~no.
Mitropolit crnogorsko-primorski Joanikije Lipovac ubijen je
na Bukuqi kod Aran|elovca u junu 1945. godine, i grob mu ni do danas nije identifikovan. Ve} u posqedwoj fazi rata, ingerencije
Mitropolije i mitropolita po~eo je da preuzima tzv. Vjerski odsijek, koji je prerastao u Vjersku komisiju. Paralelno sa wima,
odmah poslije rata formirano je tzv. Udru`ewe pravoslavnih sve{tenika Crne Gore kao stale{ka organizacija. Ove dvije institucije ili organizacije (svejedno kako tretirane), nastojale su da
u Crnoj Gori preuzmu ulogu Mitropolije i mitropolita, i crkveni `ivot koncentri{u u svoje ruke. Sve je to bilo na bazi od komunista proklmovane crnogorske nacionalne i republi~ke posebnosti. Po wima, taj krug posebnosti, logi~no je bilo zaokru`iti ako ne crkvenom posebno{}u, a ono wenom potpunom autonomno{}u, u kojoj bi SPC bila gotovo anulirana iz Crne Gore.
Stoga su tzv. Vjerska komisija i Udru`ewe sve{tenika na svakom koraku opstruisali i ono {to bi se moglo nazvati ostatkom
ostataka ingerencija Mitropolije i mitropolita, u vidu obnavqawa rada Crkvenog suda na ~elu sa protojerejom Nikolom Markovi}em. Povratak patrijarha Do`i}a u zemqu, prekinuo je sepa436
ratisti~ke tendencije tzv. Vjerske komisije i Udru`ewa sve{tenika. U julu 1947. godine izabran je i ustoli~en za mitropolita
crnogorsko-primorskog Arsenije Bradvarevi}. On je 1954. godine
osu|en od Okru`nog suda na Cetiwu na 11,5 godina zatvora. Ova
presuda preina~ena je presudom Vrhovnog suda Crne Gore septembra 1956. godine, na 5,5 godina. Mitropolit Arsenije je kaznu izdr`avao u cetiwskom i kotorskom zatvoru. Zbog starosti i bolesti pu{ten je sredinom 1956. godine, i konfiriran u manastir
Svetog Vavedewa kod Beograda, gdje je `ivio u nekoj vrsti ku}nog
pritvora do upokojewa 1961. godine.
Mo`e se slobodno re}i da je od hap{ewa mitropolita Arsenija 1954. godine, do ustoli~ewa mitropolita Danila Dajkovi}a
1961. godine Mitropolija bila u stawu rasula i haosa. Praksa imenovawa administratora iz drugih eparhija od strane Sinoda pokazala se lo{om i neadekvatnom. Od ustoli~ewa mitropolita Dajkovi}a stawe se u Mitropoliji polako popravqalo. No, bili su
to slikovito re~eno spori koraci u sre|ivawu stawa. Zakonom o
agrarnoj reformi i eksproprijaciji u prvim posqeratnim godinama, Mitropolija je bila prakti~no opqa~kana od strane komunisti~kog re`ima, i u te{kom ekonomskom stawu. Ve} po~etkom
70-ih godina XX vijeka preostala i pre`ivjela grupacija sve{tenstva u Mitropoliji poslije rata, koja je i onako tavorila i
jedva pre`ivqavala, polako je biolo{ki izumirala. Sa druge strane, li{ena egzistirawa Bogoslovije na Cetiwu, Mitropolija nije mogla omasovqavati svoj sve{teni~ki kadar. Op{ta dru{tvena
klima i intenzivna ateizacija, u~inili su da se mali broj mladi}a uop{te i javqao za bogoslovske {kole.
Jedan od bitnih detaqa arhijerejskog perioda Danila Dajkovi}a je i ru{ewe Wego{eve kapele na Lov}enu, i instalirawe Me{trovi}evog mauzoleja, koji nije imao nikakve su{tinske i simboli~ke veze sa Wego{em kao crkvenim licem, vladaocem, Mitropolijom, i samim bi}em Crne Gore. Komunisti~ki re`im je
tako htio da poka`e da se sa onom nekada{wom srpskom i pravoslavnom Crnom Gorom raskrstilo. Stari mitropolit Dajkovi}
borio se koliko je znao i umio, i koliko su mu to te{ke prilike
komunisti~kog i ateisti~kog re`ima dozvoqavale. Jednom je zaista slikovito napisao u izvje{taju Sinodu, da nastoji makar da
odr`i `ar Mitropolije ispod pepela te{kog vremena u kojem `ivi, nadaju}i se da }e ga neko poslije wega opet raspiriti i pretvoriti u plemen.
