ZAUSTAVLJENI PROCES OSTVARIVANJA PRAVA
SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI
DOKUMENTA
2009-2011.
DRUGI DIO
Edicija Posebna izdanja, knjiga 5.
Izdavači:
Bošnjačko nacionalno vijeće, Novi Pazar
Centar za bošnjačke studije, Tutin
Za izdavača:
Esad Džudžević
Prijevod:
Selma Slezović
Priprema:
Nedžad Smailagić
Alma Husić
Štampa:
Beoknjiga, Beograd
Tiraž:
1.000
Novi Pazar
2011.
ZAUSTAVLJENI PROCES
DOKUMENTA
O ZAUSTAVLJANJU I ONEMOGUĆAVANJU KORIŠĆENJA
USTAVOM I ZAKONOM GARANTOVANIH PRAVA
SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U REPUBLICI SRBIJI
2009-2011.
Novi Pazar, novembar 2011.
RIJEČ UZ DRUGI DIO KNJIGE
Drugi dio ove knjige mogao je imati naslov: “Nastavljen proces ostvarivanja
prava sandžaìkih Bošnjaka u Republici Srbiji”. Mogao je, ali nije.
Državne vlasti i dalje ostaju pri stavu da uskrate pravo na nacionalni identitet i
korišèenje kolektivnih prava pripadnicima bošnjaìke nacionalne zajednice u Srbiji
i time krše Ustav, zakone i standarde Evropske unije, ìijem sistemu vrijednosti
stremimo kao država i društvo.
U meòuvremenu, Bošnjaìko nacionalno vijeèe je pokrenulo postupak kod
Povjerenice za zaštitu ravnopravnosti, sa namjerom da dobijemo još jedan nezavisan
sud, pored mišljenja Zaštitnika graòana, o našoj procjeni da je došlo do povrede
Ustavom i zakonom garantovanih prava Bošnjaka u Srbiji kroz proces zaustavljanja
i onemoguèavanja korišèenja tih prava u praksi.
Uraòeni su kompletni nastavni programi za predškolski, osnovni i srednjoškolski
nivo sistema obrazovanja na bosanskom jeziku, u skladu sa zakonom i na osnovu
Modela za obrazovanje za sandžaìke Bošnjake u Republici Srbiji, kao zajedniìkog
dokumenta radne grupe Ministarstva prosvjete i Odbora za obrazovanje BNV, kao
i mišljenja Zavoda za unapreòenje obrazovanja i vaspitanja. Resorno ministarstvo
i dalje odbija uporno da implementira pravo na obrazovanje na svom maternjem
bosanskom jeziku pripadnicima bošnjaìke nacionalne zajednice u Srbiji.
Osnovan je i registrovan Zavod za kulturu sandžaìkih Bošnjaka u Republici
Srbiji a nakon što su resorni ministar za kulturu i Vlada odbili da osnuju ovu krovnu
nacionalnu i kulturnu instituciju, kao što je uradila pokrajinska vlada za vojvoòanske
nacionalne zajednice.
Više od godinu dana Programski odbor RTS je odbijao da uputi zakljuìak
ovog organa direktoru i upravnom odboru Javnog servisa Radio televizije Srbije
o prihvatanju inicijative i elaborata o osnivanju redakcija za programe na jezicima
manjinskih naroda koji žive van teritorije Vojvodine, prije svega za sandžaìke
Bošnjake, Albance, Vlahe i Bugare. I u ovoj oblasti, kao i kod obrazovanja na svom
maternjem jeziku, oìigledan je nejednak položaj nacionalnih zajednica u Vojvodini
i u Centralnoj Srbiji.
Došlo je do nekih, doduše skromnih pomaka u oblasti službene upotrebe
bosanskog jezika i pisma.
Bošnjaìko nacionalno vijeèe održalo je seriju seminara i konsultativnih sastanaka
sa prosvjetnim radnicima, novinarima i kulturnim stvaraocima na temu izrade
odgovarajuèih strategija i implementacije prava u oblastima obrazovanja, medija i
kulture. BNV je održalo više sastanaka i razgovora sa predstavnicima domaèih i
meòunarodnih isntitucija koje se bave zaštitom i unapreòenjem ljudskih i manjinskih
prava. Upuèeno je i pismo predsjedniku Srbije Borisu Tadièu.
Nakon promocije prvog dijela zbirke dokumenata “Zaustavljeni proces”, došlo je
do napada na moj fiziìki integritet i sigurnost u Beogradu, zbog ìega sam “zamrznuo”
svoj status narodnog poslanika u Republiìkom parlamentu.
U Novom Pazaru, novembra 2011.
Esad Džudževiè
5
PREDGOVOR
Donošenjem “Deklaracije o položaju sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji”,
od 27. juna 2009. godine, Bošnjaþko nacionalno vijeüe je otvoreno i precizno,
prvi put, nakon demokratskih promjena u Beogradu, upozorilo politiþku i struþnu
javnost na položaj i probleme u ostvarivanju nacionalnih prava pripadnika bošnjaþke
nacionalne zajednice u Sandžaku.
Umjesto odgovora i spremnosti da se nagomilani problemi rješavaju u skladu sa
Ustavom, zako nima i standardima Evropske unije, plasiran je fenomen “Zukorliü”,
kao alibi i izgovor državi, da Bošnja ci ne znaju šta hoüe i poþeo je proces svakovrsne
manipulacije sa þitavim jednim narodom i njegovim legitimnim predstavnicima i
institucijama.
U priþu su ukljuþeni i neuspješni izbori za novi saziv Bošnjaþkog nacionalnog
vijeüa, na kojim nijedna lista nije osvojila dovoljan broj glasova podrške bošnjaþkog
biraþkog tijela, a pregovori o formiranju novog saziva od vijeünika sve tri liste nijesu
uspjeli, zbog opstrukcija predstavnika druge dvije liste i sada veü bivšeg ministra za
ljudska i manjinska prava. Takav ignorantski odnos državnih vlasti, Izvršni odbor
Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa je, u skladu sa zakonskim odredbama i nadležnostima,
definisao kao proces zaustavlja nja i onemoguüavanja korišüenja Ustavom i zakonom
garantovanih prava pripadnicima bošnjaþke nacionalne zajednice u Srbiji, i on traje
i danas.
Za nešto više od dva mjeseca nakon donošenja Deklaracije BNV, Narodna
Skupština Republike Srbije usvojila je Zakon o nacionalnim savjetima nacionalnih
manjina, þime je ovaj dokument dobio još više na snazi u pojaþanim nadležnostima
koja se prenose nacionalnim vijeüima.
Uslijedila je izrada konkretnih projekata, programa, elaborata i modela od strane
Vijeüa za implementaciju zakonskih prava u oblasti službene upotrebe bosanskog
jezika i pisma, obrazovanja i info rmisanja na bosanskom jeziku, kao i zaštiti
bošnjaþkog kultu rnog nasljeÿa. Izradu ovih dokumenata pratila je i redovna prepiska
sa resornim ministarstvima i zahtjevi da se ta prava u formi projekata imple mentiraju
u praksi. Uporedo sa tom prepiskom, išla su i redovna pisma, kao i saopštenja za
javnost, upoznavanje i predstavnika meÿunarodne zajednice u našoj zemlji, koji se
bave ispunjavanjem standarda u oblasti pošto vanja ljudskih i manjinskih prava.
O nedopustivom odnosu u ispunjavanju ustavnih i zakonom garantovanih prava
pripadnika bošnja þke nacionalne zajednice, kao narodni poslanik Bošnjaþke liste
u više navrata upozoravao sam javnost, resorne ministre, predsjednika Vlade, kao
i druge rele vantne faktore i organe i sa govornice Narodne skupštine Republike
Srbije.
Dokumenta koja slijede rjeþito govore o tome, više od bilo kakve analize. Vrijeme
koje je pred nama, pokazaüe: Da li sandžaþki Bošnjaci mogu u institucijama sistema
da ostvare svoja ustavna i zakonska prava?
U Novom Pazaru, juna 2011.
6
Esad Džudževiü
I
Obrazovanje na
bosanskom jeziku
R.br. 121-10/2011
SAOPŠTENJE ZA JAVNOST
Predsjednik Izvršnog odbora Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa Esad Džudževiü i šef
resora za obrazovanje u Vijeüu dr Redžep Škrijelj, uputili su pismo ministru prosvjete i
nauke Žarku Obradoviüu, u kojem se kaže:
Poštovani gospodine Ministre,
Shodno ranije usvojenim aktima Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, koje smo dostavili
Ministarstvu prosvjete Republike Srbije, poþev od 11.11.2009. godine, a u vezi elaborata
o prijedlogu Modela obrazovanja za sandžaþke Bošnjake u Republici Srbiji,
obavještavamo Vas da smo pažljivo razmotrili Vaš odgovor od 01.04.2011. godine i
sugestije po pitanju pomenutog i donijeli sljedeüe zakljuþke:
U želji da se deblokira ostvarivanje prava sandžaþkih Bošnjaka na obrazovanje na
maternjem bosanskom jeziku, Bošnjaþko nacionalno vijeüe izražava spremnost da nastavi
svoje zapoþete aktivnosti u vezi Modela obrazovanja za sandžaþke Bošnjake u
Republici Srbiji na sljedeüi naþin:
ƒ
Bošnjaþko nacionalno vijeüe izražava spremnost da u zakonskom roku održi
seminare za uþitelje I-og, nastavnike V-og razreda osnovne škole i profesore Iog razreda srednje škole koje üe održati referentni univerzitetski profesori
bosanskog jezika i obaviti potrebnu sertifikaciju nastavnog osoblja za efikasno
obavljanje i izvoÿenje nastave na bosanskom jeziku;
ƒ
U skladu sa Ustavom i zakonskim normativima i odgovarajuüim odlukama
Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, nastava üe se obavljati prema Modelu
obrazovanja za sandžaþke Bošnjake koji je adekvatan multietniþkoj strukturi u
opštinama u kojima je bosanski jezik u službenoj upotrebi;
ƒ
Bošnjaþko nacionalno vijeüe üe u zakonskom roku dostaviti prijedlog opštih
osnova predškolskog programa, nastavne planove i programe osnovnog i srednjeg
obrazovanja i vaspitanja i osnove vaspitnog programa, za sadržaje koji izražavaju
posebnost bošnjaþke nacionalne zajednice iz oblasti historije, muziþkog
vaspitanja i likovne umjetnosti i to za I-i i V-i razred osnovne škole, kao i za I-i
razred srednje škole za školsku 2011/2012. godinu, u skladu sa zakonom;
ƒ
Bošnjaþko nacionalno vijeüe üe uraditi prijedlog programa osnovnog i srednjeg
obrazovanja i vaspitanja za nastavni predmet Bosanski jezik i književnost za
navedene razrede, u skladu sa zakonom;
9
ZAUSTAVLJENI PROCES
udžbenika sa srpskog na bosanski jezik za nastavne predmete opšteg smjera, ili üe
obezbijediti uvoz udžbenika iz Republike Bosne i Hercegovine, uz saglasnost
Savjeta Republike Srbije za nacionalne manjine;
ƒ
Obavještavamo Vas da je Bošnjaþko nacionalno vijeüe obezbijedilo dovoljan broj
potpisa gradana - roditelja u skladu sa mišljenjem Zavoda za unapreÿenje
vaspitanja i obrazovanja i standardima EU;
ƒ
Bošnjaþko nacionalno vijeüe üe posebnim dopisom zatražiti da Ministarstvo
prosvjete Republike Srbije pruži neophodnu finansijsku i struþnu podršku
realizaciji pomenutih aktivnosti.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
04.05.2011.godine
Šef resora za obrazovanje
Dr Redžep Škrijelj
Predsjednik Izvršnog odbora
Narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl.sociolog
Kaže se u pismu upuüenom ministru prosvjete i nauke Žarku Obradoviüu.
U Novom Pazaru,
05.05.2011.godine
šef Glavnog ureda Vijeüa
Alma Husiü, dipl.pravnik
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
10
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Poštovani,
Pozivamo Vas na zajedniþki sastanak koji üe se održati u utorak, 31. maja
2011. godine u 11 sati, u prostorijama glavnog ureda Vijeüa.
Cilj ovog sastanka je da se formira tim koji üe konkretizovati potrebne
aktivnosti za primjenu Modela obrazovanja za Bošnjake Republici Srbiji, a o
kojima su veü voÿeni razgovori sa predstavnicima Ministarstva prosvjete i
Zavoda za unaprjeÿivanje obrazovanja i vaspitanja.
Na sastanak su pored direktora škola, pedagoga i nastavnika koji predaju
tzv. nacionalnu grupu predmeta, pozvani i naþelnici školskih uprava iz Novog
Pazara i Užica kao predstavnici resornog ministarstva i predstavnici opštinskih
službi obrazovanja.
Oþekujemo da üete se odazvati pozivu i aktivnim uþešüem u radu
sastanka doprinijeti rješavanju problema sa kojima se Bošnjaci susreüu u
procesu primjene pomenutog Modela.
U sluþaju spreþenosti molimo Vas da nas pravovremeno obavijestite ili
pošaljete svog predstavnika.
Unaprijed zahvaljujemo na saradnji.
U Novom Pazaru,
26.05.2011. godine
Odbor za obrazovanje
Muratka Fetahoviü, predsjednica
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
11
ZAUSTAVLJENI PROCES
12
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br.159-02/2011
Službena bilješka po izvještaju Esada Džudževiüa,
predsjednika Izvršnog odbora Vijeüa i narodnog poslanika sa
Sastanaka održanog 09.06.2011.godine u 14h u prostorijama Narodne
skupštine Republike Srbije, Esad Džudževiü, predsjednik Izvršnog odbora
Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa i Desanka Radunoviü, predsjednica Nacionalnog
prosvjetnog savjeta Republika Srbije
Dogovori:
1. Da se hitno uradi nastavni plan i program za jezik nacionalne manjine, za I i V razred
osnovne škole i za I razred srednje škole što je i iskljuþivo nadlježnost Bošnjaþkog
nacionalnog vijeüa i to podliježe verifikaciji na Nacionalnom prosvjetnom savjetu;
2. Da se urade prilozi za nastavne predmete: historiju, muziþko vaspitanje i likovnu kulturu
do 30 % od ukupnih nastavnih sadržaja u programima za I i V razred osnovne škole i za I
razred srednje škole u formi nastavnog plana i programa;
3. Da se rade prijevodi za grupu opšteobrazovnih nastavnih predmeta sa srpskog jezika i
üiriliþnog pisma na bosanski jezik i latiniþno pismo (prevodioce i ukupan posao oko
pripremanja udžbenika za opšteobrazovne nastavne predmete obezbijediüe Bošnjaþko
nacionalno vijeüe), za ovaj posao nije potrebna nikakva verifikacija Nacionalnog
prosvjetnog savjeta jer se to radi od postojeüih udžbenika koji su u upotrebi na srpskom
jeziku;
4. Predsjednica Nacionalnog prosvjetnog plana preporuþuje da se za školsku 2011/2012 ne
radi ovaj navedeni posao za I razred srednje škole, veü da se to odradi kompletno za
narednu školsku godinu 2012/2013 za sva tri/þetiri razreda srednjeg obrazovanja;
(Bošnjaþko nacionalno vijeüe svakako treba da nastavi sa radom na nastavnim planovima i
programima za jezik nacionalne manjine za I razred srednje škole, kao i onih 30% sadržaja za
predmete: historiju, muziþko vaspitanje i likovnu kulturu, bez obzira na konaþan dogovor).
5. Da Bošnjaþko nacionalno vijeüe hitno organizuje sastanak Odbora za obrazovanje BNV
sa predsjednicom Nacionalnog prosvjetnog savjeta g-ÿom Desankom Radunoviü uz
prisustvo Vesne File, pomoünice ministra prosvjete.
U Novom Pazaru,
10.06.2011.godine
Predsjednik Izvršnog odbora
Esad Džudževiü, dipl.sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
13
ZAUSTAVLJENI PROCES
R.br. 160 0 2011
Radi prevazilaženja prepreka koje stoje na putu procesu implementiranja
Modela obrazovanja za sandžaþke Bošnjake, zvršni odbor Bošnjaþkog
nacionalnog vijeüa izvršio je analizu dosadašnjih aktivnosti i saradnje sa
nadležnim institucijama Ministarstvom prosvjete i Zavodom za unaprjeÿivanje
obrazovanja i vaspitanja i predložio plan aktivnosti koje treba sprovesti u
naredna tri mjeseca.
zvršni odbor je imenovao koordinatore Muratku Fetahoviü i Redžepa
krijelja i zadužio ih da izrade podroban akcioni plan aktivnosti koje treba
sprovesti u cilju deblokade procesa implementacije Modela obrazovanja na
bosanskom jeziku.
Postupajuüi po zakljuþku, sa 6 . redovne sjednice zvršnog odbora
Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, saþinjen je sljedeüi
AKCIONI PLAN
aktivnosti za implementaciju Modela obrazovanja
e aktivnosti su
I
Organizovanje seminara kojim üe se polaznicima
nastavnicima
obezbijediti sertifikat da su osposobljeni da izvode nastavu na bosanskom jeziku.
Rok za sertificiranje je okvirno 15. jun 2011.godine, a najkasnije do završetka
nastavnih aktivnosti u školama u tekuüoj školskoj godini.
U sklopu ovih aktivnosti prikupljeni su podaci o broju nasavnika za koje bi
se u prvoj fazi organizovalo sertificiranje, pripremljeni su obrasci koje polaznici
treba da popune i uraÿena obavještenja koja üe se naüi u svakoj od
škola 35
osnovnih i 13 srednjih u
sandžaþke opštine u kojima je bosanski jezik u
službenoj upotrebi Novom Pazaru, Prijepolju, Sjenici i utinu.
II
rugi korak za implementaciju Modela je izrada nastavnih programa za
nacionalnu grupu predmeta bosanski jezik i književnost, historiju, muziþku i
likovnu kulturu i to za predškolsko obrazovanje, prvi i peti razred osnovnog i prvi
razred srednjeg obrazovanja, jer je predviÿeno da se Model obrazovanja
kompletno implementira u periodu od þetiri godine.
ana 31. maja 2011. godine održan je sastanak sa direktorima škola,
pedagozima i nastavnicima koji predaju tzv. nacionalnu grupu predmeta,
predstavnicima školskih uprava iz Novog Pazara i Užica i predstavnicima
opštinskih službi obrazovanja.
14
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
II-1
Postupajuüi po zakljuþcima sa tog sastanka, za izradu planova formirano
je deset timova od po 3 þlana i jedan tim od þlana i to
1. im za izradu predškolskog pripremnog programa u sastavu Farisa
Fetahoviü i Resmija oraü ravnopravni nosoci izrade plana i Zijavera odžiü
konsultant
2. im za izradu plana za prvi razred osnovnog obrazovanja Sanela
Meÿedoviü nosilac izrade, zadužena da izradi program za maternji bosanski
jezik i da koordinira rad ostalih þlanica svoga tima, da pregleda njihove prijedloge
programa i da pomogne u njihovom konaþnom uobliþavanju
dela Melajac,
zadužena za program muziþke kulture inheta Puliü za program svijet oko nas
i Merima ûingiü za likovnu kulturu
imovi za peti razred
3. im za izradu plana za bosanski jezik i književnost za peti razred odo
atal nosilac izrade, Muratka Fetahoviü i Nermina aloviü konsultanti
. im za izradu plana za historiju ndira adžisalihoviü nosilac izrade,
sko Rahiü i Vedžiha Zeüoviü konsultanti
5. im za izradu plana za likovnu kulturu Rešad Prtinac nosilac izrade,
ajra Selimoviü i ida Boguüanin konsultanti
6. im za izradu plana za muziþku kulturu Sabahudin Baho Selmanoviü
nosilac izrade, i Muamera ahrimanoviü i usuf Salkoviü konsultanti
imovi za prvi razred srednjeg obrazovanja
. im za izradu plana za bosanski jezik i književnost lijas Rebronja
nosilac izrade, lvira Ĉekiü i mina Brunþeviü konsultanti
. im za izradu plana za historiju sad Rahiü nosilac izrade, Sadeta
Zahiroviü i Nazlija ljuševiü konsultanti
. im za izradu plana za likovnu kulturu Nataža Prtinac nosilac izrade,
Safija Ĉerlek i mer odžiü konsultanti
10. im za izradu plana za muziþku kulturu
mor Rožajac nosilac
izrade, žemaludin Puljiü i Sabahudin Baho Selmanoviü konsultanti
11. im za metodiþko didaktiþko uobliþavanje svih programa pedagozi
lida Ramoviü, Belkisa krijelj i Zinka Smailoviü ravnopravni konsultanti
II-2
Odreÿeni su rokovi za izradu školskih programa
a da se sastanci sa timovima obave od 10. do 1 . juna tekuüe godine, da
im se daju uputstva i podijeli prikupljena graÿa
b da nosioci izrade dostave prve prijedloge planova do 22. una 2011.g.
c da konsultanti dostave sugestije, primjedbe i dopune do 25.juna
d da nosioci usaglase svoje prijedloge sa dopunama konsultanata do 2 .
juna i predaju ih koordinatoru za obrazovanje koji üe ih proslijediti timu pedagoga
najkasnije 2 . juna 2011. godine
15
ZAUSTAVLJENI PROCES
e da lida Ramoviü konaþne verzije dostavi koordinatoru najkasnije do
11. jula 2011. godine
f da se planovi i programi predaju nadležnom ministarstvu i Nacionalnom
prosvjetnom savjetu najkasnije do 15. jula 2011.godine.
II 3.
oordinatori su, da bi se uspješno i efikasno obavili pobrojani poslovi,
izradili Prijedlog budžeta u tekstualnoj i tabelarnoj formi i to na sljedeüi naþin
a da se nosiocima posla za izradu nastavnih programa za nastavni
predmet Bosanski jezik za
prvi i V peti razred osnovnog i
prvi razred
srednjeg obrazovanja isplati po 20 000,oo dinara, jer su to kompletni programi
b da se nosiocima posla za izradu nastavnih programa za historiju,
muziþku i likovnu kulturu isplati po 15 000,oo dinara, jer se radi o dopunama od
30 od ukupnih nastavnih sadržaja
c da se konsultantima koji uþestvuju u izradi programa i dostave svoje
prijedloge i sugestije u pisanoj i ili elektronskoj formi za historiju, muziþku i
likovnu kulturu isplati po
500,oo dinara, a konsultantima za bosanski jezik
500,00 do 10 000,00 dinara u zavisnosti od toga koliko su doprinijeli kvalitetu
programa, što üe procijeniti koordinatori
d da se konsultantima za prvi razred osnovnog obrazovanja isplati po 10
000,oo dinara, jer rade kompletne programe
e da se þlanovima tima za pripremni predškolski program isplati po 15
000,oo dinara, zato što se ovakav program radi po prvi put
f da se þlanovima tima pedagoga isplati po 10 000,00 dinara
g da se koordinatoru koji radi sa timovima, zakazuje sastanke, prima
dostavljene programe, pregleda ih, kontroliše ih i lektoriše, jeziþki i stilski ih
ureÿuje, isplati 50 000,oo
h da se za putne troškove i dnevnice þlanovima timova iz Sjenice i utina
obezbijedi 20 000,oo dinara.
III
zvršni odbor je postavio rok za prevoÿenje udžbenika za opšteobrazovne
predmete za prvi i peti razred osnovnog i prvi razred srednjeg obrazovana, a taj
rok je 15. avgust 2011. godine.
Budžet za ovaj dio poslova naknadno üe se utvrditi, u zavisnosti od toga
hoüe li državne institucije ispuniti svoju zakonsku obavezu i obezbijediti
udžbenike i za bošnjaþku nacionalnu zajednicu.
U Novom Pazaru,
0 .06.2011.godine
oordinatori za izradu akcionog plana
Muratka Fetahoviü
Redžep krijelj
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
16
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br 194 02 2011
N I N NI R S E NI S
RE B I E SRBI E
Desanka Radunoviü, predsjednica
E
Bulevar ihaila Pupina br.2, soba 255
11000 Beograd
Poštovana gospoÿo Radunoviü,
Na osnovu þlana 13. stav 1. i 2. akona o nacionalnim savjetima nacionalnih manjina ( Sl.
lasnik RS br. 2/09) Bošnjaþko nacionalno vijeüe je saþinilo i dostavlja Vam prijedloge
opšteg osnovnog predškolskog programa, nastavne planove i programe osnovnog i srednjeg
obrazovanja i vaspitanja, za sadržaje koji izražavaju posebnosti bošnjaþke nacionalne manjine,
iz oblasti historije, muziþkog vaspitanja i likovne umjetnosti, za prvi i peti razred osnovnog i
prvi razred srednjeg obrazovanja i to:
aternji bosanski jezik,
istorija (svijet oko nas),
uziþka kultura i
ikovna kultura.
elim da Vam predoþim þinjenicu da je prije dvije godine, 10.09.2009.godine formirana
zajedniþka komisija sastavljena od predstavnika inistarstva prosvjete Republike Srbije i
predstavnika BNV-a, da je po dogovoru Bošnjaþko nacionalno vijeüe uradilo i dostavilo
Elaborat o odelu obrazovanja za sandžaþke Bošnjake u Republici Srbiji i da je dogovoreno
da komisija zajedniþki radi na implementaciji odela, do þega do sada nije došlo.
U želji da svoja prava ostvarujemo u institucijama sistema, molimo Vas da djelujuüi u
sklopu svojih ovlašüenja I NO zakažete narednu sjednicu Nacionalnog prosvjetnog savjeta
Republike Srbije i da preduzme ostale potrebne mjere koje üe omoguüiti primjenu
odela
obrazovanja za školsku 2011/2012. godine.
S uvjerenjem da üete svojim djelovanjem doprinijeti da se deblokira ostvarivanje našeg
legitimnog prava na obrazovanje na maternjem jeziku, unaprijed zahvaljujem.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
1 .0 .2011.godine
ef resora za obrazovanje
Dr Redžep krijelj
Predsjednik Izvršnog odbora
Narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl.sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
17
ZAUSTAVLJENI PROCES
R.br 19 02 2011
V
D REPUB I E SRBI E
inistarstvo prosvjete i nauke
arko Obradoviü, ministar
Namanjina 24
11000 Beograd
Poštovani gospodine
inistre,
U želji da se deblokira proces ostvarivanje prava sandžaþkih Bošnjaka na obrazovanje na
bosanskom jeziku, Bošnjaþko nacionalno vijeüe je postupajuüi onako kako je najavljeno u
dopisu broj 113-02-2011 koji vam je poslat 04.05.2011.godine, a na osnovu þlana 13. stav 1. i
2. akona o nacionalnim savjetima nacionalnih manjina ( Sl. lasnik RS br. 2/09), þlana 9.
Ustava R Srbije, þlana 9. akona o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja ( Sl. lasnik
RS br. 2/09), akon o ratifikaciji Okvirne konvencije za zaštitu nacionalnih manjina ( Sl.
list SR edunarodni ugovori , br. 6/9 ), akon o ratifikaciji Evropske povelje o
regionalnim ili manjinskim jezicima ( Sl. list S
eÿunarodni ugovori br.1 / 2005), te
odgovarajuüih odluka i akata BNV, Vijeüe je saþinilo i dostavlja Vam prijedloge opšteg
osnovnog predškolskog programa, nastavne planove i programe osnovnog i srednjeg
obrazovanja i vaspitanja, za sadržaje koji izražavaju posebnosti bošnjaþke nacionalne manjine,
iz oblasti historije, muziþkog vaspitanja i likovne umjetnosti, za prvi i peti razred osnovnog i
prvi razred srednjeg obrazovanja i to:
aternji bosanski jezik,
istorija (svijet oko nas),
uziþka kultura i
ikovna kultura.
Podsjeüamo Vas, gospodine
inistre, da je prije dvije godine, 10.09.2009.godine
formirana zajedniþka komisija sastavljena od predstavnika Vašeg ministarstva i predstavnika
BNV, da je po dogovoru Bošnjaþko nacionalno vijeüe uradilo i dostavilo Elaborat o odelu
obrazovanja za sandžaþke Bošnjake i da je dogovoreno da komisija zajedniþki radi na
implementaciji odela, do þega nije došlo.
U želji da svoja prava ostvarujemo u institucijama sistema, molimo Vas da u sklopu Vaših
nadležnosti prihvatite i objavite naše školske programe i preduzmete ostale potrebne mjere
koje üe omoguüiti primjenu odela obrazovanja od školske 2011/2012. godine.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
1 .0 .2011.godine
ef resora za obrazovanje
Dr Redžep krijelj
Predsjednik Izvršnog odbora
Narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl.sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
18
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
PRIPREMNI PREDŠKOLSKI PROGRAM
( PPP )
19
ZAUSTAVLJENI PROCES
Koncepcija predškolskog obrazovanja i vaspitanja
Predškolsko vaspitanje i obrazovanje je integralni dio jedinstvenog
vaspitno-obrazovnog sistema na koji se programski nadovezuje osnovno vaspitanje
i obrazovanje.
S obzirom na to da je predškolsko vaspitanje prvi i osnovni segment sistema
vaspitanja i obrazovanja u prvom planu je njegova pedagoška funkcija koja se sastoji
u tome da se podstiču svi aspekti razvoja djece u skladu sa njihovim uzrastom i
individualnim mogućnostima.
Predškolsko vaspitanje i obrazovanje treba da bude naučno zasnovano
na najnovijim teorijskim saznanjima relevantnih nauka u razvijenom svijetu, koja
osiguravaju podjednake uslove za njegu, razvoj i vaspitanje sve djece predškolskog
uzrasta i jedinstvo vaspitnih utjecaja na djecu na relaciji predškolska ustanova –
porodica – društvena sredina.
Priprema djece za polazak u školu podrazumjeva kontinuirani dugotrajni i
složeni proces osposobljavanja ličnosti djeteta za samostalni rad.
Cilj predškolskog vaspitanja i obrazovanja
Cilj predškolskog vaspitanja i obrazovanja ( PPP ) je da doprinosi cjelovitom
razvoju djeteta, stvaranjem uslova i podsticaja koji će omogućiti da svako dijete
razvija sve svoje sposobnosti i osobine ličnosti, proširuje svoja iskustva, izgrađuje
saznanja o sebi, drugim ljudima i svijetu oko sebe, kao osnove za sticanje novih
oblika učenja, saznavanja i ponašanja.
Najprirodniji i jedini način za postizanje ovog cilja je korišćenje maternjeg
jezika kao osnovne komunikacije koja se ne razlikuje od komunikacije u porodici,
te upotreba bosanskog jezika za djecu bošnjačke populacije nema alternativu u
svakodnevnim aktivnostima i međusobnim kontaktima u predškolskim ustanovama.
Opšti zadaci predškolskog vaspitanja i obrazovanja
Polazeći od specifičnosti djece ovog uzrasta, posebnu pažnju treba
posvjetiti ostvarivanju sljedećih zadataka:
- razvijanje kolektivnog identiteta poznavanjem radnih obaveza
članova grupe;
- obezbjeđivanje uslova i podrške za optimalan fizički rast i razvoj;
- razvoj intelektualnih i drugih sposobnosti u skladu sa
individualnim potrebama i interesovanjima djece;
- razvijanje i uključivanje stečenih kao i novih složenih kulturnohigijenskih navika;
- podsticanje samoinicijative i samokontrole u različitim
situacijama
- razvijanje svijesti o državnoj i nacionalnoj pripadnosti;
- upoznavanje kulturno-religijske tradicije i kulture, njegovanje
20
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
-
-
tolerancije i uvažavanje različitosti;
poštovanje prava djece, ljudskih i građanskih prava i sloboda;
obezbjeđivanje i pravilno korišćenje prirodnih faktora uz
pravilnu smjenu aktivnosti i odmora;
razvijanje i jačanje sposobnosti izražavanja govorom, pokretom,
likovnim i muzičkim izrazom u igri i drugim aktivnostima na
primjerima tradicionalnih pjesama i igara;
razumijevanje, razvoj i usvajanje osnovnih socijalnih i moralnih
vrijednosti, zadovoljenje potreba djece za igrom i zajedničkim
životom, te pozitivan ujecaj na emocionalni i socijalni razvoj
djeteta;
razvijanje i njegovanje drugarstva i podsticanje i zadovoljenje
potrebe djece za samoafirmacijom.
Struktura PPP
Obavezni program za djecu u godini pred polazak u školu sadrži oblasti
vaspitno-obrazovnog rada, definisane zadatke i sadržaje.
Polazeći od spontane dječje igre kao osnovne aktivnosti djeteta, sadržaji
opravdavaju svoje prisustvo u programu samo ako su u funkciji razvoja.
Program treba shvatiti orijentacijiski, što podrazumijeva izbor sadržaja
koji odgovaraju nivou psihofizičkog razvoja grupe kao i svakog djeteta pojedinačno.
Vaspitač je dužan da u svojim postupcima osigura individualni pristup svakom
pojedinom djetetu, shodno njegovim mogućnostima.
Oblasti vaspitno-obrazovnog rada
Za uzrast djece u godini pred polazak u školu program obuhvata sljedeće
oblasti vaspitno-obrazovnog rada:
- fizičke aktivnosti
- upoznavanje prirodne i društvene sredine
- razvoj govora
- razvoj matematičkih pojmova
- likovne aktivnosti
- muzičke aktivnosti
- upoznavanje kulturno-religijdke tradicije
Fizičke aktivnosti
Zadaci:
- da se razvija i jača organizam i njegova otpornost prema
oboljenjima i deformitetima;
- da se prati fizički razvoj, držanje tijela, razvoj motorike i
funkcionalne sposobnosti;
- da se kod djece razvijaju odgovarajuće moralne, radno-
21
ZAUSTAVLJENI PROCES
-
karakterne i druge sposobnosti kao pozitivne osobine ličnosti;
da se razvija takmičarski duh kod djece;
da se njeguju kulturno-higijenske navike;
da se cjelokupnim radom na fizičkom i zdravstvenom vaspitanju
stvore zdrave osnove za svakodnevno bavljenje fizičkom kulturom
i djeca pripreme za nastavak fizičkog i zdravstvenog vaspitanja u
školi.
Sadržaji:
- vježbanje elastičnog grudnog koša i oblikovanje mišića ruku i
ramenog pojasa;
- vježbe oblikovanja leđnih mišića za elastičnost kičme;
- vježbe za oblikovanje trbušnih mišića i nogu;
- vježbe za oblikovanje mišića stopala;
- vježbe na spravama
Prirodni oblici kretanja:
-
hodanje, ravnoteža, trčanje, skakanje;
penjanje, puzanje, provlačenje;
bacanje, kretanje, gađanje;
dizanje i nošenje;
guranje, vučenje i potiskivanje;
vježbe organizovanog postavljanja i kretanja.
Upoznavanje prirodne i društvene sredine
Zadaci:
- razvijanje i njegovanje radoznalosti djece za prirodne i društvene
pojave i promjene; uvođenje istih karakteristika društvenog života
i zbivanja u neposrednoj okolini;
- formiranje osnovnih pojmova o vremenu i vremenskim odnosima,
te razvijanje sposobnosti za uspješno procjenjivanje dimenzije
vremena;
- razvijanje i njegovanje radoznalosti i navika stalnog zanimanja za
narodne običaje i zavičajnu kulturnu baštinu;
- podsticanje djece da prema svojim mogućnostima budu sve
spretnija, snalažljivija i konstruktivnija u korišćenju različitog
materijala, pribora i pomagala;
- Podsticanje djece da putem praktičnih postupaka posmataranja,
eksperimentisanja, provjeravanja i dokazivanja izgrađuju osnove
naučnog mišljenja;
- Razvijanje sposobnosti njegovanja spoznaje vrijednosti autentičnog
i potrebnog multikulturalnog vaspitanja.
Sadržaji:
22
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
-
-
predškolska ustanova je mjesto igre i zajedničkog života;
moja porodica;
šta je zanimljivo u našoj okolini;
radujemo se proslavama i praznicima: Bajramima, Danu
Sandžaka, Govorimo o Danu sjećanja, danu majki…;
živa priroda;
neživa priroda i prirodne pojave.
Razvoj govora
Zadaci:
- Obezbjeđivanje upotrebe bosanskog kao maternjeg jezika djece
bošnjačke populacije, razvijanje slobode govora i komunikacije
na matrnjem jeziku u svakodnevnim aktivnostima i međusobnim
kontaktima;
- Njegovanje logički povezanog i pravilnog izražavanja o svemu
što djeca opažaju, rade, misle i osjećaju;
- Navikavaje djece da govore u prisustvu drugih i da pažljivo
slušaju govor drugih;
- Podsticanje radoznalost za ljude, stvari, pojave u dječijoj okolini;
- Podsticanje na dječije stvaralaštvo;
- Da se djeci omogući doživljavanje najljepših djela dječije
književnosti, te da se tako utiče na njihov estetski i moralni
razvoj;
- Da se omogući djeci da dožive ljepotu i vrijednost prigodnih
književnih i drugih tekstova iz bogate riznice zavičajne kulturne
baštine;
- Podsticanje stvaralačkih scenskih igara.
Sadržaji:
- diskriminacija i artikulacija glasova;
- razvijanje i bogaćenje rječnika;
- razvijanje i bogaćenje rečenica;
- upoznavanje sa dječijom književnošću.
Razvijanje početnih matematičkih pojmova
Zadaci:
- da se postepeno proširuje i produbljuje elementarno
matematičko znanje;
- da se kod djece formira sposobnost uočavanja problema koji
počivaju na kvantitativnim odnosima, pomogne im se da shvate
funkciju i prirodu matematičkih sredstava u rješavanju tih
problema i da primjenjuju neke početne matematičke postupke
23
ZAUSTAVLJENI PROCES
-
kao uvod u početnu matematiku;
da se i dalje doprinosi formiranju opštih osobina ličnosti kao što
su radoznalost, samostalnost, inicijativnost, tačnost itd.
Sadržaji:
- logičke operacije s konkretnim predmetima;
- skupovi i brojevi;
- veličine, mjerenje i mjere;
- oblici;
- orijentacija u prostoru.
Likovne aktivnosti
Zadaci:
- Rad na njegovanju prirodnih sklonosti za likovni jezik i njegovo
postepeno obogaćivanje;
- Da se omogući djeci da upoznaju likovni pribor, podloge i
materijale, te da se njime spretno i slobodno služe u likovnoestetskim stvaralačkim aktivnostima;
- Da se i dalje podstiče i jača njihova želja i potreba za slobodnim
i samostalnim likovnim izražavanjem i oblikovanjem pomoću
linija, oblika i boja;
- Da se kod djece njeguje sposobnost uočavanja prostora i
prostornih odnosa živih bića i predmeta, njihovog položaja u
prostoru;
- Da se njeguje dječija sklonost za ilustrativno prikazivanje
doživljenog;
- Da se njeguju kulturno-higijenske navike;
- Da se stvaraju navike uvažavanja i njegovanja karakterističnih
likovnih motiva kulturnog miljea i čuvanje tekovina materijalne i
duhovne kulture.
Sadržaji:
- Crtanje,
- Slikanje,
- prostorno i plastično oblikovanje,
- osnovi grafike,
- analiza dječijeg likovnog rada (estetsko procjenjivanje).
Muzičke aktivnosti
Zadaci:
- Da se njeguje i kultiviše dječiji glas (pravilno disanje, jasan
izgovor riječi, intonativno tačno pjevanje pri individualnom i
24
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
-
zajedničkom pjevanju);
da se razvija muzikalnost djeteta sa specifičnim sposobnostima
(muzičko pamćenje, osjećaj za ritam);
da se razvija emocionalna i estetska osjetljivost djeteta ( sve ovo i
na primjerima tradicionalnih bošnjačkih pjesama i igara );
Sadržaji:
- pjevanje,
- slušanje muzike,
- dječije muzičke igre,
- rad na razvijanju osjećaja za ritam.
Upoznavanje kulturne tradicije Bošnjaka
Zadaci:
- približiti djeci vrijednosti bošnjačke kulturne baštine;
- razvijati sposobnosti humanog življenja u prirodnoj sredini i
društvenoj zajednici, njegujući suživot i multikulturalnost;
- razvijati navike čuvanja materijalnih tekovina i njegovanje
duhovnih vrijednosti.
Sadržaji:
- Priče i legende o nastanku spomenika bošnjačke kulturne
baštine;
- prigodno obilježavanje vjerskih praznika: Ramazanski Bajram,
Kurban-Bajram, muslimanska Nova Godina, obilježavanje
lejletul-kadra i drugih mubarek dana;
- obilježavanje značajnih datuma, bošnjačkih nacionalnih
blagdana;
- upoznavanje djece sa zvaničnim nacionalnim simbolima
Bošnjaka – zastavom i gbom;
- posjeta kulturnim znamenitostima grada.
25
ZAUSTAVLJENI PROCES
Prijedlog programa za nastavni predmet
BOSANSKI JEZIK
(prvi razred osnovnog obrazovanja)
26
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Cilj i zadaci
Cilj nastave bosanskog jezika je da osposobi učenika za jezičku komunikaciju
koja će mu omogućiti ovladavanje sadržajima svih nastavnih predmeta i uključivanje
u cjeloživotno učenje. Ostvarivanje svrhe nastave bosanskog jezika uključuje
ovladavanje standardnim jezikom, a doprinosi:
-razvoju jezičko-komunikacijskih sposobnosti pri govornoj i pisanoj upotrebi
jezika u svim funkcionalnim stilovima;
-razvoju literarnih sposobnosti, čitateljskih interesa i kulture;
-razvijanju svijesti o važnosti znanja i njegovanja maternjeg jezika,
-stvaranju zanimanja i potrebe za sadržajima medijske kulture.
Zadaci nastave maternjeg jezika u prvom razredu su formiranje pozitivnog odnosa
prema maternjem jeziku i usvajanje osnovnih segmenata elementarne pismenosti
što podrazumijeva:
- pravilan govor, mogućnost analitičko-sintetičkog pristupa riječima i rečenicama;
- poznavanje štampanih i pisanih slova latinice, ščitavanje i čitanje riječi i
rečenica, razumijevanje pročitanog i mogućnost reprodukcije;
- usvajanje osnovnih elemenata pisanja; uočavanje značaja praktične upotrebe
pisanoga teksta;
- razvijanje sposobnosti artikulacije i ukupnog kvaliteta govora (u međusobnoj
komunikaciji i u vježbama reprodukcije, odnosno produkcije sadržaja).
- stvaranje navika upotrebe pravogovornih (ortoepskih) i pravopisnih
(ortografskih) normi;
- razvoj sposobnosti izražavanja doživljaja, osjećaja, misli i stavova;
- razvijanje spontanosti govora;
- razvijanje, njegovanje i vježbanje osjećaja za umjetničke dimenzije jezika;
- bogaćenje rječnika, razvoj jezičkog stvaralaštva;
- ostvarivanje uspješne usmene i pisane komunikacije;
- spoznavanje i doživljavanje, tj. primanje (recepcija) književnih djela;
- osposobljivanje za samostalno čitanje i primanje (recepciju) književnih djela;
- razvijanje interesovanja za umjetničko stvaralaštvo;
- razvijanje osjetljivosti za književnu riječ;
- osposobljavanje učenika za korišćenje štampane riječi u praktičnom životu;
- razvijanje čitalačkih potreba i stvaranje čitalačkih navika;
- osposobljivanje za komunikaciju s medijima: pozorištem, filmom, radijem,
štampom, stripom, računarom.
Operativni zadaci
- Razvijanje govorne sposobnosti i pravilan izgovor glasova, glasovnih skupova,
riječi i rečenica;
- upoznavanje i usvajanje tehnike početnog čitanja na latiničnom pismu;
- razvijanje sposobnosti tečnog i pravilnog, glasnog i tihog čitanja tekstova ;
- upoznavanje i usvajanje početnog pisanja.
27
ZAUSTAVLJENI PROCES
- osposobljavanje učenika da glasove zapisuje malim i velikim slovom;
- osposobljavanje učenika da razlikuje štampana i pisana slova;
- osposobljavanje učenika da imenuje latinicu kao pismo kojim piše;
- da slovima označava glasove, a povezivanjem glasova zapisuje riječi;
- da razlikuje pisanje riječi štampanim i pisanim slovima;
- poštuje zahteve pravilnog pisanja;
- uočava različite mogućnosti sporazumijevanja u okruženju (jezička sredina);
razumijevanje i korišćenje pojmova maternji jezik i strani jezik.
- upozna i primjenjuje osnovna pravopisah pravila avila;.
- da se osposobi se za usmeno i pismeno prepričavanje, pričanje i opisivanje.
- da razvija sposobnost slušanja, doživljavanja i razgovora o umjetničkim
tekstovima.
Programski sadržaji u prvom razredu
Osnove čitanja i pisanja
Prethodna ispitivanja:
- Ispitivanje individualnih sposobnosti učenika;
- uočavanje govornih sposobnosti i razvijenosti govora djeteta;
- poznavanje slova latinice, tehnika čitanja (sricanje, ščitavanje, ili tečno čitanje);
- logička struktura čitanja (razumijevanje poruka kraćeg teksta);
- vještina pisanja štampanih slova latinice;
- pripremljenost za glasovnu analizu, dijalekatske i druge osobine govora, nivoa
usmenog izražavanja.
Priprema za čitanje i pisanje
Vježbe u posmatranju (vizuelne vježbe):
-
Razvijanje analitičkog načina posmatranja;
-
tematski organizovane vježbe u posmatranju, zapažanju i opisivanju
(ljudi, predmeta, životinja, slika, ilustraija, položaj nečeg ili nekog,
pokreti, dinamika, mimička aktivnost, gestikulacija.).
Akustičke vježbe:
28
-
Organizovano opažanje zvukova, šumova i tonova;
-
razlikovanje govornih karakteristika govora, nastavnika, druga,
spikera i glumca.
-
izgrađivanje kulture slušanja sagovornika (razvijanje stila slušanja,
pažnje i koncentracije u toku slušanja, uvažavanje sagovornika,
podražavaje pravilnog govora).
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Vježbe u usmenom izražavanju:
-
prepričavanje,
-
slobodno pričanje,
-
pričanje na osnovu posmatranja predmeta, slika, događaja;
-
pričanje na osnovu pročitanih i ispričanih književnih tekstova.
- formiranje pojmova: glas, slovo, riječ;
Vježbe artikulacije:
-
čist, jasan i pravilan izgovor svih glasova
Analitička, sintetička i analitičko-sintetička vježbanja.
Motoričke vježbe:
-
vježbanje pokreta ruke, šake i prstiju, pisanje različitih crta i linija kao
osnovnih elemenata slova;
Početno čitanje i pisanje
- Usavršavanje tehnike i logike čitanja u okviru latiničnog pisma.
- Vježbe čitanja (pravilnost,razumijevanje,brzina),uvođenje elemenata
izražajnosti;
- Usavršavanje tehnike pisanja.
x Upoznavanje učenika sa zahtjevima pravilnog pisanja (higijenski i
tehnički zahtjevi, sredstva za pisanje, kordinacija pokreta,cjelovito
pisanje slova i riječi, povezivanje slova, oblik i položaj slova);
x
usavršavanje grafički pravilnog i lijepog pisanja.
Usavršavanje čitanja i pisanja
-
pravilnosti čitanja;
čitanje brzinom koja odgovara brzini govora uvažavanjem individualnih
osobenosti učenika):
vježbe vizuelne i akustičke identifikacije glasova-slova, riječi i zvukova
čitanje prirodnom jačinom glasa uz vježbe disanja, razvijanje osjećaja za
tempo i samostalnosti u čitanju;
čitanje naglas i čitanje u sebi, individualno i horsko/zborno čitanje.
Razumijevanje pročitanog sadržaja
*
*
*
*
Rješavanje jednostavnijih zadataka radi provjere razumijevanja pročitanog;
vježbe reproduktivnog tipa (odgovori na detaljna i uopćena pitanja );
vježbe koje podrazumijevaju rješavanje problemske situacije;
stvaralačka reprodukcija (dodavanje, izostavljanje pojedinosti);
29
ZAUSTAVLJENI PROCES
* vježbe koje zahtijevaju uočavanje uzroka i posljedice;
* razumijevanje poruke teksta posredstvom analize ponašanja likova;
* čitanje dramskog teksta, čitanje po ulogama, identifikacija s likom i preuzimanje
uloge lika;
* ilustriranje pročitanog;
* Uvođenje elemenata izražajnosti u čitanje.
Jezik
Gramatika
Rečenica; riječ, glas, slovo – Uočavanje uloge glasa u razlikovanju značenja riječi;
odrediti početak i kraj rečenice na usmenoj i pisanoj razini; razlikovanje rečenica
po značenju ( obavještajna, upitna, uzvična i prepoznavanje (intonacijom) u
tekstu.
-Skupovi je/ije u učestalim riječima;
-Glasovi-slova č, ć dž, đ, h, r ako učenicima pričinjavaju teškoće u izgovorenim,
napisanim riječima.
Pravopis
Pisanje velikog slova na početku rečenice;
pisanje interpunkcijskih znakova tačke, upitnika i uzvičnika;
pisanje imena, nadimaka i prezimena ljudi velikim početnim slovom;
pisanje imena naseljenih mjesta i ulica u svom naselju;
pisanje naziva praznika.
Jezička kultura
Osnovni oblici usmenog i pismenog izražavanja
Prepričavanje - slobodno i usmjereno; prepričavanje kraćih i jednostavnijih
tekstova iz bukvara, čitanke, časopisa za decu, lutkarskih pozorišnih predstava,
crtanih filmova, radijskih i televizijskih emisija za djecu.
Pričanje o događajima i doživljajima - slobodno i usmjereno: teme koje se odnose
na bliže i šire okruženje (neposredna okolina, roditeljski dom, škola, igra, izleti;
posete, susreti); pričanje na osnovu stvaralačke mašte; pričanje prema nizu slika postupno otkrivanje slika, po logičnom redosledu.
Opisivanje predmeta - slobodno i podsticanjem: uočavanje i imenovanje izrazitih
obelježja jednostavnih predmeta i omiljenih igračaka; opisivanje biljaka i životinja:
opisivanje biljaka na osnovu zajedničkog posmatranja; slobodno opisivanje životinje
ljubimca i opisivanje životinja pa osnovu zajedničkog posmatranja. Opisivanje
predmeta, biljaka i životinja na osnovu ličnog iskustva/sjećanja i znanja iz predmeta
Svijet oko nas.
30
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Usmena i pismena vježbanja
Ortoepske vježbe: pravilan izgovor glasova, suglasničkih grupa, riječi, onomatopeja,
brzalica.
Ortografske vježbe: prepisivanje riječi i kratkih rečenica sa datim zadatkom;
provjeravanje i vrjednovanje urednosti i čitkosti pisanja.
Diktat za primjenu pravopisnih pravila. Autodiktat.
Leksičke vježbe: građenje riječi; sinonimi; antonimi; riječi sa umanjenim i uvećanim
značenjem i sl.
Sintaksičke vježbe: usmjereno i samostalno sastavljanje rečenica; rečenice sa
dopunjavanjem; rečenice od zadatih riječi i sl.
- Odgonetanje i rešavanje rebusa.
- Kazivanje napamet naučenih tekstova (lirskih i epskih).
- Scensko improvizovanje dramskog/dramatizovanog teksta.
- Služenje rječnikom i pisanje/stvaranje sopstvenog rječnika.
- Konvencionalni jezički standardi u usmenom opštenju (sa nepoznatim
i odraslim sagovornikom - upotreba riječi Vi iz poštovanja i učtivosti);
pisanje čestitke.
- Izrada domaćih pismenih zadataka (do pet) i njihova analiza na času - u
drugom polugodištu.
31
ZAUSTAVLJENI PROCES
Književnost
Lektira
Uzair Ajradini: Lopte
Halid Kadrić: Prije prvog školskog sata
Ahmet Hromadžić: Medeni
Enisa Osmančević-Ćurić: Za sretan put po dukat žut
Bela Džogović: Imena stara
Narona priča: Nasrudin hodža i dijete
Kemal Coco: Kpi mi mamice
Bisera Alikadić: Štipaljke
Grigor Vitez: Zubić
Lav Tolstoj: Dva druga
Dragan Kulidžan: Dva zečića - dva prvaka
Nasiha Kapidžic-Hadžic: Sjenice
Narodna priča: Djed i repa
Omer Turković: Torbetina
Dušan Radović Tužibaba
Šimo Ešić: Zašto volim svoju baku
Narodna priča: Vrana i vrč s vodom
Gustav Krklec Prvi snijeg
Šukrija Pandžo: Dvije pahulje
Sejma Birdaini: Oči moje majke
Grigor Vitez: Zubić
Muharem Omerović: Kada djeca vožnju uče
Lisica i roda, Narodna basna
Kasim Deraković: Teče rijeka
Branko Ćopić: Zemlja bajki
Nasiha Kapidžic-Hadžic: Poštar
Indijsk nartodna priča: Koliko je pet i jedan
Rizo Džafić: Proljeće
Nedžati Zekerija: U bibioteci
Avidja Avdić: Šta to šuška bez oduška
Zlata Vidaček: Prvi leptir
Ernest Hemingvej: Starac i ptičica
Bela Džogović. Potočić
Enes Kahvić: Mamina kosa
France Filipić: Patuljak dremuljak
Mirsad Bećirbašić: Naušnice od trešanja
Ela Peroci: Papučica maca
La Lafonten: Cvrcak i mravi
32
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Lektira
Nasiha Kapidžic – Hadžic: Maskembal u šumi
Ismet Bekrić: Otac s kišobranom
Izbor iz poezije Jovana Jovanovića Zmaja
Zehra Hubijar: Medin rođendan
Ahmet Hromadžic: Zlatorun
Jacob i Wilhelm Grim: Bajke
U toku školske godine obavezno obraditi četiri djela
Književni pojmovi
Poezija
-
Učenici koriste i razumiju pojam pjesnik/pjesnikinja;
-
razlikuju pojmove pesma, strofa, stih.
Proza
-
prepoznaju bajku na osnovu njenih osobina: ustaljeni početak i osobeni ton
pripovijedanja („nekada davno...“);
-
Književni lik - uočavaju razliku između likova koji su nosioci pozitivnih i
negativnih osobina. Određuju događaj, mesto i vreme vreme zbivanja.
Drama
Učenici prepoznaju dramu kao književni rod:
- gledaju pozorišne i lutkarske predstave,
- prepoznaju glavne likove,
- doživljavaju prostor u kome se dogaða radnja,
- razumiju tok dogaðaja i uporeðuju ga sa iskustvom iz života,
- slušaju radio-drame,
- pokušavaju da ilustruju događaje iz gledane predstave,
- gledaju film i upoznaju se sa znacajem medija i upoznaju
razliku izmeðu crtanog i igranog filma.
Medijska kultura
-
Animirani film-crtani, lutkarski (crtež ili lutka u funkciji pričanja;
oživljavanje neživog ).
-
Televizijski programi za djecu (televizija je moćna jer može pratiti i prenositi
dešavanja u momentu kada se zbivaju, može emitovati različite vrste
programa…)
-
Biblioteka (školska biblioteka ima nezamjenjivo bogatstvo knjiga, u njima je
znanje i odgovori na ono što ne znamo)
33
ZAUSTAVLJENI PROCES
Način ostvarivanja programa
U FUNKCIJI REALIZACIJE PROGRAMSKIH SADRŽAJA I OSTVARIVANJA POSTAVLJENIH
ODGOJNO-OBRAZOVNIH CILJEVA I ZADATAKA SU:
Specifične
Oblici jezičke i
Komunikacijski
Nastavna
metode i postupci
socijalne komunikacije
postupci
sredstva
Slike
Svi oblici nastavnog rada Posmatranje
Sve nastavne metode,
predmeta,
koji podrazumijevaju sve Slušanje
metode koje su
bića,
jezičke i socijalne aspekte Doživljavanje
specifične u procesu
pojava
Izražavanje
i dinamizme
uvođenja učenika u
Slike događaja
Rad u grupi, ja s drugima i Slušanje govora
elementarnu pismenost
Crteži
i čitanja
drugi samnom
Glasovna analitičkoNiz slika
Slušamo glasove
Rad u paru
-sintetička metoda
koje
u prirodi i
Kooperatvni rad
Kombinovana
predstavljaju
oponašamo
Frontalni rad
metoda
događaj
Slušam, pamtim, i
Individualni rad
Postupci
Ilustrirana
znam
Individualizirani rad
Monografska
razredna
Slušam, doživljavam
Igraonice –maštaonice
obrada pisanih slova
slovarica
Izražavam riječima
Igraonice-radionice
Grupna obrada
Razredna
Slušam i izražavam
Igraonice- pričaonice
slova koja
slovarica
pokretom
Individualni programi
nemaju složenu
bez ilustracija
Razgovor
u učionici za sve
grafičku strukturu
Individualne
Pitanje-odgovor
Globalna i detaljna
slovarice
Imitacija
analiza, upoređivanje
Aplikacije
Igranje uloga
Jezička i stilska analiza
Slogovnice
Pričanje
Etička analiza
Kartoni riječi
Prepričavanje
Analiza likova
Filmovi
Opis(perceptivni i
Gramatička analiza
Glina, plastelin
doživljajni nivo),
Induktivni i deduktivnu
Lutke
dodir mi kaže,
metod
Modeli predmeta
osjećam, to mi liči
Heuristički metod
na.....
Rješavanje problema
Igra kao situacija ,
postupak i sredstvo
Osnove čitanja i pisanja
Priprema za čitanje i pisanje
Nakon ispitivanja sposobnosti svakoga djeteta za govorno opštenje,
ispitivanje predznanja iz čitanja i pisanja (poznavanje slova, čitanje i pisanje), slijedi
formiranje individualnih tabela sa rezultatima ispitivanja radi ujednačavanja odeljenja,
izbora metoda i postupaka i praćenja napredovanja učenika. Od tih rezultata zavisi
organizovanje i relaizacija vježbi, odnosno, priprema za čitanje i pisanje. Te vježbe su:
34
vizuelne vježbe ili vježbe posmatranja (u učionici, širem prostoru, slike
i fotografije; prvo cjeline, pa pojedinosti (oblici, boje položaj, pokreti).
Slike-skrivalice;
akustičke vježbe ili vježbe u slušanju. Razvija se slušanje, pažnja,
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
koncentracija (govor nastavnika, glumca, spikera). Razumijevanje.
Onomatopeje, raspoloženja (smijeh, tuga, radost, plač). KorelacijaMuzičko vaspitanje.
prepričavanje (bajki, crtanih filmova, priča -doslovno ili slobodno) i
pričanje (putem pitanja i potpitanja, a zatim samostalno). Slobodno
pričanje, djeci zanimljive dogodovštine. Važno! - konvencionalne fraze:
molim, izvinite, načini obraćanja-porodica.
opisivanje (postupno, šta da posmatraju, kako - bitno i nebitno).
Neposredno opisivanje i posredno opisivanje (pamćenje).
vježbe artikulacije (r, afrikati, frikativi)
razumijevanje i usvajanje pojma rečenice (globalni – cjelovito čitanje
sa tačkom na kraju, bez ulaženja u karakteristike) i sintetički metod
(slaganje riječi na slovarici).
Usvojiti granice rečenice - početak i kraj.
Razumijevanje i usvajanje pojma riječi. Sintetički put (od glasova ka
riječi); razumijevanje i usvajanje pojma glasa (onomatopeje zzzz, ššššš,
pa uočavanje u riječima u raznim pozicijama) riječi nosioci značenja.
analitička vježbanja (uočavanje glasova na početku riječi, u sredini, na
kraju) pa rastavljanje riječi na glasove (dva glasa, tri, četiri...)
sintetička vježbanja (najefikasnije analitičko-sintetička)
globalno čitanje (najprije se mehanički prate slike u bukvarima, a zatim
se pamte pa prepoznaju. Globalno čitanje zadovoljava radoznalost.
motoričke vježbe (priprema za pisanje). Vježbe za razvijanje ruke, šake,
crtanje jednostavnih likova, slobodno crtanje, vježbe za oslobađanje
ruke
Početno čitanje i pisanje – usavršavanje početnog čitanja i pisanja
U ovom periodu učenici usvajaju slova - štampana i pisana, uče da ščitavaju,
čitaju, kao i da pišu štampanim i pisanim slovima latinice. Prema rezultatima
prethodnog ispitivanja poznavanja slova i čitanja i prema individualnom napredovanju
učenika u odeljenju, nastavu početnog čitanja i pisanja treba izvoditi na više nivoa,
uz primjenu principa individualizacije bez obzira na postupak (monografski, grupni,
kompleksni) za koji se opredijelio učitelj.
Posebnu pažnju u čitanju treba usmjeriti na:
pravilnosti čitanja;
čitanje brzinom koja odgovara brzini govora (uvažavati individualne
osobenosti učenika);
vježbe vizuelne i akustičke identifikacije glasova-slova, riječi, zvukova i
35
ZAUSTAVLJENI PROCES
usavršavanje preciznosti u diferencijaciji i imenovanju sadržaja koje su
vidjeli i čuli;
čitanje prirodnom jačinom glasa, vježbe disanja, razvijanje osjećaja za
tempo i samostalnosti u čitanju;
čitanje naglas i čitanje u sebi, individualno i horsko/zborno čitanje.
Razumijevanje pročitanog sadržaja
Rješavanje jednostavnijih zadataka radi provjere razumijevanja pročitanog;
vježbe reproduktivnog tipa (odgovori na detaljna i uopćena pitanja);
vježbe koje podrazumijevaju rješavanje problemske situacije;
stvaralačka reprodukcija (dodavanje, izostavljanje pojedinosti);
vježbe koje zahtijevaju uočavanje uzroka i posljedice;
razumijevanje poruke teksta posredstvom analize ponašanja likova;
U ovom periodu još uvijek je u prvom planu p r a v i l n o s t čitanja i
razumijevanje. Brzina čitanja ovisi od brzine razumijevanja. Postepeno navikavati
učenike na čitanje u sebi i kombinovati te vježbe s vježbama glasnog čitanja.
Čitati s razumijevanjem znači: razumjeti riječi, izraze i rečenice, sadržaj teksta,
uočiti likove i njihove osobine (na osnovu njihovih postupaka), moći reprodukovati,
ispričati suštinu pročitanog, odnosno uočiti besmislenost u nonsensnom sadržaju i
moći uspostaviti logički slijed riječi i rečenica .
Od početka prvog polugodišta treba, paralelno s ostalim programskim
zahtjevima, u kontinuitetu realizirati predvježbe za pisanje. Štampana slova su
jednostavnija, ne povezujemo ih. Pisana slova imaju složeniju grafičku strukturu
i mnogo specifičnosti u povezivanju. Vježbe čitanja i predvježbe za pisanje idu
paralelno.
Pretpostavljamo da će učenici na kraju prvog polugodišta prvog razreda
čitati korektno (pravilno i s razumijevanjem ). Razlike će biti uočljive od učenika do
učenika. To je sasvim u skladu s razlikama u samom startu i dinamici napredovanja u
usvajanju znanja i vještina tokom razreda.
Posebnu pažnju u pisanju treba usmjeriti na:
36
-
usvajanje pisanih i štampanih slova latiničnog pisma;
-
pisanje pojedinačnih slova;
-
povezivanje slova u strukture riječi;
-
pisanje po uzoru;
-
rečenice napisane štampanim slovima prepisujemo pisanim slovima;
-
rečenice napisane pisanim slovima prepisujemo pisanim slovima;
-
prepisivanje niza rečenica - nteksta;
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
-
pisanje riječi i rečenica uz ilustrirani sadržaj;
-
pisanje rečenica uz ilustracije;
-
vježbe dopunjavanja rečenica;
-
slušam – pamtim - pišem;
-
jezične igre: igre rasutim slovima, riječi s poremećenim slijedom slogova;
-
leksički nizovi riječi (odaberi riječi koje voliš, protumači zašto si odabrao
tu riječ, stvaraj rečenicu);
-
igre zajedničkog sastavljanja rečenica;
-
vježbe pisanja primjenom diktata s komentarom i stvaralačkih diktata;
-
vježbe usmjerene na estetsku stranu rukopisa;
-
usavršavanje tehnike i logike čitanja, usavršavanje tehnike pisanja;
-
uvođenje u čitanje elemenata izražajnosti;
Usvajanje pisanih slova latiničnog pisma: razlikovanje grafičke strukture
pojedinih slova, mogućnost pisanja i pravilnog povezivanja slova u strukture riječi.
Manje zanimljive sadržaje, pomalo apstraktne, približićemo učenicima pomoću
elemenata igre, igre sa svrhom, povezivanjem tih sadržaja sa sadržajima drugih
nastavnih predmeta i sa iskustvenim elementima. U igri kao ugodnom situacionom
kontekstu moguće je ostvariti uspješnu komunikaciju, a i istovremeno motivirati
učenike da prezentiraju ideje, stavove i ispolje kreativne crte. Nastavnik je samo
posrednik koji dobro razumije sve aspekte organizacije i realizacije sadržaja nastavnih
programa.
Jezik
Rječnik
Gramatika
Pravogovor (ortoepija)
Pravopis (ortografija)
Ove sadržaje dijete usvaja na sadržajima drugih područja nastave maternjeg
jezika, pa i na sadržajima drugih nastavnih predmeta. Još uvijek učenici nisu
spremni za usvajanje apstraktnih sadržaja, pa i elementarne pojmove treba zasnivati
na komunikaciji, situacionom govornom kontekstu, komunikacijskim tekstovima i
zadržati se na razini prepoznavanja jezičnih sadržaja.
Raznovrsnim vježbama koje mogu imati identičnu polaznu osnovu (sliku,
tekst, rečenice, govornu situaciju, film), ali različito usmjerenje: jezično, stilsko,
gramatičko, raditi dalje na poboljšanju kvaliteta govora. Još uvijek ima vremena za
37
ZAUSTAVLJENI PROCES
ublažavanje ili otklanjanje eventualnih teškoća u govoru čitanju i pisanju.
Sadržaji gramatike su apstraktnog karaktera i kao takvi daleki razumijevanju
učeniku prvog razred, s obzirom na konkretnost kao osnovno obilježje njegovog
mišljenja.
Uz to, dijete još uvijek ima problema s čitanjem. To će biti tako sve do trenutka
kada proces čitanja postane automatiziran.
Književnost
Književnost kao područje u nastavnom predmetu ima umjetničke i
književnoznanstvene aspekte.
U razrednoj je nastavi težište na umjetničkoj, doživljajnoj komponenti.
Ovo je područje u funkciji usavršavanja tehnike čitanja, razumijevanja sadržaja i
ostalih segmenata, a u skladu sa zahtjevima programa. Ne treba zaboraviti da stupanj
razvijenosti pamćenja, mišljenja, emocionalna zrelost, kao i stupanj lingvističkog
razvoja utiču na percepciju i recepciju književnog djela, a književno djelo ukupnim
bogatstvom i ljepotom djeluje poticajno na sve navedene aspekte, posebno na rječnik,
jezičke i kulturološke aspekte, senzibilitet i doživljajno spoznajni intenzitet u procesu
komunikacije s književnim tekstom.
Književnoznanstvene aspekte čine osnovni pojmovi o sadržaju teksta,
događaju ili događajima, toku događaja, likovima i njihovim osobinama. Nastavnikovo
posredovanje je još uvijek veoma važno u uspostavljanju komunikacije s tekstom.
Tematska i žanrovska raznovrsnost
U prvom razredu još uvijek ne uvodimo lektiru u klasičnom smislu. Ukupne
napore treba usmjeriti na čitanje u razredu, na korekcije i uvođenje učenika u pravilno
čitanje. Posebni (kratki, smisleni, zanimljivi tekstovi sa zadacima koji su primjereni
učenicima ) mogu biti u funkciji osamostaljivanja učenika u druženju s tekstom.
Duga je staza koju treba s učenicima preći kako bi svako u njemu dostupnom
trenutku i obimu shvatio smisao rečenog. Ali, i to je shvatanje strogo individualno. Tu
individualnost treba poštovati, kako s obzirom na potrebno vrijeme, tako i s obzirom
na mogućnost izražavanja smisla pročitanog.
Sadržaje medijske kulture treba posmatrati u kontekstu sadržaja drugih
područja nastave maternjeg jezika i sadržaja drugih nastavnih predmeta i u kontekstu
života. Imaju funkciju pravovremenog preveniranja negativnog djelovanja sadržaja
malih i velikih ekrana i postepenog osposobljavanja učenika za selektivan pristup
sadržajima filma i televizije. Posebno je važno učenicima objasniti da ono što je
moguće u crtanom filmu nije moguće i u životu ( da kišobran nemože zamijeniti
padobran i da nije moguće pomoću kišobrana spustiti se s balkona, ili da lik
umire, pa oživljava ). Nije naglasak na pojmovima i njihovom definiranju, nego na
razumijevanju komunikacije i poruke, odnosno snalaženju u toj komunikaciji.
38
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Sadržaji kulture usmenog i pismenog izražavanja su u funkciji razvoja
jezičkih sposobnosti, kulture komunikacije na usmenoj i pisanoj razini. Ovi su sadržaji
i u sadržajima svih drugih posdručja. Valja znati da vježbama pismenog izražavanja
uvijek prethodi vježba usmenog izražavanja. Samo kod uvođenja u situacioni
razgovor i kod upoznavanja pravila telefonskog razgovora ostajemo na razini usmene
komunikacije. Treba koristiti one oblike pismenih vježbi koji su primjereni učenicima
prvog razreda: prepisivanje riječi, rečenica, kraćeg teksta, odgovore na pitanja,
dopunjavanje rečenica, sastavljanje rečenica prema slici, pisati čestitku, razglednicu
pismo. Radi uvježbavanja tehnike pisanja, praćenja i provjeravanje nivoa postignuća
u gramatici i pravopisu koristiti diktate (diktat s komentarom, izborni diktat, diktat s
predusretanjem pogrešaka, objašnjeni diktat, izborni,stvaralačke diktate). Metodički
dobro osmišljenom primjenom diktata u prvom je razredu moguće razvijati pažnju,
sposobnost pamćenja, samostalnost i istrajnost u radu.
Ukupan broj nastavnih časova ovog nastavnog predmeta podijelili smo po
pojedinim područjima u skladu s postavljenim ciljevima i obimom programskih
zahtjeva. Ta je podjela samo jedan od parametara u procjeni vremena potrebnog
za usvajanje sadržaja određenog područja. Sadržaji svih područja čine cjelinu
spoznaje o jeziku, književnim djelima, zakonitostima u jeziku. Moguće ih je izučavati
u međusobnoj povezanosti, kao i u značajnoj povezanosti sa sadržajima drugih
nastavnih predmeta.
Očekivani rezultati (ishodi učenja)
Učenik će posjedovati kvalitete određene odgojno-obrazovnim ciljevima za
svako pojedino područje. Realizacija programskih sadržaja nastavnog predmeta u
cjelini treba rezultirati sljedećim ishodima :
- Učenik će poznavati prvo pismo (latinicu), čitaće pravilno tekstove koji su njemu
primjereni i brzinom koja odgovara običnom svakodnevnom usmenom govoru ;
- Učenik će razumjeti sadržaj pročitanog: moći će ispričati sadržaj pročitanog
samostalno, ili uz neznatnu nastavnikovu pomoć;
- Poznavaće pisana slova latinice (moći će napisati slova, povezivati ih pravilno u
strukture riječi i rečenica );
- Moći će odrediti početak i kraj rečenice na usmenoj i pisanoj razini;
- Moći će na kraju drugog razreda samostalno prepisati tekst obima 15-20 riječi (do
4 riječi u rečenici ) ili napisati riječi, rečenice, tekst u formi diktata (objašnjenog i
diktata s komentarom, stvaralačkog diktata, izbornog diktata);
- Uvažavaće pravopisne zahtjeve o pisanju velikog slova na početku rečenice, u pisanju
vlastitih imena ljudi. Pisanje imena gradova i sela treba zasnivati na prepoznatljivim
imenima u pojedinim sredinama (kriterij blizine i poznatosti);
- Moći će procijeniti šta je posebno važno u tekstu, a šta manje važno i kazati razloge
za takav stav, uočiti uzrok i posljedicu ;
- Prepoznavaće uspješno glavne i sporedne likove i njihove osobine, imenovaće te
osobine na razini dobrog i lošeg, prihvatljivog-neprihvatljivog, poželjnog-nepoželjnog
ponašanja;
-Uočavanje karakteristika likova pomoći će učeniku u uočavanju poželjnih i
39
ZAUSTAVLJENI PROCES
nepoželjnih vidova ponašanja ljudi u njegovom okruženju, a razvijanje opreza u
komunikaciji je mjera prevencije eventualnih negativnih iskustava;
- Može govoriti u kontinuitetu i služiti se programom predviđenim oblicima
izražavanja;
- Znaće razgovarati s drugom osobom ili osobama direktno ili telefonom uz
uvažavanje pravila lijepog ponašanja;
- Može ispričati priču predstavljenu nizom slika ili jednom slikom ( kao običan slijed
događaja);
- Može prepričati tekst pomoću detaljnih pitanja;
- Može precizno odgovoriti na postavljena pitanja i tako prepričati tekst;
- Može tačno prenijeti informaciju;
- Može napisati priču ispričanu nizom slika ili jednom slikom ;
- Može napisati pisanim slovima riječi i rečenice napisane štampanim slovima;
- Može prepričati priču u pisanoj formi ( po nizu slika, jednoj slici, po detaljnim
pitanjima );
- Zna napisati čestitku - poruku, sadržaj razglednice, kratko pismo-poruku;
- Posjedovaće svijest o štetnosti djelovanja sadržaja TV ekrana, neće mnogo
vremena provoditi pred TV ekranom, posjedovaće informacije o štetnosti pretjerane
identifikacije s likovima iz crtanog filma, odnosno TV likovima kako bi se izbjegle
eventualne nezgode;
-Moći će usredsrediti pažnju na sadržaj ili aktivnost ;
- Znatno će napredovati u sposobnosti praćenja i slušanja tuđeg govora;
- Potpunije će razumijevati značaj kulture čitanja i rado će čitati, ispoljavaće
ekspresivnu kreativnost u govoru i pisanju.
40
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Prijedlog programa za nastavni predmet
SVIJET OKO NAS
(prvi razred osnovnog obrazovanja)
41
ZAUSTAVLJENI PROCES
Cilj i zadaci
Cilj nastave predmeta Svijet oko nas je da djeca kroz usvajanje znanja,
umijenja i vještina razvijaju svoje saznajne, socijalne, fizičke i kreativne sposobnosti.
Učenjem i usvajanjem znanja o sebi, o lokalnoj sredini i širem okruženju
u kome žive, kod djece treba razvijati osjećaj za čuvanje i njegovanje sopstvenog,
a poštivanje drugog i drugačijeg nacionalnog identiteta, kako bi se od najranijeg
uzrasta formirao duh tolerancije i multikulturalnosti.
Zadaci:
- Razvijanje osnovnih pojmova o prirodnom i društvenom neposrednom
okruženju i povezivanje tih pojmova;
- razvijanje logičkog mišljenja i zaključivanja;
- razvijanje sposobnosti zapažanja pojava, procesa i objekata u okruženju i
njihovog povezivanja;
- razvijanja radoznalosti, interesovanja i sposobnostii za aktivno upoznavanje
lokalnog okruženja;
- osposobljavanje za samostalno učenje i sposobnost informisanja;
- integrisanje iskustvenih i naučnih saznanja u okvire sistema pojmova iz
oblasti prirode i društva;
- sticanje elementarne naučne pismenosti i stvaranje osnova za dalje učenje;
- upoznavanje civilizacijskih tekovina i mogućnosti njihovog razumnog
korišćenja i dograđivanja;
- razvijanje ekološke svijesti i ljubavi prema prirodi.
x
x
x
x
x
x
x
x
x
42
Operativni zadaci:
formiranje elementarnih naučnih pojmova iz prirodnih i društvenih nauka;
ovladavanje početnim tehnikama saznajnog procesa: posmatranje,
uočavanje, upoređivanje, klasifikovanje;
podsticanje interesovanja kod djece pitanjima, odgovorima, idejama u
vezi sa pojavama, procesima i situacijama koje se događaju u prirodi ili se
dešavaju u njihovom okruženju dolaze do određenih zaključaka i saznanja,
imajući u vidu njihove kognitivno-razvojne sposobnosti;
podsticanje i razvijanje istraživackih aktivnosti kod djece;
podsticanje uočavanja jednostavnih uzročno-posljedičnih veza, pojava ili
procesa;
podsticanje slobodnog iskazivanja svojih mišljenja, zapažanja, zaključivanja
i predviđanja;
rješavanje određenih prostih problem-situcija kroz oglede, samostalno i u
timu;
razvijanje odgovornosti prema sebi i drugima, prema okruženju;
razvijanje odgovornosti prema radu.
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
SADRŽAJ PROGRAMA
JA I DRUGI - Ja kao prirodno i društveno biće
x zadovoljavanje svojih potreba i osjećanja uvažavajući potrebe i osjećanja
drugih;
x ambijent u kojem živim: dom, ulica, škola, naselje;
x grupacije ljudi u okruženju i moje mjesto u njima: porodica, rođaci,
susjedi, vršnjaci, sugrađani;
x bošnjacki praznici i običaji i praznicii običaji drugih naroda;
x dečja prava (uvažavanje različitosti i prava drugih).
ŽIVA I NEŽIVA PRIRODA - šta čini prirodu; razlikovanje žive od nežive prirode
x
x
x
x
x
x
Živa priroda
biljke i životinje različitih staništa u neposrednoj okolini;
karakteristične biljke u okruženju (izgled, staništa, značaj biljaka i njihovo
njegovanje);
karakteristične životinje u okruženju (izgled, staništa, način života, briga o
njima);
razlike i sličnosti među živim bićima na osnovu uočenih osobina;
razlike i sličnosti među biljkama na osnovu spoljašnjeg izgleda;
razlike i sličnosti među životinjama na osnovu spoljašnjeg izgleda.
Neživa priroda - voda, vazduh, zemljište
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
osnovna svojstva vode: različita agregatna stanja, ukus, miris, providnost,
oblici pojavljivanja vode u prirodi: izvori, potoci, rijeke, bare, jezera, mora;
voda kao rastvarač;
svojstva vazduha: miris, providnost, zagađenost;
strujanje (kretanje) vazduha;
osnovna svojstva zemljišta: boja, vlažnost, rastresitost;
oblici reljefa lokalne sredine: planine, brda, ravnice, visoravni (Pešter);
materijali, njihova svojstva (tvrdo-meko, providno-neprovidno, hrapavoglatko…);
ponašanje u vodi (pliva-tone, ratvorljivost-nerastvorljivost);
ponašanje materijala pod spoljašnjim - mehaničkim i toplotnim utjecajima:
(istezanje, sabijanje, savijanje, uvrtanje, promjene pri zagrijavanju i
hlađenju);
promjena agregatnog stanja vode.
Veza žive i nežive prirode
x značaj i uloga sunčeve svjetlosti i toplote na živi svijet;
x utjecaj prirodnih pojava na živa bića: smjena obdanice i noći, smjena
godišnjih doba, vremenske prilike i njihov utjecaj na biljke, životinje i
čovjeka;
x svjetlost i sjenka: oblik i veličina sjenke, obdanica i noć;
x značaj vode, vazduha, i zemljišta na živi svijet i ljudske djelatnosti;
43
ZAUSTAVLJENI PROCES
x
gajenje biljaka u različitim uslovima.
Orijentacija u prostoru i vremenu
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
x
kretanje - promjena u prostoru i vremenu, prostorne (naprijed – nazad,
gore-dolje, lijevo- desno) i vremenske (prije, sada, poslije) odrednice;
kretanje svuda oko nas;
pokretanje i zaustavljanje predmeta (guranje, vučenje, podizanje);
kretanje u različitim sredinama i po različitim podlogama (brzina, pravac
kretenja );
utjecaj oblika predmeta na njegovo kretanje (klizanje i kotrljanje);
orijentacija u prostoru u odnosu na karakteristične objekte u
neposrednom okruženju;
snalaženje u vremenu – kada je šta bilo, danas, juče, sjutra; prepoznavanje
vremenskih kategorija sedmica, mjesec, godišnje doba, godina;
praćenje, mjerenje i bilježenje rastojanja i vremena.
Kultura življenja
elementi kulture življenja (stanovanje, ishrana, odijevanje, očuvanje
zdravlja i životne sredine);
svojstva materijala određuju njihovu upotrebu i unaprjeđuju kulturu
življenja;
korišćenje različitih izvora informacija;
opasne situacije po život, zdravlje, okolinu, (prevencija i pravilno
ponašanje u saobraćaju, nepravilno korišćenje kućnih aparata, alata i
različitih materijala, elementarne nepogode, saobraćaj i pravila ponašanja).
Način ostvarivanja programa
Program predmeta SVIJET OKO NAS rasterećen je faktografije i
ponavljanja. Primjenom spiralnih krugova u ostvarivanju ciljeva i zadataka izbjegava
se ponavljanje, već se omogućava nadograđivanje znanja, umijenja, vještina i stavova,
a obradom odgovarajućih sadržaja izgrađuju se pojmovi iz oblasti prirode i društva.
Za uspješnu realizaciju predviđenih sadržaja pored uobičajeni nastavnih sredstava
i pomagala, treba koristiti i druge izvore znanja, elektronske i grafičke medije, jer
će to doprinijeti da se kod učenika razvije funkcionalna pismenost kao podloga za
dalje učenje. U tom cilju treba ostvarti prisnu saradnju sa izbornim predmetima kao
što su: Čuvari prirode, Narodna tradicija, Ruka u tijestu, Građansko vaspitanje, jer
su sadržaji ovih programa i programa SVIJET OKO NAS, međusobno kompatibilni.
Za postizanje zadatih ciljeva i ishoda, u nastavi ovog, kao uostalom svih
drugih nastavnih predmeta, treba koristiti sve potvrđene nastavne metode, aktivnosti
i načine učenja.