Pozni period arhijerejskog rada mitropolita Dajkovi}a, u
drugoj polovini 80-ih godina XX, sa raspadom komunizma u Evropi, donio je i izvjesne promjene u pobo{qawu polo`aja SPC, a sa437
mim tim i Mitropolije Crnogorsko-primorske. Tome je dosta doprinijelo i obnavqawe srpske nacionalne svijesti, i otre`wewe
masa od opijenosti komunizmom i ateizmom, koji su kao praktikum
propali. U sve to uklapa se i izbor patrijarha Pavla i mitropolita Amfilohija 1990. godine.
Stawe u SPC uop{te, i konkretno u Mitropoliji Crnogorsko-primorskoj po~iwe se ubrzano popravqati. Mitropolija Crnogorsko-primorska poprima opet staru ulogu kakvu je nekada
imala, ako ne mo`da i te`u. Ratom od 1991. do 1995. godine do{lo
je do novih duhovno-moralnih potresa u srpskom narodu. ^itave
srpske pokrajine na zapadu su anulirane, a Pravoslavqe u wima
svedeno samo na simboli~nu formu. Isti slu~aj je bio ne{to kasnije i na istoku, poslije NATO intervencije na Kosovu i Metohiji, i proizvo|ewu od istog tog NATO-a i SAD kvazi dr`ave
Kosovo. Tako su se ne samo SPC uop{te, nego i Mitropolija Crnogorsko-primorska na{li na prostoru Crne Gore sabijeni kao
nekada, izme|u Islama i Rimokatolicizma, kao izme|u ~eki}a i
nakovwa.
Taman {to su se srpski prostori otarasili marksisti~ko-ateisti~kog pusto{ewa, u wih je preko globalne civilizacije Zapada oli~enog i predvo|enog SAD-om, kao kreatorom tzv. Novog
svjetskog poretka, u{ao novi demonski duh hedonisti~ko-potro{a~ke civilizacije. Taj duh je u Crnoj Gori pra}en podgrijavawem starih, i stvarawem novih dioba, usvajawem novog crnolatina{kog unijatstva, i istovremeno ra|awem plemensko-autokefalisti~ke pseudocrkvenosti, pod vidom nezavisne crnogorske dr`ave, zasnovane na antisrpstvu. Te{ka je rije~, ali se istine radi mora izre}i, ta pseudo crkvenost je izrasla iz prethodne brozomorne ideologije, u ciqu propagirawa dubinske promjene, kako
duhovnog etosa, tako i nacionalnog samosaznawa Crne Gore i
wenog mjesta pod suncem. Mitropolija Crnogorsko-primorska, ~istotom svoga evan|eskog uma, vjerna svome `ivom vjekovnom pravoslavnom svetosavskom predawu, i danas kao i ju~e, nastavqa svoj
osmovjekovni hod kroz istoriju, i svoju apostolsku misiju u narodu, kao organski ~lan svete Pe}ke Patrijar{ije i jedne, svete, saborne apostolske Crkve Hristove.
Iz svega re~enog o istoriji Mitropolije Crnogorsko-primorske, jasno se vidi, da je ona bila od osnivawa, i kao takva ostala,
sastavni dio Srpske Pe}ke Patrijar{ije. Osnovana Svetim Savom, uzdignuta na stepen Mitropolije patrijarhom Joanikijem I i
carom Du{anom 1346. godine, ona je ostala vjerna sebi kao takva
do danas. Po navedenim rije~ima protojereja Ivana Kalu|erovi}a, sekretara Svetog Sinoda Crkve u Kraqevini Crnoj Gori, `i438
vi i nikada ne uga{eni plamen prvobitne Svetosavske autokefalije Srpske Crkve, tiwao je na Cetiwu, te se u toj jedinoj Mitropoliji Srpskoj, do dana{weg dana uspje{no odr`ao crkveno pravni kontinuitet i tradicija Srpske Pe}ke Patrijar{ije.
Taj wen svetosavki identitet, nije se gasio ni u vremenu, kada
je ona silom prilika `ivjela samostalno. ^ak i onda, kad je po~etkom XX vijeka voqom vladara stekla naziv autokefalne Mitropolije, wen mitropolit Mitrofan Ban se nazivao „egzarhom
sve{tenog Trona Pe}kog.“ Savr{eno je jasno svakom poznavaocu
istorije toga vremena, da je i sama ta autokefalnost bila u funkciji obnavqawa Pe}ke Patrijar{ije, a ne ovjekovje~ewa wene razbijenosti na vi{e samostalnih crkvenih oblasti. U tom smislu
treba shvatiti priznavawe samostalnosti Crnogorske Mitropolije, koja se srije}e kod kanoniste dr Nikodima Mila{a, istori~ara Radoslava Gruji}a, Du{ana Ka{i}a, Branka Cisar`a, profesora crkvenog prava i dr. Takav specifi~an, istorijskim okolnostima uslovqeni pojam autokefalnosti, primjewivan je i na Karlova~ku Mitropoliju, u mawoj mjeri i na Bukovinsko-dalmatinsku, Dabrobosansku i druge.