44
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Prijedlog programa za nastavni predmet
MUZIČKA KULTURA
(prvi razred osnovne škole)
45
ZAUSTAVLJENI PROCES
Cilj i zadaci
Cilj nastave Muzičke kulture je: - buđenje interesovanja, ljubavi i razvoj pozitivnog odnosa prema muzici; - stvaranje navika za bavljenje muzikom kod učenika;
- osposobljavanje za razumijevanje mogućnosti muzičkog izražavanja; - razvijanje osjetljivosti za muzičke vrijednosti upoznavanjem umjetničke tradicije i
kulture svoga i drugih naroda. Zadaci nastave Muzičke kulture: - upoznavanje osnove muzičke pismenosti i izražajnih sredstava muzičke
umjetnosti; - njegovanje i kultivisanje dječijeg glasa (pravilno disanje, jasan izgovor riječi,
intonativno tačno pjevanje); - otkrivanje i razvijanje dječije muzikalnosti sa specifičnim sposobnostima, muzičko
pamćenje, osjećaj za ritam, za visinu, trajanje i kvalitet zvuka), - osamostaljivanje i socijalizacija djece kroz individualno, grupno i kolektivno
muziciranje; - podsticanje, razvijanje i njegovanje dječje kreativnosti u muzici (kao i ostalim
oblicima stvaralaštva: pokret, likovno i literarno uz muziku); - razvijanje emocionalne i estetske osjetljivosti djeteta za kvalitet muzike; - upoznavanje tradicionalne i umjetničke muzike svoga i drugih naroda. Operativni zadaci Učenici treba da:
- pjevaju po sluhu; - slušaju vrijedna djela umjetničke i narodne muzike; - izvode dječje muzičke igre; - sviraju na dječjim muzičkim instrumentima; - razvijaju stvaralačke sposobnosti. Sadržaji programa
Preporučene kompozicije za pjevanje u prvom razredu Narodne pjesme 1. Razgranala grana jorgovana 2. Višnjičica rod rodila 3. Kiša pada trava raste 4. Na kraj sela 5. Sitna je kiša padala 6. Jež 46
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
7. Ja brdom, brdom, brdom 8. Sanak me mori 9. Sjela Hajra kraj bunara Dječje pjesme 1. Julio Marić/Nasiha Kapidžić-Hadžić: Lete, lete, laste
2. P. Kanižaj: Što se u vrtiću radi
3. Rođendanska pjesma iz zbirke-Zapjevajmo, zaigrajmo 4. J.Gotovac: Dom
5. M. Milić: Zavičaju moj
6. F. Šubert: Snivaj, spavaj
7. Kišobran za dvoje 8. M. Meršnik: Jesen
9. Čisto dijete 10. A. Stanković: Hej potoče
11. N. Hercigonja: Mali đački valcer
12. N. Hercigonja: Šaputanje
13. D. Basrak: Školsko zvono
14. Djeca su vojska najjača (stihovi V. Milošević) 15. J.B. Lili: Dok mjesec sja
16. M. Milić: Desilo se prekjuče
17. Maca prede 18. Dragutin Basrak: Padaj, padaj snježiću
19. Zlatko Špoljar: Satić kuca
20. V. Astardžijeva: Proljeće
21. J. Gotovac: Majka uz kolijevku
22. J. Bitenc: Ide, ide patak
23. Kad si sretan - pjesma iz Švedske 24. Refik Hodžić: Đak veseljak
25. Suad Arnautović: Na krilima vjetra
26. Asim Horozić: Djeca rastu
27. Asim Horozić: Semafor
28. Branko Milićević: Carstvo - drugarstvo
29. M.Avdagić (Kike Budalike): Prvačić
30. Avanture maloga Juju 31. Najljepša mama na svijetu (hor Kolibri) 32. D. Laković: Lako je prutu
33. Usporite pored škole 34. S. Korunović: Visibaba mala
35. Šušti, šušti bambusov list 36. A. Korać i Lj. Ršumović: Braću ne donose rode
47
ZAUSTAVLJENI PROCES
Muzičke igre 1. Hoki - poki 2. Pačiji ples 3. Klackalica- Grčka dječija igra 4. U šumici zeko 5. Kulina Bana vojska je (narodna) 6. Koka i pilići 7. Igraju se vrapci 8. Ovako se ruke miju 9. Berem, berem grožđe 10. Ringeraja 11. Strina rodo 12. Zeko pleše 13. Djeca i zečići 14. Žabe i roda 15. Pilići 16. Dječija narodna kola BiH 17. Refik Hodžić: Mali kauboj
18. Duško Radović: Zlokotlokrp 19. Pliva patka preko Save Brojalice 1. En,ten, tini 2. Jedan, dva, tri 3. Eci, peci, pec 4. Tara, tara, tačke 5. Jedna vrana gakala 6. Pliva patka 7. Pusti pužu rogove 8. Lija i miš 9. Od koga si ti 10. Tri 11. Golub s krova guče 12. Čudo golemo 13. Minja Subota: Tužibaba Reza
14.Zeleni se tratina 15. Leptir i cvet 16. Pis, maco, pis 17. Išo medo u dućan 18. Tutumiš 19. Ugrijalo sunce 20. Ja se popeh na tarabe 21. Ko ne vid’o dugu 48
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Sviranje na dječjim instrumentima St. Korunović: Bubanj zove En, ten, tini Išo meda u dućan Pliva patka preko Save Pišem, pišem petnaest Modeli Do, do šta je to? Konj ima čet’ri noge Sol mi daj Mi je u sredini Mi idemo preko polja Preporučene kompozicije za slušanje u prvom razredu 1. W.A.Mozart: Uspavanka
2. F.Šubert: Uspavanka
3. J.Brahms: Uspavanka
4. L.van Beethoven: Za Elizu
5. R. Šuman: Sanjarenje
6. K.S.Sans: Labud
7. N.R. Korsakov: Bumbarov let
8. J.S. Bah: Ah, što volim
9. A.Ostrovski: Uvijek nek bude sunce
10. Kemal Monteno: Sarajevo ljubavi moja
11. B. Krnić: Medo pleše
12. M. P. Musorgski: Ples pilića u ljuskama
13. J. S. Bah: Arija iz svite br. 3
14. P. I. Čajkovski: Valcer cvijeća
15. G. Rossini: Duet mačaka
16. D. Šostakovič: Koračnica
17. A. Dedić: Kad bi svi ljudi na svijetu
18. Instrument čarobnjak - Muzička priča 19. Kemal Monteno: Zemljo moja
20. Tradicionalne pjesme naroda Bosne i Hercegovine 21. Aska i vuk, odlomci iz opere Asim Horozić 22. Avdo Smailović: Sa unukom Janom
23. Zvončići, zvončići - Zagrebački mališani 24. Jakov Gotovac: Dom
25. A. Korać: Najlepša mama na svetu
26. A. Korać: Ivin voz
27. Kad te vidim na sokaku 28. Nizamski rastanak 49
ZAUSTAVLJENI PROCES
29. Zapjevala sojka ptica 30. Snijeg pade Napomena: Autori ovog programa namjerno su dali ovako veliki broj muzičkih
djela u nastavnim sadržajima kako bi učitelj imao od čega da izabere optimalan broj
pjesama prilikom izrade nastavnog plana.
50
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Prijedlog programa za nastavni predmet
LIKOVNA KULTURA
(prvi razred osnovne škole)
51
ZAUSTAVLJENI PROCES
Cilj i zadaci nastave likovne kulture
Cilj odgojno-obrazovnog rada u nastavi likovne kulture jeste da se podstiče
i razvija učenikovo stvaralačko mišljenje i djelovanje u skladu sa demokratskim
opredjeljenjem društva i karakterom ovog nastavnog predmeta.
Zadaci:
- razvijanje sposobnosti učenika za opažanje oblika, veličina, svjetla, boja,
položaja oblika u prirodi;
- razvijanje pamćenja, povezivanje opaženih informacija, što čini osnovu za
uvođenje u vizuelno mišljenje;
- stvaranje uslova za razumijevanje prirodnih zakonitosti i društvenih pojava;
- stvaranje uslova da učenici na svakom času u procesu realizacije sadržaja
koriste tehnike i sredstva likovno-vizuelnog izražavanja;
- razvijanje sposobnosti za prepoznavanje tradicionalne i moderne, suvremene
umjetnosti;
- razvijanje učenikovih potencijala u oblasti likovnosti i vizuelnosti;
- buđenje i njegovanje ljubavi prema vrijednostima izraženim u djelima svih
oblika umjetnosti;
- razvijanje svijesti o potrebi čuvanja i njegovanja likovne kulturne
baštine svoga naroda, kao dijela sopstvenog nacionalnog identiteta;
- stvaranje interesovanja i potreba za posjećivanjem izložbi, galerija, muzeja i
čuvanjem kulturnih dobara;
- razvijanje senzibiliteta za lijepo pisanje;
- razvijanje motoričkih sposobnosti učenika.
Operativni zadaci
U prvom razredu treba:
- osposobljavati učenika da se služi sredstvima i tehnikama likovno - vizuelnog
izražavanja koji su dostupni i primjereni njegovom uzrastu;
- stvarati uslove za kreativno opažanje i tumačenje datih sadržaja u prvom
razredu (oblike i njihove kvalitete, odnose u vidnom polju, svjetlo i sjenku, taktilnost,
crtani film i strip, razlikovanje pojedinih sredina, vremenski i prostorni nizovi,
tradicija, sadržaji iz života učenika, obitelji i vršnjačkih grupa);
- motivisati učenika da se slobodno likovno-vizuelno izražava, svojstveno
uzrastu i individualnoj sposobnosti i da maštovito predstavlja svijet oko sebe.
52
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Sadržaji programa
ISKUSTVENI SADRŽAJI, DOŽIVLJAJI IZ ŽIVOTA DJETETA
(OBITELJ, DRUŠTVO VRŠNJAKA, ŠIRE OKRUŽENJE)
Grupa – jedinka, dijete – odrasli, mašta – realnost, razonoda – obaveze, ugodni i
neugodni doživljaji – sjećanje.
Pojmovi: odrastanje
ODNOSI U VIDNOM POLJU
Lijevo - desno, gore - dolje, ispred - iza, više - niže, između, uspravno - položeno,
koso, ispod, u, na, duboko - plitko, puno - prazno, otvoreno - zatvoreno.
Pojmovi: orijentacija.
VREMENSKI I PROSTORNI NIZOVI (CRTANI FILM I STRIP)
Asocijacije u nizu, crteži u nizu, slike u nizu, pokretni crteži, mrlje, oblici...
Pojmovi: film, strip.
SVJETLO I SJENKA
Uglovi osvjetljavanja, daljina i blizina svjetlosnog izvora, utvrđivanje promjenljivosti
oblika i sjenke zavisno od ugla i daljine osvjetljavanja.
Pojmovi: svjetlo, sjenka.
TAKTILNOST
Razvijanje osjetljivosti za razne materijale putem dodira.
Pojmovi: dodir.
POSMATRANJE KAO POTICAJ
Posmatranje prirode, života i rada; obilazak i upoznavanje značajnijih objekata
i spomenika kulture u svome mjestu i okruženju, kao što su Gradska trvrđava sa
kulom motriljom, Gazi Isa begov hamam, Altun-alem i Lejlek džamija, Đurđevi
stupovi i Sopoćani u Novom Pzaru, Sultan Valide džamija u Sjeniici, Sahat kula,
Musala i manastir Mileševa u Prijepolju i dr. radi uočavanja osnovnih arhitektonskih
karakterisrika kulturnih i vjerskih objekata.
Uvođenje djeteta u posmatranje i zapažanje svega što se nalazi u njegovom okruženju,
53
ZAUSTAVLJENI PROCES
doživljavanje svim čulima, upoznavanje funkcije i izražavanje
Pojmovi: čulnost, opažanje.
SADRŽAJI IZ KNJIŽEVNOSTI
Stvarno – nestvarno, dobro – zlo, bajka – basna, ilustracija – crtani film.
Pojmovi: ilustracija, crtani film.
Napomena: Prilikom izrade nastavnih planova i za uspješnu realizaciju nastavnih
sadržaja, pogotovo onih vezanih za bošnjačku nacionalnu zajednicu, preporučuje se
da se koristi LISTA NEPOKRETNIH KULTURNIH DOBARA I SPOMENIKA KULTURE
SANDŽAČKIH BOŠNJAKA sačinjena od strane Odbora za kulturu Bošnjačkog
nacionalnog vijeća 2008. godine, koju nastavnici mogu koristiti i kao izbor motiva za
obradu većeg broja nastavnih cjelina.
54
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Prijedlog programa za nastavni predmet
BOSANSKI JEZIK
(peti razred osnovnog obrazovanja)
55
ZAUSTAVLJENI PROCES
CILJ
Cilj nastave Bosanskog jezika i književnosti je ovladavanje bosanskim
standardnim jezikom, razvijanje jezičkih sposobnosti u govornoj i pisanoj upotrebi,
primjena znanja stečenih iz ovog predmeta za ovladavanje sadržajima iz drugih
nastavnih oblasti, ali i u svakodnevnom životnom iskustvu, u porodici i društvu.
S obzirom da su bosanski jezik i književnost kao prirodni i historijski
afirmativ nacionalnog identiteta Bošnjaka, važni isto toliko koliko su važni i drugi
jezici i literature u svijetu za ostale nacionalne kulture, to oni u ovom diskursu
čine temeljnu civilizacijsku tekovinu multikulturalnosti. Nastavni plan i program
bosanskog jezika i književnosti ima, kao opšti cilj, osmišljavanje uzajamnosti
književno-jezičkih kultura kao vrijednost duhovne nadgradnje svjetske zajednice
naroda.
Zadaci nastave bosanskog jezika su mnogobrojni i ostvaruju se u trima
nastavnim područjima: bosanski jezik, kultura izražavanja i književnost. Zadaci tih
triju nastavnih područja međusobno se prožimaju i dopunjuju i funkcionalno se
povezuju sa ostalim nastavnim predmetima.
Učenici treba da:
- razumiju nastanak jezika i njegov značaj u komunikaciji, kao i upotrebu jezika u
umjetnosti, njegovu slikovitost, metaforičnost, ritmičnost, simboliku;
- razumiju razvoj bosanskog jezika, u okviru balkanske jezičke zajednice, od
njegove narodne do književnoumjetničke norme i savremenih standarda;
- nauče princip izgovaranja i pisanja riječi i rečeničnih struktura, da poznaju
gramatičke kategorije riječi, da razumiju tvorbu riječi, da shvate odnos riječi u
sintaksičkom diskursu, da razumiju metaforička značenja riječi, da njeguju kulturu
čitanja i pisanja;
- u kontekstu upotrebe jezika, odnosno kulture izražavanja, upoznaju načine
pripovijedanja, kao i analizu teksta;
- razviju kulturu pisanog izražavanja i da se kroz forme pisanih domaćih zadataka
osposobljavaju za pisanje svih vrsta tekstova po standardima pravopisa i pravopisnih
pravila;
- upoznaju književnu tradiciju i baštinu Bošnjaka, književne tokove i stvaraoce
Srbije, zatim najvažnije stvaraoce u okruženju, Evropi i svijetu.
- upoznaju književno - teorijske pojmove i stilsko - jezičke aspekte na primjerima
školske i domaće lektire i njihov značaj za kulturu uopšte;
- kroz obradu predviđene lektire razviju smisao za samostalan rad, za samostalno
čitanje i proširivanje znanja, razviju kulturu govora, slušanja i književno-jezičke
interpretacije.
56
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
SADRŽAJI PROGRAMA
JEZIK, GRAMATIKA
Morfeme i riječi kao morfološke jedinice
- odnos između morfeme i riječi
- riječ kao složena jedinica
Vidovi analize riječi
- morfemska analiza riječi ( korijen, tvorba riječi…)
Načini tvorbe riječi
- izvođenje – sufiksalna tvorba
- prefiksalna tvorba; prosto slaganje ( kompozicija )
Kriteriji za klasifikaciju riječi
- Samostalne riječi i nesamostalne riječi
- Jednoznačnost i višeznačnost (riječi u prvobitnom i prenesenom značenju)
- Onomatopejske riječi
Vrste riječi:
- Promjenljive i nepromjenljive riječi (osnova riječi, nastavak);
- Nepromjenljive riječi:
- pojam priloga (prilozi mjesta, vremena, načina)
- pojam prijedloga
- veznici
- usklici
- rječce
Glagoli:
- Osnovna karakteristika i klasifikacija glagola
- Glagolski vid i glagolski rod
- Stilistička svojstva konjugacije
- Glagolski oblici: infinitiv, prezent, radni glagolski pridjev, perfekat, futur I
- Infinitivna i prezentska osnova
- Pomoćni glagoli
Imenice:
- Vrste imenica prema značenju
- Tvorba imenica
- Deklinacija imenica;
Padežni sistem
nominativ, genitiv, dativ, akuzativ, vokativ, instrumental, lokativ (osnovna značenja
padeža i njihova funkcija u rečenici )
- Glasovne promjene u deklinaciji imenica; nepostojano a, palatalizacija,
sibilarizacija
Pridjevi:
- Značenje i vrsta pridjeva
- Stepenovanje pridjeva
- Određeni i neodređeni oblik pridjeva u nominativu;
- Deklinacija pridjeva.
57
ZAUSTAVLJENI PROCES
Zamjenice:
- Lične zamjenice ( kraći oblici ličnih zamjenica)
- Upitne, odnosne, neodređene, povratna, povratno–posvojna;
- Deklinacija zamjenica
Brojevi:
- Glavni i redni brojevi;
- Deklinacija brojeva.
Rečenica:
- Prosta rečenica;
- Predikat – imenski i glagolski;
- Subjekt – više subjekata, neizrečeni subjekt;
- Priloške oznake u rečenici;
- Pojam složene rečenice;
(mjesto, vrijeme, način);
- Pravi i nepravi objekat; atribut i apozicija;
- Rečenica s izrečenim i neizrečenim subjektom; rečenica s više subjekata;
- Pojam složene rečenice
- Vježbe u izgovaranju dugih i kratkih akcenata
Pravogovor i pravopis
- Zavičajni govor i književni jezik
- Riječi iz mog zavičaja ( lokalna leksika – sakupljanje i pravljenje rječnika lokalnih
riječi )
- Književna leksika
- Veliko slovo u jednočlanim i višečlanim nazivima planeta, kontinenata, okeana,
država, naroda i naseljenih mjesta;
- Upravni i neupravni govor;
- Pisanje i izgovor superlativa pridjeva;
- Veliko i malo slovo u pridjevima izvedenim od vlastitih imena;
- Izgovor i pisanje riječi s glasovima ije, je
- (umanjenice i komparativ);
Izgovor i pisanje č i ć u deklinaciji imenica i stepenovanju pridjeva;
Rečenični i pravopisni znakovi: trotačka, crtica, zagrade
KNJIŽEVNOST
Bošnjačka književna tradicija
Prvi pisani spomenici (Blagajski zapis, povelje bosanskih vladara, Hvalov
zbornik, Humačka ploča,
Epigrafski zapisi: (zapisi na stećcima, natpis sudije Gradiše, Slovo za Grda, Slovo o
čovjeku... Veliki sudija, Zapisi na mostovima, česmama, džamijama)
Narodna književnost
Lirske pjesme: Djevojka i behar, Djevojka je ružu brala, Po Taslidži pala magla,
Uspavanka, Balade – Omer i Merima,
Epske pjesme: Mujo ženi brata Halila, Tale dolazi u Liku, Đerzelez Alija i vila,
58
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Udadba Ajke Sinanbegove, Ženidba Smailagić Meha (odlomak).
Narodna proza: Bajka o prstenu, Lisica i gavran, Putnik i gostioničar, Poslovice,
izreke, pitalice,
Lirika
-
Narodne lirske pjesme
Narodne epske pjesme
Neka nam oproste trave – Izet Sarajlić,
Prvi snijeg – Osman Đikić,
Srebrena česma – Džemaludin Latić,
Otac s kišobranom – Ismet Bekrić,
San – Bisera Alikadić
Različak – Enisa O. Ćurić,
Staza proljeća – Nikola Martić
Pesma – Miroslav Antić
Da je meni drvo biti – Oton Župančić,
Himna cvijeta – Halil Džubran,
Vrelo ljepote (izbor) – Šimo Ešić,
Svici – Kasim Derakovic
Kuću kućom čine djeca – Muhidin Šarić
Epika
- Narodna proza
- Majka – Zija Dizdarević,
- Zemlja – Husein Bašić,
- O pero – Nerkezi
- Selmanova kruška – Ismet Rebronja,
- Hrt – Ćamil Sijarić,
- Sijelo mudraca - Nedžad Ibrišimović,
- Tri lica moga oca – Rizo Džafić,
- Niko i ništa – Alija Isaković,
- Lađarski put – Alija Dubočanin,
- Roman o novčiću (odlomak) – Kemal Mahmutefendić,
- Veliki pljusak – Hasan Kikić
- Majstorije – Advan Hozić,
- Odijelo - Ibrahim Kajan
- Za obraz – Alija Nametak,
- Vodeni cvijet – Ahmet Hromadžić
- Vučja gora (odlomak) – Safet Sijarić,
- Đaci pješaci – Vefik Hadžisalihović
- Slika Isfahana – Zuko Džumhur
- Bašta Sljezove boje (odlomak)– Branko Ćopić
- Knjiga – Ivo Andrić,
- Ulica divljih kestenova – Danilo Kiš
- Morski talas – Luko Paljetak
- Bijeli ljudi u blizini – Danijel Defo
59
ZAUSTAVLJENI PROCES
-
Dvadeset hiljada milja pod morem – Žil Vern
Pet zrelih krušaka – Viljem Sarojan,
Lesi se vraća kući – Erih Najt,
Vrelo ljepote (izbor) – Šimo Ešić,
Drama
- Dok se dvoje svađaju treći se koristi ( poučni skeč)- Abdulah Sidran,
- Hasanaginica (dramatizacija) – Alija Isaković
- Tvrdica (odlomak) - J. S. Popović
- Kapetan Džon Piplfoks – Dušan Radović
Domaća lektira
Tajne djedovog mlina – Bajruzin H. Planjac,
Onaj koga nema – Mehmed Đedović,
Moja nevidljiva drugarica – Zekerija Tamir,
Priče iz Daljine – Refik Ličina,
Pešter – Bisera Suljić,
Pjesme iz provincije – Safet Hadrović Vrbički,
Pisma sinu Samiru – Rasim Ćelahmetović,
Prozori – Redžep Nurović,
Darovi (izbor) – Zaim Azemović
Napomena:
Prilikom izrade Nastavnoga programa iz književnosti vodilo se računa o estetskim,
etičkim i nacionalnim kriterijima u izboru književnih djela i pisaca, pa je zbog
toga ponuđen relativno veliki broj tekstova, tako da prilikom izrade globalnih i
operativnih nastavnih planova i programa sami nastavnici mogu vršiti određenu
selekciju obaveznih književnih tekstova, ali bi bilo poželjno da svi tekstovi budu
zastupljeni u čitankama.
KULTURA USMENOGA I PISMENOGA IZRAŽAVANJA
Prepričavanje
-stvaralačko prepričavanje,
-prepričavanje sažimanjem fabule
Razgovor
- Privatni i službeni razgovor
Čitanje i slušanje ( Izražajno čitanje književnoumjetničkog teksta; govorne
vrednote izražajnog čitanja, jačina, boja glasa, dikcija, pauze, logička, gramatička
i stilistička interpunkcija u kontekstu izražajnog čitanja); Ostale vrsta čitanja
u nastavi: naglas, u sebi, usmjereno, s bilješkama, čitalačke tehnike i stilovi
(vježbe čitanja na konkretnim tekstovima –književnoumjetničkim, naučnim,
administrativnim, publicističkim i dr.).
Čitanje teksta s razumijevanjem; slušati druge učenike i zapažati obilježja dobroga
čitanja.
60
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Pričanje kao pripovjedačka (narativna) vrsta izražavanja u nastavi ili doživljaju
Pričanje stvarnog događaja (hronološko i retrospektivno)
Pričanje izmišljenog događaja ili doživljaja (hronološko i retrospektivno)
Pričanje prema zadanoj slici ili muzici
Opisivanje prema predmetu, biću ili pojavi kao osnovici opisa: opis osobe
(portret); opis raja (pejzaž); opis zatvorenog prostora (enterijer); opis otvorenog
prostora (eksterijer); opis bića ili grupe bića unutar prostora ili pojave. Pravilna
primjena deskripcije u vježbama usmenoga i pismenoga izražavanja .
Pisanje vlastitih deskriptivnih tekstova i primjena pravilnih opisivačkih postupaka.
Pisanje diktata (s obzirom na pravopisne pojave obrađene u 5. razredu). Prepričati
tekst poštujući hronološki slijed, jasno i logično povezivanje rečenica izdvajajući
važnije dijelove, izraziti vlastiti komentar. Osnovna pravila službenog pismenog
obraćanja, razlika između službene i privatne komunikacije; načini oslovljavanja,
Savladavanje osnovnih pravopisnih pravila
Pravilno pisanje diktiranih tekstova i uočavanje odgovarajućih pravila ili poteškoća
u pisanju,
kontrolni diktat, diktat sa predusretanjem grešaka, proučeni dikatat, slobodni
diktat);
Pisanje školskih pismenih zadaća (četiri u toku školske godine)
MEDIJSKA KULTURA
Pojmovi:
Osnovne vrste medija: štampani i elektronski;
Novine, časopisi, strip, radio, televizija, internet (postanak i razvoj)
Film (postanak, historijat, filmski rodovi i vrste)
Teatar - pozorište kao književno-scenska umjetnost: scena, kulisa, pozorišni prostor;
Osnovne vrste radijskih i televizijskih emisija,
Uloga školske biblioteke u nastavi bosanskog jezika i književnosti
Principi katalogizacije knjiga (s posebnim osvrtom na internet)
Nastavni sat lektire u školskoj biblioteci
NAČIN OSTVARIVANJA PROGRAMA
Nastava bosanskog jezika i književnosti može se uspješno realizovati primjenom
i kombinovanjem više nastavnih metoda. Radna praksa je pokazala da su dobri
rezultati i dostignuća postizani primjenom različitih nastavnih metoda, gdje svaka
ima svoju specifičnu funkciju i kreativnu vrijednost.
Tokom nastavnog procesa učenicima treba prezentirati one sadržajne jezičkoliterarne vrijednosti koje će im biti potrebne za dalje nivoe školovanja, za sticanje
opšte kulture.
Treba motivisati učenike da sami rasuđuju i donose zaključke pri obradi
nastavnih jedinica u kontekstu širih programskih sadržaja.
Nastavnik treba da upozna i uvažava pedagoško-psihološke sposobnosti
učenika i da u radnom procesu upotrebljava odgovarajuće didaktičko-metodičke
61
ZAUSTAVLJENI PROCES
principe. Osobito je značajna didaktička formula da je učenik uvijek u centru
obrazovno-radne kreacije, koju nastavnici i ostali pedagoški radnici uspostavljaju
primjenjujući afirmisane metodološke standarde. Tok jezičko-literarne didaktičke
komunikacije treba da ima metodički smjer: nastavnik – tekst – učenik ili
učenik – tekst – nastavnik. U metodičko-kreativnom kontekstu je i individualna
komunikacija: učenik – tekst. Takođe je produktivna i posredna i neposredna
komunikacija: izvor, prenosilac, kanal, primalac – cilj.
Sem opštih metoda, savremena nastava jezika i književnosti ima i svoje
posebne metode. Od mnogih metoda koje se mogu primjenjivati u nastavi bosanskog
jezika i književnosti, primjenljive su sljedeće:
- metoda čitanja i rada na tekstu (tekst-metoda);
- metoda razgovora (dijaloška);
- metoda izlaganja i objašnjavanja (monološka);
- metoda praktičnog rada (metoda naučnog istraživanja: oblast jezika
dijalektologija, prozodijskih osobina lokalnih govora, sakupljanje raznih
oblika usmene književnosti, rad na sredstvima medijske tehnologije – spiker,
reporter, urednik, lektor, koreograf, glumac, recitator, organizator kulturnih
svečanosti);
- metoda interaktivnog učenja (simultani kompjuterski CD-programi,
internet, auditivna i vizuelna tehnologija, film, pozorište);
- metoda individualniog rada učenika (učenje, istraživanje,
prezentiranje individualne poetsko-jezičke kreacije);
- metoda rada u grupama (učenje, timsko istraživanje, timsko
prezentiranje istraživačkih rezultata, kultura diskusije i dijaloga);
- kombinovana metoda (čitanje teksta, razgovor o tekstu, objašnjenje i
pokazivanje).
Resurs nastavnih metoda u savrenmenim pedagoško-obrazovnim
standardima pruža mogućnosti za širi izbor i primjenu novijih i savremenijih
metodoloških varijanata. U realizaciji operativnih sadržaja nastavnik će primjenjivati
najproduktivnije metode kojima se stvaraju uslovi za postizanje dostignuća najvišeg
stepena.
Oblici (forme) rada
Sem ovdje izloženih metoda, u nastavi bosanskog jezika i književnosti mogu
se primjenjivati i razni oblici rada, kao što su:
- individualni rad učenika (formiranje navika za samostalni rad);
- rad u grupama (timski rad) i saradnja među grupama (rad na široj temi
ili književno-jezičkom projektu);
- rad u parovima i saradnja među parovima (tandem rad);
- rad sa svim učenicima (čitanje, slušanje, govor, pisanje);
62
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
- diferencirani rad (dopunski i dodatni);
- specijalni rad sa učenicima posebnih potreba (manja oštećenja vida,
sluha, manje govorne smetnje);
- debatne forme rada (tribine, okrugli stolovi, rasprave, diskusije,
takmičenja u vještini govora, afirmacija demokratije sa konkretnim primjerima;
- naučno-istraživačke forme rada (tematika, kompozicija, sadržaj, citati i
fusnote,
razlika između rezimea i recenzije).
- medijske forme rada (TV i radio spiker, konferansije, fotoreporter,
izvještavač-dopisnik, sportski izvještač, telefonski razgovor, čitanje internet-tekstova);
- učenje putem raznih igara (kviz, recitali kao kolektivne igre, vještine
glume kroz igru, imitacije i komične scenske sekvence, učenje na izletima – skupljanje
bionimske leksike, sportske igre).
Svaka didaktička inovacija i inicijativa u nastavnom procesu je korisna,
osvježavajuća i privlačna za učenike, a nastavnik treba da ih upućuje na kontinuitet i
aktivnosti u učionici, školi i van škole – da čitaju, zapisuju, prikupljaju i sistematizuju
leksiku, da opažaju i upoznaju sredinu u kojoj žive, da misle na nezavisan način i da
argumentovano afirmišu svoja mišljenja.
Poznati didaktički principi moraju biti cilj svakog oblika nastavne prakse
i postizanja dostignuća predviđenih ovim programom.
JEZIK, GRAMATIKA
Kroz ovu nastavnu temu učenici se osposobljavaju za pravilnu usmenu i
pismenu komunikaciju standardnim bosanskim jezikom. Postupnošću i selektivnošću
učenicima se jezik predstavlja kao sistem gdje se nijedna pojava ne izučava izolovano.
Postupnost se obezbjeđuje samim izborom i rasporedom nastavnih sadržaja, a
konkretizacija nivoa obrade kroz zahtjeve, zapažanja, uočavanja i dr. Selektivnost se
postiže izborom najosnovnijih jezičkih zakonitosti i informacije o njima.
Akcenat se obrađuje kroz stalne vježbe, uz korišćenje audio snimaka.
Vježbe za usvajanje znanja iz gramatike do njihove praktične primjene u
novim govornim situacijama proističu iz programskih zahtjeva.
Nastava gramatike počinje motivacijom, a završava se saznavanjem i
primjenom određenog gradiva i to uvijek na interesantnim tekstovima i primjerima.
Tu veliku ulogu igra učestalo spajanje indukcije i dedukcije, analize i sinteze,
prihvatanje teorijskih objašnjenja i praktične primjene.
Pravopis se savlađuje putem vježbanja, elementarnih i složenih, koja se
organizuju često i različitim oblicima pismenih vježbi. Ortoepske vježbe treba da
budu kraće i češće, da se izvode ne samo u okviru nastave jezika već i kroz nastavu
čitanja i jezičke kulture.
63
ZAUSTAVLJENI PROCES
KNJIŽEVNOST
Kroz ovu nastavnu temu učenici se uvode u svijet književnosti; razvijaju se
literarne i jezičke sposobnosti, ali se upoznaju i sa ostalim neknjiževnim tekstovima.
Lektira je razvrstana na liriku, epiku i dramu kako bi proporcija književnih djela bila
odgovarajuća i razložna. Pri obradi tekstova treba primijeniti jedinstvo analitičkih i
sintetičkih postupaka. Značajne pojedinosti, elementarne slike, ekspresivna mjesta
i stilsko-jezički postupci će se posmatrati i obrađivati u prirodnom sadejstvu sa
drugim umjetničkim činiocima. Tumačenje književnog djela treba da bude povezano
s rješavanjem problemskih pitanja podstaknutim tekstom i umjetničkim doživljajem.
Jezičkostilskim sredstvima treba prići sa doživljajnog stanovišta. Funkcionalni
pojmovi se objašnjavaju u toku nastave, a učenici ih spontano usvajaju.
Nastavnikove informacije su vrlo značajne, a moraju biti potpune, sadržajne,
konkretne i prilagođene toku i tipu časa. Kako školska lektira, tako i djela koja su
predviđena za domaću lektiru interpretiraju se po istoj metodologiji, na osnovu
predhodnog čitanja i pripreme učenika na samoradnju. Interpretaciju djela, kao
diskusija može biti individualna i u grupama – razvrstana po temama ili drugim
književnoumjetničkim kriterijima.
Za uspješanu obradu nastavnih sadržaja iz predmeta Bosanski jezik i
književnost najproduktivni je postupak rada na tekstu književnog djela, prilaženje
djelu sa umjetničko-jezičkog aspekta. Principom čitanja djela i pripremom za čas, uz
asistenciju nastavnika, učenik stiče pravilnu sliku o piscu i vremenu, nastanku djela i
društvenim prilikama o kojima pisac govori.
JEZIČKA KULTURA ( usmeno i pismeno izražavanje )
U ovom segmentu jezika treba neprestano imati u vidu osnovni cilj: razvijanje
jezičkog mišljenja i jezičke svijesti uočavanjem jezičkih zakonitosti. Nastava će biti
očiglednija ako se koriste audio snimci i ako se sluša i analizira snimljeni govor. To
se može postići kroz leksičke i morfološke vježbe, semantičke vježbe i na taj način
podstaći učenike na literarno stvaralaštvo.
U proučavanju jezika i jezičkih sadržaja (jezika u upotrebi i jezika u
književnom djelu) posebna pažnja se posvjećuje osposobljavanju učenika da
razumiju fonološke, morfološke, leksičke, sintaksičke i stilske karakteristike, tvorbene
modele kao i jezčku polifoniju i slikovitost, jezičku kreaciju, kao i razliku narodnog i
standardnog književnog jezika i njegove norme.
MEDIJSKA KULTURA
Očiglednim sredstvima upoznati učenike sa osnovnim vrstama medija; Osnovne
aktivnosti su slušanje, zapažanje, upoređivanje, improvizacija.
64
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Prijedlog programa za nastavni predmet
HISTORIJA
(peti razred osnovnog obrazovanja)
65
ZAUSTAVLJENI PROCES
CILJEVI izučavanja nastavnog predmeta historija je kulturni napredak i
humanistički razvoj učenika. Cilj nastave historije je da doprinese razumijevanju
historijskog prostora i vremena, historijskih procesa i tokova, kao i razvijanju
nacionalnog identiteta i duha tolerancije kod učenika.
ZADACI nastave historije su da učenici, uočavajući uzročno-posljedične veze,
razumiju historijske procese i tokove, ulogu istaknutih ličnosti u razvoju ljudskog
društva i da poznaju nacionalnu i opštu historiju (političku, ekonomsku, društvenu,
kulturnu...) kao i historiju susjednih naroda i država.
OPERATIVNI ZADACI:
-razumijevanje pojma prošlosti;
-upoznavanje načina i značaja proučavanja prošlosti;
-razumijevanje osnovnih odlika prethistorije i starog vijeka;
-razumijevanje osnovnih vremenskih odrednica (decenija, vijek, milenijum)
-osposobljavanje za korišćenje historijske karte;
-sticanje znanja o događajima i ličnostima koje su obilježile epohu starog
vijeka;
-upoznavanje sa osnovnim odlikama antičke kulture
66
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
SADRŽAJI PROGRAMA
1. UVOD
PROŠLOST (pojam prošlosti, historijski izvori)
VRIJEME (hronologija – računanje vremena)
HISTORIJA, NAUKA O PROŠLOSTI (historija kao nauka i kao nastavni predmet;
podjela prošlosti; hronološki i geografski okviri starog vijeka)
2. PRETHISTORIJA
OSNOVNE ODLIKE PRETHISTORIJE (postanak čovjeka, život i zanimanja,
pronalasci, prethistorijska nalazišta na centralnom Balkanu)
PRETHISTORIJA NA TLU DANAŠNJE SRBIJE I BOSNE I HERCEGOVINE
(starije i mlađe kameno doba, metalno doba, prethistorijska nalazišta i vjerske
predstave)
SANDŽAČKO PODRUČJE U DOBA PRETHISTORIJE (kameno i metalno doba,
arheološka nalazišta u Sandžaku)
3. STARI VIJEK
OSNOVNA OBILJEŽJA STAROG ISTOKA (geografski pojam Starog istoka,
najpoznatije države i struktura društva)
KULTURA NARODA STAROG ISTOKA (religija, pismo, nauka, svakodnevni
život)
NAJSTARIJI PERIOD GRČKE HISTORIJE (Kritsko, Mikensko i Homersko doba,
kolonizacija, mitovi o Minotauru, Ahilu, Odiseju...)
GRČKI POLISI – SPARTA I ATINA (pojam polisa, struktura društva i državno
uređenje)
GRČKO-PERSIJSKI RATOVI I PELOPONESKI RAT (uzroci ratova, bitke na
Maratonu i u Termopilima, pohod na Siciliju i karakter i posljedice ratova)
GRČKA KULTURA (religija, olimpijske igre i mitologija)
GRČKA KULTURA (umjetnost, nauka i svakodnevni život)
HELENISTIČKA DOBA I NJEGOVA KULTURA (pojam helenizma i njegovi
67
ZAUSTAVLJENI PROCES
helenistički okviri, Aleksandar Veliki, kultura)
POSTANAK RIMA (osnivanje Rima, legenda o Romulu i Remu, struktura društva,
hronološki okviri i uređenje Rimske Republike)
RIM –SVJETSKA SILA STAROG VIJEKA (vojska, osvajanja i provincije)
RIM U DOBA CARSTVA (principat, Trajanovi ratovi na Dunavu, dominat,
centralni Balkan u antici, antički ostatci na prostoru centralnog Balkana)
RIMSKA KULTURA (religija, umjetnost, nauka i svakodnevni život)
HRIŠĆANSTVO (pojava hrišćanstva, progoni hrišćana, car Konstantin i Milanski
edikt)
PAD ZAPADNOG RIMSKOG CARSTVA (početak Velike seobe naroda, podjela
carstva i pad Zapadnog rimskog carstva)
ANTIČKO DOBA NA TLU DANAŠNJE SRBIJE I BOSNE I HERCEGOVINE (Iliri
na Balkanskom poluostrvu: kulturna baština, religija, država, rimska osvajanja na
Balkanu, provincije, uprava, privredne i društvene promjene, proces romanizacije i
arheološka nalazišta)
SANDŽAČKO PODRUČJE U ANTIČKO DOBA (stanovništvo, religija, kulturna
baština, rimska osvajanja i arheološka nalazišta u Sandžaku)
NAČIN OSTVARIVANJA PROGRAMA
Nastavni sadržaji predmeta historija u petom razredu učenika uvode u
historiju, nauku koja se bavi prošlošću ljudskog društva, u prethistorijski period
ljudske civilizacije i period starog vijeka. Preporučeni sadržaji nastavniku ostavljaju
mogućnost da korišćenjem različitim pedagoško-didaktičkih metoda i savremenih
nastavnih pomagala i učila, učenike postepeno uvodi u historiju kao nauku, prateći
razvojnu liniju civilizacije kroz kulturne, privredne i političke djelatnosti ljudi
u najstarijim epohama prošlosti. Iako se učenici prvi put susreću sa sistematskim
izučavanjem historije, u radu se mogu koristiti njihova znanja o društvenim
pojavama i određenim historijskim događajima koja su stekli u prvom ciklusu
osnovnog obrazovanja i vaspitanja. Mali fond časova i psihofizičke mogućnosti
učenika zahtijevaju od nastavnika racionalnost pri izboru bitnih činjenica, bez
mnogo hronologije i definicija historijskih pojmova i socioloških kategorija. Težište
nastave historije u petom razredu trebalo bi da bude na razumjevanju antičkog
društva i kulture.
68
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Prijedlog programa za nastavni predmet
MUZIČKA KULTURA
(peti razred osnovnog obrazovanja)
69
ZAUSTAVLJENI PROCES
Cilj
- razvijanje intetersovanja za muzikču umjetnost
- upoznavanje muzičke tradicije svoga i drugih naroda
- razvijanje interesovanja za muziku, muzikalnosti i kreativnosti kod djece;
- osposobljavanje za razumijevanje mogućnosti muzičkog izražavanja
Zadaci:
- osposobljavanje za razumijevanje muzičkih sposobonosti;
- razvijanje osjetljivosti za muzičke vrijednosti;
- upoznavanje narodne i umjetničke muzike svoga i drugih naroda;
- njegovanje nacionalne muzičke tradicije u cilju očuvanja svog nacionalnog
identiteta;
- njegovanje sposobonosti za izvodjenje muzike (pjevanjem i sviranjem);
- sticanje navike slušanja muzike, podsitcanje doživljaja i osposobljavanje za
razumijevanje muzičkih poruka;
- razvijanje kritičkog mišljenja;
- upoznavanje osnova muzičke pismenosti i izražajnih sredstava muzičke
umjetonsti;
- upoznavanje zanimanja muzičke struke.
Operativni zadaci
Učenici treba da:
-pjevaju pjesme po sluhu,
- obrade proste i složene taktove,
- pjevaju pjesme solmizacijom,
- usvajaju nove elemente muzičke pismenosti,
- sviraju na dječijim muzičkim instrumentima,
- izvode dječije narodne i umjetničke igre,
- improvizuju melodije na zadani tekst,
- upoznaju zvuke novih instrumenata,
- slušaju vrijedna djela umjetničke i narodne muzike.
70
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
SADRŽAJ PROGRAMA
Izvođenje muzike
a) Pjevanje pjesama
b) Sviranje pjesama
c) Osnovi muzičke pismenosti
Slušanje muzike
Slušanje muzike i drugih vokalno-instrumentalnih djela domaćih i stranih
autora kao i narodne muzike svoga i drugih naroda.
Stvaranje muzike
Kreiranje pratnje, kreiranje pokreta uz muziku, improvizacija melodija na zadati
tekst
Preporučene kompzicije za pjevanje
I Himne
1.Državna himna
2. Himna škole
II Narodne pjesme i igre
1. Zaplakala stara majka Džafer begova
2. O Jusufe
3. Kad pogledam sa bedema
4. Za gradom voda studena
5. Sve su ptice zapjevale
6. Narodne bošnjačke tradicionalne igre, nošnja i običaji.
III Dječije pjesme
1.
2.
3.
4.
5.
6.
Z. Grgošević - Jež
D. Despić - Oglas
M. Milojević - Na livadi
Pjesma iz Finske - Proljeće u šumi
Pjesma iz Italije
A.Smailović - Uz jutarnju šetnju
IV Sviranje na orfovom ili improvizovanim dječijim insturmentima
1.
2.
3.
Višnjičica rod rodila
O Jusufe
Ded’ poigraj medo
71
ZAUSTAVLJENI PROCES
Preporučene kompzicije za slušanje
Himne
1. Državna himna
2. Himna Evrope
Narodne pjesme i igre
Izbor sandžačkih narodnih pjesama u izvdebi tamburaških i drugih orkestara,
vokalnih i vokalno instrumentalnih sastava
Ostale kompozicije i kompozitori
J. Jovičić – Vojvođanska svita, Bora Dugić – Čarobna frula, Avdo Smailović –Uz
jutranju šetnju, S. Mokranjac – V rukovet, Marko Tajčević – Balkanske igre –izbor,
Stevan Hristic – igra iz baleta Ohridska legenda – Grlica, A. Vivalidi – Godišnja
doba, A. Dvoržak – Humoreska, Grig - Proljeće , B. Smetana – Proljeće; Sulejman
Ćatović – izbor iz Zbirke muzički obrađenih sandžačkih pjesama;
NAČIN OSTVARIVANJA PROGRAMA
Od ukupno 72 školska časa, sa koliko je muzička kultura zastupljena u petom
razredu, nacionalnim muzičkim sadržajima Bošnjaka trebalo bi posvetiti 18 do 20
časova, s tim što nastavnik pored ponuđenih sadržaja, može napraviti i svoj izbor
pjesama za slušanje ili za pjevanje.
72
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Prijedlog programa za nastavni predmet
LIKOVNA KULTURA
(peti razred osnovne škole)
73
ZAUSTAVLJENI PROCES
Cilj i zadaci:
Cilj vaspitno-obrazovnog rada u nastavi likovne kulture jeste da podstiče i
razvija učenikovo stvaralačko mišljenje i djelovanje u skladu sa demokratskim
opredjeljenjem društva i karakterom ovog nastavnog predmeta.
Nastava likovne kulture ima zadatak da:
- razvija sposobnost učenika za opažanje oblika, veličina, svjetlina, boja, položaja
oblika u prirodi;
- razvija pamćenje, povezivanje opaženih informacija, što čini osnovu za uvođenje
u vizuelno mišljenje;
- stvara uslove za razumijevanje prirodnih zakonitosti i društvenih pojava;
- stvara uslove da učenici na svakom času u procesu realizacije sadržaja koriste
tehnike i sredstva likovnog - vizuelnog izražavanja;
- razvija sposobnosti za prepoznavanje tradicionalne, moderne i savremene
umjetnosti;
- razvija učenikove potencijale u oblasti likovnosti i vizuelnosti, te pomaže u
samostalnom izražavanju korišćenjem primjerenih tehnika i sredstava;
- razvija ljubav prema vrijednostima izraženim u djelima svih oblika umjetnosti;
- razvija kod učenika svijest o potrebi čuvanja i njegovanja likovne kulturne
baštine svoga naroda, kao dijela sopstvenog nacionalnog identiteta;
- stvara interesovanja i potrebe za posjećivanjem izložbi, galerija, muzeja i čuvanje
kulturnih dobara;
- osjetljivost za likovne i vizuelne vrednosti koje stiču u nastavi, učenici primjenjuju
u radu i životu;
- razvija senzibilnosti za lijepo pisanje;
- razvija motoričke sposobnosti učenika.
Operativni zadaci:
- postupno osposobljavanje za likovno izražavanje upoznavanjem slobodnog
ritmičkog komponovanja, linije, oblika ornamenta, luminoobjekata i kolaža,
vizuelnog sporazumijevanja projektovanjem upotrebnih predmeta;
- razvijanje kod učenika sposobnosti oblikovanja, konstruisanja i kombinatorike;
- postupno razvijanje psiholoških sposobnosti učenika za vizuelno memorisanje
i predočavanje;
- proširivanje saznanja i iskustva učenika u korišćenju sredstava i materijala
likovnog izražavanja i oblikovanja;
- upoznavanje osnova arhitekture, urbanizma, dizajna i vizuelnih komunikacija;
- omogućavanje učenicima da se lakše uključuju u rad i uticanje na razvijanje
njihovog aktivnog odnosa prema aktuelnim pitanjima zaštite i unaprjeđenja
čovjekove prirodne i kulturne sredine.
STRUKTURA:
1. Sadržaji programa
2. Kreativnost
3. Mediji
74
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
SADRŽAJI PROGRAMA
1. SLOBODNO RITMIČKO KOMPONOVANJE (12 časova 6+6)
Ritam u strukturama prirodnih i veštačkih materijala (2)
Opažanje ritma linija, boja, oblika
.Crtanje, slikanje, vajanje; crtački, slikarski, vajarski i ostali potrebni materijali;
didaktička i druga sredstva.
Slobodni ritam linija, boja, mrlja, oblika (2)
Apercepcija
Crtanje, slikanje, vajanje; crtački, slikarski, vajarski i drugi materijali, didaktička i
druga očigledna sredstva
Spontani ritam bojenih mrlja, linija, oblika (2)
Maštovito povezivanje slučajno dobijenih mrlja
Slikanje; tempera boje, papiri i drugi slikarski materijali, didaktička i ostala
očigledna sredstva
Slobodno ritmičko komponovanje (6 časova vježbanja)
2. LINIJA (20 časova 10+8+2)
Automatski način izvlačenja linija i kolažiranje (2)
Stvaranje različitih vrijednosti linija
Crtanje, kolaž, grafika; olovke s mekim grafitnim uloškom, papiri, pakpapir...
didaktička i ostala očigledna sredstva
Karakter i vrste linija (2)
Razvijanje opažanja različitih linija
Crtanje; razni crtački materijali i papiri; didaktička i druga očigledna sredstva
Linije u prirodi (2)
Razvoj opažanja linija u prirodi
Crtanje - olovke, papiri; didaktička sredstva
Linija kao sredstvo za stvaranje različitih modeliteta površina (2)
Percepcija
Slikanje - tempera boje (crna i bijela), četke, papiri, ostala didaktička i očigledna
sredstva
Linija kao ivica trodimenzionalnog tijela (2)
Percepcija
Vajanje - glina, glinamol, plastelin i ostala didaktička sredstva
Linija - vježbanje (6)
Linija - estetska analiza (2)
75
ZAUSTAVLJENI PROCES
3. OBLIK (22 časa 12+8+2)
Priroda i njeni oblici (2)
Percepcija
Crtanje, slikanje, vajanje, kombinovano; odgovarajuća sredstva i materijali
Karakter i vrsta oblika (2)
Percepcija
Crtanje, slikanje, vajanje; didaktička i očigledna sredstva
Osnovni površinski oblici (2)
Percepcija
Crtanje, slikanje, vajanje, kombinovano; odgovarajuća sredstva i materijali
Grupisanje oblika u ravni ili prostoru (2)
Percepcija
Crtanje, slikanje, vajanje, kombinovano; odgovarajuća sredstva i materijali
Dodirivanje, mimoilaženje, preklapanje, prožimanje, usijecanje (2)
Percepcija
Crtanje, slikanje, vajanje, grafika; odgovarajuća sredstva i materijali
Veličina oblika i međusobni odnos veličina (2)
Percepcija
Crtanje, slikanje, vajanje; odgovarajuća sredstva i materijali
Oblik (6 časova vježbanja)
Estetska analiza (2)
4. ORNAMENT (8 časova 4+4)
Preplet i gustina, preciznost (2)
Igra linijama, površinama i oblicima...
Slobodan izbor; odgovarajuća sredstva i materijali
Ornament (2)
Igra linijama, površinama i oblicima...
Slobodan izbor; odgovarajuća sredstva i materijali
Ornament (4 časa vježbanje)
5. SVJETLINSKI OBJEKTI I KOLAŽ (4 časa 2+2)
Svjetlinski objekti i kolaž (2)
Razvoj mašte
Slobodan izbor. Razne providne obojene i neobojene folije
Svjetlinski objekti i kolaž. (2 časa vježbanja)
76
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
6. VIZUELNO SPORAZUMIJEVANJE (4 časa 2+2)
Vizuelno sporazumijevanje (2)
Uvođenje učenika u načine vizuelnog sporazumijevanja
Fotografija, film, televizija, video; odgovarajuća sredstva i materijali
Vizuelno sporazumijevanje (2 časa vježbanja)
7. PREOBLIKOVANJE UPOTREBNIH PREDMETA (6 časova 3+3)
Preoblikovanje upotrebnih predmeta (3)
Apercepcija i percepcija
Crtanje, slikanje, vajanje; odgovarajuća didaktička sredstva
Preoblikovanje upotrebnih predmeta (3 časa vježbanja)
ORIJENTACIONI IZBOR LIKOVNIH DJELA I SPOMENIKA KULTURE
I CJELINA: SLOBODNO RITMIČKO KOMPONOVANJE
- Predeo, 1961, Stojan Ćelić (1925)
- Gravira na stijeni u Vlakomonici
- Akrobatkinja, XII vijek prije nove ere
- Ranjena lavica iz Ninive, 650. godina prije nove ere
- Vaza Dimeni
- Niobida na umoru, oko 450-440. godine prije nove ere
- Minijatura iz bugarskog rukopisa, VII vijek
- Balčak iz Snartemoa, VI vijek
- Žena I, 1950-52, Viljem de Kuning (1904)
II CJELINA: LINIJA
- Dama u plavom, 1937. Anri Matis (1869-1954)
- Uspenje Bogorodice, Sopoćani, oko 1260. godine
- Gravira na ploči, X-XII vijek, Kina
- Tri mala crnca, Antoan Vato (1684-1721)
- Melingen, 1919, Lajonel Gajninger (1871-1956)
- Zavesa se diže, 1923, Maks Bekman (1884-1950)
- Opsada Jerusalima, XIII vijek
- Glava obredne sjekire, IX-X vijek
- Kora, arhajski period
- Kvočka s pilićima, početak VII vijeka
- Proces u svemiru, 1951, Mata Ečauren (1912)
- Kompozicija V, 1946, Vols (Alfred Oto Volgang Šule 1913-1951)
III CJELINA: OBLIK
- Sjećanje, 1906, Ivan Meštrović (1883-1962)
- Novopazarska tvrđava
- Stari hamam Isa bega Ishakovića XVI vijek
77
ZAUSTAVLJENI PROCES
- Gazi Husrev-begova medresa u Sarajevu, 1573. godina
- Sultan Valide džamija u Sjenici (kupola)
- Slikarka sa strelcem, Milena Pavlović-Barili (1909-1945)
- Opera u Parizu, 1862-75, Šarl Garnije (1825-1898)
- Mikerinos i njegova žena, 2600-2480.godina prije nove ere
- Fibula iz Vitaslingena, VII vijek
- Šlem iz Vendela, VII vijek
- Znak, 1962, Adolf Gotlib (1903)
- Diptih sv. Grgura
- Epidaurus, oko 350. godine prije nove ere
- Dva stražara V, 1960, Lin Čedvik (1914)
- Panel 3, 1914, Vasilij Kandinski (1866-1944)
- Velika Odaliska, Dominik Engr (1780-1867)
- Portret oficira, Konstantin Danil (1798-1873)
- Konji na pašnjaku, 1649, Pol Poter (1625-1654)
IV CJELINA
- Kalež iz Iraka 9. stoljeće
- Mozaik s česme u palači El-Hedine
- Inicijal iz “Keltskog jevanđelja”, VIII vijek
- Krčag iz Hubija u Danskoj
- Sv. Pantelejmon, Nerezi, 1164.godina
- Husein pašina džamija u Pljevljima
V CJELINA
- Vibracija, 1965, Jezus Rafael Soto (1923)
- Silberoto, 1967, Hajne Mak (1931)
- Spacio-dinamičke skulpture, Nikolas Šefer (1912)
VI CJELINA
- Ohola greška, pjesma Vaska Pope (1922)
- Ilustracija, Toni Randel
- Soko i gepard, Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd
VII CJELINA
- Pribor za jelo
- Kese
- Fotografski aparati
- Enterijer
NAPOMENA: Prilikom izrade nastavnih planova i za uspješnu realizaciju nastavnih
sadržaja, pogotovo onih vezanih za bošnjačku nacionalnu zajednicu, preporučuje se
da se koristi LISTA NEPOKRETNIH KULTURNIH DOBARA I SPOMENIKA KULTURE
SANDŽAČKIH BOŠNJAKA sačinjena od strane Odbora za kulturu BOŠNJAČKOG
NACIONALNOG VIJEĆA 2008. godine, koju nastavnici mogu koristiti i kao izbor
motiva za obradu većeg broja nastavnih cjelina.
78
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Prijedlog programa za nastavni predmet
BOSANSKI JEZIK
(prvi razred srednjeg obrazovanja)
79
ZAUSTAVLJENI PROCES
Ciljevi i zadaci
Cilj nastave maternjeg jezika je da kod učenika razvije estetski kriterij za sve ono
što je univerzalno vrijedno i dobro i sposobnost za razumijevanje književnih pojava
u svetskoj književnoj riznici bez zapostavljanja ili forsiranja pojedinih književnih
sadržaja.
Zadaci nastave maternjeg jezika su da:
- Učenici razviju sposobnost za samostalnu interpretaciju i istraživanje
književnih djela i nauče da pristupaju stručnoj literaturi o književnosti.
- učenici razlikuju književne pravce, epohe, stilska razdoblja, kao i specifične
književne pojave. U oblasti književne hronologije učenici treba da znaju vrijeme,
stilske osobine, centre, predstavnike, djela i vrste karakteristične za pojedino razdoblje.
- učenici upoznaju pravila sastavljanja i stiliziranja tekstova.
- da se kod učenika razvije ljubav prema maternjem jeziku i narodu koji se
tim jezikom izražava i ostvaruje svoja kulturna dobra;
- da se kod učenika podstakne želja za spoznavanjem, učenjem i što
sigurnijom upotrebom svog jezika, ali i volju da se vlastitim naporima i mogućnostima
ta želja ostvaruje kao pozitivan, tolerantan i kulturan odnos prema drugim jezicima
i narodima.
SADRŽAJI PROGRAMA
I Knjževnost i lektira
Teorija književnosti
Pojam i naziv književnosti; književnost kao umjetnost; književnost i druge
umjetnosti; usmena i pisana književnost; uloga književne umjetnosti u društvu;
književnost i proučavanja književnosti: teorija, istorija i književna kritika.
1. Vrste umjetnosti
2. Književnost kao umjetnost riječi
3. Nauka i književnost
4. Književni rodovi i vrste (osnovni pojmovi)
5. Književnoumjetnički tekst, Musa Ćazim Ćatić (izbor)
6. Struktura umjetničkog teksta (izbor)
7. Pripovjedački umjetnički tekst (izbor)
8. Poezija i stvarnost (izbor)
9. Pjesnik, njegov svijet i jezik (izbor)
10.Pripovjedač i pripovijedanje (izbor)
11. Svete knjige: Kur’an, Biblija...
80
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Književnostilske formacije
Antička književnost
Osnovne informacije o razvoju, vrstama, tematici, predstavnicima i osobenostima
antičke grčke i rimske književnosti
1.Uvod u antičku književnost
2. Mitska osnova antičke književnosti – najpoznatiji grčki mitovi
3. Odlike i podjela epske poezije
4. Homer: „Ilijada“ (odlomak)
5. Homer: „Odiseja“ (odlomak“
6. Odlike i podjela lirike
7. Sapfo (izbor)
8. Alkej (izbor)
9. Pindar (izbor)
10. Anakreont (izbor)
11. Odlike i vrste drame
12. Sofokle: „Antigona“
13. Eshil: „Okovani Prometej“ (izbor)
14. Aristofan: „Ptice“ (odlomak)
15. Odlike i predstavnici rimske književnosti
16. Vergilije: „Eneida“ (odlomak)
17. Ovidije (izbor)
18. Katul (izbor)
19. Tibul (izbor)
20. Horacije (izbor)
21. Plaut: „Tvrdica“ (odlomak)
Stara književnost istočnih naroda
Osnovne informacije o razvoju, vrstama, tematici, predstavnicima i
osobenostima književnosti starog vijeka i arapskoj i persijskoj književnosti
1. „Ep o Gilgamešu“
2.
Firdusi: „Šahnama“, (odlomak „Rustem i Surhab“)
3. „Hiljadu i jedna noć“ (izbor)
4. Klasici arapske i persijske književnosti (uvod)
5. Hajjam: „Rubaije“
6. Rumi: „Mesnevija“
7. Hafiz: „Divan“
8. Sadi: „Đulistan“
81
ZAUSTAVLJENI PROCES
Narodna (usmena) književnost
Poetika usmene književnosti, intenzivnost kolektivnih osjećanja i mišljenja.
Proces oblikovanja usmenih tvorevina. Usmeni stvaralac kao predstavnik svoje
sredine. Odnos: stvaralac – djelo – slušaoci; identifikovanje slušaoca sa kazivačem;
odgoj usmenim putem, pjevač kao čuvar društvenog, moralnog i nacionalnog
identiteta. Istorijsko predanje.
Tipologija jednostavnih usmenih oblika. Trajnost vrsta usmene književnosti,
njihova osnovna obilježja i razlike u funkciji. Tematski krugovi epske poezije. Junaci
kao vaspitni uzori svoje sredine. Narodna poezija kao usmena historija višeg reda u
formiranju i trajanju historijske svijesti – sa širim izborom usmene poezije i proze.
1. Podjela i odlike usmene književnosti
2. Epske narodne pjesme – ciklusi
3. Banović Strahinja – narodna pjesma
4. Bošnjačke epske pjesme
5. Epska pjesma: „Budalina Tale“
6. Epska pjesma, Avdo Međedović: „Ženidba Smailagić Mehe“
7. Epska pjesma: „Đerzelez Alija, carev mejdandžija“
8. Lirska pjesma: iz antologije Saita Orahovca: „Stare narodne pjesme Bošnjaka“
(izbor)
9. Lirske pjesme,(izbor)
10. Sevdalinka (izbor)
11. Lirsko-epske vrste
12. „Hasanaginica“
13. „Smrt Omera i Merime“
14. Romansa (izbor)
15. Usmena proza (narodna pripovjetka, bajka i basna) - Aiša Softić: „Usmena
proza Bošnjaka“, (basne, bajke, novele, šaljive ptiče i anegdote)
16. Poslovice i izreke - Ismet Rebronja, Medisa Kolaković: „Budi nešto, da ne
budeš ništa“, (antologija bošnjačkih izrečica iz Sandžaka)
Srednjovjekovna književnost
Počeci slavenske pismenosti. Najstarija slavenska pisma; najstariji
spomenici južnoslavenske kulture.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
82
Odlike i vrste srednjovjekovne evropske književnosti
Počeci slavenske pismenosti, južnoslavenska srednjovjekovna literatura
Bosanska srednjovjekovna književnost
Zapisi sa stećaka
Povelja Kulina-bana
Ostale književne vrste
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
II Jezik
Standardizacija jezika
Jezička standardizacija. Bosanski književni jezik. Književnojezičke
varijante. Nestandardni jezički varijeteti.
- Zavičajni govor i književni jezik
- Riječi iz mog zavičaja ( lokalna leksika – sakupljanje i pravljenje rječnika
lokalne leksike)
1. Jezik kao sredstvo sporazumijevanja
2. Jezici u svijetu
3. Jezička norma i standardizacija
4. Jezik i njegova struktura
Fonetika i fonologija
Jezik kao sistem znakova. Fonetika i fonologija. Glasovi i foneme.
Slog. Morfologija. Riječi i morfeme. Vrste morfema. Tvorba morfema.
Morfofonološke alternacije i njihova uloga u promjeni i tvorbi riječi.
1. Fonetsko – fonološki nivo
2. Nastanak i dioba glasova
3. Jednačenje suglasnika po zvučnosti i mjestu tvorbe
4. Gubljenje suglasnika i palatalizacije
5. Jotovanje
6. Alternacije ije/ je/ i/e
Ortoepija i ortografija
Akcenatski sistem bosanskog književnog jezika ( i njegovo
obilježavanje). Služenje riječnikom za utvrđivanje pravilnog akcenta.
1. Ortoepija i ortografija
2. Akcenat i postakcenatske dužine
3. Akcenatske vježbe
Pravopis
Osnovni principi pravopisa bosanskog književnog jezika. Pravopisi i
pravopisni priručnici.
1. Pravopisne odredbe pisanja h i j
2. Pravopisne odredbe pisanja č,ć,dž i đ
3. Pravopisni znaci
83
ZAUSTAVLJENI PROCES
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
Tačka
Zarez
Tačka – zarez
Upitnik
Uzvičnik
Tri tačke
Pisanje velikog i malog slova
Sastavljeno i rastavljeno pisanje
Apostrof, crta, crtica
Dvotačka, geminacija i kosa crta
Navodnici i polunavodnici
Historija jezika
1. Historija jezika do kraja 15. stoljeća
Jezik u upotrebi
Artikulacija glasova, jačina, visina, boja glasa. Izražajno kazivanje
napamet naučenih kraćih proznih i dijaloških tekstova. Korišćenje zvučnih
zapisa u podsticanju, procjeni i snimanju izražajnog čitanja, kazivanja i
recitovanja. Stilske vježbe. Domaći pismeni zadaci.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
Tipovi vezanog teksta
Domaće pismene vježbe
Izrada pismenog zadatka
Govorne vježbe
Izražajno kazivanje napamet naučenih kraćih proznih i dijaloških
tekstova
Rečenica kao komunikaciona i gramatička jedinica
Lančana i paralelna veza rečenica u tekstu
Morfemsko – morfološki nivo
Način ostvarivanja programa
Budući da u odgojno – obrazovnom sistemu jezik i književnost imaju
primarnu ulogu, njegovanje jezika je od najvećeg značaja u razvoju kulture jednog
naroda. Kao nastavni predmet jezik se, s toga, ne proučava da bi sam sebi bio svrha,
nego kao predmet koji pomaže u cjelokupnom razvoju i obrazovnom procesu
učenika.
Nastavom bosanskog jezika i književnosti učenike osposobljavamo za komunikaciju
bez koje ne mogu spoznati ni sebe, ni svijet oko sebe. Ta im komunikacija opet,
omogućava da pristupe nacionalnoj i svjetskoj kulturi putem govorne i pisane riječi.
Potpunije ovladavanje tim komunikacijskim sredstvom čini učenike sigurnijim
primaocima odgojnih poruka. Istovremeno kod učenika razvijamo ljubav prema
84
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
jeziku i narodu koji se tim jezikom izražava i ostvaruje svoja kulturna dobra;
podstičemo želju za spoznavanjem, učenjem i što sigurnijom upotrebom tog jezika,
ali i volju da se vlastitim naporima i mogućnostima ta želja ostvaruje kao pozitivan,
tolerantan i kulturan odnos prema drugim jezicima i narodima.
Nastava jezika treba da se izvodi u najužoj povezanosti s književnim tekstom.
Ona ima svoj sadržaj, svoje metode i svoj cilj, spaja misaone, osećajne, funkcionalne
i estetske momente jer je jezik, kao najsavršenije sredstvo sporazumijevanja, vezan za
misao, pa su mišljenje i jezik u stalnom jedinstvu. Promatranjem tekstova u pismenom
ili usmenom emitiranju, učenici zapažaju jezičke činjenice i njihova obilježja, razvijaju
logičko zaključivanje i apstraktno mišljenje, nužno za spoznaju jezičkih zakona
i pravila, odnosno lingvističko mišljenje, koje učeniku omogućava razlikovanje
nelingvističkih od lingvističkih pojava u upotrebi jezika (npr. prepoznavanje logičkog
sadržajnog, semantičkog, sintaksičkog, obavještajnog plana rečenice). Sve to nužno
uključuje stjecanje znanja o jeziku uopće, odnosno osnove opće lingvistike i osnove
znanosti o našem jeziku, tj. fonetiku, fonologiju, morfologiju, tvorbu riječi, sintaksu,
leksiku, stilistiku, ortografiju, ortoepiju, dijalekte i historiju jezika.
Usmeno i pismeno izražavanje u okviru našeg standardnog jezika zauzima,
nesumnjivo, važnu ulogu. Konkretan doprinos jednog i drugog vida izraza, koji
stoje u neraskidivoj vezi, ogleda se u osposobljavanju učenika za pravilnu usmenu
i pismenu komunikaciju standardnim jezikom, u razvijanju kulture njihovog
izražavanja, jezičkog mišljenja i svijesti o višestrukom značaju i ulozi jezika. Iako je
na prvom mjestu osposobljavanje učenika za pravilnu upotrebu standardnog jezika,
među zadacima nastave našeg predmeta je i to da se učenici, u određenoj mjeri,
upoznaju sa svim oblicima našeg jezika.
Učenike valja upoznati sa pravilima sastavljanja i stiliziranja tekstova,
tj. opskrbiti ih znanjem o teoriji sastavljanja (vrste tekstova), tekstovnoj lingvistici
(nadrečenično jedinstvo teksta), stlistici (poetska i lingvistička stilistika, funkcionalni
stilovi) i retorici (osnove govorništva).
Sve vrste govornih i pismenih vježbi su u funkciji pouzdanog jezičkog
ispoljavanja. Zato punu praktičnu prikladnost imaju gramatičke, akcenatske,
ortoepske, dikcijske, leksičke, semantičke, pravopisne i stilske vježbe; opisivanje,
pripovijedanje, raspravljanje itd. Programskim sadržajima iz područja jezika u
upotrebi, omogućeno je da se integrirano pristupi jezičkim i književnim sadržajima,
da se uspostavi korelacija. Osnov ove korelacije je vezani tekst.
Ove vježbe i oblici rada osposobljavaju učenike da se uspješno koriste svim
komunikacionim ulogama, da izgrađuju svijest o jeziku, njegovoj funkciji i ljepoti, te
da budu govornici, slušaoci, čitaoci i kreativci na polju pisane riječi.
S obzirom na mnoštvo autora i naslova, u želji da se učenicima olakša stjecanje
znanja, predlažemo jezgrovite panoramne preglede pojedinih književnih razdoblja i
njihovih predstavnika, gdje god je to opravdano, da bi ostalo vremena za velike pisce
i značajne teme općenito.
Nastavnik se mora truditi da kod učenika izgradi čitalačke navike i da ih
motivira da kao aktivni čitaoci pročitaju bar glavninu planiranog književnog fonda.
85
ZAUSTAVLJENI PROCES
Prijedlog programa za nastavni predmet
HISTORIJA
(prvi razred srednjeg obrazovanja)
86
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Cilj i zadaci:
Cilj nastave historije je da učenici ovladaju znanjima o razvoju ljudskog
društva od najstarijih vremena do savremenog doba, kako bi u sklopu nastave
ostalih predmeta to doprinijelo razvoju njihove stvralačke ličnosti. Takođe su ciljevi
izučavanja ovog nastavnog predmeta kulturni napredak i humanistički razvoj
učenikove ličnosti, da doprinese razumijevanju historijskog prostora i vremena,
historijskih procesa i tokova, kao i razvijanju nacionalnog identiteta i duha tolerancije
kod učenika.
Zаdаci nаstаve historije su dа učenici:
- ovlаdаju znаnjimа o historijskim pojаvаmа i procesimа nа sаdržаjimа o
prošlosti ljudskog društvа i prošlosti naših naroda;
- rаzvijаju kritičku historijsku svijest i historijsko mišljenje kаo osnovu
nаučnog shvаtаnjа rаzvojа ljudskog društvа;
- njeguju pаtriotsko osjećаnje nа slobodаrskim trаdicijаmа naših naroda,
vаspitаvаjući se u duhu tolerancije i međusobnog uvаžаvаnjа;
- uočavajući uzročno-posljedične veze, razumiju historijske procese i tokove,
ulogu istaknutih ličnosti u razvoju ljudskog društva i da poznaju nacionalnu i opštu
historiju (političku, ekonomsku, društvenu, kulturnu...) kao i historiju susjednih
naroda i država.
- uz pomoć istinitog tumačenja historijskih događaja, usvoje etičke norme i
poglede na život, te pri tome izgrade duh otvoren za razumijevanje različitih kultura
i načina života.
Operativni zadaci:
-razumijevanje pojma prošlosti;
-upoznavanje načina i značaja proučavanja prošlosti;
-razumijevanje osnovnih odlika predhistorije i starog vijeka;
-razumijevanje osnovnih vremenskih odrednica (decenija, vijek, milenijum)
-osposobljavanje za korišćenje historijske karte;
-sticanje znanja o događajima i ličnostima koje su obilježile epohu starog
vijeka;
-upoznavanje sa osnovnim odlikama antičke kulture.
87
ZAUSTAVLJENI PROCES
SADRŽAJI PROGRAMA
(Za gimnazije)
UVOD U HISTORIJU
-
HISTORIJA – NAUKA O PROŠLOSTI LJUDSKOG DRUŠTVA
Definicija historije
Zadatak historije kao nauke i kao nastavnog predmeta
Historijski izvori
Historijske institucije
Odnos historije prema drugim društvenim naukama
Historijska nauka i pomoćne historijske nauke
Računanje vremena
Periodizacija historije
PRETHISTORIJA
88
-
DUGO PUTOVANJE KROZ PRETHISTORIJU
Postanak i razvoj čovjeka
Starije kameno doba – paleolit
Srednje kameno doba – mezolit
Mlađe kameno doba – neolit
Metalno doba – bakarno, brončano i željezno doba
Društveni odnosi u predhistoriji
Vjerske predstave prvobitnih ljudi
Umjetničko stvaralaštvo
Indoevropske seobe
-
PRETHISTORIJA NA TLU SRBIJE I BOSNE I HERCEGOVINE
Paleolit i mezolit na tlu Srbije i Bosne i Hercegovine
Neolit ili mlađe kameno doba
Eneolit – bakarno doba ili kasni neolit
-
PRETHISTORIJA NA TLU SANDŽAKA
Paleolit i mezolit na tlu Sandžaka
Neolit ili mlađe kameno doba
Metalno doba
Arheološka nalazišta u Sandžaku
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
CIVILIZACIJE STAROG ISTOKA
- MESOPOTAMIJA (Geografski položaj, Sumer, Akad, Novosumersko
razdoblje – treća dinastije iz Ura, Babilonsko razdoblje)
- ASIRSKO CARSTVO
- EGIPAT (Zemlja, ujedinjenje Egipta. život po pravilima rijeke, Staro
Carstvo, Srednje Carstvo, Novo Carstvo, državno uređenje i društvene
prilike, Kasno ili Saitsko Carstvo i konačan pad Egipta, religija i mitologija,
kulturna dostignuća)
- HETITI
- PERSIJA
- JEVREJI I NJIHOVE DRŽAVE
- FENIKIJA
- INDIJA
- KINA
STARA GRČKA
- KRITSKO-MINOJSKA KULTURA (Minojska civilizacija, palača-dvorac u
Knososu, minojska religija)
- MIKENSKI PERIOD I TROJANSKI RAT
- HISTORIJA HELADE OD XII DO VIII STOLJEĆA PRIJE N.E.
(Doseljavanje Doraca, homersko doba, nastajanje polisa, grčka kolonizacija
(750-550), Grci na Jadranu)
- SPARTA (društveno i državno uređenje, spartanski odgoj, širenje
spartanske države)
- ATENA (ujedinjenje Atike, društveno i državno uređenje, Drakonovi
zakoni, Solonove reforme, Pizistratova tiranija, Klistenove reforme)
- GRČKO-PERSIJSKI RATOVI (Jonski ustanak, sukobi u Evropi, atenska
hegemonija, Periklovo doba i procvat atenske demokratije)
- PELOPONESKI RAT (uzrok Peloponeskog rata, Arhidamov rat, sicilijska
ekspedicija, završetak rata)
- RELIGIJA, KULTURA I UMJETNOST ANTIČKIH GRKA (grčka
božanstva, heroji i fantastična bića, proročišta, vjerske svečanosti,
Olimpijske igre, književnost i naučna dostignuća, filozofija, grčka
historiografija, umjetnost – arhitektura, vajarstvo i slikarstvo)
- MAKEDONIJA (spartanska hegemonija, tebanska hegemonija, uspon
Makedonije, osvajanja Aleksandra Velikog, Aleksandrovi nasljednici)
- HELENISTIČKI SVIJET (pojam helinizma, religija, umjetnost, društvene i
prirodne nauke)
STARI RIM
-
RIM U DOBA KRALJEVA (narodi Apeninskog poluostrva, osnivanje
Rima, doba Kraljevstva, Rimljani i Etrurci)
DOBA REPUBLIKE (borba patricija i plebejaca, državno uređenje Rimske
Republike, osvajanje Apeninskog poluotoka – Italije, Rim – gospodar
89
ZAUSTAVLJENI PROCES
-
90
Italije, kultura i religija)
ŠIRENJE RIMA VAN ITALIJE (Punski ratovi, Makedonski ratovi, Sirijski
rat, provincije)
KRIZA RIMSKE REPUBLIKE (agrarna kriza, reforme braće Grah,
građanski ratovi – borba optimata i populara, rimski robovi i njihovi
ustanci, Spartakov ustanak)
PRVI I DRUGI TRIJUMVIRAT (Prvi trijumvirat – nastavak građanskog
rata, Drugi trijumvirat – propast republike)
RIMSKA KULTURA U DOBA REPUBLIKE (religija, književnost,
besjedništvo, historiografija, likovne umjetnosti)
AVGUSTOV PRINCIPAT (osnivanje principata, Avgustova spoljna
politika, kultura Avgustovog doba)
DOBA PRINCIPATA (spoljna politika Rima u I vijeku n.e., Trajanovi
ratovi, odbrana granica, država i društvo u doba principata, unutrašnji
nemiri u doba principata,
DOBA DOMINATA ( dominat, kolonat, tetrarhija, poreska reforma, edikt
o cijenama, nova prijestolnica)
RIMSKA KULTURA U DOBA CARSTVA (religija, historiografija,
prirodne nauke, društvene nauke: književnost, filozofija, pravo, likovne
umjetnosti: arhitektura, vajarstvo i slikarstvo)
HRIŠĆANSTVO (pojava hrišćanstva, progoni hrišćana, pobjeda
hrišćanstva)
KRAJ ANTIČKOG SVIJETA (seoba naroda - Goti, podjela Carstva, Huni,
pad Zapadnog Rimskog Carstva, Justinijanova obnova Rimskog Carstva)
PROSTOR BOSNE I HERCEGOVINE U ANTICI (Ilirski narodi i Rimska
osvajanja, Ustanci – Panonski ustanak ili ustanak Batona, romanizacija i
urbanizacija, religija i kultovi, kršćanstvo provincije Dalmacije)
SANDŽAČKO PODRUČJE U ANTICI (stanovništvo, rimska osvajanja,
religija i kulturna baština, arheološka nalazišta u Sandžaku)
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
PRVI RAZRED SREDNJIH STRUCNIH SKOLA
(2 časa nedjeljno, ukupno 72 časa)
SADRZAJ PROGRAMA
(nastavne teme)
UVOD :
-HISTORIJA KAO NAUKA
-PRETHISTORIJA
-PRETHISTORIJA NA TLU DANASNJE BIH
-PRETHISTORIJA NA TLU DANASNJEG SANDZAKA
-STARI VIJEK I ISTOCNE CIVILIZACIJE
-STARI VIJEK I ANTICKE DRZAVE
-SREDNJI VIJEK
-NASI NARODI U SREDNJEM VIJEKU
-NASI NARODI I SUSJEDI POD OSMANLIJSKOM VLASCU (XVI –
XVIII)
-NOVI VIJEK
-JUZNOSLOVENSKE
MLECANA
ZEMLJE
POD
VLASCU
HABZBURGA
I
Napomena: Za srednje sručne skole ponuđene su samo nastavne teme jer su ciljevi
i zadaci kao i način ostvarivanja programa isti kao za gimnazije. Nastavnici ih mogu
upotrebiti za izradu svog nastavnog plana.
NAČIN OSTVARIVANJA PROGRAMA
Preporučeni sadržaji korišćenjem različitih pedagoško-didaktičkih metoda
i savremenih nastavnih pomagala i učila, daju mogućnost da se učenik uvode u
historiju kao nauku, prateći razvojnu liniju civilizacije kroz kulturne, privredne i
političke djelatnosti ljudi u najstarijim epohama prošlosti. Ako se racionalno izvrši
izbor bitnih činjenica, postavljeni ciljevi u nastavi ovog predmeta dovešće do željenih
ishoda.
91
ZAUSTAVLJENI PROCES
Prijedlog programa za nastavni predmet
MUZIČKA KULTURA
(prvi razred srednjeg obrazovanja)
92
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Cilj i zadaci:
Cilj nastave predmeta muzička kultura (umjetnost) je da podsticanjem,
stvaranjem i daljim njegovanjem interesovanja, navika i potreba za slušanjem
vrijednih muzičkih ostvarenja razvija kod učenika ljubav prema muzičkoj
umjetnosti, doprinese njihovom estetskom i humanom razvoju i podizanju nivoa
njihove muzičke i opšte kulture.
Zadaci nastave muzičke umjetnosti su da:
- upozna učenike sa izražajnim sredstvima muzičke umjetnosti i osobenostima
osnovnih muzičkih stilova i žanrova;
-upozna učenike, kroz slušanje muzike, sa najvrjednijim djelima razliitih stilova i
oblika;
- omogući učenicima da usvoje i prošire osnovne muzičko-teorijske pojmove
historijskim redom;
- stvori i razvije navike kod učenika da slušaju vrijedna muzička djela, prate
muzički život i izgrađuju pozitivan stav prema muzičkoj umjetnosti;
- bogati i oplemenjuje emocionalni život učenika i razvije sposobnosti za procjenu
umjetničke vrijednosti;
- njeguje horsko i orkestarsko muziciranje u školi kroz različie muzičke sekcije;
- prezntiranjem muzičkih tradicija različitih naroda, s posebnim naglaskom na
sopstvenu nacionalnu muzičku tradiciju, doprinese da se kod učenika formiraju
stavovi, uvjerenja i sistem vrijdnosti koji će doprinijeti razvoju ličnog i nacionalnog
identiteta;
- slušanjem, pjevanjem i sviranjem poznatih primjera bošnjačke
muzičke tradicije (sevdalinki, ilahija i kasida) razvije svijest kod učenika o potrebi
njegovanja, očuvanja i unaprjeđivanja sopstvene nacionalne muzičke tradicije kao
dijela opšte kulturne tradicije i svjetske kulturne baštine;
Sadrdržaji programa
- Muzika u doba prvobitne društvene zajednice (1 čas)
Korijeni muzike i njena prvobitna uloga;
- Muzička umjetnost starog vijeka (1 čas)
Muzika starih civilizacija: Grčke, Rima, Egipta, Indijska muzika…
- Muzika srednjeg vijeka (1+1čas)
Srednjovjekovna muzika, gregorijanski koral, vizantijsko i višeglasno pjevanje
(duhovna i svjetovna muzika)
- Muzika renesanse (3+1 čas)
Odlike muzike renesanse: svjetovna, duhovna i višeglasna-motet i misa –
93
ZAUSTAVLJENI PROCES
Orlando di Laso i DJ.P. Palestrina; instrumentalna muzika renesanse;
- Duhovna muzika Bošnjaka: ilahije i kaside, slušanje (1 čas).
- Narodna muzička tradicija Bošnjaka u Sandžaku u doba renesanse (selo-grad)
vokalna tehnika, dugi i kratki napjev u gradu; karakteristični oblici dјеčijeg
stvaralaštva: brojalice, uspavanke; svatovske pjesme (selo i grad); koledarske pjesme
(selo)…
- Muzika baroka i rokokoa (3+1 čas)
- Pojava opere, njen razvoj i predstavnici u 17-tom vijeku. Razvoj instrumentalne i
vokalnoinstrumentalne muzike i oblika. Predstavnici: Koreli, Vivaldi; oblici: fuga,
sonata, koncert, svita; Kasni Barok -Hendl i Bah.
- Razvoj opera u 18-tom vijeku (1čas)
Komična i ozbiljna opera - rađanje коmične opera (Pergolezi: “Služavka
gospodarica”), K.W.Gluk i reforma opera.
- Muzika predklasike i klasike (6+2 časa)
Razvoj sonate i simfonije. Najistaknutiji predstavnici klasike - Hajdn, Mocart
i Betoven. Primjeri za slušanje:
- Hajdn - simfonija sa udarcem timpana II-stav; Londonska simfonija D-dur
br.104 I-stav;
- Mocart - “Mala noćna muzika”, neka od arija iz Figarove ženidbe;
- Betoven – “Mjesečeva sonata” - cis-moll, 9.simf IV-stav, Oda radosti;
- Tradicionalni instrumenti bošnjaka u Sandzaku i Bosni u periodu
klasicizma: idiofoni i membranofoni instrumenti: drombilje, bubanj, bubnjić,
talambas, bubanj na đerdinu; aerofoni instrumenti: jednojka, dvojnice, diple, zurna;
kordofoni (lirica, karaduzen, šargija, saz). Opisi instrumenata i zastupljenost.