Osnovni faktor koji je motivisao Pomjesne Pravoslavne Crkve u fakti~kom privremenom prihvatawu takvih stawa, u pojedinim istorijskim okolnostima, bio je i ostao sotiriolo{ke prirode: briga za duhovni i crkveno-moralni napredak Hri{}ana
ili naroda. Ono u ~emu prilikom tih spoqa{wih jurisdikcionih
promjena, u `ivotu Crkve, nikad nije moglo biti kompromisa, jeste ~uvawe ~istote vjere, unutra{weg crkvenog poretka, apostolskog prejemstva, kao preduslova za evharijstijsko zajedni{tvo u
molitvi i qubavi sa Vaseqenskom Pravoslavnom Crkvom. S obzirom da crnogorski mitropoliti nikada nijesu doveli u znak pitawa taj izvorni crkveni poredak, apostolsko prejemstvo i zajedni{tvo;s obzirom da nijesu sami tra`ili polo`aj u kome su se na{li, nego im je nametnut silom prilika; s obzirom da su sve ~inili {to je bilo do wih da se uspostavi ponovni normalni crkveni
poredak - Ruska, Carigradska i druge pomijesne crkve su je s qubavqu prihvatale, i pomagale da opstane, i odr`i svoju apostolsku misiju, kao i druge oblasne crkve nekada{we Pe}ke Patrijar{ije. Kada su se pak stvorili uslovi za wenu obnovu, prvo Carigradska, a onda i sve ostale crkve su sa velikom rado{}u odobrile i prihvatile vaspostavqawe drevne Pe}ke Patrijar{ije. Niko ni na unutra{wem planu, ni na vaseqenskom planu Pravoslavqa, nije 20-ih godina XX vijeka postavio pitawe „ukidawa“ imenovanih autokefalnih crkava nastalih na tlu nekada{we Pe}ke
Patrijar{ije. Niko to pitawe od istinskih crkvenih faktora ni
439
do danas nije postavio. To je fakat od dalekose`nog kanonskog i
pravnog zna~aja.
Pitawe autokefalnosti je postavqeno u takvom separatisti~ko-raskolni~kom vidu u odnosu na Mitropoliju Crnogorsko-primorsku tek po~etkom posqedwe decenije XX vijeka, i to od ateisti~kih politi~kih krugova. Qudi po pravilu otu|eni od Crkve,
li{eni elementarnog znawa o woj, o wenim ciqevima, metodima
i poretku, u ciqu ostvarewa svog politi~kog programa, poku{avaju da obrazuju tzv. „autokefalnu crnogorsku crkvu.“ To rade bez
Crkve i protiv Crkve, negiraju}i wen vjekovni osve{tani poredak, bez hramova, bez istinskih sve{tenika i episkopa. Za sve{tenike i episkope promovi{u nekoliko individua, koje su zbog
svojih crkvenih i moralnih prestupa li{ene toga dara, li{ene
~ak i ~lanstva u Pravoslavnoj Crkvi, i anatemisane. Od moralnog i duhovnog otpada Crkve, na trgovima grade „crnogorsku crkvu“, obmawuju}i lakovjerne, poni`avaju}i Crkvu, umno`avaju}i
mr`wu i diobe u narodu, brukaju}i Crnu Goru i Crnogorsku Mitropoliju pred svijetom, i to po prvi put u istoriji, na takav besprizoran na~in. [ta im je ciq i razlog? Formirawe novog identiteta Crne Gore: dr`avnog, nacionalnog, crkvenog, kulturolo{kog... Identiteta sasvim suprotnog od onog kojem je Crna Gora i
wena Mitropolija vjekovima pripadala!