- Romantizam u muzici (6+2 časa)
Opštе obilježje romantizma u muzici. Solo pјesma, klavirska minijatura,
programska muzika. Slušanje pojedinih djela romantičara: Šubert, Šuman,
Mendelson, Berlioz, List, Brams, Šopen, Grig i dr.
- Opera, opereta i balet u 19. vijeku (5+1 čas)
Razvoj opere u Italiji: Rosini, Belini, Doniceti, Verdi; u Njemačkoj: Veber,
Vagner i u Francuskoj: Guno, Bize, Delib.
Razvoj operete: Ofenbah, Štraus.
Primjeri za slušanje: Rosini uvertira i arija Figara iz opera “Seviljski berberin”;
Verdi: hor jevreja iz opere ”Nabuko”; Veber: uvertira za operu “Čarobni strijelac”;
Bize: Habanera i arija toreadora iz opere “Karmen”.
- Narodna muzička tradicija - Bošnjaka (2 čas)
94
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Sevdalinka kao deo kulturne baštine Bošnjaka, porijeklo, razvoj i karakteristike
sevdalinke (ljubav,emocije,); muzička pratnja uz pjevanje sevdalinki: saz - kasnije
harmonika i orkestar. Najznačajniji izvodjači: Hamdija Šahinpašić – sakupljač i
izvođač sandžačkih sevdalinki, Himzo Polovina, Safet Isović, Nedžаd Salković,
Zehra Deović i dr; primjeri za slušanje: S. Isović: Srebren ibrik, N.Salković: Mujo
Đoga po mejdanu voda, Zaplakala Šećer Đula, Po Taslidži pala magla, izbor iz
antologije Hamdije Šahinpašića.
NAČIN OSTVARIVANJA PROGRAMA
U programu nastave muzičke kulture za prvi razred srednjih škola,
pogotovo gimnazija, istaknuto mjesto ima sticanje znanja o muzici, koje se ostvaruje
praćenjem njenog razvoja u različitim epohama. Predviđeni cilj ostvaruje se obradom
tema značajnih za razumijevanje uloge muzike u društvu, upoznavanjem muzičkih
izražajnih sredstava, žanrova i oblika, kao i istaknutih stvaralaca i izvodjača na
reprezentativnim primjerima uz slušanje i kad god je to moguće aktivno muziciranje
(pjevanje i sviranje) muzičkih djela.
Osnovni princip u ostvarivanju ciljeva i zadataka nastave muzičke kulture
jeste aktivno učešće učenika na času. U tom procesu neophodno je na jednom času
obuhvatiti različita područja iz programa predviđenog za taj razred i kombinovati
različite metode i oblike rada u nastavi.
Za učenike koji su posebno dodatno motivisani za saznavanje, učenje
i proširivanje znanja u oblasti muzičke umjetnosti, kao i za sviranje na pojedinim
instrumentima, preporučuje se dodatni rad kroz organizovanje muzičkih sekcija,
pri čemu se mogu oformiti posebne grupe za njegovanje tradicionalne nacionalne
muzike ( za Bošnjake naprimjer, za njegovanje sevdalinke, posebno one nastale na tlu
nekadašnjeg Sandžaka, pri čemu treba iskoristiti bogatu muzičku ostavštinu Hamdije
šahinpašića), ili za izvođenje ilahija, ili formiranje grupe za sviranje na sazu, itd)
95
ZAUSTAVLJENI PROCES
Prijedlog programa za nastavni predmet
LIKOVNA KULTURA
(prvi razred srednjeg obrazovanja)
96
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
LIKOVNA KULTURA
(za gimnazije i srednje stručne škole)
Cilj i zadaci
Cilj obrazovanja u likovnoj umjetnosti je otkrivanje svih raspoloživih mogućnosti
kod učenika za likovno izražavanje, osposobljavanje za razumijevanje likovnih djela,
kao i oplemenjivanje ličnosti učenika u skladu s društvenom, humanističkom i
stručnom orijentacijom.
Zadaci nastave likovne umjetnosti su da:
- uvodi učenika u svijet vijrednosti stvaralačkog mišljenja kroz problemske
zadatke u praktičnom i teoretskom radu;
- uputi učenika da shvati umjetničko djelo u okviru društveno-historijskih
uslova;
- osposobi učenika da stečena praktična i teoretska znanja primijeni u budućim
zanimanjima;
- upozna učenika s likovnim zakonitostima kroz samostalna likovna ostvarenja;
- uvede učenika u svijet opažanja i doživljavanja likovnih djela i uputi ga da se
kritički odnosi prema vlastitim i tuđim likovnim djelima;
- razvija lični odnos učenika prema slikarskim, grafičkim, vajarskim i
arhitektonskim ostvarenjima, kao i ostvarenjima primijenjenih umjetnosti i dizajna;
- upozna učenika s osnovnim odlikama i razvojem umjetnosti u društvenohistorijskim razdobljima u nas i u svetu;
- omogući svestrani razvoj učenikove ličnosti, kako emocionalno-doživljajnih
tako i intelektualno-kreativnih sposobnosti;
- razvija potrebe i smisao za samostalno stvaranje obrazovanja i doživljavanja
umjetničkih djela u uslovima slobodnog izražavanja stvaralačkih mogućnosti
pojedinca u našem društvu;
- uputi učenika da tumači umjetnost na naučnim osnovama kako bi doprinosio
oplemenjivanju međuljudskih odnosa;
- izgradi shvatanje kod učenika da isticanje univerzalnosti likovnog jezika utiče
na ukidanje jezičkih, nacionalnih i rasnih razdvajanja;
- upozna učenika s likovnim naslijeđem svoje zemlje, svoga grada (mjesta) i
svoga zavičaja, kako bi se razvijala svijest o potrebi negovanja kulturnih tekovina kao
jednog od činilaca sopstvenog nacionalnog identiteta;
- izgradi shvatanja kod učenika da bavljenje likovnim umjetnostima treba da
postane navika neophodna za razvoj cjelovite ličnosti.
97
ZAUSTAVLJENI PROCES
I razred
(društveno-jezički tip)
(1 čas nedjeljno, 36 časova godišnje)
SADRŽAJI PROGRAMA
I CJELINA (12 časova)
1. OPŠTI DIO
Definicija umjetnosti. Umjetnost u prostoru i vremenu. Umjetnost i društvo.
1.1. SAMOSTALNO LIKOVNO IZRAŽAVANJE
Oblik: Konstrukcija i proporcija. Komponovanje slobodno obrazovanim
uprošćenim oblicima na zadatim formatima. Utvrđivanje (vizitiranjem) i
predstavljanje proporcija posmatranog predmeta u različitim položajima,
komponovanje u iste formate. Predstavljanje predmeta posmatranog iz istog ugla,
komponovanje u različite formate.
Trodimenzionalno oblikovanje (vajanje). Slobodno komponovanje.
Predstavljanje osnovnih karakteristika (mjere, pokret) posmatranog ili slobodno
odabranog motiva.
1.2. LIKOVNA DJELA I SPOMENICI KULTURE
Pojava umjetničkog stvaranja. Epohe u umjetnosti prahistorije. Karakter
prahistorijske umjetnosti. Tipična ostvarenja arhitekture, skulpture, slikarstva
(Stounhendž, Vilendorska Venera, Altamira). Prahistorijska umjetnost: Paleolit
(Badanj), Mezolit (Lepenski vir), Neolit (Vinča, Predionica, Butmir). Metalno doba.
2. OPAŽANJA I PREDSTAVLJANJE
3. MEDIJI: Crtanje, slikanje, vajanje, grafika i umjetnička djela i spomenici
kulture
4. SREDSTVA: likovno-tehnička i didaktičko-metodička
II CJELINA (23 časa)
1. OPŠTI DIO
Vrste likovnih i primijenjenih umjetnosti. Prostor. Perspektiva (inverzna,
linearna, vazdušna).
98
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
1.1. SAMOSTALNO LIKOVNO IZRAŽAVANJE
Oblik. Rad po prirodi (crtanje). Prostor. Linearna perspektiva. Predstavljanje
jednostavnih pravougaonih predmeta. Predstavljanje djela unutrašnjeg ili spoljašnjeg
prostora. Vazdušna perspektiva. Prostor. Rad po prirodi (crtanje). Linija, šrafura
(grafika - priprema, izvođenje, štampanje).
1.2. LIKOVNA DJELA I SPOMENICI KULTURE
Idejne osnove grčke civilizacije i umjetnosti. Utjecaji prethodnih civilizacija
(Egipat, Krit, Mikena). Tri razdoblja u razvitku. Najznačajniji spomenici i umjetnici.
Slikarstvo vaza. Historijski značaj grčke umjetnosti.
Grčki spomenici. Arhitektura (Herakleja, Linkestis, Stobi). Skulptura i djela
primijenjenih umjetnosti u muzejima naše zemlje i regiona.
Umjetnost starog Rima. Nove pojave u arhitekturi i skulpturi (Panteon, bazilike;
portreti, historijski reljefi. Slikarstvo (Pompeji). Značaj rimske civilizacije za kasniju
umjetnost Zapada. Rimske urbane cjeline (Emona, Salona, Sirmijum, Viminacijum).
Arhitektura (Dioklecijanova palata, Romulijana, Gamzigrad). Skulptura (portreti
Konstantina, sarkofazi iz Salone). Mozaici (Risan, Romulijana). Slikarstvo grobnica
(Bečka, Viminacijum).
2. OPAŽANJE I PREDSTAVLJANJE
3. MEDIJI: Crtanje, slikanje, vajanje, grafika, umjetnička djela, power-point
(prezentacije), film i dr.
4. SREDSTVA: likovno-tehnička i didaktičko-metodička.
99
ZAUSTAVLJENI PROCES
I razred
(za opšti i prirodno-matematički tip gimnazije)
(1 čas nedjeljno, 36 časova godišnje)
SADRŽAJI PROGRAMA
I CJELINA (12 časova)
1. OPŠTI DIO
Definicija umjetnosti. Umjetnost u prostoru i vremenu. Umjetnost i društvo.
1.1. SAMOSTALNO LIKOVNO IZRAŽAVANJE
Oblik: Konstrukcija i proporcija. Komponovanje slobodno obrazovanim
uprošćenim oblicima na zadatim formatima. Utvrđivanje (viziranjem) i predstavljanje
proporcija posmatranog predmeta u različitim položajima, komponovanje u iste
formate. Predstavljanje predmeta posmatranog iz istog ugla, komponovanje u
različite formate.
Trodimenzionalno oblikovanje (vajanje). Slobodno komponovanje.
Predstavljanje osnovnih karakteristika (mjere, pokret) posmatranog ili slobodno
odabranog motiva.
1.2. LIKOVNA DJELA I SPOMENICI KULTURE
Pojava umjetničkog stvaranja. Epohe u umjetnosti prahistorije. Karakter
prahistorijske umjetnosti. Tipična ostvarenja arhitekture, skulpture, slikarstva
(Stounhendž, Vilendorfska Venera, Altamira). Prahistorijska umjetnost: paleolit
(Badanj), mezolit (Lepenski vir), neolit (Vinča, Butmir).
Civilizacija starog Egipta. Arhitektura: mastabe, piramide, hramovi. Osobenosti
skulpture: portret. Bojeni narativni reljef. Primijenjena umjetnost.
Civilizacije u predjelu Tigra i Eufrata. Umjetnost Sumera, Babilonaca, Asiraca i
Persijanaca.
Idejne osnove grčke civilizacije i umjetnosti i njihov značaj. Utjecaji prethodnih
civilizacija (Egipat, Krit, Mikena).
Počeci grčke umjetnosti. Arhajsko razdoblje. Grčka umjetnost klasičnog
razdoblja. Dorski, jonski i korintski stil u arhitekturi. Helenističko razdoblje - glavni
spomenici i umjetnici.
Grčki spomenici. Arhitektura (Herakleja, Linkestis, Stobi).
Umjetnost starog Rima i njen značaj za kasniju umjetnost. Nove pojave u
arhitekturi i skulpturi (Panteon) bazilike; portreti, historijski reljefi. Slikarstvo
(Pompeji). Rimske urbane cjeline na prostoru naše zemlje i regiona (Salona,
Sirmijum). Arhitektura (Dioklecijanova palata, Romulijana). Skulptura (portret
Konstantina, sarkofazi iz Salone). Mozaici (Risan, Romulijana).
100
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
2. OPAŽANJE I PREDSTAVLJANJE I UOPŠTAVANJE
3. MEDIJI: crtanje, slikanje, vajanje, historija umjetnosti.
4. SREDSTVA: likovno-tehnička i didaktička.
II CJELINA (23 časa)
1. OPŠTI DIO
Vrste likovnih i primijenjenih umjetnosti, prostor. Perspektiva (inverzna,
linearna, vazdušna).
1.1. SAMOSTALNO LIKOVNO IZRAŽAVANJE
Oblik. Rad po prirodi (crtanje). Prostor. Linearna perspektiva. Predstavljanje
jednostavnih pravougaonih predmeta. Predstavljanje djela unutrašnjeg ili spoljašnjeg
prostora. Vazdušna perspektiva. Prostor. Rad po prirodi (crtanje). Linija, šrafura
(grafika - priprema, izvođenje, štampanje).
1.2. LIKOVNA DJELA I SPOMENICI KULTURE
Osobenosti starohrišćanske umjetnosti. Umjetnost u doba seobe naroda.
Umjetničko stvaranje u razdoblju preromantike.
Spomenici starohrišćanske umjetnosti.
Odlike romantičke umjetnosti. Novine u arhitekturi i glavni spomenici (Sv.
Sernen, Piza). Skulptura i njena vezanost za arhitekturu (Vezlej).
Glavna obilježja gotičke umjetnosti. Novine u arhitekturi i glavni spomenici
(Šartr, Solzberi). Obilježja skulpture (spomenici Rems, Amijen). Vitraži.
Odlike islamske umjetnosti. Glavni spomenici arhitekture. Minijatura. Arabeska,
kaligrafija, ornamentika.
Bošnjačko kulturno naslijeđe. Arhitektura džamija na prostorima regiona.
Džamije: Altun-alem i Lejlek džamija u Novom Pazaru, Sultan Valide džamija u
Sjenici, Husein pašina džamija u Pljevljima, Hamam u Novom Pazaru, Stara banja
u Novom Pazaru, Gradska tvrđava sa kulom motriljom (Novi Pazar), mostovi,
stara gradska stambena arhitektura (kuće, kule, hanovi, čardaci). Sahat kula u
Prijepolju, musale, mezarja, nišantaši, turbeta, banje. [Za obradu ove oblasti
na raspolaganju nastavnicima je Lista nepokretnih kulturnih dobara i
spomenika kulture sandžačkih Bošnjaka koju je sačinio Odbor za kulturu
Bošnjačkog nacionalnog vijeća ].
Primijenjena umjetnost kod Bošnjaka: ćilimarstvo, vez, kujundžiluk - izrada
nakita, posuđa i slično.
Kultura odijevanja Bošnjaka ( dizajn odjeće, dizajn obuće, elementi veza, tkanja).
Odlike vizantijske umjetnosti. Glavni spomenici arhitekture (Sv. Luka u Fokidi)
i slikarstva (Kahrije Džamija). Vizantijski uticaj na umjetnost drugih zemalja (Rusija,
Rubljov-Gruzija).
Preteče renesanse (Đoto). Idejne osnove nastanka renesansne umjetnosti.
101
ZAUSTAVLJENI PROCES
Glavne osobenosti. Renesansa u Italiji (Donatelo, Leonardo da Vinči, Mikelanđelo,
Rafael, Ticijan).
Renesansa na sjeveru Evrope: Nizozemska (braća Van Ajk, Brojgel), Njemačka
(Direr, Holbajn).
Manirizam: odlike i glavni predstavnici.
Renesansa na prostorima naše i susjednih zemalja (prostor nekadašnje
Jugoslavije) i njene osobenosti.
Arhitektonsko-skulptoralno djelo Nikole Firentinca (katedrala u Šibeniku).
Dubrovački slikari (Nikola Božidarević).
2. OPAŽANJE I PREDSTAVLJANJE
3. MEDIJI: Crtanje, slikanje, vajanje, grafika, umjetnička dela i spomenici
kulture.
4. SREDSTVA: likovno-tehnička i didaktičko-metodička.
102
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
103
ZAUSTAVLJENI PROCES
104
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
105
ZAUSTAVLJENI PROCES
R.br.2 0 0 2011
Poštovani,
Pozivamo Vas na I konsultativni sastanak na temu: Strategija
razvoja obrazovanja na bosanskom jeziku u Republici Srbiji
Sastanak üe se održati u utorak, 16.0 .2011.godine u 1 :30h,
prostorije lavnog ureda Vijeüa, ul. 2 . novembra bb, 36300 Novi Pazar.
Nakon sastanka biüe upriliþen iftar u hotelu adž.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru
12.0 .2011.godine
106
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa
i narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
I konsultativni sastanak na temu:
Strategija razvoja obrazovanja na bosanskom jeziku u Republici Srbiji
Utorak, 16.0 .2011.godine, 1 :30 prostorije Vijeüa
25. Nevresa Skarep
26. hmet Bihorac
2 . Ramo oca
2 . Nusret ukoviü
29. Naser urtagiü
30. Sead jajiü
31. ersala Daca
32. Nermin ehoviü
33. Nihad Ukiü
34. usuf ekpek
35. ehmed Preljeviü
36. aida Fazliü
3 . Nazlija ajdaragiü
3 . Prof. dr aban uratoviü
39. Selim aüiroviü
40. bdulah ušoviü
41. ensur ukorliü
42. lmir amziü
43. unir abotiü
44. Emira Batiloviü
45. urat odžiü
46. ejra Daciü
4 . aso vdoviü
4 . Fikret ot
1. odo atal
2. Sead emsoviü
3. doc. dr Emir ûoroviü
4. Belkisa Beka krijelj
5.
erima ýingiü
6. Esad Rahiü
. Farisa Fetahoviü
. Indira adžisalihoviü
9. mer odžiü
10. Sanela eÿedoviü
11. dela elajac
12. Rešad Prtinac
13. Nataša Prtinac
14. Dinheta Puliü
15. Resmija oraü
16. mor Rožajac
1 . Sabahudin Selmanoviü
1 . Nermina aloviü
19. Sadeta ahiroviü
20. Vedžiha eüoviü
21. Elijas Rebronja
22. lida Ramoviü
23. inka Smailoviü
24. hmedin Ĉerlek
ýlanovi Izvršnog odbora Vijeüa:
1. Esad Džudževiü, predsjednik IO
2.
uhedin Fijuljanin, šef resora za kulturu i informisanje
3. Dr Redžep krijelj, šef resora za obrazovanje
4.
evluda elajac, šef resora za službenu upotrebu jezika i pisma
5.
uratka Fetahoviü, predsjednica Odbora za obrazovanje
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
107
ZAUSTAVLJENI PROCES
S
EN E
N S
Izvršni odbor Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa zapoþeo je seriju konsultativnih razgovora
radi utvrÿivanja osnova strategije obrazovanja na bosanskom jeziku na svim nivoima
obrazovanja u opštinama u kojima je bosanski jezik u službenoj upotrebi.
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa, narodni poslanik Esad Džudževiü je rekao da
Bošnjaci time nastoje i žele da ostvare sva Ustavom i zakonom zajemþena prava na naþin kako to
þine druge manjine u Srbiji.
Džudževiü je ukazao da je proces ostvarivanja bošnjaþkih prava u Srbiji zaustavlen prije
gotovo dvije i po godine što, kako je rekao, zaslužuje ne samo kriviþne prijave koje su veü
podnijete protiv nadležnih veü i više od toga tužbu eÿunarodnom sudu u Strazburu.
Džudževiü je podsjetio da je Resor za obrazovanje BNV izradio i dostavio inistarstvu
prosvjete i avodu za unapreÿivanje obrazovanja i vaspitanja planove i programe nastave
bosanskog jezika i književnosti za sve razrede osnovne škole, kao i nastavne planove i programe
za sadržaje koji izražavaju posebnost bošnjaþke nacionalne zajednice iz oblasti historije,
muziþkog vaspitanja i likovne umjetnosti.
Džudževiü je pozvao sve predstavnike obrazovnih ustanova na podruþju Sandžaka da se
ukljuþe u proces izrade strategije obrazovanja na bosanskom jeziku za sandžaþke Bošnjake u
Republci Srbiji i preduzmu sve potrebne radnje na implementaciji prava na obrazovanje
sandžaþkih Bošnjaka na svom maternjem bosanskom jeziku, u skladu sa Ustavom, zakonom i
standardima Evropske Unije.
ef Resora za obrazovanje Izvršnog odbora Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa Dr Redžep
krijelj upoznao je prisutne sa modalitetima implemantacije nastave na bosanskom jeziku u
skladu sa odelom obrazovanja, koji je inistarstvu prosvjete dostavljen još prije skoro pune
dvije godine. On je posebno istakao neophodnost ukljuþenja svih u taj proces.
Na prvom konsultativnom sastanku u vezi sa izradom strategije obrazovanja na
bosanskom jeziku za sandžaþke Bošnjake u Republici Srbiji, koji je održan u lavnom uredu
Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, u Novom Pazaru 16. 0 . 2011. godine, uþestvovali su
predstavnici školskih ustanova na svim nivoima obrazovanja iz svih opština u Sandžaku u
kojima je bosanski jezik u službenoj upotrebi.
Osnov za izradu strategije obrazovanja na bosanskom jeziku je odel obrazovanja za
sandžaþke Bošnjake u Republici Srbiji.
U Novom Pazaru,
1 .0 .2011.godine
ef lavnog ureda Vijeüa
lma usiü, dipl.pravnik
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
108
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
109
ZAUSTAVLJENI PROCES
Br.2 1-4b-2011
Datum: 29. 0 . 2011.
NOVI P
R
RE B I
SRBI
inistarstvo nauke i provsjete
inistar pro . dr arko bradoviü
Poštovani g-dine
inistre,
Vašim dopisom, br. 6-00-00001/2011-06, od 15. 0 . 2011. godine, dostavljeno
nam je mišljenje avoda za unapreÿivanje obrazovanja i vaspitanja - entar za razvoj
programa i udžbenika, br. 540/11, od 0 . 0 . 2011. godine, u vezi sa obezbjeÿenjem
nastave na bosanskom jeziku, kroz implementaciju
odela obrazovanja za sandžaþke
Bošnjake u Republici Srbiji u nastavi, u skladu sa zakonom.
Postupajuüi po preporukama avoda, iznijetim u navedenom mišljenju, Resor za
obrazovanje Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa (Nacionalni savet bošnjaþke nacionalne
manjine) izradio je nastavne programe za nastavni predmet Bosanski jezik, i to za
pripremni predškolski program, kao i za sve razrede na nivou osnovnog i
srednješkolskog obrazovanja. Na taj naþin stekli su se svi neophodni uslovi za realizaciju
obrazovanja na bosanskom jeziku za pripadnike bošnjaþke nacionalne zajednice u
Republici Srbiji, u opštinama u kojima je bosanski jezik u službenoj upotrebi, u skladu sa
zakonom.
Po pitanju obezbjeÿenja odgovarajuüih kadrova za izvoÿenje nastave na
bosanskom jeziku, smatramo da predložene izmjene i dopune Pravilnika o vrsti struþne
spreme nastavnika i saradnika, br. 1 3-4b-2009, od 0 . 09. 2009. godine i br. 11202/2011 od 04.05.2011. godine u potpunosti obezbjeÿuju zadovoljenje i tog uslova.
U skladu sa pomenutim, molimo Vas da preduzmete neophodne radnje kako bi
se, shodno ustavom i zakonom zajemþenom pravu nacionalnih manjina na obrazovanje
na maternjem jeziku, veü od ove školske - 2011/2012. godine, obezbjedila nastava na
bosanskom jeziku za sandžaþke Bošnjake u Republici Srbiji, u opštinama u kojima je
bosanski jezik u službenoj upotrebi, u skladu sa zakonom.
U prilogu Vam dostavljamo nastavne programe za nastavni predmet Bosanski
jezik, i to:
- za I, II, III, IV, V, VI, VII i VIII razred osnovnog obrazovanja,
- za I, II, III i IV razred srednješkolskog obrazovanja.
Iskreno vjerujemo da üemo na ovaj naþin, zajedniþkim naporom, obezbjediti
efikasnu i praktiþnu primjenu zakonom zagarantovanih prava bošnjaþke nacionalne
zajednice na obrazovanje na maternjem jeziku, u skladu sa zakonom.
S poštovanjem,
ef resora za obrazovanje
Dr Redžep krijelj
Predsjednik Izvršnog odbora
Esad Džudževiü, dipl. soc.
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
110
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Prijedlog programa za nastavni predmet
BOSANSKI JEZIK
( I ciklus osnovnog obrazovanja I - IV razreda)
111
ZAUSTAVLJENI PROCES
Cilj i zadaci
Cilj nastave bosanskog jezika je da osposobi učenika za jezičku komunikaciju
koja će mu omogućiti ovladavanje sadržajima svih nastavnih predmeta i uključivanje
u cjeloživotno učenje. Ostvarivanje svrhe nastave bosanskog jezika uključuje
ovladavanje standardnim jezikom, a doprinosi:
-razvoju jezičko-komunikacijskih sposobnosti pri govornoj i pisanoj upotrebi jezika
u svim funkcionalnim stilovima;
-razvoju literarnih sposobnosti, čitateljskih interesa i kulture;
-razvijanju svijesti o važnosti znanja i njegovanja maternjeg jezika,
-stvaranju zanimanja i potrebe za sadržajima medijske kulture.
Zadaci nastave maternjeg jezika u prvom razredu su formiranje pozitivnog
odnosa prema maternjem jeziku i usvajanje osnovnih segmenata elementarne
pismenosti što podrazumijeva:
- pravilan govor, mogućnost analitičko-sintetičkog pristupa riječima i rečenicama;
- poznavanje štampanih i pisanih slova latinice, ščitavanje i čitanje riječi i
rečenica, razumijevanje pročitanog i mogućnost reprodukcije;
- usvajanje osnovnih elemenata pisanja; uočavanje značaja praktične upotrebe
pisanoga teksta;
- razvijanje sposobnosti artikulacije i ukupnog kvaliteta govora (u međusobnoj
komunikaciji i u vježbama reprodukcije, odnosno produkcije sadržaja).
- stvaranje navika upotrebe pravogovornih (ortoepskih) i pravopisnih (ortografskih)
normi;
- razvoj sposobnosti izražavanja doživljaja, osjećaja, misli i stavova;
- razvijanje spontanosti govora;
- razvijanje, njegovanje i vježbanje osjećaja za umjetničke dimenzije jezika;
- bogaćenje rječnika, razvoj jezičkog stvaralaštva;
- ostvarivanje uspješne usmene i pisane komunikacije;
- spoznavanje i doživljavanje, tj. primanje (recepcija) književnih djela;
- osposobljivanje za samostalno čitanje i primanje (recepciju) književnih djela;
- razvijanje interesovanja za umjetničko stvaralaštvo;
- razvijanje osjetljivosti za književnu riječ;
- osposobljavanje učenika za korišćenje štampane riječi u praktičnom životu;
- razvijanje čitalačkih potreba i stvaranje čitalačkih navika;
- osposobljivanje za komunikaciju s medijima: pozorištem, filmom, radijem,
štampom, stripom, računarom.
112
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Programski sadržaji u prvom razredu
Operativni zadaci
- Razvijanje govorne sposobnosti i pravilan izgovor glasova, glasovnih skupova, riječi
i rečenica;
- upoznavanje i usvajanje tehnike početnog čitanja na latiničnom pismu;
- razvijanje sposobnosti tečnog i pravilnog, glasnog i tihog čitanja tekstova ;
- upoznavanje i usvajanje početnog pisanja.
- osposobljavanje učenika da glasove zapisuje malim i velikim slovom;
- osposobljavanje učenika da razlikuje štampana i pisana slova;
- osposobljavanje učenika da imenuje latinicu kao pismo kojim piše;
- da slovima označava glasove, a povezivanjem glasova zapisuje riječi;
- da razlikuje pisanje riječi štampanim i pisanim slovima;
- poštuje zahteve pravilnog pisanja;
- uočava različite mogućnosti sporazumijevanja u okruženju (jezička sredina);
razumijevanje i korišćenje pojmova maternji jezik i strani jezik.
- upozna i primjenjuje osnovna pravopisah pravila avila;.
- da se osposobi se za usmeno i pismeno prepričavanje, pričanje i opisivanje.
- da razvija sposobnost slušanja, doživljavanja i razgovora o umjetničkim tekstovima.
Osnove čitanja i pisanja
Prethodna ispitivanja:
- Ispitivanje individualnih sposobnosti učenika;
- uočavanje govornih sposobnosti i razvijenosti govora djeteta;
- poznavanje slova latinice, tehnika čitanja (sricanje, ščitavanje, ili tečno čitanje);
- logička struktura čitanja (razumijevanje poruka kraćeg teksta);
- vještina pisanja štampanih slova latinice;
- pripremljenost za glasovnu analizu, dijalekatske i druge osobine govora, nivoa
usmenog izražavanja.
Priprema za čitanje i pisanje
Vježbe u posmatranju (vizuelne vježbe):
- Razvijanje analitičkog načina posmatranja;
- tematski organizovane vježbe u posmatranju, zapažanju i opisivanju (ljudi,
predmeta, životinja, slika, ilustraija, položaj nečeg ili nekog, pokreti, dinamika,
mimička aktivnost, gestikulacija.).
Akustičke vježbe:
- Organizovano opažanje zvukova, šumova i tonova;
- razlikovanje govornih karakteristika govora, nastavnika, druga, spikera i glumca.
- izgrađivanje kulture slušanja sagovornika (razvijanje stila slušanja, pažnje i
koncentracije u toku slušanja, uvažavanje sagovornika, podražavaje pravilnog
113
ZAUSTAVLJENI PROCES
govora).
Vježbe u usmenom izražavanju:
- prepričavanje,
- slobodno pričanje,
- pričanje na osnovu posmatranja predmeta, slika, događaja;
- pričanje na osnovu pročitanih i ispričanih književnih tekstova.
- formiranje pojmova: glas, slovo, riječ;
Vježbe artikulacije:
- čist, jasan i pravilan izgovor svih glasova
Analitička, sintetička i analitičko-sintetička vježbanja.
Motoričke vježbe:
- vježbanje pokreta ruke, šake i prstiju, pisanje različitih crta i linija kao osnovnih
elemenata slova;
Početno čitanje i pisanje
- Usavršavanje tehnike i logike čitanja u okviru latiničnog pisma.
- Vježbe čitanja (pravilnost,razumijevanje,brzina),uvođenje elemenata izražajnosti;
- Usavršavanje tehnike pisanja.
Upoznavanje učenika sa zahtjevima pravilnog pisanja (higijenski i tehnički zahtjevi,
sredstva za pisanje, kordinacija pokreta,cjelovito pisanje slova i riječi, povezivanje
slova, oblik i položaj slova); usavršavanje grafički pravilnog i lijepog pisanja.
Usavršavanje čitanja i pisanja
- pravilnosti čitanja;
- čitanje brzinom koja odgovara brzini govora uvažavanjem individualnih
osobenosti učenika):
- vježbe vizuelne i akustičke identifikacije glasova-slova, riječi i zvukova
- čitanje prirodnom jačinom glasa uz vježbe disanja, razvijanje osjećaja za
tempo i samostalnosti u čitanju;
- čitanje naglas i čitanje u sebi, individualno i horsko/zborno čitanje.
*
*
*
*
*
*
114
Razumijevanje pročitanog sadržaja
Rješavanje jednostavnijih zadataka radi provjere razumijevanja pročitanog;
vježbe reproduktivnog tipa (odgovori na detaljna i uopćena pitanja );
vježbe koje podrazumijevaju rješavanje problemske situacije;
stvaralačka reprodukcija (dodavanje, izostavljanje pojedinosti);
vježbe koje zahtijevaju uočavanje uzroka i posljedice;
razumijevanje poruke teksta posredstvom analize ponašanja likova;
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
* čitanje dramskog teksta, čitanje po ulogama, identifikacija s likom i preuzimanje
uloge lika;
* ilustriranje pročitanog;
* Uvođenje elemenata izražajnosti u čitanje.
Jezik
Gramatika
Rečenica; riječ, glas, slovo – Uočavanje uloge glasa u razlikovanju značenja riječi;
odrediti početak i kraj rečenice na usmenoj i pisanoj razini; razlikovanje rečenica po
značenju ( obavještajna, upitna, uzvična i prepoznavanje (intonacijom) u tekstu.
-Skupovi je/ije u učestalim riječima;
-Glasovi-slova č, ć dž, đ, h, r ako učenicima pričinjavaju teškoće u izgovorenim,
napisanim riječima.
Pravopis
* Pisanje velikog slova na početku rečenice;
* pisanje interpunkcijskih znakova tačke, upitnika i uzvičnika;
* pisanje imena, nadimaka i prezimena ljudi velikim početnim slovom;
* pisanje imena naseljenih mjesta i ulica u svom naselju;
* pisanje naziva praznika.
Jezička kultura
Osnovni oblici usmenog i pismenog izražavanja
Prepričavanje - slobodno i usmjereno; prepričavanje kraćih i jednostavnijih
tekstova iz bukvara, čitanke, časopisa za decu, lutkarskih pozorišnih predstava,
crtanih filmova, radijskih i televizijskih emisija za djecu.
Pričanje o događajima i doživljajima - slobodno i usmjereno: teme koje se odnose
na bliže i šire okruženje (neposredna okolina, roditeljski dom, škola, igra, izleti;
posete, susreti); pričanje na osnovu stvaralačke mašte; pričanje prema nizu slika postupno otkrivanje slika, po logičnom redosledu.
Opisivanje predmeta - slobodno i podsticanjem: uočavanje i imenovanje izrazitih
obelježja jednostavnih predmeta i omiljenih igračaka; opisivanje biljaka i životinja:
opisivanje biljaka na osnovu zajedničkog posmatranja; slobodno opisivanje životinje
ljubimca i opisivanje životinja pa osnovu zajedničkog posmatranja. Opisivanje
predmeta, biljaka i životinja na osnovu ličnog iskustva/sjećanja i znanja iz predmeta
Svijet oko nas.
Usmena i pismena vježbanja
Ortoepske vježbe: pravilan izgovor glasova, suglasničkih grupa, riječi, onomatopeja,
115
ZAUSTAVLJENI PROCES
brzalica.
Ortografske vježbe: prepisivanje riječi i kratkih rečenica sa datim zadatkom;
provjeravanje i vrjednovanje urednosti i čitkosti pisanja.
Diktat za primjenu pravopisnih pravila. Autodiktat.
Leksičke vježbe: građenje riječi; sinonimi; antonimi; riječi sa umanjenim i uvećanim
značenjem i sl.
Sintaksičke vježbe: usmjereno i samostalno sastavljanje rečenica; rečenice sa
dopunjavanjem; rečenice od zadatih riječi i sl.
- Odgonetanje i rešavanje rebusa.
- Kazivanje napamet naučenih tekstova (lirskih i epskih).
- Scensko improvizovanje dramskog/dramatizovanog teksta.
- Služenje rječnikom i pisanje/stvaranje sopstvenog rječnika.
- Konvencionalni jezički standardi u usmenom opštenju (sa nepoznatim i odraslim
sagovornikom - upotreba riječi Vi iz poštovanja i učtivosti); pisanje čestitke.
- Izrada domaćih pismenih zadataka (do pet) i njihova analiza na času - u drugom
polugodištu.
Književnost
Uzair Ajradini: Lopte
Halid Kadrić: Prije prvog školskog sata
Ahmet Hromadžić: Medeni
Enisa Osmančević-Ćurić: Za sretan put po dukat žut
Bela Džogović: Imena stara
Narona priča: Nasrudin hodža i dijete
Kemal Coco: Kpi mi mamice
Bisera Alikadić: Štipaljke
Grigor Vitez: Zubić
Lav Tolstoj: Dva druga
Dragan Kulidžan: Dva zečića - dva prvaka
Nasiha Kapidžic-Hadžic: Sjenice
Narodna priča: Djed i repa
Omer Turković: Torbetina
Dušan Radović Tužibaba
Šimo Ešić: Zašto volim svoju baku
Narodna priča: Vrana i vrč s vodom
Gustav Krklec Prvi snijeg
Šukrija Pandžo: Dvije pahulje
Sejma Birdaini: Oči moje majke
Grigor Vitez: Zubić
Muharem Omerović: Kada djeca vožnju uče
Narodna basna, Lisica i roda
Kasim Deraković: Teče rijeka
Branko Ćopić: Zemlja bajki
116
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Nasiha Kapidžic-Hadžic: Poštar
Indijsk nartodna priča: Koliko je pet i jedan
Rizo Džafić: Proljeće
Nedžati Zekerija: U bibioteci
Avidja Avdić: Šta to šuška bez oduška
Zlata Vidaček: Prvi leptir
Ernest Hemingvej: Starac i ptičica
Bela Džogović. Potočić
Enes Kahvić: Mamina kosa
France Filipić: Patuljak dremuljak
Mirsad Bećirbašić: Naušnice od trešanja
Ela Peroci: Papučica maca
La Lafonten: Cvrcak i mravi
Lektira
Nasiha Kapidžic – Hadžic: Maskembal u šumi
Ismet Bekrić: Otac s kišobranom
Izbor iz poezije Jovana Jovanovića Zmaja
Zehra Hubijar: Medin rođendan
Ahmet Hromadžic: Zlatorun
Jacob i Wilhelm Grim: Bajke
U toku školske godine obavezno obraditi četiri djela
Književni pojmovi
Poezija
- Učenici koriste i razumiju pojam pjesnik/pjesnikinja;
- razlikuju pojmove pjesma, strofa, stih.
Proza
- prepoznaju bajku na osnovu njenih osobina: ustaljeni početak i osobeni ton
pripovijedanja („nekada davno...“);
- Književni lik - uočavaju razliku između likova koji su nosioci pozitivnih i
negativnih osobina. Određuju događaj, mjesto i vrijeme zbivanja.
Drama
Učenici prepoznaju dramu kao književni rod:
- gledaju pozorišne i lutkarske predstave,
- prepoznaju glavne likove,
- doživljavaju prostor u kome se događa radnja,
- razumiju tok događaja i upoređuju ga sa iskustvom iz života,
- slušaju radio-drame,
- pokušavaju da ilustruju događaje iz gledane predstave,
- gledaju film i upoznaju se sa značajem medija i upoznaju razliku između crtanog i
igranog filma.
117
ZAUSTAVLJENI PROCES
Medijska kultura
- Animirani film-crtani, lutkarski (crtež ili lutka u funkciji pričanja; oživljavanje
neživog).
- Televizijski programi za djecu (televizija je moćna jer može pratiti i prenositi
dešavanja u momentu kada se zbivaju, može emitovati različite vrste programa…)
- Biblioteka (školska biblioteka ima nezamjenjivo bogatstvo knjiga, u njima je
znanje i odgovori na ono što ne znamo)
Način ostvarivanja programa
Osnove čitanja i pisanja, priprema za čitanje i pisanje
Nakon ispitivanja sposobnosti svakoga djeteta za govorno opštenje, ispitivanje
predznanja iz čitanja i pisanja (poznavanje slova, čitanje i pisanje), slijedi formiranje
individualnih tabela sa rezultatima ispitivanja radi ujednačavanja odeljenja, izbora
metoda i postupaka i praćenja napredovanja učenika. Od tih rezultata zavisi
organizovanje i relaizacija vježbi, odnosno, priprema za čitanje i pisanje. Te vježbe su:
- vizuelne vježbe ili vježbe posmatranja (u učionici, širem prostoru, slike i fotografije;
prvo cjeline, pa pojedinosti (oblici, boje položaj, pokreti). Slike-skrivalice;
- akustičke vježbe ili vježbe u slušanju. Razvija se slušanje, pažnja, koncentracija
(govor nastavnika, glumca, spikera). Razumijevanje. Onomatopeje, raspoloženja
(smijeh, tuga, radost, plač). Korelacija-Muzičko vaspitanje.
- prepričavanje (bajki, crtanih filmova, priča -doslovno ili slobodno) i pričanje
(putem pitanja i potpitanja, a zatim samostalno). Slobodno pričanje, djeci zanimljive
dogodovštine. Važno! - konvencionalne fraze: molim, izvinite, načini obraćanjaporodica.
- opisivanje (postupno, šta da posmatraju, kako - bitno i nebitno). Neposredno
opisivanje i posredno opisivanje (pamćenje).
- vježbe artikulacije (r, afrikati, frikativi)
- razumijevanje i usvajanje pojma rečenice (globalni – cjelovito čitanje sa tačkom na
kraju, bez ulaženja u karakteristike) i sintetički metod (slaganje riječi na slovarici).
- Usvojiti granice rečenice - početak i kraj.
- Razumijevanje i usvajanje pojma riječi. Sintetički put (od glasova ka riječi);
razumijevanje i usvajanje pojma glasa (onomatopeje zzzz, ššššš, pa uočavanje u
riječima u raznim pozicijama) riječi nosioci značenja.
- analitička vježbanja (uočavanje glasova na početku riječi, u sredini, na kraju) pa
rastavljanje riječi na glasove (dva glasa, tri, četiri...)
- sintetička vježbanja (najefikasnije analitičko-sintetička)
- globalno čitanje (najprije se mehanički prate slike u bukvarima, a zatim se pamte pa
prepoznaju. Globalno čitanje zadovoljava radoznalost.
- motoričke vježbe (priprema za pisanje). Vježbe za razvijanje ruke, šake, crtanje
jednostavnih likova, slobodno crtanje, vježbe za oslobađanje ruke
118
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Početno čitanje i pisanje – usavršavanje početnog čitanja i pisanja
U ovom periodu učenici usvajaju slova - štampana i pisana, uče da ščitavaju,
čitaju, kao i da pišu štampanim i pisanim slovima latinice. Prema rezultatima
prethodnog ispitivanja poznavanja slova i čitanja i prema individualnom napredovanju
učenika u odeljenju, nastavu početnog čitanja i pisanja treba izvoditi na više nivoa,
uz primjenu principa individualizacije bez obzira na postupak (monografski, grupni,
kompleksni) za koji se opredijelio učitelj.
Posebnu pažnju u čitanju treba usmjeriti na:
- pravilnosti čitanja;
- čitanje brzinom koja odgovara brzini govora (uvažavati individualne osobenosti
učenika);
- vježbe vizuelne i akustičke identifikacije glasova-slova, riječi, zvukova i
usavršavanje preciznosti u diferencijaciji i imenovanju sadržaja koje su vidjeli
i čuli;
- čitanje prirodnom jačinom glasa, vježbe disanja, razvijanje osjećaja za tempo i
samostalnosti u čitanju;
- čitanje naglas i čitanje u sebi, individualno i horsko/zborno čitanje.
Razumijevanje pročitanog sadržaja
- Rješavanje jednostavnijih zadataka radi provjere razumijevanja pročitanog;
- vježbe reproduktivnog tipa (odgovori na detaljna i uopćena pitanja);
- vježbe koje podrazumijevaju rješavanje problemske situacije;
- stvaralačka reprodukcija (dodavanje, izostavljanje pojedinosti);
- vježbe koje zahtijevaju uočavanje uzroka i posljedice;
- razumijevanje poruke teksta posredstvom analize ponašanja likova;
U ovom periodu još uvijek je u prvom planu p r a v i l n o s t čitanja i
razumijevanje. Brzina čitanja ovisi od brzine razumijevanja. Postepeno navikavati
učenike na čitanje u sebi i kombinovati te vježbe s vježbama glasnog čitanja.
Čitati s razumijevanjem znači: razumjeti riječi, izraze i rečenice, sadržaj teksta,
uočiti likove i njihove osobine (na osnovu njihovih postupaka), moći reprodukovati,
ispričati suštinu pročitanog, odnosno uočiti besmislenost u nonsensnom sadržaju i
moći uspostaviti logički slijed riječi i rečenica .
Od početka prvog polugodišta treba, paralelno s ostalim programskim
zahtjevima, u kontinuitetu realizirati predvježbe za pisanje. Štampana slova su
jednostavnija, ne povezujemo ih. Pisana slova imaju složeniju grafičku strukturu
i mnogo specifičnosti u povezivanju. Vježbe čitanja i predvježbe za pisanje idu
paralelno.
Pretpostavljamo da će učenici na kraju prvog polugodišta prvog razreda
čitati korektno (pravilno i s razumijevanjem ). Razlike će biti uočljive od učenika do
učenika. To je sasvim u skladu s razlikama u samom startu i dinamici napredovanja u
usvajanju znanja i vještina tokom razreda.
Posebnu pažnju u pisanju treba usmjeriti na:
- usvajanje pisanih i štampanih slova latiničnog pisma;
119
ZAUSTAVLJENI PROCES
- pisanje pojedinačnih slova;
- povezivanje slova u strukture riječi;
- pisanje po uzoru;
- rečenice napisane štampanim slovima prepisujemo pisanim slovima;
- rečenice napisane pisanim slovima prepisujemo pisanim slovima;
- prepisivanje niza rečenica - nteksta;
- pisanje riječi i rečenica uz ilustrirani sadržaj;
- pisanje rečenica uz ilustracije;
- vježbe dopunjavanja rečenica;
- slušam – pamtim - pišem;
- jezične igre: igre rasutim slovima, riječi s poremećenim slijedom slogova;
- leksički nizovi riječi (odaberi riječi koje voliš, protumači zašto si odabrao tu
riječ, stvaraj rečenicu);
- igre zajedničkog sastavljanja rečenica;
- vježbe pisanja primjenom diktata s komentarom i stvaralačkih diktata;
- vježbe usmjerene na estetsku stranu rukopisa;
- usavršavanje tehnike i logike čitanja, usavršavanje tehnike pisanja;
- uvođenje u čitanje elemenata izražajnosti;
Usvajanje pisanih slova latiničnog pisma: razlikovanje grafičke strukture
pojedinih slova, mogućnost pisanja i pravilnog povezivanja slova u strukture riječi.
Manje zanimljive sadržaje, pomalo apstraktne, približićemo učenicima
pomoću elemenata igre, igre sa svrhom, povezivanjem tih sadržaja sa sadržajima
drugih nastavnih predmeta i sa iskustvenim elementima. U igri kao ugodnom
situacionom kontekstu moguće je ostvariti uspješnu komunikaciju, a i istovremeno
motivirati učenike da prezentiraju ideje, stavove i ispolje kreativne crte. Nastavnik
je samo posrednik koji dobro razumije sve aspekte organizacije i realizacije sadržaja
nastavnih programa.
Jezik
* Rječnik
* Gramatika
* Pravogovor ( ortoepija)
* Pravopis ( ortografija)
Ove sadržaje dijete usvaja na sadržajima drugih područja nastave maternjeg
jezika, pa i na sadržajima drugih nastavnih predmeta. Još uvijek učenici nisu
spremni za usvajanje apstraktnih sadržaja, pa i elementarne pojmove treba zasnivati
na komunikaciji, situacionom govornom kontekstu, komunikacijskim tekstovima i
zadržati se na razini prepoznavanja jezičnih sadržaja.
Raznovrsnim vježbama koje mogu imati identičnu polaznu osnovu (sliku,
tekst, rečenice, govornu situaciju, film), ali različito usmjerenje: jezično, stilsko,
gramatičko, raditi dalje na poboljšanju kvaliteta govora. Još uvijek ima vremena za
ublažavanje ili otklanjanje eventualnih teškoća u govoru čitanju i pisanju.
120
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Sadržaji gramatike su apstraktnog karaktera i kao takvi daleki razumijevanju
učeniku prvog razred, s obzirom na konkretnost kao osnovno obilježje njegovog
mišljenja.
Uz to, dijete još uvijek ima problema s čitanjem. To će biti tako sve do trenutka
kada proces čitanja postane automatiziran.
Književnost
Književnost kao područje u nastavnom predmetu ima umjetničke i
književnoznanstvene aspekte.
U razrednoj je nastavi težište na umjetničkoj, doživljajnoj komponenti.
Ovo je područje u funkciji usavršavanja tehnike čitanja, razumijevanja sadržaja i
ostalih segmenata, a u skladu sa zahtjevima programa. Ne treba zaboraviti da stupanj
razvijenosti pamćenja, mišljenja, emocionalna zrelost, kao i stupanj lingvističkog
razvoja utiču na percepciju i recepciju književnog djela, a književno djelo ukupnim
bogatstvom i ljepotom djeluje poticajno na sve navedene aspekte, posebno na rječnik,
jezičke i kulturološke aspekte, senzibilitet i doživljajno spoznajni intenzitet u procesu
komunikacije s književnim tekstom.
Književnoznanstvene aspekte čine osnovni pojmovi o sadržaju teksta,
događaju ili događajima, toku događaja, likovima i njihovim osobinama. Nastavnikovo
posredovanje je još uvijek veoma važno u uspostavljanju komunikacije s tekstom.
Tematska i žanrovska raznovrsnost
U prvom razredu još uvijek ne uvodimo lektiru u klasičnom smislu. Ukupne
napore treba usmjeriti na čitanje u razredu, na korekcije i uvođenje učenika u pravilno
čitanje. Posebni (kratki, smisleni, zanimljivi tekstovi sa zadacima koji su primjereni
učenicima ) mogu biti u funkciji osamostaljivanja učenika u druženju s tekstom.
Duga je staza koju treba s učenicima preći kako bi svako u njemu dostupnom
trenutku i obimu shvatio smisao rečenog. Ali, i to je shvatanje strogo individualno. Tu
individualnost treba poštovati, kako s obzirom na potrebno vrijeme, tako i s obzirom
na mogućnost izražavanja smisla pročitanog.
Sadržaje medijske kulture treba posmatrati u kontekstu sadržaja drugih
područja nastave maternjeg jezika i sadržaja drugih nastavnih predmeta i u kontekstu
života. Imaju funkciju pravovremenog preveniranja negativnog djelovanja sadržaja
malih i velikih ekrana i postepenog osposobljavanja učenika za selektivan pristup
sadržajima filma i televizije. Posebno je važno učenicima objasniti da ono što je
moguće u crtanom filmu nije moguće i u životu ( da kišobran nemože zamijeniti
padobran i da nije moguće pomoću kišobrana spustiti se s balkona, ili da lik
umire, pa oživljava). Nije naglasak na pojmovima i njihovom definiranju, nego na
razumijevanju komunikacije i poruke, odnosno snalaženju u toj komunikaciji.
Sadržaji kulture usmenog i pismenog izražavanja su u funkciji razvoja
jezičkih sposobnosti, kulture komunikacije na usmenoj i pisanoj razini. Ovi su sadržaji
i u sadržajima svih drugih posdručja. Valja znati da vježbama pismenog izražavanja
uvijek prethodi vježba usmenog izražavanja. Samo kod uvođenja u situacioni
razgovor i kod upoznavanja pravila telefonskog razgovora ostajemo na razini usmene
121
ZAUSTAVLJENI PROCES
komunikacije. Treba koristiti one oblike pismenih vježbi koji su primjereni učenicima
prvog razreda: prepisivanje riječi, rečenica, kraćeg teksta, odgovore na pitanja,
dopunjavanje rečenica, sastavljanje rečenica prema slici, pisati čestitku, razglednicu
pismo. Radi uvježbavanja tehnike pisanja, praćenja i provjeravanje nivoa postignuća
u gramatici i pravopisu koristiti diktate (diktat s komentarom, izborni diktat, diktat s
predusretanjem pogrešaka, objašnjeni diktat, izborni,stvaralačke diktate). Metodički
dobro osmišljenom primjenom diktata u prvom je razredu moguće razvijati pažnju,
sposobnost pamćenja, samostalnost i istrajnost u radu.
Ukupan broj nastavnih časova ovog nastavnog predmeta podijelili smo po
pojedinim područjima u skladu s postavljenim ciljevima i obimom programskih
zahtjeva. Ta je podjela samo jedan od parametara u procjeni vremena potrebnog
za usvajanje sadržaja određenog područja. Sadržaji svih područja čine cjelinu
spoznaje o jeziku, književnim djelima, zakonitostima u jeziku. Moguće ih je izučavati
u međusobnoj povezanosti, kao i u značajnoj povezanosti sa sadržajima drugih
nastavnih predmeta.
Očekivani rezultati (ishodi učenja)
Učenik će posjedovati kvalitete određene odgojno-obrazovnim ciljevima za
svako pojedino područje. Realizacija programskih sadržaja nastavnog predmeta u
cjelini treba rezultirati sljedećim ishodima :
- Učenik će poznavati prvo pismo (latinicu), čitaće pravilno tekstove koji su njemu
primjereni i brzinom koja odgovara običnom svakodnevnom usmenom govoru ;
- Učenik će razumjeti sadržaj pročitanog: moći će ispričati sadržaj pročitanog
samostalno, ili uz neznatnu nastavnikovu pomoć;
- Poznavaće pisana slova latinice (moći će napisati slova, povezivati ih pravilno u
strukture riječi i rečenica );
- Moći će odrediti početak i kraj rečenice na usmenoj i pisanoj razini;
- Moći će na kraju drugog razreda samostalno prepisati tekst obima 15-20 riječi (do
4 riječi u rečenici ) ili napisati riječi, rečenice, tekst u formi diktata (objašnjenog i
diktata s komentarom, stvaralačkog diktata, izbornog diktata);
- Uvažavaće pravopisne zahtjeve o pisanju velikog slova na početku rečenice, u pisanju
vlastitih imena ljudi. Pisanje imena gradova i sela treba zasnivati na prepoznatljivim
imenima u pojedinim sredinama (kriterij blizine i poznatosti);
- Moći će procijeniti šta je posebno važno u tekstu, a šta manje važno i kazati razloge
za takav stav, uočiti uzrok i posljedicu ;
- Prepoznavaće uspješno glavne i sporedne likove i njihove osobine, imenovaće te
osobine na razini dobrog i lošeg, prihvatljivog-neprihvatljivog, poželjnog-nepoželjnog
ponašanja;
-Uočavanje karakteristika likova pomoći će učeniku u uočavanju poželjnih i
nepoželjnih vidova ponašanja ljudi u njegovom okruženju, a razvijanje opreza u
komunikaciji je mjera prevencije eventualnih negativnih iskustava;
- Može govoriti u kontinuitetu i služiti se programom predviđenim oblicima
izražavanja;
122
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
- Znaće razgovarati s drugom osobom ili osobama direktno ili telefonom uz
uvažavanje pravila lijepog ponašanja;
- Može ispričati priču predstavljenu nizom slika ili jednom slikom ( kao običan slijed
događaja);
- Može prepričati tekst pomoću detaljnih pitanja;
- Može precizno odgovoriti na postavljena pitanja i tako prepričati tekst;
- Može tačno prenijeti informaciju;
- Može napisati priču ispričanu nizom slika ili jednom slikom ;
- Može napisati pisanim slovima riječi i rečenice napisane štampanim slovima;
- Može prepričati priču u pisanoj formi ( po nizu slika, jednoj slici, po detaljnim
pitanjima );
- Zna napisati čestitku - poruku, sadržaj razglednice, kratko pismo-poruku;
- Posjedovaće svijest o štetnosti djelovanja sadržaja TV ekrana, neće mnogo
vremena provoditi pred TV ekranom, posjedovaće informacije o štetnosti pretjerane
identifikacije s likovima iz crtanog filma, odnosno TV likovima kako bi se izbjegle
eventualne nezgode;
-Moći će usredsrediti pažnju na sadržaj ili aktivnost ;
- Znatno će napredovati u sposobnosti praćenja i slušanja tuđeg govora;
- Potpunije će razumijevati značaj kulture čitanja i rado će čitati, ispoljavaće
ekspresivnu kreativnost u govoru i pisanju.
Programski sadržaji u drugom razredu
Cilj i zadaci
Cilj – razvijanje jezičke i književne sposobnosti, kulture čitanja i njegovanja
bosanskog jezika i književnosti. Osposobljavanje učenika za upotrebu bosanskog
standardnog jezika.
Zadaci – osposobiti učenike za slušanje i čitanje ( pisanje), za govornu i
pisanu komunikaciju. Usvojiti i primjeniti bosanski standardni jezik. Upoznati,
obogatiti i usvojiti rječnik pravopisne i pravogovorne norme bosanskog standardnog
jezika. Upoznavanje djela bosanske i svjetske književnosti.
Operativni zadaci:
- upoznavanje sa fonetskim i morfološkim pojmovima prema programskim
zahtjevima;
- identificiranje rečenice, riječi, slogova i glasova u bosanskom jeziku;
- prepoznjavanje i razumijevanje glavnih rečeničnih dijelova;
- ovladavanje tehnikom čitanja i pisanja ćirilicom;
- usvajanje novih programskih zahtjeva iz pravopisa;
- čitanje kratkih tekstova različitih vrsta primjerenih uzrastu;
- osposobljavanje za uočavanje i razumijevanje bitnog u tekstu;
- motiviranje, potsticanje i usmjeravanje na čitanje lektire;
- uvježbavanje čitanja naglas, usavršavanje čitanja u sebi radi tumačenja teksta;
123
ZAUSTAVLJENI PROCES
-
ovladavanje osnovnim oblicima jezičkog izražavanja i dalje usavršavanje i
negovanje jezičke kulture.
JEZIK
Gramatika
Razlikovanje izjavne, upitne i uzvične rečenice. Uočavanje glavnih dijelova
rečenice – subjekat i predikat. Obilježavanje rečenice u tekstu (veliko početno slovo
i znaci interpunkcije: tačka, upitnik i uzvičnik). Razlikovanje potvrdne i odrične
rečenice.
Prepoznavanje i razlikovanje imenica i glagola. Razlikovanje osnovnih
glagolskih oblika za iskazivanje sadašnjeg, prošlog i budućeg vrijemena, razlikovanje
potvrdnih i odričnih glagolskih oblika. Razlikovanje roda i broja imenica:
Uočavanje riječi istog značenja, riječi suprotnog značenja, riječi koje
označavaju nešto umanjeno/uvećano.
Glas i slog, samoglasnici i suglasnici, slogotvorno r. Podjela riječi na slogove
u izgovoru.
Pravopis
Upotreba velikog slova u pisanju vlastitih imenica: ličnih imena i prezimena,
nadimaka, imena životinja, imena ulica, trgova, ustanova, praznika, višečlanih
geografskih imena.
Pisanje odrične rječce ne uz glagole u odričnim rečenicama i upitne rječce
li u upitnim rečenicama.
Pisanje skraćenica.
Rastavljanje riječi na kraju reda (osnovna pravila).
Pisanje adrese.
Tačka. Upitnik. Uzvičnik. Dvije tačke i zapeta u nabrajanju.
Glasovi i glasovni skupovi: č, ć, dž, đ, h, je i ije u izgovorenim i napisanim
riječima.
Pravilan izgovor i pisanje glasova č, ć, dž i đ
Usvajanje ćirilice – čitanje i pisanje.
KNJIŽEVNOST
Lektira
- Trčimo za Suncem – Nasaiha Hadžić Kapidžić
- Nasrudin i car – Narodna priča
- Djedov voćnjak - Džemaludin Latić
- Bosna je vječna – Hasan Kikić
- Dva druga – L. N. Tolstoj
124
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
- Pada kiša – Šukrija Pandžo
- Uspavanka – Avdija Avdić
- Šeftelija – Bela Džogović
- Nena, Sena i čekmedže – Bisera Alikadić
- Nasrudin- hodža i dijete – Narodna priča
- Jesen u gradu – Ismet Bekrić
- Pahulja – Zejćir Hasić
- Koza i pastir – Ezop
- Lisica i roda – La Fonten
- Dva dječaka – dva čudaka i plus jedan mačak – Zehra Hubijar
- Vuk i koza – Narodna basna
- Mejrin ćilim – Omer Turković
- Dječak i ptica – Ahmet Hromadžić
- Bistrica – Ibrahim Šahman
- Vezeni most – N. K. Hadžić
- Brojalica- biralica – Ibrahim Kajan
- Red – Rabija Šaronjić
- Divlja ruža – Enisa Osmančević Ćurić
- Jedna pčela i mašnica – Kasim Deraković
- Legenda o Aliji Đerzelezu – Narodna priča
- Zemlja Bosna – Ahmet Gurbi
- Djeca kriju sunce – Ivica Vanja Rorić
- Brif, bruf, braf – Đani Rodari
- Šta radi pjesma – Alija Dubočanin
- Đače – Vladimir Nazor
- Dječak s praznom Saksijom – Narodna priča
- Nebo – Šukrija Pandžo
- Kornjačina kuća - Šefik Dautović
- Pekara Mišmaš – Svetlana Makarović
- Bijeli svijet, šareni svijet – Šimo Ešić
- Tri leptira – Njemačka narodna priča
- Izgubljeno stado – Jevrejska narodna pjesma
- Sunce mati – Fikreta Kenović Salihović
- Pijevac i lisica – Oldržih Sirovatka
- Jedna je mačka glasovir svirala – Luko Paljetak
- Maslačak i šipurak – Redžep Hodža
- Iz proljeća u ljeto – Ešref Berbić
- Štuka – Slavko Mićanović
- Lastavice – Azra Mulalić
- Čemu se pčela smijala – Mirsad Bećirbašić
- Dva jarca – Narodna priča
- Šta sanjaju kišobrani – Zejćir Hasić
- Đerzelez Alija i aždaha (odlomak) – Epska narodna pjesma
- Mujo ženi brata Halila (odlomak) – Epska narodna pjesma
- Rijeka Bosna – Ajša Džemila Zahirović
125
ZAUSTAVLJENI PROCES
Čitanje teksta
Uvježbavanje i usavršavanje tehnike izražajnog čitanja naglas i u sebi s
razumijevanjem pročitanog. Čitanje različitih vrsta tekstova sa uskladjivanjem
intonacije i tempa čitanja u zavisnosti od prirode teksta.
Uočavanje naslova, podnaslova, odlomaka, imena autora.
Čitanje dijaloškog teksta po ulogama.
Čitanje u sebi kao priprema za samostalno čitanje i učenje.
Pravilno intoniranje znaka interpunkcije pri čitanju. Uočavanje nepoznatih
riječi i pronalaženje objašnjenja.
Tumačenje teksta
Samostalno iznošenje i saopštavanje ličnih utisaka o pročitanom tekstu.
Razumijevanje pročitanog teksta. Uočavanje hronološkog slijeda događaja
u pripovijedanju. Uočavanje mjesta i vremena događanja. Uočavanje likova (glavnih
i sporednih), njihovih osobina (pozitivnih i negativnih) i postupaka. Razumijevanje
i otkrivanje namjera i osjećanja sadržanih u tekstu. Otkrivanje i tumačenje poruka u
tekstu.
Uočavanje različitih značenja riječi u tekstu i tumačenje njihove izražajne
funkcije.
Sistematično usvajanje književnih i funkcionalnih pojmova.
Književni pojmovi
Lirika
Pjesma, osjećanja; stih, strofa – na nivou prepoznavanja i imenovanja.
Epika
Fabula, redoslijed događaja (prepoznavanje).
Glavni i sporedni likovi, njihove osobine i postupci.
Poruke.
Epska pjesma, bajka, basna – prepoznavanje.
Drama
Dramski junak, dramska radnja, dramski sukob, dijalog, pozornica, scijena, glumac.
JEZIČKA KULTURA
Osnovni oblici usmenog i pismenog izražavanja
Prepričavanje na osnovu uopštenih i detaljnih pitanja i na osnovu
126
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
zajednički sastavljenog plana (u uslovima frontalnog rada, u grupi, u paru).
Prepričavanje s promjenom toka događaja, kraja priče, unošenjem elemenata
deskripcije (proširivanje teksta)
Pričanje događaja i doživljaja predstavljenog slikom (individualno i po
zajedničkom planu). Sadržaji nastave kulture izražavanja su u direktnoj stvarnosti i
iskustvu (događaji i doživljaji, predmeti, biljni i životinjski svijet, igra, druženje, rad
i stvaralaštvo), slike i nizovi slika; književni tekstovi; sadržaji filma, radija, televizije;
sadržaji mašte.
Opisivanje predmeta sa kojima se učenik prvi put sreće, bilo vlastitim
izborom ili po ranije utvrđenom planu. Opisivanje biljaka i životinja na osnovu
neposrednog posmatranja – osobine koje se najuočljivije nameću u trenutku
posmatranja. Usvajanje osnovnih elemenata pristupa opisivanju – stvaranje
zajedničkog i individualnog plana opisa.
Usmena i pismena vježbanja
Ortoepske vježbe: pravilan izgovor riječi, kraćih rečenica, poslovica.
Ortografske vježbe: prepisivanje odlomaka i kraćih tekstova i rečenica radi
usavršavanja tehnike i brzine pisanja, uvježbavanje čitkog i urednog rukopisa.
Autodiktat i kontrolni diktat: provjera tačnosti zapamćivanja i usvojenosti
pravopisnih pravila.
Leksičke i semantičke vježbe: osnovno i preneseno značenje riječi, sinonimi
i homonimi, građenje riječi, i dr.
Sintaksičke vježbe: samostalno i podsticajno sastavljanje rečenica,
proširivanje zadatih rečenica.
Zagonetanje i odgonetanje, rješavanje i sastavljanje rebusa i ukrštenih riječi.
Kazivanje napamet naučenih tekstova.
Scensko prikazivanje dramskog teksta.
Slušanje i vrednovanje / kritično procjenjivanje govora u emisijama za djecu
na radiju i televiziji.
Njegovanje kulture slušanja sagovornika, pisanje razglednica, čestitki i
kraćeg pisma.
Izrada domaćih pismenih zadataka (do osam) i njihova analiza na času.
MEDIJSKA KULTURA
Film
Usvajanje znanja o filmu.
Razumijevanje igranoga filma (uočlavanje toka događaja, mjesta i vrijemena
radnje, likovi);
Razlikovanje filma za odrasle i filma za djecu;
Izražajna sredstva filmske umjetnosti: filmska slika, zvuk, tišina, muzika.
Književno djelo – film, poređenje
127
ZAUSTAVLJENI PROCES
Glumac, uloga, gluma
Način ostvarivanja programa
Nastava bosanskog jezika i književnosti može se uspješno realizovati
primjenom i kombinovanjem više nastavnih metoda.
Učenje drugog pisma
Priprema za početno čitanje i pisanje na ćiriličnom pismu zahtijeva sličan
postupak i način ostvarivanja programa onom u prvom razredu. Preporučuje se
odvojeno učenje čitanja i pisanja, što pruža mogućnost da se drugo pismo kvalitetnije
savlada. Slova drugog pisma obrađuju se po grupama, a ne monografski kako se radilo
kod obrade prvog pisma. Pošto su učenici ovladali izvesnim operacijama usvajajući
prvo pismo lakše će poimati oblike slova drugog pisma. Tekstove pisane ćirilicom
i latinicom treba upoređivati tek kad potpuno savladaju i drugo pismo. Tada treba
prepisivati tekstove s jednog na drugo pismo. Nastava čitanja i pisanja u drugom
razredu obuhvata i rad na književnom tekstu, artikulacione, govorne i pismene
vježbe, te savladavanje elementarnih pojmova iz gramatike i pravopisa. Savladavanje
štampanih i pisanih slova ćirilice načelno se ostvaruje do kraja prvog polugodišta.
Čitanje i pisanje uvježbavati u drugom polugodištu do stepena automatizovanih
radnji. Za usavršavanje čitanja i pisanja koriste se sistematska vježbanja: glasno
čitanje teksta iz čitanke ili šire lektire, uz analitičku i kritičku procjenu takvog čitanja.
Usavršavanje pisanja postiže se dosljednim zahtjevima koji se odnose na grafičku
uzornost slova i njihovo valjano povezivanje. Ovi zahtjevi ostvaruju se sistematskim
vježabama: prepisivanjem, diktatom, autodiktatom, samostalnim pisanjem rečenica i
kraćih sastava. Neophodno je primjereno i potsticajno vrjednovanje rukopisa svakog
učenika. Organizuju se aktivnosti najmanje na tri nivoa po težini.
Jezik (gramatika i pravopis)
Zahtjevi u ovom programu nisu usmjereni samo na jezička pravila i gramatičke
norme već prvenstveno na njihovu funkciju. Rečenica se ne upoznaje samo kao
gramatička jedinica već i kao komunikativna jedinica. Osnovni programski zahtjev
u nastavi gramatike jeste da se učenicima jezik predstavi i tumači kao sistem. Ni
jedna jezička pojava ne bi trebalo da se izučava izolovano, van konteksta u kojem
se ostvaruje njena funkcija. U drugom razredu u okviru vježbi slušanja, govorenja,
čitanja i pisanja, učenici zapažaju jezičke pojave bez njihovog imenovanja. Kod
načina ostvarenja programa mora se obezbjediti:
- postupnost (izbor i raspored nastavnih sadržaja i konkretizacija nivoa
programskih zahtjeva)
- selektivnost (ostvaruje se izborom najosnovnijih jezičkih zakonitosti i informacija
o njima)
Davanje elementarnih informacija iz morfologije.
128
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Akcentologiju ne treba obrađivati kao posebne nastavne jedinice, već treba učenike
na ovom uzrastu navikavati da čuju pravilno akcentovanu riječ i da razlikuju
standardni akcenat od svoga lokalnog akcenta.
Pravopis:
Savladavanje putem sistematskih vježbanja elementarnih i složenih koje se
organizuju različitim oblicima pismenih vježbi.
U nastavi gramatike treba primjenjivati sljedeće postupke:
- podsticanje svjesne aktivnosti,
- zasnivanje težišta nastave na suštinskim vrijednostima,
- uvažavanje situacione uslovljenosti jezičkih pojava.
- otkrivanje stilske funkcije,
- sistematska osmišljena vježbanja u govoru i pisanju,
- njegovanje primjenjenog znanja i umjenja,
- povezivanje znanja o jeziku sa neposrednom govornom praksom,
- njegovanje kontinuiteta u sistemu pravopisnih i stilskih vježbanja,
- posmatrati jezičke pojave u životnim i jezičkim okolnostima
- uočavanje suštine jezičke pojave do koje se dolazi doživljavanjem i shvatanjem
umjetničkog teksta.
- vježbanja moraju biti sastavni činilac obrade nastavnog gradiva, primjene
obnavljanja i utvrđivanja znanja,
- prevazilazilaženje nivoa prepoznavanja i reprodukcije, a strpljivo i uporno
njegovanje višeg oblika znanja i umjenja: primjenljivost i stvaralaštvo. To se postiže
njegovanjem pravopisnih i stilskih vježbi.
- saznajni krugovi započinju motivacijom, a završavaju saznavanjem, rezimiranjem
i primjenom određenog gradiva.
- u saznajnom procesu zastupiti: indukciju, dedukciju, analizu i sintezu,
konkretizaciju i apstrakciju.
Književnost
Uvođenje najmlađih učenika u svijet književnih i neknjiževnih tekstova
(popularnih, informativnih). Tekstovi iz lektire utiču na odgovarajuća metodička
rješenja (prilagođavanje čitanja vrste teksta, opseg tumačenja i grupisanje sa
odgovarajućim sadržajima iz drugih predmetnih područja – gramatike, pravopisa,
jezičke kulture i slično.
Lektira
Učitelj ima mogućnost da ponuđene tekstove prilagođava konkretnim
nastavnim potrebama.
Čitanje i tumačenje teksta
čitanje naglas (izgovor, jačina glasa, pauziranje,
intonaciono prilagođavanje, naglašavanje, emocionalno podešavanje,
tempo)
129
ZAUSTAVLJENI PROCES
osmišljeno kritički i dobronamjerno vrjednovanje čitanja
svakog učenika,
osposobljavanje učenika za čitanje u sebi,
tumačenje teksta ima svoje zahtjeve koji se nadovezuju na
zahtjeve u prvom razredu (samostalno saopštavanje utisaka o pročitanom
tekstu, zauzimanje vlastitih stavova i rječito obrazlaganje i odbrana takvih
shvatanja, otkrivanje i shvatanje poruke u tekstu, prepoznavanje odjeljka)
sistematski i valjano podsticati na učlanjenje u
biblioteku.
Jezička kultura
Usmeno i pismeno izražavanje
opisivanje životnih pojava koje deskripcijom postaju
najprepoznatljivije (predmeti, biljke, životinje, ljudi, pejzaž, enterijer i dr.)
To je najsloženiji oblik jezičkog izražavanja na nivou najmlađeg uzrasta.
Treba ih navikavati da lokalizuju ono što opisuju ( vremenski, rostorno,
uzročno), da uoče, izdvoje i zaokruže bitna svojstva (spoljašnja i uslovno
rečeno unutrašnja) i da se odrede prema posmatranoj predmetnosti. Pošto
je za opisivanje potreban veći misaoni napor i duže vrijeme za ostvarenje
zamisli – valja prednost dati pismenoj formi opisivanja nad usmenim.
prepričavanje i pričanje predstavljaju temeljne programske
sadržaje za sticanje, usavršavanje i njegovanje valjane i pouzdane jezičke
kulture najmlađih učenika. Za prepričavanje ne treba obuhvatiti samo
tekstove iz čitanke već i iz drugih medijskih oblasti ( štampa, pozorište, film,
radio, televizija),
Pismena vježbanja zamišljena su kao dopuna osnovnih
oblika jezičkog izražavanja. Jezička kultura u najvećoj mjeri doprinosi
jedinstvu cjelovitosti nastave bosanskog jezika i čini da se ona realizira u
funkcionalnom povezivanju naizgled različitih programskih sadržaja ali koji
se najbolje ostvaruju upravo u takvoj metodičkoj sprezi.
Programski sadržaji u trećem razredu
Cilj i zadaci:
Cilj – razvijanje jezičke i književne sposobnosti, kulture čitanja i
njegovanja bosanskog jezika i književnosti. Osposobljavanje učenika za
upotrebu bosanskog standardnog jezika.
Zadaci – osposobiti učenike za slušanje i čitanje i pisanje, za
govornu i pisanu komunicaciju. Upoznati, obogatiti i usvojiti rječnik
pravopisne i pravogovorne norme bosanskog standardnog jezika. Upoznati
djela bosanske i svjetske književnosti.
130
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Operativni zadaci
- ovladavanje tehnikom čitanja i pisanja na oba pisma;
- savladavanje proste rečenice (pojam, glavni dijelovi);
- sticanje osnovnih pojmova o imenicama, pridjevima i glagolima;
- postupno uvođenje u tumačenje osnovne predmetnosti književnog djela
(osjećaji, događaji, radnje, likovi, poruke, jezično-stilske karakteristike);
- ovladavanje usmenim i pismenim izražavanjem prema zahtjevima programa
(prepričavanje, pričanje, opisivanje, izvještavanje);
- postupno upoznavanje metodologije izrade pismenog sastavka.
JEZIK
Gramatika
Imenice: zajedničke i vlastite, rod i broj;
Glagoli: radnja, stanje i zbivanje; razlikovanje oblika kojima se označava
prošlost, sadašnjost i budućnost (perfekat, prezent i futur); Razlikovanje lica i broja
glagola; Potvrdni i odrični oblik;
Pridjevi: rod i broj pridjeva, opisni i prisvojni pridjevi;
Rečenica: pojam rečenice, pojam i razumijevanje obavještajnih, upitnih i
zapovjednih rečenica s glagolom u potvrdnom ili odričnom obliku;
- Pojam i prepoznavanje glavnih članova (dijelova) rečenice: predikat, subjekat;
- Zapažanje članova rečenice koji uz glagol označavaju vrijeme, mjesto, način;
Slogovi: uočavanje naglašenih i nenaglašenih slogova;
Uočavanje upravnog govora u tekstu;
Riječi koje označavaju nešto umanjeno ili uvećano;
Riječi istog oblika, a različitog značenja;
Riječi različitog oblika, a istog ili sličnog značenja.
Pravopis
- Upotreba velikog slova u pisanju imena naroda, višečlanih geografskih imena,
praznika, naslova knjiga, časopisa i novina, naziva ulica;
- Skupovi ije/je u umanjenicama, uvećanicama i imenicama za zanimanja;
- Pisanje brojeva slovima;
- Pisanje datuma;
- Pisanje kratica (skraćenica) tipa: br., uč., god., str., i jedinica za mjere;
- Pisanje rječce NE uz glagole, pridjeve i imenice;
- Pisanje upitne rječce LI;
- Interpunkcijski znak na kraju obavještajnih, upitnih i zapovjednih rečenica;
- Pisanje suglasnika j u riječima (otklanjanje grešaka ako ih učenici čine) između
samoglasnika i-o / o-i.
- Pravilno rastavljanje riječi na kraju retka.
131
ZAUSTAVLJENI PROCES
Ortoepija
- Pravilan izgovor glasova Č, Ć, DŽ, Đ i H;
- Intonacija rečenice: ton i jačina glasa u izgovaranju rečenice, isticanje
riječi u rečenici (rečenični akcenat),
- Intonaciono podešavanje glasa u izgovaranju obavještajne, upitne, uzvične
i zapovjedne rečenice;
- Izgovaranje potvrdnog i odričnog oblika rečenice;
- Značaj brzine i pauze u govoru.
KNJIŽEVNOST
Za sretan put po dukat žut – Enisa Osmančević Ćurić
Jesen u Sandžaku – Redžep Nurović
Kako je otišlo ljeto – Ešref Berbić
Ljudi koji su grlili voćke – Indijska narodna priča
Svijetu se ne može ugoditi – Narodna priča
Tvrdica – Bošnjačka narodna anegdota
Rastanak – Ahmet Hromadžić
Uspavanka – Refik Ličina
Pitanja – Avdija Kajević
Ličina – Narodna priča
Sandžački pejzaž – Enver Muratović Enisin
Mjesto za jabuku – Bošnjačka narodna priča
Ječam žnjela za gorom djevojka – narodna pjesma
Luckasta pjesma – Federiko Garsija Lorka
Prisluškivanje – Šukrija Pandžo
Bajka – Fikreta Kenović Salihović
Bostandžijina kći – Narodna priča
Priča o Pink Panteru – Alija Isaković
Rodni Sandžak – Elifa Kriještorac
Nikome ne kaži – Zejćir Hasić
Cesta – Skender Kulenović
Majmun i lisica – Mehmed-beg Ljubušak Kapetanović
Veče silazi u kotlinu – Hamza Humo
Snježna kraljica – Husein Dervišević
U proljeće otključajte oko – Enisa O. Ćurić
Proljeće – Bela Džogović
Lijepo ti je cvijeće u proljeće – Lirska narodna pjesma
Lastavica – Azra Mulalić
Ljudska rijeka - Avdija Avdić
Trešnja – Džemaludin Latić
Čovjek i lav – Mehmed-beg Kapetanović Ljubušak
132
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Šarko – Alija Dubočanin
Smreka iz zavičaja - Ibrahim Hadžić
Abdijev san se ostvario – Priča iz Somalije
Tajanstvena planeta – Ferenc Feher
Nasrudin hodža i kadija – Narodna priča
Zagrljeni vidik – Alija Dubočanin
Trešnja na drugoj obali – Alija Musić
Kladnice, vodo studena – narodna pjesma
Melisin Dan – Esery Mondesir
Bajramske cipele – Hadžem Hajdarević
Pasi, Riđo – Romska narodna pjesma
Draga laž – Šukrija Pandžo
Brod Života – Rabija Šaronjić
Ženidba Smailagić Meha (odlomak) – Avdo Međedović
Nebeska čuda – Pajo Kanižaj
Pjesma o cvijetu – Branko Miljković
Vrapčić – Maksim Gorki
Sebični Džin – Oskar Vajld
Svitac traži prijatelje –Sun Ju Đin
Zaljubljene cipele –Pjer Gripari
Staklareva ljubav – Grozdana Olujić
Zvezdani taliri – Braća Grim
Maca papučarka – Ela Peroci
Krila – Miroslav Antić
Biševci i župljanin – Narodna priča
Kornjača i zec – Ezop
Halil izbavlja brata Muja (odlomak)- Epska narodna pjesma
Čitanje teksta
Vježbanje tehnike čitanja s razumjevanjem i doživljavanjem pročitanog
teksta; vježbanje brzine u čitanju i kazivanju (promjena intonacije, jačine i visine glasa,
pauza) radi navikavanja učenika za valjano tumačenje na času (sa odgovarajućim i
primjerenim podsticanjem);
Čitanje u sebi s posebnim zadatkom (razumijevanje pročitanog teksta kao
priprema za glasno čitanje, obradu i prepričavanje teksta);
Čitanje dramskog i dramatizovanog teksta po ulogama radi učenja napamet
i scenskog improvizranja.
133
ZAUSTAVLJENI PROCES
Tumačenje teksta
Slobodno i spontano iznošenje ličnih doživljaja i utisaka o pročitanom
tekstu.
Uočavanje i tumačenje nepoznatih riječi i pojmova. Opažanje i tumačenje
književnog teksta (osjećanja u lirskoj pjesmi, fabula u prozi, tumačenje književnih
likova, poruke djela, uzročno-posljedično povezivanje dijelova teksta).
Postjepeno uvođenje u razumijevanje stilogene funkcije jezika kao sredstva
izražavanja u književnoumjetničkom tekstu.
Obrazlaganje stavova pojedinostima iz teksta.
Sistematično usvajanje književnih i funkcionalnih pojmova.
Književni pojmovi
Lirika
Ritam, rima, naglašeni i nenaglašeni slogovi, pjesnička slika kao dio kompozicija
lirske pjesme;
Porodične narodne lirske pjesme, šaljive pjesme, rodoljubive pjesme – osnovna
obilježja.
Poređenje – prepoznavanje stilskog sredstva.
Epika
Tok događaja u vremenskom slijedu (na obimnijem tekstu), uočavanje i povezivanje
događaja s mjestom, vremenom i likovima.
Književni likovi - njihov izgled, postupci i osobine; uočavanje i upoređivanje
postupaka glavnih likova (likova čiji su postupci izrazito suprostavljeni); uspostavljanje
analogije: književni lik – likovi iz svakodnevnih životnih situacija;
Piščev govor i govor likova.
Narodna i autorska bajka.
Drama
Radnja u drami; dramski sukob; dramski lik i glumac; scenski prostor – na nivou
prepoznavanja i spontanog uvođenja u svijet dramske/scenske umjetnosti.
JEZIČKA KULTURA
Osnovni oblici usmenog i pismenog izražavanja
Prepričavanje tekstova, crtanih i igranih filmova, pozorišnih predstava,
pročitanih knjiga, televizijskih i radijskih emisija za djecu;
Detaljno (opširno) po zajedničkom i individualnom planu; sažeto
prepričavanje.
Pričanje na osnovu datog početka (slike, teksta); Pričanje na osnovu datih
tematskih riječi; Pričanje o doživljajima i događajima, stvarnim i izmišljenim.
Opisivanje poznatog predmeta, ljudi i prirode; samostalno biranje motiva
i izdvajanje detalja koji učenika posebno zaokupljuju i podstiču na opisivanje;
uvježbavanje planskog pristupa u opisivanju.
Izvještavanje o sebi (kratka autobiografija).
134
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Usmena i pismena vježbanja
Ortoepske vježbe - uvježbavanje pravilnog izgovora riječi, iskaza, rečenica,
poslovica; slušanje zvučnih zapisa; snimanje čitanja i analiza snimljenog.
Ortografske vježbe - prepisivanje teksta sa jednog pisma na drugo;
uvježbavanje čitkog i urednog rukopisa, uz primjenu pravopisnih pravila.
Diktati s komentarom, objašnjeni diktat, diktat s predusretanjem pogrešaka,
izborni diktat, kontrolni diktat, autodiktat.
Leksičke i semantičke vježbe - iznalaženje sinonima i homonima; građenje
riječi; osnovno i preneseno značenje; neknjiževne riječi i iznalaženje zamjena jezičkim
standardom.
Sintaksičke i stilske vježbe - proširivanje rečenica unošenjem ličnog tona,
sažimanjem rečenice radi pojačanja njene informativne moći.
Zagonetanje i odgonetanje, rješavanje i sastavljanje rebusa i ukrštenih riječi.
Kazivanje napamet naučenih tekstova.
Scensko prikazivanje dramskog teksta.
Slušanje i vrjednovanje - kritičko procjenjivanje govora u emisijama za
djecu na radiju i televiziji.
Njegovanje kulture slušanja sagovornika, pisanje razglednica, čestitki i
kraćeg pisma.
Sistematsko uvođenje u način planiranja i pisanja tzv. slobodnih pismenih
sastava.
Dva pismena zadatka – jedan u prvom i jedan u drugom polugodištu.
MEDIJSKA KULTURA
Filmske vrste
Šta je igrani, a šta dokumentarni film;
Napredak u razvoju filma – tehnički aspekti: film u crno-bijeloj tehnici, film u boji;
Nijemi i zvučni film.
Radio – emisije
Radio kao medij i radio-emisija u funkciji popularizacije znanja, kulture i zabave
primjerene djeci;
Radio, emisija.
Dječiji listovi časopisi
List kao komunikacija i izraz stvaralaštva odraslih za djecu i djece za djecu.
Način ostvarivanja programa
Jezik (gramatika i pravopis)
Učenici se osposobljavaju za usmenu i pismenu komunikaciju. Rečenica kao
135
ZAUSTAVLJENI PROCES
komunikativna jedinica sa stanovišta njene funkcije je neodvojiva od njene gramatičke
funkcije. Sadržaji se u koncentričnim krugovima i kontinuiranim nizovima izučavaju
postupno.
Postupnost se obezbjeđuje izborom i rasporedom nastavnih sadržaja. Ukazuje se
na nivo programskih zahtjeva da se učenici ne opterete obimom i dubinom obrade
jezičke građe.
Selektivnost se ostvaruje izborom najosnovnijih jezičkih zakonitosti i informacija
o njima. Elementarne informacije iz morfologije se u trećem razredu proširuju
i pored uočavanja riječi koje imenuju predmete i bića uvodi se i razlikovanje roda
i broja, te lica kod glagola. Tim putem će se učenici postupno i logički uvoditi ne
samo u morfološke već i u sintaksičke zakonitosti (razlikovanje lica kod glagola, lični
glagolski oblik, predikta u rečenici). Riječi treba uvijek uočavatai i obrađivati u okviru
rečenice. Ni u trećem razredu akcentacija ne smije biti posebna nastavna jedinica,
već stalnim vježbanjem uz korišćenje audio snimaka učenike treba navikavati da čuju
pravilno akcentovanu riječ.
U nastavi gramatike treba primjenjivati sledeće postupke koji su se u praksi
potvrdili svojom funkcionalnošću:
- podsticanje svjesne aktivnosti i misaonog osamostaljivanja učenika
- suzbijanje misaone inercije
- uvažavanje situacione uslovljenosti jezičkih pojava
- povezivanje nastave jezika sa doživljavanjem umjetničkog teksta
- otkrivanje stilske funkcije,
- korišćenje umjetničkih doživljaja kao podsticaja za učenje maternjeg jezika
- sistematska i osmišljena vježbanja u govoru i pisanju
- njegovanje primjenjenog znanja i umjenja
- kontinuirano povezivanje znanja o jeziku
- ukazivanje na gramatičku sačinjenost stilskih i izražajnih sredstava
- korišćenje prikladnih ilustracija određenih jezičkih pojava.
Savremena metodika nastave gramatike zalaže se da težište obrade određenih
jezičkih pojava bude zasnovano na suštinskim osobenostima , a to znači na
njihovim bitnim svojstvima.
Nužno je da nastavnik uvijek ima na umu presudnu ulogu umesnih i sistematskih
vežbanja. Vežbanja moraju biti sastavni dio obrade nastavnog gradiva. Strpljivo
i uporno negovati više oblike znanja i umenja kroz primenljivost i stvaralaštvo, a
što se postiže negovanjem pravopisnih i stilskih vježbi. Celoviti saznajni krugovi
započinju motivacijom, a završavaju saznavanjem, rezimiranjem i primjenom
određenog gradiva. Savremena metodika nastave ističe niz metodičkih radnji koje
valja primjeniti u nastavnoj obradi programskih jedinica iz jezika i koje omogućuje
da svaki celovit saznajni put dobije svoju posebnu strukturu.
Obrada novih nastavnih jedinica podrazumjeva:
- korišćenje pogodnog polaznog jezičkog predloška( kraći umetnički tekst ili
primjeri iz pismenih dječjih radova),
- korišćenje iskaza govornih situacija
- podsticanje učenika da polazni tekst dožive i shvate u cjelosti i pojedinostima,
136
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
-
utvrđivanje i obnavljanje znanja o poznatim jezičkim pojavama koji
neposredno doprinose boljem i lakšem shvatanju novog gradiva
saglrdavanje jezičkih činjenica
ilustrovanje i grafičko predstavljanje jezičkih pojmova
Književnost
Na ovom stupnju školovanja stiču se osnovna i ne malo značajna znanja,
umjenja i navike od kojih će u dobroj mjeri zavisiti ne samo učenička književna
kultura već i njihova opšta kultura na kojoj se temelji ukupno obrazovanje svakog
školovanog čovjeka.
Lektira
Ukinuta je neprirodna i nepotrebna podjela na domaću i školsku lektiru. Data
je lektira za treći razred razvrstana po književnim rodovima: lirika, epika, drama.
Učitelju je data i mogućnost dopunskog izbora tekstova.
Čitanje i tumačenje teksta
Tumačenje teksta zasniva se na njegovom čitanju. Postupnost, sistematičnost
i dosljednost posebno dolazi do izražaja u osposobljavanju učenika za čitanje u sebi.
Ovaj vid čitanja u nižim razredima predstavlja složeniji nastavni zahtjev iako za
formiranog čitača to ne izgleda tako. Izražajno čitanje neguje se sistematski uz stalno
povećavanje zahtjeva i nastojanje da se što potpunije iskoriste sposobnosti učenika
za postizanje visokog kvaliteta u vještini čitanja. U okviru svoje pripreme, nastavnik
blagovremeno odabira pogodan tekst i studiozno proučava one njegove osobenosti
koje utiču na prirodu izražajnog čitanja. Izražajno čitanje se uvježbava na prethodno
obrađenom i uvježbanom tekstu i učitelj zauzima odgovarajući stav i određuje
situacionu uslovljenost jačine glasa, ritma, tempa, intonacije, pauze, rečeničnog
akcenta i glasovnih transformacija.
U odjeljenju treba obezbjediti dobru slušalačku publiku.
Pri obradi teksta primjenjivaće se u većoj mjeri jedinstvo analitičkih i
sintetičkih postupaka i gledišta. Tumačenje književnog djela u trećem razredu
je predteorijsko i ne treba da je uslovljeno poznavanjem stručne terminologije.
Metodika nastave književnosti se teorijski i praktično stalno usavršava zahtjevajući
istraživački, stvaralački odnos prema književnoumjetničkom djelu. Književnost se u
školi ne uči, ne predaje, već čita, usvaja, u njoj se uživa i o njoj raspravlja.
137
ZAUSTAVLJENI PROCES
Programski sadržaji u četvrtom razredu
Cilj i zadaci
Cilj nastave bosanskog jezika je da učenici savladaju osnovne zakonitosti
bosanskog književnog jezika na kojem će se usmeno i pismeno ispravno izražavati.
Učenici treba da upoznaju, dožive i da umiju da tumače odabrana književna djela,
pozorišna, filmska i druga umjetnička ostvarenja.
Zadaci nastave bosanskog jezika:
- razvijanje ljubavi prema maternjem jeziku i potrebe za njegovim njegovanjem
i unaprjeđivanjem;
- osnovno opismenjavanje najmlađih učenika na temeljima ortoepskih i
ortografskih standarda bosanskog književnog jezika;
- postupno upoznavanje gramatike i pravopisa bosanskog jezika;
- upoznavanje jezičkih pojava i pojmova, ovladavanje normativnom gramatikom
i stilskim mogućnostima,
- osposobljavanje za uspješno služenje književnim jezikom u različitim vidovima
njgove usmene i pismene upotrebe i u različitim komunikacijskim situacijama;
- razvijanje osjećanja za autentične estetske vrijednosti u književnoj umjetnosti;
razvijanje smisla i sposobnosti za pravilno, tečno, ekonomično i uvjerljivo
usmeno i pismeno izražavanje; bogaćenje rječnika, jezičnog i stilskog izraza;
- čitanje u funkciji razumjevanja sadržaja, doživljaja estetskih i etičkih vrijednosti
teksta (tekstovi štampani latinicom i ćirilicom);
- usavršavanje svih aspekata čitanja (pravilnost, brzina, izražajnost)
- samostalno čitanje nepoznatih tekstova, brzo pronalaženje važnih informacija;
- izdvajanje glavnih likova, vremena i mjesta radnje i slijed događaja;
- razlikovanje pozitivnih od negativnih junaka, razlikovanje stvarnog od
imaginarnog;
- doživljavanje i vrjednovanje scenskih ostvarenja – pozorište, film;
- savladavanje osnovnih teorijskih i funkcionalnih pojmova pozorišne i filmske
umjetnosti, kao i drugih umjetničkih ostvarenja;
- razvijanje poštovanja prema književnoj kulturnoj baštini i razvijanje svijesti o
potrebi njenog njegovanja, unaprjeđivanja i čuvanja;
- navikavanje na redovito praćenje i kritičko procenjivanje progama za djecu na
radiju i televiziji;
- potsticanje učenika na samostalno jezično, literarno i scensko stvaralaštvo;
- potsticanje, njegovanje i vrjednovanje učeničkih vannastavnih aktivnosti;
- razvijanje patriotizma i odgoja u duhu mira, kulturnih odnosa i suradnje među
ljudima.
138
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Operativni zadaci
- osposobljavanje za izražajno čitanje i kazivanje;
- proširivanje znanja o jednostavnoj rečenici i njenim dijelovima;
- savladavanje osnovnih pojmova o promjenljivim riječima;
- upoznavanje pojmova promjenjivosti i nepromjenjivosti riječi;
- savlađivanje osnovnih metodologija izrade pismenih sastava;
- postupno osposobljavanje učenika za tumačenje književnog teksta;
- recepcija sadržaja filma, pozorišne predstave, radio-emisije, sadržaja štampe,
- razvijanje sposobnosti upotrebe i selekcije sadržaja medija s obzirom na
vrijednost (poučno, manje poučno, djela umjetničkih kvaliteta i nekvaliteta kiča);
- ovladavanje terminologijom važnom za snalaženje u svijetu filma, radija,
televizije, štampe.
JEZIK
Gramatika
Obnavljanje i utvrđivanje sadržaja iz prijašnjih razreda.
Rečenica: pojam glagolskog predikata (lični glagolski oblik); uočavanje riječi
u funkciji dopune glagola (objekta) i priložkih oznaka za vrijeme, mjesto i način.
Pojam subjekta; uočavanje riječi u funkciji atributa uz imenicu i imeničkog skupa
riječi (imenička sintagma).
Upravni i neupravni govor;
Imenice: zbirne i gradivne; rod i broj – pojam i prepoznavanje;
Pridjevi: prisvojni i gradivni; rod i broj – pojam i prepoznavanje;
Zamjenice: lične– rod i broj: osobina zamjenica u funkciji subjekta u rečenici
– pojam i prepoznavanje;
Brojevi: glavni i redni – pojam i prepoznavanje u rečenici;
Glagoli: pojam i osnovna značenja prezenta, perfekta i futura; vježbe u
rečenici zamjenom glagolskih oblika u vremenu, licu i broju.
Uočavanje riječi koje u govoru i pisanju mijenjaju svoj oblik (promjenjive
riječi), bez definicija i zahtjeva za promjenom po padežima i vremenima. Uočavanje
riječi koje zadržavaju svoj osnovni oblik u svim situacijama (nepromjenjive riječi),
bez imenovanja tih riječi.
Smjenjivanje ije/je/e/i, prilikom izgovaranja dugog ili kratkog sloga (mlijeko
– mljekar, bijelo – bjelina, dogorjeti –dogorijevati, vrijeme – vremena, donijeti –
donio, i dr.)
Utvrđivanje i sistematizacija sadržaja obrađenih od 1. do 4. razreda.
139
ZAUSTAVLJENI PROCES
Pravopis
Upotreba velikog slova u imenima država i pokrajina; pisanje imena
stanovnika i naroda; naziva knjiga, listova i časopisa;
Pisanje upravnog i neupravnog govora, sva tri modela;
Pisanje prisvojnih pridjeva izvedenih od ličnih imena (-ov/ -ev, -in / -ski).
Pisanje suglasnika j u pridjevskim oblicima na –ski, i u ličnim imenima i prezimenima.
Pisanje skraćenica tipa: itd., sl., npr. i skraćenica koje označuju imena država.
Navodnici. Zagrade.
Ponavljanje, uvježbavanje i provjeravanje osposobljenosti učenika za
primjenu obrađenih pravopisnih zahtjeva.
Ortoepija
Izgovaranje svih suglasnika i glasovnih grupa u skladu sa književnojezičnom normo, č, ć, dž, đ, h; -ds- (ljudskih), -io, -ao i dr. Vježbe za otklanjanje
grešaka koje se javljaju u govoru i pisanju učenika.
Uočavanje naglašenih i nenaglašenih riječi: vježbe u izgovaranju akcenatskih
cjelina. Vježbe za otklanjanje grešaka koje se javljaju u govoru učenika.
Intoniranje rečenice: ton i jačina glasa u izgovaranju rečenice: isticanje riječi
u rečenici (rečenični akcent) intonacijska podešavanja glasa u izgovaranju izjavne,
upitne, uzvične i zapovjedne rečenice; izgovaranje potvrdnog i odričnog oblika
rečenice; važnost brzine i pauze u govoru.
KNJIŽEVNOST
Lektira
Jesenji pastel – Sait Orahovac
Čuvar parka – Enes Kišević
Provalija u pozadini – Hasan Kikić
Golub – Salih Alić
Mlin na rijeci Uni – Rizo Džafić
Slovo A – Irfan Horozović
Vjetrovi koji duvaju iznad mog rodnog mjesta – Ibrahim Hadžić
San – Bisera Suljić
Prvi snijeg – Hamza Humo
Bajram – Ethem Mulabdić
Mećava – Šukrija Pandžo
Šarenka – Skender Kulenović
Okamenjeni vukovi – Ahmet Hromadžić
Domovina nije riječ iz spomenara – Ismet Bekrić
Penddžeri – Redžep Nurović
140
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
April – Nasiha K. Hadžić
Papirnati brodovi – Rabindranat Tagora
Šumareva Zorka – Nafija Sarajlić
Kosač – Murat Baltić
Izlazak na sunce – Husein Bašić
Hiljadu konja – Rabija Šaronjić
Sehara – Mustafa Smailović
Koza – Ćamil Sijarić
Jabuka pazarka – Maruf Fetahović
Samo još kosovi zvižduću – Šukrija Pandžo
Moji zemljaci – Zaim Azemović
Čudo od djeteta – Advan Hozić
Bivolica – Refik Ličina
Glas dobre duše – Azra Alić
Pjetlić, Skaro i proljeće – Zejćir Hasić
O književnosti – Irfan Horozović
Kako je postalo drago kamenje – Indijska narodna priča
Govor drveća – Estonska narodna bajka
Nijesam baš iz Sarajeva – Narodna priča
Dijete sa devet čiraka – Narodna bajka
Vukovi i psi – basna
Ženidba Čengić Ali-bega – Epska narodna pjesma
Boluje Ajka Pribojka – Lirska narodna pjesma
Bulbul mi poje – Lirska narodna pjesma
Djevojka pita slavića – Lirska narodna pjesma
Sunčana obala – Aleksa Mikić
Najveća kuća – Mate Lovrak
Šetnja po morskom dnu – Žil Vern
Leptir – Luko Paljetak
Školjke bjegunci – Branko Ćopić
Sjajno nadahnuće – Mark Tven
Dječak Aron – Isak Samokovlija
Alisa u zemlji čuda – Luis Kerol
Mala princeza – Ljerka Anić
Veliki val, mali val – Donald Biset
Bajka o labudu – Desanka Maksimović
Kredenac – Bajruzin Hajro Planjac
Čamac – Enes Kahvić
Tumačenje snova – Jermenska bajka
Mrav – Sabina Bakija
Čitanje teksta
Uvježbavanje samostalnog čitanja pomoću uputstva tipa: (pronalaženje
nepoznatih i manje poznatih riječi), otkrivanje karakteristika likova, radnje i događaja,
prirodnih pojava i opisa, uočavanje jezičko-stilskih slika.
141
ZAUSTAVLJENI PROCES
Usavršavanje čitanja u sebi radi bržeg razumijevanja, bržeg savladavanja
sadržine, traženje odgovarajućih podataka o liku, stanju, osjećanjima i načinu
njihovog prikazivanja.
Razvijanje tehnike čitanja, razumijevanje i reprodukcija pročitanog sa
ili bez elemenata stvaralaštva.
Čitanjem do novih informacija i novih znanja.
Čitanje usklađeno vrsti i prirodi teksta (lirski, epski, dramski,
novinski,...).
Tumačenje teksta
Doživljaj književnog djela u cjelini i sposobnost izražavanja dojma.
Formiranje i usvajanje temeljnih pojmova iz teorije književnosti.
Zapažanje i formulacija teme književnog djela (o čemu tekst govori).
Razumjevanje riječi fabula, kompozicija. Uočavanje i karakterizacija likova u djelu:
zaključivanje o osjećanjima likova na osnovu dijaloga i njihovih postupaka.
Uočavanje karakterističnih dijelova teksta, rečenica, riječi kojima su
direktno izraženi osnovna misao, piščev stav i stavovi lica.
Izbor karakterističnih mjesta u tekstu: opis lika, pejzaža, dijalog, mjesto i
vrijeme radnje, pojačavanje dinamičnosti, humor
Razlikovanje govora pisca i govora lica.
Zapažanje logičkih cjelina u kompoziciji teksta.
Književni pojmovi
Lirika
Osnovni motiv i sporedni motivi u lirskoj pjesmi.
Vizuelni i auditivni elementi u pjesničkoj slici. Pjesnička slika kao činilac kompozicije
lirske pjesme.
Dužina stiha prema broju slogova – prepoznavanje.
Ponavljanje u stihu, strofi, pjesmi – funkcija.
Personifikacija kao stilsko sredstvo.
Slikovitost kao obilježje pjesničkog jezika.
Običajne narodne lirske pjesme – osnovna obilježja.
Lirska pjesma – osnovna obilježja.
Epika
Tema i ideja u epskom djelu.
Fabula: hronološki slijed događaja, elementi fabule (uvod, zaplet, rasplet).
Odnos među likovima; osnovni tipovi (vrste) karakterizacije.
Pripovjedač, pripovjedanje; dijalog, monolog, opis u epskom dijelu.
Priča i roman – razlike.
Romani za djecu – osnovna obilježja.
Drama
Likovi u dramskom djelu. Remarke (didaskalije). Dramska radnja – način razvijanja
radnje. Dramski tekstovi za djecu. Scenski prostor.
142
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
JEZIČKA KULTURA
Osnovni oblici usmenog i pismenog izražavanja
Prepričavanje sadržine tekstova, filmova, pozorišnih predstava, radijskih
i televizijskih emisija za djecu – slobodno detaljno prepričavanje, prepričavanje
sadržaja u cjelini i po dijelovima; sažeto prepričavanje po zajedničkom i samostalno
sačinjenom planu za prepričavanje. Izmjena gramatičkog lica pri prepričavanju, sa
izmjenom završetka fabule.
Pričanje o događajima i doživljajima, stvarnim i izmišljenim. Pričanje na
osnovu datih tematskih riječi. Pričanje prema samostalno odabranoj temi. Pričanje u
dijaloškoj formi; unošenje dijaloga, upravnog govora u strukturu kazivanja.
Opisivanje slika koje prikazuju pejzaže, enterijere, portrete. Opisivanje
složenih odnosa među predmetima, bićima i pojavama.Lični izbor predmeta za
opisivanje – slobodno ili po utvrđenom planu.
Izvještavanje sažeto informiranje o sebi, kratak životopis. Izvještaj o
obavljenom ili neobavljenom zadatku u školi ili kod kuće – u obliku odgovora na
pitanja.
Vježbe u građenju izvedenih i složenih riječi. Vježbe u iznalaženju i zamjeni
sinonima.
Uočavanje semantičke funkcije akcenta u riječima istog glasovnog sastava i
različitog akcenta.
Usmena i pismena vježbanja
Ortoepske vježbe: uvježbati pravilan izgovor riječi, iskaza, rečenica,
poslovica; slušanje zvučnih zapisa; snimanje čitanja i analiza snimljenog.
Ortografske vježbe: prepisivanje teksta sa jednog pisma na drugo;
uvježbavanje čitkog i urednog rukopisa uz primjenu pravopisnih pravila; prepisivanje
teksta sa datim zadatkom.
Diktati s komentarom, objašnjeni diktat, diktat s predusretanjem pogrešaka,
izborni diktat, kontrolni diktat, autodiktat.
Leksičke i semantičke vježbe: iznalaženje sinonima, homonima i antonima;
građenje riječi; osnovno i preneseno značenje; neknjiževne riječi i iznalaženje
zamjena jezičkim standardom, riječi s umanjenim i uvećanim značenjem, uočavanje
semantičke funkcije akcenta.
Sintaksičke i stilske vježbe: proširivanje rečenica unošenjem ličnog tona,
sažimanjem rečenice radi pojačanja njene informativne moći, dopuna iskaza
različitim mogućnostima u skladu s ponuđenom govornom situacijom.
Zagonetanje i odgonetanje, rješavanje i sastavljanje rebusa i ukrštenih riječi.
Kazivanje napamet naučenih tekstova.
Uvježbavanje tehnike izrade pismenog sastava: analiza teme, određivanje
njenog težišta; posmatranje, uočavanje i izbor građe, raspoređivanje pojedinosti;
elementi kompozicije.
143
ZAUSTAVLJENI PROCES
Osam domaćih pismenih zadataka i njihova analiza na času. Četiri školska
pismena zadatka – po dva u prvom i drugom polugodištu. Jedan čas za izradu i dva
časa za analizu zadataka i pisanje poboljšane verzije sastava.
MEDIJSKA KULTURA
Televizija, radio, film, pozorište, medijska periodika (novine i časopisi)
Izražajna sredstva dijela ekrana (kadar, montaža, muzika) dijalog u filmu i pozorišnoj
predstavi
- razumijevanje dijela ekrana (filma i televizije);
- povezivanje kadrova po sjećanju;
- razumijevanje redoslijeda kauzaliteta događaja, odnosa među akterima radnje;
Film, književno dijelo, pozorište (poređenje izražajnih mogućnosti;
- razumijevanje poruka;
- razumijevanje složenosti filmskog dijela i izražajnih mogućnosti filma;
- razvijanje senzibiliteta za prepoznavanje i doživljavanje snage riječi i
slike, govora, zvuka i tišine.
Način ostvarivanja programa
Čitanje
Tumačenje teksta zasniva se na njegovom čitanju, doživljavanju i razumijevanju.
Kvalitet shvatanja poruke je neposredno uslovljen kvalitetom čitanja. Razni oblici
usmjerenog čitanja osnovni su preduslovi za uspješno uvođenje u svijet književnog
djela.
- Izražajno čitanje se uvježbava na tekstovima različite sadržine i oblika,
koriste se lirski, epski i dramski tekstovi u prozi i stihu u narativnom,
deskriptivnom, dijaloškom i monološkom obliku.
- Čitanje u sebi je najproduktivniji oblik sticanja znanja pa mu se u nastavi
poklanja posebna pažnja. Ono je uvijek usmjereno i istraživačko, pomoću
njega se učenici osposobljavaju za svakodnevno sticanje informacija i
učenje.
- Primjena tekst metode u nastavi podrazumijeva efikasne vježbe za
savladavanje brzog čitanja u sebi s razumijevanjem i doprinosi razvijanju
sposobnosti učenika da čitaju fleksibilno, da usklađuju brzinu čitanja s
ciljem čitanja i karakteristikama teksta koji čitaju.
- U četvrtom razredu započinje letimično čitanje koje je uslovljeno brzinom
i stvarno pročitanom tekstu. Ono se sastoji od brzog traženja informacija i
značenja u tekstu.
- Izražajno kazivanje napamet naučenih tekstova i odlomaka u prozi i
stihu značajan je oblik rada u razvijanju govorne kulture učenika. Uspjeh
izražajnog kazivanja znatno zavisi od načina učenja i logičkog usvajanja
teksta. Tokom vježbanja treba stvoriti atmosferu uspostavljanja kontakta
recitatora sa slušaocima.
144
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Tumačenje teksta
- Književnoumjetnički tekst se čita po potrebi više puta sve dok ne izazove
odgovarajuće doživljaje.
- Učenike treba navikavati da svoje utiske, stavove i sudove o književnom djelu
podrobnije dokazuju činjenicama iz samog teksta i tako ih osposobljavati za
samostalni iskaz, istraživačku djelatnost i zauzimanje kritičkog stava prema
proizvoljnim ocjenama i zaključcima.
- U četvrtom razredu obrada književnog djela treba da bude protkana
rješavanjem problemskog pitanja koje je podstaknuto tekstom i umjetničkim
doživljavanjem.
- Moderna i savremena organizacija nastave maternjeg jezika i književnosti
podrazumijeva aktivnu ulogu učenika u nastavnom procesu. U savremenoj
nastavi učenik ne smije biti pasivni slušalac koji će u određenom trenutku
samo reprodukovati nastavnikova predavanja.
- Proučavanje književnoumjetničkog djela u nastavi je složen proces koji se
odvija u etapama: motivisanje učenika za čitanje, doživljavanje i proučavanje
umjetničkog teksta, čitanje, lokalizovanje umjetničkog teksta, istraživački
pripremni zadaci.
Jezička kultura
Bogaćenje učeničke jezičke kulture jedna je od primarnih metodičkih obaveza.
Praćenje svakog djeteta za govorno komuniciranje od prvog razreda,
pa preko različitih vježbi u govoru i pisanju do učeničkog samostalnog
izlaganja misli i osjećanja u toku nastave, ali i u svim ostalim životnim
okolnostima u školi i van nje, gdje je valjano jezičko komuniciranje uslov
za potpuno sporazumjevanje. Napuštanje lokalnog govora i navikavanje na
standardni književni jezik u govoru, čitanju i pisanju, osposobljavanje za
slobodno prepričavanje, pričanje i opisivanje, osnovni su nastavni zadaci
u ostvarivanju programskih sadržaja iz jezičke kulture. Način ostvarivanja
vodi preko usmenih i pismenih vježbi, jezičkih igara, zadataka i testova:
- Pričanje, odnosno prepričavanje je složeniji oblik jezičkog izražavanja
i predstavlja vid stvaralaštva. Metodički pristup ovom značajnom obliku
usavršavanja i njegovanja učeničke jezičke kulture u osnovi je isti kao i
kod prepričavanja (valjano funkcionalno lokalizovanje u planovima rada,
osmišljeno povezivanje sa srodnim sadržajima iz ostalih predmetnih
područja, a naročito sa čitanjem i tumačenjem teksta, osmišljeno
motivisanje, usmjeravanje i podsticanje učenika da u pričanju ostvare što
svestraniju misaonu i jezičku perspektivu, umješno vrjednovanje učeničkih
domašaja u pričanju.)
- Opisivanje je najsloženiji oblik jezičkog izražavanja. Ono je zastupljeno u
svakodnevnom govoru, jer je neophodno za jasno predstavljanje suštinskih
odnosa između predmeta stvari, bića i drugih pojmova i pojava u svakoj
životnoj situaciji. U radu s učenicima ovog uzrasta, ovoj vrsti jezičkog
komuniciranja valja pristupiti posebno odgovorno i uz naročito poštovanje
145
ZAUSTAVLJENI PROCES
principa nastavne uslovljenosti i postupnosti u zahtjevima: osposobljavanje
učenika da pažljivo posmatraju, uočavaju, otkrivaju, zapažaju, upoređuju, pa
tek onda datu predmetnost da misaono zaokruže i jezički uobliče. Učenike
ovog uzrasta valja podsticati i usmjeravati da iz složenog procesa opisivanja
najprije usvoje nekolika opšta mjesta kojima se mogu služiti sve dotle dok
se ne osposobe za samostalni i individualni pristup ovom zahtjevnom
jezičkom obliku.
Usmena i pismena vježbanja
Zamišljeni su kao dopuna osnovnih oblika jezičkog izražavanja počev od
najjednostavnijih (izgovor glasova i prepisivanje riječi) preko složenijih
(vježbe uzornog govora i pisanja), do najsloženijih (domaći pismeni zadaci
i njihovo čitanje i svestrano vrjednovanje). Jezička kultura u najvećoj mjeri
doprinosi jedinstvu cjelovitosti nastave bosanskog jezika i čini da se ona
realizuje u funkcionalnom povezivanju naizgled različitih programskih
sadržaja ali koji se najbolje ostvaruju upravo u takvoj metodičkoj sprezi.
146
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Prijedlog programa za nastavni predmet
BOSANSKI JEZIK
( II ciklus osnovnog obrazovanja V - VIII razreda)
147
ZAUSTAVLJENI PROCES
CILJ I ZADACI
Cilj nastave Bosanskog jezika i književnosti je ovladavanje bosanskim
standardnim jezikom, razvijanje jezičkih sposobnosti u govornoj i pisanoj upotrebi,
primjena znanja stečenih iz ovog predmeta za ovladavanje sadržajima iz drugih
nastavnih oblasti, ali i u svakodnevnom životnom iskustvu, u porodici i društvu.
S obzirom da su bosanski jezik i književnost kao prirodni i historijski
afirmativ nacionalnog identiteta Bošnjaka, važni isto toliko koliko su važni i drugi
jezici i literature u svijetu za ostale nacionalne kulture, to oni u ovom diskursu
čine temeljnu civilizacijsku tekovinu multikulturalnosti. Nastavni plan i program
bosanskog jezika i književnosti ima, kao opšti cilj, osmišljavanje uzajamnosti
književno-jezičkih kultura kao vrijednost duhovne nadgradnje svjetske zajednice
naroda.
Zadaci nastave bosanskog jezika su mnogobrojni i ostvaruju se u trima
nastavnim područjima: bosanski jezik, kultura izražavanja i književnost. Zadaci tih
triju nastavnih područja međusobno se prožimaju i dopunjuju i funkcionalno se
povezuju sa ostalim nastavnim predmetima.
Učenici treba da:
- razumiju nastanak jezika i njegov značaj u komunikaciji, kao i upotrebu jezika u
umjetnosti, njegovu slikovitost, metaforičnost, ritmičnost, simboliku;
- razumiju razvoj bosanskog jezika, u okviru balkanske jezičke zajednice, od
njegove narodne do književnoumjetničke norme i savremenih standarda;
- nauče princip izgovaranja i pisanja riječi i rečeničnih struktura, da poznaju
gramatičke kategorije riječi, da razumiju tvorbu riječi, da shvate odnos riječi u
sintaksičkom diskursu, da razumiju metaforička značenja riječi, da njeguju kulturu
čitanja i pisanja;
- u kontekstu upotrebe jezika, odnosno kulture izražavanja, upoznaju načine
pripovijedanja, kao i analizu teksta;
- razviju kulturu pisanog izražavanja i da se kroz forme pisanih domaćih zadataka
osposobljavaju za pisanje svih vrsta tekstova po standardima pravopisa i pravopisnih
pravila;
- upoznaju književnu tradiciju i baštinu Bošnjaka, književne tokove i stvaraoce
Srbije, zatim najvažnije stvaraoce u okruženju, Evropi i svijetu.
- upoznaju književno - teorijske pojmove i stilsko - jezičke aspekte na primjerima
školske i domaće lektire i njihov značaj za kulturu uopšte;
- kroz obradu predviđene lektire razviju smisao za samostalan rad, za samostalno
čitanje i proširivanje znanja, razviju kulturu govora, slušanja i književno-jezičke
interpretacije.
148
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Programski sadržaji u petom razredu osnovnog obrazovanja
( 5 časova nedjeljno; 180 časova godišnje )
JEZIK, GRAMATIKA
Morfeme i riječi kao morfološke jedinice
- odnos između morfeme i riječi
- riječ kao složena jedinica
Kriteriji za klasifikaciju riječi
- Samostalne riječi i nesamostalne riječi
- Jednoznačnost i višeznačnost (riječi u prvobitnom i prenesenom značenju)
Vrste riječi:
- Promjenljive i nepromjenljive riječi (osnova riječi, nastavak);
- Nepromjenljive riječi( na razini prepoznavanja)
- pojam priloga (prilozi mjesta, vremena, načina)
- pojam prijedloga
- veznici
- usklici
- rječce
Glagoli:
- Osnovna karakteristika i klasifikacija glagola
- Stilistička svojstva konjugacije
- Glagolski oblici: infinitiv, prezent, radni glagolski pridjev, perfekat, futur I
- Infinitivna i prezentska osnova
- Pomoćni glagoli
Imenice:
- Vrste imenica prema značenju
- Tvorba imenica
- Deklinacija imenica;
Padežni sistem
nominativ, genitiv, dativ, akuzativ, vokativ, instrumental, lokativ (osnovna značenja
padeža i njihova funkcija u rečenici )
- Glasovne promjene u deklinaciji imenica; nepostojano a, palatalizacija,
sibilarizacija
( samo uocavanje )
Pridjevi:
- Značenje i vrsta pridjeva
- Stepenovanje pridjeva
- Određeni i neodređeni oblik pridjeva u nominativu;
- Deklinacija pridjeva.
Zamjenice:
- Lične zamjenice ( kraći oblici ličnih zamjenica)
- Upitne, odnosne, neodređene, povratna, povratno–posvojna;
- Deklinacija zamjenica
149
ZAUSTAVLJENI PROCES
Brojevi:
- Glavni i redni brojevi;
- Deklinacija brojeva.
Rečenica:
- Prosta rečenica;
- Predikat – imenski i glagolski;
- Subjekt – više subjekata, neizrečeni subjekt;
- Priloške oznake u rečenici;
- Pojam složene rečenice;
(mjesto, vrijeme, način);
- Pravi i nepravi objekat; atribut i apozicija;
- Rečenica s izrečenim i neizrečenim subjektom; rečenica s više subjekata;
- Pojam složene rečenice
- Vježbe u izgovaranju dugih i kratkih akcenata
Pravogovor i pravopis
- Zavičajni govor i književni jezik
- Riječi iz mog zavičaja ( lokalna leksika – sakupljanje i pravljenje rječnika lokalnih
riječi )
- Književna leksika
- Veliko slovo u jednočlanim i višečlanim nazivima planeta, kontinenata, okeana,
država, naroda i naseljenih mjesta;
- Upravni i neupravni govor;
- Pisanje i izgovor superlativa pridjeva;
- Veliko i malo slovo u pridjevima izvedenim od vlastitih imena;
- Izgovor i pisanje riječi s glasovima ije, je
- (umanjenice i komparativ);
Izgovor i pisanje č i ć u deklinaciji imenica i stepenovanju pridjeva;
Rečenični i pravopisni znakovi: trotačka, crtica, zagrade
KNJIŽEVNOST
Bošnjačka književna tradicija
Prvi pisani spomjenici (Blagajski zapis, povelje bosanskih vladara, Hvalov
zbornik, Humačka ploča,
Epigrafski zapisi: (zapisi na stećcima, natpis sudije Gradiše, Slovo za Grda, Slovo o
čovjeku... Veliki sudija, Zapisi na mostovima, česmama, džamijama)
Narodna književnost
Lirske pjesme: Djevojka i behar, Djevojka je ružu brala, Po Taslidži pala magla,
Uspavanka,
Epske pjesme: Mujo ženi brata Halila, Tale dolazi u Liku, Đerzelez Alija i vila,
Ženidba Smailagić Meha (odlomak).
Narodna proza: Bajka o prstenu, Lisica i gavran, Putnik i gostioničar; poslovice,
izreke, pitalice;
- Neka nam oproste trave – Izet Sarajlić,
150
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
- Prvi snijeg – Osman Đikić,
- Srebrena česma – Džemaludin Latić,
- Otac s kišobranom – Ismet Bekrić,
- San – Bisera Alikadić
- Različak – Enisa O. Ćurić,
- Staza proljeća – Nikola Martić
- Pesma – Miroslav Antić
- Da je meni drvo biti – Oton Župančić,
- Himna cvijeta – Halil Džubran,
- Vrelo ljepote (izbor) – Šimo Ešić,
- Svici – Kasim Derakovic
- Kuću kućom čine djeca – Muhidin Šarić
- Narodna proza
- Majka – Zija Dizdarević,
- Zemlja – Husein Bašić,
- O pero – Nerkezi
- Selmanova kruška – Ismet Rebronja,
- Hrt – Ćamil Sijarić,
- Sijelo mudraca - Nedžad Ibrišimović,
- Tri lica moga oca – Rizo Džafić,
- Niko i ništa – Alija Isaković,
- Lađarski put – Alija Dubočanin,
- Roman o novčiću (odlomak) – Kemal Mahmutefendić,
- Veliki pljusak – Hasan Kikić
- Majstorije – Advan Hozić,
- Odijelo - Ibrahim Kajan,
- Za obraz – Alija Nametak,
- Vodeni cvijet – Ahmet Hromadžić,
- Vučja gora (odlomak) – Safet Sijarić,
- Đaci pješaci – Vefik Hadžisalihović ,
- Slika Isfahana – Zuko Džumhur,
- Bašta sljezove boje (odlomak)– Branko Ćopić,
- Knjiga – Ivo Andrić,
- Ulica divljih kestenova – Danilo Kiš,
- Morski talas – Luko Paljetak,
- Bijeli ljudi u blizini – Danijel Defo,
- Dvadeset hiljada milja pod morem – Žil Vern
- Pet zrelih krušaka – Viljem Sarojan,
- Lesi se vraća kući – Erih Najt,
- Vrelo ljepote (izbor) – Šimo Ešić,
- Dok se dvoje svađaju treći se koristi ( poučni skeč)- Abdulah Sidran,
- Tvrdica (odlomak) - J. S. Popović,
- Kapetan Džon Piplfoks – Dušan Radović,
151
ZAUSTAVLJENI PROCES
Domaća lektira
Tajne djedovog mlina – Bajruzin H. Planjac,
Onaj koga nema – Mehmed Đedović,
Moja nevidljiva drugarica – Zekerija Tamir,
Priče iz Daljine – Refik Ličina,
Pešter – Bisera Suljić,
Pjesme iz provincije – Safet Hadrović Vrbički,
Pisma sinu Samiru – Rasim Ćelahmetović,
Darovi (izbor) – Zaim Azemović
Rad na tekstu
Tumačenjem književnih tekstova učenici se uvode u analizu lirskih, epskih i dramskih
djela pri čemu se usvajaju književnoteorijski pojmovi:
- Usmena književnost: stalni epitet, epski deseterac, epska i lirska pjesma u usmenoj
književnosti, fantastični motivi, likovi i motivi u bajci;
-Lirsko pjesništvo: čulni elementi pjesničke slike; motiv kao najmanja tematska
jedinica lirske pjesme; stih, strofa, vrsta stiha, rima(srok), ritam; usvajanje osnovnih
pojmova na razini stilskih figura: epitet, personifikacija, onomatopeja, poredjenje,
inverzija; vrsta lirskih pjesama: ljubavne, deskriptivne, patriotske, šaljive pjesme;
- Umjetnička proza: novela, pripovijetka( fabula, kompozicija, tematsko- idejna
osnova, likovi (glavni i sporedni), karakterizacija likova: etička, socijalna, govorna,
portretiranje; načini pripovijedanja; roman (vrste: avanturistički, humoristički,
naučno-fantastični, romaneskni pripovjedač; kompozicija romana, likovi, tematsko idejna osnova, jezik i stil; dramski igrokaz - kompozicija, prizor, čin, afis (na osnovu
glavnih značajki književne vrste objašnjava razliku priče, romana i igrokaza).
Napomena:
Prilikom izrade Nastavnoga programa iz književnosti vodilo se računa o estetskim,
etičkim i nacionalnim kriterijima u izboru književnih djela i pisaca, pa je zbog
toga ponuđen relativno veliki broj tekstova, tako da prilikom izrade globalnih i
operativnih nastavnih planova i programa sami nastavnici mogu vršiti određenu
selekciju obaveznih književnih tekstova, ali bi bilo poželjno da svi tekstovi budu
zastupljeni u čitankama.
KULTURA IZRAŽAVANJA
Prepričavanje
-stvaralačko prepričavanje,
-prepričavanje sažimanjem fabule
Razgovor
- Privatni i službeni razgovor
Čitanje i slušanje ( Izražajno čitanje književnoumjetničkog teksta; govorne vrednote
152
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
izražajnog čitanja, jačina, boja glasa, dikcija, pauze, logička, gramatička i stilistička
interpunkcija u kontekstu izražajnog čitanja); Ostale vrsta čitanja u nastavi: naglas, u
sebi, usmjereno, s bilješkama, čitalačke tehnike i stilovi (vježbe čitanja na konkretnim
tekstovima –književnoumjetničkim, naučnim, administrativnim, publicističkim i
dr.).
Čitanje teksta s razumijevanjem; slušati druge učenike i zapažati obilježja dobroga
čitanja.
Pričanje kao pripovjedačka (narativna) vrsta izražavanja u nastavi ili doživljaju
Pričanje stvarnog događaja (hronološko i retrospektivno)
Pričanje izmišljenog događaja ili doživljaja (hronološko i retrospektivno)
Pričanje prema zadanoj slici ili muzici
Opisivanje prema predmetu, biću ili pojavi kao osnovici opisa: opis osobe (portret);
opis raja (pejzaž); opis zatvorenog prostora (enterijer); opis otvorenog prostora
(eksterijer); opis bića ili grupe bića unutar prostora ili pojave. Pravilna primjena
deskripcije u vježbama usmenoga i pismenoga izražavanja .
Pisanje vlastitih deskriptivnih tekstova i primjena pravilnih opisivačkih postupaka.
Pisanje diktata (s obzirom na pravopisne pojave obrađene u 5. razredu). Prepričati
tekst poštujući hronološki slijed, jasno i logično povezivanje rečenica izdvajajući
važnije dijelove, izraziti vlastiti komentar. Osnovna pravila službenog pismenog
obraćanja, razlika između službene i privatne komunikacije; načini oslovljavanja,
Savladavanje osnovnih pravopisnih pravila
Pravilno pisanje diktiranih tekstova i uočavanje odgovarajućih pravila ili poteškoća
u pisanju,
kontrolni diktat, diktat sa predusretanjem grešaka, proučeni dikatat, slobodni diktat);
Pisanje školskih pismenih zadaća (četiri u toku školske godine)
Bogacenje rjecnika-deminutivi i augmentativi.
MEDIJSKA KULTURA
Pojmovi:
Osnovne vrste medija: štampani i elektronski;
Novine, časopisi, strip, radio, televizija, internet (postanak i razvoj)
Film (postanak, historijat, filmski rodovi i vrste)
Teatar - pozorište kao književno-scenska umjetnost: scena, kulisa, pozorišni prostor;
Osnovne vrste radijskih i televizijskih emisija,
Uloga školske biblioteke u nastavi bosanskog jezika i književnosti
Principi katalogizacije knjiga (s posebnim osvrtom na internet)
Nastavni sat lektire u školskoj biblioteci
153
ZAUSTAVLJENI PROCES
Programski sadržaji u šestom razredu osnovnog obrazovanja
(4 časa nedjeljno; 148 časova godišnje )
JEZIK, GRAMATIKA
-Obnavljanje i utvrđivanje gradiva koje se u ovom razredu proširuje i produbljuje.
- Obrada novog gradiva:
Riječi i njihovo značenje:
- odnos između morfeme i riječi
- morfemska analiza riječi (korijeni, tvorba riječi...)
- onomatopejske riječi
Načini tvorbe riječi:
- izvođenje-sufiksalna tvorba
- prefiksalna tvorba, prosto srastanje (kompozicija)
Glagoli
- osnovna karakteristika glagola (glagolski vid i glagolski rod )
- promjena glagola (lice, vrijeme, način, stanje)
- glagolski oblici: glagolski pridjev trpni, glagolski prilozi, futur II, aorist,
zapovjedni način (imperativ), potencijal I, potencijal II;
Pridjevske zamjenice:
-prisvojne, pokazne, upitno-odnosne, neodređene, odrične, opšte, prisvojna
zamjenica;
Fonetika:
- glas, govorni organi, samoglasnici i suglasnici;
- podjela suglasnika po zvučnosti i mjestu tvorbe;
- glasovne promjene: palatalizacija, sibilarizacija, nepostojano a,
- prelazak l u o, jotacija, gubljenje suglasnika, jednačenje suglasnika po
zvučnosti i mjestu tvorbe;
Rečenica (osnovni pojmovi)
- rečenice po sastavu (složena rečenica );
- granice prostih rečenica u složenoj; zavisan i nezavisan odnos; funkcija
veznika;
- odnos komunikativnih i predikatskih rečenica;
- služba riječi u rečenici: imenice i pridjevi u službi atributa i imenskog dijela
predikta;
Riječi kao leksičke jedinice:
- osnovni vidovi leksičkog značenja
- sinonimi i homonimi
Leksički sastav jezika:
- aktivna i pasivna leksika – arhaizmi i neologizmi
- lokalna leksika (vrijednost)
- književna leksika (kultura dijaloga)
- vježbe u izgovaranju dugih i kratkih akcenata
Pravogovor i pravopis:
- upotreba velikog slova,
154
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
-
pisanje zareza, upitnika, uzvičnika
pisanje upravnog govora i rječce NE uz glagole, imenice i pridjeve,
pisanje rječce LI uz glagole.
KULTURA IZRAZAVANJA
Pripovjedanje kao tip vezanog teksta (tipovi pripovijedanja)
- pričanje
- pričanje zamišljenog događaja
- pričanje po samostalno napravljenom planu
- portret
- pejzaž
- opisivanje eksterijera
- opisivanje interijera
- različit raspored riječi u rečenici ( sintaksičko-stilske vježbe )
- pisanje izvještaja
Četiri školska pisana zadatka
Domaći pismeni zadaci
KNJIŽEVNOST
Prvi pisani spomjenici:
Povelje bosanskih vladara,
Epigrafski zapisi: (zapisi na stećcima, mostovima, česmama,
džamijama),
Narodna književnost (lirske pjesme):
Ne čudim se šipu u planini,
Telal vika nasred Seljanika,
Epske pjesme:
Đerzelez Alija i Kraljević Marko,
Ženidba Smailagić Meha (odlomak iz epa Avda Međedovića),
Narodna proza:
Iskušavanje pameti,
Starac i mladić – albanska narodna priča,
Bekri Mujo – narodna priča,
Ostala književna djela:
Kazivar – Ismet Rebronja,
Sandžak – Rasim Ćelahmetović,
Bihor - Alija Džogović,
Kad Sandžaklija putuje u svijet – Ilijas Dobardžić,
Bosna žubori – Musa Ć. Ćatić,
Zvuci u srcu – Hamza Humo,
Dažd – Mak Dizdar,
Bašeskija – Abdulah Sidran,
Noć – Zehnija Bulić,
155
ZAUSTAVLJENI PROCES
Srebreni konjanik – Kasim Deraković,
Dvije pahuljice – Šukrija Pandžo,
Francuski pamuk – Ćamil Sijarić,
Prosanjane jeseni – Zija Dizdarević,
Kuća na čamcu – Alija Dubočanin,
Murat – Zaim Azemović,
Pendžeri – Redžep Nurović,
Prodavac osmijeha – Husein Dervišević,
Tuđe gnijezdo (odlomak) – Husein Bašić,
Gusinjska godina (odlomak) – Zuvdija Hodžić,
Ali-baba i četrdeset razbojnika – arapska narodna priča,
Ljetopis – Mula Mustafa Bašeskija,
Ramiza (drama) – Muhamed Abdagić,
Sve moje cipele – Kemal Mahmutefendić,
Mali princ – Antoan de Sent Egziperi,
Sindbad Moreplovac – Hiljadu i jedna noć,
Mostarske kiše – Pero Zubac,
Saper 5 – Majo Topolovac,
Inspektor vrtnih patuljaka – Irfan Horozović,
Sa djecom – Svetozar Ćorović,
Zlatorun – Ahmet Hromadžić,
Gromovo đule – Skender Kulenović,
Taj top – Ilija Ladin,
Ajvanho – Valter Skot,
Put u Munćen – Željko Ivanković,
Kola vozi kolovoz – Anto Gardeš,
Kroz pustinju i prašumu – Henrik Sjenkjevič,
Moj put u stvarnost - Ogden Neš,
Petak i još trinaesti – Ivan Kušan,
Dva sapuna – Milovan Danojlić,
Balada iz predgrađa – Dobriša Cesarić,
Junaci Pavlove ulice – Ferenc Molnar,
Čisti zrak – Duško Trifunović,
Breza – Slavko Kolar,
Ugljari – Aleksa Šantić,
Knjiga – Ivo Andrić,
Prvi snijeg – Gustav Krklec,
Moj deka je bio trešnja – Anđela Naneti,
Kolo – Pol For,
Leto lepog belca – Viljam Sarojan,
Februar u stepi – Mihail Šolohov,
To lice ljubavi opasno i nežno – Žak Prever,
Bekstvo – Radu Flora,
156
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Rad na tekstu
Prilikom obrade književnih djela učenici se upoznaju sa novim književnoteorijskim
pojmovima:
- Lirika: ritam – intonacija, stanka, opkoračenje, stanka u opkoračenju,
naglašavanje riječi i ritma; stilska sredstva – metafora, inverzija, kontrast;
vrste – pejzažna, šaljiva, deskriptivna i patriotska pjesma;
- Epika: fabula- pokretači fabule, zaustavljanje fabule; lik – psihološko-etička
karakterizacija; portret – vanjski i unutrašnji; forme pripovjedanja; pozicija
pripovjedača u priči; pustolovni i historijski roman; fantastična pripovijest;
granične književne vrste – ljetopis, putopis, dnevnik; drama – komedija,
dramski igrokaz
MEDIJSKA KULTURA
Pozorište, melodrama, opera, balet (razvoj i vrsta pozorišta, ostale pozorišne
vrste, pozorišna tehnika, nastanak i vrsta filma)
Elektronski mediji: televizija, radio, internet (upotreba i značaj, jezici savremene
komunikacije)
Štampani mediji: periodika (novine, časopisi, listovi, godišnjaci, zbornici),
monografska izdanja.
157
ZAUSTAVLJENI PROCES
Programski sadržaji u sedmom razredu osnovnog obrazovanja
(4 časa nedjeljno; 148 časova godisnje)
JEZIK, GRAMATIKA
Morfologija (riječi i njihovo značenje)
- odnos među riječima
- riječ kao složena jedinica
- morfemska analiza riječi (korijeni, tvorba rječi...)
Način tvorbe riječi
- prepoznavanje spojnih vokala u složenicama
- kombinovana tvorba, preobrazba
Glagolski oblici: imperfekat i pluskvamperfekat
Rečenica:
- subjekatski i predikatski skup riječi (sintagma)
- vrste zavisnih sintagmi: imeničke, pridjevske, priloške, glagolske
- nezavisne naporedne sintagme,
- atribut, atributiv, apozitiv,
- predikat – predikativ,
Nezavisne rečenice: obavještajne, upitne, zapovjedne, željne, uzvične;
- bezlične, nepotpune, specijalne rečenice;
- aktivne i pasivne recenice;
Složene rečenice (vrste nezavisnosloženih rečenica)
- sastavne rečenice
- suprotne rečenice
- rastavne rečenice
- isključne rečenice
- zaključne rečenice
Slaganje rečeničnih dijelova (kongruencija)
- slaganje atributa sa imenicom
- slaganje glagolskih predikata sa subjektom
- prilagođavanje imenskog predikata
- predikati višečlanih subjekata
- slaganje uz imenice muškog roda na A
- vježbe u akcentovanju riječi
Pravogovor i pravopis:
- pisanje zareza u složenoj rečenici, inverzija,
- pisanje zareza ispred veznika a i ali,
upotreba velikog slova,
- pisanje zareza, crte i zagrade,
pisanje upravnog govora,
158
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
KULTURA IZRAŽAVANJA
Jezik i doživljaji
- slikovito kazivanje
- podešavanje reda izlaganja
- stil (osnovne odlike stila)
- pežorativi i hipokoristici
- tipovi pripovijedanja
- red riječi u rečenici
- funkcionalni
stilovi
(novinarski,
administrativni, razgovorni)
- Četiri školska pisana zadatka
- Domaći pismeni zadaci
književnoumjetnički,
naučni,
KNJIŽEVNOST
Bošnjačka književna tradicija
- Prvi pisani spomenici
- Blagajski zapis, Povelje bana Kulina
- Humačka ploča,
Epigrafski zapisi:
- zapisi na stećcima,
- natpis sudije Gradiše,
- Slovo za Grda,
- Slovo o čovjeku...
- Zapisi na mostovima, zapisi na česmama, zapisi na džamijama
Narodna književnost
Lirske pjesme(sevdalinke):
- Ašikovah tri godine dana,
- Moj pendžere, moj grki čemere,
- Večerala dilber Umihana,
- Ali-beg se s ljubom zavadio,
- Razbolje se gondže Mehmedaga,
Balade i romanse:
- Omer i Merima,
- Mujo gleda Ajkunu djevojku ,
- Tambur bije Čelebija Mujo,
Epske pjesme:
- Kako je Mehmed đumruk ukinuo,
- Ženidba Smailagić Meha (odlomak iz epa) – Avdo Međedović,
- Đerzelez Alija i Arapin,
Ljuboviću Mujo,
Narodna proza:
- Od koga će se kriti,
- Mudri derviš,
159
ZAUSTAVLJENI PROCES
- Po pola,
Ostala književna djela:
Blago – Mak Dizdar,
Ime – Nedžad Ibrišimović,
Istočni divan (odlomak)– Dževad Karahasan,
Tvrđava –(odlomak)- Meša Selimović,
Na pravi put sam ti, majko, izišo – Skender Kulenović,
Koza – Ćamil Sijarić,
Čekanje odijela – Fehim Kajević,
Rafet spava – Ismet Rebronja,
Za obraz – Alija Nametak,
Kost – Husein Bašić,
Stambol kapija – Refik Ličina,
Majka Umihana – Iso Kalač,
Očeve jeseni – Safet Hadrović Vrbički,
Bečki kolosijek – Enes Dazdarević,
Sat – Hasnija Muratagić,
Bistra krv – Sinan Gudžević,
Očevi amaneti – Zaim Azemović,
Ruža – Nura Bazdulj Hubijar,
U Orašju – Hamza Humo,
Vauvan – Irfan Horozović,
Legenda o Ali-paši – Enver Čalaković,
Rađanje pjesme – Mustafa Grabčanović,
Smijač – Hajnrih Bel,
Isposnik i lisica – indijska priča,
Lahor – Munib Delalić,
Likovi Bosne – Frano Alfirević,
Tajnoviti ponor – Stjepan Ćuić,
Knjiga o stablima – Nikola Martić,
Veliki talas – Perl Bak,
Deca – Ivo Andrić,
Mirjamina kosa – Isak Samokovlija,
Prolećna kiša – Dobriša Cesarić,
Leteći razred – Erih Kestner,
Pjesma konjanika – Federiko Garsija Lorka,
Ejub – Ranko Risojević,
U aleji – Musa Ć. Ćatić,
Priča o pečurkama – Danilo Kiš,
Bakine naočari – Nikola Šop,
Ostrvo s blagom – Robert Luis Stivenson,
Iz Gitandžalija 35. – Rabindrant Tagora,
U pohode Siriji – Alija Isaković,
Na grobu Hafizovom – Zuko Džumhur,
Hasanaginica (drama) – Alija Isaković,
Katarina Kosača (iz desete slike) – Radovan Marušić,
160
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Rad na tekstu
Pri obradi navedenih književnih djela treba obratiti pažnju na sljedeće
književnoteorijske pojmove:
- Narodna knjizevnost: motivi, slike, muzički elementi stiha, stilska
obilježja lirske narodne pjesme; kompozicija, likovi, idejno-tematska svojstva,
stilski postupci; jezik, odlike epskog i lirskog.
-Umjetnička poezija: misaona (refleksivna) pjesma, misaoni motivi;
ljubavna pjesma; podjela pjesama prema obliku: oda, himna, elegija, idila;
rima i njena uloga u oblikovanju stiha -vrste rime; pjesnička sredstva: alegorija,
gradacija, hiperbola; balade i romanse – lirsko-epske vrste;
Prozni tekstovi: fabula – razvijena u romanu i pripovjetki; sažeto u
basni i anegdoti; glavni dijelovi epskog teksta (funkcija preokreta); kompozicija
fabule; lik – unutrasnji monolog kao sredstvo slikanja lika; uloga opisa u
pripovijedanju; humor, ironija i satira u proznom djelu; kompozicija i značajka
drame; protagonist i antagonist; dramatizacija.
MEDIJSKA KULTURA
Pozorište, melodrama, opera, balet (razvoj i vrste pozorišta, pozorišna
tehnika, nastanak i vrste filma).
Elektronski mediji: televizija, radio, internet (upotreba i značaj, jezici
savremene komunikacije)
Štampani mediji: Periodika (novine, časopisi, listovi, godišnjaci, zbornici),
monografska izdanja.
161
ZAUSTAVLJENI PROCES
Programski sadržaji u osmom razredu osnovnog obrazovanja
( nedjeljni fond časova 4; godišnji fond časova 140 )
JEZIK, GRAMATIKA
Južnoslovenski jezici ( podjela )
- štokavski dijalekt
- ekavsko narečje
- ijekavsko narečje,
- ikavsko narečje
- sandžačko- zetski govor (odlike)
Fonetika
Akcenat: kvalitet i kvantitet akcenta; akcenatske cjeline, enklitike i proklitike,
postakcenatska dužina;
Morfologija riječi (njihova značenja i oblici)
- Padeži i padežna sinonimija; kvalitativni genitiv i instrumental;
Glagolski oblici
- vrste, oblici i prava značenja glagolskih oblika
- relativna značenja glagolskih oblika
- pripovjedačko značenje
- futursko značenje
- kvalifikativno značenje
- poslovička upotreba
- modelno značenje
- glagolska sinonomija
Sintaksa
Složena rečenica
- zavisne rečenice (izrične, atributske, subjekatske; priloške rečenice:
vremenske, mesne, nacinske, namjerne, uzročne, posledične, uslovne,
dopusne;
- naporedni odnosi među zavisnim rečenicama;
- iskazivanje rečeničnih članova rečju, sintegmom i zavisnom rečenicom;
Pravopis i interpukcija
- pravopisna pravila
- pravopisni znaci i interpukcija
- odnos između morfeme i riječi
- riječi kao složena jedinica
- pisanje skraćenica (kratica) poznatijih višečlanih naziva
162
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
KULTURA IZRAZAVANJA
-
Razlikovanje zavičajne leksike i književnog jezika;
Bogaćenje rječnika (lokalizmi, tuđice, arhaizmi, neologizmi, frazeologizmi,
polisemija)
Pripovjedanje kao tip vezanog teksta
tipovi pripovijedanja
Kritika
književna kritika (prikaz)
pozorišna i filmska kritika
jezička kritika i esejistička kritika
Osnovne karakteristike umjetničkog djela
vježba na primjeru teksta u prozi
Recenzija (oblikovanje recenzije i postupci)
Rasprava
Oblici novinskog izražavanja - reportaža
Četiri školska pisana zadatka
Domaći pismeni zadaci:
pisanje eseja,
pisanje kritike,
pisanje recenzija
KNJIŽEVNOST
Bošnjačka književna tradicija
- Prvi pisani spomjenici (natpisi na stećcima)
- Isi leži Hrelja
- U novi čas
- Mnogi zemlje obidoh
- Povelje bosanskih kraljeva (Ninoslavljeva povelja, povelja Jelene Kotromanić)
Epigrafski zapisi:
- Zapisi na mostovima, česmama ,džamijama,
Narodna književnost
Lirske pjesme:
- Nit’ ja jedem, nit’ ja pijem,
- Sarajevo, divno mjesto,
- Otkako je Banjaluka nastala,
- Tešanj grade, moj veliki jade,
Balade
- Hasanaginica,
Epske pjesme:
- Svatovsko groblje na Moranima,
- Mujov Omer i Filip Madžarim,
163
ZAUSTAVLJENI PROCES
Đerzelez Alija i aždaha,
Ženidba Smailagić Meha (odlomak iz epa – Avdo Međedović)
Narodna proza:
- Od smrti se ne može pobjeći,
- Bošnjo u Stambolu,
- Dram jezika,
-
Ostala književna djela:
- Modra rijeka – Mak Dizdar
- Zemlja – Redžep Nurović
- Hronika jednog odžaka – Meho Ćorović
- Pod Kun planinom – Faiz Softić
- Žena sa tromeđe – Safet Sijarić
- Zelen prsten na vodi – Ćamil Sijarić
- Bukvica (odlomak) – Šaban Šarenkapić
- Efendija u tajnom gradu – Nusret Idrizović
- Zlatna i gladna brda – Zaim Azemović
- Gusinjska godina (odlomak) – Zuvdija Hodžić
- Dečja svirala – Meša Selimović
- Bio jedan – Nedžad Ibrišimović
- Sebi stećak podigoh – Avdija Avdić
- Grozdanin kikot – Hamza Humo
- Zekum i nesanica – Murat Baltić
- Duša jedne ptice – Vladimir Pavlović
- Čistač obuće – Ranko Pavlović
- Veranda prema moru – Ivan Kordić
- Na majčinom grobu – Marko Vešović
- U predvečerje – Miroslav Krleža
- Berlinski led – Hodo Katal
- Ručak siromaha – Antun B. Šimić
- Stećak – Skender Kulenović
- Priča o mom prijatelju ovlaku – Izet Sarajlić
- Zamak osvetljen suncem – Danilo Kiš
- Zlatni jelenak – Edgar Alan Po
- Kašalj na koncertu – Hajnrih Bel
- Duga – Dinko Šimunović
- Miholjsko ljeto – Nenad Ešpek
- Hadži Murat (odlomak ) – Lav Nikolajevic Tolstoj
- Lovac u raži – Džerom Dejvid Selindžer
- Ćeif – Vladimir Pištalo
- Životinjska farma – Džordž Orvel
- Veliki vezir (drama) – Derviš Sušić
- Sjećaš li se Doli Bel (iz scenarija) – Abdulah Sidran
- Mala noćna konferencija (iz scenarija Sjećaš li se Doli Bel) – Abdulah Sidran
- Jedan pogled na Sarajevo – Ivo Andrić
164
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Rad na tekstu
Učenici se u ovom razredu, osposobljavaju da samostalno analiziraju književna djela,
istražuju određene vrijednosti, dokazuju svoja zapažanja, utiske i tvrdnje, izvode
zaključke.
- Epska djela: uočavanje odlika fabule i kompozicije; složena analiza likova
kroz dijalog, monolog, karakterne osobine, psihološka stanja, krizne
situacije;
- Lirska djela: povezivanje pjesničkih motiva u poetske slike; lirski subjekat,
veza između pesnikovih osjećanja i stila; versifikacija pjesme;
- Dramsko djelo: dramska radnja, likovi, dijalog, monolog; dramatizacija
MEDIJSKA KULTURA
Televizija, radio, telefon, (upotreba i značaj)
Jezici savremene komunikacije (internet)
Pozorište, melodrama, opera, balet (razvoj i vrsta pozorišta)
Film - tehnika, nastanak i vrsta filma,
Periodika (novine, časopisi, listovi, almanasi, zbornici – funkcija i značaj).
Način ostvarivanja programa
Nastava bosanskog jezika i književnosti može se uspješno realizovati primjenom
i kombinovanjem više nastavnih metoda. Radna praksa je pokazala da su dobri
rezultati i dostignuća postizani primjenom različitih nastavnih metoda, gdje svaka
ima svoju specifičnu funkciju i kreativnu vrijednost.
Tokom nastavnog procesa učenicima treba prezentirati one sadržajne
jezičko-literarne vrijednosti koje će im biti potrebne za dalje nivoe školovanja, za
sticanje opšte kulture.
Treba motivisati učenike da sami rasuđuju i donose zaključke pri obradi
nastavnih jedinica u kontekstu širih programskih sadržaja.
Nastavnik treba da upozna i uvažava pedagoško-psihološke sposobnosti
učenika i da u radnom procesu upotrebljava odgovarajuće didaktičko-metodičke
principe. Osobito je značajna didaktička formula da je učenik uvijek u centru
obrazovno-radne kreacije, koju nastavnici i ostali pedagoški radnici uspostavljaju
primjenjujući afirmisane metodološke standarde. Tok jezičko-literarne didaktičke
komunikacije treba da ima metodički smjer: nastavnik – tekst – učenik ili učenik –
tekst – nastavnik. U metodičko-kreativnom kontekstu je i individualna komunikacija:
učenik – tekst. Takođe je produktivna i posredna i neposredna komunikacija: izvor,
prenosilac, kanal, primalac – cilj.
Sem opštih metoda, savremena nastava jezika i književnosti ima i svoje
posebne metode. Od mnogih metoda koje se mogu primjenjivati u nastavi bosanskog
jezika i književnosti, primjenljive su sljedeće:
- metoda čitanja i rada na tekstu (tekst-metoda);
165
ZAUSTAVLJENI PROCES
- metoda razgovora (dijaloška);
- metoda izlaganja i objašnjavanja (monološka);
- metoda rada u grupama (učenje, timsko istraživanje, timsko prezentiranje
istraživačkih rezultata, kultura diskusije i dijaloga);
- kombinovana metoda (čitanje teksta, razgovor o tekstu, objašnjenje i
pokazivanje).
Resurs nastavnih metoda u savrenmenim pedagoško-obrazovnim
standardima pruža mogućnosti za širi izbor i primjenu novijih i savremenijih
metodoloških varijanata. U realizaciji operativnih sadržaja nastavnik će primjenjivati
najproduktivnije metode kojima se stvaraju uslovi za postizanje dostignuća najvišeg
stepena.
Oblici (forme) rada
Sem ovdje izloženih metoda, u nastavi bosanskog jezika i književnosti mogu
se primjenjivati i razni oblici rada, kao što su:
- individualni rad učenika (formiranje navika za samostalni rad);
- rad u grupama (timski rad) i saradnja među grupama (rad na široj temi ili
književno-jezičkom projektu);
- rad u parovima i saradnja među parovima (tandem rad);
- rad sa svim učenicima (čitanje, slušanje, govor, pisanje);
- diferencirani rad (dopunski i dodatni);
- specijalni rad sa učenicima posebnih potreba (manja oštećenja vida, sluha,
manje govorne smetnje);
- debatne forme rada (tribine, okrugli stolovi, rasprave, diskusije, takmičenja
u vještini govora, afirmacija demokratije sa konkretnim primjerima;
- naučno-istraživačke forme rada (tematika, kompozicija, sadržaj, citati i
fusnote,
razlika između rezimea i recenzije).
- medijske forme rada (TV i radio spiker, konferansije, fotoreporter,
izvještavač-dopisnik, sportski izvještač, telefonski razgovor, čitanje internet-tekstova);
- učenje putem raznih igara (kviz, recitali kao kolektivne igre, vještine glume
kroz igru, imitacije i komične scenske sekvence, učenje na izletima – skupljanje
bionimske leksike, sportske igre).
Svaka didaktička inovacija i inicijativa u nastavnom procesu je korisna,
osvježavajuća i privlačna za učenike, a nastavnik treba da ih upućuje na kontinuitet i
aktivnosti u učionici, školi i van škole – da čitaju, zapisuju, prikupljaju i sistematizuju
leksiku, da opažaju i upoznaju sredinu u kojoj žive, da misle na nezavisan način i da
argumentovano afirmišu svoja mišljenja.
Poznati didaktički principi moraju biti cilj svakog oblika nastavne prakse i
postizanja dostignuća predviđenih ovim programom.
166
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
JEZIK, GRAMATIKA
Kroz ovu nastavnu temu učenici se osposobljavaju za pravilnu usmenu i
pismenu komunikaciju standardnim bosanskim jezikom. Postupnošću i selektivnošću
učenicima se jezik predstavlja kao sistem gdje se nijedna pojava ne izučava izolovano.
Postupnost se obezbjeđuje samim izborom i rasporedom nastavnih sadržaja, a
konkretizacija nivoa obrade kroz zahtjeve, zapažanja, uočavanja i dr. Selektivnost se
postiže izborom najosnovnijih jezičkih zakonitosti i informacije o njima.
Akcenat se obrađuje kroz stalne vježbe, uz korišćenje audio snimaka.
Vježbe za usvajanje znanja iz gramatike do njihove praktične primjene u
novim govornim situacijama proističu iz programskih zahtjeva.
Nastava gramatike počinje motivacijom, a završava se saznavanjem i
primjenom određenog gradiva i to uvijek na interesantnim tekstovima i primjerima.
Tu veliku ulogu igra učestalo spajanje indukcije i dedukcije, analize i sinteze,
prihvatanje teorijskih objašnjenja i praktične primjene.
Pravopis se savlađuje putem vježbanja, elementarnih i složenih, koja se
organizuju često i različitim oblicima pismenih vježbi. Ortoepske vježbe treba da
budu kraće i češće, da se izvode ne samo u okviru nastave jezika već i kroz nastavu
čitanja i jezičke kulture.
KNJIŽEVNOST
Kroz ovu nastavnu temu učenici se uvode u svijet književnosti; razvijaju se
literarne i jezičke sposobnosti, ali se upoznaju i sa ostalim neknjiževnim tekstovima.
Lektira je razvrstana na liriku, epiku i dramu kako bi proporcija književnih djela bila
odgovarajuća i razložna. Pri obradi tekstova treba primijeniti jedinstvo analitičkih i
sintetičkih postupaka. Značajne pojedinosti, elementarne slike, ekspresivna mjesta
i stilsko-jezički postupci će se posmatrati i obrađivati u prirodnom sadejstvu sa
drugim umjetničkim činiocima. Tumačenje književnog djela treba da bude povezano
s rješavanjem problemskih pitanja podstaknutim tekstom i umjetničkim doživljajem.
Jezičkostilskim sredstvima treba prići sa doživljajnog stanovišta. Funkcionalni
pojmovi se objašnjavaju u toku nastave, a učenici ih spontano usvajaju.
Nastavnikove informacije su vrlo značajne, a moraju biti potpune, sadržajne,
konkretne i prilagođene toku i tipu časa. Kako školska lektira, tako i djela koja su
predviđena za domaću lektiru interpretiraju se po istoj metodologiji, na osnovu
predhodnog čitanja i pripreme učenika na samoradnju. Interpretaciju djela, kao
diskusija može biti individualna i u grupama – razvrstana po temama ili drugim
književnoumjetničkim kriterijima.
Za uspješanu obradu nastavnih sadržaja iz predmeta Bosanski jezik i
književnost najproduktivni je postupak rada na tekstu književnog djela, prilaženje
djelu sa umjetničko-jezičkog aspekta. Principom čitanja djela i pripremom za čas, uz
asistenciju nastavnika, učenik stiče pravilnu sliku o piscu i vremenu, nastanku djela i
društvenim prilikama o kojima pisac govori.
167
ZAUSTAVLJENI PROCES
JEZIČKA KULTURA ( usmeno i pismeno izražavanje )
U ovom segmentu jezika treba neprestano imati u vidu osnovni cilj: razvijanje
jezičkog mišljenja i jezičke svijesti uočavanjem jezičkih zakonitosti. Nastava će biti
očiglednija ako se koriste audio snimci i ako se sluša i analizira snimljeni govor. To
se može postići kroz leksičke i morfološke vježbe, semantičke vježbe i na taj način
podstaći učenike na literarno stvaralaštvo.
U proučavanju jezika i jezičkih sadržaja (jezika u upotrebi i jezika u
književnom djelu) posebna pažnja se posvjećuje osposobljavanju učenika da
razumiju fonološke, morfološke, leksičke, sintaksičke i stilske karakteristike, tvorbene
modele kao i jezčku polifoniju i slikovitost, jezičku kreaciju, kao i razliku narodnog i
standardnog književnog jezika i njegove norme.
MEDIJSKA KULTURA
Očiglednim sredstvima upoznati učenike sa osnovnim vrstama medija; Osnovne
aktivnosti su slušanje, zapažanje, upoređivanje, improvizacija.
168
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Prijedlog programa za nastavni predmet
BOSANSKI JEZIK
( III ciklus srednjeg obrazovanja I - IV razreda)
169
ZAUSTAVLJENI PROCES
Ciljevi i zadaci
Cilj nastave maternjeg jezika je da kod učenika razvije estetski kriterij za sve ono
što je univerzalno vrijedno i dobro i sposobnost za razumijevanje književnih pojava
u svetskoj književnoj riznici bez zapostavljanja ili forsiranja pojedinih književnih
sadržaja.
Zadaci nastave maternjeg jezika su da:
- Učenici razviju sposobnost za samostalnu interpretaciju i istraživanje
književnih djela i nauče da pristupaju stručnoj literaturi o književnosti.
- učenici razlikuju književne pravce, epohe, stilska razdoblja, kao i specifične
književne pojave. U oblasti književne hronologije učenici treba da znaju vrijeme,
stilske osobine, centre, predstavnike, djela i vrste karakteristične za pojedino razdoblje.
- učenici upoznaju pravila sastavljanja i stiliziranja tekstova.
- da se kod učenika razvije ljubav prema maternjem jeziku i narodu koji se
tim jezikom izražava i ostvaruje svoja kulturna dobra;
- da se kod učenika podstakne želja za spoznavanjem, učenjem i što
sigurnijom upotrebom svog jezika, ali i volju da se vlastitim naporima i mogućnostima
ta želja ostvaruje kao pozitivan, tolerantan i kulturan odnos prema drugim jezicima
i narodima.
Programski sadržaji u prvom razredu srednjeg obrazovanja
KATEGORIJA: JEZIK (27 čas)
Fonetika i fonologija
- glas i fonema,
- građenje (tvorba) morfema
- glasovne promjene (jednačenje i gubljenje suglasnika)
- alternacija i palatalizacija
- jotovanje i pokretno A
Morfologija (sistem morfema)
- riječi i morfeme
- morfologija i njen odnos prema fonologiji
- odnos između morfeme i lekseme
- morfologija u užem smislu
- građenje riječi, slog - prozodija
- promjena riječi
- vrste riječi i njihove osobine
- riječi kao leksičke i gramatičke jedinice
- analiza riječi (korijeni, nastavci riječi)
- izvođenje i slaganje riječi.
Sintaksa:
- rečenica kao jezička komunikativna jedinica,
- zavisna rečenica u složenoj rečenici
- nezavisne rečenice u složenoj rečenici
- kordinacija i subordinacija zavisno nezavisnih rečenica
170
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
- eliptične rečenice i njihova funkcija
- uloga subjekta i predikta u složenoj rečenici
Lingvistika:
- osnovne karekteristike lingvistike,
- moderna dijalektologija
- psihološko-sociološka ispitivanja jezika,
- lingvistička semantika
- lingvistička sintaksa
- kvalifikativna lingvistika
KATEGORIJA: JEZIK U UPOTREBI (21 čas)
Jezik u komunikaciji
- jezik u književnosti i govorni jezik
- jezička analiza književnog djela
- raslojavanje jezika (dijalekt, sociolekt)
Pravopis:
- upotreba velikog slova,
- pravopisni znaci: tačka, zarez, pisanje upravnog govora, upitnik i uzvičnik...
- lektorski i korektorski znaci
- pisanje skraćenica i brojeva
Historija jezika:
- historija bosanskoga književnog jezika
- dijalekti južnoslavenskog dijasistema
- štokavski dijalekat (osnovne odlike i podjela)
- književni jezik i standardi u knj. djelu
- standardi i norme gramatike i pravopisa
- rečnici i priručnici za proučavanje bosanskog jezika
KATEGORIJA: KNJIŽEVNOST (100 časova)
Pojam i naziv književnosti;
- književnost kao umjetnost
- umjetničko djelo, stvaralac i čitalac,
- književnost kao umjetnički doživljaj svijeta,
- odnos književnosti i drugih umjetnosti (komparacija)
- književnost i stvarnost, uloga književne umjetnosti u društvu,
- proučavanja književnosti: teorija, istorija i književna kritika,
- književnostilske formacije – teorija književnosti,
- Stilska sredstava – stilske figure
Književni rodovi i vrste (osnovni pojmovi)
Proučavanje književnoumjetničkog djela
Struktura umjetničkog teksta:
- struktura lirske pjesme (Majka Fatu kroz tri gore zvala, Lijepa ti je Alagića
ljuba, Konj i mladoženja, M.Ć. Ćatić - Breza),
171
ZAUSTAVLJENI PROCES
struktura i epsko pravilo u eposkoj pjesmi (Banović Strahinja)
metodologija proučavanje književnog djela (Hasanaginica)
proučavanje proznog književnog djela - (Čudotvorni prsten (bajka), Ćelo
(bajka), Ćamil sijarić – Noć, A.P. Čehov – Činovnikova smrt, Danilo Kiš –
Rani jadi (kao domaća lektira)
Drama, sruktura drame i njene vrste
- Sofokle – Antigona,
- uloga književnosti kao jezičke tvorevine u društvu
Književnost starog vijeka:
- Sumero- vavilonska književnost (Ep o Gilgamešu), Firdusi – Rustem i
Suhrab, Hiljdu i jedna noć (Izbor)
- Književnost dalekog istoka (indijska – Pančatatra, Ramajana, japanska –
poezija, kineska – poezija, presjek)
- Hebrejska književnost: Talmud (odlomak), Biblija: Stari zavjet – Legenda o
potopu, Novi zavjet – Pjesma nad pjesmama.
Arapska književnost:
- Poezija starog Egipta (izbor),
- Kur’an (izbor),
- arapska poezija: Hajam, Rumi, Hafis, (izbor)
Helenska književnost:
- Homer – Ilijada, Odiseja (odlomci),
- Izbor iz grčke poezije (Sapfa)
- Antička drama: Sofokle – Kralj Edip,
Književnost starog Rima:
- Vergilije – Eneida (odlomak)
- izbor iz rimske poezije( Ovidije, Katul, Horacije,...)
Narodna književnost.
Bošnjačka srednjovekovna književnost:
- prvi pisani tragovi: Povelje bosanskih vladara: (Kulina bana, Ninoslava, kralja
Tvrtka, Humačka ploča, Blagajski zapis, Hvalov zbornik)
- Bošnjačka epigrafika na narodnom jeziku - stameni na baštini:
- zapisi na stećcima: Veliki sudija, Slovo za Grda, Ban bosanski, Pribislav,
Hrelja, Slovo o vlasti, Kulinov zapis (izbor).
Književnost Bošnjaka na orijentalnim jezicima( Istočni Parnas):
- Adni - Gazel,
- Nihadi - Gazel,
- Derviš-paša Bajezidagić – Gazel o Mostaru,
- Medžazi – Opis mostarskog mosta
- Lamekani - Pjesma zaljubljenih,
- Nerkezi - O, pero
Narodna književnost
Lirske pjesme (podjela):
- Djevojka je suncu govorila
- A što mi se Travnik zamaglio,
- Ne čudim se mraku ni oblaku,
- Gnjijezdo vila ptica lastavica,
-
172
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
- Gdje si draga živa željo moja
- Ali-paša na Hercegovini,
- Knjigu pišu gusinjke djevojke,
- Sejdefu majka budila
- Falila se Šarića kaduna,
Lirsko-epske pjesme:
- Čelebija Mujo i njegova draga
- Ali-paša i Bišćanka Fata
Epske pjesme.
- Đerzelez Alija,
- Smrt braće Morića
- Udadba Ajke Sinanbegove
- Mujo ženi brata Halila
- Tale od Orašja
- Ženidba Smailagić Meha (ep) – Avdo Međedović,
Usmena proza.
- Hvaljeni sluga,
- Titiz i džomet
- Bekri Mujo,
- narodne umotvorine (poslovice, zagonetke, pitalice).
Srednjovjekovna književnost
renesansna književnost u Evropi
- Dante Aligijeri – Pakao,
- Frančesko Petrarka – Kanconijer,
- Bokačo – Dekameron,
- Servantes – Don Kihot,
- Šekspir – Romeo i Đulijeta,
Renesansa na južnoslavenskom poluotoku:
- Marin Držić – Dundo Maroje, Novela od Stanca,
- Šiško Menčetić – poezija,
- Džore Držić – poezija,
Ivan Gundulić – Osman (izbor)
173
ZAUSTAVLJENI PROCES
Programski sadržaji u drugom razredu srednjeg obrazovanja
KATEGORIJA: JEZIK (21 čas)
Morfologija (sistem morfema)
- morfologija i njen odnos prema fonologiji
- odnos između morfeme i lekseme
Morfem:
- riječ kao složena jedinica: leksička, gramatička
- morfemska analiza riječi (korijeni, prefiksi, sufiksi, infiksi)
- izvođenje (sufiksalna, prefiksalna tvorba riječi)
- prosto slaganje; derivacijski, relacioni morfemi
- supletivni oblici morfema (morf i alomorf)
- morfem i riječ: konstituent i integrant
- stilističke mogućnosti morfema
Gramatičke kategorije
- Pojam gramatičke kategorije
- kategorija riječi (vrsta i oblici riječi, položaj i konstrukcija riječi)
- podjela riječi (promenljive i nepromenljive, deklinacija i konjugacija)
Imenice
- odlika imenica (semantički i gramatički oblici)
- prirodni i gramatički rod, broj i padež imenica
- podjela imenica
- sistem padežnih oblika kod imenica
Zamjenice
- semantički i gramatički oblici zamjenica i njihova tvorba
- klasifikacija zamjenica po značenju i njihova promjena (rod, broj, padež)
Pridjevi
- karakteristike pridjeva (semantički i gramatički oblik, građenje)
- klasifikacija i komparacija pridjeva
Brojevi
- značenje i vrste brojeva, gramatički i semantički oblik, brojevi kao imeničke,
pridevske i priloške riječi i promjena
Glagoli
- osnovna karekteristika glagola, njihovo značenje, i stilske osobine
- semantički oblik glagola, glagolski vid, način, stanje,
- klasifikacija glagola, lični i nelični glagolski oblici
- osnovni glagolski oblici, prelazni i neprelazni glagoli
- stilistička svojstva konjugacije, glagolske osnove
Nepromenljive riječi ( predlozi, veznici, uzvici, rječce)
- osnovne semantičke i gramatičke osobine i njihova funkcija
Prilozi
- klasifikacija priloga po značenju, funkciji i semantičke karakteristike,
Leksikostilistika
- riječi kao leksičke jedinice (osnovni vidovi leksičkog značenja),
leksički sastav jezika (aktivna i pasivna leksika – arhaizmi i neologizmi,
174
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
historizmi, vulgarizmi, žargonizmi, eufonizmi, metaforizmi, sarkazmi... )
KATEGORIJA: JEZIK U UPOTREBI (21 čas)
Pripovijedanje
- pripovjedanje kao tip vezanog teksta (red riječi u rečenici)
- tipovi pripovijedanja ( dijalog i monolog)
Četiri školska pisana zadatka
Pravopis:
- upotreba velikog slova, pisanje zareza, pisanje upravnog govora, upitnik i
uzvičnik).