Ne ulaze}i u problematiku ovog tipa nacionalizma, kao i
problema nezavisne crnogorske dr`ave sa antisrpskim identitetom i svojstvom, treba nazna~iti da je sa eklisiolo{ke i istorijske ta~ke gledi{ta, nacionalna ili dr`avna pripadnost nebitna
za bitno svojstvo Crkve, i uslov pripadnosti woj. Istina, nacionalna i dr`avna komponenta u odre|enim vremenima imale su
uticaja u organizovawu crkvenog `ivota. Crkva je po svojoj prirodi Vaseqenska. U woj nema, po Apostolu Pavlu „Grka ni Jevrejina, roba ni slobodwaka, mu{kog ni `enskog jer svi ste vi jedno
u Isusu Hristu.“ (Gal. 3, 28). Oni koji se kr{tavaju ne kr{tavaju
se u ime bilo kakve nacije, nego „u Ime Oca i Sina i Svetoga Duha“, ne primaju bilo kakvo zemaqsko dr`avqanstvo nego nebesko,
primaju}i „pe~at Dara Duha Svetoga.“ S toga danas, na osnovu prvenstveno apostolskog nasle|a i potreba crkvene misije, postoji
u jednom gr~kom narodu pet autokefalnih Crkava, ili opet u vi{e dr`ava jedna pomjesna Crkva, ili opet u jednoj pomjesnoj Crkvi-vi{e nacija. Zato apsolutni zna~aj naciji ili dr`avi, u Crkvi mogu pridavati samo oni koji ne znaju {ta je Crkva, i kojima
u stvari nije stalo ni do Crkve ni do spasewa du{e. Takvi se ne
klawaju Hristu Bogu, nego obogotvaraju na paganski na~in, bilo
svoje pleme ili dr`avu, bilo neku drugu ideju ili ideologiju.
440
Upravo tako se pona{aju tvorci tzv. „autokefalne crnogorske
crkve“.
Ne pripada me|utim, partijama ni dr`avama, ni vlastodr{cima, ma ko oni bili, da stvaraju Crkvu prema svojim potrebama. Da
je Crkva u toku svoje 2000-godi{we istorije to dozvolila, ne bi danas od we ostao ni kamen na kamenu. Dok su vladari i vlast bili
hri{}anski, oni su kao kr{teni i miropomazani ~lanovi Crkve
u~estvovali u wenom `ivotu, pa i kao weni spoqwi nadglednici i
~uvari. Ali, kad god bi ~ak i oni poku{avali da se mije{aju u
unutra{wi `ivot Crkve, ona je to odlu~no odbijala, po cijenu svoga `rtvovawa i stradawa. To u toliko vi{e va`i za savremeno doba, kada je vlast pretrpjela radikalnu sekularizaciju i otu|ewe od
Crkve. No, bez obzira na to, da li je Crkva odvojena od dr`ave, obaveza je dr`ave da pravno {titi i po{tuje vjekovni poredak Crkve
i wenu imovinu, kao {to je obavezna da to ~ini i sa svakim drugim
pravnim licem i priznatom dru{tvenom ustanovom.
To je ono {to i danas jedino tra`i Mitropolija Crnogorskoprimorska, kako od dr`ave, tako i od politi~kih stranaka. U svim
savremenim pravnim dr`avama, svako la`no predstavqawe, kori{}ewe tu|ih znamewa i simvola, aspiracije i napad na tu|u imovinu, predstavqaju delikte koji podlije`u gowewu nadle`nih organa i primjerenoj kazni. Svako se danas mo`e predstaviti za predsjednika dr`ave, za mitropolita ili sve{tenika, za direktora
nekog preduze}a, ali se zna ko je predsjednik, mitropolit ili direktor. Tako se i danas la`no predstavqa raspop Mira{ Dedei},
raskalu|er Cviji}, propali |aci Lalatovi} i Furtula, ra{~iweni sve{tenik iz Smedereva Pavlovi} itd., sva la`na „jerarhija“ nepostoje}e „autokefalne crnogorske crkve.“ Vezivawe takvih sa sebi sli~nima crkvenim i svjetovnim delikventima i raskolnicima (bugarskim, italijanskim, ruskim-svejedno), wihova la`qivost i nepo{tewe, ~ini se jo{ la`qivijom i morbidnijom, na
porugu svetiwe Crkve i propast du{e svoje, a uz to i na vje{tije
obmawivawe lakovjernih. No, sveta Mitropolija Crnogorskoprimorska je izdr`ala mnoge nevoqe i isku{ewa u svojoj osmovjekovnoj istoriji, pa }e u nadi u Boga izdr`ati kao ovo, tako i druga sli~na isku{ewa savremenog doba.
441
IZVORI
1. NEOBJAVQENI:
1. Arhiv Mitropolije Crnogorsko-primorske – Cetiwe
Fondovi: Cetiwska Bogoslovija, Konsistorija Cetiwska, Konsistorija Nik{i}ka, Akta Mitropolije Crnogorsko-primorske
(po godinama), Crkveni sud Mitropolije Crnogorsko-primorske,
mitropolit Danilo Dajkovi}.
Ostali izvori: Mitropolit Mitrofan Ban (fascikla), Mitropolit crnogorski i patrijarh srpski Gavrilo Do`i} (fascikla), Mitropolit Arsenije Bradvarevi} (fascikla), Konduit lista sve{tenika, Personalni dosijei sve{tenika.