- Sastavljeno i rastavljeno pisanje riječi.
Historija jezika:
- historija bosanskoga književnog jezika
- dijalekti južnoslavenskog dijasistema
- književni i razgovorni stilovi
- normativna gramatika i pravopis
KATEGORIJA: KNJIŽEVNOST (100 časova)
Bošnjačka književna tradicija:
- prvi pisani tragovi
- Povelje srednjovjekovnih bosanskih vladara
- Epigrafski zapisi na stećcima,
Pisana književnost Bošnjaka na orijentalnim jezicima
- Hasan Zijaia -Poezija
- Muhamed Nerkesija - Pjesma o Sarajevu ( ili izbor)
- Dervi-paša Bajazidagić - Gazel o Mostaru ( ili izbor)
- Fadil-paša Šerifović - Divan,
- Umihana Čuvidina – Čamdži Mujo i lijepa Uma,
- Adni – gazel po izboru,
- Nihadi gazel po izboru,
- Lamakani - Pjesma zaljubljenih,
- Nerkezi - O, pero
- Habiba Stočević Rizvanbegović (izbor)
- Fevzija Mostarac „Bulbulistan“ (izbor)
Alhamijado književnost:
- Mehmed Prušćanin - Divanski arzunal,
- Ahmet Gurbi - Divan,
- Sulejman Tabaković - Divan,
- Fejzo Softa - Ašiklijski elif be
175
ZAUSTAVLJENI PROCES
Srednji vijek u Evropi
Renesansna književnost u Evropi, odlike kasnog srednjeg vijeka
- Dante Aligijeri – Pakao,
- Frančesko Petrarka – Kanconijer, (izbor)
- Bokačo – Dekameron, (izbor)
- Servantes – Don Kihot,
- Šekspir - Hamlet,
Književnost baroka:
- Reformacija i protivreformacija
- Manirizam i barok u književnosti i drugim umjetnostima (odlike i predstavnici)
- Ivan Gundulić – Osman (odlomak)
Klasicizam
- Rasin – Fedra
- Molijer – Tvrdica,
- Gete – Faust,
- Alaudin Sabit Užičanin – Ciča zima,
Proisvjetiteljstvo i racionalizam
- Ruso, Dekart, Lajbnic, ( mislioci i prosvjetitelji)
- Volter – Kandid,
- Dositej Obradović – Basne,
- J.S. Popović – Kir Janja,
Književnost racionalizma u BiH:
- Matija Difković – Besjede
- Nikola Lašvanin – Ljetopis,
- Šejh Muhamed Užičanin – Poslanice,
Romantizam u Evropi:
- J. Fridrih Šiler - (izbor)
- Novalis – Čežnja za smrću
- Jan Kolar – Kćeri Slavije
- Šeli – Oda zapadnom vetru,
- Edgar Alan Po – Anabel Li
- Dž. G. Bajron – (izbor)
- A. S. Puškin – Evgenije Onjegin,
- Mihail Ljermontov - Izbor iz poezije
- Viktor Igo – Zvonar bogorodične crkve u Parizu
- H. Hajne – Izbor iz lirike,
Romantizam kod južnih Slavena
- V. S. Karadžić – Sakupljač umotvorina,
P.P. Njegoš – Poezija, Luča mikrokozma,
- Branko Radičević - Izbor
- Jovan Jovanović Zmaj - Izbor
- L. Kostić – Izbor
- Franc Prešern – Sonetni vijenac,
- M. Ljubušak Kapetanović – Narodno blago,
- Safet-beg Bašagić – Izbor iz poezije,
- A. K. Hasanbegov – Izbor iz poezije,
176
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Programski sadržaji u trećem razredu srednjeg obrazovanja
KATEGORIJA: JEZIK (24 časa)
Sintaksa:
- odnos sintakse prema morfologiji,
- odnosi između riječi, sintaksema, sintagmi u rečenici
Sintaksema
- sintetičke i analitičke sintakseme (pojam valentnosti)
- pretvaranje sintakseme u sintagmu i njena funkcija
Rečenica kao kategorija
- rečenica kao sintaksička i komukativna jedinica,
- klasifikacija rečenice po sastavu, sadržaju i usmjerenosti,
- samostalni i nesamostalni dijelovi rečenice
- modalnost rečenice
- glagolski i imenski predikati u rečenici i njihova funkcija
- gramatička svojstva subjekta i njegovo ispuštanje u rečenici
- adverbijalne oznake objekta u rečenici,
- funkcija atributa i apozicije u rečenici
Prosta rečenica
- strukturnosemantički tipovi prostih rečenica i njihova kategorija,
Složena rečlenica
- podela i vrste složenih rečenica,
- sklapanje rečenica, (red riječi u rečenici)
- analize složenih rečečenica: osnovni postupci i shematski prikaz,
- intonacija i stilistička vrijednost složene rečenice,
- kondezacija rečenice i njene vrste
Nezavisno složene rečenice
- tipovi, kategorije, kriteriji klasifikacije i principi ustrojstva,
- semantičke i stilističke karakteristike strukture rečenica
Zavisnosložene rečenice
- tipovi, kriterij klasifikacije i princip ustrojstva
- semantičko stilističke karakteristike strukture rečenice
Vezani tekst
- struktura teksta i pojmovi lingvistike,
KATEGORIJA: JEZIK U UPOTREBI (16 časova)
Pripovjedanje kao tip vezanog teksta
- tipovi pripovijedanja,
- rasprave (dijalog)
- pričanje (monolog)
Četiri školska pisana zadatka
Pravopis:
177
ZAUSTAVLJENI PROCES
interpukcijski znaci u složenoj rečenici ( tačka, zarez, dvije tačke, crta,
crtica,...)
- pisanje skraćenica,
Historija jezika:
- Bosanski, hrvatski i srpski jezik u XIX vijeku,
- standardizacija jezika i pravopisa,
- standardizacija novoštokavštine.
-
KATEGORIJA: KNJIŽEVNOST (100 časova)
Realizam:
- historijske i misaone pretpostavke evropskog realizma i uslovi njegovog
nastanka
- poezika realizma i tehnike realističkog oblikovanja,
- naturalizam kao književna činjenica eksperimentalnih nauka
Evropski predstavnici realizma:
- Onore de Balzak –Čiča Gorio,
Čarls Dikens – Velika očekivanja,
- Emil Zola - Žerminal
- Lav Tolstoj –Ana Karenjina
- Gogolj – Šinjel,
- Dostojevski – Zločin i kazna,
Realizam na južnoslavenskom poluotoku:
- S.S.Kranjčević – Izbor iz poezije,
- Simo Matavulj – Bakonja fra Brne, (lektira)
- Laza Lazarević - izbor
- Milovan Glišić - izbor
- Stevan Sremac - Zona Zamfirova
- Radoje Domanović – Vođa, Stradija,
- Ethem Mulabdić – Zeleno busenje
Moderna:
- Bodler kao začetnik moderne lirike – simbolizam,
- Parnas i procvat lirike – impresionizam,
- hermetizam – magija riječi kao izvor čistih ideja,
Predstavnici moderne:
- Šarl Bodler –izbor
- Artur Rembo –izbor
- R.M. Rilke – Poezija - izbor
- Volt Vitman – izbor
- Henrik Ibzen – Nora,
- Čehov – izbor novela
- Halil Džubran – Izbor iz lirske proze,
Moderna na balkanskom poluotoku:
- Jovan Dučić – Izbor poezije,
- Aleksa Šantić – Izbor poezije,
- Bora Stanković – Nečista krv (lektira)
178
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
- Petar Kočić – Kroz mećavu,
- M. Ć. Ćatić – Izbor poezije,
- Osman Đikić – Izbor poezije,
Književnost između dva rata:
Miroslav Krleža – izbor: drama, poezija, esej
- Tin Ujević – Izbor iz poezije,
- Miloš Crnjanski - Izbor iz poezije, Seobe,
- Branislav Nušić - Gospođa ministarka
- Risto Ratković – Izbor iz poezije
- Hamza Humo – Grozdanin kikot, (lektira), poezija po izboru
- Ahmet Muratbegović – Robijaš
- Hasan Kikić – Provincija u pozadini,
- Isak Samokovlija – Pripovjetke po izboru, Hanka, Plava Jevrejka,
- Oskar Davičo – Hana,
- Enver Čolaković - Legenda o Ali- paši
- Abdurezak Bjelavac: - Minka
Svjetska književnost:
- Marsel Prust – U traganju za izgubljenim vremenom,
- Franc Kafka – Proces,
- Virdžinija Vulf – Izbor eseja
- Taha Husein: - Dani
- Vilijem Fokner: - Buka i bijes
179
ZAUSTAVLJENI PROCES
Programski sadržaji u četvrtom razredu srednjeg obrazovanja
KATEGORIJA: JEZIK (17 časova)
Semantički nivo:
- semantika i njen odnos prema sintaksi,
- značenjski odnos među riječima( sinonimi, antonimi, homonimi, hiponimi)
- značenjski odnosi među rečenicama (kontradikcija, fraza tautologija,
dvosmislenost)
- lingvistika i pojam značenja riječi
- toponimija i lokalizmi, njihova funkcija i značenje
Sociolingvistika:
- sociolingvistički pojmovi (osnovne odlike)
- raslojavanje jezika (sociloško-teritorijalno)
- jezički standardi i mjesto bosanskog jezika u njemu,
- jezik u višenacionalnoj zajednici među balkanskim narodima
- jezik i funkcija jezika
Funkcionalna stilistika:
- funkcionalni stil (osnovni pojmovi)
- tradicionalni funkcionalni stilovi: naučni, umjetnički, publicistički,
- odlike stilova: administrativni, razgovorni,
- novi stilovi: sakralni, retorički,
- stil književne kritike, esejistički,
- stilovi vezani za medije: reklamni, stripovni,
- filmski stilovi i scenski stilovi
KATEGORIJA: JEZIK U UPOTREBI (21 čas)
Retorika
- osnovni principi retorike kao vještine govorenja
- vrste retorike: govori, monolozi, posebne govorne vrste,
- osnovne odlike razgovora,
- osnovne odlike monologa i njihova funkcija
- govori u medijima
- odlike posebnih govornih vrsta,
- pisani govori: eseji, članci,
- govor kao vještina ovladavanja publikom
Pravopis,
- pisanje riječi stranog porijekla,
- transkripcija sa ćirilice i latinice stranih riječi,
- pisanje velikog slova,
- interpukcijski znaci u složenoj rečenici,
Četiri školska pisana zadatka
Bosanski, hrvatski i srpski jezik u XX vijeku:
- razvoj standardne novoštokavštine,
180
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
-
raslojavanje novoštokavštine
sandžačkozetski govor i njegovo raslojavanje
KATEGORIJA: KNJIŽEVNOST (80 časova)
Savremena svetska književnost:
T.S.Eliot - izbor
Herman Hese – Stepski vuk,
Albert Kami – Stranac,
Samuel Beket – Čekajući Godoa,
Tarik Ali – Sjene narova drveta
Ernest Hemingvej – Starac i more,
Gabrijel Garsija Markez – Sto godina samoće,
Umberto Eko – Ime ruža,
Naib Mahfuz – Razgovor na Nilu, Prolaz među dva dvorca,
Margarita Jurcenar – Hadrijanovi memoari,
Savremena kniževnost balkanskih naroda:
Ivo Andrić – Prokleta avlija, pripovjetke,
Skender Kulenović – Soneti, Ponornica,
Meša Selimović – Derviš i smrt,Tvrđava
Ćamil Sijarić – roman Bihorci, pripovjetk po izboru
Mak Dizdar – Kameni spavač
Derviš Sušić – Pobune,
Nedžad Ibrišimović – Ugursuz,
Abdulah Sidran – Izbor iz poezije,
Alija Isaković - Izbor iz pripovjedaka, putopisa,
Ismail Kadare - Tvrđava
Irfan Horozović – Talhe, ili šedrvanski vrt bolje je
Dževad Karahasan – Šahrijarov prsten
Fehim Kajević – Izbor iz poezije,
Husein Bašić – Crnoturci – san i jazija,
Ismet Rebronja – Knjiga rabja,
Zuvdija Hodžić – Davudova zvijezda,
Muhamed Abdagić – Tvrdi grad,
Vladan Desnica – Proljeće Ivana Galeba,
Ranko Marinković – Ruke,
Vesna Parun – poezija,
Nikola Šop – poezija,
Ivan G. Kovačić – Jama
Vitomir Lukić – Hodnici svijetlog praha
Veselko Koroman- poezija,
Branko Ćopić – Bašta sljezove boje,
Vasko Popa – poezija,
Mirko Kovač – Ruganje dušom,
Danilo Kiš – Grobnica za Borisa Davidoviča,
181
ZAUSTAVLJENI PROCES
Risto Trifković – pripovjetke,
Nenad Radanović – pripovjetke
Marko Vešović – Pjesme
Književnokritički eseji,
Analiza književnog djela
Način ostvarivanja programa
Budući da u odgojno – obrazovnom sistemu jezik i književnost imaju
primarnu ulogu, njegovanje jezika je od najvećeg značaja u razvoju kulture jednog
naroda. Kao nastavni predmet jezik se, s toga, ne proučava da bi sam sebi bio svrha,
nego kao predmet koji pomaže u cjelokupnom razvoju i obrazovnom procesu
učenika.
Nastava bosanskog jezika doprinosi boljoj i potpunijoj komunikaciji i olakšava
da učenici spoznaju sebe i svijet oko sebe. Ta im komunikacija opet, omogućava da
pristupe nacionalnoj i svjetskoj kulturi putem govorne i pisane riječi.
Potpunije ovladavanje tim komunikacijskim sredstvom čini učenike sigurnijim
primaocima odgojnih poruka. Istovremeno kod učenika razvijamo ljubav prema
jeziku i narodu koji se tim jezikom izražava i ostvaruje svoja kulturna dobra;
podstičemo želju za spoznavanjem, učenjem i što sigurnijom upotrebom tog jezika,
ali i volju da se vlastitim naporima i mogućnostima ta želja ostvaruje kao pozitivan,
tolerantan i kulturan odnos prema drugim jezicima i narodima.
Nastava jezika treba da se izvodi u najužoj povezanosti s književnim tekstom.
Ona ima svoj sadržaj, svoje metode i svoj cilj, spaja misaone, osećajne, funkcionalne
i estetske momente jer je jezik, kao najsavršenije sredstvo sporazumijevanja, vezan za
misao, pa su mišljenje i jezik u stalnom jedinstvu. Promatranjem tekstova u pismenom
ili usmenom emitiranju, učenici zapažaju jezičke činjenice i njihova obilježja, razvijaju
logičko zaključivanje i apstraktno mišljenje, nužno za spoznaju jezičkih zakona
i pravila, odnosno lingvističko mišljenje, koje učeniku omogućava razlikovanje
nelingvističkih od lingvističkih pojava u upotrebi jezika (npr. prepoznavanje logičkog
sadržajnog, semantičkog, sintaksičkog, obavještajnog plana rečenice). Sve to nužno
uključuje stjecanje znanja o jeziku uopće, odnosno osnove opće lingvistike i osnove
znanosti o našem jeziku, tj. fonetiku, fonologiju, morfologiju, tvorbu riječi, sintaksu,
leksiku, stilistiku, ortografiju, ortoepiju, dijalekte i historiju jezika.
Usmeno i pismeno izražavanje u okviru našeg standardnog jezika zauzima,
nesumnjivo, važnu ulogu. Konkretan doprinos jednog i drugog vida izraza, koji
stoje u neraskidivoj vezi, ogleda se u osposobljavanju učenika za pravilnu usmenu
i pismenu komunikaciju standardnim jezikom, u razvijanju kulture njihovog
izražavanja, jezičkog mišljenja i svijesti o višestrukom značaju i ulozi jezika. Iako je
na prvom mjestu osposobljavanje učenika za pravilnu upotrebu standardnog jezika,
među zadacima nastave našeg predmeta je i to da se učenici, u određenoj mjeri,
upoznaju sa svim oblicima našeg jezika.
Učenike valja upoznati sa pravilima sastavljanja i stiliziranja tekstova,
tj. opskrbiti ih znanjem o teoriji sastavljanja (vrste tekstova), tekstovnoj lingvistici
(nadrečenično jedinstvo teksta), stlistici (poetska i lingvistička stilistika, funkcionalni
182
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
stilovi) i retorici (osnove govorništva).
Sve vrste govornih i pismenih vježbi su u funkciji pouzdanog jezičkog
ispoljavanja. Zato punu praktičnu prikladnost imaju gramatičke, akcenatske,
ortoepske, dikcijske, leksičke, semantičke, pravopisne i stilske vježbe; opisivanje,
pripovijedanje, raspravljanje itd. Programskim sadržajima iz područja jezika u
upotrebi, omogućeno je da se integrirano pristupi jezičkim i književnim sadržajima,
da se uspostavi korelacija. Osnov ove korelacije je vezani tekst.
Ove vježbe i oblici rada osposobljavaju učenike da se uspješno koriste svim
komunikacionim ulogama, da izgrađuju svijest o jeziku, njegovoj funkciji i ljepoti, te
da budu govornici, slušaoci, čitaoci i kreativci na polju pisane riječi.
S obzirom na mnoštvo autora i naslova, u želji da se učenicima olakša stjecanje
znanja, predlažemo jezgrovite panoramne preglede pojedinih književnih razdoblja i
njihovih predstavnika, gdje god je to opravdano, da bi ostalo vremena za velike pisce
i značajne teme općenito.
Nastavnik se mora truditi da kod učenika izgradi čitalačke navike i da ih
motivira da kao aktivni čitaoci pročitaju bar glavninu planiranog književnog fonda.
183
ZAUSTAVLJENI PROCES
R.br. 291 02 2011
RE B I
SRBI
inistarstvo za ljudska i manjinska prava, državnu upravu i lokalnu
samoupravu
g din ilan arkoviü, ministar
Birþaninova br. 6
11000 Beograd
Poštovani ministre
arkoviüu,
Ustavom i zakonima Republike Srbije pripadnicima nacionalnih manjina
garatnovano je pravo na obrazovanje na bosanskom jeziku, službenu upotrebu jezika i
pisma, kulturu i informisanje.
Iako im Ustav i zakoni, kao i meÿunarodni obavezujuüi dokumenti, garantuju
gore navedena prava pripadnicima bošnjaþke nacionalne zajednice do danas nije
omoguüeno korišüenje istih.
U cilju odblokiranja procesa ostvarivanja garantovanih individualnih i
kolektivnih prava pripadnicima bošnjaþke nacionalne zajednice u Republici Srbiji,
Bošnjaþko nacionalno vijeüe je u skladu sa svojim zakonskim ovlašüenjima pokrenulo
postupak kod aštitnika graÿana i Povjerenice za zaštitu ravnopravnosti zbog povrede
Ustavom i zakonom garantovanih prava.
Shodno odredbama akona o zaštiti prava o sloboda naciopnalnih manjina,
akona o nacionalnim savjetima nacionalih manjina, akona o osnovama sistema
obrazovanja i vaspitanja, Bošnjaþko nacionalno vijeüe, inistarstvu prosvjete i nauke
uputilo je nastavne programe za bosanski jezik i grupu nacionalnih predmeta, za nivo
osnovnog i srednjeg obrazovanja, kao i pripremni predškolski program na bosanskom
jeziku, a sve u cilju implementacije prava pripadnika bošnjaþke nacionalne manjine
na obrazovanje na bosanskom jeziku u skladu sa Ustavom i zakonom.
Ovim putem Vas podsjeüam da je prije dvije godine, taþnije, 10.09.2009.
godine formirana zajedniþka komisija sastavljena od predstavnika
inistarstva
prosvjete i Odbora za obrazovanja Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa i da je shodno
dogovoru Vijeüe uradilo Elaborat o modelu obrazovanja za sandžaþke Bošnjake, koji
je predate nadlježnom ministsarstvu 11.11.2009. godine i pomenute nastavne
programe kao i da je postignut dogovor da se zajedniþki radi na implementaciji istih,
do þega ni do danas nažalost nije došlo.
U želji da svoja prava ostvarujemo u institucijama sistema, molimo Vas da u
okviru svojih nadlježnosti posredujete u organizovanju sastanka na kome üe pored
Vas prisustvovati predstavnici Izvršnog odbora BNV-a i ministar prosvjete i nauke dr
arko Obradoviü.
184
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Predlažemo da se pomenuti sastanak zbog poþetka školske godine održi što
hitnije i da tema sastanka bude: stvarivanje prava na obrazovanje na bosanskom
jeziku pripadnika bošnjaþke nacionalne zajednice.
Pored organizovanja pomenutog sastanka, obavještavam Vam da üe
Bošnjaþko nacionalno vijeüe, od Vas kao resornog ministra zaduženog za oblast
manjinskih prava, tokom mjeseca septembra zatražiti posredovanje u organizovanju
sastanaka sa ostalim ministrima u þijem djelokrugu rada spadaju ostale oblasti, kojima
se jemþe, obezbjeÿuju i štite prava pripadnicima manjinskih zajednica u Republici
Srbiji i to u oblastima informisanja, službene upotrebe jezika i pisma i kulture.
Iskreno vjerujem da üemo na ovaj naþin, zajedniþkim naporom, putem
razgovora i dogovora, obezbijediti efikasnu i praktiþnu primjenu Ustavom i zakonom
garantovanih prava pripadnicima bošnjaþke nacionalne zajednice.
S poštovanjem ,
U Novom Pazaru,
02.09.2011.godine
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa
i narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
185
II
Informisanje na
bosanskom jeziku
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
189
ZAUSTAVLJENI PROCES
190
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
191
ZAUSTAVLJENI PROCES
192
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
193
ZAUSTAVLJENI PROCES
194
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
195
ZAUSTAVLJENI PROCES
Br. 1
02 2011
MINISTARSTVU KULTURE, INFORMISANJA
I INFORMACIONOG DRUŠTVA REPUBLIKE SRBIJE
RADNOJ GRUPI ZA IZRADU NACRTA MEDIJSKE STRATEGIJE
PREDMET: Zahtjev i preporuke izmjena i dopuna Nacrta Strategije razvoja
javnog informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine
Razmatrajuüi Nacrt Strategije razvoja javnog informisanja u Republici Srbiji do
2016. godine, Resor za kulturu i informisanje Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa
Nacionalnog saveta bošnjaþke nacionalne manjine u Republici Srbiji, utvrdio je
osnovne principe i prijedloge izmjena i dopuna Nacrta Strategije predloženog od strane
Radne grupe
1. ŠTAMPANI MEDIJI
U oblasti štampanih medija obezbjediti primjenu evropskih standarda i preuzetih
meÿunarodnih obaveza vropske povelje o regionalnim ili manjinskim jezicima i dr. ,
kroz oþuvanje bar po jednog štampanog medija na manjinskim jezicima i projektno
finansiranje istraživaþkog novinarstva na regionalnim ili manjinskim jezicima i
programskih sadržaja koji imaju za cilj oþuvanje i afirmaciju nacionalnog identiteta i
kulture nacionalnih manjina u Republici Srbiji.
U budžetu Republike, nadležnih ministarstava i drugih institucija i ustanova
obezbjediti finansiranje manjinskih štampanih medija uz poštovanje i primjenu
mehanizma steþenih prava.
2. ELEKTRONSKI MEDIJI
2.1. Regionalni javni servisi
Reformom sistema javnog informisanja, pored Radio elevizije Srbije i Radio
elevizije Vojvodine, predvidjeti postojanje i regionalnih radiodifuznih ustanova kao
javnih servisa.
Regionalni javni servisi pokrivali bi odreÿeni region i njima bi se zadovoljavale
potrebe za informisanjem stanovništva tog regiona o svim temama i sadržajima od
javnog interesa na regionalnom i lokalnom nivou, kao i posebno potrebe informisanja
pripadnika manjina koje u pretežnom ili najveüem broju žive na podruþju odreÿenog
regiona.
196
1
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Produkcija programa regionalnih javnih servisa treba posebno da odražava
raznolikost kulture, životnih i drugih uslova u regionu, kao i podršku regionalnim
kulturnim, sportskim i drugim aktivnostima i vrijednostima u regionu i lokalnih zajednica u
njemu.
Regionalni javni servisi su posebni nezavisni emiteri, þiji osnivaþi mogu biti
najmanje 2 jedinice lokalne samouprave.
Odnos regionalnih javnih servisa i avnog radiodifuznog sistema Radio elevizija
Srbije u pogledu emitovanja odreÿenih zajedniþkih sadržaja bio bi regulisan posebnim
sporazumom, na osnovu kojeg bi regionalni servisi imali slobodu u pogledu preuzimanja
i emitovanja programa R S a, prema sopstvenoj želji.
Na status regionalnog javnog servisa na podruþju na kojem u pretežnom ili
najveüem broju žive pripadnici odreÿene nacionalne manjine, saglasnost daje nacionalni
savjet te nacionalne manjine.
Regionalni javni servisi se finansiraju iz jedinstvene radio televizijske pretplate
koja se ostvaruje na državnom nivou, finansiranjem posebnih programa od strane
države za potrebe informisanja na jezicima nacionalnih manjina, finansiranjem od strane
jedinica lokalne samouprave, kao i od komercijalnih prihoda. Udio prihoda regionalnih
javnih servisa u ukupnom iznosu radio televizijske pretplate na nivou cijele zemlje
regulisao bi se posebnim aktom.
2.2. Radiodifuzne oblasti
U skladu sa ustavnim i zakonskim odredbama o zaštiti prava i sloboda pripadnika
nacionalnih manjina, reformom sistema redefinisati postojeüe radiodifuzne oblasti u
Srbiji i na taj naþin obezbjediti potpunije i sveobuhvatnije mehanizme zaštite i ostvarenja
prava nacionalnih manjina, u skladu sa zakonom.
Reformisanim sistemom radiodifuzije podruþje šest sandžaþkih opština u kojima
u pretežnom ili najveüem broju žive sandžaþki Bošnjaci svrstati u jednu radiodifuznu
oblast.
2.3. Redakcije na manjinskim jezicima pri RTS-u
Pri avnoj radiodifuznoj ustanovi Radio elevizija Srbije formirati posebne
redakcije za programe na manjinskim jezicima manjina izvan pokrajine Vojvodine.
Redakcija na manjinskim jezicima pripremala bi poseban program na jezicima
nacionalnih manjina, posveüen posebno oþuvanju nacionalnog identiteta i promociji
kulturnih i sveukupnih nacionalnih vrijednosti manjina.
3. OPŠTE NAPOMENE
Resor za kulturu i informisanje Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa Nacionalnog
saveta bošnjaþke nacionalne manjine u Republici Srbiji smatra da üe pravovaljano
formulisana Strategija razvoja javnog informisanja u Republici Srbiji znaþajno unaprijediti
sistem javnog informisanja i rad medija, i podiüi nivo ostvarivanja ljudskih i graÿanskih
prava i zaštite i ostvarivanja prava manjinskih nacionalnih zajednica u Republici Srbiji. U
tom smislu, Resor za kulturu i informisanje Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa Nacionalnog
saveta bošnjaþke nacionalne manjine u Republici Srbiji smatra neophodnim
reformisanje postojeüeg pravnog sistema, izmjenom ili donošenjem novih zakonskih i
podzakonskih akata, kojim bi se omoguüila primjena modela i principa formulisanih u
2
197
ZAUSTAVLJENI PROCES
Medijskoj strategiji, u skladu sa evropskim vrijednostima i prihvaüenim meÿunarodnim
standardima.
U skladu sa iznijetim, pored u prvom dijelu ovoga akta definisanih principa, Resor
za kulturu i informisanje Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa Nacionalnog saveta bošnjaþke
nacionalne manjine u Republici Srbiji predlaže i sljedeüe izmjene i dopune Nacrta
Strategije
1. od utvrÿivanja javnog interesa, u uvodnom dijelu nacrta, u taþki 1.1. Javni
interes, na strani 2, stav 2, nakon alineje
medijskih sadržaja od znaþaja za oþuvanje
kulturne baštine i kojima se promoviše kulturno i umetniþko stvaralaštvo i rad ustanova
kulture dodati novu alineju
medijskih sadržaja od znaþaja za oþuvanje kulturne baštine i sveukupnog
nacionalnog identiteta manjinskih zajednica nacionalnih manjina i kojima se promoviše
njihovo kulturno i umjetniþko stvaralaštvo
Navedeni stav je od posebne važnosti za pripadnike manjinskih nacionalnih
zajednica u Republici Srbiji zbog toga što se iz formulisanog javnog interesa izvodi i
uloga države taþka 1.2 i uloga javnih glasila taþka 1.3 u oblasti informisanja uopšte, a
što je zagarantovano Ustavom i zakonima.
2. U taþki 1.2. Uloga države, na strani 3, u stavu 2, nakon rijeþi Prihvatajuüi
najviše meÿunarodne standarde meÿunarodne standarde i regulatorni okvir Saveta
vrope i vropske unije, Republika Srbija üe usaglasiti svoje medijske zakone , dodati
rijeþi podzakonska i druga akta u ovoj oblasti , sa neizmijenjenim tekstom u nastavku.
3. U taþki 1.2. Uloga države, na strani 3, nakon stava , dodati novi stav 5 sa
sljedeüim sadržajem
Republika Srbija üe unapreÿivati uslove za potpunije i sveobuhvatnije
ostvarivanje prava nacionalnih manjina na informisanje na njihovim maternjim jezicima,
u skladu sa Ustavom, zakonom i meÿunarodno prihvaüenim obavezama i standardima.
. U odjeljku 3. Javna glasila, taþka 3.1. Štampana javna glasila i novinske
agencije, na strani , nakon stava 2, dodati novi stav
Republika Srbija üe, u skladu sa preuzetim meÿunarodnim obavezama,
obezbjediti oþuvanje bar po jednog štampanog medija na manjinskim jezicima i
posebnim projektima podsticati istraživaþko novinarstvo na regionalnim ili manjinskim
jezicima.
Pravni osnov za predloženi stav je vropska povelja o regionalnim ili manjinskim
jezicima i Zakon o ratifikaciji vropske povelje o regionalnim ili manjinskim jezicima.
5. U odjeljku 3. Javna glasila, taþka 3.1. Štampana javna glasila i novinske
agencije, na strani , stav , rijeþi razmotriti moguünost znaþajnog smanjivanja P V
zamijeniti rijeþima u okviru moguünosti, znaþajno smanjiti P V .
6. U odjeljku 3. Javna glasila izvršiti potrebne izmjene u skladu sa stavovima
formulisanim u odjeljcima 1 i 2 ovoga akta.
. U odjeljku 6. Državna pomoü ugraditi odredbe o finansiranju manjinskih
medija i sadržaja u skladu sa predloženim rješenjima iz ovoga akta.
198
3
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
. U odjeljku 7. Akcioni plan za sprovoÿenje Strategije predvidjeti potrebne
aktivnosti za realizaciju predloženih izmjena Nacrta Strategije prema ovome aktu.
Molim Ministarstvo kulture, informisanja i informacionog društva Republike Srbije
da uvaži predložena rješenja i izmjene i dopune Nacrta i iste ugradi u konaþan tekst
Strategije razvoja javnog informisanja u Republici Srbiji do 2016. godine.
S poštovanjem,
zvršni odbor BNV
ef resora za kulturu i informisanje,
Muhedin Fijuljanin, dipl. polit.
U Novom Pazaru,
2 .06.2011. godine
ostavljeno
Ministarstvu kulture, informisanja i informacionog društva RS
Radnoj grupi za izradu Nacrta Medijske strategije
4
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
199
ZAUSTAVLJENI PROCES
R.br.251Ͳ07/2011
Poštovani,
Pozivamo Vas na I konsultativni sastanak na temu: „Strategija razvoja
informisanjanabosanskomjezikuuRepubliciSrbiji“
Sastanak đe se održati u ēetvrtak, 18.08.2011.godine u 18:30h, prostorije
GlavnoguredaVijeđa,ul.28.novembrabb,36300NoviPazar.
NakonsastankabiđeupriliēeniftaruhoteluTadž.
Spoštovanjem,
UNovomPazaru PredsjednikIzvršnogodboraVijeđa
16.08.2011.godine
inarodniposlanik EsadDžudževiđ,dipl.sociolog
200
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
I konsultativni sastanak na temu:
Strategija razvoja in ormisanja na bosanskom jeziku u Republici Srbiji
ýetvrtak, 1 .0 .2011.godine, 1 :30 prostorije Vijeüa
1. Esad Džudževiü, predsjednik Izvršnog odbora
2.
evluda elajac, šef resora za službenu upotrebu jezika i pisma
3.
uhedin Fijuljanin, šef resora za kulturu i informisanje
4.
uratka Fetahoviü, preedsjednica Odbora za obrazovanje
5. Redžep krijelj - Bošnjaþka rijeþ
6. Nazim iþina - Sandžaþke novine
. Nedžad Smailagiü - Sandžaþke novine
. Sead Nausfoviü - Vakat
9. Sead aüiroviü - las islama
10. ahja Ferhatoviü - Revija Sandžak
11. Denis avriü - Regionalna R V
12. Edo ýelebiü - Regionalna R V
13. arif arukiü - V edinstvo
14. Enes aliloviü - V edinstvo
15. Sulejman atriü - V Universa Sandžaþka televizija
16. Ishak Slezoviü - Radio Sto plus
1 . mela Bajroviü - Radio Sto plus
1 . mir Numanoviü - V utin
19. lbin egiü - V utin
20. uharem utabdžija - Polimlje
21. Indira adžagiü - Polimlje
22. Džemail alilagiü Priboj
23. ufik Sadoviü
V utin
24. ida ûoroviü, URB N IN
25. ibija arenkapiü, D
D
26. Semiha aþar
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
201
ZAUSTAVLJENI PROCES
202
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
SAOPŠTENJE ZA JAVNOST
U skladu sa svojim zakonskim ovlašüenjima, Izvršni odbor Bošnjaþkog nacionalnog
vijeüa održao je, u lavnom uredu BNV u Novom Pazaru, u þetvrtak 1 . avgusta 2011. godine,
prvi konsultativni sastanak posveüen izradi Stretegije razvoja informisanja na bosanskom jeziku
u Republici Srbiji. Uþešüu na sastanku uzeli su predstavnici skoro svih medijskih kuüa na
podruþju Sandžaka vezanih za oblast informisanja na bosanskom jeziku, kao i predstavnici
nevladinog sektora iz Novog Pazara.
U uvodnoj rijeþi predsjednik Izvršnog odbora BNV Esad Džudževiü rekao je da nova
zakonska rješenja iz oblasti rada nacionalnih vijeüa propisuju da predstavnici manjinskih
nacionalnih zajednica kroz svoje organe utvrÿuju smjernice, pravce i stretegije razvoja u svim
oblastima u skladu sa zakonom, u vezi sa þim je Izvršni odbor pokrenuo izradu strategija
obrazovanja, informisanja i kulture sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji.
Džudževiü je podsjetio na þinjenicu da je u posljednje dvije i po godine praktiþno
zaustavljen proces i onemoguüeno ostvarivanje prava sandžaþkim Bošnjacima u Republici Srbiji,
u vezi sa þime je Izvršni odbor Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa u više navrata tražio od nadležnih
organa pokretanje odgovarajuüih procesa i preduzimanje mjera za nastavak implementacije
Ustavom, zakonima i meÿunarodnim dokumentima zajemþenih prava.
Podsjeüajuüi prisutne na sve ono što je Izvršni odbor u posljednjih nekoliko godina
preduzimao na planu ostvarenja nacionalnih prava sandžaþkih Bošnjaka u oblasti informisanja,
Džudževiü je posebno istakao i neophodnost formiranja posebne bošnjaþke televizije sa
nacionalnom pokrivenošüu (na nivou cijele države).
ef Resora za kulturu i informisanje BNV uhedin Fijuljanin upoznao je prisutne sa
osnovnim elementima bitnim za izradu strategije razvoja informisanja na bosanskom jeziku u
Republici Srbiji.
On je kazao da je u vezi sa tim neophodno sprovesti potrebna istraživanja i napraviti analizu
situacije koja treba da da odgovor na kljuþna pitanja u oblasti i usmjeri rad tima na formulisanju
glavnih prioriteta i opštih i pojedinaþnih ciljeva i aktivnosti u drugoj fazi rada na izradi strategije.
Fijuljanin je istakao da üe u konsultativni proces biti ukljuþeni svi kljuþni faktori važni za
oblast informisanja i da üe tokom izrade dokumenta biti održano više konsultativnih sastanaka i
drugih oblika rada sa javnosti. On je prisutne upoznao i osnovnim ciljevima koje je u
prethodnom periodu formulisao i na þemu je radio Resor za informisanje Bošnjaþkog
nacionalnog vijeüa.
203
ZAUSTAVLJENI PROCES
Uþešüe u raspravi na sastanku su uzeli i predsjednica Sandžaþkog odbora za zaštitu
ljudskih prava i sloboda Samiha aþar, direktor Regionalne R V Novi Pazar Denis avriü,
direktorka NVO DamaD ibija Dh. arenkapiü, urednici prijepoljskog Polimlja
uharem
utabdžija i Indira adžagiü, novinar iz Priboja Džemail alilagiü, glavni i odgovorni urednik
þasopisa Bošnjaþka rijeþ Dr. Redžep krijelj. Oni su istakli potrebu izrade strategije koja bi
odgovarala potrebama bošnjaþke nacionalne zajednice i u þiji proces izrade bi se ukljuþili svi
potrebni faktori.
U Novom Pazaru,
šef lavnog ureda Vijeüa
1 .0 .2011.godine
lma usiü, dipl.pravnik
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
204
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br. 25 -02/2011
S R
E I
R
IN R IS N N B S NS
RE B I I SRBI I D 2016.
DINE
B N ý
EDI S
S R E I
I.
NE
SN
IS S
N
E I
E
Prema rezultatima Popisa stanovništva iz 2002. godine, 1 ,50 posto od
ukupnog broja stanovnika Srbije þine pripadnici nacionalnih manjina. Prema istim
podacima, u Srbiji živi 136.0 Bošnjaka koji su se izjasnili pod tim nacionalnim
imenom, kao i 19.503 Bošnjaka koji su se u nacionalnom smislu izjasnili kao
uslimani, što ukupno iznosi 155.590 stanovnika. Prema tom popisu sandžaþki
Bošnjaci su druga po brojnosti manjinska nacionalna zajednica (poslije aÿara),
odnosno, poslije Srba i
aÿara, treüa nacionalna zajednica u Srbiji uopšte.
Procjenjuje se da Bošnjaci u ukupnom stanovništvu Srbije uþestvuju sa oko 3 posto.
U Republici Srbiji ne postoji nijedno informativno štampano glasilo na
bosanskom jeziku u dnevnoj dinamici izlaženja.
Od 2006. godine
inistarstvo kulture Republike Srbije sufinansira
Bošnjaþku rijeþ , þasopis za kulturu i društveni život sandžaþkih Bošnjaka, koji
izlazi tromjeseþno i þiji je cilj promocija kulturnih i drugih osobenosti pripadnika
bošnjaþke nacionalne zajednice.
Od 200 . godine resorno ministarstvo u oblasti informisanja ( inistarstvo
kulture - inistarstvo kulture, informisanja i informacionog društva) sufinansira
izdavanje nezavisnog heftiþnika na bosanskom jeziku Sandžaþke novine .
Sufinansiranje se vrši na godišnjem nivou, na osnovu javnog konkursa za štampane
medije na jezicima nacionalnih manjina, koje raspisuje resorno ministarstvo.
Sufinansiranje obuhvata troškove štampanja i distribucije novina, kao i troškove
honorara za 5 saradnika projektovane u iznosu prosjeþne bruto zarade u Republici
Srbiji. Ostale troškove (troškovi nabavke opreme, troškovi telekomunikacionih i
drugih usluga, troškovi zakupnine poslovnog prostora, putni i drugi režijski troškovi)
snosi izdavaþ.
Na podruþju utonomne pokrajine Vojvodina pripadnici nacionalnih manjina
svoje pravo na informisanje na maternjem jeziku ostvaruju u velikom dijelu kroz
program Pokrajinskog radiodifuznog servisa R V Vojvodina.
Iako je Radio-televizija Srbije zakonom definisana i ureÿena kao javni servis,
u programu R S ne postoji nijedna informativna emisija na bosanskom jeziku, a
zastupljenost sadržaja iz historije, kulture i tradicije sandžaþkih Bošnjaka je skoro
zanemarljiva.
205
ZAUSTAVLJENI PROCES
Postojeüim zakonskim rješenjima u oblasti radiodifuzije podruþje šest
sandžaþkh opština podijeljeno je na dvije radiodifuzne oblasti þime je onemoguüeno
pokrivanje cjelokupnog podruþja u kojem u najveüem broju žive sandžaþki Bošnjaci
jedinstvenim televizijskim ili radijskim programom na nivou regionalne pokrivenosti.
II. R
2.1.
E
NS E
NI
IR
DREDBE
stavom Republike Srbije iz oktobra 2006. godine ( sl. glasnik RS , br.
3/06), Republika Srbija ureÿena je kao država srpskog naroda i svih graÿana koji u
njoj žive, zasnovana na vladavini prava i socijalnoj pravdi, naþelima graÿanske
demokratije, ljudskim i manjinskim pravima i slobodama i pripadnosti evropskim
principima i vrijednostima . U odnosu na prethodni Ustav iz 1990. godine, kojim je
Srbija bila definisana kao demokratska država svih graÿana koji u njoj žive,
zasnovana na slobodama i pravima þovjeka i graÿanina, na vladavini prava i na
socijalnoj pravdi , sa aspekta zaštite i unaprjeÿenja manjinskih prava, novo ustavno
odreÿenje države u struþnim krugovima oznaþeno je kao korak unazad.
aštiti prava nacionalnih manjina u Ustavu je posveüeno posebno poglavlje.
Odredbama tog poglavlja, posebno se zabranjuje nasilna asimilacija pripadnika
nacionalnih manjina, kao i preduzimanje bilo kakvih mjera koje bi prouzrokovale
vještaþko mijenjanje nacionalnog sastava stanovništva na podruþjima gdje pripadnici
nacionalnih manjina žive tradicionalno i u znaþajnom broju (þl. . Ustava).
Prema Ustavu, pripadnici nacionalnih manjina imaju pravo: na izražavanje,
þuvanje, njegovanje, razvijanje i javno izražavanje nacionalne, etniþke, kulturne i vjerske
posebnosti; na upotrebu svojih simbola na javnim mjestima; na korišüenje svog jezika i
pisma; da u sredinama gdje þine znaþajnu populaciju, državni organi, organizacije kojima
su povjerena javna ovlašüenja, organi autonomnih pokrajina i jedinica lokalne samouprave
vode postupak i na njihovom jeziku; na školovanje na svom jeziku u državnim ustanovama
i ustanovama autonomnih pokrajina; na osnivanje privatnih obrazovnih ustanova; da na
svome jeziku koriste svoje ime i prezime; da u sredinama gdje þine znaþajnu populaciju,
tradicionalni lokalni nazivi, imena ulica, naselja i topografske oznake budu ispisane i na
njihovom jeziku; na potpuno, blagovremeno i nepristrasno obavještavanje na svom jeziku,
ukljuþujuüi i pravo na izražavanje, primanje, slanje i razmjenu obavještenja i ideja; na
osnivanje sopstvenih sredstava javnog obavještavanja, u skladu sa zakonom (þl. 9.
Ustava).
Ustavom se propisuje da pripadnici nacionalnih manjina mogu osnivati svoja
prosvjetna i kulturna udruženja, kao i pravo pripadnika manjina na nesmetane veze i
saradnju sa sunarodnicima izvan teritorije Republike Srbije (þl. 0. Ustava).
Prema Ustavu, država Srbija se obavezuje da, u oblastima obrazovanja, kulture i
informisanja, podstiþe duh tolerancije i meÿukulturnog dijaloga i preduzima efikasne mjere
za unaprjeÿenje uzajamnog poštovanja, razumjevanja i saradnje meÿu svim ljudima koji
žive na njenoj teritoriji, bez obzira na njihov etniþki, kulturni, jeziþki ili vjerski identitet (þl.
1. Ustava).
akonom o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina, od 2 . februara
2002. godine, pravno je utvrÿen i regulisan sistem zaštite prava manjinskih
nacionalnih zajednica u Saveznoj Republici ugoslaviji. im zakonom predviÿeno je
osnivanje nacionalnih vijeüa (nacionalnih savjeta) kao organa zaštite i ostvarivanja
206
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
prava pripadnika manjinskih nacionalnih zajednica na samoupravu u oblasti upotrebe
jezika i pisma, obrazovanja, informisanja i kulture. ao pravna sljedbenica SR
ugoslavije, Republika Srbija prihvatila je implementaciju prava nacionalnih manjina
iz ovog zakona. Ovim zakonom se reguliše naþin ostvarivanja individualnih i
kolektivnih prava nacionalnih manjina, ureÿuje njihova zaštita od svakog oblika
diskriminacije i uspostavljaju instrumenti kojima se obezbjeÿuju i štite posebna prava
nacionalnih manjina na samoupravu u oblasti obrazovanja, upotrebe jezika,
informisanja i kulture.
akonom se zabranjuju mjere koje mijenjaju odnos stanovništva u oblastima
naseljenim nacionalnim manjinama i koje otežavaju uživanje i ostvarivanje prava
pripadnika nacionalnih manjina (þlan 22. akona).
Nacionalna manjina u smislu ovog zakona pravno se definiše kao svaka grupa
državljana Republike Srbije koja je po brojnosti dovoljno reprezentativna, iako
predstavlja manjinu na njenoj teritoriji, koja pripada nekoj od grupa stanovništva koje
su u dugotrajnoj i þvrstoj vezi sa njenom teritorijom i posjeduje obilježja kao što su
jezik, kultura, nacionalna ili etniþka pripadnost, porijeklo ili vjeroispovijest, po
kojima se razlikuje od veüine stanovništva, i þiji se pripadnici odlikuju brigom da
zajedno održavaju svoj zajedniþki identitet, ukljuþujuüi kulturu, tradiciju, jezik ili
religiju. Prema takvom odreÿenju, nacionalnim manjinama se smatraju sve grupe
državljana koji se nazivaju ili odreÿuju kao narodi, nacionalne i etniþke zajednice,
nacionalne i etniþke grupe, nacionalnosti i narodnosti, a koji ispunjavaju uslove iz
definisanog odreÿenja manjine.
akonom o nacionalnim savjetima nacionalnih manjina, usvojenim u
Skupštini Srbije 31. avgusta 2009. godine, definisane su i odreÿene nadležnosti
nacionalnih vijeüa u Republici Srbiji, kao i njihov odnos sa organima lokalne
samouprave, državnim organima i drugim nosiocima javnih ovlašüenja.
Prema ovom zakonu, nacionalno vijeüe (savjet) predstavlja nacionalnu
manjinu u oblasti obrazovanja, kulture, obavještavanja na jeziku nacionalne manjine i
službene upotrebe jezika i pisma, uþestvuje u procesu odluþivanja ili odluþuje o
pitanjima iz tih oblasti i osniva ustanove, privredna društva i druge organizacije iz
ovih oblasti, u cilju oþuvanja nacionalnog identiteta svoje nacionalne zajednice.
Nacionalna vijeüa, prema ovom zakonu, takoÿer, mogu inicirati donošenje i
vršiti praüenje sprovoÿenja zakona i drugih propisa iz oblasti kulture, obavještavanja i
službene upotrebe jezika i pisma, kao i uþestvovati u pripremi propisa i predlagati
izmjene i dopune propisa kojima se ureÿuju Ustavom zagarantovana prava
nacionalnih manjina u navedenim oblastima.
2.2.
NS
REĈEN E
B
S I IN
R IS N
Pravo na informisanje na maternjem jeziku, pored prava na obrazovanje,
oþuvanje i razvoj kulture i službene upotrebe jezika i pisma, jedno je od kljuþnih
manjinskih prava, u skladu sa zakonom. U Srbiji ovo pravo zagarantovano je
ratifikovanim meÿunarodnim dokumentima (Okvirna konvencija o zaštiti nacionalnih
manjina i Evropska povelja o regionalnim ili manjinskim jezicima) i domaüim
zakonodavstvom (Ustav Republike Srbije, akon o zaštiti sloboda i prava nacionalnih
manjina, akon o nacionalnim savjetima nacionalnih manjina, akon o ratifikaciji
207
ZAUSTAVLJENI PROCES
Evropske povelje o regionalnim ili manjinskim jezicima,
informisanju, akon o radiodifuziji).
akon o javnom
U stavu Republike Srbije, þlanom 9, pripadnicima nacionalnih manjina se
garantuje pravo ... na potpuno, blagovremeno i nepristrasno obavještavanje na svom
jeziku, ukljuþujuüi pravo na izražavanje, primanje, slanje i razmjenu obavještenja i
ideja...
akonom o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina, þlanom 1 ,
propisano je da pripadnici nacionalnih manjina imaju pravo na ... potpuno i
nepristrasno obavještavanje...
akonom o javnom in ormisanju, þlanom 5, utvrÿeno je da radi
ostvarivanja prava nacionalnih manjina i etniþkih zajednica u informisanju na
sopstvenom jeziku i njegovanju sopstvene kulture i identiteta, Republika obezbjeÿuje
dio sredstava ili drugih uslova za rad javnih glasila na jezicima nacionalnih manjina i
etniþkih zajednica .
akonom o radiodi uziji, þlanom , propisana je obaveza nosioca javnog
radiodifuznog sevisa da u cilju ostvarivanja opšteg interesa u oblasti javnog
radiodifuznog servisa :
1) proizvode i emituju programe namijenjene svim segmentima društva, bez
diskriminacije, vodeüi pri tom raþuna naroþito o specifiþnim društvenim grupama kao
što su djeca i omladina, manjinske i etniþke grupe, hendikepirani, socijalno i
zdravstveno ugroženi, gluhonijemi (sa obavezom paralelnog emitovanja ispisanog
teksta opisa zvuþnog segmenta radnje i dijaloga), i dr.;
2) uvažavaju jeziþke i govorne standarde, kako veüinskog stanovništva, tako, u
odgovarajuüoj srazmjeri, i nacionalnih manjina, odnosno etniþkih grupa, na podruþju
na kome se program emituje;
3) obezbjede zadovoljenje potreba graÿana za programskim sadržajima koji
izražavaju kulturni identitet, kako naroda, tako i nacionalnih manjina, odnosno
etniþkih grupa, kroz moguünost da odreÿene programe ili programske cjeline, na
podruþjima na kojima žive i rade, prate i na svom maternjem jeziku i pismu.
Odredbe utvrÿene akonom o radiodifuziji ugraÿene su i u Statut
Radiodi uzne ustanove Radio televizija Srbije, þlan 3.
akonom o rati ikaciji Evropske povelje o regionalnim ili manjinskim
jezicima, u þlanu 3, meÿu deset manjinskih jezika u Srbiji, pominje se i bosanski kao
maternji jezik sandžaþkih Bošnjaka. Istim þlanom, država Srbija preuzela je obavezu
na primjenu odredbi þlana 11. Povelje.
Predstavnici avnog radiodifuznog servisa (Radio televizije Srbije) i
predstavnici nacionalnih savjeta nacionalnih manjina potpisali su, 21. 09. 200 .
godine, Sporazum o saradnji na proizvodnji i emitovanju programa koji se odnose
na nacionalne manjine koje žive u Republici Srbiji.
208
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
2. . N ý
NI I I
DI I
N
akon o nacionalnim savjetima nacionalnih manjina
Sl. glasnik RS , br. 2 09
4. Nadležnosti u oblasti obaveštavanja
snivaþka prava
ýlan 19.
Nacionalni savet može, na naþin utvrÿen zakonom, samostalno ili zajedno sa
drugim pravnim licem, osnivati ustanove i privredna društva za obavljanje novinskoizdavaþke i radio-televizijske delatnosti, štampanja i reprodukcije snimljenih medija i
vršiti prava i obaveze osnivaþa.
Republika, autonomna pokrajina ili jedinica lokalne samouprave kao osnivaþ
javnih preduzeüa i ustanova u oblasti javnog informisanja koje u celini ili pretežno
vrše informisanje na jeziku nacionalne manjine mogu u sporazumu sa nacionalnim
savetom u celini ili delimiþno preneti osnivaþka prava na nacionalni savet.
þešüe u upravljanju ustanovama
ýlan 20.
Nacionalni savet:
1) daje mišljenje u postupku imenovanja þlanova upravnog odbora,
programskog odbora i generalnog direktora Radiodifuzne ustanove Srbije, ako ta
ustanova emituje program na jeziku nacionalne manjine;
2) daje mišljenje u postupku imenovanja þlanova upravnog odbora,
programskog odbora i generalnog direktora Radiodifuzne ustanove Vojvodine, ako ta
ustanova emituje program na jeziku nacionalne manjine;
3) utvrÿuje kriterijume za izbor odgovornog urednika programa na jeziku
nacionalne manjine u ustanovi javnog servisa;
4) predlaže upravnom odboru radiodifuzne ustanove imenovanje odgovornog
urednika programa na jeziku nacionalne manjine od kandidata koji se prijave i
ispunjavaju uslove konkursa;
5) daje mišljenje o kandidatima za odgovornog urednika programa na jezicima
nacionalnih manjina u radiodifuznoj ustanovi u kojoj se imenuje odgovorni urednik za
više programa na jezicima nacionalnih manjina.
Druge nadležnosti u oblasti obaveštavanja
ýlan 21.
Nacionalni savet:
1) usvaja strategiju razvoja informisanja na jeziku nacionalne manjine, u
skladu sa strategijom Republike Srbije;
2) daje predloge Republiþkoj radiodifuznoj agenciji prilikom izrade Strategije
razvoja radiodifuzije;
3) daje predlog za raspodelu sredstava koja se dodeljuju putem javnog
konkursa iz budžeta Republike, autonomne pokrajine ili jedinice lokalne samouprave
pravnim i fiziþkim licima koja obavljaju informisanje na jeziku nacionalne manjine;
4) razmatra izveštaje Upravnog i Programskog odbora Radiodifuzne ustanove
Srbije i Radiodifuzne ustanove Vojvodine i daje predloge i preporuke o programima
na jeziku nacionalne manjine;
209
ZAUSTAVLJENI PROCES
5) daje mišljenje i predloge Savetu Republiþke radiodifuzne agencije, u vezi sa
informisanjem na jeziku nacionalne manjine;
6) odreÿuje predstavnika u Savetu Republiþke radiodifuzne agencije koji
uþestvuje u njegovom radu bez prava odluþivanja, kada se razmatraju pitanja u vezi sa
informisanjem na jeziku nacionalne manjine;
) obavlja i druge poslove iz ove oblasti utvrÿene zakonom i drugim
propisima.
akon o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina
Sl. list SR , br. 11 2002
Deo drugi
SN N N ýE
abrana diskriminacije
ýlan .
abranjuje se svaki oblik diskriminacije, na nacionalnoj, etniþkoj, rasnoj,
jeziþkoj osnovi, prema licima koja pripadaju nacionalnim manjinama.
Organi federacije, republike, autonomne pokrajine, grada i opštine ne mogu da
donose pravne akte, niti da preduzimaju mere koje su suprotne stavu 1. ovog þlana.
ere za obezbeÿenje ravnopravnosti
ýlan 4.
Organi vlasti u Saveznoj Republici ugoslaviji mogu u skladu sa Ustavom i
zakonom da donose propise, pojedinaþne pravne akte i da preduzimaju mere u cilju
obezbeÿenja pune i efektivne ravnopravnosti izmeÿu pripadnika nacionalnih manjina i
pripadnika veüinske nacije.
Organi vlasti üe doneti pravne akte i preduzeti mere iz stava 1. ovog þlana u
cilju popravljanja položaja lica koja pripadaju romskoj nacionalnoj manjini.
Propisi, pojedinaþni pravni akti i mere iz stava 1. ovog þlana se ne mogu
smatrati
aktom diskriminacije.
avno obaveštavanje na jezicima nacionalnih manjina
ýlan 1 .
Pripadnici nacionalnih manjina imaju pravo na potpuno i nepristrasno
obaveštenje na svom jeziku, ukljuþujuüi pravo na izražavanje, primanje, slanje i
razmenu informacija i ideja putem štampe i drugih sredstava javnog obaveštavanja.
Država üe u programima radija i televizije javnog servisa obezbediti
informativne, kulturne i obrazovne sadržaje na jeziku nacionalne manjine, a može da
osniva i posebne radio i televizijske stanice koje bi emitovale programe na jezicima
nacionalnih manjina.
Pripadnici nacionalnih manjina imaju pravo da osnivaju i održavaju medije na
svom jeziku.
210
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Deo peti
I
R
IS B D
N IN
abrana narušavanja prava manjina
ýlan 22.
abranjuju se mere koje menjaju odnos stanovništva u oblastima naseljenim
nacionalnim manjinama i koje otežavaju uživanje i ostvarivanje prava pripadnika
nacionalnih manjina.
akon o javnom in ormisanju
Službeni glasnik RS , br. 4 200 , 61 0 , 1 09
stvarivanje prava posebnih kategorija lica
ýlan .
Radi ostvarivanja prava nacionalnih manjina i etniþkih zajednica u
informisanju na sopstvenom jeziku i negovanju sopstvene kulture i identiteta,
Republika obezbeÿuje deo sredstava ili drugih uslova za rad javnih glasila na jezicima
nacionalnih manjina i etniþkih zajednica.
Radi zaštite interesa invalida, hendikepiranih lica i drugih lica sa posebnim
potrebama, Republika obezbeÿuje deo sredstava ili drugih uslova za nesmetano
korišüenje prava ovih lica u javnom informisanju, a posebno slobode primanja ideja,
informacija i mišljenja.
III.
N
SI
ojam javnog glasila
ýlan 11.
avna glasila su novine, radio programi, televizijski programi, servisi
novinskih agencija, Internet i druga elektronska izdanja navedenih javnih glasila, kao
i druga sredstva javnog informisanja koja pomoüu reþi, slike ili zvuka objavljuju
ideje, informacije i mišljenja namenjene javnoj distribuciju i neodreÿenom broju
korisnika.
avno glasilo nema svojstvo pravnog lica.
ýlan 12.
Ne smatraju se javnim glasilom, u smislu ovog zakona, periodiþno izdanje iz
odreÿene struþne oblasti namenjeno iskljuþivo informisanju ili obrazovanju odreÿene
profesionalne grupe, publikacije, katalozi i programi koji sadrže iskljuþivo oglase,
reklame i informacije namenjene tržištu, novine, bilteni i sliþne publikacije namenjene
internom informisanju koje se ne distribuiraju javno, službena glasila države, jedinica
teritorijalne autonomije i lokalne samouprave, kao ni druga službena glasila, a takoÿe
ni
leci, plakat i isliþni oblici javnog obaveštavanja.
ýlan 1 .
Svake novine sa posebnim nazivom smatraju se posebnim javnim glasilom.
Sva izdanja jednih novina koja izlaze pod istim nazivom smatraju se jednim
javnim glasilom.
211
ZAUSTAVLJENI PROCES
Svaki pojedini program radija ili televizije smatra se jednim javnim glasilom i
u sluþaju kada se emitovanje vrši na više od jedne radiofrekvencije.
ko se na razliþitim radiofrekvencijama emituju razliþiti radio ili televizijski
programi istog osnivaþa javnog glasila, svaki program smatra se posebnim javnim
glasilom.
Svaki servis agencije koji se posebno distribuira smatra se posebnim javnim
glasilom.
snivaþ javnog glasila
ýlan 14.
avno glasilo može osnovati domaüe pravno lice (osnivaþ javnog glasila).
avno glasilo upisuje se u Registar javnih glasila.
Osnivaþ pravnog lica koje je osnivaþ javnog glasila može biti svako domaüe ili
strano pravno ili fiziþko lice, u skladu sa zakonom.
Osnivaþ javnog glasila ne mogu biti, ni posredno ni neposredno, država i
teritorijalna autonomija, kao ni ustanova, preduzeüe i drugo pravno lice koje je u
pretežnom delu u državnoj svojini ili koje se u celini ili pretežnim delom finansira iz
javnih prihoda, osim ukoliko je to predviÿeno posebnim zakonom kojim se ureÿuje
oblast radiodifuzije.
Izuzetno od stava 3. država može posebnim zakonom osnovati novinsku
agenciju.
ýlan 14a.
Osnivaþ javnog glasila ne može preneti niti na drugi naþin raspolagati pravom
na javno glasilo ili pravom na izdavanje javnog glasila.
Ugovor ili drugi pravni posao koji za predmet ima prenos, odnosno drugo
raspolaganje pravima iz stava 1. ovog þlana ništav je.
U sluþaju prestanka javnog glasila brisanjem iz registra javnih glasila ili na
drugi naþin, odnosno prestanka štampanja ili izdavanja javnog glasila, nije dozvoljeno
osnivanje javnog glasila pod istim ili sliþnim imenom koje može izazvati zabunu u
pogledu identiteta javnog glasila.
abrana iz stava 3. ovog þlana važi godinu dana poþev od dana izdavanja
poslednjeg primerka javnog glasila koje je prestalo da postoji, odnosno koje se ne
štampa, odnosno ne izdaje.
U sluþaju povrede zabrane iz stava 3. ovog þlana, kao i u sluþaju izdavanja
javnog glasila koje nije upisano u Registar javnih glasila, nadležni javni tužilac dužan
je da bez odlaganja pokrene postupak za privredni prestup pred nadležnim sudom i
zatraži izricanje mere privremene obustave delatnosti izdavanja javnog glasila.
Sud üe u roku od 12 sati od podnošenja predloga javnog tužioca, u skladu sa
zakonom, izreüi osnivaþu meru privremene obustave delatnosti izdavanja javnog
glasila do pravosnažnog okonþanja postupka iz stava 5. ovog þlana.
U postupku za izricanje mere iz stava 6. ovog þlana shodno se primenjuju
odredbe þlana 24. ovog zakona.
ýlan 14b.
Registar javnih glasila vodi organizacija nadležna za voÿenje registra
privrednih subjekata.
212
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
inistar nadležan za poslove javnog informisanja bliže ureÿuje naþin voÿenja
registra javnih glasila.
ýlan 14v.
Organizacija koja vodi registar javnih glasila jednom meseþno, na zahtev
republiþkog organa uprave nadležnog za poslove javnog informisanja, dostavlja izvod
iz registra javnih glasila sa podacima o osnivaþima javnih glasila.
Izvod iz registra javnih glasila iz stava 1. ovog þlana sadrži naziv i matiþni
broj za svakog osnivaþa javnog glasila, podatak o novþanom delu osnovnog kapitala,
kao i pregled svih javnih glasila þiji je osnivaþ.
Organ uprave iz stava 1. ovog þlana dostavlja izvod iz registra javnih glasila
organizaciji koja sprovodi postupak prinudne naplate.
Organizacija koja sprovodi postupak prinudne naplate u roku od tri dana od
dana prijema izvoda iz stava 1. ovog þlana dostavlja organu uprave nadležnom za
poslove javnog informisanja podatke o prinudnoj naplati za svakog od osnivaþa
javnih glasila koji su navedeni u tom izvodu, sa posebnom naznakom o periodu
obustave svih plaüanja.
I . DIS RIB I
NI
SI
Sloboda distribucije javnih glasila
ýlan 1 .
Distribucija domaüih i stranih javnih glasila slobodna je.
abrana diskriminacije na tržištu javnih glasila
ýlan 16.
ice koje se bavi distribucijom javnih glasila ne sme da odbije da distribuira
neþije javno glasilo bez opravdanog komercijalnog razloga, kao ni da za distribuciju
javnog glasila postavlja uslove koji su suprotni tržišnim principima.
Osnivaþ javnog glasila þija je distribucija obustavljena u celosti ili u
znaþajnom delu povredom zabrane iz stava 1. ovog þlana ima pravo da pred
nadležnim sudom zahteva naknadu štete koju je usled toga pretrpeo.
U sluþaju da u postupku iz stava 2. ovog þlana utvrdi da je došlo do povrede
zabrane iz stava 1. ovog þlana, sud üe naknadu za pretrpljenu štetu odmeriti najmanje
prema vrednosti prodatog oglasnog prostora za sve brojeve javnog glasila koji nisu
distribuirani povredom zabrane iz stava 1. ovog þlana. U odsustvu dokaza o takvoj
vrednosti za sve ili neke od brojeva javnog glasila smatraüe se da je ta vrednost za
svaki takav broj jednaka vrednosti prodatog oglasnog prostora u prvom broju javnog
glasila koji nije distribuiran.
Postupak po zahtevu iz stava 2. ovog þlana hitan je.
U postupku iz stava 2. ovog þlana nadležni sud üe na predlog osnivaþa javnog
glasila odrediti privremenu meru kojom üe obavezati lice koje se bavi distribucijom
javnih glasila da do pravnosnažnog okonþanja postupka nastavi da obavlja distribuciju
predmetnog javnog glasila.
Po predlogu iz stava 5. ovog þlana nadležni sud odluþuje u roku od osam dana
od dana podnošenja predloga, i svoju odluku odmah dostavlja osnivaþu javnog
glasila, odgovornom uredniku javnog glasila i licu koje se bavi distribucijom javnih
glasila.
213
ZAUSTAVLJENI PROCES
akon o rati ikaciji Evropske povelje o regionalnim ili manjinskim jezicima
Sl. list S
eÿunarodni ugovori , br. 1 od 2 . decembra 200
ýlan 11.
1. Države þlanice preuzimaju obavezu da za one koji koriste regionalne ili
manjinske jezike na teritoriji na kojoj se ovi jezici govore, u skladu sa situacijom
svakog od jezika, do stepena do kojeg javne vlasti, direktno ili indirektno, imaju
nadležnost, moü ili igraju odgovarajuüu ulogu u ovoj oblasti, i poštujuüi princip
nezavisnosti i autonomnosti sredstava javnog informisanja:
a) (iii) omoguüe odgovarajuüe odredbe zahvaljujuüi kojima bi prikazivaþi
programa
ponudili sadržaje na regionalnim ili manjinskim jezicima;
b) (ii) ohrabre ili olakšaju redovno emitovanje radio programa na regionalnim ili
manjinskim jezicima;
c) (ii) ohrabre ili olakšaju redovno emitovanje televizijskog programa na
regionalnim
ili manjinskim jezicima;
d) ohrabre ili olakšaju proizvodnju i distribuciju audio ili audiovizuelnih radova na
regionalnim ili manjinskim jezicima;
e) (i) ohrabre ili olakšaju stvaranje i oþuvanje makar jednih novina na regionalnim
ili
manjinskim jezicima; ili
f) (ii) primjene postojeüe mjere finansijske podrške i na audiovizuelnu produkciju
na
regionalnim ili manjinskim jezicima;
2. Države þlanice preuzimaju obavezu da garantuju slobodu direktnog prijema
radio i televizijskog programa iz susjednih zemalja, na jeziku koji je isti ili sliþan
regionalnom ili manjinskom jeziku, kao i da se ne suprostavljaju reemitovanju radio i
televizijskih programa iz susjednih zemalja na ovom jeziku. Oni se, pored toga,
zalažu da osiguraju da se neüe postavljati nikakva ograniþenja pravu na slobodu
izražavanja i slobodnu cirkulaciju informacija u okviru pisane štampe na jeziku koji je
isti ili sliþan regionalnom ili manjinskom jeziku. Uživanje ovih sloboda, pošto sobom
nosi odgovarajuüe dužnosti i odgovornosti, može da bude podvrgnuto takvim
formalnostima, uslovljavanjima, ograniþavanjima ili kaznama koje su propisane
zakonom i koje su nužne u demokratskom društvu, u interesu nacionalne
bezbjednosti, teritorijalnog integriteta ili javne sigurnosti, radi sprjeþavanja nereda ili
zloþina, radi zaštite zdravlja i morala, radi zaštite ugleda ili radi zaštite informacija
koje su primljene u povjerenju, ili za održavanje autoriteta i nepristrasnosti sudstva.
3. Države þlanice preuzimaju obavezu da obezbjede da interesi korisnika
regionalnih ili manjinskih jezika budu predstavljeni i uzeti u obzir tako što se mogu
stvarati odgovarajuüa tijela koja bi bila u skladu sa zakonom i odgovornostima koje
postoje kada se garantuje sloboda i pluralizam medija.
214
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
III. RI RI E I
.1.
NI IN ERES
Reformom cjelokupnog sistema javnog informisanja obezbjediti status javnog
interesa informisanje nacionalnih manjina (manjinskih nacionalnih zajednica) na
njihovom manjinskom jeziku. U skladu sa tim, radi ostvarivanja javnog interesa u
oblasti informisanja, država u svom budžetu obezbjeÿuje neophodna budžetska za
(su)finansiranje programa i projekata na jezicima nacionalnih manjina (manjinskih
nacionalnih zajednica).
U budžetima lokalnih samouprava u kojima je bosanski jezik u službenoj
upotrebi obezbjediti posebnu budžetsku liniju za obezbjeÿenje prava na informisanje
(obavještavanje) pripadnika bošnjaþke nacionalne zajednice na bosanskom jeziku,
finansiranjem projekata u oblasti štampanih i elektronskih medija, sufinansiranjem
programa i radio i televizijske produkcije koji imaju za cilj oþuvanje, zaštitu i
unapreÿenje nacionalnog identiteta sandžaþkih Bošnjaka i unapreÿenje ostvarivanja
prava pripadnika bošnjaþke nacionalne zajednice na nivou lokalne samouprave.
.2.
NI
EDI I
U oblasti štampanih medija obezbjediti primjenu evropskih standarda i
preuzetih meÿunarodnih obaveza (Evropske povelje o regionalnim ili manjinskim
jezicima i dr.), kroz oþuvanje bar jednog štampanog medija na bosanskom jeziku i
projektno finansiranje istraživaþkog novinarstva na bosanskom jeziku i programskih
sadržaja koji imaju za cilj oþuvanje i afirmaciju nacionalnog identiteta i kulture
sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji.
U budžetu Republike, nadležnih ministarstava i drugih institucija i ustanova
obezbjediti finansiranje štampanih medija na bosanskom jeziku uz poštovanje i
primjenu mehanizma steþenih prava.
. .E E
R NS I
EDI I
. .1. Regionalni javni servis
Reformom sistema javnog informisanja, pored Radio elevizije Srbije i Radio
elevizije Vojvodine, predvidjeti postojanje i regionalnih radiodifuznih ustanova kao
javnih servisa, u okviru þega i Regionalnog javnog servisa Sandžaka.
Regionalni javni servis Sandžaka pokrivao bi podruþje šest sandžaþkih opština
u kojima u pretežnom i najveüem broju žive pripadnici bošnjaþke nacionalne
zajednice u Republici Srbiji.
Uspostavljanjem Regionalnog javnog servisa Sandžaka obezbjedilo bi se
efikasnije i djelotvornije zadovoljenje potrebe za informisanjem stanovništva
sandžaþkog regiona o svim temama i sadržajima od javnog interesa na regionalnom i
lokalnom nivou, kao i posebno potrebe informisanja sandžaþkih Bošnjaka, koji u
pretežnom i najveüem broju žive na podruþju Sandžaka.
215
ZAUSTAVLJENI PROCES
Produkcija programa Regionalnog javnog servisa Sandžaka treba posebno da
odražava raznolikost kulture, životnih i drugih uslova u regionu, kao i podršku
regionalnim kulturnim, sportskim i drugim aktivnostima i vrijednostima u regionu i
lokalnih zajednica u njemu.
Regionalni javni servis Sandžaka je poseban nezavisni emiter, þiji osnivaþ
mogu biti najmanje dvije jedinice lokalne samouprave.
Na status Regionalnog javnog servisa Sandžaka saglasnost daje Bošnjaþko
nacionalno vijeüe.
Regionalni javni servis Sandžaka se finansira iz jedinstvene radio televizijske
pretplate koja se ostvaruje na državnom nivou, finansiranjem posebnih programa od
strane države za potrebe ostvarenja prava na informisanje na maternjem bosanskom
jeziku za pripadnike bošnjaþke nacionalne zajednice koja u pretežnom i najveüem
broju živi na podruþju Sandžaka, finansiranjem od strane jedinica lokalne
samouprave, kao i od komercijalnih prihoda.
. .2. Radiodi uzne oblasti
U skladu sa ustavnim i zakonskim odredbama o zaštiti prava i sloboda
pripadnika nacionalnih manjina, reformom sistema radiodifuzije redefinisati postojeüe
radiodifuzne oblasti u Srbiji i na taj naþin obezbjediti potpunije i sveobuhvatnije
mehanizme zaštite i ostvarenja prava sandžaþkih Bošnjaka i ostalih manjinskih
nacionalnih zajednica, u skladu sa Ustavom i zakonom.
Reformisanim sistemom radiodifuzije podruþje šest sandžaþkih opština u
kojima u pretežnom i najveüem broju žive sandžaþki Bošnjaci svrstati u jednu
radiodifuznu oblast.
. . . Redakcija na bosanskom jeziku pri R S u
Pri avnoj radiodifuznoj ustanovi Radio elevizija Srbije formirati posebnu
redakciju na bosanskom jeziku.
Redakcija na bosanskom jeziku pri R S-u priprema poseban program na
bosanskom jeziku, posveüen posebno oþuvanju nacionalnog identiteta i promociji
kulturnih i sveukupnih nacionalnih vrijednosti bošnjaþke nacionalne zajednice.
Osnovni cilj formiranja Redakcije programa na bosanskom jeziku je nepristrasno,
blagovremeno, potpunije i sveobuhvatnije informisanje pripadnika bošnjaþke
nacionalne zajednice u Republici Srbiji, kao i afirmacija, njegovanje i dalje
unaprjeÿenje njihovih tradicionalnih nacionalnih vrijednosti, u skladu sa zakonom i
meÿunarodnim standardima.
Program Redakcije na bosanskom jeziku usmjeren je ka ostvarivanju i afirmaciji
nacionalnih prava pripadnika bošnjaþke nacionalne zajednice, u smislu oþuvanja,
njegovanja i afirmacije njihovih nacionalnih vrijednosti, tradicije, kulture i
cjelokupnog nacionalnog identiteta uopšte.
Program Redakcije na bosanskom jeziku je opšteg programskog opredjeljenja i sadrži
priloge informativnog, kulturnog, vjerskog, nauþnog, obrazovnog, djeþijeg,
dokumentarnog, zabavnog, muziþkog i sportskog sadržaja i karaktera.
216
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Pored ostalog, program Redakcije treba da doprinese i podizanju opšteg kulturnog i
saznajnog nivoa graÿana uopšte. U pripremi i realizaciji programa primjenjivaüe se
svi zakonom i strukom propisani standardi. Posebno, program ne može imati nikakav
sadržaj koji je na bilo koji naþin protivan opšteprihvaüenim, univerzalnim ljudskim
vrijednostima, odnosno sadržaj koji na bilo koji naþin dovodi ili vrijeÿa nacionalna i
druga osjeüanja drugih.
Novi Pazar,
1 . avgust 2011. god.