2. Dr`avni arhiv Crne Gore – Cetiwe
Fondovi: Ministarstvo prosvjete i crkvenih poslova Kwa`evine Crne Gore, Ministarstvo prosvjete Narodne Republike Crne Gore, Ministarstvo poqoprivrede i {umarstva Narodne Republike Crne Gore, Zemaqski agrarni sud Narodne Republike Crne Gore.
a) Arhivsko odjeqewe Cetiwe
fond Skup{tine Op{tine Cetiwe
b) Arhivsko odjeqewe – Podgorica
fondovi: 1919-1941, partizanska dokumenta 1941-1945, ~etni~ka dokumenta 1941-1944.
v) Arhivsko odjeqewe – Bar
fondovi i dokumenta: Manastir Dowi Br~eli, kutija 7.
g) Arhivsko odjeqewe – Kotor
fond: okupacija 1941-1944.
d) Arhivsko odjeqewe – Herceg Novi
razna dokumenta (po izboru).
3. Uprava za za{titu kulturnih dobara Crne Gore- Cetiwe,
Odjeqewe za dokumentaciju
Mauzolej Petru II Petrovi}u Wego{u
4. Arhiv Istorijskog instituta Crne Gore – Podgorica
Fond: Podgori~ka Skup{tina
5. Arhiv Arhijerejskog Namjesni{tva Podgori~kog – Podgorica (Hram Hristovog Voskrsewa-Momi{i}i)
442
Akta (po godinama), Razni spisi, Kwiga utisaka manastira
Dajbabe 1901-1955, Mati~ne kwige kr{tenih i vjen~anih Arhijerejskog Namjesni{tva Podgori~kog (1945-1950).
6. Zavi~ajni muzej – Danilovgrad
Razna dokumenta
7. Arhiv Jugoslavije – Beograd
Fondovi: Narodna Skup{tina Kraqevine Srba, Hrvata i
Slovenaca/Jugoslavije, Kraqev dvor, Ministarstvo vera Kraqevine Srba, Hrvata i Slovenaca, Predsedni{tvo Vlade Federativne Narodne Republike Jugoslavije, Ustanova za agrarnu reformu i kolonizaciju socijalisti~kog perioda.
8. Vojno-istoriski arhiv – Beograd
Fond: ^etni~ka arhiva (Crna Gora).
2. OBJAVQENI:
- Aleksi} Budimir-Krstaji} Slavko, Trgovci du{ama, dukqansko montenegrinski vjerski trafiking u svjetlosti dokumenata, Nik{i}, 2005.
- Bojovi} R. Jovan, Qetopis manastira Piva, Podgorica, 1992.
- Bojovi} R. Jovan, Zapisnici sjednica Vlade NR Crne Gore
1945-1951, Titograd, 1994.
- Dokumenta o izdajstvu Dra`e Mihailovi}a, kw. I, Beograd, 1945.
- Zbornik NOR-a, tom III, kw. 2, Beograd, 1950.
- Zbornik NOR-a, tom III, kw. 4, Beograd, 1950.
- Ki}ovi} Mira{, Petar Petrovi} Wego{, kw. 1-7, Beograd, 1951.
- Kondi} Pavle, Qetopis raspete Mitropolije Crnogorskoprimorske vremena mitropolita Danila Dajkovi}a 1961-1990,
Cetiwe, 2008.
- Mini} Vuk, Sabrana djela mitropolita Mitrofana Bana,
kw. 1-5, Cetiwe, 1999.
- Nik~evi} Tomica, Baltazar Bogi{i}, Pravni obi~aji u Crnoj gori, Hercegovini i Albaniji (anketa iz 1873. godine), Titograd, 1984.
- Perazi} Gavro - Raspopovi} Radoslav, Me|unarodni ugovori
Crne Gore 1878-1918, Zbornik dokumenata sa komentarom, Podgorica, 1992.
- Perovi} ^edomir-Nevenka Ili}, Rad Skup{tine Crne Gore
1945-1950, zbirka dokumenata, Titograd, 1986.
- Petranovi} Branko - Ze~evi} Mom~ilo, Istorija Jugoslavije 1918-1988, zbirka dokumenata, Beograd, 1988.
- Petranovi} Branko - @uti} Nikola, 27. mart 1941., tematska zbirka dokumenata, Beograd, 1990.
443
- Petrovi} Nikola (kraq), Politi~ki spisi, Cetiwe-Titograd, 1989.
- Petrovi} Petar I (mitropolit), Freske na kamenu, Titograd, 1965.
- Rajkovi} P. Nikola, Crnogorski senat, Zbornik dokumenata
(1857-1879), Podgorica-Cetiwe, 1997.
- Srpska pravoslavna Bogoslovija na Cetiwu, Izvje{taji za
{kolske godine 1930-1940, Cetiwe, 1930-1940, (po kwigama).