Izvršni odbor BNV
uhedin Fijuljanin,
šef Resora za kulturu i informisanje
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
217
ZAUSTAVLJENI PROCES
ɛɪ
ɇɚ ɨɫɧɨɜɭ ɱɥɚɧɚ
-ɢɫɩɪɚɜɤɚ
ɫɬɚɜ
Ɂɚɤɨɧɚ ɨ ȼɥɚɞɢ
ɢ
ɋɥɭɠɛɟɧɢ ɝɥɚɫɧɢɤ Ɋɋ
ȼɥɚɞɚ ɞɨɧɨɫɢ
ɋɌɊȺɌȿȽɂȳɍ
ɊȺɁȼɈȳȺ ɋɂɋɌȿɆȺ ȳȺȼɇɈȽ ɂɇɎɈɊɆɂɋȺȵȺ ɍ ɊȿɉɍȻɅɂɐɂ
ɋɊȻɂȳɂ ȾɈ 2016.ȽɈȾɂɇȿ
I. ɍȼɈȾ
ɋɬɪɚɬɟɝɢʁɨɦ ɪɚɡɜɨʁɚ ɫɢɫɬɟɦɚ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ
ɭ ɞɚʂɟɦ ɬɟɤɫɬɭ ɋɬɪɚɬɟɝɢʁɚ ɭɬɜɪɻɭʁɭ ɫɟ ɫɦɟɪɧɢɰɟ ɪɚɡɜɨʁɚ ɫɢɫɬɟɦɚ ʁɚɜɧɨɝ
ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ɞɨ
ɝɨɞɢɧɟ ɫɚ ɨɫɧɨɜɧɢɦ ɰɢʂɟɦ ɞɚʂɟɝ
ʁɚɱɚʃɚ ɭɫɩɨɫɬɚɜʂɟɧɢɯ ɞɟɦɨɤɪɚɬɫɤɢɯ ɨɞɧɨɫɚ ɭ ɬɨʁ ɨɛɥɚɫɬɢ
ɋɬɪɚɬɟɝɢʁɚ ʁɟ ɡɚɫɧɨɜɚɧɚ ɧɚ ɍɫɬɚɜɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ ɧɚ ɫɬɚɧɞɚɪɞɢɦɚ
ɢɫɤɭɫɬɜɭ ɢ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨɦ ɨɤɜɢɪɭ ɞɟɦɨɤɪɚɬɫɤɨɝ ɫɜɟɬɚ ɢ ɧɚʁɜɚɠɧɢʁɢɦ
ɨɩɪɟɞɟʂɟʃɢɦɚ ɍʁɟɞɢʃɟɧɢɯ ɧɚɰɢʁɚ ɋɚɜɟɬɚ ȿɜɪɨɩɟ ɢ ȿɜɪɨɩɫɤɟ ɭɧɢʁɟ
ɫɚɞɪɠɚɧɢɦ ɭ ɞɨɤɭɦɟɧɬɢɦɚ ɤɨʁɢɦɚ ɫɭ ɩɪɚɜɨ ɧɚ ɫɥɨɛɨɞɭ ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɚ ɢ ɩɪɢɫɬɭɩ
ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚɦɚ ɢ ʃɢɯɨɜ ɫɥɨɛɨɞɚɧ ɩɪɨɬɨɤ ɢ ɪɚɡɦɟɧɭ ɭɬɜɪɻɟɧɢ ɤɚɨ ʁɟɞɧɨ ɨɞ
ɨɫɧɨɜɧɢɯ ʂɭɞɫɤɢɯ ɩɪɚɜɚ
II. ȺɇȺɅɂɁȺ ɋɌȺȵȺ ɍ ɈȻɅȺɋɌɂ ȳȺȼɇɈȽ ɂɇɎɈɊɆɂɋȺȵȺ ɍ
ɊȿɉɍȻɅɂɐɂ ɋɊȻɂȳɂ
1. ɋɬɚʃɟ ɪɟɝɭɥɚɬɢɜɟ ɢ ɧɚɞɥɟɠɧɨɫɬ ɢɧɫɬɢɬɭɰɢʁɚ
ɋɢɫɬɟɦ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ʁɟ ɧɚ ɨɩɲɬɢ ɢ ɰɟɥɨɜɢɬ
ɧɚɱɢɧ ɭɪɟɻɟɧ ɫɥɟɞɟʄɢɦ ɡɚɤɨɧɫɤɢɦ ɢ ɩɨɞɡɚɤɨɧɫɤɢɦ ɚɤɬɢɦɚ
Ɂɚɤɨɧ ɨ ʁɚɜɧɨɦ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɭ
Ɂɚɤɨɧ ɨ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɢʁɢ
Ɂɚɤɨɧ ɨ ɩɨɬɜɪɻɢɜɚʃɭ
ɜɪɨɩɫɤɟ ɤɨɧɜɟɧɰɢʁɟ ɨ ɩɪɟɤɨɝɪɚɧɢɱɧɨʁ
ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɢ
Ɂɚɤɨɧ ɨ ȳɉ ɇȺ Ɍɚɧʁɭɝ
Ɂɚɤɨɧ ɨ ȳɉ ɇɂȾ ɉɚɧɨɪɚɦɚ
ɍɪɟɞɛɚ ɨ ɋɚɜɟɡɧɨʁ ʁɚɜɧɨʁ ɭɫɬɚɧɨɜɢ Ɋɚɞɢɨ ȳɭɝɨɫɥɚɜɢʁɚ
218
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ɍɪɟɞɛɚ ɨ ɋɚɜɟɡɧɨʁ ʁɚɜɧɨʁ ɭɫɬɚɧɨɜɢ ȳɭɝɨɫɥɨɜɟɧɫɤɢ ɩɪɟɝɥɟɞ
ɉɪɚɜɢɥɧɢɤ ɨ ɧɚɱɢɧɭ ɩɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɟ ɪɚɞɢɨ ɨɞɧɨɫɧɨ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ
ɫɬɚɧɢɰɚ ɥɨɤɚɥɧɢɯ ɢ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢɯ ɡɚʁɟɞɧɢɰɚ
ɍ ɩɪɚɜɧɨɦ ɫɢɫɬɟɦɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ ɨɛɥɚɫɬ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɭɪɟɻɟɧɚ
ʁɟ ɢ ɨɞɪɻɟɧɢɦ ɛɪɨʁɟɦ ɞɪɭɝɢɯ ɡɚɤɨɧɚ ɤɨʁɢ ɭ ɨɫɧɨɜɢ ɭɪɟɻɭʁɭ ɞɪɭɝɟ ɨɛɥɚɫɬɢ ɚɥɢ
ɢɦɚʁɭ ɞɨɞɢɪɧɟ ɬɚɱɤɟ ɢ ɫ ʁɚɜɧɢɦ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɟɦ ɤɚɨ ɲɬɨ ɫɭ
Ɂɚɤɨɧ ɨ ɥɨɤɚɥɧɨʁ ɫɚɦɨɭɩɪɚɜɢ
Ɂɚɤɨɧ ɨ ɝɥɚɜɧɨɦ ɝɪɚɞɭ
Ɂɚɤɨɧ ɨ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɦ ɫɚɜɟɬɢɦɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɦɚʃɢɧɚ
Ɂɚɤɨɧ ɨ ɨɝɥɚɲɚɜɚʃɭ
Ɂɚɤɨɧ ɨ ɨɛɟɥɟɠɚɜɚʃɭ ɞɚɧɚ ɠɚɥɨɫɬɢ ɧɚ ɬɟɪɢɬɨɪɢʁɢ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ
Ɂɚɤɨɧ ɨ ɩɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɢ
Ɂɚɤɨɧ ɨ ɞɪɠɚɜɧɨʁ ɩɨɦɨʄɢ
ɂɚɤɨ ɫɟ ɍɫɬɚɜɨɦ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ ɝɚɪɚɧɬɭʁɟ ʁɟɞɢɧɫɬɜɟɧɨɫɬ ɩɪɚɜɧɨɝ
ɩɨɪɟɬɤɚ ɩɪɚɤɫɚ ɩɨɤɚɡɭʁɟ ɞɚ ɩɨɫɬɨʁɟ ɫɢɬɭɚɰɢʁɟ ɭ ɤɨʁɢɦɚ ɫɭ ɡɚɤɨɧɫɤɚ ɪɟɲɟʃɚ ɤɨʁɚ
ɭɪɟɻɭʁɭ ɨɛɥɚɫɬ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɭ ɩɪɚɜɧɨʁ ɤɨɥɢɡɢʁɢ ɤɚɨ ɲɬɨ ɫɭ ɩɪɢɦɟɪɚ
ɪɚɞɢ Ɂɚɤɨɧ ɨ ʁɚɜɧɨɦ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɭ ɢ Ɂɚɤɨɧ ɨ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɢʁɢ ɫ ʁɟɞɧɟ ɫɬɪɚɧɟ
ɢ Ɂɚɤɨɧ ɨ ɥɨɤɚɥɧɨʁ ɫɚɦɨɭɩɪɚɜɢ ɢ Ɂɚɤɨɧ ɨ ɝɥɚɜɧɨɦ ɝɪɚɞɭ ɫ ɞɪɭɝɟ ɫɬɪɚɧɟ ɍɫɥɟɞ
ɬɚɤɜɟ ɧɟɭɫɚɝɥɚɲɟɧɨɫɬɢ ɡɚɤɨɧɚ ɧɚɫɬɚʁɭ ɨɡɛɢʂɧɢ ɩɨɪɟɦɟʄɚʁɢ ɭ ɮɭɧɤɰɢɨɧɢɫɚʃɭ
ɫɢɫɬɟɦɚ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
Ɉɪɝɚɧɢ ɞɪɠɚɜɧɟ ɭɩɪɚɜɟ ɡɚɞɭɠɟɧɢ ɩɨɫɪɟɞɧɨ ɢɥɢ ɧɟɩɨɫɪɟɞɧɨ ɡɚ
ɫɢɫɬɟɦ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɧɟɦɚʁɭ ɨɞɝɨɜɚɪɚʁɭʄɢ ɤɚɩɚɰɢɬɟɬ ɞɚ ɭ ɩɭɧɨʁ ɦɟɪɢ
ɢɫɩɭʃɚɜɚʁɭ ɫɜɨʁɭ ɡɚɤɨɧɨɦ ɞɨɞɟʂɟʃɭ ɭɥɨɝɭ ɤɨɧɬɪɨɥɟ ɫɩɪɨɜɨɻɟʃɚ ɩɪɨɩɢɫɚ
ɑɢʃɟɧɢɰɚ ʁɟ ɞɚ ɫɭ ɭɫɥɟɞ ɧɟɤɨɧɡɢɫɬɟɧɬɧɨɫɬɢ ɪɟɝɭɥɚɬɢɜɟ ɞɜɚ ɢɥɢ ɜɢɲɟ ɞɪɠɚɜɧɢɯ
ɨɪɝɚɧɚ ɧɚɞɥɟɠɧɢ ɡɚ ɜɪɲɟʃɟ ɧɚɞɡɨɪɚ ɧɚɞ ɫɩɪɨɜɨɻɟʃɟɦ ɩɨʁɟɞɢɧɢɯ ɩɪɨɩɢɫɚ ɭ
ɨɛɥɚɫɬɢ ɫɢɫɬɟɦɚ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɲɬɨ ɭ ɩɪɚɤɫɢ ɫɬɜɚɪɚ ɩɪɚɜɧɭ ɧɟɫɢɝɭɪɧɨɫɬ
ɢ ɞɨɩɪɢɧɨɫɢ ɧɟɟɮɢɤɚɫɧɨɫɬɢ ɤɨɧɬɪɨɥɟ
Ɋɟɲɟʃɚ ɫɚɞɪɠɚɧɚ ɭ ɩɪɚɜɧɢɦ ɚɤɬɢɦɚ ɋɚɜɟɬɚ ȿɜɪɨɩɟ ɤɨʁɢɦɚ ɫɟ ɪɟɝɭɥɢɲɟ
ɨɜɚ ɨɛɥɚɫɬ ɭɝɥɚɜɧɨɦ ɫɭ ɢɦɩɥɟɦɟɧɬɢɪɚɧɚ ɭ ɡɚɤɨɧɨɞɚɜɫɬɜɨ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ Ɍɨ
ɫɭ ɧɚɪɨɱɢɬɨ
ȿɜɪɨɩɫɤɚ ɤɨɧɜɟɧɰɢʁɚ ɨ ɡɚɲɬɢɬɢ ʂɭɞɫɤɢɯ ɩɪɚɜɚ ɢ ɨɫɧɨɜɧɢɯ ɫɥɨɛɨɞɚ
ȿɜɪɨɩɫɤɚ ɩɨɜɟʂɚ ɨ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢɦ ɢɥɢ ɦɚʃɢɧɫɤɢɦ ʁɟɡɢɰɢɦɚ
Ɋɟɡɨɥɭɰɢʁɚ ɨ ɩɪɚɜɭ ɧɚ ɨɞɝɨɜɨɪ
Ⱦɟɤɥɚɪɚɰɢʁɚ ɨ ɫɥɨɛɨɞɢ ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɚ ɢ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
Ⱦɟɤɥɚɪɚɰɢʁɚ ɨ ɫɥɨɛɨɞɢ ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɚ ɢ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
ɉɪɟɩɨɪɭɤɚ ɨ ɦɟɞɢʁɫɤɨɦ ɩɥɭɪɚɥɢɡɦɭ ɢ ɪɚɡɧɨɥɢɤɨɫɬɢ ɦɟɞɢʁɫɤɨɝ
ɫɚɞɪɠɚʁɚ
Ⱦɟɤɥɚɪɚɰɢʁɚ ɨ ɡɚɲɬɢɬɢ ɭɥɨɝɟ ɦɟɞɢʁɚ ɭ ɞɟɦɨɤɪɚɬɢʁɢ ɭ ɤɨɧɬɟɤɫɬɭ
ɦɟɞɢʁɫɤɟ ɤɨɧɰɟɧɬɪɚɰɢʁɟ
ɉɪɟɩɨɪɭɤɚ ɨ ɡɚɲɬɢɬɢ ɧɨɜɢɧɚɪɚ ɭ ɫɢɬɭɚɰɢʁɚɦɚ ɫɭɤɨɛɚ ɢ ɧɚɩɟɬɨɫɬɢ
219
ZAUSTAVLJENI PROCES
ɉɪɟɩɨɪɭɤɚ ɨ ɝɨɜɨɪɭ ɦɪɠʃɟ
ɉɪɟɩɨɪɭɤɚ ɨ ɦɟɞɢʁɢɦɚ ɢ ɩɪɨɦɨɜɢɫɚʃɭ ɤɭɥɬɭɪɟ ɬɨɥɟɪɚɧɰɢʁɟ
ɉɪɟɩɨɪɭɤɚ ɨ ɩɪɚɜɭ ɧɨɜɢɧɚɪɚ ɞɚ ɧɟ ɨɬɤɪɢʁɭ ɫɜɨʁɟ ɢɡɜɨɪɟ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ
Ⱦɟɤɥɚɪɚɰɢʁɚ ɨ ɭɥɨɡɢ ɦɟɞɢʁɚ ɰɢɜɢɥɧɨɝ ɞɪɭɲɬɜɚ ɭ ɩɪɨɦɨɜɢɫɚʃɭ
ɞɪɭɲɬɜɟɧɟ ɤɨɯɟɡɢʁɟ ɢ ɦɟɻɭɤɭɥɬɭɪɧɨɝ ɞɢʁɚɥɨɝɚ
Ⱦɟɤɥɚɪɚɰɢʁɚ ɨ ɩɪɭɠɚʃɭ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ ɨ ɤɪɢɜɢɱɧɢɦ ɩɨɫɬɭɩɰɢɦɚ ɩɭɬɟɦ
ɦɟɞɢʁɚ
ɉɪɟɩɨɪɭɤɚ ɨ ɩɪɭɠɚʃɭ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ ɤɨʁɟ ɫɟ ɨɞɧɨɫɟ ɧɚ ɤɪɢɜɢɱɧɟ
ɩɨɫɬɭɩɤɟ ɩɭɬɟɦ ɦɟɞɢʁɚ
Ⱦɟɤɥɚɪɚɰɢʁɚ ɨ ɫɥɨɛɨɞɢ ɩɨɥɢɬɢɱɤɟ ɪɚɫɩɪɚɜɟ ɭ ɦɟɞɢʁɢɦɚ
ɉɪɟɩɨɪɭɤɚ ɨ ɩɪɚɜɭ ɧɚ ɨɞɝɨɜɨɪ ɭ ɧɨɜɨɦ ɦɟɞɢʁɫɤɨɦ ɨɤɪɭɠɟʃɭ
Ɂɚɩɨɱɟɬɨ ʁɟ ɭɫɤɥɚɻɢɜɚʃɟ ɞɨɦɚʄɢɯ ɩɪɨɩɢɫɚ ɫ ɩɪɨɩɢɫɢɦɚ ȿɜɪɨɩɫɤɟ
ɭɧɢʁɟ ɤɨʁɢ ɭɪɟɻɭʁɭ ɨɜɭ ɨɛɥɚɫɬ ɢ ɧɟɨɩɯɨɞɧɨ ʁɟ ɨʁɚɱɚɬɢ ɤɚɩɚɰɢɬɟɬɟ ɧɚɞɥɟɠɧɢɯ
ɢɧɫɬɢɬɭɰɢʁɚ ɞɚ ɫɟ ɬɚʁ ɩɨɫɚɨ ɲɬɨ ɩɪɟ ɞɨɜɟɞɟ ɞɨ ɤɪɚʁɚ
ɉɪɨɩɢɫɢ ȿɜɪɨɩɫɤɟ ɭɧɢʁɟ ɤɨʁɢ ɭɪɟɻɭʁɭ ɨɜɭ ɨɛɥɚɫɬ ɫɭ
Ⱦɢɪɟɤɬɢɜɚ ɨ ɚɭɞɢɨɜɢɡɭɟɥɧɢɦ ɦɟɞɢʁɫɤɢɦ ɭɫɥɭɝɚɦɚ Ⱦɢɪɟɤɬɢɜɚ ȺȼɆɋ
ɉɪɨɬɨɤɨɥ ɨ ɫɢɫɬɟɦɭ ʁɚɜɧɨɝ ɟɦɢɬɨɜɚʃɚ ɭ ɡɟɦʂɚɦɚ ɱɥɚɧɢɰɚɦɚ ȿɜɪɨɩɫɤɟ
ɭɧɢʁɟ
Ʉɨɦɭɧɢɤɚɰɢʁɚ ȿɄ ɡɚ ɩɪɢɦɟɧɭ ɩɪɚɜɢɥɚ ɞɪɠɚɜɧɟ ɩɨɦɨʄɢ ʁɚɜɧɨɦ
ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɨɦ ɫɟɪɜɢɫɭ
Ɉɞɥɭɤɚ ɨ ɩɪɨɝɪɚɦɭ ɦɟɞɢʁɚ
ɉɪɟɩɨɪɭɤɚ ɡɚ ɡɚɲɬɢɬɭ ɦɚɥɨɥɟɬɧɢɤɚ
Ɂɚɤʂɭɱɚɤ ɨ ɩɪɢɧɰɢɩɢɦɚ ɚɭɞɢɨɜɢɡɭɟɥɧɟ ɩɨɥɢɬɢɤɟ Ɂɚʁɟɞɧɢɰɟ
Ɉɞɥɭɤɚ ɨ ɢɧɬɟɪɚɤɬɢɜɧɨɦ ɦɟɞɢʁɫɤɨɦ ɫɚɞɪɠɚʁɭ
ɉɪɟɩɨɪɭɤɚ ɨ ɡɚɲɬɢɬɢ ɦɚɥɨɥɟɬɧɢɤɚ ɢ ʂɭɞɫɤɨɝ ɞɨɫɬɨʁɚɧɫɬɜɚ
ɉɪɟɩɨɪɭɤɚ ɨ ɪɚɡɜɨʁɭ ɤɨɧɤɭɪɟɧɰɢʁɟ
Ɋɟɡɨɥɭɰɢʁɚ ɨ ɩɨʁɚɱɚɧɨʁ ɪɚɡɦɟɧɢ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ
Ɂɚɤʂɭɱɚɤ ɨ ɩɪɢɦɟɧɢ ɩɪɟɩɨɪɭɤɚ ɡɚ ɡɚɲɬɢɬɭ ɦɚɥɨɥɟɬɧɢɤɚ
ɉɪɟɩɨɪɭɤɚ ȿɜɪɨɩɫɤɨɝ ɩɚɪɥɚɦɟɧɬɚ ɢ ɋɚɜɟɬɚ ɨɞ
ɧɨɜɟɦɛɪɚ
ɨ
ɮɢɥɦɫɤɨɦ ɧɚɫɥɟɻɭ ɢ ɤɨɧɤɭɪɟɧɬɧɨɫɬɢ ɫɪɨɞɧɢɯ ɢɧɞɭɫɬɪɢʁɫɤɢɯ ɚɤɬɢɜɧɨɫɬɢ
2. ɉɪɟɝɥɟɞ ɫɬɚʃɚ ɭ ɫɪɟɞɫɬɜɢɦɚ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
ɍ ɩɪɨɬɟɤɥɟ ɞɜɟ ɞɟɰɟɧɢʁɟ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ɧɚ ɦɟɞɢʁɫɤɨɦ ɬɪɠɢɲɬɭ ɫɟ
ɩɨʁɚɜɢɨ ɢɡɭɡɟɬɧɨ ɜɟɥɢɤɢ ɛɪɨʁ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɉɪɢɦɟɪɚ ɪɚɞɢ
ɝɨɞɢɧɟ ɛɢɥɨ
ʁɟ ɨɤɨ
ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ɦɟɞɢʁɚ ɨɞ ɤɨʁɢɯ ʁɟ ɨɤɨ
ɛɢɥɨ ɭ ʁɚɜɧɨɦ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɭ
ɍ ɬɨɦ ɩɟɪɢɨɞɭ ɦɟɞɢʁɢ ɫɭ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚɧɢ ɧɟɩɨɫɪɟɞɧɨ ɢɡ ɛɭʇɟɬɚ ɢɥɢ ɞɨɧɚɰɢʁɚɦɚ
ɤɨʁɟ ɫɭ ɭ ɫɬɚɥɧɨɦ ɨɩɚɞɚʃɭ ɨɞ
ɝɨɞɢɧɟ
Ⱦɨɩɪɢɧɨɫ ɧɟɨɩɪɚɜɞɚɧɨ ɜɟɥɢɤɨɦ ɛɪɨʁɭ ɦɟɞɢʁɚ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ
ɞɚɥɢ ɫɭ ɭ ɨɞɪɟɻɟɧɨʁ ɦɟɪɢ ɢ ɩɢɪɚɬɫɤɢ ɦɟɞɢʁɢ ɤɨʁɢ ɢ ɞɚɧɚɫ ɩɨɫɬɨʁɟ ɍɜɢɞɨɦ ɭ
220
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ɩɨɞɚɬɤɟ Ɋɟɩɭɛɥɢɱɤɟ ɚɝɟɧɰɢʁɟ ɡɚ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɟ ɤɨɦɭɧɢɤɚɰɢʁɟ ɭɬɜɪɻɟɧɨ ʁɟ ɞɚ
ɡɚɤʂɭɱɧɨ ɫɚ ʁɭɥɨɦ
ɝɨɞɢɧɟ ɧɚ ɩɨɞɪɭɱʁɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ
ɪɚɞɢɨ ɢ
ɞɟɜɟɬ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɫɬɚɧɢɰɚ ɟɦɢɬɭʁɟ ɩɪɨɝɪɚɦ ɛɟɡ ɞɨɡɜɨɥɟ ɚ ɞɚ ʁɟ ɭ ɩɪɟɬɯɨɞɧɨɦ
ɩɟɪɢɨɞɭ ɡɚɬɜɨɪɟɧɨ
ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɫɬɚɧɢɰɚ ɤɨʁɟ ɫɭ ɛɟɡ ɞɨɡɜɨɥɟ
ɟɦɢɬɨɜɚɥɟ ɩɪɨɝɪɚɦ
2.1. ȿɥɟɤɬɪɨɧɫɤɚ ʁɚɜɧɚ ɝɥɚɫɢɥɚ
ɉɪɟɦɚ ɩɨɞɚɰɢɦɚ Ɋɟɩɭɛɥɢɱɤɟ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɟ ɚɝɟɧɰɢʁɟ ɢɡ ɚɜɝɭɫɬɚ
ɝɨɞɢɧɟ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ɞɨɡɜɨɥɟ ɡɚ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɩɨɫɟɞɭʁɟ
ɪɚɞɢɨ ɫɬɚɧɢɰɚ
ɨɞ ɤɨʁɢɯ ʁɟ ɩɟɬ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ʁɟɞɧɚ ɩɨɤɪɚʁɢɧɫɤɚ
ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢɯ ɢ
ɥɨɤɚɥɧɢɯ
ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɟ ɫɬɚɧɢɰɟ ɨɞ ɤɨʁɢɯ ʁɟ ɲɟɫɬ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ
ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢɯ ɢ
ɥɨɤɚɥɧɢɯ
ɍɪɭɲɟɧ ɟɤɨɧɨɦɫɤɢ ɩɨɥɨɠɚʁ ɦɟɞɢʁɚ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɚ ɡɚɜɢɫɧɨɫɬ ɤɚɨ ɢ
ɧɟɭɫɩɟɲɧɨ ɫɩɪɨɜɟɞɟɧɚ ɩɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɚ ɪɟɡɭɥɬɭɪɚɥɢ ɫɭ ɩɨɫɬɨʁɚʃɟɦ ɜɟɥɢɤɨɝ ɛɪɨʁɚ
ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɢ ɪɚɞɢɨ ɫɬɚɧɢɰɚ ɫ ɧɟɤɜɚɥɢɬɟɬɧɨɦ ɩɪɨɞɭɤɰɢʁɨɦ ɬɚɛɥɨɢɞɢɡɚɰɢʁɨɦ
ɢ ɚɭɬɨɰɟɧɡɭɪɨɦ
Ʉʂɭɱɧɢ ɢɡɚɡɨɜ ɭ ɧɚɪɟɞɧɨɦ ɩɟɪɢɨɞɭ ʁɟɫɬɟ ɩɨɞɢɡɚʃɟ ɤɜɚɥɢɬɟɬɚ
ɩɪɨɝɪɚɦɚ ʁɚɱɚʃɟ ɰɢɜɢɥɧɨɝ ɫɟɤɬɨɪɚ ɢ ɫɬɜɚɪɚʃɟ ɭɫɥɨɜɚ ɞɚ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢ ɟɦɢɬɟɪɢ
ɧɚ ɟɤɨɧɨɦɫɤɢ ɨɞɪɠɢɜ ɧɚɱɢɧ ɩɪɨɢɡɜɨɞɟ ɭɪɟɞɧɢɱɤɢ ɧɟɡɚɜɢɫɚɧ ɢ ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɚɧ
ɫɚɞɪɠɚʁ ɤɨʁɢ ɩɨɞɫɬɢɱɟ ɝɪɚɻɚɧɟ ɧɚ ɚɤɬɢɜɧɨ ɭɱɟɲʄɟ ɤɚɨ ɢ ɤɜɚɥɢɬɟɬɚɧ ɩɪɨɝɪɚɦ
ɧɚɦɟʃɟɧ ɥɨɤɚɥɧɢɦ ɡɚʁɟɞɧɢɰɚɦɚ ɤɨʁɢ ɨɞɫɥɢɤɚɜɚ ʃɢɯɨɜɨ ɩɪɚɜɨ ɧɚ ɩɭɧɭ ɫɥɨɛɨɞɭ
ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɚ ɢ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚɧɨɫɬɢ
Ʉɜɚɥɢɬɟɬ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ʁɚɱɚʃɟ ɩɥɭɪɚɥɢɡɦɚ ɢ ɩɭɧɚ ɭɪɟɻɢɜɚɱɤɚ ɧɟɡɚɜɢɫɧɨɫɬ
ɦɨɪɚ ɫɟ ɞɚʂɟ ɪɚɡɜɢʁɚɬɢ ɢ ɭɧɚɩɪɟɻɢɜɚɬɢ
ɉɨɪɟɞ ɪɚɞɢʁɚ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɟ ɤɚɨ ɬɪɚɞɢɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ʁɚɜɧɢɯ
ɝɥɚɫɢɥɚ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ʁɟ ɭ ɩɨɫɥɟɞʃɨʁ ɞɟɰɟɧɢʁɢ ɩɨɜɟʄɚɧ ɛɪɨʁ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ
ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɤɨʁɚ ɫɜɨʁ ɦɟɞɢʁɫɤɢ ɫɚɞɪɠɚʁ ɟɦɢɬɭʁɭ ɩɨɫɪɟɞɫɬɜɨɦ
ɂɧɬɟɪɧɟɬɚ ɉɪɢɦɟɬɚɧ ʁɟ ɧɟɞɨɫɬɚɬɚɤ ɩɪɨɩɢɫɚ ɤɨʁɢɦɚ ɫɟ ɭɪɟɻɭʁɟ ɬɚ ɨɛɥɚɫɬ
ɋɬɚɬɢɫɬɢɱɤɢ ɩɪɟɝɥɟɞ ɢɧɬɟɪɧɟɬ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɢɡɞɚʃɚ ɭ ɨɞɧɨɫɭ ɧɚ ɬɟɪɢɬɨɪɢʁɚɥɧɭ
ɩɨɤɪɢɜɟɧɨɫɬ ɢ ɫɬɪɭɤɬɭɪɭ ɤɚɩɢɬɚɥɚ ɩɨɤɚɡɭʁɟ ɞɚ ʁɟ
ɝɨɞɢɧɟ ɛɢɥɨ ɢɧɬɟɪɧɟɬ
ɢɡɞɚʃɚ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɢ ɞɚ ɫɭ ɫɜɚ ɛɢɥɚ ɭ ɩɪɢɜɚɬɧɨɦ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɭ
ɍɫɤɥɚɻɢɜɚʃɟ ɩɪɨɩɢɫɚ ɤɨʁɢ ɪɟɝɭɥɢɲɭ ɨɛɥɚɫɬ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɢʁɟ ɫ
Ⱦɢɪɟɤɬɢɜɨɦ ȿɜɪɨɩɫɤɟ ɭɧɢʁɟ ɨ ɚɭɞɢɨɜɢɡɭɟɥɧɢɦ ɦɟɞɢʁɫɤɢɦ ɭɫɥɭɝɚɦɚ ʁɟ ɡɚɩɨɱɟɬɨ
2.2. ȳɚɜɧɢ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɢ ɫɟɪɜɢɫɢ Ɋɚɞɢɨ-ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɚ ɋɪɛɢʁɟ ɢ
Ɋɚɞɢɨ-ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɚ ȼɨʁɜɨɞɢɧɟ
Ɉɞ
ɞɨ
ɝɨɞɢɧɟ ȳɉ ɊɌɋ ɫɟ ɬɪɚɧɫɮɨɪɦɢɫɚɨ ɢɡ ɞɪɠɚɜɧɟ
ɪɚɞɢɨ-ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɟ ɭ ɞɜɚ ʁɚɜɧɚ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɚ ɫɟɪɜɢɫɚ ɫ ɩɪɨɝɪɚɦɫɤɢɦ ɨɛɚɜɟɡɚɦɚ
ʁɚɜɧɨɝ ɫɟɪɜɢɫɚ ௅ Ɋɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɭ ɭɫɬɚɧɨɜɭ Ɋɚɞɢɨ-ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɚ ɋɪɛɢʁɟ ɊɌɋ ɢ
Ɋɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɭ ɭɫɬɚɧɨɜɭ Ɋɚɞɢɨ-ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɚ ȼɨʁɜɨɞɢɧɟ ɊɌȼ
221
ZAUSTAVLJENI PROCES
ɉɨɥɨɠɚʁ ɢ ɞɟɥɚɬɧɨɫɬ ɊɌɋ ɭɪɟɻɟɧɢ ɫɭ Ɂɚɤɨɧɨɦ ɨ ɪɚɞɢɨɞɢɮɢɭɡɢʁɢ
ɢ ɨɫɬɜɚɪɭʁɭ ɫɟ ɩɭɬɟɦ Ɋɚɞɢɨ Ȼɟɨɝɪɚɞɚ ɢ Ɍɟɥɟɜɢɡɢʁɟ Ȼɟɨɝɪɚɞ ɤɚɨ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ
ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ Ɇɭɡɢɱɤɟ ɩɪɨɞɭɤɰɢʁɟ ɉɪɨɞɭɤɰɢʁɟ ɝɪɚɦɨɮɨɧɫɤɢɯ ɩɥɨɱɚ
ɩɨɫɥɨɜɧɢɯ ʁɟɞɢɧɢɰɚ ɢ ɞɪɭɝɢɯ ɨɪɝɚɧɢɡɚɰɢɨɧɢɯ ɰɟɥɢɧɚ ɨɞɧɨɫɧɨ ɨɛɥɢɤɚ
ɍɩɪɚɜɧɢ ɨɞɛɨɪ ɊɌɋ-ɚ ɢɦɟɧɨɜɚɧɨɜɚɥɚ ʁɟ Ɋɟɩɭɛɥɢɱɤɚ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɚ
ɚɝɟɧɰɢʁɚ ɍɩɪɚɜɧɢ ɨɞɛɨɪ ɪɚɫɩɢɫɭʁɟ ɤɨɧɤɭɪɫ ɢ ɢɦɟɧɭʁɟ ɝɟɧɟɪɚɥɧɨɝ ɞɢɪɟɤɬɨɪɚ
ɊɌɋ-ɚ
ɊɌɋ ɢɦɚ ɞɜɚ ɚɧɚɥɨɝɧɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɚ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɚ ɤɚɧɚɥɚ ɢ ʁɟɞɚɧ ɬɟɫɬ
ɤɚɧɚɥ ɫ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨɦ
ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɨɦ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɚ ɜɢɫɨɤɟ ɪɟɡɨɥɭɰɢʁɟ ɊɌɋ ɢɦɚ
ɬɪɢ ɚɧɚɥɨɝɧɟ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɟ ɪɚɞɢɨ ɫɬɚɧɢɰɟ
ɊɌɋ ɫɟ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚ ɪɚɞɢɨ-ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɦ ɩɪɟɬɩɥɚɬɨɦ ɢ ɩɪɢɯɨɞɢɦɚ ɨɞ
ɩɪɨɞɚʁɟ ɪɟɤɥɚɦɧɨɝ ɩɪɨɫɬɨɪɚ ɞɨ ɲɟɫɬ ɦɢɧɭɬɚ ɩɨ ɫɚɬɭ ɲɬɨ ʁɟ ɞɭɩɥɨ ɦɚʃɟ ɨɞ
ɤɨɦɟɪɰɢʁɚɥɧɢɯ ɟɦɢɬɟɪɚ
ɊɌȼ ʁɟ ɭɪɟɻɟɧɚ ɤɚɨ ʁɚɜɧɢ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɢ ɫɟɪɜɢɫ ɫɚ ɫɩɟɰɢɮɢɱɧɢɦ
ɡɚɯɬɟɜɢɦɚ ɤɨʁɟ ɬɚɤɚɜ ɩɨɥɨɠɚʁ ɧɚɦɟʄɟ ɊɌȼ ɢɦɚ ɢ ɩɨɫɟɛɧɭ ɨɞɝɨɜɨɪɧɨɫɬ ɞɚ ɟɦɢɬɭʁɟ
ɩɪɨɝɪɚɦɟ ɧɚ ɦɚʃɢɧɫɤɢɦ ʁɟɡɢɰɢɦɚ ɩɨɲɬɨ ɡɧɚɱɚʁɚɧ ɩɪɨɰɟɧɚɬ ɫɬɚɧɨɜɧɢɲɬɜɚ Ⱥɉ
ȼɨʁɜɨɞɢɧɟ ɩɪɟɞɫɬɚɜʂɚʁɭ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɟ ɦɚʃɢɧɟ
ɊɌȼ ɩɨɤɪɢɜɚ ɬɟɪɢɬɨɪɢʁɭ Ⱥɉ ȼɨʁɜɨɞɢɧɟ ɫɚ ɞɜɚ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɚ ɤɚɧɚɥɚ ɢ
ɞɜɟ ɪɚɞɢɨ ɫɬɚɧɢɰɟ ȳɟɞɚɧ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢ ɤɚɧɚɥ ʁɟ ɭɝɥɚɜɧɨɦ ɧɚɦɟʃɟɧ ɟɦɢɬɨɜɚʃɭ
ɟɦɢɫɢʁɚ ɩɨɫɜɟʄɟɧɢɯ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɦ ɦɚʃɢɧɚɦɚ ɧɚ ɬɟɪɢɬɨɪɢʁɢ Ⱥɉ ȼɨʁɜɨɞɢɧɟ
ɊɌȼ ɫɟ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚ ɪɚɞɢɨ-ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɦ ɩɪɟɬɩɥɚɬɨɦ ɡɚɤɨɧɨɦ ʁɟ ɩɪɟɞɜɢɻɟɧɨ
ɞɚ ɊɌȼ ɞɨɛɢʁɚ
ɪɚɞɢɨ-ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɟ ɩɪɟɬɩɥɚɬɟ ɩɪɢɤɭɩʂɟɧɟ ɧɚ ɬɟɪɢɬɨɪɢʁɢ
Ⱥɉ ȼɨʁɜɨɞɢɧɟ ɢ ɩɪɢɯɨɞɢɦɚ ɨɫɬɜɚɪɟɧɢɦ ɩɪɨɞɚʁɨɦ ɪɟɤɥɚɦɧɨɝ ɩɪɨɫɬɨɪɚ ɉɪɟɦɚ
ɚɧɚɥɢɡɢ ɝɥɟɞɚɧɨɫɬɢ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɝɥɟɞɚɧɨɫɬ ɊɌɋ-ɚ ʁɟ ɡɧɚɱɚʁɧɨ ɜɟʄɚ ɧɚ ɩɨɞɪɭɱʁɭ Ⱥɉ
ȼɨʁɜɨɞɢɧɟ ɨɞ ɊɌȼ-ɚ
Ʉʂɭɱɧɢ ɩɪɨɛɥɟɦ ʁɚɜɧɢɯ ɫɟɪɜɢɫɚ ʁɟ ɧɢɫɤɚ ɧɚɩɥɚɬɚ Ɍȼ ɩɪɟɬɩɥɚɬɟ ɚ
ɩɨɫɥɟɞɢɰɚ ɬɨɝɚ ʁɟ ɫɬɚɥɧɢ ɧɟɞɨɫɬɚɬɚɤ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ ɡɚ ɤɜɚɥɢɬɟɬɧɨ ɨɫɬɜɚɪɢɜɚʃɟ
ɮɭɧɤɰɢʁɚ ʁɚɜɧɨɝ ɫɟɪɜɢɫɚ ɑɢʃɟɧɢɰɚ ʁɟ ɞɚ ʁɟ ȳɚɜɧɢ ɫɟɪɜɢɫ ɋɪɛɢʁɟ ɫ ɦɟɫɟɱɧɨɦ
ɩɪɟɬɩɥɚɬɨɦ ɨɞ
ɞɢɧɚɪɚ ɩɪɢɛɥɢɠɧɨ ɩɟɬ ɟɜɪɚ ɩɨ ɞɨɦɚʄɢɧɫɬɜɭ ɢ ɧɚɩɥɚɬɨɦ
ɤɨʁɚ ɜɚɪɢɪɚ ɨɞ
ɞɨ
ʁɟɞɚɧ ɨɞ ɧɚʁɫɢɪɨɦɚɲɧɢʁɢɯ ʁɚɜɧɢɯ ɫɟɪɜɢɫɚ ɭ ȿɜɪɨɩɢ
ɢ ɪɟɝɢɨɧɭ ɉɨɜɟʄɚʃɟɦ ɟɤɨɧɨɦɫɤɟ ɤɪɢɡɟ ɧɚɩɥɚɬɚ Ɍȼ ɩɪɟɬɩɥɚɬɟ ʁɟ ɭ ɫɬɚɥɧɨɦ ɩɚɞɭ
ɢ
ɝɨɞɢɧɟ ɢɡɧɨɫɢɥɚ ʁɟ ɨɤɨ
Ʉɨɦɟɪɰɢʁɚɥɧɢ ɩɪɢɯɨɞɢ ȳɚɜɧɨɝ ɫɟɪɜɢɫɚ ɫɭ
ɬɚɤɨɻɟ ɨɝɪɚɧɢɱɟɧɢ ɢ ɡɚɤɨɧɨɦ ɭɬɜɪɻɟɧɢ ɋ ɩɨɫɬɨʁɟʄɢɦ ɩɪɢɥɢɜɨɦ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ ʁɚɜɧɢ
ɫɟɪɜɢɫɢ ɫ ɜɟɥɢɤɢɦ ɧɚɩɨɪɨɦ ɩɨɤɭɲɚɜɚʁɭ ɞɚ ɨɱɭɜɚʁɭ ɫɜɨʁɭ ɞɪɭɲɬɜɟɧɭ ɮɭɧɤɰɢʁɭ
ȿɦɢɫɢɨɧɚ ɬɟɯɧɢɤɚ ɧɚ ɬɟɪɢɬɨɪɢʁɢ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ ʁɟ ɭ ɢɡɭɡɟɬɧɨ
ɥɨɲɟɦ ɫɬɚʃɭ Ƚɨɞɢɧɚɦɚ ɧɢʁɟ ɨɛɧɚɜʂɚɧɚ ɢ ɜɟɨɦɚ ʁɟ ɡɚɫɬɚɪɟɥɚ ɚ ɜɟɥɢɤɢ ɛɪɨʁ
ɢɧɮɪɚɫɬɪɭɤɬɭɪɧɢɯ ɨɛʁɟɤɚɬɚ ʁɟ ɩɨɪɭɲɟɧ ɭ ɛɨɦɛɚɪɞɨɜɚʃɭ ɋɪɛɢʁɟ
ɝɨɞɢɧɟ ɢ
ʁɨɲ ɧɢʁɟ ɨɛɧɨɜʂɟɧ Ɉɞɥɭɤɨɦ ȼɥɚɞɟ
ɝɨɞɢɧɟ ɮɨɪɦɢɪɚɧɨ ʁɟ ȳɉ ȿɦɢɫɢɨɧɚ
ɬɟɯɧɢɤɚ ɢ ɜɟɡɟ ɲɬɨ ʄɟ ɨɥɚɤɲɚɬɢ ɪɚɞ ɟɦɢɬɟɪɢɦɚ ɩɪɨɝɪɚɦɚ Ⱦɨ ɮɨɪɦɢɪɚʃɚ ɬɨɝ
ɩɪɟɞɭɡɟʄɚ ɟɦɢɫɢɨɧɚ ɬɟɯɧɢɤɚ ɛɢɥɚ ʁɟ ɭ ɫɚɫɬɚɜɭ ɊɌɋ ɢ ɡɧɚɬɧɨ ʁɟ ɨɩɬɟɪɟʄɢɜɚɥɚ
ʃɟɝɨɜ ɪɚɞ ɩɨɲɬɨ ʁɟ ɨɧ ɨɞɪɠɚɜɚɨ ɬɟ ɨɛʁɟɤɬɟ ɢ ɬɟɯɧɢɤɭ ɭ ɫɬɚʃɭ ɭɩɨɬɪɟɛʂɢɜɨɫɬɢ
222
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
2.3. ɒɬɚɦɩɚɧɚ ʁɚɜɧɚ ɝɥɚɫɢɥɚ
ɉɪɟɦɚ ɩɨɞɚɰɢɦɚ Ɋɟɝɢɫɬɪɚ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɤɨʁɢ ɫɟ ɜɨɞɢ ɩɪɢ Ⱥɝɟɧɰɢʁɢ ɡɚ
ɩɪɢɜɪɟɞɧɟ ɪɟɝɢɫɬɪɟ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ
ɝɨɞɢɧɟ ɛɢɥɨ ʁɟ
ɪɟɝɢɫɬɪɨɜɚɧɢɯ
ɲɬɚɦɩɚɧɢɯ ɦɟɞɢʁɚ ɨɞ ɤɨʁɢɯ ʁɟ
ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ
ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢɯ ɚ ɥɨɤɚɥɧɢɯ
ɲɬɚɦɩɚɧɢɯ ɦɟɞɢʁɚ ɚ ɨɞ ɬɨɝɚ ʁɟ
ɞɧɟɜɧɢɯ ɥɢɫɬɨɜɚ ȼɟʄɢɧɚ ɲɬɚɦɩɚɧɢɯ ɦɟɞɢʁɚ
ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ɧɚɥɚɡɢ ɫɟ ɭ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɢɦ ɬɟɲɤɨʄɚɦɚ ɒɬɚɦɩɚɧɢ ɦɟɞɢʁɢ
ɤɨʁɢ ɫɭ ɢɦɚɥɢ ɩɪɨɛɥɟɦɚ ɫ ɩɪɨɮɢɬɚɛɢɥɧɨɲʄɭ ɢ ɩɪɟ ɧɚɫɬɭɩɚʃɚ ɟɤɨɧɨɦɫɤɟ ɤɪɢɡɟ
ɭɫɥɟɞ ɫɜɟ ɜɟʄɟ ɭɩɨɬɪɟɛɟ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ɦɟɞɢʁɚ ɤɚɨ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɤɚɨ
ɢ ɪɚɡɜɨʁɚ ɢɧɬɟɪɧɟɬ ɢɡɞɚʃɚ ɩɪɟɬɪɩɟɥɢ ɫɭ ɧɚʁɜɟʄɢ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɢ ɭɞɚɪɚɰ Ɍɨɤɨɦ
ɝɨɞɢɧɟ ɬɢɪɚɠ ɞɧɟɜɧɢɯ ɥɢɫɬɨɜɚ ɩɚɨ ʁɟ ɡɚ ɩɪɢɛɥɢɠɧɨ
ɭ ɨɞɧɨɫɭ ɧɚ
ɝɨɞɢɧɭ ɞɨɤ ʁɟ ɩɚɞ ɬɢɪɚɠɚ ɧɟɞɟʂɧɢɯ ɢ ɞɜɨɧɟɞɟʂɧɢɯ ɢɡɞɚʃɚ ɢ ɞɨ
Ɋɟɝɭɥɚɪɚɧ ɩɪɢɯɨɞ ɲɬɚɦɩɚɧɢ ɦɟɞɢʁɢ ɢɦɚʁɭ ɨɞ ɩɪɨɞɚʁɟ ɫɜɨʁɢɯ
ɩɭɛɥɢɤɚɰɢʁɚ ɱɢɬɚɨɰɢɦɚ ɤɚɨ ɢ ɨɞ ɩɪɨɞɚʁɟ ɪɟɤɥɚɦɧɨɝ ɩɪɨɫɬɨɪɚ ɉɪɟɦɚ ɩɨɞɚɰɢɦɚ
Ⱥɫɨɰɢʁɚɰɢʁɟ ɲɬɚɦɩɚɧɢɯ ɦɟɞɢʁɚ
ɥɨɤɚɥɧɟ ɲɬɚɦɩɟ ʁɟ ɛɢɥɨ ɭ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɭ
ɥɨɤɚɥɧɢɯ ɫɚɦɨɭɩɪɚɜɚ ɚ ɫɚɦɨ ௅
ʁɨɲ ɧɢʁɟ ɩɪɢɜɚɬɢɡɨɜɚɧɨ
3. ɉɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɚ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ
ɋɬɭɩɚʃɟɦɧɚɫɧɚɝɭɁɚɤɨɧɚɨɩɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɢ
ɝɨɞɢɧɟɫɬɜɨɪɟɧʁɟɩɪɚɜɧɢ
ɨɤɜɢɪ ɞɚ ɫɟ ɫɩɪɨɜɟɞɟ ɫɜɟɨɛɭɯɜɚɬɧɚ ɩɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɚ ɦɟɞɢʁɚ ɤɨʁɢ ɫɭ ɭ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɭ
ɞɪɠɚɜɟ Ɍɚɤɨɻɟ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɨɞɪɟɞɛɚɦɚ Ɂɚɤɨɧɚ ɨ ʁɚɜɧɨɦ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɭ ɫɪɟɞɫɬɜɚ
ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɱɢʁɢ ɫɭ ɨɫɧɢɜɚɱɢ ɞɪɠɚɜɚ ɢ ɬɟɪɢɬɨɪɢʁɚɥɧɚ ɚɭɬɨɧɨɦɢʁɚ
ɢɥɢ ɭɫɬɚɧɨɜɚ ɨɞɧɨɫɧɨ ɩɪɟɞɭɡɟʄɟ ɤɨʁɟ ʁɟ ɭ ɩɪɟɬɟɠɧɨɦ ɞɟɥɭ ɭ ɞɪɠɚɜɧɨʁ ɫɜɨʁɢɧɢ
ɢɥɢ ɤɨʁɟ ɫɟ ɭ ɰɟɥɢɧɢ ɢɥɢ ɩɪɟɬɟɠɧɢɦ ɞɟɥɨɦ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚ ɢɡ ʁɚɜɧɢɯ ɩɪɢɯɨɞɚ ɚ ɧɚ
ɤɨʁɚ ɫɟ ɧɟ ɩɪɢɦɟʃɭʁɭ ɨɞɪɟɞɛɟ ɡɚɤɨɧɚ ɤɨʁɢɦ ɫɟ ɭɪɟɻɭʁɟ ɨɛɥɚɫɬ ɪɚɞɢɨ-ɞɢɮɭɡɢʁɟ
ɩɪɟɫɬɚʁɭ ɫ ɪɚɞɨɦ ɭ ɪɨɤɭ ɨɞ ɬɪɢ ɝɨɞɢɧɟ ɨɞ ɞɚɧɚ ɫɬɭɩɚʃɚ ɧɚ ɫɧɚɝɭ ɨɜɨɝ ɡɚɤɨɧɚ
ɚɩɪɢɥ
ɝɨɞɢɧɟ ɂɡɭɡɟɬɚɤ ʁɟ ɩɪɟɞɜɢɻɟɧ ɡɚ ɧɨɜɢɧɫɤɟ ɚɝɟɧɰɢʁɟ Ɂɚɤɨɧ ɨ
ʁɚɜɧɨɦ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɭ ɩɪɨɩɢɫɭʁɟ ɞɚ ɞɪɠɚɜɚ ɩɨɫɟɛɧɢɦ ɡɚɤɨɧɨɦ ɦɨɠɟ ɨɫɧɨɜɚɬɢ
ɧɨɜɢɧɫɤɭ ɚɝɟɧɰɢʁɭ Ɂɚɤɨɧ ɨ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɢʁɢ ɩɪɟɞɜɢɻɚ ɞɚ ʁɟɞɢɧɨ ɊɌɋ ɢ ɊɌȼ ɤɚɨ
ɭɫɬɚɧɨɜɟ ʁɚɜɧɨɝ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɨɝ ɫɟɪɜɢɫɚ ɦɨɝɭ ɛɢɬɢ ɭ ɞɪɠɚɜɧɨʁ ɫɜɨʁɢɧɢ ɚɥɢ
ɭ ɫɩɟɰɢɮɢɱɧɨɦ ɫɬɚɬɭɫɭ ɤɨʁɢ ɫɟ ɭɬɜɪɻɭʁɟ ɡɚɤɨɧɨɦ ɇɚɜɟɞɟɧɟ ɡɚɤɨɧɫɤɟ ɨɞɪɟɞɛɟ
ɧɢɤɚɞɚ ɧɢɫɭ ɞɨɫɥɟɞɧɨ ɩɪɢɦɟʃɟɧɟ ɩɚ ɩɪɨɰɟɫ ɩɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɟ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ ʁɚɜɧɨɝ
ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɭ Ɋɟɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ʁɨɲ ɧɢʁɟ ɡɚɜɪɲɟɧ ɭ ɩɨɬɩɭɧɨɫɬɢ Ɉɛʁɟɤɬɢɜɧɟ
ɩɪɚɜɧɟ ɫɦɟɬʃɟ ɫɭ ɡɚɤɨɧɢ ɤɨʁɢ ɫɭ ɧɚɤɧɚɞɧɨ ɞɨɧɨɲɟɧɢ ɚ ɤɨʁɢ ɫɚɞɪɠɟ ɪɟɲɟʃɚ ɤɨʁɚ
ɧɢɫɭ ɭɫɚɝɥɚɲɟɧɚ ɫɚ Ɂɚɤɨɧɨɦ ɨ ʁɚɜɧɨɦ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɭ ɩɨɫɬɨʁɚʃɟ ɤɨɥɢɡɢʁɟ Ɂɚɤɨɧɚ
ɨ ʁɚɜɧɨɦ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɭ ɢ Ɂɚɤɨɧɚ ɨ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɢʁɢ ɫ ʁɟɞɧɟ ɫɬɪɚɧɟ ɢ Ɂɚɤɨɧɚ
ɨ ɥɨɤɚɥɧɨʁ ɫɚɦɨɭɩɪɚɜɢ ɢ Ɂɚɤɨɧɚ ɨ ɝɥɚɜɧɨɦ ɝɪɚɞɭ ɫ ɞɪɭɝɟ ɫɬɪɚɧɟ ɞɨɧɨɲɟʃɟ
Ɂɚɤɨɧɚ ɨ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɦ ɫɚɜɟɬɢɦɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɦɚʃɢɧɚ ɢ ɞɪ
Ⱦɨ ɫɚɞɚ ɫɩɪɨɜɟɞɟɧɚ ɩɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɚ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɧɢʁɟ ɞɚɥɚ ɨɱɟɤɢɜɚɧɟ
ɪɟɡɭɥɬɚɬɟ Ɉɞ
ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɤɨʁɟ ʁɟ ɬɪɟɛɚɥɨ ɩɪɢɜɚɬɢɡɨɜɚɬɢ ɨɞ ɬɨɝɚ
ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɨ ʁɚɜɧɨ ɝɥɚɫɢɥɨ ɢ
ɲɬɚɦɩɚɧɢɯ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɩɪɟɦɚ ɩɨɞɚɰɢɦɚ
223
ZAUSTAVLJENI PROCES
Ⱥɝɟɧɰɢʁɟ ɡɚ ɩɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɭ ɩɪɢɜɚɬɢɡɨɜɚɧɨ ɢɯ ʁɟ
ɞɨɤ ʁɟ ɡɚ
ɨɛɭɫɬɚɜʂɟɧ
ɩɪɨɰɟɫ ɩɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɟ ɧɚ ɨɫɧɨɜɭ Ɂɚɤɨɧɚ ɨ ɥɨɤɚɥɧɨʁ ɫɚɦɨɭɩɪɚɜɢ ɋɟɞɚɦ ʁɚɜɧɢɯ
ɝɥɚɫɢɥɚ ʁɟ ɨɞɥɭɤɨɦ ɨɫɧɢɜɚɱɚ ʁɟɞɢɧɢɰɟ ɥɨɤɚɥɧɟ ɫɚɦɨɭɩɪɚɜɟ ɩɪɟɫɬɚɥɨ ɞɚ
ɩɨɫɬɨʁɢ ɞɨɤ ʁɟ ɞɟɜɟɬ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɧɟɭɫɩɟɲɧɨ ɡɚɜɪɲɢɥɨ ɚɭɤɰɢʁɫɤɭ ɩɪɨɞɚʁɭ
Ɉɞ
ɩɪɢɜɚɬɢɡɨɜɚɧɢɯ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɞɨ ɫɚɞɚ ʁɟ ɪɚɫɤɢɧɭɬɨ
ɭɝɨɜɨɪɚ
ɢ ɬɚ ʁɚɜɧɚ ɝɥɚɫɢɥɚ ɱɟɤɚʁɭ ɧɨɜɭ ɩɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɭ ɉɪɟɨɫɬɚɥɢɯ
ɩɪɢɜɚɬɢɡɨɜɚɧɢɯ
ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɫ ɧɟɤɨɥɢɤɨ ɢɡɭɡɟɬɚɤɚ ɩɨɫɥɭʁɭ ɧɚ ɢɜɢɰɢ ɟɤɨɧɨɦɫɤɟ ɨɞɪɠɢɜɨɫɬɢ
ɢ ʃɢɯɨɜ ɨɩɫɬɚɧɚɤ ʁɟ ɧɟɢɡɜɟɫɬɚɧ
4. Ɏɢɧɚɧɫɢʁɫɤɚ ɩɨɦɨʄ ɞɪɠɚɜɟ
Ʉɚɞɚ ʁɟ ɪɟɱ ɨ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɨʁ ɩɨɞɪɲɰɢ ɞɪɠɚɜɟ ɦɟɞɢʁɫɤɨɦ ɫɟɤɬɨɪɭ
ɩɨɞɚɰɢ ɩɨɤɚɡɭʁɭ ɞɚ ʁɟ
ɝɨɞɢɧɟ ɩɪɢɛɥɢɠɚɧ ɢɡɧɨɫ ɞɪɠɚɜɧɟ ɩɨɦɨʄɢ ɛɢɨ
ɞɢɧɚɪɚ ɨɤɨ
ɦɢɥɢɨɧ ɟɜɪɚ ɞɨɤ ʁɟ ɡɚ
ɝɨɞɢɧɭ ɨɩɪɟɞɟʂɟɧɨ
ɩɪɢɛɥɢɠɧɨ
ɞɢɧɚɪɚ ɨɤɨ
ɦɢɥɢɨɧɚ ɟɜɪɚ ɉɨɞɚɰɢ ɫɭ ɞɨɛɢʁɟɧɢ
ɧɚ ɨɫɧɨɜɭ ɭɜɢɞɚ ɭ ɢɡɞɜɨʁɟɧɚ ɫɪɟɞɫɬɜɚ ɧɚ ɧɢɜɨɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ ɩɪɢɛɥɢɠɧɨ
ɩɟɬ ɦɢɥɢɨɧɚ ɟɜɪɚ
ɝɨɞɢɧɟ Ⱥɭɬɨɧɨɦɧɟ ɩɨɤɪɚʁɢɧɟ ȼɨʁɜɨɞɢɧɟ ɩɪɢɛɥɢɠɧɨ
ɦɢɥɢɨɧɚ ɟɜɪɚ
ɝɨɞɢɧɟ ɢ ɩɪɢɛɥɢɠɧɨ
ɥɨɤɚɥɧɢɯ ɫɚɦɨɭɩɪɚɜɚ
ɩɪɢɛɥɢɠɧɨ
ɦɢɥɢɨɧɚ ɟɜɪɚ
ɝɨɞɢɧɟ
Ⱦɟɨ ɬɢɯ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ ɪɚɫɩɨɞɟʂɭʁɟ ɫɟ ʁɚɜɧɢɦ ɩɪɟɞɭɡɟʄɢɦɚ ɢ ɭɫɬɚɧɨɜɚɦɚ
ɱɢʁɟ ʁɟ ɩɨɫɬɨʁɚʃɟ ɭɬɜɪɻɟɧɨ ɡɚɤɨɧɨɦ Ɂɚɤɨɧ ɨ ȳɉ ɇȺ Ɍɚɧʁɭɝ Ɂɚɤɨɧ ɨ ȳɉ ɇɂȾ
ɉɚɧɨɪɚɦɚ Ⱦɟɨ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ ɫɟ ɪɚɫɩɨɞɟʂɭʁɟ ɩɭɬɟɦ ɤɨɧɤɭɪɫɚ ɡɚ ɩɨɞɫɬɢɰɚʃɟ
ɪɚɡɜɨʁɚ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɫɭɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟɦ ɧɚʁɛɨʂɢɯ ɩɪɨʁɟɤɚɬɚ ɢ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
ɭ ɬɨʁ ɨɛɥɚɫɬɢ
ɋ ɨɛɡɢɪɨɦ ɧɚ ɬɨ ɞɚ ɧɟ ɩɨɫɬɨʁɢ ɡɚɤɨɧɨɦ ʁɚɫɧɨ ɭɬɜɪɻɟɧ ʁɚɜɧɢ ɢɧɬɟɪɟɫ ɭ
ɬɨʁ ɨɛɥɚɫɬɢ ɧɢɬɢ ʁɚɫɧɨ ɭɬɜɪɻɟɧɢ ɤɪɢɬɟɪɢʁɭɦɢ ɢ ɩɪɨɰɟɞɭɪɚ ɡɚ ɞɨɞɟɥɭ ɞɪɠɚɜɧɟ
ɩɨɦɨʄɢ ɩɭɬɟɦ ɤɨɧɤɭɪɫɚ ɩɪɢɦɟʃɭʁɭ ɫɟ ɨɩɲɬɢ ɩɪɨɩɢɫɢ ɢ ɧɚɱɟɥɚ ɡɛɨɝ ɱɟɝɚ
ɭɱɟɫɧɢɰɢ ɧɚ ɤɨɧɤɭɪɫɭ ɦɨɝɭ ɛɢɬɢ ɞɨɜɟɞɟɧɢ ɭ ɧɟɪɚɜɧɨɩɪɚɜɚɧ ɩɨɥɨɠɚʁ
Ɇɢɧɢɫɬɚɪɫɬɜɨ ɧɚɞɥɟɠɧɨ ɡɚ ɫɢɫɬɟɦ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
ɢ
ɝɨɞɢɧɟ ɪɚɫɩɢɫɚɥɨ ʁɟ ɤɨɧɤɭɪɫ
ɡɚ ɫɭɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ ɩɪɨʁɟɤɚɬɚ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ʁɚɜɧɨɝ
ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
ɡɚ ɫɭɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ ɩɪɨʁɟɤɚɬɚ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ɦɟɞɢʁɚ ɫɚ
ɫɟɞɢɲɬɟɦ ɧɚ Ʉɨɫɨɜɭ ɢ Ɇɟɬɨɯɢʁɢ
ɡɚ ɫɭɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ ɩɪɨʁɟɤɚɬɚ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
ɨɫɨɛɚ ɫɚ ɢɧɜɚɥɢɞɢɬɟɬɨɦ
ɡɚ ɫɭɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ ɩɪɨʁɟɤɚɬɚ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
ɫɪɩɫɤɨɝ ɧɚɪɨɞɚ ɭ ɡɟɦʂɚɦɚ Ɋɟɝɢɨɧɚ
ɡɚ ɫɭɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ ɩɪɨʁɟɤɚɬɚ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ʁɚɜɧɨɝ
ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɧɚ ʁɟɡɢɰɢɦɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɦɚʃɢɧɚ
ɍɤɭɩɚɧ ɢɡɧɨɫ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ ɨɩɪɟɞɟʂɟɧ ɢɡ ɛɭʇɟɬɚ ɡɚ ɬɟ ɤɨɧɤɭɪɫɟ ɢɡɧɨɫɢɨ ʁɟ
ɞɢɧɚɪɚ ɡɚ
ɝɨɞɢɧɭ ɢ
ɞɢɧɚɪɚ ɡɚ
ɝɨɞɢɧɭ
224
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ɉɪɨɛɥɟɦ ɩɪɟɞɫɬɚɜʂɚ ɢ ɱɢʃɟɧɢɰɚ ɞɚ ɞɪɠɚɜɚ ɧɟɦɚ ʁɟɞɢɧɫɬɜɟɧɭ ɟɜɢɞɟɧɰɢʁɭ
ɭɬɪɨɲɟɧɢɯ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ ɤɚɤɨ ɧɚ ɰɟɧɬɪɚɥɧɨɦ ɬɚɤɨ ɢ ɧɚ ɩɨɤɪɚʁɢɧɫɤɨɦ ɢ ɥɨɤɚɥɧɨɦ
ɧɢɜɨɭ ɬɟ ʁɟ ɬɚɱɚɧ ɨɛɢɦ ɢ ɫɬɪɭɤɬɭɪɭ ɩɨɦɨʄɢ ɝɨɬɨɜɨ ɧɟɦɨɝɭʄɟ ɭɬɜɪɞɢɬɢ
Ⱦɨɞɚɬɧɨ ɧɟɦɚ ɟɮɢɤɚɫɧɨɝ ɩɪɚʄɟʃɚ ɪɟɚɥɢɡɚɰɢʁɟ ɩɨɦɨʄɢ ɩɪɨɰɟɧɟ ʃɟɧɢɯ ɟɮɟɤɚɬɚ
ɢ ɚɞɟɤɜɚɬɧɨɝ ɢɡɜɟɲɬɚɜɚʃɚ
5. ȳɚɜɧɚ ɩɪɟɞɭɡɟʄɚ ɢ ɭɫɬɚɧɨɜɟ ɢɡ ɨɛɥɚɫɬɢ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʁɟ ɨɫɧɢɜɚɱ ɞɜɚ ʁɚɜɧɚ ɩɪɟɞɭɡɟʄɚ ȳɉ ɇȺ Ɍɚɧʁɭɝ ɢ
ȳɉ ɇɂȾ ɉɚɧɨɪɚɦɚ ɤɚɨ ɢ ɞɜɟ ɭɫɬɚɧɨɜɟ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ௅ ɋȳɍ Ɋɚɞɢɨ
ȳɭɝɨɫɥɚɜɢʁɚ ɢ ɋȳɍ ȳɭɝɨɫɥɨɜɟɧɫɤɢ ɩɪɟɝɥɟɞ
Ɉɫɧɢɜɚɱɤɚ ɩɪɚɜɚ ɧɚɞ ȳɉ ɇȺ Ɍɚɧʁɭɝ ɋȳɍ Ɋɚɞɢɨ ȳɭɝɨɫɥɚɜɢʁɚ ɢ
ɋȳɍ ȳɭɝɨɫɥɨɜɟɧɫɤɢ ɩɪɟɝɥɟɞ ȼɥɚɞɚ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ ɩɪɟɭɡɟɥɚ ʁɟ Ɉɞɥɭɤɨɦ ɨ
ɜɪɲɟʃɭ ɨɫɧɢɜɚɱɤɢɯ ɩɪɚɜɚ ɭ ʁɚɜɧɢɦ ɩɪɟɞɭɡɟʄɢɦɚ ɭɫɬɚɧɨɜɚɦɚ ɢ ɨɪɝɚɧɢɡɚɰɢʁɚɦɚ
ɧɚ ɤɨʁɢɦɚ ʁɟ ɢɦɚɥɚ ɨɫɧɢɜɚɱɤɚ ɩɪɚɜɚ ɋɚɜɟɡɧɚ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ȳɭɝɨɫɥɚɜɢʁɚ ɋɥɭɠɛɟɧɢ
ɝɥɚɫɧɢɤ Ɋɋ ɛɪɨʁ
ɉɨɥɨɠɚʁ ȳɉ ɇȺ Ɍɚɧʁɭɝ ɪɟɝɭɥɢɫɚɧ ʁɟ Ɂɚɤɨɧɨɦ ɨ ʁɚɜɧɨɦ ɩɪɟɞɭɡɟʄɭ
ɇɨɜɢɧɫɤɚ ɚɝɟɧɰɢʁɚ Ɍɚɧʁɭɝ
ɋɥɭɠɛɟɧɢ ɥɢɫɬ ɋɊȳ ɛɪɨʁ
ɝɞɟ ʁɟ ɭɬɜɪɻɟɨ
ɞɚ ʁɟ ȳɉ ɇȺ Ɍɚɧʁɭɝ ʁɚɜɧɨ ɩɪɟɞɭɡɟʄɟ ɭ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ Ɉɫɧɨɜɧɚ
ɞɟɥɚɬɧɨɫɬ ɬɟ ɧɨɜɢɧɫɤɟ ɚɝɟɧɰɢʁɟ ʁɟ ɨɛɚɜʂɚʃɟ ɩɨɫɥɨɜɚ ɨɞ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɬɟɪɟɫɚ ɭ
ɨɛɥɚɫɬɢ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɤɚɨ ɲɬɨ ʁɟ ɩɪɨɢɡɜɨɞʃɚ ɩɪɨɦɟɬ ɢ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ
ɞɨɦɚʄɢɦ ɢ ɫɬɪɚɧɢɦ ɫɪɟɞɫɬɜɢɦɚ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɢ ɞɪɭɝɢɦ ɤɨɪɢɫɧɢɰɢɦɚ
ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ ɨ ɡɛɢɜɚʃɢɦɚ ɭ ɡɟɦʂɢ ɢ ɫɜɟɬɭ ɡɚɬɢɦ ɨɛɟɡɛɟɻɢɜɚʃɟ ɢ ɩɥɚɫɢɪɚʃɟ
ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ ɢ ɞɪɭɝɢɯ ɢɧɮɨɪɦɚɬɢɜɧɢɯ ɦɚɬɟɪɢʁɚɥɚ ɡɚ ɩɨɬɪɟɛɟ ɞɪɠɚɜɧɢɯ ɨɪɝɚɧɚ
ɨ ɡɛɢɜɚʃɢɦɚ ɭ ɡɟɦʂɢ ɢ ɫɜɟɬɭ ɩɪɭɠɚʃɟ ɭɫɥɭɝɚ ɞɪɠɚɜɧɢɦ ɨɪɝɚɧɢɦɚ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ
ɧɨɜɢɧɫɤɨ-ɚɝɟɧɰɢʁɫɤɟ ɞɟɥɚɬɧɨɫɬɢ ɤɚɨ ɢ ɩɪɭɠɚʃɟ ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɧɢɯ ɭɫɥɭɝɚ
ɧɨɜɢɧɚɪɢɦɚ ɚɤɪɟɞɢɬɨɜɚɧɢɦ ɭ ɡɟɦʂɢ
ɍ ɫɤɥɚɞɭ ɫ ɩɪɚɜɧɢɦ ɫɬɚɬɭɫɨɦ ȳɉ ɇȺ Ɍɚɧʁɭɝ ɨɫɬɜɚɪɭʁɟ ɩɪɢɛɥɢɠɧɨ
ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɢɯ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ ɢɡ ɛɭʇɟɬɚ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ ɞɨɤ ɩɪɟɨɫɬɚɥɢɯ
ɨɫɬɜɚɪɭʁɟ ɧɚ ɬɪɠɢɲɬɭ
ɇɨɜɢɧɫɤɨ-ɢɡɞɚɜɚɱɤɨ ɩɪɟɞɭɡɟʄɟ ɉɚɧɨɪɚɦɚ ɨɫɧɨɜɚɧɨ ʁɟ Ɂɚɤɨɧɨɦ ɨ
ɨɫɧɢɜɚʃɭ ȳɚɜɧɨɝ ɩɪɟɞɭɡɟʄɚ ɡɚ ɧɨɜɢɧɫɤɨ-ɢɡɞɚɜɚɱɤɭ ɞɟɥɚɬɧɨɫɬ ɉɚɧɨɪɚɦɚ
ɋɥɭɠɛɟɧɢ ɝɥɚɫɧɢɤ Ɋɋ ɛɪɨʁ
Ɉɫɧɨɜɧɭ ɞɟɥɚɬɧɨɫɬ ɇɨɜɢɧɫɤɨ-ɢɡɞɚɜɚɱɤɨɝ ɩɪɟɞɭɡɟʄɚ ɉɚɧɨɪɚɦɚ ɱɢɧɢ
ɢɡɞɚɜɚʃɟ ɱɚɨɩɢɫɚ ȳɟɞɢɧɫɬɜɨ ɧɚ ɫɪɩɫɤɨɦ ʁɟɡɢɤɭ ɡɚ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɟ ɧɚ ɩɨɞɪɭɱʁɭ
Ⱥɭɬɨɧɨɦɧɟ ɩɨɤɪɚʁɢɧɟ Ʉɨɫɨɜɚ ɢ Ɇɟɬɨɯɢʁɟ ɢɡɞɚɜɚʃɟ ɤʃɢɝɚ ɢɡɞɚɜɚʃɟ ɱɚɫɨɩɢɫɚ
ɩɨɞ ɧɚɡɢɜɨɦ ɋɬɪɟɦʂɟʃɚ ɤʃɢɠɟɜɧɚ ɦɚɧɢɮɟɫɬɚɰɢʁɚ - ɩɟɫɧɢɱɤɢ ɫɭɫɪɟɬɢ
Ʌɚɡɚɪ ȼɭɱɤɨɜɢʄ ɭ Ƚɪɚɱɚɧɢɰɢ
Ɏɢɧɚɧɫɢɪɚ ɫɟ ɢɡ ɛɭʇɟɬɚ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ
ɋȳɍ Ɋɚɞɢɨ ȳɭɝɨɫɥɚɜɢʁɚ ɨɫɧɨɜɚɧɚ ʁɟ ɍɪɟɞɛɨɦ ɋɚɜɟɡɧɟ ɜɥɚɞɟ ɋɚɜɟɡɧɟ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ȳɭɝɨɫɥɚɜɢʁɟ ɋɥɭɠɛɟɧɢ ɝɥɚɫɧɢɤ ɋɊȳ ɛɪɨʁ
ɋȳɍ Ɋɚɞɢɨ ȳɭɝɨɫɥɚɜɢʁɚ ɨɛɚɜʂɚ ɞɟɥɚɬɧɨɫɬɢ ɨɞ ɨɩɲɬɟɝ ɢɧɬɟɪɟɫɚ
225
ZAUSTAVLJENI PROCES
ɤɚɨ ɲɬɨ ɫɭ ɩɪɨɢɡɜɨɞʃɚ ɢ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɡɚ ɢɧɨɫɬɪɚɧɫɬɜɨ ɧɚ ɫɪɩɫɤɨɦ
ʁɟɡɢɤɭ ɚɥɢ ɢ ɧɚ ɫɬɪɚɧɢɯ ʁɟɡɢɤɚ ɩɪɟɧɨɫ ɢ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɪɚɞɢɨ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɦɪɟɠɨɦ
ɩɪɟɞɚʁɧɢɤɚ ɪɟɩɟɬɢɬɨɪɚ ɫɚɬɟɥɢɬɚ ɤɚɛɥɨɜɫɤɢɦ ɦɪɟɠɚɦɚ ɢ ɞɪɭɝɢɦ ɭɪɟɻɚʁɢɦɚ
ɩɪɨɢɡɜɨɞʃɚ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɤɨʁɢ ɫɟ ɟɦɢɬɭʁɭ ɩɨɫɪɟɞɫɬɜɨɦ ɫɬɪɚɧɢɯ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɢɯ
ɨɪɝɚɧɢɡɚɰɢʁɚ ɪɚɡɦɟɧɚ ɪɚɞɢɨ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɫɚɪɚɞʃɚ ɫɚ ɨɞɝɨɜɚɪɚʁɭʄɢɦ
ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɢɦ ɨɪɝɚɧɢɡɚɰɢʁɚɦɚ ɭ ɡɟɦʂɢ ɢ ɢɧɨɫɬɪɚɧɫɬɜɭ ɩɪɭɠɚʃɟ
ɬɟɯɧɢɱɤɢɯ ɭɫɥɭɝɚ ɢ ɢɡɧɚʁɦʂɢɜɚʃɟ ɤɚɩɚɰɢɬɟɬɚ ɢɡ ɞɟɥɚɬɧɨɫɬɢ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɢʁɟ
ɨɫɩɨɫɨɛʂɚɜɚʃɟ ɡɚ ɞɟɥɨɜɚʃɟ ɭ ɜɪɟɦɟ ɪɚɬɧɨɝ ɫɬɚʃɚ ɧɟɩɨɫɪɟɞɧɟ ɪɚɬɧɟ ɨɩɚɫɧɨɫɬɢ
ɢɥɢ ɜɚɧɪɟɞɧɨɝ ɫɬɚʃɚ
ɋȳɍ ȳɭɝɨɫɥɨɜɟɧɫɤɢ ɩɪɟɝɥɟɞ ʁɟ ɨɫɧɨɜɚɧ ɍɪɟɞɛɨɦ ɋɚɜɟɡɧɟ ɜɥɚɞɟ
ɋɚɜɟɡɧɟ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ȳɭɝɨɫɥɚɜɢʁɟ ɋɥɭɠɛɟɧɢ ɝɥɚɫɧɢɤ ɋɊȳ ɛɪɨʁ
ɋȳɍ ȳɭɝɨɫɥɨɜɟɧɫɤɢ ɩɪɟɝɥɟɞ ɨɛɚɜʂɚ ɞɟɥɚɬɧɨɫɬɢ ɨɞ ɨɩɲɬɟɝ ɢɧɬɟɪɟɫɚ
ɤɚɨ ɲɬɨ ɫɭ ɢɡɞɚɜɚʃɟ ɱɚɫɨɩɢɫɚ ȳɭɝɨɫɥɨɜɟɧɫɤɢ ɩɪɟɝɥɟɞ ɧɚ ɫɪɩɫɤɨɦ ɢ ɟɧɝɥɟɫɤɨɦ
ʁɟɡɢɤɭ ɢɡɞɚɜɚʃɟ ɤʃɢɝɚ ɢ ɩɭɛɥɢɤɚɰɢʁɚ ɨɞ ɢɧɬɟɪɟɫɚ ɡɚ ɨɫɬɜɚɪɢɜɚʃɟ ɢɧɮɨɪɦɚɬɢɜɧɟ
ɮɭɧɤɰɢʁɟ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ ɩɪɟɜɨɻɟʃɟ ɢ ɢɡɞɚɜɚʃɟ ɡɚɤɨɧɚ ɢ ɞɪɭɝɢɯ ɩɪɨɩɢɫɚ
ɡɚ ɩɨɬɪɟɛɟ ɞɪɠɚɜɧɢɯ ɨɪɝɚɧɚ ɢ ɨɪɝɚɧɢɡɚɰɢʁɚ ɢɡɪɚɞɚ ɫɬɪɭɱɧɢɯ ɬɟɤɫɬɨɜɚ ɡɚ
ɫɬɪɚɧɟ ɩɭɛɥɢɤɚɰɢʁɟ ɢ ɱɚɫɨɩɢɫɟ ɦɟɻɭɧɚɪɨɞɧɚ ɫɚɪɚɞʃɚ ɫɚ ɢɡɞɚɜɚɱɤɢɦ ɧɚɭɱɧɢɦ
ɤɭɥɬɭɪɧɢɦ ɢ ɞɪɭɝɢɦ ɨɪɝɚɧɢɡɚɰɢʁɚɦɚ
Ɉɛɟ ɭɫɬɚɧɨɜɟ ɫɟ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʁɭ ɢɡ ɛɭʇɟɬɚ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ
Ɉɫɧɢɜɚɱɤɢ ɚɤɬɢ ɝɨɪɟ ɧɚɜɟɞɟɧɢɯ ɫɭɛʁɟɤɚɬɚ ʁɨɲ ɧɢɫɭ ɩɪɨɦɟʃɟɧɢ
6. Ɍɪɚɧɫɩɚɪɟɧɬɧɨɫɬ ɜɥɚɫɧɢɱɤɟ ɫɬɪɭɤɬɭɪɟ ɭ ɫɪɟɞɫɬɜɢɦɚ ʁɚɜɧɨɝ
ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɢ ɧɟɞɨɡɜɨʂɟɧɚ ɤɨɧɰɟɧɬɪɚɰɢʁɚ
ɂɦɚʁɭʄɢ ɭ ɜɢɞɭ ɡɧɚɱɚʁ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɭ ɫɬɜɚɪɚʃɭ ʁɚɜɧɨɝ ɦʃɟʃɚ
ɧɟɞɨɡɜɨʂɟɧɨ ɨɛʁɟɞɢʃɚɜɚʃɟ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɚ ɫɭɩɪɨɬɧɨ ʁɟ ɨɩɲɬɟɦ ɢɧɬɟɪɟɫɭ ɢ
ɨɧɟɦɨɝɭʄɚɜɚ ɨɫɬɜɚɪɢɜɚʃɟ ɡɚʁɚɦɱɟɧɢɯ ɩɪɚɜɚ ɝɪɚɻɚɧɚ ɧɚ ɫɥɨɛɨɞɭ ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɚ ɢ
ɢɧɮɨɪɦɢɫɚɧɨɫɬ
Ɂɚɤɨɧ ɨ ʁɚɜɧɨɦ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɭ ɪɚɞɢ ɡɚɲɬɢɬɟ ɧɚɱɟɥɚ ɫɥɨɛɨɞɧɟ ɭɬɚɤɦɢɰɟ
ɢ ɩɥɭɪɚɥɢɡɦɚ ɢɞɟʁɚ ɢ ɦɢɲʂɟʃɚ ɡɚɛɪɚʃɭʁɟ ɫɜɚɤɢ ɜɢɞ ɦɨɧɨɩɨɥɚ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ
ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɚ Ɂɚɤɨɧ ɨ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɢʁɢ ɞɚɬɚʂɧɢʁɟ ɭɪɟɻɭʁɟ ɦɟɞɢʁɫɤɭ
ɤɨɧɰɟɧɬɪɚɰɢʁɭ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ɦɟɞɢʁɚ Ɇɟɞɢʁɫɤɭ ɤɨɧɰɟɧɬɪɚɰɢʁɭ ɭ
ɨɛɥɚɫɬɢ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ɦɟɞɢʁɚ ɩɪɚɬɢ Ɋɟɩɭɛɥɢɱɤɚ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɚ ɚɝɟɧɰɢʁɚ
Ɂɚɤɨɧ ɨ ʁɚɜɧɨɦ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɭ ɭɜɨɞɢ Ɋɟɝɢɫɬɚɪ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɤɨʁɢ
ʁɟ ɛɢɬɚɧ ɩɪɟɞɭɫɥɨɜ ɡɚ ɭɬɜɪɻɢɜɚʃɟ ɜɥɚɫɧɢɱɤɟ ɫɬɪɭɤɬɭɪɟ ɭ ʁɚɜɧɢɦ ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ
ɢ ɩɪɚʄɟʃɟ ɩɨɫɬɨʁɚʃɚ ɧɟɞɨɡɜɨʂɟɧɟ ɦɟɞɢʁɫɤɟ ɤɨɧɰɟɧɬɪɚɰɢʁɟ Ⱥɝɟɧɰɢʁɚ ɡɚ
ɩɪɢɜɪɟɞɧɟ ɪɟɝɢɫɬɪɟ ɜɨɞɢ Ɋɟɝɢɫɬɚɪ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɇɟɞɨɫɬɚɬɚɤ ʁɟ ɬɨ ɲɬɨ Ɂɚɤɨɧ
ɧɢʁɟ ɞɨɜɨʂɧɨ ɢ ʁɚɫɧɨ ɩɪɟɰɢɡɢɪɚɨ ɧɚɱɢɧ ɜɨɻɟʃɚ Ɋɟɝɢɫɬɪɚ ɢ ɨɞɪɟɞɢɨ ɩɨɞɚɬɤɟ ɤɨʁɢ
ɫɟ ɟɜɢɞɟɧɬɢɪɚʁɭ ɲɬɨ ɩɪɚɤɬɢɱɧɨ ɨɧɟɦɨɝɭʄɚɜɚ ɭɬɜɪɻɢɜɚʃɟ ɜɥɚɫɧɢɱɤɟ ɫɬɪɭɤɬɭɪɟ
ɭ ʁɚɜɧɢɦ ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ
ɂɚɤɨ ɡɚɤɨɧɨɞɚɜɫɬɜɨ ɭ ɨɞɪɟɻɟɧɨɦ ɫɬɟɩɟɧɭ ɩɪɟɞɜɢɻɚ ɬɡɜ
ɚɧɬɢɦɨɧɨɩɨɥɢɡɚɦ ɭ ɫɮɟɪɢ ɫɢɫɬɟɦɚ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɬɚ ɨɛɥɚɫɬ ɧɢʁɟ ɭɪɟɻɟɧɚ
226
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ɫɢɫɬɟɦɚɬɫɤɢ ɢ ɫɜɟɨɛɭɯɜɚɬɧɨ ɉɨɫɥɟɞɢɰɟ ɧɟɚɞɟɤɜɚɬɧɨɝ ɭɪɟɻɟʃɚ ɬɟ ɨɛɥɚɫɬɢ ɫɭ
ɧɟɦɨɝɭʄɧɨɫɬ ɭɜɢɞɚ ɭ ɜɥɚɫɧɢɱɤɭ ɫɬɪɭɤɬɭɪɭ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɦɨɝɭʄɟ ɩɨɫɬɨʁɚʃɟ
ɧɟɞɨɡɜɨʂɟɧɟ ɦɟɞɢʁɫɤɟ ɤɨɧɰɟɧɬɪɚɰɢʁɟ ɤɨʁɭ ʁɟ ɬɟɲɤɨ ɩɪɚɬɢɬɢ ɤɚɨ ɢ ɧɚɪɭɲɚɜɚʃɟ
ɩɥɭɪɚɥɢɡɦɚ ɦɟɞɢʁɚ
7. ɋɚɦɨɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɚ ɬɟɥɚ, ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɧɚ ɢ ɩɨɫɥɨɜɧɚ ɭɞɪɭɠɟʃɚ ɢ
ɚɫɨɰɢʁɚɰɢʁɟ
ɍ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ɨɞ ɫɚɦɨɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɢɯ ɬɟɥɚ ɞɟɥɭʁɟ ɫɚɦɨ ɋɚɜɟɬ ɡɚ
ɲɬɚɦɩɭ ɋɚɜɟɬ ɡɚ ɲɬɚɦɩɭ ɨɫɧɨɜɚɧ ʁɟ ɩɨɱɟɬɤɨɦ
ɝɨɞɢɧɟ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ Ɂɚɤɨɧɨɦ
ɨ ɭɞɪɭɠɟʃɢɦɚ ɋɥɭɠɛɟɧɢ ɝɥɚɫɧɢɤ Ɋɋ ɛɪɨʁ
ɋɚɜɟɬ ʁɟ ɭɫɬɚɧɨɜʂɟɧ ɤɚɨ
ɧɟɡɚɜɢɫɧɨ ɫɚɦɨɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨ ɬɟɥɨ ɤɨʁɟ ɱɢɧɟ ɩɪɟɞɫɬɚɜɧɢɰɢ ɦɟɞɢʁɫɤɟ ɢɧɞɭɫɬɪɢʁɟ ɢ
ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɧɢɯ ɧɨɜɢɧɚɪɫɤɢɯ ɭɞɪɭɠɟʃɚ Ʉɨɦɢɫɢʁɭ ɡɚ ɠɚɥɛɟ ɋɚɜɟɬɚ ɡɚ ɲɬɚɦɩɭ
ɱɢɧɟ ɩɪɟɞɫɬɚɜɧɢɰɢ ɦɟɞɢʁɫɤɟ ɢɧɞɭɫɬɪɢʁɟ ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɧɢɯ ɧɨɜɢɧɚɪɫɤɢɯ
ɭɞɪɭɠɟʃɚ ɢ ɩɪɟɞɫɬɚɜɧɢɰɢ ʁɚɜɧɨɫɬɢ Ɉɫɧɨɜɧɚ ɭɥɨɝɚ ʁɟ ɭ ɩɪɚʄɟʃɭ ɩɨɲɬɨɜɚʃɚ
Ʉɨɞɟɤɫɚ ɧɨɜɢɧɚɪɚ ɋɪɛɢʁɟ ɭ ɲɬɚɦɩɚɧɢɦ ɦɟɞɢʁɢɦɚ ɢ ɪɟɲɚɜɚʃɟ ɩɪɟɞɫɬɚɜɤɢ
ɩɨʁɟɞɢɧɚɰɚ ɢ ɨɪɝɚɧɢɡɚɰɢʁɚ ɩɨɜɨɞɨɦ ɤɨɧɤɪɟɬɧɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɲɬɚɦɩɚɧɢɯ ɦɟɞɢʁɚ
ɩɨɫɪɟɞɨɜɚʃɚ ɢɡɦɟɻɭ ɨɲɬɟʄɟɧɢɯ ɩɨʁɟɞɢɧɚɰɚ ɨɪɝɚɧɢɡɚɰɢʁɚ ɢ ɪɟɞɚɤɰɢʁɚ ɢ
ɢɡɧɨɲɟʃɟ ʁɚɜɧɢɯ ɨɩɨɦɟɧɚ ɭ ɫɥɭɱɚʁɟɜɢɦɚ ɤɚɞɚ ʁɟ ɤɨɧɫɬɚɬɨɜɚɧɨ ɤɪɲɟʃɟ ɟɬɢɱɤɢɯ
ɫɬɚɧɞɚɪɞɚ ɭɬɜɪɻɟɧɢɯ Ʉɨɞɟɤɫɨɦ ɧɨɜɢɧɚɪɚ ɋɪɛɢʁɟ ɡɚɬɢɦ ɨɛɭɱɚɜɚʃɟ ɡɚ ɩɨɫɬɭɩɚʃɟ
ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫ Ʉɨɞɟɤɫɨɦ ɧɨɜɢɧɚɪɚ ɋɪɛɢʁɟ ɢ ʁɚɱɚʃɟ ɭɝɥɟɞɚ ɦɟɞɢʁɚ ɤɚɨ ɢ ɨɛʁɚɜʂɢɜɚʃɟ
ɦɢɲʂɟʃɚ ɢ ɨɞɥɭɤɚ ɭ ɲɬɚɦɩɚɧɢɦ ɫɪɟɞɫɬɜɢɦɚ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ȼɟɥɢɤɢ
ɩɪɨɛɥɟɦ ʁɟ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ ɋɚɜɟɬɚ ɡɚ ɲɬɚɦɩɭ ɋɪɟɞɫɬɜɚ ɤɨʁɚ ɫɟ ɩɪɢɤɭɩʂɚʁɭ ɢɡ
ɱɥɚɧɚɪɢɧɟ ɧɢɫɭ ɞɨɜɨʂɧɚ ɡɚ ʃɟɝɨɜ ɪɚɞ
Ɍɚɤɜɚ ɫɚɦɨɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɚ ɬɟɥɚ ɧɟ ɩɨɫɬɨʁɟ ɡɚ ɨɛɥɚɫɬ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ɦɟɞɢʁɚ
ɍ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ʁɟ ɨɫɧɨɜɚɧɨ ɢ ɪɚɞɢ ɜɢɲɟ ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɧɢɯ
ɭɞɪɭɠɟʃɚ ɧɨɜɢɧɚɪɚ ɤɨʁɚ ɫɟ ɩɪɟɬɟɠɧɨ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʁɭ ɢɡ ɫɨɩɫɬɜɟɧɢɯ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ
ɱɥɚɧɚɪɢɧɟ ɢ ɞɨɧɚɰɢʁɚ Ɉɫɧɨɜɧɚ ɮɭɧɤɰɢʁɚ ɬɢɯ ɭɞɪɭɠɟʃɚ ʁɟ ɩɪɨɦɨɜɢɫɚʃɟ
ɫɥɨɛɨɞɧɨɝ ɢ ɧɟɡɚɜɢɫɧɨɝ ɧɨɜɢɧɚɪɫɬɜɚ ɢ ɩɥɭɪɚɥɢɡɦɚ ɤɚɨ ɢ ɭɧɚɩɪɟɻɟʃɟ
ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɧɢɯ ɢ ɟɬɢɱɤɢɯ ɫɬɚɧɞɚɪɞɚ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ɧɨɜɢɧɚɪɫɬɜɚ ɢ ɦɟɞɢʁɚ ɭɨɩɲɬɟ
ɡɚɲɬɢɬɚ ɩɪɚɜɚ ɢ ɢɧɬɟɪɟɫɚ ɧɨɜɢɧɚɪɚ ɤɚɨ ɢ ɡɚɲɬɢɬɚ ʁɚɜɧɨɫɬɢ ɨɞ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ
ɡɥɨɭɩɨɬɪɟɛɚ ɢ ɩɪɨɦɨɜɢɫɚʃɟ ɟɬɢɱɤɢ ɨɞɝɨɜɨɪɧɨɝ ɧɨɜɢɧɚɪɫɬɜɚ Ɍɚɤɨɻɟ ʁɟɞɧɚ
ɨɞ ɜɚɠɧɢɯ ɭɥɨɝɚ ɬɢɯ ɭɞɪɭɠɟʃɚ ʁɟ ɢ ɩɨɡɢɬɢɜɚɧ ɭɬɢɰɚʁ ɧɚ ɫɜɚ ɛɢɬɧɚ ɩɢɬɚʃɚ ɢɡ
ɨɛɥɚɫɬɢ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɤɚɨ ɢ ɧɚ ɩɪɨɰɟɫ ɨɞɪɟɻɢɜɚʃɚ ɫɬɪɚɬɟɲɤɟ ɩɨɥɢɬɢɤɟ
ɞɪɠɚɜɟ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ɪɚɡɜɨʁɚ ɫɢɫɬɟɦɚ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɨɞɧɨɫɧɨ ɞɨɧɨɲɟʃɚ
ɩɪɨɩɢɫɚ ɢɡ ɬɟ ɨɛɥɚɫɬɢ
ɋɢɫɬɟɦ ɫɚɦɨɪɟɝɭɥɚɰɢʁɟ ɧɢʁɟ ɞɨɜɨʂɧɨ ɪɚɡɜɢʁɟɧ Ʉɚɨ ʁɟɞɧɚ ɨɞ ɩɨɫɥɟɞɢɰɚ
ʁɚɜʂɚ ɫɟ ɢ ɜɨɻɟʃɟ ɜɟɥɢɤɨɝ ɛɪɨʁɚ ɫɭɞɫɤɢɯ ɩɨɫɬɭɩɚɤɚ ɭ ɨɜɨʁ ɨɛɥɚɫɬɢ ɚ ɤɨʁɢ ɛɢ
ɦɨɝɥɢ ɛɢɬɢ ɛɪɠɟ ɪɟɲɚɜɚɧɢ ɭɧɭɬɪɚɲʃɨɦ ɚɪɛɢɬɪɚɠɨɦ ɚɤɨ ɛɢ ɫɚɦɨɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɚ
ɬɟɥɚ ɮɭɧɤɰɢɨɧɢɫɚɥɚ
227
ZAUSTAVLJENI PROCES
8. ɉɪɟɥɚɡɚɤ ɫɚ ɚɧɚɥɨɝɧɨɝ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
Ɉɤɜɢɪ ɡɚ ɞɢɝɢɬɚɥɢɡɚɰɢʁɭ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ɦɟɞɢʁɚ ʁɟ ɞɚɬ ɋɬɪɚɬɟɝɢʁɨɦ
ɡɚ ɩɪɟɥɚɡɚɤ ɫɚ ɚɧɚɥɨɝɧɨɝ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɝ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ɤɨʁɭ ʁɟ ɞɨɧɟɥɚ ȼɥɚɞɚ
ɝɨɞɢɧɟ Ɍɢɦ ɞɨɤɭɦɟɧɬɨɦ ɫɭ
ɭɬɜɪɻɟɧɟ ɨɫɧɨɜɧɟ ɫɬɪɚɬɟɲɤɟ ɫɦɟɪɧɢɰɟ ɡɚ ɭɜɨɻɟʃɟ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨɝ ɢ ɝɚɲɟʃɟ
ɚɧɚɥɨɝɧɨɝ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɝ ɢ ɪɚɞɢɨ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ɤɨʁɢɦ ʄɟ ɫɟ ɧɚ
ɚɞɟɤɜɚɬɚɧ ɧɚɱɢɧ ɨɫɬɜɚɪɢɬɢ ɨɫɧɨɜɧɢ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢ ɢɧɬɟɪɟɫ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ɭɜɨɻɟʃɚ ɢ
ɪɚɡɜɨʁɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɢɯ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ɤɨɦɭɧɢɤɚɰɢʁɚ
Ɉɞ ɞɢɝɢɬɚɥɢɡɚɰɢʁɟ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɝ ɫɢɫɬɟɦɚ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ɤɪɨɡ
ɦɭɥɬɢɩɥɟɤɫɟ ɜɟʄɢ ɛɪɨʁ ɞɢɝɢɬɚɥɧɢɯ ɮɪɟɤɜɟɧɰɢʁɚ ɨɱɟɤɭʁɟ ɫɟ ɩɨɧɭɞɚ ɜɢɲɟ ɤɚɧɚɥɚ
ɡɚ ɞɢɫɬɪɢɛɭɰɢʁɭ ɧɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɨɦ ɧɢɜɨɭ ɚɥɢ ɫɚɦɢɦ ɬɢɦ ɢ ɦɚʃɢ ɛɪɨʁ ɤɚɧɚɥɚ ɧɚ
ɥɨɤɚɥɧɨɦ ɧɢɜɨɭ Ⱦɢɝɢɬɚɥɧɢ ɫɢɫɬɟɦ ɞɢɫɬɪɢɛɭɰɢʁɟ ɛɢ ɩɨɞɫɬɚɤɚɨ ɰɟɧɬɪɚɥɢɡɚɰɢʁɭ
ɧɚ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɨɦ ɧɢɜɨɭ ɭɦɪɟɠɚɜɚʃɟɦ ɢɥɢ ɡɚʁɟɞɧɢɱɤɢɦ ɤɨɪɢɲʄɟʃɟɦ ɩɪɟɧɨɫɧɢɯ
ɤɚɧɚɥɚ Ɂɚ ɪɚɞɢɨ ʁɟ ɢ ɞɚʂɟ ɧɟɢɡɜɟɫɧɨ ɤɚɞɚ ʄɟ ɛɢɬɢ ɦɨɝɭʄɚ ʃɟɝɨɜɚ ɩɨɬɩɭɧɚ
ɞɢɝɢɬɚɥɢɡɚɰɢʁɚ
9. Ɇɟɞɢʁɫɤɚ ɩɢɫɦɟɧɨɫɬ
Ɇɢɧɢɫɬɚɪɫɬɜɨ ɤɭɥɬɭɪɟ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɢ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢɨɧɨɝ ɞɪɭɲɬɜɚ
ɤɨɪɢɫɬɢɥɨ ʁɟ ɛɭʇɟɬɫɤɚ ɫɪɟɞɫɬɜɚ
ɝɨɞɢɧɟ ɧɚɦɟʃɟɧɚ ɡɚ ɦɟɞɢʁɫɤɭ ɩɢɫɦɟɧɨɫɬ
ɢɫɤʂɭɱɢɜɨ ɡɚ ɫɭɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ ɩɪɨʁɟɤɚɬɚ ɤɨʁɢ ɞɨɩɪɢɧɨɫɟ ɪɚɡɜɨʁɭ ɦɟɞɢʁɫɤɟ
ɩɢɫɦɟɧɨɫɬɢ ɭɜɨɻɟʃɭ ɧɨɜɢɯ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢɨɧɢɯ ɢ ɤɨɦɭɧɢɤɚɰɢɨɧɢɯ ɬɟɯɧɨɥɨɝɢʁɚ
ɭ ɞɚʂɟɦ ɬɟɤɫɬɭ ɂɄɌ ɢ ɤɨʁɢ ɡɧɚɱɚʁɧɨ ɞɨɩɪɢɧɨɫɟ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɭ ɢ ɨɛɪɚɡɨɜɚʃɭ
ɞɟɰɟ ɢ ɦɥɚɞɢɯ ɭ ɬɨɦ ɞɨɦɟɧɭ ɋɬɪɚɬɟɝɢʁɚ ɪɚɡɜɨʁɚ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢɨɧɨɝ ɞɪɭɲɬɜɚ ɞɨ
ɝɨɞɢɧɟ ɤɚɨ ɩɪɢɨɪɢɬɟɬɚ ɭɬɜɪɻɭʁɟ ɩɨɬɪɟɛɭ ɞɚ ɂɄɌ ɱɢɧɢ ɞɟɨ ɨɛɪɚɡɨɜɧɢɯ
ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɞɚ ɛɢ ɫɟ ɪɚɡɜɢɥɢ ʂɭɞɫɤɢ ɪɟɫɭɪɫɢ ɭ ɬɨʁ ɨɛɥɚɫɬɢ ɤɚɨ ɢ ɞɚ ɫɟ ɡɚɲɬɢɬɢ
ɢɧɬɟɥɟɤɬɭɚɥɧɚ ɫɜɨʁɢɧɚ ɫɨɮɬɜɟɪɚ ɢ ɞɢɝɢɬɚɥɧɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɞɚ ɫɟ ɤɭɥɬɭɪɧɢɦ ɢ
ɧɚɭɱɧɢɦ ɞɢɝɢɬɚɥɧɢɦ ɫɚɞɪɠɚʁɢɦɚ ɨɛɟɡɛɟɞɢ ɫɥɨɛɨɞɚɧ ʁɟɞɧɨɫɬɚɜɚɧ ɩɪɢɫɬɭɩ ɭ
ɲɬɨ ɜɟʄɨʁ ɦɟɪɢ ɢ ɞɚ ɫɟ ɪɚɡɜɢʁɟ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢɨɧɚ ɛɟɡɛɟɞɧɨɫɬ
Ɇɨɠɟ ɫɟ ɤɨɧɫɬɚɬɨɜɚɬɢ ɧɢɡɚɤ ɧɢɜɨ ɦɟɞɢʁɫɤɟ ɩɢɫɦɟɧɨɫɬɢ ɢ ɧɟɨɩɯɨɞɧɨɫɬ
ɞɚ ɞɪɠɚɜɚ ɜɢɲɟ ɭɱɢɧɢ ɧɚ ɬɨɦ ɩɨʂɭ ɍ ɩɪɨɰɟɫɭ ɩɪɢɫɬɭɩɚʃɚ ȿɜɪɨɩɫɤɨʁ ɭɧɢʁɢ
ɩɨɬɪɟɛɧɨ ʁɟ ɞɚ ɫɟ ɩɨɞɢɝɧɟ ɧɢɜɨ ɦɟɞɢʁɫɤɟ ɩɢɫɦɟɧɨɫɬɢ ɝɪɚɻɚɧɚ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ
ɋɪɛɢʁɟ ɤɚɨ ɢ ɫɜɢɯ ɭɱɟɫɧɢɤɚ ɭ ɫɟɤɬɨɪɭ ɦɟɞɢʁɚ ɪɚɞɢ ɫɬɜɚɪɚʃɚ ɞɪɭɲɬɜɚ ɭ ɤɨʁɟ
ɫɭ ɭɤʂɭɱɟɧɢ ɫɜɢ ʃɟɝɨɜɢ ɱɥɚɧɨɜɢ ɢ ʁɚɱɚʃɚ ɩɪɚɜɚ ɧɚ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɟ ɫɥɨɛɨɞɟ
ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɚ ɢ ɫɥɨɛɨɞɟ ɩɪɨɬɨɤɚ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ
10. Ɇɟɞɢʁɫɤɢ ɫɟɪɜɢɫɢ ɧɚ ɧɨɜɢɦ ɬɟɯɧɨɥɨɲɤɢɦ ɩɥɚɬɮɨɪɦɚɦɚ
ɍɛɪɡɚɧ ɪɚɡɜɨʁ ɬɟɯɧɨɥɨɝɢʁɟ ɢ ɩɨʁɚɜɚ ɧɨɜɢɯ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ ɤɨɦɭɧɢɤɚɰɢʁɚ
ɭ ɫɮɟɪɢ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɧɟ ɬɪɟɛɚ ɞɚ ɭɬɢɱɭ ɧɚ ʃɟɝɨɜɭ ɨɫɧɨɜɧɭ ɫɜɪɯɭ ɭ
ɫɦɢɫɥɭ ɩɪɭɠɚʃɚ ɢɥɢ ɲɢɪɟʃɚ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ ɚɧɚɥɢɡɚ ɤɨɦɟɧɬɚɪɚ ɦɢɲʂɟʃɚ ɢ
228
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɪɚɡɥɢɱɢɬɨɝ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɚ ɩɪɟ ɫɜɟɝɚ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɨɞ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɬɟɪɟɫɚ
ɉɨɬɪɟɛɧɨ ʁɟ ɡɚɤɨɧɨɦ ɭɫɩɨɫɬɚɜɢɬɢ ʁɚɫɧɟ ɤɪɢɬɟɪɢʁɭɦɟ ɡɚ ɪɚɡɥɢɤɨɜɚʃɟ
ɦɟɞɢʁɚ ɢ ɭɫɥɭɝɚ ɧɚɥɢɤ ɦɟɞɢʁɫɤɢɦ ɨɞ ɧɨɜɢɯ ɜɢɞɨɜɚ ɥɢɱɧɟ ɤɨɦɭɧɢɤɚɰɢʁɟ
ɭɫɤɥɚɻɢɜɚʃɟɦ ɫɚ Ⱦɢɪɟɤɬɢɜɨɦ ȺȼɆɋ Ɉɫɧɨɜɧɚ ɩɪɚɜɚ ɢ ɫɥɨɛɨɞɟ ɚ ɧɚɪɨɱɢɬɨ
ɩɪɚɜɨ ɧɚ ɫɥɨɛɨɞɭ ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɚ ɢ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɢ ɫɥɨɛɨɞɚ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ ʁɚɜɧɨɝ
ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɤɨʁɚ ɢɡ ɬɨɝɚ ɩɪɨɢɡɥɚɡɢ ɦɨɪɚʁɭ ɫɟ ɭɧɚɩɪɟɞɢɬɢ ɢ ɡɚɲɬɢɬɢɬɢ ɛɟɡ
ɨɛɡɢɪɚ ɧɚ ɩɪɨɦɟɧɟ ɭ ɦɟɞɢʁɫɤɨɦ ɩɪɨɫɬɨɪɭ ɋɥɨɛɨɞɚ ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɚ ɢ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
ɡɚ ɫɨɛɨɦ ɩɨɜɥɚɱɢ ɢ ɨɞɪɟɻɟɧɟ ɨɛɚɜɟɡɟ ɢ ɨɞɝɨɜɨɪɧɨɫɬɢ ɢ ɭ ɢɡɜɟɫɧɢɦ ɫɥɭɱɚʁɟɜɢɦɚ
ɨɧɚ ɦɨɠɟ ɞɚ ɩɨɞɥɟɠɟ ɨɝɪɚɧɢɱɟʃɢɦɚ ɤɨʁɚ ɫɭ ɡɚɤɨɧɨɦ ɩɪɨɩɢɫɚɧɚ ɢ ɤɨʁɚ ɫɭ
ɩɨɬɪɟɛɧɚ ɭ ɞɟɦɨɤɪɚɬɫɤɨɦ ɞɪɭɲɬɜɭ
III. ɐɂȴȿȼɂ ɋɌɊȺɌȿȽɂȳȿ
ɐɢʂ ɋɬɪɚɬɟɝɢʁɟ ʁɟ ɞɚ ɭɬɜɪɞɢ ɧɚʁɜɚɠɧɢʁɟ ɩɪɚɜɰɟ ɪɚɡɜɨʁɚ ɫɢɫɬɟɦɚ
ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ɢ ɞɟɥɨɜɚ ɬɨɝ ɫɢɫɬɟɦɚ ɞɚ ɛɢ ɪɚɡɜɨʁ
ɫɥɨɛɨɞɟ ɦɟɞɢʁɚ ɢ ɦɟɞɢʁɫɤɨɝ ɬɪɠɢɲɬɚ ɞɨɩɪɢɧɟɨ ɞɚʂɟɦ ʁɚɱɚʃɭ ɞɟɦɨɤɪɚɬɫɤɢɯ
ɨɞɧɨɫɚ ɭ ɞɪɭɲɬɜɭ ɍɧɚɩɪɟɻɟʃɟ ɫɢɫɬɟɦɚ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɩɨɞɪɚɡɭɦɟɜɚ ɢ
ɭɫɚɝɥɚɲɚɜɚʃɟ ɞɨɦɚʄɟɝ ɩɪɚɜɧɨɝ ɨɤɜɢɪɚ ɢ ɩɪɚɤɫɟ ɫ ɦɟɻɭɧɚɪɨɞɧɢɦ ɢ ɟɜɪɨɩɫɤɢɦ
ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɢɦ ɨɤɜɢɪɨɦ ɢ ɢɫɤɭɫɬɜɨɦ ɨɛɚɜɟɡɭ ɞɪɠɚɜɟ ɞɚ ɢɯ ɩɨɲɬɭʁɟ ɢ ɩɪɢɦɟɧɢ
ɤɚɨ ɢ ʁɚɱɚʃɟ ɤɚɩɚɰɢɬɟɬɚ ɢ ɨɛɚɜɟɡɭ ɫɜɢɯ ɭɱɟɫɧɢɤɚ ɭ ɩɪɨɰɟɫɭ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
ɞɚ ɪɚɞɟ ɭ ʁɚɜɧɨɦ ɢɧɬɟɪɟɫɭ ɡɚ ɞɨɛɪɨɛɢɬ ɝɪɚɻɚɧɚ ɢ ɫɜɢɯ ɞɪɭɲɬɜɟɧɢɯ ɝɪɭɩɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ɨɜɨɦ ɫɬɪɚɬɟɝɢʁɨɦ ɞɟɮɢɧɢɲɟ ʁɚɜɧɢ ɢɧɬɟɪɟɫ ɭɥɨɝɭ
ɞɪɠɚɜɟ ɭ ɫɢɫɬɟɦɭ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɩɨɥɨɠɚʁ ɢ ɭɥɨɝɭ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɭ
ɞɟɦɨɤɪɚɬɫɤɨɦ ɞɪɭɲɬɜɭ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɨ ɭ ʁɚɜɧɢɦ ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ ɢ ɩɨɫɟɛɧɭ ɩɚɠʃɭ
ɩɨɫɜɟʄɭʁɟ ʁɚɜɧɨɫɬɢ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɚ ɢ ɦɟɞɢʁɫɤɨʁ ɤɨɧɰɟɧɬɪɚɰɢʁɢ ɋɬɪɚɬɟɝɢʁɚ
ɞɟɮɢɧɢɲɟ ɢ ɭɥɨɝɭ ɲɬɚɦɩɚɧɢɯ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɢ ɧɨɜɢɧɫɤɢɯ ɚɝɟɧɰɢʁɚ ɭɫɥɨɜɟ ɡɚ
ɞɚʂɢ ɪɚɡɜɨʁ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ɦɟɞɢʁɚ ɢ ɦɟɞɢʁɚ ɧɚ ɧɨɜɢɦ ɬɟɯɧɨɥɨɲɤɢɦ ɩɥɚɬɮɨɪɦɚɦɚ
ɤɚɨ ɢ ɩɨɫɟɛɚɧ ɩɨɥɨɠɚʁ ʁɚɜɧɨɝ ɫɟɪɜɢɫɚ ɭ ɫɢɫɬɟɦɭ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
1. ȳɚɜɧɢ ɢɧɬɟɪɟɫ
ȳɚɜɧɢ ɢɧɬɟɪɟɫ ɩɪɟɞɫɬɚɜʂɚ ɨɫɬɜɚɪɢɜɚʃɟ ɩɪɚɜɚ ʁɚɜɧɨɫɬɢ ɞɚ ɛɭɞɟ
ɨɛɚɜɟɲɬɟɧɚ ɋɥɨɛɨɞɚɧ ɪɚɡɜɨʁ ɧɟɡɚɜɢɫɧɢɯ ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɧɢɯ ɦɟɞɢʁɚ ɢ ɦɟɞɢʁɫɤɨɝ
ɫɢɫɬɟɦɚ ɬɪɟɛɚ ɞɚ ɨɦɨɝɭʄɢ ɧɚʁɲɢɪɟ ɡɚɞɨɜɨʂɚɜɚʃɟ ɩɨɬɪɟɛɚ ɝɪɚɻɚɧɚ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ
ɋɪɛɢʁɟ ɛɟɡ ɞɢɫɤɪɢɦɢɧɚɰɢʁɟ ɡɚ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚɦɚ ɢ ɫɚɞɪɠɚʁɢɦɚ ɢɡ ɫɜɢɯ ɨɛɥɚɫɬɢ
ɠɢɜɨɬɚ ɩɨɥɢɬɢɤɟ ɩɪɢɜɪɟɞɟ ɤɭɥɬɭɪɟ ɭɦɟɬɧɨɫɬɢ ɨɛɪɚɡɨɜɚʃɚ ɟɤɨɥɨɝɢʁɟ ɫɩɨɪɬɚ
ɪɚɡɨɧɨɞɟ ɢɬɞ ɍ ʁɚɜɧɨɦ ɢɧɬɟɪɟɫɭ ʁɟ ɞɚ ɫɟ ɨɛɟɡɛɟɞɟ ɪɚɡɧɨɜɪɫɧɢ ɢ ɤɜɚɥɢɬɟɬɧɢ
ɦɟɞɢʁɫɤɢ ɫɚɞɪɠɚʁɢ ɡɚ ɫɜɟ ɩɨʁɟɞɢɧɰɟ ɢ ɞɪɭɲɬɜɟɧɟ ɝɪɭɩɟ ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɧɟ
ɫɬɚɪɨɫɧɟ ɨɛɪɚɡɨɜɧɟ ɤɚɨ ɢ ɫɜɟ ɦɚʃɢɧɫɤɟ ɝɪɭɩɟ ɟɬɧɢɱɤɟ ɪɟɥɢɝɢʁɫɤɟ ʁɟɡɢɱɤɟ ɢ
ɫɟɤɫɭɚɥɧɟ ɝɪɭɩɟ ɫɚ ɩɨɫɟɛɧɢɦ ɩɨɬɪɟɛɚɦɚ ɢ ɞɪɭɝɟ
ɍ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ʁɟ ɭ ʁɚɜɧɨɦ ɢɧɬɟɪɟɫɭ ɢ ɨɞ ɩɨɫɟɛɧɨɝ ɡɧɚɱɚʁɚ
ɩɪɨɢɡɜɨɞʃɚ ɢ ɨɛʁɚɜʂɢɜɚʃɟ ɭ ʁɚɜɧɢɦ ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ
229
ZAUSTAVLJENI PROCES
ɨɩɲɬɢɯ ɢɧɮɨɪɦɚɬɢɜɧɢɯ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ
ɫɩɟɰɢʁɚɥɢɡɨɜɚɧɢɯ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɢɡ ɩɨɥɢɬɢɤɟ ɤɭɥɬɭɪɟ
ɨɛɪɚɡɨɜɚʃɚ ɪɟɥɢɝɢʁɟ ɟɤɨɧɨɦɢʁɟ ɪɚɡɨɧɨɞɟ ɢ ɞɪɭɝɢɯ ɩɢɬɚʃɚ ɨɞ ɡɧɚɱɚʁɚ ɡɚ ɠɢɜɨɬ
ɢ ɪɚɞ ɝɪɚɻɚɧɚ
ɨɩɲɬɢɯ ɢɧɮɨɪɦɚɬɢɜɧɢɯ ɢ ɫɩɟɰɢʁɚɥɢɡɨɜɚɧɢɯ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ
ɨɞ ɡɧɚɱɚʁɚ ɡɚ ɠɢɜɨɬ ɢ ɪɚɞ ɝɪɚɻɚɧɚ ɭ ɥɨɤɚɥɧɢɦ ɢ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢɦ ɡɚʁɟɞɧɢɰɚɦɚ
ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɧɚɦɟʃɟɧɢɯ ɞɟɰɢ ɢ ɦɥɚɞɢɦɚ
ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɨɞ ɡɧɚɱɚʁɚ ɡɚ ɨɱɭɜɚʃɟ ɤɭɥɬɭɪɧɟ ɛɚɲɬɢɧɟ ɢ
ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɤɨʁɢɦɚ ɫɟ ɩɪɨɦɨɜɢɲɟ ɤɭɥɬɭɪɧɨ ɢ ɭɦɟɬɧɢɱɤɨ ɫɬɜɚɪɚɥɚɲɬɜɨ
ɢ ɪɚɞ ɭɫɬɚɧɨɜɚ ɤɭɥɬɭɪɟ
ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɢɫɬɪɚɠɢɜɚɱɤɨɝ ɧɨɜɢɧɚɪɫɬɜɚ ɢ ɞɪɭɝɢɯ ɫɥɨɠɟɧɢɯ
ɧɨɜɢɧɚɪɫɤɢɯ ɮɨɪɦɢ
ɨɪɢɝɢɧɚɥɧɢɯ ɚɭɞɢɨɜɢɡɭɟɥɧɢɯ ɢ ɪɚɞɢɨɮɨɧɫɤɢɯ ɞɟɥɚ ɧɚ ɫɪɩɫɤɨɦ
ʁɟɡɢɤɭ ɢ ʁɟɡɢɰɢɦɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɦɚʃɢɧɚ
ɩɨɞ ɭɫɥɨɜɨɦ ɞɚ ʁɟ ɩɪɨɢɡɜɨɞʃɚ ɢ ɨɛʁɚɜʂɢɜɚɧɟ ɬɚɤɜɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɨɞ
ɡɧɚɱɚʁɚ ɡɚ
- ɨɫɬɜɚɪɢɜɚʃɟ ɩɪɚɜɚ ɧɚ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɟ ɧɚ ɫɪɩɫɤɨɦ ʁɟɡɢɤɭ ɢ ʁɟɡɢɰɢɦɚ
ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɦɚʃɢɧɚ
- ɨɱɭɜɚʃɟ ɢ ɭɧɚɩɪɟɻɟʃɟ ɩɥɭɪɚɥɢɡɦɚ ɦɟɞɢʁɚ ɢ ɪɚɡɧɨɜɪɫɧɨɫɬɢ
ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ
- ɪɚɡɜɨʁ ɦɟɞɢʁɫɤɟ ɩɢɫɦɟɧɨɫɬɢ
- ɨɱɭɜɚʃɟ ɤɭɥɬɭɪɧɨɝ ɢɞɟɧɬɢɬɟɬɚ ɫɪɩɫɤɨɝ ɧɚɪɨɞɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ
ɦɚʃɢɧɚ ɢ ɟɬɧɢɱɤɢɯ ɝɪɭɩɚ ɤɨʁɟ ɠɢɜɟ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ
- ɤɪɟɚɬɢɜɧɨɫɬ ɢ ɫɬɜɚɪɚɥɚɲɬɜɨ ɭ ɦɟɞɢʁɢɦɚ
- ɪɚɡɜɨʁ ɧɚɭɤɟ ɢ ɭɧɚɩɪɟɻɟʃɟ ɨɛɪɚɡɨɜɚʃɚ ɧɚ ɫɜɢɦ ɧɢɜɨɢɦɚ
ɭɤʂɭɱɭʁɭʄɢ ɢ ɨɛɪɚɡɨɜɚʃɟ ɨɞɪɚɫɥɢɯ
- ɩɪɨɦɨɰɢʁɭ ɜɥɚɞɚɜɢɧɟ ɩɪɚɜɚ ɢ ɫɨɰɢʁɚɥɧɟ ɩɪɚɜɞɟ ɧɚɱɟɥɚ ɝɪɚɻɚɧɫɤɟ
ɞɟɦɨɤɪɚɬɢʁɟ ʂɭɞɫɤɢɯ ɢ ɦɚʃɢɧɫɤɢɯ ɩɪɚɜɚ ɢ ɫɥɨɛɨɞɚ ɢ ɩɪɢɩɚɞɧɨɫɬɢ ɟɜɪɨɩɫɤɢɦ
ɩɪɢɧɰɢɩɢɦɚ ɢ ɜɪɟɞɧɨɫɬɢɦɚ
ɍ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ʁɟ ɭ ʁɚɜɧɨɦ ɢɧɬɟɪɟɫɭ ɢ ɨɞ ɩɨɫɟɛɧɨɝ ɡɧɚɱɚʁɚ
ɭɧɚɩɪɟɻɟʃɟ ɦɟɞɢʁɫɤɨɝ ɢ ɧɨɜɢɧɚɪɫɤɨɝ ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɢɡɦɚ ɫɬɪɭɱɧɨ ɭɫɚɜɪɲɚɜɚʃɟ
ɧɨɜɢɧɚɪɚ ɢ ɭɪɟɞɧɢɤɚ ɩɨɞɫɬɢɰɚʃɟ ɧɚ ɧɨɜɢɧɚɪɫɤɭ ɚɭɬɨɧɨɦɢʁɭ ɢ ɫɚɦɨɪɟɝɭɥɚɰɢʁɭ
ɭ ɦɟɞɢʁɢɦɚ ɭɧɚɩɪɟɻɟʃɟ ɦɟɞɢʁɫɤɟ ɩɢɫɦɟɧɨɫɬɢ ɢ ɢɫɬɪɚɠɢɜɚʃɚ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ɦɟɞɢʁɚ
ɍ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ʁɟ ɭ ʁɚɜɧɨɦ ɢɧɬɟɪɟɫɭ ɢ ɨɞ ɩɨɫɟɛɧɨɝ ɡɧɚɱɚʁɚ
ɩɪɨɢɡɜɨɞʃɚ ɢ ɨɛʁɚɜʂɢɜɚʃɟ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɧɚɦɟʃɟɧɢɯ ɫɥɟɩɢɦ ɢ
ɫɥɚɛɨɜɢɞɢɦ ɨɫɨɛɚɦɚ ɨɫɨɛɚɦɚ ɨɲɬɟʄɟɧɨɝ ɫɥɭɯɚ ɢ ɞɪɭɝɢɦ ɨɫɨɛɚɦɚ ɫɚ ɩɨɫɟɛɧɢɦ
ɩɨɬɪɟɛɚɦɚ ɤɚɨ ɢ ɪɚɡɜɨʁ ɢ ɭɧɚɩɪɟɻɟʃɟ ɬɟɯɧɢɱɤɟ ɢɧɫɮɪɚɫɬɪɭɤɬɭɪɟ ɤɨʁɚ ɛɢ ɬɚɤɜɢɦ
230
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ɨɫɨɛɚɦɚ ɨɥɚɤɲɚɥɚ ɩɪɢɫɬɭɩ ɦɟɞɢʁɫɤɢɦ ɫɚɞɪɠɚʁɢɦɚ
ȳɚɜɧɢ ɢɧɬɟɪɟɫ ɬɪɟɛɚ ɞɚ ɫɟ ɭɬɜɪɞɢ ɡɚɤɨɧɨɦ ɤɨʁɢɦ ɫɟ ɭɪɟɻɭʁɟ ɨɛɥɚɫɬ
ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
2. ɍɥɨɝɚ ɞɪɠɚɜɟ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ɩɨɲɬɭʁɟ ɢ ʁɟɦɱɢ ɫɥɨɛɨɞɭ ɦɢɲʂɟʃɚ ɢ ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɚ
ɫɥɨɛɨɞɭ ɦɟɞɢʁɚ ɢ ɩɪɚɜɚ ɧɚ ɨɛɚɜɟɲɬɟɧɨɫɬ
ɉɪɢɯɜɚɬɚʁɭʄɢ ɧɚʁɜɢɲɟ ɦɟɻɭɧɚɪɨɞɧɟ ɫɬɚɧɞɚɪɞɟ ɢ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɢ ɨɤɜɢɪ
ɋɚɜɟɬɚ ȿɜɪɨɩɟ ɢ ȿɜɪɨɩɫɤɟ ɭɧɢʁɟ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɭɫɚɝɥɚɫɢɬɢ ɫɜɨʁɟ ɦɟɞɢʁɫɤɟ
ɡɚɤɨɧɟ ɫɚ ɟɜɪɨɩɫɤɢɦ ɞɨɤɭɦɟɧɬɢɦɚ ɚ ɩɪɢɨɪɢɬɟɬɧɨ ɫ Ⱦɢɪɟɤɬɢɜɨɦ ȺȼɆɋ ɤɨʁɢ
ɫɟ ɨɞɧɨɫɟ ɧɚ ɨɛɥɚɫɬ ɦɟɞɢʁɚ ɢ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɢ ɞɨɧɟɬɢ ɩɪɨɩɢɫɟ ɤɨʁɢ ɭ ɬɨʁ
ɨɛɥɚɫɬɢ ɧɟɞɨɫɬɚʁɭ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɨɬɤɥɨɧɢɬɢ ɩɪɨɬɢɜɪɟɱɧɨɫɬɢ ɭ ɫɜɨɦ ɡɚɤɨɧɨɞɚɜɫɬɜɭ
ɢ ɭɧɚɩɪɟɞɢɬɢ ɡɚɲɬɢɬɭ ɫɥɨɛɨɞɧɨɝ ɩɪɨɬɨɤɚ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ ɢ ɫɥɨɛɨɞɭ ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɚ
ɧɟɡɚɜɢɫɧɨɫɬɢ ɢ ɭɪɟɻɢɜɚɱɤɟ ɚɭɬɨɧɨɦɢʁɟ ɦɟɞɢʁɚ ɢ ɦɟɞɢʁɫɤɢ ɩɥɭɪɚɥɢɡɚɦ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɭɧɚɩɪɟɻɢɜɚɬɢ ɭɫɥɨɜɟ ɡɚ ɢɫɬɢɧɢɬɭ ɩɨɬɩɭɧɭ
ɢ ɛɥɚɝɨɜɪɟɦɟɧɭ ɨɛɚɜɟɲɬɟɧɨɫɬ ɝɪɚɻɚɧɚ ɨ ɩɢɬɚʃɢɦɚ ɨɞ ʁɚɜɧɨɝ ɡɧɚɱɚʁɚ
ɢ ɛɢʄɟ ɨɬɜɨɪɟɧɚ ɡɚ ɢɡɜɟɲɬɚɜɚʃɟ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɨ ɬɢɦ ɩɢɬɚʃɢɦɚ ɩɨɞ
ɧɟɞɢɫɤɪɢɦɢɧɚɬɨɪɧɢɦ ɭɫɥɨɜɢɦɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɨɛɟɡɛɟɞɢɬɢ ɫɢɝɭɪɚɧ ɢ ʁɚɜɚɧ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɢ ɨɤɜɢɪ
ɡɚ ɮɭɧɤɰɢɨɧɢɫɚʃɟ ʁɚɜɧɢɯ ɪɚɞɢɨ-ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɫɟɪɜɢɫɚ ɪɚɞɢ ɨɫɬɜɚɪɢɜɚʃɚ
ʃɢɯɨɜɢɯ ɡɚɞɚɬɚɤɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɭɧɚɩɪɟɻɢɜɚɬɢ ɨɬɜɨɪɟɧɨɫɬ ɢɧɫɬɢɬɭɰɢɨɧɚɥɧɢɯ
ɢɡɜɨɪɚ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ ɢ ɞɨɫɬɭɩɧɨɫɬ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ ɨɞ ʁɚɜɧɨɝ ɡɧɚɱɚʁɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɩɨɞɫɬɢɰɚɬɢ ɪɚɡɜɨʁ ɦɟɞɢʁɫɤɨɝ ɬɪɠɢɲɬɚ ɫɬɜɚɪɚʁɭʄɢ
ɧɟɞɢɫɤɪɢɦɢɧɚɬɨɪɧɟ ɭɫɥɨɜɟ ɡɚ ɡɞɪɚɜɭ ɤɨɧɤɭɪɟɧɰɢʁɭ ɭ ɦɟɞɢʁɫɤɨʁ ɢɧɞɭɫɬɪɢʁɢ ɢ
ʃɟɧ ɨɞɪɠɢɜɢ ɪɚɡɜɨʁ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɫɬɜɨɪɢɬɢ ɚɦɛɢʁɟɧɬ ɡɚ ɧɟɡɚɜɢɫɚɧ ɚɭɬɨɧɨɦɚɧ
ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɚɧ ɢ ɨɞɪɠɢɜ ɪɚɞ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɤɨʁɚ ɩɨɲɬɭʁɭ ɧɚʁɲɢɪɢ ɤɨɪɩɭɫ
ʂɭɞɫɤɢɯ ɩɪɚɜɚ ɢ ɤɨʁɚ ɫɭ ɫɩɨɫɨɛɧɚ ɞɚ ɞɨɩɪɢɧɟɫɭ ɩɭɧɨɦ ɭɱɟɲʄɭ ɝɪɚɻɚɧɚ ɭ
ɞɪɭɲɬɜɟɧɨɦ ɩɨɥɢɬɢɱɤɨɦ ɢ ɤɭɥɬɭɪɧɨɦ ɠɢɜɨɬɭ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ʁɚɱɚɬɢ ɭɫɥɨɜɟ ɡɚ ɡɚɲɬɢɬɭ ɰɟɥɨɤɭɩɧɨɝ ɤɨɪɩɭɫɚ
ʂɭɞɫɤɢɯ ɩɪɚɜɚ ɭ ɫɮɟɪɢ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɩɨɫɟɛɧɨ ɩɪɚɜɚ ɞɟɰɟ ɦɥɚɞɢɯ ɢ ɝɪɭɩɚ
ɫɚ ɩɨɫɟɛɧɢɦ ɩɨɬɪɟɛɚɦɚ Ɍɚɤɚɜ ɨɞɧɨɫ ɛɢʄɟ ɢ ɭ ɛɪɢɡɢ ɡɚ ʂɭɞɫɤɨ ɞɨɫɬɨʁɚɧɫɬɜɨ ɢ
ɨɫɬɜɚɪɢɜɚʃɟ ɥɢɱɧɢɯ ɩɪɚɜɚ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɨɛɟɡɛɟɞɢɬɢ ʁɚɜɧɨɫɬ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɚ ɧɚɞ ʁɚɜɧɢɦ
ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ ɢ ɫɩɪɟɱɢɬɢ ɩɪɟɤɨɦɟɪɧɭ ɜɥɚɫɧɢɱɤɭ ɤɨɧɰɟɧɬɪɚɰɢʁɭ ɤɨʁɨɦ ɫɟ ɨɫɬɜɚɪɭʁɟ
ɜɥɚɞɚʁɭʄɢ ɢɥɢ ɩɪɟɬɟɠɧɢ ɭɬɢɰɚʁ ɧɚ ʁɚɜɧɨ ɦʃɟʃɟ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʁɟ ɨɛɚɜɟɡɧɚ ɞɚ ɫɭɡɛɢʁɚ ɩɢɪɚɬɟɪɢʁɭ ɲɬɢɬɢ ɚɭɬɨɪɫɤɚ
ɢ ɫɪɨɞɧɚ ɩɪɚɜɚ ʁɚɱɚ ɦɟɞɢʁɫɤɭ ɩɢɫɦɟɧɨɫɬ ɫɬɜɚɪɚ ɧɟɞɢɫɤɪɢɦɢɧɚɬɨɪɧɟ ɭɫɥɨɜɟ ɡɚ
231
ZAUSTAVLJENI PROCES
ɪɚɡɜɨʁ ɂɄɌ ɡɚ ɭɧɚɩɪɟɻɟʃɟ ɩɪɚɜɚ ɧɚ ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɟ ɬɪɚɠɟʃɟ ɩɪɢɦɚʃɟ ɢ ɩɪɟɧɨɫ
ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ ɢ ɢɞɟʁɚ ɛɟɡ ɨɛɡɢɪɚ ɧɚ ɝɪɚɧɢɰɟ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɩɨɛɨʂɲɚʃɟɦ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨɝ ɨɤɜɢɪɚ ɢ ɪɚɡɧɢɦ
ɨɛɥɢɰɢɦɚ ɞɪɠɚɜɧɟ ɩɨɦɨʄɢ ɩɨɞɫɬɢɰɚɬɢ ɭɧɚɩɪɟɻɟʃɟ ɦɟɞɢʁɫɤɨɝ ɢ ɧɨɜɢɧɚɪɫɤɨɝ
ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɢɡɦɚ ɧɨɜɢɧɚɪɫɤɟ ɚɭɬɨɧɨɦɢʁɟ ɨɛɪɚɡɨɜɚʃɚ ɢ ɫɬɪɭɱɧɨɝ ɭɫɚɜɪɲɚɜɚʃɚ
ɧɨɜɢɧɚɪɚ ɢ ɭɪɟɞɧɢɤɚ ɤɚɨ ɢ ɛɨʂɢ ɟɤɨɧɨɦɫɤɢ ɩɨɥɨɠɚʁ ɧɨɜɢɧɚɪɚ ɢ ɡɚɩɨɫɥɟɧɢɯ ɭ
ɦɟɞɢʁɫɤɨɦ ɫɟɤɬɨɪɭ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ɪɚɞɢ ɧɚ ɩɪɟɥɚɫɤɭ ɫɚ ɚɧɚɥɨɝɧɨɝ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ
ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɭ ɨɤɜɢɪɭ ɦɟɻɭɧɚɪɨɞɧɨ ɩɪɢɯɜɚʄɟɧɢɯ ɪɨɤɨɜɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʁɟ ɞɭɠɧɚ ɞɚ ɭɫɩɨɫɬɚɜɢ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɢ ɨɤɜɢɪ ɤɨʁɢɦ ɫɟ
ɝɚɪɚɧɬɭʁɟ ɧɟɡɚɜɢɫɚɧ ʁɚɜɚɧ ɟɮɢɤɚɫɚɧ ɢ ɨɞɝɨɜɨɪɚɧ ɪɚɞ ɧɟɡɚɜɢɫɧɨɝ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨɝ
ɬɟɥɚ ɢɡ ɨɛɥɚɫɬɢ ɪɚɞɢɨ-ɞɢɮɭɡɢʁɟ ɢ ɨɯɪɚɛɪɭʁɟ ɨɫɧɢɜɚʃɟ ɢ ɪɚɞ ɬɟɥɚ ɫɚɦɨɪɟɝɭɥɚɰɢʁɟ
ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
ɍ ɰɢʂɭ ɡɚɲɬɢɬɟ ɢɧɬɟɪɟɫɚ ʁɚɜɧɨɫɬɢ ɢ ɥɟɝɢɬɢɦɧɢɯ ɩɨɬɪɟɛɚ ɝɪɚɻɚɧɚ
ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɨɛɟɡɛɟɻɢɜɚɬɢ ɩɨɦɨʄ ɢ
ɩɨɞɪɲɤɭ ɦɟɞɢʁɫɤɢɦ ɫɚɞɪɠɚʁɢɦɚ ɤɨʁɢɦɚ ɫɟ ɨɫɬɜɚɪɭʁɟ ʁɚɜɧɢ ɢɧɬɟɪɟɫ ɭɤʂɭɱɭʁɭʄɢ
ɢ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɟ ɧɚ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɨɦ ɢ ɥɨɤɚɥɧɨɦ ɧɢɜɨɭ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɤɨʁɢɦɚ
ɫɟ ɨɫɬɜɚɪɭʁɭ ɩɪɚɜɚ ɦɚʃɢɧɫɤɢɯ ɡɚʁɟɞɧɢɰɚ ɧɚ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɟ ɧɚ ɫɨɩɫɬɜɟɧɨɦ
ʁɟɡɢɤɭ ɥɢɰɚ ɫɚ ɢɧɜɚɥɢɞɢɬɟɬɨɦ ɢ ɩɪɢɩɚɞɧɢɤɚ ɫɪɩɫɤɨɝ ɧɚɪɨɞɚ ɭ ɪɟɝɢɨɧɭ ɭ
ɫɤɥɚɞɭ ɫ ɩɪɨɩɢɫɢɦɚ ɤɨʁɢɦɚ ɫɟ ɪɟɝɭɥɢɲɟ ɤɨɧɬɪɨɥɚ ɞɪɠɚɜɧɟ ɩɨɦɨʄɢ Ɍɚ ɩɨɦɨʄ ɢ
ɩɨɞɪɲɤɚ ɦɨɪɚʁɭ ɞɚ ɛɭɞɭ ɩɨɬɩɭɧɨ ʁɚɜɧɢ ɢ ɧɚ ɨɫɧɨɜɭ ʁɚɫɧɢɯ ɧɟɞɢɫɤɪɢɦɢɧɚɬɨɪɧɢɯ
ɤɪɢɬɟɪɢʁɭɦɚ ɤɨʁɢ ɦɟɞɢʁɟ ɞɨɜɨɞɟ ɭ ɪɚɜɧɨɩɪɚɜɚɧ ɩɨɥɨɠɚʁ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɩɨɫɟɛɧɭ ɩɚɠʃɭ ɩɨɫɜɟɬɢɬɢ ɨɬɤɥɚʃɚʃɭ ɫɭɤɨɛɚ
ɧɚɞɥɟɠɧɨɫɬɢ ɞɜɚ ɢɥɢ ɜɢɲɟ ɨɪɝɚɧɚ ɧɚɞ ɫɩɪɨɜɨɻɟʃɟɦ ɩɪɨɩɢɫɚ ɤɚɨ ɢ ʁɚɱɚʃɭ
ɤɚɩɚɰɢɬɟɬɚ ɤɚɤɨ ɛɢ ɭ ɩɭɧɨʁ ɦɟɪɢ ɨɦɨɝɭʄɢɥɚ ɤɨɧɬɪɨɥɭ ɫɩɪɨɜɨɻɟʃɚ ɩɪɨɩɢɫɚ
3. ɍɥɨɝɚ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ
Ɉɫɧɨɜɧɚ ɭɥɨɝɚ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ʁɟ ɞɚ ɭɜɚɠɚɜɚʁɭʄɢ ɡɚɤɨɧɫɤɟ ɨɞɪɟɞɛɟ
ɤɚɨ ɢ ɩɪɢɧɰɢɩɟ ɫɥɨɛɨɞɟ ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɚ ɢ ɫɥɨɛɨɞɧɨɝ ɩɪɨɬɨɤɚ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ
ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɧɟ ɢ ɟɬɢɱɤɟ ɡɚɯɬɟɜɟ ɨɛʁɟɤɬɢɜɧɨɫɬɢ ɢɫɬɢɧɢɬɨɫɬɢ ɭɪɚɜɧɨɬɟɠɟɧɨɫɬɢ
ɢ ɩɨɲɬɨɜɚʃɚ ʂɭɞɫɤɨɝ ɞɨɫɬɨʁɚɧɫɬɜɚ ɩɪɢɩɪɟɦɚʁɭ ɢ ɩɪɚɜɨɜɪɟɦɟɧɨ ɨɛʁɚɜʂɭʁɭ
ɦɟɞɢʁɫɤɟ ɫɚɞɪɠɚʁɟ ɤɨʁɢɦɚ ɫɟ ɡɚɞɨɜɨʂɚɜɚʁɭ ɧɚʁɲɢɪɚ ɢɧɬɟɪɟɫɨɜɚʃɚ ɢ ɩɨɬɪɟɛɟ
ɝɪɚɻɚɧɚ
4. ȼɥɚɫɧɢɲɬɜɨ ɧɚɞ ʁɚɜɧɢɦ ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ
Ɉɩɪɟɞɟʂɟʃɟ ɞɪɠɚɜɟ ʁɟ ɞɚ ɧɟ ɛɭɞɟ ɜɥɚɫɧɢɤ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ
Ⱦɪɠɚɜɚ ɬɟɪɢɬɨɪɢʁɚɥɧɚ ɚɭɬɨɧɨɦɢʁɚ ɢ ʁɟɞɢɧɢɰɚ ɥɨɤɚɥɧɚ ɫɚɦɨɭɩɪɚɜɚ ɤɚɨ
ɧɢ ɭɫɬɚɧɨɜɚ ɩɪɟɞɭɡɟʄɟ ɢ ɞɪɭɝɨ ɩɪɚɜɧɨ ɥɢɰɟ ɤɨʁɟ ʁɟ ɭ ɰɟɥɢɧɢ ɢɥɢ ɞɟɥɢɦɢɱɧɨ
ɭ ɞɪɠɚɜɧɨʁ ɫɜɨʁɢɧɢ ɢɥɢ ɤɨʁɟ ɫɟ ɭ ɰɟɥɢɧɢ ɢɥɢ ɩɪɟɬɟɠɧɢɦ ɞɟɥɨɦ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚ ɢɡ
ʁɚɜɧɢɯ ɩɪɢɯɨɞɚ ɩɪɟɦɚ ɡɚɤɨɧɭ ɤɨʁɢɦ ɫɟ ɭɪɟɻɭʁɟ ɨɛɥɚɫɬ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɧɟ
232
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ɦɨɠɟ ɛɢɬɢ ɧɢ ɧɟɩɨɫɪɟɞɧɨ ɧɢ ɩɨɫɪɟɞɧɨ ɨɫɧɢɜɚɱ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ
Ⱦɚ ɛɢ ɫɟ ɨɫɢɝɭɪɚɨ ʁɚɜɧɢ ɢɧɬɟɪɟɫ ɧɚ ɩɨɞɪɭɱʁɭ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
ɞɪɠɚɜɚ ɦɨɠɟ ɛɢɬɢ ɨɫɧɢɜɚɱ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɩɨɤɪɚʁɢɧɫɤɢɯ ɢ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢɯ ʁɚɜɧɢɯ
ɪɚɞɢɨ-ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɫɟɪɜɢɫɚ
Ⱦɪɠɚɜɚ ɦɨɠɟ ɛɢɬɢ ɨɫɧɢɜɚɱ ʁɚɜɧɨɝ ɝɥɚɫɢɥɚ ɧɚ ɫɪɩɫɤɨɦ ʁɟɡɢɤɭ ɡɚ ɩɨɬɪɟɛɟ
ɫɬɚɧɨɜɧɢɲɬɜɚ Ʉɨɫɨɜɚ ɢ Ɇɟɬɨɯɢʁɟ
Ⱦɪɠɚɜɚ ɦɨɠɟ ɛɢɬɢ ɨɫɧɢɜɚɱ ɫɩɟɰɢɮɢɱɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɤɨʁɚ ɫɭ ɭ ɮɭɧɤɰɢʁɢ
ɛɥɢɠɟɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɢ ɭɩɨɡɧɚɜɚʃɚ ɝɪɚɻɚɧɚ ɫ ɪɚɞɨɦ ɞɪɠɚɜɧɢɯ ɨɪɝɚɧɚ ɢ ʁɚɜɧɢɯ
ɩɪɟɞɭɡɟʄɚ ɢɧɬɟɪɧɟɬ ɩɨɪɬɚɥ ɫɤɭɩɲɬɢɧɫɤɢ ɤɚɧɚɥ ɢ ɞɪ
ɇɚɰɢɨɧɚɥɧɢ ɫɚɜɟɬɢ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɦɚʃɢɧɚ ɦɨɝɭ ɛɢɬɢ ɨɫɧɢɜɚɱɢ ʁɚɜɧɢɯ
ɝɥɚɫɢɥɚ ɧɚ ʁɟɡɢɤɭ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɟ ɦɚʃɢɧɟ ɡɚ ɤɨʁɭ ɫɭ ɨɫɧɨɜɚɧɢ
5. ȳɚɜɧɢ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢ ɫɟɪɜɢɫɢ
ɍɫɬɚɧɨɜɟ ʁɚɜɧɢɯ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɫɟɪɜɢɫɚ ɤɚɨ ɦɟɞɢʁɫɤɟ
ɨɪɝɚɧɢɡɚɰɢʁɟ ɤɨʁɟ ɨɫɬɜɚɪɭʁɭ ʁɚɜɧɢ ɢɧɬɟɪɟɫ ɦɨɪɚʁɭ ɪɚɜɧɨɩɪɚɜɧɨ ɞɚ ɡɚɞɨɜɨʂɚɜɚʁɭ
ɢɧɮɨɪɦɚɬɢɜɧɟ ɢ ɤɨɦɭɧɢɤɚɰɢɨɧɟ ɩɨɬɪɟɛɟ ɩɨʁɟɞɢɧɚɰɚ ɢ ɫɜɢɯ ɞɪɭɲɬɜɧɢɯ
ɝɪɭɩɚ Ʉɚɨ ɤɨɯɟɡɢɨɧɢ ɢ ɢɧɬɟɝɪɚɰɢɨɧɢ ɮɚɤɬɨɪ ɞɪɭɲɬɜɚ ʁɚɜɧɢ ɫɟɪɜɢɫɢ ɦɨɪɚʁɭ
ɭ ɩɨɬɩɭɧɨɫɬɢ ɞɚ ɛɭɞɭ ɢɡɜɨɪ ɧɟɩɪɢɫɬɪɚɫɧɢɯ ɢ ɧɟɡɚɜɢɫɧɢɯ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ
ɢɧɨɜɚɬɢɜɧɨɝ ɢ ɪɚɡɧɨɜɪɫɧɨɝ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɤɨʁɢ ʁɟ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫ ɧɚʁɜɢɲɢɦ ɟɬɢɱɤɢɦ
ɫɬɚɧɞɚɪɞɢɦɚ ɢ ɫɬɚɧɞɚɪɞɢɦɚ ɤɜɚɥɢɬɟɬɚ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɢɥɢ ɩɪɨɝɪɚɦɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɢ
ɬɚɤɨ ɩɨɫɬɚɧɭ ɪɟɮɟɪɟɧɬɧɚ ɬɚɱɤɚ ɡɚ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɟ ʁɚɜɧɨɫɬɢ
6. Ɇɟɞɢʁɫɤɚ ɩɢɫɦɟɧɨɫɬ
Ɇɟɞɢʁɫɤɚ ɩɢɫɦɟɧɨɫɬ ʁɟ ɨɞ ɨɫɧɨɜɧɨɝ ɡɧɚɱɚʁɚ ɡɚ ɫɜɟ ɱɥɚɧɨɜɟ ɞɪɭɲɬɜɚ
ɛɟɡ ɨɛɡɢɪɚ ɧɚ ɠɢɜɨɬɧɨ ɞɨɛɚ ɭ ɤɨɦɟ ɫɭ ɢ ɜɟɨɦɚ ʁɟ ɜɚɠɚɧ ɮɚɤɬɨɪ ɡɚ ɚɤɬɢɜɚɧ
ɝɪɚɻɚɧɫɤɢ ɠɢɜɨɬ ɭ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢɨɧɨɦ ɞɪɭɲɬɜɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɩɨɞɫɬɢɰɚɬɢ
ɪɚɡɜɨʁ ɦɟɞɢʁɫɤɟ ɩɢɫɦɟɧɨɫɬɢ ɪɚɡɜɢʁɚʃɟɦ ɢɧɞɢɜɢɞɭɚɥɧɢɯ ɫɩɨɫɨɛɧɨɫɬɢ ɝɪɚɻɚɧɚ
ɞɚ ɤɨɪɢɫɬɟ ɪɚɡɭɦɟʁɭ ɢ ɤɪɢɬɢɱɤɢ ɜɪɟɞɧɭʁɭ ɪɚɡɥɢɱɢɬɟ ɚɫɩɟɤɬɟ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɢ
ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɤɚɨ ɢ ʁɚɱɚʃɟɦ ɩɨɡɢɬɢɜɧɨɝ ɭɬɢɰɚʁɚ ɧɚ ɮɚɤɬɨɪɟ ɨɤɪɭɠɟʃɚ
ɩɨɞɫɬɢɰɚʃɟ ɧɚ ɦɟɞɢʁɫɤɨ ɨɛɪɚɡɨɜɚʃɟ ɞɨɫɬɭɩɧɨɫɬ ɪɚɡɧɨɜɪɫɧɢɯ ɦɟɞɢʁɚ ɢ
ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɢ ɞɪ
7. Ɇɟɞɢʁɫɤɢ ɩɥɭɪɚɥɢɡɚɦ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɩɨɞɪɠɚɬɢ ɪɚɡɜɨʁ ɦɟɞɢʁɫɤɨɝ ɩɥɭɪɚɥɢɡɦɚ ɤɨʁɢ
ɩɨɞɪɚɡɭɦɟɜɚ ɪɚɡɧɨɥɢɤɨɫɬ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɚ ɢɡɜɨɪɚ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ ɢ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ
ɫɚɞɪɠɚʁɚ Ɉɱɭɜɚʃɟ ɢ ɭɧɚɩɪɟɻɟʃɟ ɦɟɞɢʁɫɤɨɝ ɩɥɭɪɚɥɢɡɦɚ ɩɨɞɪɚɡɭɦɟɜɚ ɦɟɪɟ ɤɨʁɟ
ɝɪɚɻɚɧɢɦɚ ɨɦɨɝɭʄɚɜɚʁɭ ɩɪɢɫɬɭɩ ɪɚɡɥɢɱɢɬɢɦ ɢɡɜɨɪɢɦɚ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ ɦɢɲʂɟʃɚ
ɢ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɤɨʁɢ ɢɦ ɩɨɦɚɠɭ ɞɚ ɨɮɨɪɦɟ ɫɨɩɫɬɜɟɧɨ ɦɢɲʂɟʃɟ ɢ ɨɞɭɩɪɭ
ɫɟ ɭɬɢɰɚʁɭ ɞɨɦɢɧɚɧɬɧɨɝ ɦɢɲʂɟʃɚ ɫɬɜɨɪɟɧɨɝ ɭ ɰɟɧɬɪɢɦɚ ɦɨʄɢ
233
ZAUSTAVLJENI PROCES
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɭɫɤɥɚɞɢɬɢ ɡɚɤɨɧɟ ɤɨʁɢ ɫɟ ɨɞɧɨɫɟ ɧɚ ɦɟɞɢʁɟ ɧɚ
ɬɚɤɚɜ ɧɚɱɢɧ ɞɚ ɦɟɞɢʁɫɤɢ ɩɥɭɪɚɥɢɡɚɦ ɧɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɨɦ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɨɦ ɢ ɥɨɤɚɥɧɨɦ
ɧɢɜɨɭ ɧɟ ɛɭɞɟ ɭɝɪɨɠɟɧ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɩɪɚɬɢɬɢ ɪɚɡɜɨʁ ɦɟɞɢʁɚ ɧɚ ɧɨɜɢɦ ɬɟɯɧɨɥɨɲɤɢɦ
ɩɥɚɬɮɨɪɦɚɦɚ ɢ ɩɪɟɞɭɡɢɦɚɬɢ ɦɟɪɟ ɤɨʁɟ ɩɨɞɫɬɢɱɭ ɨɱɭɜɚʃɟ ɢ ʁɚɱɚʃɟ ɦɟɞɢʁɫɤɨɝ
ɩɥɭɪɚɥɢɡɦɚ ɢ ɪɚɡɧɨɜɪɫɧɨɫɬ ɦɟɞɢʁɫɤɨɝ ɫɚɞɪɠɚʁɚ
IV. ȼɅȺɋɇɂɒɌȼɈ
1. ɉɨɜɥɚɱɟʃɟ ɞɪɠɚɜɟ ɢɡ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɚ ɧɚɞ ʁɚɜɧɢɦ ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɫɟ ɩɨɜɭʄɢ ɢɡ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɚ ɧɚɞ ɫɜɢɦ ʁɚɜɧɢɦ
ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ ɨɫɢɦ ɢɡ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɚ ɧɚɞ ʁɚɜɧɢɦ ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ ɡɚ ɤɨʁɟ ʄɟ ɡɚɤɨɧɨɦ ɛɢɬɢ
ɩɪɟɞɜɢɻɟɧɨ ɞɪɭɝɚɱɢʁɟ ɨɞɟʂɚɤ ɬɚɱɤɚ ɨɜɟ ɫɬɪɚɬɟɝɢʁɟ Ⱦɪɠɚɜɚ ʄɟ ɫɟ ɩɨɜɭʄɢ
ɢɡ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɚ ɧɚɞ ʁɚɜɧɢɦ ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ ɩɪɢɦɟɧɨɦ ɡɚɤɨɧɫɤɢɯ ɨɞɪɟɞɚɛɚ ɤɨʁɟ ɫɭ ɭ
ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɨɜɢɦ ɰɢʂɟɦ ɤɚɨ ɢ ɢɡɦɟɧɨɦ ɢ ɭɤɢɞɚʃɟɦ ɡɚɤɨɧɚ ɢɥɢ ɨɞɪɟɞɚɛɚ ɤɨʁɢ
ɧɢɫɭ ɭɫɤɥɚɻɟɧɢ ɫɚ ɨɜɢɦ ɰɢʂɟɦ
ɍ ɪɨɤɨɜɢɦɚ ɩɪɟɞɜɢɻɟɧɢɦ ɋɬɪɚɬɟɝɢʁɨɦ ɩɨɜɥɚɱɟʃɟ ɞɪɠɚɜɟ ɢɡ
ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɚ ɩɨɞɪɚɡɭɦɟɜɚ ɜɥɚɫɧɢɱɤɭ ɬɪɚɧɫɮɨɪɦɚɰɢʁɭ ɩɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɨɦ ɩɪɚɜɧɢɯ
ɥɢɰɚ ɤɨʁɚ ɫɭ ɨɫɧɢɜɚɱɢ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɭ ɤɨʁɢɦɚ ʁɟ ɞɪɠɚɜɚ ɜɟʄɢɧɫɤɢ ɢɥɢ
ɦɚʃɢɧɫɤɢ ɜɥɚɫɧɢɤ ɢ ɢɥɢ ɤɨɧɜɟɪɡɢʁɨɦ ɞɪɠɚɜɧɨɝ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɚ ɭ ɚɤɰɢʁɟ ɢ ʃɢɯɨɜ
ɩɪɟɧɨɫ ɛɟɡ ɧɚɤɧɚɞɟ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫ ɩɪɨɩɢɫɢɦɚ ɤɨʁɢ ɭɪɟɻɭʁɭ ɨɛɥɚɫɬ ɩɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɟ
ɤɚɨ ɢ ɧɚ ɞɪɭɝɢ ɧɚɱɢɧ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɡɚɤɨɧɨɦ
Ⱦɨ ɢɡɥɚɫɤɚ ɞɪɠɚɜɟ ɢɡ ɜɥɚɫɧɢɱɤɟ ɫɬɪɭɤɬɭɪɟ ɭ ɦɟɞɢʁɢɦɚ ɭ ɪɨɤɨɜɢɦɚ
ɩɪɟɞɜɢɻɟɧɢɦ ɋɬɪɚɬɟɝɢʁɨɦ ɬɢ ɦɟɞɢʁɢ ɫɭ ɞɭɠɧɢ ɞɚ ɩɨɫɬɭɩɚʁɭ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫ ʁɚɜɧɢɦ
ɢɧɬɟɪɟɫɨɦ ɭɡ ɩɨɬɩɭɧɭ ɭɪɟɻɢɜɚɱɤɭ ɧɟɡɚɜɢɫɧɨɫɬ
2. ȳɚɜɧɨɫɬ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɚ
ɉɨɞɚɰɢ ɨ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɭ ɭ ʁɚɜɧɢɦ ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ ɫɭ ʁɚɜɧɢ Ɇɨɪɚ ɫɟ ɡɧɚɬɢ
ɫɬɜɚɪɧɢ ɜɥɚɫɧɢɤ ɩɪɚɜɧɨɝ ɥɢɰɚ ɤɨʁɟ ʁɟ ɨɫɧɢɜɚɱ ʁɚɜɧɨɝ ɝɥɚɫɢɥɚ ɢ ɩɨɪɟɤɥɨ
ɤɚɩɢɬɚɥɚ ɭɥɨɠɟɧɨɝ ɭ ʁɚɜɧɚ ɝɥɚɫɢɥɚ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɭɧɚɩɪɟɞɢɬɢ ɢ ɞɨɫɥɟɞɧɨ
ɩɪɢɦɟɧɢɬɢ ɡɚɤɨɧɫɤɭ ɪɟɝɭɥɚɬɢɜɭ ɤɨʁɨɦ ʄɟ ɫɟ ɨɛɟɡɛɟɞɢɬɢ ʁɚɜɧɨɫɬ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɚ ɢ
ɞɨɫɬɭɩɧɨɫɬ
ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɚ ɨ ɮɢɡɢɱɤɢɦ ɢɥɢ ɩɪɚɜɧɢɦ ɥɢɰɢɦɚ ɤɨʁɚ ɭɱɟɫɬɜɭʁɭ ɭ
ʃɢɯɨɜɨʁ ɜɥɚɫɧɢɱɤɨʁ ɫɬɪɭɤɬɭɪɢ ɭɤʂɭɱɭʁɭʄɢ ɢ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɟ ɨ ɩɪɢɪɨɞɢ ɢ ɨɛɢɦɭ
ɬɨɝ ɭɱɟɲʄɚ ɤɚɨ ɢ ɨ ɤɪɚʁʃɢɦ ɜɥɚɫɧɢɰɢɦɚ ɬɨɝ ɭɱɟɲʄɚ
ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɟ ɨ ɩɪɢɪɨɞɢ ɢ ɨɛɢɦɭ ɭɱɟɲʄɚ ɤɨʁɟ ɢɫɬɚ ɮɢɡɢɱɤɚ
ɢɥɢ ɩɪɚɜɧɚ ɥɢɰɚ ɢɦɚʁɭ ɭ ɞɪɭɝɢɦ ʁɚɜɧɢɦ ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ ɢ ɩɪɢɜɪɟɞɧɢɦ ɞɪɭɲɬɜɢɦɚ
ɚɤɬɢɜɧɢɦ ɭ ɦɟɞɢʁɫɤɨɦ ɫɟɤɬɨɪɭ ɢ ɞɪɭɝɢɦ ɩɪɢɜɪɟɞɧɢɦ ɝɪɚɧɚɦɚ
ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɟ ɨ ɞɪɭɝɢɦ ɮɢɡɢɱɤɢɦ ɢɥɢ ɩɪɚɜɧɢɦ ɥɢɰɢɦɚ ɤɨʁɚ ɛɢ
234
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ɦɨɝɥɚ ɡɧɚɱɚʁɧɨ ɞɚ ɭɬɢɱɭ ɧɚ ɭɪɟɻɢɜɚɱɤɭ ɩɨɥɢɬɢɤɭ
ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɟ ɨ ɦɟɪɚɦɚ ɞɪɠɚɜɧɟ ɩɨɦɨʄɢ ɤɨʁɭ ʁɚɜɧɚ ɝɥɚɫɢɥɚ
ɤɨɪɢɫɬɟ
ɜɨɞɟʄɢ ɪɚɱɭɧɚ ɨ ɬɨɦɟ ɞɚ ɨɛɢɦ ɭ ɤɨɦɟ ɫɟ ʁɚɜɧɚ ɞɨɫɬɭɩɧɨɫɬ ɬɚɤɜɢɯ
ɩɨɞɚɬɚɤɚ ɨɛɟɡɛɟɻɭʁɟ ɛɭɞɟ ɫɪɚɡɦɟɪɧɚ ʁɚɜɧɨɦ ɢɧɬɟɪɟɫɭ ɢ ɭɫɤɥɚɻɟɧɚ ɫɚ ɡɚɲɬɢɬɨɦ
ɩɨɞɚɬɚɤɚ ɨ ɥɢɱɧɨɫɬɢ
3. Ɇɟɞɢʁɫɤɚ ɤɨɧɰɟɧɬɪɚɰɢʁɚ
ɍ ɢɧɬɟɪɟɫɭ ɨɱɭɜɚʃɚ ɦɟɞɢʁɫɤɨɝ ɩɥɭɪɚɥɢɡɚɦɚ ɢ ɪɚɡɧɨɜɪɫɧɨɫɬɢ
ɦɟɞɢʁɫɤɨɝ ɫɚɞɪɠɚʁɚ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɭɫɤɥɚɻɢɜɚʃɟɦ ɞɨɦɚʄɟɝ ɡɚɤɨɧɨɞɚɜɫɬɜɚ
ɫɚ ɡɚɤɨɧɨɞɚɜɫɬɜɨɦ ȿɜɪɨɩɫɤɟ ɭɧɢʁɟ ɫɩɪɟɱɚɜɚɬɢ ɧɟɞɨɡɜɨʂɟɧɭ ɦɟɞɢʁɫɤɭ
ɤɨɧɰɟɧɬɪɚɰɢʁɭ
Ʉɨɦɢɫɢʁɚ ɡɚ ɡɚɲɬɢɬɭ ɤɨɧɤɭɪɟɧɰɢʁɟ ɨɰɟʃɢɜɚʄɟ ɞɨɡɜɨʂɟɧɨɫɬ ɦɟɞɢʁɫɤɟ
ɤɨɧɰɟɧɬɪɚɰɢʁɟ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɡɚɤɨɧɨɦ ɢ ɧɚ ɨɫɧɨɜɭ ɪɟɥɟɜɚɧɬɧɢɯ ɩɨɞɚɬɚɤɚ ɞɨɛɢʁɟɧɢɯ
ɨɞ ɧɚɞɥɟɠɧɢɯ ɬɟɥɚ
V. ȳȺȼɇȺ ȽɅȺɋɂɅȺ
1. ɒɬɚɦɩɚɧɚ ʁɚɜɧɚ ɝɥɚɫɢɥɚ ɢ ɧɨɜɢɧɫɤɟ ɚɝɟɧɰɢʁɟ
ɋ ɨɛɡɢɪɨɦ ɧɚ ɬɟɲɤɭ ɟɤɨɧɨɦɫɤɭ ɫɢɬɭɚɰɢʁɭ ɩɨɫɬɨʁɚʃɟ ɜɟɥɢɤɨɝ ɛɪɨʁɚ
ɲɬɚɦɩɚɧɢɯ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɫ ɦɚɥɢɦ ɬɢɪɚɠɨɦ ɤɚɨ ɢ ɧɚ ɱɢʃɟɧɢɰɭ ɞɚ ɫɟ ɭ
Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ɧɟ ɩɪɨɢɡɜɨɞɢ ɧɢʁɟɞɚɧ ɩɪɨɢɡɜɨɞ ɧɟɨɩɯɨɞɚɧ ɡɚ ɪɚɞ ɲɬɚɦɩɚɧɢɯ
ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɲɬɚɦɩɚɪɫɤɟ ɦɚɲɢɧɟ ɩɚɩɢɪ ɛɨʁɟ ɮɢɥɦɨɜɢ ɢ ɞɪ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ
ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɪɚɡɦɨɬɪɢɬɢ ɦɨɝɭʄɧɨɫɬ ɞɚɜɚʃɚ ɨɥɚɤɲɢɰɚ ɡɚ ɭɜɨɡ ɬɟ ɪɨɛɟ ɦɨɝɭʄɧɨɫɬ
ɡɧɚɱɚʁɧɨɝ ɫɦɚʃɢɜɚʃɚ ɩɨɪɟɡɚ ɧɚ ɞɨɞɚɬɭ ɜɪɟɞɧɨɫɬ ɉȾȼ ɧɚ ɩɪɨɞɚʁɭ ɲɬɚɦɩɚɧɢɯ
ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɢ ɫɟɪɜɢɫɚ ɜɟɫɬɢ ɧɨɜɢɧɫɤɢɯ ɚɝɟɧɰɢʁɚ ɤɚɨ ɢ ɦɨɝɭʄɧɨɫɬ ɭɜɨɻɟʃɚ
ɦɟɪɟ ɩɨɡɢɬɢɜɧɟ ɞɢɫɤɪɢɦɢɧɚɰɢʁɟ ɭ ɤɨɪɢɫɬ ɲɬɚɦɩɚɧɢɯ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɫɬɜɨɪɢɬɢ ɭɫɥɨɜɟ ɡɚ ɩɨɞɫɬɢɰɚʃɟ ɨɞɢɬɨɜɚʃɚ ɬɢɪɚɠɚ
ɲɬɚɦɩɚɧɢɯ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ɢ ʁɟɞɢɧɢɰɟ ɥɨɤɚɥɧɟ ɫɚɦɨɭɩɪɚɜɟ ʄɟ ɤɚɨ ɨɝɥɚɲɢɜɚɱɢ
ɧɚ ɫɜɢɦ ɧɢɜɨɢɦɚ ɧɚ ʁɚɜɚɧ ɢ ɧɟɞɢɫɤɪɢɦɢɧɚɬɨɪɚɧ ɧɚɱɢɧ ɪɚɫɩɨɞɟʂɢɜɚɬɢ ɨɝɥɚɫɟ
ʁɚɜɧɢ ɩɨɡɢɜɢ ɤɨɧɤɭɪɫɢ ɨɝɥɚɫɢ ɢɬɞ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫ ʁɚɜɧɢɦ ɢɧɬɟɪɟɫɨɦ ʁɟɞɧɚɤɨ
ɬɪɟɬɢɪɚʁɭʄɢ ɦɟɞɢʁɟ ɭ ɩɪɢɜɚɬɧɨɦ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɭ ɢ ɞɟɥɢɦɢɱɧɨɦ ɢ ɩɨɬɩɭɧɨɦ
ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɭ ɞɪɠɚɜɟ Ɉɝɥɚɲɚɜɚʃɟ ɞɪɠɚɜɟ
ɨɞɧɨɫɧɨ ʃɟɧɢɯ ɨɪɝɚɧɚ ɛɢʄɟ
ɟɮɢɤɚɫɧɨ ɭɪɟɻɟɧɨ ɩɪɚɜɢɥɢɦɚ ɭɱɟɫɬɜɨɜɚʃɚ ɧɚ ʁɚɜɧɢɦ ɤɨɧɤɭɪɫɢɦɚ ɤɨʁɢɦɚ ʄɟ
ɫɟ ɫɩɪɟɱɢɬɢ ɤɨɧɰɟɧɬɪɚɰɢʁɚ ɨɝɥɚɫɧɢɯ ɛɭʇɟɬɚ ɨɞɧɨɫɧɨ ʃɢɯɨɜɚ ɦɨɧɨɩɨɥɢɡɚɰɢʁɚ
ɨɞ ɫɬɪɚɧɟ ɩɨʁɟɞɢɧɢɯ ɦɟɞɢʁɚ ɢɥɢ ɚɝɟɧɰɢʁɚ ɡɚ ɨɝɥɚɲɚɜɚʃɟ ɬɟ ɬɚɤɨ ɫɩɪɟɱɢɬɢ ɢ
235
ZAUSTAVLJENI PROCES
ɦɨɝɭʄɢ ɭɬɢɰɚʁ ɞɪɠɚɜɟ ɧɚ ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɧɢ ɢ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɢ ɢɧɬɟɝɪɢɬɟɬ ɦɟɞɢʁɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɡɚɤɨɧɨɞɚɜɧɢɦ ɨɤɜɢɪɨɦ ɨɧɟɦɨɝɭʄɢɬɢ ɢɫɬɨɜɪɟɦɟɧɨ
ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɨ ɧɚɞ ɲɬɚɦɩɚɧɢɦ ʁɚɜɧɢɦ ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ ɢ ɞɢɫɬɪɢɛɭɬɢɜɧɨɦ ɢ ɩɪɨɞɚʁɧɨɦ
ɦɪɟɠɨɦ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɩɪɨʁɟɤɬɧɢɦ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟɦ ɨɛɟɡɛɟɞɢɬɢ ɫɪɟɞɫɬɜɚ
ɡɚ ɫɚɞɪɠɚʁ ɨɞ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɬɟɪɟɫɚ ɤɨʁɢ ɩɪɨɞɭɤɭʁɟ ɲɬɚɦɩɚ ɭ ɰɢʂɭ ɩɨɞɫɬɢɰɚʃɚ
ɪɚɡɧɨɜɪɫɧɨɫɬɢ ɦɢɲʂɟʃɚ ɢ ɩɪɚɜɚ ɫɬɚɧɨɜɧɢɲɬɜɚ ɧɚ ɫɚɞɪɠɚʁɟ ɤɨʁɢ ɫɚɦɨ ɭ
ɬɪɠɢɲɧɢɦ ɭɫɥɨɜɢɦɚ ɧɟ ɛɢ ɛɢɥɢ ɨɞɪɠɢɜɢ Ɍɨ ɫɟ ɨɞɧɨɫɢ ɢ ɧɚ ɝɥɚɫɢɥɚ ɧɚ
ʁɟɡɢɰɢɦɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɦɚʃɢɧɚ ɤɨʁɟ ɬɪɟɛɚ ɫɭɮɢɧɚɧɫɢɪɚɬɢ ɢɡ ɛɭʇɟɬɚ ɩɨ ɞɟɬɚʂɧɨ
ɭɬɜɪɻɟɧɢɦ ɤɪɢɬɟɪɢʁɭɦɢɦɚ
ɍ ɰɢʂɭ ɛɥɚɝɨɜɪɟɦɟɧɨɝ ɢ ɤɜɚɥɢɬɟɬɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɫɬɚɧɨɜɧɢɲɬɜɚ ɧɚ
Ʉɨɫɨɜɭ ɢ Ɇɟɬɨɯɢʁɢ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ɡɚɞɪɠɚɜɚ ɨɫɧɢɜɚɱɤɚ ɩɪɚɜɚ ɧɚɞ ȳɚɜɧɢɦ
ɩɪɟɞɭɡɟʄɟɦ ɡɚ ɧɨɜɢɧɫɤɨ-ɢɡɞɪɚɜɚɱɤɭ ɞɟɥɚɬɧɨɫɬ ɉɚɧɨɪɚɦɚ ɭ ɨɤɜɢɪɭ ɤɨʁɟɝ
ɢɡɥɚɡɢ ɧɟɞɟʂɧɨ ʁɚɜɧɨ ɝɥɚɫɢɥɨ ȳɟɞɢɧɫɬɜɨ
ɍ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɫɬɪɚɬɟɲɤɢɦ ɨɩɪɟɞɟʂɟʃɟɦ ɢɡɥɚɫɤɚ ɞɪɠɚɜɟ ɢɡ ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɚ
ɧɚɞ ʁɚɜɧɢɦ ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ ɭɬɜɪɻɟɧɢɦ ɭ ɨɞɟʂɤɭ ɬɚɱɤɚ ɨɜɟ ɫɬɪɚɬɟɝɢʁɟ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ
ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɢɡɜɪɲɢɬɢ ɜɥɚɫɧɢɱɤɭ ɬɪɚɧɫɮɨɪɦɚɰɢʁɭ ȳɉ ɇȺ Ɍɚɧʁɭɝ ɭ ɪɨɤɭ
ɩɪɟɞɜɢɻɟɧɨɦ Ⱥɤɰɢɨɧɢɦ ɩɥɚɧɨɦ ɨɞɟʂɚɤ
ɋɬɪɚɬɟɝɢʁɟ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɡɚɤɨɧɨɦ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɨɛɟɡɛɟɞɢɬɢ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɢ ɨɤɜɢɪ ɡɚ ɪɚɜɧɨɩɪɚɜɚɧ
ɩɨɥɨɠɚʁ ɫɜɢɯ ɧɨɜɢɧɫɤɢɯ ɚɝɟɧɰɢʁɚ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫ ɩɪɚɜɢɥɢɦɚ ɡɚɲɬɢɬɟ ɤɨɧɤɭɪɟɧɰɢʁɟ
ɢ ɞɨɞɟɥɟ ɞɪɠɚɜɧɟ ɩɨɦɨʄɢ Ɍɨ ɩɨɞɪɚɡɭɦɟɜɚ ɞɚ ʄɟ ɞɪɠɚɜɚ ɢ ɩɪɟ ɜɥɚɫɧɢɱɤɟ
ɬɪɚɧɫɮɨɪɦɚɰɢʁɟ ȳɉ ɇȺ Ɍɚɧʁɭɝ ɨɛɟɡɛɟɞɢɬɢ ɭɫɥɨɜɟ ɡɚ ɤɨɧɤɭɪɟɧɬɧɨ ɩɨɫɥɨɜɚʃɟ
ɧɚ ɬɪɠɢɲɬɭ ɚɝɟɧɰɢʁɫɤɢɯ ɭɫɥɭɝɚ ɜɨɞɟʄɢ ɪɚɱɭɧɚ ɨ ɬɨɦɟ ɞɚ ȳɉ ɇȺ Ɍɚɧʁɭɝ ɧɟ
ɞɨɜɨɞɢ ɭ ɧɟɪɚɜɧɨɩɪɚɜɚɧ ɩɨɥɨɠɚʁ ɞɪɭɝɟ ɚɝɟɧɰɢʁɟ
Ⱦɪɠɚɜɚ ʄɟ ɫɩɪɨɜɨɻɟʃɟɦ ɤɨɧɤɭɪɫɚ ɫɭɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟɦ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ
ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɭ ʁɚɜɧɨɦ ɢɧɬɟɪɟɫɭ ɢ ɤɭɩɨɜɢɧɨɦ ɚɝɟɧɰɢʁɫɤɢɯ ɫɟɪɜɢɫɚ ɡɚ ɫɨɩɫɬɜɟɧɟ
ɩɨɬɪɟɛɟ ɩɨɞɫɬɢɰɚɬɢ ɪɚɡɜɨʁ ɧɨɜɢɧɫɤɢɯ ɚɝɟɧɰɢʁɚ
Ʉɨɧɤɭɪɫɢ ɢ ʁɚɜɧɟ ɧɚɛɚɜɤɟ ɦɨɪɚʁɭ ɛɢɬɢ ʁɚɜɧɢ ɢ ɫ ɩɪɟɰɢɡɧɨ ɭɬɜɪɻɟɧɨɦ
ɩɪɨɰɟɞɭɪɨɦ ɢ ɤɪɢɬɟɪɢʁɭɦɢɦɚ ɢ ɩɨɞ ɧɟɞɢɫɤɪɢɦɢɧɚɬɨɪɧɢɦ ɭɫɥɨɜɢɦɚ ɡɚ ɫɜɟ
ɲɬɚɦɩɚɧɟ ɦɟɞɢʁɟ ɢ ɧɨɜɢɧɫɤɟ ɚɝɟɧɰɢʁɟ ɨɩɲɬɟɝ ɢɥɢ ɫɩɟɰɢʁɚɥɢɡɨɜɚɧɨɝ ɬɢɩɚ ɤɨʁɟ
ɡɚ ɬɨ ɢɫɩɭʃɚɜɚʁɭ ɩɪɨɞɭɤɰɢʁɫɤɟ ɢ ɡɚɤɨɧɫɤɟ ɭɫɥɨɜɟ
2. ȿɥɟɤɬɪɨɧɫɤɚ ʁɚɜɧɚ ɝɥɚɫɢɥɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɪɟɮɨɪɦɢɫɚɬɢ ɩɪɚɜɧɢ ɨɤɜɢɪ ɢɡ ɨɛɥɚɫɬɢ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɢʁɟ ɢɦɚʁɭʄɢ ɭ ɜɢɞɭ ɨɛɚɜɟɡɭʁɭʄɟ ɩɪɚɜɧɟ ɢɧɫɬɪɭɦɟɧɬɟ ȿɜɪɨɩɫɤɟ ɭɧɢʁɟ ɢ
ɨɱɟɤɢɜɚɧɢ ɩɪɟɥɚɡɚɤ ɫɚ ɚɧɚɥɨɝɧɨɝ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɡɟɦɚʂɫɤɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
ɢ ʁɚɫɧɨ ʄɟ ɭɬɜɪɞɢɬɢ ɭɥɨɝɭ ɩɪɚɜɚ ɢ ɨɛɚɜɟɡɟ ɫɜɢɯ ɭɱɟɫɧɢɤɚ ɭ ɥɚɧɰɭ ɩɪɨɢɡɜɨɞʃɟ ɢ
ɞɢɫɬɪɢɛɭɰɢʁɟ ɚɭɞɢɨ-ɜɢɡɭɟɥɧɢɯ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ
Ɋɟɮɨɪɦɢɫɚɧɢ ɩɪɚɜɧɢ ɨɤɜɢɪ ɨɦɨɝɭʄɢʄɟ ʁɚɜɚɧ ɩɨɫɬɭɩɚɤ ɢɡɞɚɜɚʃɚ
ɞɨɡɜɨɥɚ ɧɚ ɩɥɚɬɮɨɪɦɫɤɢ ɧɟɭɬɪɚɥɧɨʁ ɨɫɧɨɜɢ ɢ ɧɚ ɡɚɯɬɟɜ ɩɪɭɠɚɥɚɰɚ ɫɚɞɪɠɚʁɚ