- Stamatovi} Aleksandar, ^etni~ki pokret u Crnoj Gori 1941/42. (Zbirka dokumenata), Podgorica, 2004.
- Stamatovi} Aleksandar, ^etni~ki pokret u Crnoj Gori 1943
(Zbirka dokumenata), Podgorica, 2009.
- Crnogorsko-ruski odnosi 1711-1918, Zbornik dokumenata, tom I,
Podgorica-Moskva, 1992.
3. USTAVI, ZAKONI, UREDBE, UPUTSTVA
- Ustav Svetog Sinoda u Kwa`evini Crnoj Gori, Cetiwe, 1904.
- Ustav Pravoslavnih Konsistorija u Kwa`evini Crnoj Gori, Cetiwe, 1904.
- Ustav Kwa`evine Crne Gore, Cetiwe, 1907.
- Ustav Federativne Narodne Republike Jugoslavije, Beograd, 1947.
- Ustav Narodne Republike Crne Gore, Cetiwe, 1947.
- Ustav Srpske Pravoslavne Crkve, (drugo izdawe), Beograd, 1957.
- Zbornik zakona, naredaba, uputstava i t. d. Kw. crn. Ministarstva prosvjete i crkvenih poslova, sv. I, godine 1885. i 1886,
Cetiwe, 1887.
- Op{ti imovinski zakonik za Kwa`evinu Crnu Goru, Cetiwe, 1888.
- Zakon o fondu za izdr`avawe iznemoglih sve{tenika i |akona
pravoslavne crkve u Crnoj Gori i wihovih udovica i djece, Cetiwe, 1901.
- Zakon, naredbe, uputstva i drugo sa nastavnijem planom za osnovne {kole u Kwa`evini Crnoj Gori od 1884. do 1902. godine, Cetiwe, 1902.
- Zakon o parohijskom sve{tenstvu, Cetiwe, 1909.
- Zbornik sudskih zakona, naredaba i me|unarodnih ugovora
po sudskoj struci za Kraqevinu Crnu Goru, Cetiwe, 1912.
- Zakon o narodnim {kolama, Slu`bene novine Kraqevine
Srba, Hrvata i Slovenaca, br. 289, Beograd, 1929.
- Bojovi} R. Jovan, Zakonik kwaza Danila, Titograd, 1982.
- Mila{ Nikodim, Pravoslavno crkveno pravo, Beograd, 1926.
- Nikodim (Mila{) episkop dalmatinski, Pravila Pravoslavne Crkve s tuma~ewima, kw. I-II, Novi Sad, 1895/96.
444
- Niketi} Gojko, Crkveno zakonodavstvo Srpske Pravoslavne
Crkve, kw. I, Beograd, 1931.
- Tajni arhiv grofa ]ana, Zagreb 1952.
4. MEMOARI I SJE]AWA
- Memoari patrijarha srpskog Gavrila, Beograd, 1990.
- Petrovi} Nikola (kraq), Memoari, Cetiwe-Titograd, 1989.
- Petrovi} Mihailo (princ), Iz mojih memoara, Cetiwe, 2001.
- Popovi} Simo, Memoari, Cetiwe, 1995.
- Plamenac Turov Rade, Memoari, Podgorica, 1997.
- Stojadinovi} Milan, Ni rat ni pakt, Rijeka, 1970.
- Tomi} Svetizar, Desetogodi{wica ujediwewa Crne Gore i
Srbije, Beograd, 1929.
- Dnevnik grofa ]ana, Zagreb 1948.
5. [TAMPA:
Crnogorac - Cetiwe, Glas Crnogorca - Cetiwe, Glas Crnogorca - Rim, Glas Crnogorca (okupacioni) - Cetiwe, Cetiwski vjesnik
- Cetiwe, Narodna rije~ - Cetiwe, Zetski glasnik - Cetiwe, Crnogorski vjesnik - Cetiwe, Svetigora - Cetiwe, Slu`beni list Narodne Republike Crne Gore - Cetiwe, Pobjeda - Cetiwe (Titograd Podgorica), Zeta - Podgorica, Slu`beni list Socijalisti~ke Republike Crne Gore - Titograd, Monitor - Podgorica, Glas Crnogoraca - Podgorica, Hri{}anski vesnik - Beograd, Glasnik Pravoslavne dalmatinske crkve - Zadar; Glasnik (slu`beni list Srpske
Pravoslavne Patrijar{ije) - Beograd, Glasnik (slu`beni list Ujediwene Srpske Pravoslavne Crkve) - Beograd, Glasnik (slu`beni
list Srpske Pravoslavne Crkve) - Beograd, Bogoslovqe - Beograd,
Pravoslavqe - Beograd, Slu`bene novine Kraqevine Srba, Hrvata
i slovenaca-Beograd, Slu`beni list Federativne Narodne Republike Jugoslavije - Beograd, Politika - Beograd, Ve~erwe novine Beograd, Borba - Beograd, Srbske novine - Novi Sad, Srpski sion Sremski Karlovci, Glasnik (slu`beni list Srpske Pravoslavne
Patrijar{ije) - Sremski Karlovci, Glas Koncila - Zagreb, Pozor Osijek, Il Manifesto-Roma, Il Popolo,Omladinski pokret.
6. KALENDARI I SPOMENICE:
- Dr`avni kalendar Kraqevine Crne Gore za 1913. godinu,
Cetiwe, 1913.
- Dr`avni kalendar Kraqevine Srba, Hrvata i Slovenaca za
godinu 1921, Beograd, 1921.
445
- Ivani{evi} F. Jo{o, Alamanah-[ematizam Zetske banovine, Sarajevo, 1931.
- Orli} – Cetiwe.
- Spomenica manastira Savine, Kotor, 1930.
- Spomenica Ilariona Ruvarca, Novi Sad, 1955.
- Spomenica pravoslavnih sve{tenika 1941-1945, Beograd, 1960.
- Spomenica Srpske Pravoslavne Crkve, Beograd, 1971.
- Tomanovi} Lazar, Pedeset godina na prestolu Crne Gore
1860-1910, Cetiwe, 1910.
- Cetiwska {kola-spomenica o proslavi stopedesetgodi{wice prve dr`avne {kole u Crnoj Gori, Cetiwe, 1985.
- [ematizam pravoslavne eparhije bokokotorske, dubrova~ke
i spi~anske, Dubrovnik.
- [ematizam Isto~no pravoslavne Srpske Patrijar{ije po
podacima iz 1924. godine, Sremski Karlovci, 1925.
7. ^ASOPISI:
Zapisi-Cetiwe; Istori(j)ski zapisi - Cetiwe (Titograd); Pastir - Cetiwe; Starine Crne Gore - Cetiwe; Godi{wak nastavnika Podgori~ke gimnazije - Podgorica; Glasnik Odjeqewa umjetnosti Crnogorske Akadameije Nauka i umjetnosti - Podgorica;
Glas Boke - Kotor; Boka - Herceg Novi; Glasnik srpskog u~enog
dru{tva - Beograd; Arhiv za pravne i dru{tvene nauke-Beograd;
Glasnik pravoslavne crkve u kraqevini Srbiji - Beograd; Bogoslovqe - Beograd; Arhiv za pravne i dru{tvene nauke - Beograd;
Glasnik Skopskog nau~nog dru{tva-Skopqe; Slovenstvo - slika
wegove pro{losti i sada{wosti (Zbornik radova) - Prag; Hri{}ansko delo - Skopqe; Glasnik Srpskog istorisko-kulturnog
dru{tva „Wego{“ - ^ikago.
446
LITERATURA
(POSEBNA IZDAWA)
- Brkovi} Savo, O postanku i razvoju crnogorske nacije, Titograd, 1974.
- Brkovi} Jevrem, Pjesnik s potjernice, Zagreb, 1997.
- Bulaji} @arko, Agrarni odnosi u Crnoj Gori (1878-1912), Titograd, 1958.
- Vojinovi} K. Milo{, Vje~naja pamjat, Kola{in, 2012.
- Vuki~evi} \ura, Da li se srpska Pe}ka patrijar{ija god. 1766.
Kanoni~ki ukinula i kona~no ugasila i ko joj je crkveno pravni
naslednik, Novi Sad, 1904.
- Vu~eti} J. Stevan, Gra|anski rat u Crnoj Gori, Italija, 1947.
- Gregovi} Savo, Pucaj, rat je zavr{en – Zlim putem bratoubila{tva: slovena~ko krvavo proqe}e 1945, Budva, 2009.
- Gruji} Radoslav, Pravoslavna srpska crkva, Beograd, 1921.
- Durkovi}-Jak{i} Qubomir, U~e{}e patrijarha Gavrila i Srpske pravoslavne crkve u doga|ajima ispred i za vreme 27. Marta
1941, i wihovo stradawe u toku rata, Beograd, 198 .
- Durkovi}-Jak{i} Qubomir, Mitropolija Crnogorska nikada
nije bila autokefalna, Beograd – Cetiwe, 1991.
- Du~i} Ni}ifor, Knji`evni radovi, Beograd, 1889.
- \or|evi} Vladan, Crna Gora i Austrija u XVIII veku, Beograd, 1912.
- Episkop Atanasije, Srpska Crkva u drugom svetskom ratu, Beograd, 1992.
- Ili} Mihailo, Pred Konkordatom, Beograd, 1970.
- Jastrebov S. Ivan, Podaci za istoriju Srpske crkve, Beograd, 1879.
- Karapanxi} Borivoje, Gra|anski rat u Srbiji 1941-1945, Klivlend / SAD, 1958.
- Karapanxi} Borivoje, Jugoslovensko krvavo prole}e 1945, Titovi Katini i gulazi, Beograd, 1990.
- Kondi} Pavle, Cetiwska bogoslovija 1992-2002, Cetiwe, 2002.
- Kondi} Pavle, Cetiwska bogoslovija 1862-1945, Cetiwe, 2005.
- Laki} Zoran i dr, NOB u Crnoj Gori-hronologija doga|aja, Titograd, 1963.
- Marks - Engels - Lewin - Tito, O religiji, Sarajevo, 1982.
447
- Marku{ B. Jovan, Povratak kralja Nikole I u otaxbinu, Cetiwe, 2001.
- Marku{ B. Jovan, Obnova i gradwa manastira i hramova u Crnoj Gori, Cetiwe, 2010.
- Marjanovi} Jovan i dr, Drugi svetski rat, kw. 1-2, Beograd, 1973.
- Marinkovi} M. @. - Igumanovi} J, Istorija op}e Hri{}anske
i Srpske pravoslavne crkve, Beograd, 1934.
- Martinovi} Jovan, 160 godina Dr`avne (Nacionalne) biblioteke Crne Gore (1883-1998), Podgorica, 2002.
- Medakovi} Milorad, Povjesnica Crne Gore od najstarijeg vremena do 1830, Zemun, 1850.
- Mila{ Nikodim, Kanoni~ko nalelo pravoslavne crkve pri razre{ivawu crkvenih vlasti. K pitawu o jerarhi~kom polo`aju
sarajevske mitropolije, Zadar, 1884.
- Mila{ Nikodim, Pravoslavno crkveno pravo, Zadar, 1890.
- Nikodim, episkop dalmatinski, Pravila Pravoslavne crkve s
tuma~ewima, kw. I-II, Novi Sad, 1895/96.
- Popov A, Pute{estvije po Crnoj Gori, Sankt Peterburg, 1847
(na ruskom).
- Popovi} Jevrosije- Stojkov Mojsije, Op}a crkvena istorija sa crkveno statisti~kim dodatkom, kw. II, Sremski Karlovci, 1912.
- Pejovi} \oko, Crna Gora u doba Petra I i Petra II Petrovi}a-Wego{a, Beograd,1981.
- Radi} Radmila, Verom protiv vere, Crkvene i verske zajednice u
Srbiji 1945-1953, Beograd, 1995.
- Roganovi} P. Jovan, Crnogorski teokratizam 1446 – 1851, Kazan, 1890 (na ruskom).
- Sava, episkop {umadiski, Srpski jerarsi od devetog do dvadesetog veka, Beograd-Podgorica-Kragujevac, 1996.
- Sekuli} Du{an, Spoqna politika Petra I Petrovi}a (17841830), Cetiwe, 1950 (prevod sa francuskog).
- Slijep~evi} \oko, Istorija srpske pravoslavne crkve, kw. 2,
Beograd, 1991.
- Stani{i} Miqa, Rukovode}i kadrovi narodnooslobodila~ke
borbe u Crnoj Gori 1941-1945, Podgorica, 1995.
- Stamatovi} Aleksandar, Kratka istorija Crne Gore 1219-1999,
Cetiwe, 1999.
- Stamatovi} Aleksandar, Istorijske osnove nacionalnog identiteta Crnogoraca 1918-1953, Beograd, 2000.
- Stamatovi} Aleksandar, Istina o ~etnicima, Beograd, 2000.
448
- Stamatovi} Aleksandar, Pitawe autokefalnosti Crkve u Crnoj Gori, Podgorica, 2001.
- Stamatovi} Aleksandar, Etnogeneza dukqanstva-crnogorske
usta{e, Podgorica, , 2004.
- Terzi} Velimir, Jugoslavija u aprilskom ratu 1941, Titograd, 1963.
- Tomanovi} Lazar, Pedeset godina na prestolu Crne Gore 18601910, Cetiwe,1910.
- Cemovi} Marko, Konkordat izme|u Sv. stolice i Kraqevine
Jugoslavije, Beograd, 1937.
- Xomi} Velibor, Usta{ki zlo~ini nad srbskim sve{tenicima,
Podgorica, 1995.
- Xomi} Velibor, Golgota mitropolita crnogorsko-primorskog Joanikija 1941-1945, Cetiwe, 1996.
- Xomi} Velibor, Stradanje Srbske crkve od komunis