ɩɨɞ ɭɧɚɩɪɟɞ ɩɪɨɩɢɫɚɧɢɦ ɢ ɧɟɞɢɫɤɪɢɦɢɧɚɬɨɪɧɢɦ ɭɫɥɨɜɢɦɚ ɩɪɢɥɚɝɨɻɟɧɢɦ
236
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ɜɪɫɬɢ ɭɫɥɭɝɟ ɥɢɧɟɚɪɧɟ ɢɥɢ ɧɟɥɢɧɟɚɪɧɟ ɤɨʁɭ ɩɨɞɧɨɫɢɥɚɰ ɡɚɯɬɟɜɚ ɧɚɦɟɪɚɜɚ
ɞɚ ɩɪɭɠɚ Ⱦɨɡɜɨɥɚ ɤɨʁɨɦ ɫɟ ɫɬɢɱɟ ɩɪɚɜɨ ɩɪɭɠɚʃɚ ɦɟɞɢʁɫɤɟ ɭɫɥɭɝɟ ɡɟɦɚʂɫɤɢɦ
ɞɢɝɢɬɚɥɧɢɦ ɨɞɧɨɫɧɨ ɚɧɚɥɨɝɧɢɦ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟɦ ɩɪɟ ɨɱɟɤɢɜɚɧɨɝ ɩɨɬɩɭɧɨɝ
ɩɪɟɥɚɫɤɚ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɡɟɦɚʂɫɤɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɢɡɞɚʁɟ ɫɟ ɧɚ ʁɚɜɧɨɦ ɤɨɧɤɭɪɫɭ
ɉɪɢɥɢɤɨɦ ɩɪɟɥɚɫɤɚ ɫɚ ɚɧɚɥɨɝɧɨɝ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
ɫɜɢɦ ɢɦɚɨɰɢɦɚ ɜɚɠɟʄɢɯ ɞɨɡɜɨɥɚ ɡɚ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɨɛɟɡɛɟɞɢʄɟ ɫɟ ɦɟɫɬɨ
ɭ ɦɭɥɬɢɩɥɟɤɫɭ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ɧɟʄɟ ɧɚɤɨɧ ɩɪɟɥɚɫɤɚ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ
ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɨɝɪɚɧɢɱɢɬɢ ɛɪɨʁ ɞɨɡɜɨɥɚ ɤɨʁɟ ʄɟ ɫɟ ɢɡɞɚɜɚɬɢ ɍɨɱɟɧɢ ɩɪɨɛɥɟɦ ɛɪɨʁɚ
ɢɡɞɚɬɢɯ ɞɨɡɜɨɥɚ ɡɚ ɡɟɦɚʂɫɤɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɤɨʁɢ ɩɪɟɜɚɡɢɥɚɡɢ ɦɨɝɭʄɧɨɫɬɢ
ɬɪɠɢɲɬɚ ɢ ɧɟ ɞɨɩɪɢɧɨɫɢ ɡɚɞɨɜɨʂɚɜɚʃɭ ɩɨɬɪɟɛɚ ɝɪɚɻɚɧɚ ɡɚ ɤɜɚɥɢɬɟɬɧɢɦ ɢ
ɪɚɡɧɨɜɪɫɧɢɦ ɩɪɨɝɪɚɦɫɤɢɦ ɫɚɞɪɠɚʁɢɦɚ ɪɟɲɚɜɚʄɟ ɦɟɪɚɦɚ ɤɨʁɟ ʄɟ ɫɬɢɦɭɥɢɫɚɬɢ
ɤɨɧɫɨɥɢɞɚɰɢʁɭ ɬɪɠɢɲɬɚ ɭ ɦɟɪɢ ɤɨʁɚ ɧɟʄɟ ɞɨɜɟɫɬɢ ɞɨ ɧɟɞɨɡɜɨʂɟɧɟ ɦɟɞɢʁɫɤɟ
ɤɨɧɰɟɧɬɪɚɰɢʁɟ ɢ ɭɫɥɨɜʂɚɜɚʃɟɦ ɩɪɨɞɭɠɚɜɚʃɚ ɜɚɠɟʃɚ ɢɡɞɚɬɢɯ ɞɨɡɜɨɥɚ
ɡɚɫɧɨɜɚɧɢɦ ɧɚ ɜɪɟɞɧɨɜɚʃɭ ɩɪɨɝɪɚɦɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ʁɚɫɧɨ ɭɬɜɪɻɟɧɢɦ ɢ ɦɟɪʂɢɜɢɦ
ɤɪɢɬɟɪɢʁɭɦɢɦɚ
ɂɡɞɚɜɚʃɭ ɧɨɜɢɯ ɞɨɡɜɨɥɚ ɡɚ ɡɟɦɚʂɫɤɨ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
ɩɪɟɬɯɨɞɢʄɟ ɪɟɮɨɪɦɢɫɚɧɢɦ ɩɪɚɜɧɢɦ ɨɤɜɢɪɨɦ ɭɪɟɻɟɧɟ ɩɪɨɰɟɞɭɪɟ ɍ ɫɤɥɚɞɭ ɫ
ɬɢɦ ɩɪɨɰɟɞɭɪɚɦɚ ʄɟ ɫɟ ɧɚ ɨɫɧɨɜɭ ɫɚɝɥɟɞɚɜɚʃɚ ɩɨɬɪɟɛɚ ɝɪɚɻɚɧɚ ɢ ɞɪɭɲɬɜɟɧɢɯ
ɝɪɭɩɚ ɡɚ ɦɟɞɢʁɫɤɢɦ ɫɚɞɪɠɚʁɢɦɚ ɢ ɫɜɟɨɛɭɯɜɚɬɧɟ ɚɧɚɥɢɡɟ ɬɪɠɢɲɬɚ ɢ ɭɬɢɰɚʁɚ
ɥɢɰɟɧɰɢɪɚʃɚ ɧɨɜɢɯ ɩɪɭɠɚɥɚɰɚ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɧɚ ɬɪɠɢɲɬɟ ɨɞɥɭɱɢɜɚɬɢ ɨ ɡɨɧɚɦɚ
ɩɨɤɪɢɜɚʃɚ ɢ ɛɪɨʁɭ ɢ ɜɪɫɬɢ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɡɚ ɤɨʁɟ ɫɟ ɢɡɞɚʁɭ ɧɨɜɟ ɞɨɡɜɨɥɟ ɂɫɬɟ
ɩɪɨɰɟɞɭɪɟ ɩɪɢɦɟʃɢɜɚʄɟ ɫɟ ɢ ɚɤɨ ɭɫɬɚɧɨɜɟ ʁɚɜɧɢɯ ɫɟɪɜɢɫɚ ɩɨɞɧɟɫɭ ɡɚɯɬɟɜɚ ɡɚ
ɲɢɪɟʃɟ ɫɜɨʁɟ ɩɪɨɝɪɚɦɫɤɟ ɩɨɧɭɞɟ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɪɟɮɨɪɦɢɫɚɧɢɦ ɩɪɚɜɧɢɦ ɨɤɜɢɪɨɦ ɫɧɚɠɧɨ
ɝɚɪɚɧɬɨɜɚɬɢ ɩɪɚɜɨ ɝɪɚɻɚɧɚ ɧɚ ɲɢɪɨɤ ɢɡɛɨɪ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɬɚɤɨ ɲɬɨ
ʄɟ ɨɛɟɡɛɟɞɢɬɢ ɪɚɡɥɢɱɢɬɟ ɩɥɚɬɮɨɪɦɟ ɡɚ ʃɢɯɨɜɭ ɞɢɫɬɪɢɛɭɰɢʁɭ ɫɚɬɟɥɢɬɫɤɢ
ɤɚɛɥɨɜɫɤɨ-ɞɢɫɬɪɢɛɭɬɢɜɧɢ ɢ ɡɟɦɚʂɫɤɢ ɩɪɟɧɨɫ ɢ ɞɪ ȳɚɫɧɢɦ ɩɪɚɜɢɥɢɦɚ ɭɬɜɪɞɢʄɟ
ɫɟ ɨɛɚɜɟɡɚ ɞɨɦɢɧɚɧɬɧɢɦ ɨɩɟɪɚɬɨɪɢɦɚ ɩɥɚɬɮɨɪɦɢ ɞɚ ɩɪɟɧɨɫɟ ɨɞɪɟɻɟɧɢ ɫɚɞɪɠɚʁ
must carry ɢ ɨɛɚɜɟɡɚ ɞɨɦɢɧɚɧɬɧɢɦ ɩɪɭɠɚɨɰɢɦɚ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɭɫɥɭɝɚ ɞɚ ɫɜɨʁɟ
ɫɚɞɪɠɚʁɟ ɧɭɞɟ ɨɩɟɪɚɬɨɪɢɦɚ ɩɨɞ ɧɟɞɢɫɤɪɢɦɢɧɚɬɨɪɧɢɦ ɭɫɥɨɜɢɦɚ
ɉɪɚɜɚ ɢ ɨɛɚɜɟɡɟ ɨɩɟɪɚɬɨɪɚ ɦɪɟɠɚ ɡɚ ɞɢɫɬɪɢɛɭɰɢʁɭ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ
ɤɚɛɥɨɜɫɤɢ ɨɩɟɪɚɬɨɪɢ ɞɟɬɚʂɧɨ ʄɟ ɫɟ ɪɟɝɭɥɢɫɚɬɢ ɡɚɤɨɧɨɦ ɍ ɰɢʂɭ ɨɫɬɜɚɪɢɜɚʃɚ
ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɬɟɪɟɫɚ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɨɞ ɡɧɚɱɚʁɚ ɡɚ ɠɢɜɨɬ ɢ ɪɚɞ ɝɪɚɻɚɧɚ
ɭ ɥɨɤɚɥɧɢɦ ɢ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢɦ ɡɚʁɟɞɧɢɰɚɦɚ ɡɚɤɨɧɨɦ ʄɟ ɫɟ ɩɪɨɩɢɫɚɬɢ ɫɪɚɡɦɟɪɧɟ
ɦɢɧɢɦɚɥɧɟ ɤɜɨɬɟ ɥɨɤɚɥɧɢɯ ɢ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢɯ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɦɟɞɢʁɚ ɤɨʁɢ ɢɦɚʁɭ ɞɨɡɜɨɥɟ
ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɟ ɚɝɟɧɰɢʁɟ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɝɚɪɚɧɬɨɜɚɬɢ ɫɥɨɛɨɞɧɭ ɤɨɧɤɭɪɟɧɰɢʁɭ ɧɚ ɬɪɠɢɲɬɭ
ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɋɭɡɛɢʁɚʄɟ ɪɟɫɬɪɢɤɬɢɜɧɟ ɫɩɨɪɚɡɭɦɟ ɡɚɛɪɚʃɟɧɟ
ɩɪɨɩɢɫɢɦɚ ɨ ɡɚɲɬɢɬɢ ɤɨɧɤɭɪɟɧɰɢʁɟ ɛɢɥɨ ɞɚ ɫɭ ɨɧɢ ɯɨɪɢɡɨɧɬɚɥɧɢ ɢɡɦɟɻɭ ɫɚɦɢɯ
ɦɟɞɢʁɚ ɢɥɢ ɜɟɪɬɢɤɚɥɧɢ ɢɡɦɟɻɭ ɦɟɞɢʁɚ ɢ ɩɨɫɪɟɞɧɢɤɚ ɧɚ ɬɪɠɢɲɬɭ ɨɝɥɚɲɚɜɚʃɚ
ɢɥɢ ɢɡɦɟɻɭ ɦɟɞɢʁɚ ɢ ɨɩɟɪɚɬɨɪɚ ɩɥɚɬɮɨɪɦɢ ɡɚ ɞɢɫɬɪɢɛɭɰɢʁɭ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ
237
ZAUSTAVLJENI PROCES
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɨɛɟɡɛɟɞɢɬɢ ɞɨɫɥɟɞɧɨ ɩɨɲɬɨɜɚʃɟ ɡɚɤɨɧɚ ɤɨʁɢ ɫɟ ɨɞɧɨɫɟ
ɧɚ ɨɝɥɚɲɚɜɚʃɟ ɭɡ ɢɫɬɨɜɪɟɦɟɧɭ ɥɢɛɟɪɚɥɢɡɚɰɢʁɭ ɬɢɯ ɩɪɨɩɢɫɚ ɭ ɦɟɪɢ ɭ ɤɨʁɨʁ ʁɟ
ɬɨ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫ ɦɟɻɭɧɚɪɨɞɧɨɦ ɩɪɚɤɫɨɦ ɢ ɦɟɻɭɧɚɪɨɞɧɨ ɩɪɟɭɡɟɬɢɦ ɨɛɚɜɟɡɚɦɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɨɦɨɝɭʄɢɬɢ ɤɨɦɟɪɰɢʁɚɥɧɢɦ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɦ ʁɚɜɧɢɦ
ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ ɞɚ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫ ɩɪɨɩɢɫɢɦɚ ɤɨʁɢɦɚ ɫɟ ɪɟɝɭɥɢɲɟ ɤɨɧɬɪɨɥɚ ɞɪɠɚɜɧɟ
ɩɨɦɨʄɢ ɩɨɞ ʁɚɜɧɢɦ ɢ ɧɟɞɢɫɤɪɢɦɢɧɚɬɨɪɧɢɦ ɭɫɥɨɜɢɦɚ ɭɱɟɫɬɜɭʁɭ ɧɚ ʁɚɜɧɢɦ
ɤɨɧɤɭɪɫɢɦɚ ɡɚ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɢ ɭɫɥɭɝɚ ɤɨʁɢ ɨɞɝɨɜɚɪɚʁɭ ɟɜɪɨɩɫɤɢɦ
ɫɬɚɧɞɚɪɞɢɦɚ ʁɚɜɧɨɝ ɫɟɪɜɢɫɚ
ɉɪɨɢɡɜɨɞɢ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ɦɟɞɢʁɚ ɤɚɨ ɢ ɞɟɥɚ ɩɪɨɢɡɜɟɞɟɧɚ ɡɚ ɩɨɬɪɟɛɟ
ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ɦɟɞɢʁɚ ɢɦɚʁɭ ɜɟɥɢɤɢ ɡɧɚɱɚʁ ɡɚ ɤɭɥɬɭɪɧɭ ɩɪɢɜɪɟɞɧɭ ɢ ɩɨɥɢɬɢɱɤɭ
ɢɫɬɨɪɢʁɭ ɋɪɛɢʁɟ ɩɚ ʁɟ ɧɟɨɩɯɨɞɧɨ ɞɚ ɫɟ ɭɫɩɨɫɬɚɜɢ ɫɢɫɬɟɦ ʃɢɯɨɜɟ ɬɪɚʁɧɟ ɡɚɲɬɢɬɟ
ɨɛɪɚɞɟ ɢ ɚɪɯɢɜɢɪɚʃɚ ɫɥɢɱɚɧ ɨɧɨɦɟ ɤɨʁɢ ɫɟ ɩɪɢɦɟʃɭʁɟ ɡɚ ɲɬɚɦɩɚɧɟ ɦɟɞɢʁɟ
ɋ ɨɛɡɢɪɨɦ ɧɚ ɬɨ ɞɚ ɫɟ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ɧɟ ɩɪɨɢɡɜɨɞɟ ɨɫɧɨɜɧɚ
ɫɪɟɞɫɬɜɚ ɢ ɪɟɩɪɨɦɚɬɟɪɢʁɚɥ ɧɟɨɩɯɨɞɚɧ ɡɚ ɪɚɞ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ
ɤɚɦɟɪɟ ɦɢɤɪɨɮɨɧɢ ɢ ɞɪ ɪɚɡɦɨɬɪɢʄɟ ɦɨɝɭʄɧɨɫɬ ɭɜɨɻɟʃɚ ɨɥɚɤɲɢɰɚ ɡɚ ɭɜɨɡ
ɬɟ ɪɨɛɟ
3. ȳɚɜɧɢ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢ ɫɟɪɜɢɫɢ
3.1. ɉɪɨɝɪɚɦɫɤɟ ɮɭɧɤɰɢʁɟ
Ɉɛɚɜɟɡɟ ɢ ɮɭɧɤɰɢʁɟ ʁɚɜɧɨɝ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɝ ɫɟɪɜɢɫɚ ɭ ɞɚʂʃɟɦ
ɬɟɤɫɬɭ ʁɚɜɧɢ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫ ɨɫɬɜɚɪɭʁɭ ʁɚɜɧɢ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɢ ɧɚ ɪɟɩɭɛɥɢɱɤɨɦ
ɩɨɤɪɚʁɢɧɫɤɨɦ ɢ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɨɦ ɧɢɜɨɭ ɉɪɨɝɪɚɦɫɤɟ ɫɚɞɪɠɚʁɟ ɢ ɭɫɥɭɝɟ ɤɨʁɢ
ɨɞɝɨɜɚɪɚʁɭ ɟɜɪɨɩɫɤɢɦ ɫɬɚɧɞɚɪɞɢɦɚ ʁɚɜɧɨɝ ɫɟɪɜɢɫɚ ɦɨɝɭ ɩɪɭɠɚɬɢ ɢ ɤɨɦɟɪɰɢʁɚɥɧɟ
ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɟ ɫɬɚɧɢɰɟ
ȳɚɜɧɢ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɢ ɨɛɚɜɟɡɧɢ ɫɭ ɞɚ ɫɬɚɥɧɨ ɭɧɚɩɪɟɻɭʁɭ ɨɫɬɜɚɪɢɜɚʃɟ
ɩɪɨɝɪɚɦɫɤɢɯ ɮɭɧɤɰɢʁɚ ɭ ɨɤɜɢɪɭ ɞɚɬɢɯ ɦɨɝɭʄɧɨɫɬɢ Ɍɨ ɫɟ ɩɪɟ ɫɜɟɝɚ ɨɞɧɨɫɢ ɧɚ
ɪɚɡɧɨɜɪɫɧɨɫɬ ɢ ɤɜɚɥɢɬɟɬ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɩɨɫɟɛɧɨ ɨɛɪɚɡɨɜɧɨɝ ɤɭɥɬɭɪɧɨɝ ɞɟɱʁɟɝ ɢ
ɪɟɥɢɝɢʁɫɤɨɝ ɤɚɨ ɢ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɩɨɫɜɟʄɟɧɨɝ ɦɚʃɢɧɫɤɢɦ ɡɚʁɟɞɧɢɰɚɦɚ ɭɞɪɭɠɟʃɢɦɚ
ɝɪɚɻɚɧɚ ɨɞɧɨɫɧɨ ɨɪɝɚɧɢɡɚɰɢʁɚɦɚ ɢ ɚɤɬɢɜɧɨɫɬɢɦɚ ɰɢɜɢɥɧɨɝ ɞɪɭɲɬɜɚ
ȳɚɜɧɢ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɢ ɬɪɟɛɚ ɞɚ ɩɨɫɬɚɧɭ ɨɤɜɢɪ ɡɚ ʁɚɜɧɭ ɞɟɛɚɬɭ ɨ ɫɜɢɦ
ɜɚɠɧɢɦ ɞɪɭɲɬɜɟɧɢɦ ɩɢɬɚʃɢɦɚ ɞɚ ɨɦɨɝɭʄɟ ɫɥɨɛɨɞɧɨ ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɟ ɦɢɲʂɟʃɚ
ɢ ɨɛɟɡɛɟɞɟ ʁɚɜɧɭ ɤɨɧɬɪɨɥɭ ɞɪɭɲɬɜɟɧɢɯ ɢ ɩɨɥɢɬɢɱɤɢɯ ɩɪɨɰɟɫɚ ɭɡ ɩɨɬɩɭɧɨ
ɞɢɫɬɚɧɰɢɪɚʃɟ ɨɞ ɭɬɢɰɚʁɚ ɩɨɥɢɬɢɱɤɢɯ ɟɤɨɧɨɦɫɤɢɯ ɢ ɞɪɭɝɢɯ ɰɟɧɬɚɪɚ ɦɨʄɢ
ȳɚɜɧɢ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɢ ʄɟ ɧɚ ɩɨɬɩɭɧɨ ʁɚɜɚɧ ɧɚɱɢɧ ɨɪɝɚɧɢɡɨɜɚɬɢ ʁɚɜɧɟ
ɤɨɧɤɭɪɫɟ ɡɚ ɧɚɛɚɜɤɭ ɩɪɨɢɡɜɨɞɚ ɧɟɡɚɜɢɫɧɢɯ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɩɪɨɞɭɤɰɢʁɚ ɭ
ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɡɚɤɨɧɨɦ ɢ ɨ ɬɨɦɟ ʄɟ ɨɛɚɜɟɲɬɚɜɚɬɢ ɡɚɢɧɬɟɪɟɫɨɜɚɧɟ ɭɱɟɫɧɢɤɟ ɢ ʁɚɜɧɨɫɬ
238
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
3.2. ɇɟɡɚɜɢɫɧɨɫɬ ʁɚɜɧɢɯ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɚ
ȳɚɜɧɢ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɢ ɫɭ ɧɟɡɚɜɢɫɧɢ ɭ ɨɛɚɜʂɚʃɭ ɫɜɨʁɢɯ ɮɭɧɤɰɢʁɚ ɲɬɨ ɢɦ
ɫɟ ɝɚɪɚɧɬɭʁɟ ɡɚɤɨɧɨɦ
ɇɢɤɨ ɧɟ ɫɦɟ ɞɚ ɭɬɢɱɟ ɧɚ ɫɚɞɪɠɚʁɟ ʁɚɜɧɢɯ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɚ ɢ ɨɝɪɚɧɢɱɚɜɚ
ʃɢɯɨɜɭ ɧɟɡɚɜɢɫɧɨɫɬ ɢ ɫɚɦɨɫɬɚɥɧɨɫɬ
ɇɟɡɚɜɢɫɧɨɫɬ ɢ ɫɚɦɨɫɬɚɥɧɨɫɬ ʁɚɜɧɢɯ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɚ ɧɟ ɫɦɟ ɛɢɬɢ ɭɝɪɨɠɟɧɚ
ɧɢ ɧɚ ɤɨʁɢ ɧɚɱɢɧ ɩɚ ɧɢ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟɦ
3.3. Ɏɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ ʁɚɜɧɢɯ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɚ
ɍ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ʄɟ ɛɢɬɢ ɨɛɟɡɛɟɻɟɧɢ ɩɨɬɪɟɛɧɢ ɭɫɥɨɜɢ ɡɚ ɪɚɞ ɢ
ɫɬɚɛɢɥɧɢ ɢɡɜɨɪɢ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɚ ʁɚɜɧɢɯ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɚ
Ɉɫɧɨɜɧɢ ɨɛɥɢɤ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɚ ɊɌɋ ɢ ɊɌȼ ʁɟ ɩɪɟɬɩɥɚɬɚ Ɇɨɝɭʄɢ ɫɭ
ɢ ɤɨɦɟɪɰɢʁɚɥɧɢ ɩɪɢɯɨɞɢ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɡɚɤɨɧɨɦ ɤɚɨ ɢ ɞɨɞɚɬɧɨ ɫɭɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ
ɢɡ ɛɭʇɟɬɚ ɞɪɠɚɜɟ ɩɨ ɩɪɚɜɢɥɢɦɚ ɨ ɞɪɠɚɜɧɨʁ ɩɨɦɨʄɢ Ɏɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ ʁɚɜɧɢɯ
ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɚ ʄɟ ɛɢɬɢ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫ ɤɪɢɬɟɪɢʁɭɦɢɦɚ ɨ ɞɨɞɟɥɢ ɞɪɠɚɜɧɟ ɩɨɦɨʄɢ
Ɍɢ ɤɪɢɬɟɪɢʁɭɦɢ ɩɨɞɪɚɡɭɦɟɜɚʁɭ ʁɚɫɧɭ ɞɟɮɢɧɢɰɢʁɭ ɮɭɧɤɰɢʁɟ ɢ ɨɛɚɜɟɡɚ ʁɚɜɧɨɝ
ɫɟɪɜɢɫɚ ɧɚɞɡɨɪ ɧɚɞ ɢɫɩɭʃɚɜɚʃɟɦ ɮɭɧɤɰɢʁɚ ɢ ɨɛɚɜɟɡɚ ʁɚɜɧɨɫɬ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɟ
ɤɨɧɬɪɨɥɟ ɫɩɪɨɜɨɻɟʃɟ ɬɟɫɬɚ ɡɚ ɭɜɨɻɟʃɟ ɧɨɜɢɯ ɭɫɥɭɝɚ ɡɚɛɪɚɧɟ ɩɪɟɩɥɚʄɢɜɚʃɚ
ɩɪɢ ɱɟɦɭ ɬɪɟɛɚ ɭɡɟɬɢ ɭ ɨɛɡɢɪ ɢ ɤɨɦɟɪɰɢʁɚɥɧɟ ɩɪɢɯɨɞɟ ɫɪɚɡɦɟɪɧɨɫɬɢ ɢ
ɩɨɧɚɲɚʃɚ ɧɚ ɬɪɠɢɲɬɭ ɤɨʁɟ ɧɟ ɧɚɪɭɲɚɜɚ ɩɪɚɜɢɥɚ ɨ ɡɚɲɬɢɬɢ ɤɨɧɤɭɪɟɧɰɢʁɟ
ɇɭɠɧɨ ʁɟ ɩɨɞɢʄɢ ɧɢɜɨ ɭɛɢɪɚʃɚ ɩɪɢɯɨɞɚ ɢɡ ɩɪɟɬɩɥɚɬɟ ɤɚɤɨ ɡɚɤɨɧɫɤɢɦ
ɪɟɲɟʃɢɦɚ ɬɚɤɨ ɢ ɛɨʂɨɦ ɨɪɝɚɧɢɡɚɰɢʁɨɦ ɬɨɝɚ ɩɨɫɥɚ ȳɚɜɧɢɦ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɢɦɚ
ɧɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɨɦ ɢ ɩɨɤɪɚʁɢɧɫɤɨɦ ɧɢɜɨɭ ɊɌɋ ɢ ɊɌȼ ɬɪɟɛɚ ɨɦɨɝɭʄɢɬɢ ɞɚ
ɞɪɭɝɚɱɢʁɟ ɧɚɩɥɚʄɭʁɭ ɩɪɟɬɩɥɚɬɭ ɚɤɨ ɫɚɞɚɲʃɢ ɧɚɱɢɧ ɩɪɢɤɭɩʂɚʃɚ ɩɪɟɬɩɥɚɬɟ
ɧɢʁɟ ɞɟɥɨɬɜɨɪɚɧ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɨɛɟɡɛɟɞɢɬɢ ɭɫɥɨɜɟ ɡɚ ɩɪɢɦɟɧɭ ɡɚɤɨɧɫɤɢɯ
ɨɞɪɟɞɚɛɚ ɨ ɧɚɩɥɚʄɢɜɚʃɭ ɩɪɟɬɩɥɚɬɟ ɡɚ ɪɚɞɢɨ-ɩɪɢʁɟɦɧɢɤ ɭ ɦɨɬɨɪɧɢɦ ɜɨɡɢɥɢɦɚ
Ʉɚɞ ɩɪɢɯɨɞɢ ɨɞ ɩɪɟɬɩɥɚɬɟ ɞɨɫɬɢɝɧɭ ɧɢɜɨ ɞɨɜɨʂɚɧ ɡɚ ɨɫɬɜɚɪɢɜɚʃɟ
ɨɫɧɨɜɧɢɯ ɮɭɧɤɰɢʁɚ ʁɚɜɧɢɯ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɚ ɪɚɡɦɨɬɪɢʄɟ ɫɟ ɦɨɝɭʄɧɨɫɬ ɭɜɨɻɟʃɚ
ɞɨɞɚɬɧɢɯ ɨɝɪɚɧɢɱɟʃɚ ɡɚ ɨɝɥɚɲɚɜɚʃɟ ɧɚ ɩɪɨɝɪɚɦɢɦɚ ɬɢɯ ɫɟɪɜɢɫɚ
ɋ ɨɛɡɢɪɨɦ ɧɚ ɩɨɫɟɛɚɧ ɡɧɚɱɚʁ ɢ ɧɚɱɢɧ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɚ ʁɚɜɧɢɯ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɚ
ɬɢ ɫɟɪɜɢɫɢ ʄɟ ɩɪɨɩɢɫɟ ɤɨʁɢ ɫɟ ɨɞɧɨɫɟ ɧɚ ɨɝɥɚɲɚɜɚʃɟ ɩɪɨɞɚʁɭ ɪɟɤɥɚɦɧɨɝ
ɩɪɨɫɬɨɪɚ ɭɧɚɩɪɟɞ ɢ ɩɨɜɟɡɚɧɢɦ ɥɢɰɢɦɚ ɞɨɫɥɟɞɧɨ ɫɩɪɨɜɨɞɢɬɢ
ɍ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɢɦ ɩɥɚɧɨɜɢɦɚ ɢ ɢɡɜɟɲɬɚʁɢɦɚ ʁɚɜɧɢɯ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɚ
ɪɚɡɞɜɚʁɚʄɟ ɫɟ ɩɪɢɯɨɞɢ ɩɨ ɨɫɧɨɜɚɦɚ ɩɪɢɯɨɞɚ ɨɞ ɩɪɟɬɩɥɚɬɟ ɤɨɦɟɪɰɢʁɚɥɧɢɯ
ɩɪɢɯɨɞɚ ɢ ɞɪɭɝɢɦ ɨɫɧɨɜɚɦɚ ɚ ʃɢɯɨɜɢ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɢ ɩɥɚɧɨɜɢ ɢ ɢɡɜɟɲɬɚʁɢ ɦɨɪɚʁɭ
ɛɢɬɢ ɞɨɫɬɭɩɧɢ ʁɚɜɧɨɫɬɢ
239
ZAUSTAVLJENI PROCES
3.4. Ɋɚɡɜɨʁ ʁɚɜɧɢɯ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɚ
ɉɨɥɨɠɚʁ ʁɚɜɧɢɯ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɚ ɛɢʄɟ ɭɪɟɻɟɧ ɩɨɫɟɛɧɢɦ ɡɚɤɨɧɨɦ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɪɟɮɨɪɦɢɫɚɧɢɦ ɩɪɚɜɧɢɦ ɨɤɜɢɪɨɦ ɨɦɨɝɭʄɢɬɢ ʁɚɜɧɢɦ
ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɢɦɚ ɞɚ ɫɟ ɪɚɡɜɢʁɚʁɭ ɭ ɧɨɜɨɦ ɬɟɯɧɨɥɨɲɤɨɦ ɨɤɪɭɠɟʃɭ ɞɚ ɛɢ ʃɢɯɨɜ
ɩɪɨɝɪɚɦ ɛɢɨ ɞɨɫɬɭɩɚɧ ɧɚ ɪɚɡɥɢɱɢɬɢɦ ɩɥɚɬɮɨɪɦɚɦɚ ɢ ɞɚ ɦɨɝɭ ɩɨɧɭɞɢɬɢ ɨɩɲɬɟ
ɫɩɟɰɢʁɚɥɢɡɨɜɚɧɟ ɢ ɩɟɪɫɨɧɚɥɢɡɨɜɚɧɟ ɭɫɥɭɝɟ ɤɚɨ ɢ ɭɫɥɭɝɟ ɧɚ ɡɚɯɬɟɜ
ɉɨɫɥɟ ɩɪɟɥɚɫɤɚ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ Ɍȼ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ʁɚɜɧɢ ɊɌȼ
ɫɟɪɜɢɫɢ ɦɨɝɭ ɞɚ ɡɚɬɪɚɠɟ ʁɨɲ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɡɚ ɨɫɬɜɚɪɢɜɚʃɟ ɮɭɧɤɰɢʁɚ ɤɨʁɟ ɫɭ ɭ
ɫɤɥɚɞɭ ɫ ɩɪɨɩɢɫɚɧɢɦ ɨɛɚɜɟɡɚɦɚ ʁɚɜɧɨɝ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɚ Ɉɞɥɭɤɭ ɨ ɡɚɯɬɟɜɭ ɞɨɧɨɫɢ
ɧɚɞɥɟɠɧɨ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨ ɬɟɥɨ
3.5. ȳɚɜɧɚ ɤɨɧɬɪɨɥɚ
ȳɚɜɧɚ ɤɨɧɬɪɨɥɚ ɪɚɞɚ ʁɚɜɧɢɯ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɚ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ɜɪɲɢ ɫɟ
ɩɭɬɟɦ ɍɩɪɚɜɧɨɝ ɢ ɉɪɨɝɪɚɦɫɤɨɝ ɨɞɛɨɪɚ
ȳɚɜɧɢ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɢ ʄɟ ɩɨɪɟɞ ɨɛɚɜɟɲɬɚɜɚʃɚ ɧɟɡɚɜɢɫɧɨɝ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨɝ
ɬɟɥɚ ɢ ɧɚɞɥɟɠɧɨɝ ɬɟɥɚ ɫɤɭɩɲɬɢɧɚ ɛɥɚɝɨɜɪɟɦɟɧɨ ɢ ɫɬɚɥɧɨ ɱɢɧɢɬɢ ɞɨɫɬɭɩɧɢɦ
ʁɚɜɧɨɫɬɢ ɫɜɨʁɟ ɩɪɨɝɪɚɦɫɤɟ ɢ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɟ ɩɥɚɧɨɜɟ ɢ ɢɡɜɟɲɬɚʁɟ ɨ ʃɢɯɨɜɨʁ
ɪɟɚɥɢɡɚɰɢʁɢ ɢ ɨɦɨɝɭʄɢɬɢ ʁɚɜɧɭ ɪɚɫɩɪɚɜɭ ɨ ɬɢɦ ɞɨɤɭɦɟɧɬɢɦɚ
4. ȳɚɜɧɢ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢ ɫɟɪɜɢɫɢ
ɂɦɚʁɭʄɢ ɭ ɜɢɞɭ ɩɪɚɜɨ ɝɪɚɻɚɧɚ ɞɚ ɧɚ ɥɨɤɚɥɧɨɦ ɢ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɨɦ ɧɢɜɨɭ
ɞɨɛɢʁɚʁɭ ɛɥɚɝɨɜɪɟɦɟɧɟ ɢ ɬɚɱɧɟ ɢɧɮɨɪɦɚɰɢʁɟ ɫɩɟɰɢɮɢɱɧɟ ɡɚ ɬɨ ɩɨɞɪɭɱʁɟ ɤɚɨ
ɢ ɨɛɚɜɟɡɭ ɞɪɠɚɜɟ ɞɚ ɨɛɟɡɛɟɞɢ ɩɭɧɭ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚɧɨɫɬ ɝɪɚɻɚɧɚ ɢ ɧɟɩɪɟɤɢɞɧɨ
ɞɨɩɪɢɧɨɫɢ ɭɧɚɩɪɟɻɟʃɭ ɤɜɚɥɢɬɟɬɚ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɨɫɧɢɜɚʁɭ ɫɟ ʁɚɜɧɢ
ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢ ɫɟɪɜɢɫɢ Ɍɢ ɫɟɪɜɢɫɢ ʄɟ ɨɦɨɝɭʄɢɬɢ ɞɚ ɫɜɢ
ɝɪɚɻɚɧɢ ɧɚ ɬɟɪɢɬɨɪɢʁɢ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ ɧɚ ʁɟɞɧɚɤ ɧɚɱɢɧ ɨɫɬɜɚɪɭʁɭ ɩɪɚɜɨ ɧɚ
ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɟ ȳɚɜɧɢ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢ ɫɟɪɜɢɫɢ ɛɢʄɟ ɨɫɧɨɜɚɧɢ
ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫ ɪɟɥɟɜɚɧɬɧɢɦ ɩɪɟɩɨɪɭɤɚɦɚ ɋɚɜɟɬɚ ȿɜɪɨɩɟ ɉɪɟɩɨɪɭɤɚ ɛɪ Ɋ
ɨ ɝɚɪɚɧɬɨɜɚʃɭ ɧɟɡɚɜɢɫɧɨɫɬɢ ʁɚɜɧɨɝ ɫɟɪɜɢɫɚ ɪɚɞɢɨ-ɞɢɮɭɡɢʁɟ ɢ ɉɪɟɩɨɪɭɤɚ ɛɪ Ɋ
ɨ ɧɟɡɚɜɢɫɧɨɫɬɢ ɢ ɮɭɧɤɰɢʁɚɦɚ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɢɯ ɨɪɝɚɧɚ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɢʁɟ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ɜɚɧ ɬɟɪɢɬɨɪɢʁɟ Ⱥɭɬɨɧɨɦɧɟ ɉɨɤɪɚʁɢɧɟ ȼɨʁɜɨɞɢɧɟ
ɢɦɚʄɟ ɲɟɫɬ ʁɚɜɧɢɯ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢɯ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɫɟɪɜɢɫɚ ȳɚɜɧɢ
ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢ ɫɟɪɜɢɫɢ ɩɨɤɥɚɩɚʄɟ ɫɟ ɫ ʁɟɞɧɨɦ ɢɥɢ ɜɢɲɟ ɡɨɧɚ
ɪɚɫɩɨɞɟɥɟ ɲɬɨ ʄɟ ɱɢɧɢɬɢ ɡɨɧɭ ɩɨɤɪɢɜɚʃɚ ɩɪɟɞɜɢɻɟɧɢɦ Ɂɚɜɪɲɧɢɦ ɚɤɬɢɦɚ
Ɋɟɝɢɨɧɚɥɧɟ ɤɨɧɮɟɪɟɧɰɢʁɟ ɨ ɪɚɞɢɨ-ɤɨɦɭɧɢɤɚɰɢʁɚɦɚ ɡɚ ɩɥɚɧɢɪɚʃɟ ɞɢɝɢɬɚɥɧɟ
ɬɟɪɟɫɬɪɢɱɧɟ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɟ ɫɥɭɠɛɟ ɭ ɞɟɥɨɜɢɦɚ Ɋɟɝɢɨɧɚ ɢ ɮɪ ɤɜɟɧɰɢʁɫɤɢɦ
240
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ɨɩɫɟɡɢɦɚ
௅
ɢ
௅
ȳɚɜɧɢ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢ ɫɟɪɜɢɫɢ ʄɟ ɮɭɧɤɰɢɨɧɢɫɚɬɢ
ɧɚ ɢɫɬɢɦ ɩɪɢɧɰɢɩɢɦɚ ɧɚ ɤɨʁɢɦɚ ɮɭɧɤɰɢɨɧɢɲɭ ɊɌɋ ɢ ɊɌȼ ɲɬɨ ɩɨɞɪɚɡɭɦɟɜɚ
ɭɩɪɚɜʂɚɱɤɭ ɩɪɨɝɪɚɦɫɤɭ ɢ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɭ ɧɟɡɚɜɢɫɧɨɫɬ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ
ɝɚɪɚɧɬɭʁɟ ɫɬɜɚɪɚʃɟ ɬɟɯɧɢɱɤɢɯ ɢ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɢɯ ɭɫɥɨɜɚ ɡɚ ɭɫɩɟɲɧɨ ɢ ɧɟɡɚɜɢɫɧɨ
ɞɟɥɨɜɚʃɟ ɬɢɯ ɦɟɞɢʁɚ Ɏɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ ʁɚɜɧɢɯ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢɯ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ
ɫɟɪɜɢɫɚ ʄɟ ɛɢɬɢ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫ ɩɪɚɜɢɥɢɦɚ ɨ ɞɨɞɟɥɢ ɞɪɠɚɜɧɟ ɩɨɦɨʄɢ
ȳɚɜɧɢ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢ ɫɟɪɜɢɫɢ ɛɢʄɟ ɭɫɬɚɧɨɜʂɟɧɢ
ɩɭɬɟɦ ɤɨɧɤɭɪɫɚ ɉɪɨɰɟɞɭɪɚ ɮɨɪɦɢɪɚʃɚ ʁɚɜɧɢɯ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢɯ ɪɚɞɢɨ ɢ
ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɫɟɪɜɢɫɚ ɛɢʄɟ ɞɟɬɚʂɧɨ ɭɬɜɪɻɟɧɚ ɩɨɫɟɛɧɢɦ ɡɚɤɨɧɨɦ
ȳɚɜɧɢ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢ ɫɟɪɜɢɫɢ ɡɚʁɟɞɧɨ ɫ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɦ
ʁɚɜɧɢɦ ɫɟɪɜɢɫɢɦɚ ɢ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɢɦ ɬɟɥɨɦ ɢɦɚʄɟ ɤʂɭɱɧɭ ɭɥɨɝɭ ɭ ɩɪɢɩɪɟɦɚʃɭ
ɝɪɚɻɚɧɚ ɡɚ ɞɢɝɢɬɚɥɢɡɚɰɢʁɭ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɟ ɤɚɨ ɢ ʃɢɯɨɜɨ ɦɟɞɢʁɫɤɨ ɨɩɢɫɦɟʃɚɜɚʃɟ
5. ȳɚɜɧɚ ɝɥɚɫɢɥɚ ɧɚ ʁɟɡɢɰɢɦɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɦɚʃɢɧɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ɝɚɪɚɧɬɭʁɟ ɨɫɬɜɚɪɢɜɚʃɟ ɩɪɚɜɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɟ ɦɚʃɢɧɟ ɧɚ
ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɟ ɧɚ ɫɜɨɦ ʁɟɡɢɤɭ ɪɚɞɢ ɨɱɭɜɚʃɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɨɝ ɤɭɥɬɭɪɧɨɝ ɢ ʁɟɡɢɱɤɨɝ
ɢɞɟɧɬɢɬɟɬɚ ɢ ɩɭɧɟ ɪɚɜɧɨɩɪɚɜɧɨɫɬɢ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɦɚʃɢɧɚ
Ɇɚʃɢɧɫɤɚ ʁɚɜɧɚ ɝɥɚɫɢɥɚ ɦɨɝɭ ɩɨɫɬɨʁɚɬɢ ɤɚɨ ɤɨɦɟɪɰɢʁɚɥɧɚ ɤɚɨ ɝɥɚɫɢɥɚ
ɰɢɜɢɥɧɨɝ ɞɪɭɲɬɜɚ ɢ ɤɚɨ ɝɥɚɫɢɥɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɫɚɜɟɬɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɦɚʃɢɧɚ
ɇɚɰɢɨɧɚɥɧɢ ɫɚɜɟɬɢ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɦɚʃɢɧɚ ɦɨɝɭ ɛɢɬɢ ɨɫɧɢɜɚɱɢ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ
ɧɚ ʁɟɡɢɤɭ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɟ ɦɚʃɢɧɟ ɡɚ ɤɨʁɭ ɫɭ ɨɫɧɨɜɚɧɢ ɢ ɬɚ ʁɚɜɧɚ ɝɥɚɫɢɥɚ ɢɦɚʁɭ
ɭɪɟɻɢɜɚɱɤɭ ɧɟɡɚɜɢɫɧɨɫɬ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɡɚɤɨɧɨɦ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ɢ Ⱥɭɬɨɧɨɦɧɚ ɩɨɤɪɚʁɢɧɚ ȼɨʁɜɨɞɢɧɚ ʄɟ ɩɨɦɨʄɢ
ɩɨɞɫɬɚʄɢ ɢ ɨɯɪɚɛɪɢɬɢ ɤɨɧɤɭɪɫɧɢɦ ɫɭɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟɦ ɧɚʁɤɜɚɥɢɬɟɬɧɢʁɟ ɩɪɨʁɟɤɬɟ
ɤɨʁɢ ɞɨɩɪɢɧɨɫɟ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɭ ɧɚ ʁɟɡɢɰɢɦɚ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɦɚʃɢɧɚ
ȳɚɜɧɚ ɝɥɚɫɢɥɚ ɤɨʁɢɦɚ ɫɭ ɨɫɧɢɜɚɱɢ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢ ɫɚɜɟɬɢ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ
ɦɚʃɢɧɚ ɧɟ ɦɨɝɭ ɞɚ ɭɱɟɫɬɜɭʁɭ ɧɚ ɤɨɧɤɭɪɫɢɦɚ ɡɚ ɩɪɨʁɟɤɬɧɨ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ ɧɚ
ɪɟɩɭɛɥɢɱɤɨɦ ɩɨɤɪɚʁɢɧɫɤɨɦ ɢɥɢ ɥɨɤɚɥɧɨɦ ɧɢɜɨɭ
ɉɨɫɥɟ ɞɢɝɢɬɚɥɢɡɚɰɢʁɟ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɟ ɭ ɫɜɚɤɨɦ ɪɟɝɢɨɧɭ ɭ ɤɨɦɟ ɠɢɜɢ
ɦɚʃɢɧɫɤɨ ɫɬɚɧɨɜɧɢɲɬɜɨ ɡɚɤɨɧɫɤɢɦ ɨɤɜɢɪɨɦ ʁɟ ɩɨɬɪɟɛɧɨ ɨɛɟɡɛɟɞɢɬɢ ɞɚ
ɧɚɞɥɟɠɧɨ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨ ɬɟɥɨ ɩɪɢɥɢɤɨɦ ɢɡɞɚɜɚʃɚ ɞɨɡɜɨɥɚ ɡɚ ɡɟɦɚʂɫɤɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ
ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɦɨɠɟ ɭɫɥɨɜɢɬɢ ɩɪɨɢɡɜɨɞʃɨɦ ɞɟɥɚ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɧɚ ɦɚʃɢɧɫɤɨɦ ʁɟɡɢɤɭ
ɫɪɚɡɦɟɪɧɨ ɡɚɫɬɭɩʂɟɧɨɫɬɢ ɦɚʃɢɧɫɤɨɝ ɫɬɚɧɨɜɧɢɲɬɜɚ ɭ ɡɨɧɢ ɩɨɤɪɢɜɚʃɚ Ⱥɤɨ
ʁɟ ɡɚɫɬɭɩʂɟɧɨɫɬ ɫɬɚɧɨɜɧɢɲɬɜɚ ʁɟɞɧɟ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɟ ɦɚʃɢɧɟ ɜɟʄɢɧɫɤɚ ɭ ɡɨɧɢ
ɩɨɤɪɢɜɚʃɚ ɢɡɞɚɜɚʃɟ ɧɚʁɦɚʃɟ ʁɟɞɧɟ ɞɨɡɜɨɥɟ ɬɪɟɛɚɥɨ ɛɢ ɞɚ ɛɭɞɟ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫ
ɬɟɯɧɢɱɤɢɦ ɦɨɝɭʄɧɨɫɬɢɦɚ ɭɫɥɨɜʂɟɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟɦ ɱɢɬɚɜɨɝ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɧɚ ʁɟɡɢɤɭ
ɬɟ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɟ ɦɚʃɢɧɟ ɋɥɢɱɧɨ ɛɢ ɬɪɟɛɚɥɨ ɭɪɟɞɢɬɢ ɢ ɩɢɬɚʃɟ ɢɡɞɚɜɚʃɚ ɞɨɡɜɨɥɚ
ɡɚ ɚɧɚɥɨɝɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɪɚɞɢɨ-ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɧɚ ɥɨɤɚɥɧɨɦ ɢ ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɨɦ ɧɢɜɨɭ
241
ZAUSTAVLJENI PROCES
6. ɋɚɜɟɡɧɟ ʁɚɜɧɟ ɭɫɬɚɧɨɜɟ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɡɚɤɨɧɨɦ ɢ ɭ ɞɭɯɭ ɋɬɪɚɬɟɝɢʁɟ ɪɟɲɢɬɢ
ɩɢɬɚʃɟ ɫɬɚɬɭɫɚ ɛɢɜɲɢɯ ɫɚɜɟɡɧɢɯ ʁɚɜɧɢɯ ɭɫɬɚɧɨɜɚ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
ɋȳɍ Ɋɚɞɢɨ ȳɭɝɨɫɥɚɜɢʁɚ ɢ ɋȳɍ ȳɭɝɨɫɥɨɜɟɧɫɤɢ ɩɪɟɝɥɟɞ ɩɨɲɬɨ ɫɟ ɭɬɜɪɞɢ ɞɚ
ɥɢ ɩɨɫɬɨʁɢ ʁɚɜɧɢ ɢɧɬɟɪɟɫ ɢ ɢɡɜɪɲɟ ɤɨɧɫɭɥɬɚɰɢʁɟ ɫ ɪɟɥɟɜɚɧɬɧɢɦ ɫɭɛʁɟɤɬɢɦɚ
7. ȳɚɜɧɚ ɝɥɚɫɢɥɚ ɧɚ ɧɨɜɢɦ ɬɟɯɧɨɥɨɲɤɢɦ ɩɥɚɬɮɨɪɦɚɦɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɩɨɞɫɬɢɰɚɬɢ ɧɚ ɬɟɯɧɨɥɨɲɤɟ ɢɧɨɜɚɰɢʁɟ ɭ ɦɟɞɢʁɫɤɨɦ
ɫɟɤɬɨɪɭ ɢ ɪɚɡɜɨʁ ɧɨɜɢɯ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɩɥɚɬɮɨɪɦɢ
Ɇɟɞɢʁɫɤɢ ɫɚɞɪɠɚʁɢ ɨɞ ʁɚɜɧɨɝ ɡɧɚɱɚʁɚ ɧɚ ɧɨɜɢɦ ɬɟɯɧɨɥɨɲɤɢɦ
ɩɥɚɬɮɨɪɦɚɦɚ ɛɢʄɟ ɪɚɜɧɨɩɪɚɜɧɨ ɬɪɟɬɢɪɚɧɢ ɭ ɩɨɝɥɟɞɭ ɦɨɝɭʄɧɨɫɬɢ ɩɪɨʁɟɤɬɧɨɝ
ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɚ.
ɉɨɥɚɡɟʄɢ ɨɞ ɬɨɝɚ ɞɚ ɫɭ ʁɚɜɧɚ ɝɥɚɫɢɥɚ ɬɪɚɞɢɰɢɨɧɚɥɧɨ ɪɟɝɭɥɢɫɚɧɚ
ɪɟɠɢɦɨɦ ɲɬɚɦɩɟ ɢ ɪɚɞɢɨ-ɞɢɮɭɡɢʁɟ ɡɚ ɤɨʁɚ ɜɚɠɟ ɪɚɡɥɢɱɢɬɚ ɩɪɚɜɢɥɚ ɭɜɚɠɚɜɚʁɭʄɢ
ɞɚ ɫɟ ɧɨɜɟ ɦɟɞɢʁɫɤɟ ɩɥɚɬɮɨɪɦɟ ɭɛɪɡɚɧɨ ɦɟʃɚʁɭ ɢ ɧɟ ɠɟɥɟʄɢ ɞɚ ɨɝɪɚɧɢɱɢ ʃɢɯɨɜ
ɪɚɡɜɨʁ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɭ ɨɞɧɨɫɭ ɧɚ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɚ ɢɡɞɚʃɚ ɲɬɚɦɩɚɧɢɯ ɢ
ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɢɧɫɢɫɬɢɪɚɬɢ ɧɚ ɩɨɲɬɨɜɚʃɭ ɩɨɡɢɬɢɜɧɢɯ ɡɚɤɨɧɫɤɢɯ
ɩɪɨɩɢɫɚ
ɂɦɚʁʄɢ ɭ ɜɢɞɭ ɫɜɟ ɜɚɠɧɢʁɭ ɭɥɨɝɭ ɤɨʁɭ ɢɧɬɟɪɧɟɬ ɢɦɚ ɭ ɫɜɚɤɨɞɧɟɜɧɨɦ
ɠɢɜɨɬɭ ɫɜɢɯ ɱɥɚɧɨɜɚ ɦɨɞɟɪɧɨɝ ɞɟɦɨɤɪɚɬɫɤɨɝ ɝɪɚɻɚɧɫɤɨɝ ɞɪɭɲɬɜɚ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ
ɋɪɛɢʁɚ ɩɪɢɡɧɚʁɟ ɢɧɬɟɪɧɟɬ ɤɚɨ ɨɫɧɨɜɧɨ ʂɭɞɫɤɨ ɩɪɚɜɨ ɤɚɨ ʁɚɜɧɨ ɞɨɛɪɨ ɤɨʁɟ ʁɟ
ɥɚɤɨ ɞɨɫɬɭɩɧɨ ɫɜɢɦɚ ɢ ɨɬɜɨɪɟɧɨ ɭ ɫɦɢɫɥɭ ɫɥɨɛɨɞɟ ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɚ ɢ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɩɪɚɜɧɢɦ ɨɤɜɢɪɨɦ ɝɚɪɚɧɬɨɜɚɬɢ ɫɥɨɛɨɞɭ ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɚ
ɧɚ ɢɧɬɟɪɧɟɬɭ ɜɨɞɟʄɢ ɪɚɱɭɧɚ ɨ ɬɨɦɟ ɞɚ ʁɟ ɪɟɫɬɪɢɤɰɢʁɚ ɫɥɨɛɨɞɟ ɢɡɪɚɠɚɜɚʃɚ
ɩɪɢɯɜɚɬʂɢɜɚ ɫɚɦɨ ɭ ɨɧɢɦ ɫɥɭɱɚʁɟɜɢɦɚ ɤɚɞɚ ʁɟ ɬɨ ɩɪɟɞɜɢɻɟɧɨ ɩɪɚɜɨɦ
ɦɟɻɭɧɚɪɨɞɧɢɦ ɫɬɚɧɞɚɪɞɢɦɚ ɢ ɦɟɻɭɧɚɪɨɞɧɢɦ ɩɪɚɜɨɦ
VI. ȾɂȽɂɌȺɅɂɁȺɐɂȳȺ
1. ɉɪɟɝɥɟɞ ɩɥɚɬɮɨɪɦɢ ɡɚ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɝ
ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ
Ɋɚɞɢ ɭɜɢɞɚ ɭ ɪɚɡɜɢʁɟɧɨɫɬ ɪɚɡɥɢɱɢɬɢɯ ɩɥɚɬɮɨɪɦɢ ɡɚ ɩɪɟɧɨɫ
ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɢ ɪɚɞɢɨ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɧɟɨɩɯɨɞɧɨ ʁɟ ɢɦɚɬɢ ɭ ɜɢɞɭ ɞɚ ʁɟ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ
ɋɪɛɢʁɢ ɭɤɭɩɚɧ ɛɪɨʁ ɞɨɦɚʄɢɧɫɬɚɜɚ
ɦɢɥɢɨɧɚ ɉɪɨɰɟɧɚɬ ɨɧɢɯ ɤɨʁɢ ɫɭ ɭɩɭʄɟɧɢ
ɧɚ ɩɪɢʁɟɦ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɫɢɝɧɚɥɚ ɩɭɬɟɦ ɫɩɨʂɚɲʃɟ ɚɧɬɟɧɟ ʁɟɞɧɚɤ ʁɟ ɩɪɨɫɟɱɧɨɦ
ɡɟɦɚʂɫɤɨɦ ɩɪɢʁɟɦɭ ɭ ȿɜɪɨɩɫɤɨʁ ɭɧɢʁɢ ɢ ɢɡɧɨɫɢ
Ʉɚɛɥɨɜɫɤɢ ɞɢɫɬɪɢɛɭɰɢɨɧɢ
ɫɢɫɬɟɦɢ ɩɨɫɬɨʁɟ ɭ
ɞɨɦɚʄɢɧɫɬɚɜɚ ɫɚɬɟɥɢɬɫɤɢ ɩɪɢʁɟɦ ɭ ɨɛɥɢɤɭ
ɭ
ɞɨɤ ɩɪɢɛɥɢɠɧɨ
ɞɨɦɚʄɢɧɫɬɚɜɚ ɤɨɪɢɫɬɢ
242
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Ɋɚɞɢɨ-ɩɪɨɝɪɚɦ ɫɟ ɩɪɟɧɨɫɢ ɭ ɚɧɚɥɨɝɧɨɦ ɨɛɥɢɤɭ ɫɚ ɢɡɭɡɟɬɤɨɦ
ɟɤɫɩɟɪɢɦɟɧɬɚɥɧɨɝ ɟɦɢɬɨɜɚʃɚ ɭ ɨɤɜɢɪɭ ɦɭɥɬɢɩɥɟɤɫɚ ɤɨʁɢ ʁɟ ɫɚɞɚ ɭ ɧɚɞɥɟɠɧɨɫɬɢ
ȳɉ ȿɦɢɫɢɨɧɚ ɬɟɯɧɢɤɚ ɢ ɜɟɡɟ
1.1. Ɂɟɦɚʂɫɤɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɢ ɪɚɞɢɨ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
ɉɨ ɨɫɧɢɜɚʃɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɱɤɟ ɪɚɞɢɞɢɮɭɡɧɟ ɚɝɟɧɰɢʁɟ ɩɪɢɫɬɭɩɢɥɨ ɫɟ
ɢɡɞɚɜɚʃɭ ɞɨɡɜɨɥɚ ɡɚ ɚɧɚɥɨɝɧɨ ɡɟɦɚʂɫɤɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ
ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ Ɇɨɠɟ ɫɟ ɤɨɧɫɬɚɬɨɜɚɬɢ ɞɚ ɫɟ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ
ɚɧɚɥɨɝɧɨ ɟɦɢɬɭʁɭ
ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɚ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɨɞ ɤɨʁɢɯ ɫɟɞɚɦ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɢɦɚ
ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɨ ɩɨɤɪɢɜɚʃɟ Ɋɟɝɢɨɧɚɥɧɨ ɫɟ ɟɦɢɬɭʁɟ
ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɚ ɥɨɤɚɥɧɨ
Ⱦɨɡɜɨɥɟ ɡɚ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɬɢɯ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɢɫɬɢɱɭ ɨɞ
ɞɨ
ɝɨɞɢɧɟ ɍɤɭɩɚɧ
ɛɪɨʁ ɞɨɡɜɨɥɚ ɡɚ ɪɚɞɢɨ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɫɢɝɧɚɥɚ ʁɟ
ɋɬɪɚɬɟɝɢʁɨɦ ɤɨʁɨɦ ɫɟ ɭɬɜɪɻɭʁɟ ɩɪɟɥɚɡɚɤ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɪɚɞɢɨ
ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɩɪɟɞɜɢɻɟɧɨ ʁɟ ɞɚ ɨɞɥɭɤɚ ɨ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨɦ ɟɦɢɬɨɜɚʃɭ ɤɚɨ
ɢ ɢɡɛɨɪɭ ɫɬɚɧɞɚɪɞɚ ɡɚ ɪɚɞɢʁɫɤɢ ɩɪɟɧɨɫ ɛɭɞɟ ɞɨɧɟɬɚ ɩɨɫɥɟ
ɝɨɞɢɧɟ Ɍɪɟɛɚ
ɧɚɩɨɦɟɧɭɬɢ ɞɚ ʄɟ ɩɨ ɡɚɜɪɲɟɧɨʁ ɞɢɝɢɬɚɥɢɡɚɰɢʁɢ ɡɟɦɚʂɫɤɢɯ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ
ɫɢɫɬɟɦɚ ɩɪɟɧɨɫɚ ɩɨɫɬɨʁɚɬɢ ɪɟɚɥɧɢ ɭɫɥɨɜɢ ɡɚ ɪɚɡɜɨʁ ɦɭɥɬɢɩɥɟɤɫɚ ɢ
ɞɢɫɬɪɢɛɭɰɢɨɧɟ ɦɪɟɠɟ ɡɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɪɚɞɢɨ-ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɋɬɚɧɞɚɪɞɢ ɡɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɢ
ɪɚɞɢɨ ɫɟ ʁɨɲ ɭɫɚɜɪɲɚɜɚʁɭ ɚ ɩɨɫɬɨʁɟʄɢ ɫɭ ɢɦɩɥɟɦɟɧɬɢɪɚɧɢ ɭ ɜɟɨɦɚ ɦɚɥɨɦ ɛɪɨʁɭ
ɟɜɪɨɩɫɤɢɯ ɞɪɠɚɜɚ
ɋɚɜɟɬ Ɋɟɩɭɛɥɢɱɤɟ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɟ ɚɝɟɧɰɢʁɟ ʁɟ ɢɡɞɚɨ
ɞɨɡɜɨɥɚ
ɟɦɢɬɟɪɢɦɚ ɤɨʁɢ ɫɭ ɢɦɚɥɢ ɫɬɚɬɭɫ ʁɚɜɧɨɝ ɫɟɪɜɢɫɚ
ɡɚ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɪɚɞɢɨɩɪɨɝɪɚɦɚ ɢ
ɡɚ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɍ ɦɟɻɭɜɪɟɦɟɧɭ ʁɟ
ɢɡɜɪɲɟɧɚ
ɩɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɚ ɢ ɋɚɜɟɬ Ɋɟɩɭɛɥɢɱɤɟ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɟ ɚɝɟɧɰɢʁɟ ʁɟ
ɨɞɭɡɟɨ ɬɪɢ ɞɨɡɜɨɥɟ ʁɚɜɧɢɦ ɫɟɪɜɢɫɢɦɚ
ɇɚ ɨɫɧɨɜɭ ɩɨɞɚɬɚɤɚ Ɋɟɩɭɛɥɢɱɤɟ ɚɝɟɧɰɢʁɟ ɡɚ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɟ ɤɨɦɭɧɢɤɚɰɢʁɟ
ɭɬɜɪɻɟɧɨ ʁɟ ɞɚ ɡɚɤʂɭɱɧɨ ɫɚ ʁɭɥɨɦ
ɝɨɞɢɧɟ ɧɚ ɩɨɞɪɭɱʁɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ
ɟɦɢɬɭʁɟ ɭɤɭɩɧɨ
ɪɚɞɢɨ-ɫɬɚɧɢɰɚ ɢ ɞɟɜɟɬ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɫɬɚɧɢɰɚ ɩɢɪɚɬɫɤɢ
ɟɦɢɬɭʁɟ ɫɢɝɧɚɥɟ ɍ ɧɚɞɥɟɠɧɨɦ ɦɢɧɢɫɬɚɪɫɬɜɭ ɭ ɫɟɤɬɨɪɭ ɡɚ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɟ
ɤɨɦɭɧɢɤɚɰɢʁɟ ɭɜɟɞɟɧɚ ʁɟ ɢɧɫɩɟɤɰɢʁɫɤɚ ɫɥɭɠɛɚ ɨɞ ɤɨʁɟ ɫɟ ɨɱɟɤɭʁɟ ɞɚ ɪɟɲɢ
ɧɚɫɬɚɥɢ ɩɪɨɛɥɟɦ
1.2. ɋɚɬɟɥɢɬɫɤɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
ɋɚɬɟɥɢɬɫɤɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɤɨɦɟɪɰɢʁɚɥɧɢɯ ɩɪɭɠɚɥɚɰɚ ɚɭɞɢɨɜɢɡɭɟɥɧɢɯ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɭɫɥɭɝɚ ɤɚɨ ɢ ʁɚɜɧɨɝ ɫɟɪɜɢɫɚ ɊɌɋ ɜɪɲɢ ɫɟ ɭ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨɦ
ɨɛɥɢɤɭ ɢ ɩɪɟɬɟɠɧɨ ʁɟ ɨɪɢʁɟɧɬɢɫɚɧɨ ɧɚ ɟɜɪɨɩɫɤɨ ɩɨɞɪɭɱʁɟ ɋɚɬɟɥɢɬɫɤɢ
243
ZAUSTAVLJENI PROCES
ɤɚɩɚɰɢɬɟɬɢ ɫɭ ɧɚʁɱɟɲʄɟ ɢɡɧɚʁɦʂɢɜɚɧɢ ɨɞ ɦɟɻɭɧɚɪɨɞɧɢɯ ɫɚɬɟɥɢɬɫɤɢɯ ɤɨɦɩɚɧɢʁɚ
Ʉɨɪɢɲʄɟɧɢ ɫɭ ɢ ɤɚɩɚɰɢɬɟɬɢ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɨɝ ɬɟɥɟɤɨɦ ɨɩɟɪɚɬɨɪɚ
1.3. Ʉɚɛɥɨɜɫɤɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
Ʉɚɛɥɨɜɫɤɢ ɞɢɫɬɪɢɛɭɰɢɨɧɢ ɫɢɫɬɟɦɢ ɜɪɲɟ ɢɥɢ ɚɧɚɥɨɝɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɢɥɢ
ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɭ ɫɬɚɧɞɚɪɞɭ
- ɪɚɡɜɢʁɟɧ
ɝɨɞɢɧɟ Ɂɚ ɩɪɢʁɟɦ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨɝ
ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɝ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɤɚɛɥɨɜɫɤɢ ɨɩɟɪɚɬɨɪɢ ɧɭɞɟ
ɭɪɟɻɚʁɟ ɫ ɪɚɡɥɢɱɢɬɢɦ
ɫɨɮɬɜɟɪɨɦ ɤɨʁɢ ɭ ɜɟʄɢɧɢ ɫɥɭɱɚʁɟɜɚ ɨɧɟɦɨɝɭʄɚɜɚ ɩɪɢʁɟɦ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨɝ ɫɢɝɧɚɥɚ
ɪɚɡɥɢɱɢɬɢɯ ɨɩɟɪɚɬɨɪɚ ɩɨɦɨʄɭ ʁɟɞɧɨɝ ɢɫɬɨɝ ɭɪɟɻɚʁɚ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ɧɢʁɟ
ɞɨɧɟɥɚ ɫɬɪɚɬɟɝɢʁɭ ɤɨʁɨɦ ɛɢ ɫɟ ɭɬɜɪɞɢɨ ɩɪɟɥɚɡɚɤ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɭ
ɤɚɛɥɨɜɫɤɢɦ ɫɢɫɬɟɦɢɦɚ ɉɨ ɢɫɤɭɫɬɜɭ ɧɟɤɢɯ ɞɪɠɚɜɚ ɢɡ ȿɜɪɨɩɫɤɟ ɭɧɢʁɟ ɬɚɤɜɚ
ɫɬɪɚɬɟɝɢʁɚ ɛɢ ɫɟ ɦɨɝɥɚ ɭɬɜɪɞɢɬɢ ɩɨ ɨɤɨɧɱɚʃɭ ɭɜɨɻɟʃɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨɝ ɡɟɦɚʂɫɤɨɝ
ɟɦɢɬɨɜɚʃɚ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɩɪɨɝɪɚɦɚ Ɍɪɠɢɲɬɟ ɤɚɛɥɨɜɫɤɟ ɞɢɫɬɪɢɛɭɰɢʁɟ
ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɧɢʁɟ ɭ ɩɨɬɩɭɧɨɫɬɢ ɪɟɝɭɥɢɫɚɧɨ ɩɚ ɫɭ ɧɚɩɨɪɢ ɪɟɫɨɪɧɨɝ
ɦɢɧɢɫɬɚɪɫɬɜɚ ɤɚɨ ɢ Ɋɟɩɭɛɥɢɱɤɟ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɟ ɚɝɟɧɰɢʁɟ ɭɫɦɟɪɟɧɢ ɭ ɬɨɦ ɩɪɚɜɰɭ
ɉɨɞɧɟɬ ʁɟ
ɡɚɯɬɟɜ ɡɚ ɢɡɞɚɜɚʃɟ ɞɨɡɜɨɥɟ ɡɚ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
ɭ ɨɤɜɢɪɭ ɤɚɛɥɨɜɫɤɢɯ ɞɢɫɬɪɢɛɭɬɢɜɧɢɯ ɫɢɫɬɟɦɚ ɨɞ ɤɨʁɢɯ
ɢɦɚ ɞɨɡɜɨɥɭ ɢ ɡɚ
ɡɟɦɚʂɫɤɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
1.4. IPTV – ɩɪɟɧɨɫ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɝ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɩɪɟɤɨ ɢɧɬɟɪɧɟɬɚ
ɇɟɤɨɥɢɤɨ ɨɩɟɪɚɬɨɪɚ ɤɚɛɥɨɜɫɤɢɯ ɞɢɫɬɪɢɛɭɬɢɜɧɢɯ ɫɢɫɬɟɦɚ ɩɪɭɠɚ
ɭɫɥɭɝɟ ɩɪɟɧɨɫɚ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɝ ɫɢɝɧɚɥɚ ɭ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨɦ ɨɛɥɢɤɭ ɩɪɟɤɨ ɢɧɬɟɪɧɟɬɚ
Ɍɚ ɬɟɯɧɨɥɨɝɢʁɚ ʁɟ ɪɟɥɚɬɢɜɧɨ ɧɨɜɚ ɢ ɤɨɦɩɚɬɢɛɢɥɧɚ ʁɟ ɫɚ ɭɫɜɨʁɟɧɢɦ ɫɬɚɧɞɚɪɞɨɦ
ɡɚ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɫɢɝɧɚɥɚ ɡɟɦɚʂɫɤɢɦ ɩɭɬɟɦ
2. Ⱦɢɝɢɬɚɥɢɡɚɰɢʁɚ ɡɟɦɚʂɫɤɟ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɟ
ɍ ɫɤɥɚɞɭ ɫ ɩɪɟɭɡɟɬɢɦ ɦɟɻɭɧɚɪɨɞɧɢɦ ɨɛɚɜɟɡɚɦɚ ɢ ɩɨɫɬɨʁɟʄɢɦ
ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɢɦ ɨɤɜɢɪɨɦ ɧɚɞɥɟɠɧɢ ɨɪɝɚɧɢ ɢ ɨɪɝɚɧɢɡɚɰɢʁɟ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ
ɢɧɬɟɧɡɢɜɧɨ ɪɚɞɟ ɧɚ ɡɚɜɪɲɟɬɤɭ ɩɪɟɥɚɫɤɚ ɫɚ ɚɧɚɥɨɝɧɨɝ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ
ɡɟɦɚʂɫɤɨɝ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɝ ɫɢɝɧɚɥɚ ɢ ɫɩɪɨɜɨɞɟ ɫɜɟ ɚɤɬɢɜɧɨɫɬɢ ɜɚɠɧɟ ɡɚ ɬɚʁ
ɩɪɨɰɟɫ ɩɨɲɬɭʁɭʄɢ ɩɪɚɜɚ ɟɦɢɬɟɪɚ ɫɬɟɱɟɧɚ ɞɨɛɢʁɚʃɟɦ ɞɨɡɜɨɥɟ ɡɚ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ
ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɝ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
Ⱦɢɝɢɬɚɥɧɚ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɚ ɫɚ ɫɨɛɨɦ ɧɨɫɢ ɜɟɥɢɤɭ ɩɪɨɦɟɧɭ ɭ ɨɞɧɨɫɭ ɧɚ
ɚɧɚɥɨɝɧɭ ɞɨɫɚɞɚɲʃɢ ɟɦɢɬɟɪɢ ɩɨɫɬɚʁɭ ɩɪɭɠɚɨɰɢ ɚɭɞɢɨ-ɜɢɡɭɟɥɧɢɯ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ
ɭɫɥɭɝɚ ɞɨɤ ɭɫɥɭɝɟ ɦɭɥɬɢɩɥɟɤɫɢɪɚʃɚ ɞɢɫɬɪɢɛɭɰɢʁɟ ɢ ɟɦɢɬɨɜɚʃɚ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
244
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ɩɪɭɠɚ ɨɩɟɪɚɬɨɪ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɭ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨʁ ɬɟɯɧɨɥɨɝɢʁɢ ɨɦɨɝɭʄɢɬɢ ɞɚ ɫɟ ɭ
ɨɩɫɟɝɭ ʁɟɞɧɨɝ ɪɚɞɢɨɮɪɟɤɜɟɧɰɢʁɫɤɨɝ ɤɚɧɚɥɚ ɟɦɢɬɭʁɟ ɞɨ ɪɚɡɥɢɱɢɬɢɯ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
ɭ ɫɬɚɧɞɚɪɞɧɨʁ ɪɟɡɨɥɭɰɢʁɢ Ɍɢɦɟ ʄɟ ɫɟ ɩɨɫɬɢʄɢ ɟɮɢɤɚɫɧɢʁɟ ɤɨɪɢɲʄɟʃɟ
ɪɚɞɢɨɮɪɟɤɜɟɧɰɢʁɫɤɨɝ ɫɩɟɤɬɪɚ ɜɟʄɚ ɤɨɧɤɭɪɟɧɰɢʁɚ ɧɚ ɬɪɠɢɲɬɭ ɢ ɜɢɲɟ
ɦɨɝɭʄɧɨɫɬɢ ɡɚ ɭɧɚɩɪɟɻɟʃɟ ɫɬɜɚɪɚɥɚɲɬɜɚ ɢ ɨɱɭɜɚʃɟ ɤɭɥɬɭɪɧɨɝ ɢɞɟɧɬɢɬɟɬɚ
Ⱦɚɧɨɦ ɩɪɟɥɚɫɤɚ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɫɜɢ ɢɦɚɨɰɢ
ɞɨɡɜɨɥɚ ɡɚ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɧɚɫɬɚɜɢʄɟ ɞɚ ɩɪɨɝɪɚɦ ɡɚ ɤɨʁɢ ɫɭ ɞɨɛɢɥɢ ɞɨɡɜɨɥɭ
ɩɪɭɠɚʁɭ ɤɚɨ ɦɟɞɢʁɫɤɭ ɭɫɥɭɝɭ ɂɫɬɨɜɪɟɦɟɧɨ ɞɨɡɜɨɥɟ ɡɚ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɧɭ ɫɬɚɧɢɰɭ
ɤɨʁɟ ɫɭ ɫɚɫɬɚɜɧɢ ɞɟɨ ɰɟɥɨɜɢɬɢɯ ɞɨɡɜɨɥɚ ɡɚ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɛɢʄɟ ɡɚɦɟʃɟɧɟ
ɞɨɡɜɨɥɨɦ ɡɚ ɩɪɢɫɬɭɩ ɦɭɥɬɢɩɥɟɤɫɭ ɭ ɡɟɦɚʂɫɤɨɦ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨɦ ɟɦɢɬɨɜɚʃɭ
Ɋɟɮɨɪɦɢɫɚɧɢɦ ɩɪɚɜɧɢɦ ɨɤɜɢɪɨɦ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ɪɚɞɢɨ-ɞɢɮɭɡɢʁɟ ɛɢʄɟ ɨɦɨɝɭʄɟɧɨ
ɞɚ ɡɨɧɚ ɩɨɤɪɢɜɚʃɚ ʁɟɞɧɟ Ɍȼ ɫɬɚɧɢɰɟ ɭ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨɦ ɞɨɦɟɧɭ ɨɛɭɯɜɚɬɚ ʁɟɞɧɭ ɢɥɢ
ɜɢɲɟ ɡɨɧɚ ɪɚɫɩɨɞɟɥɟ ɫɥɢɤɚ
ɉɪɨɰɟɫ ɩɪɟɥɚɫɤɚ ɫɚ ɚɧɚɥɨɝɧɨɝ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
ɩɨɞɪɚɡɭɦɟɜɚ ɢ ɢɡɜɟɫɧɟ ɬɪɨɲɤɨɜɟ ɡɚ ɝɪɚɻɚɧɟ ɭ ɜɢɞɭ ɩɪɢɛɚɜʂɚʃɚ ɞɟɤɨɞɟɪɚ ɡɚ
ɞɢɝɢɬɚɥɧɢ ɫɢɝɧɚɥ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɭ ɬɨɦ ɫɦɢɫɥɭ ɩɨɫɟɛɧɨ ɜɨɞɢɬɢ ɪɚɱɭɧɚ
ɨ ɫɨɰɢʁɚɥɧɨ ɪɚʃɢɜɢɦ ɤɚɬɟɝɨɪɢʁɚɦɚ ɞɪɭɲɬɜɚ ɫɢɪɨɦɚɲɧɢɦɚ ɢ ɨɫɨɛɚɦɚ ɫɚ
ɢɧɜɚɥɢɞɢɬɟɬɨɦ Ɋɚɡɥɢɱɢɬɢɦ ɨɥɚɤɲɢɰɚɦɚ ɢ ɞɨɬɚɰɢʁɚɦɚ ɡɚ ʃɢɯ ʄɟ ɛɢɬɢ ɨɛɟɡɛɟɻɟɧ
ɩɨɫɟɛɚɧ ɫɬɚɬɭɫ ɭ ɩɪɨɰɟɫɭ ɞɢɝɢɬɚɥɢɡɚɰɢʁɟ ɉɨɫɟɛɧɚ ɩɚɠʃɚ ɛɢʄɟ ɩɨɫɜɟʄɟɧɚ
ɨɫɨɛɚɦɚ ɫɚ ɩɪɨɛɥɟɦɢɦɚ ɜɢɞɚ ɢ ɫɥɭɯɚ ɨɛɟɡɛɟɻɟʃɟɦ ɩɨɫɟɛɧɢɯ ɩɪɨɝɪɚɦɫɤɢɯ
ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɩɪɟɥɚɫɤɨɦ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɤɪɨɡ ɩɪɨɝɪɚɦɟ ɧɚɰɢɨɧɚɥɧɢɯ ɢ
ɪɟɝɢɨɧɚɥɧɢɯ ʁɚɜɧɢɯ ɫɟɪɜɢɫɚ Ⱦɪɠɚɜɚ ʄɟ ɭ ɫɚɪɚɞʃɢ ɫ ɤɨɦɩɚɧɢʁɚɦɚ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɟ
ɢɧɞɭɫɬɪɢʁɟ ɨɛɟɡɛɟɞɢɬɢ ɬɟɯɧɢɱɤɢ ɢ ɰɟɧɨɜɧɨ ɧɚʁɩɨɜɨʂɧɢʁɟ ɞɟɤɨɞɟɪɟ ɡɚ ɝɪɚɻɚɧɟ
Ⱦɪɠɚɜɚ ʄɟ ɭ ɩɪɨɰɟɫɭ ɞɢɝɢɬɚɥɢɡɚɰɢʁɟ ɩɨɫɟɛɧɨ ɛɪɢɧɭɬɢ ɨ ɩɪɢɜɚɬɧɨɫɬɢ ɢ ɡɚɲɬɢɬɢ
ɩɨɞɚɬɚɤɚ ɤɨʁɢ ɦɨɝɭ ɩɨɫɬɚɬɢ ɞɨɫɬɭɩɧɢ ɩɪɭɠɚɨɰɢɦɚ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɭɫɥɭɝɚ
Ɂɨɧɟ ɪɚɫɩɨɞɟɥɟ ɫɭ ɭɬɜɪɻɟɧɟ ɩɪɟɦɚ ɡɚɜɪɲɧɢɦ ɚɤɬɢɦɚ Ɋɟɝɢɨɧɚɥɧɟ ɪɚɞɢɨɤɨɧɮɟɪɟɧɰɢʁɟ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʁɟ ɞɨɧɟɥɚ Ɂɚɤɨɧ ɨ ɩɨɬɜɪɻɢɜɚʃɭ
ɡɚɜɪɲɧɢɯ ɚɤɚɬɚ ɬɟ ɤɨɧɮɟɪɟɧɰɢʁɟ
ɢ ɬɢɦɟ ɩɪɢɯɜɚɬɢɥɚ ɫɜɟ ɨɛɚɜɟɡɟ ɜɟɡɚɧɟ
ɡɚ ɩɪɟɥɚɡɚɤ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɬɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɢ ɪɚɞɢɨ ɫɢɝɧɚɥɚ ɤɨʁɟ ɫɭ
ɭɬɜɪɻɟɧɟ ɬɢɦ ɚɤɬɨɦ
ȳɚɜɧɨ ɩɪɟɞɭɡɟʄɟ ȿɦɢɫɢɨɧɚ ɬɟɯɧɢɤɚ ɢ ɜɟɡɟ ɨɛɚɜʂɚʄɟ ɭɫɥɭɝɟ
ɦɭɥɬɢɩɥɟɤɫɢɪɚʃɚ ɟɦɢɬɨɜɚʃɚ ɢ ɞɢɫɬɪɢɛɭɰɢʁɟ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨɝ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɝ
ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɡɚ ɫɜɟ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɟ ɫ ɜɚɠɟʄɨɦ ɞɨɡɜɨɥɨɦ ȳɚɜɧɨ ɩɪɟɞɭɡɟʄɟ ȿɦɢɫɢɨɧɚ
ɬɟɯɧɢɤɚ ɢ ɜɟɡɟ ʁɟ ɞɭɠɧɨ ɞɚ ɨɦɨɝɭʄɢ ɩɪɢɫɬɭɩ ɦɭɥɬɢɩɥɟɤɫɭ ɩɨɞ ʁɚɜɧɢɦ
ɧɟɞɢɫɤɪɢɦɢɧɚɬɨɪɧɢɦ ɢ ɨɛʁɟɤɬɢɜɧɢɦ ɭɫɥɨɜɢɦɚ ɞɨɤ ʄɟ ɬɚɪɢɮɧɢ ɫɢɫɬɟɦ ɡɚɫɧɨɜɚɧ
ɧɚ ɬɪɨɲɤɨɜɧɨɦ ɩɪɢɧɰɢɩɭ ɭɬɜɪɞɢɬɢ Ɋɟɝɭɥɚɬɨɪɧɚ ɚɝɟɧɰɢʁɚ ɡɚ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɟ
ɤɨɦɭɧɢɤɚɰɢʁɟ
245
ZAUSTAVLJENI PROCES
ɋɭɛɨɬɢɰɚ
29, 40, 43, 55, 58, 59, 69
ɋɨɦɛɨɪ
34, 39, 40, 43, 58, 62, 64
ɑɨɬ௅ȼɟɧɚɰ
24, 30, 41, 48, 54, 61, 66
Ʉɢɤɢɧɞɚ
29, 32, 51, 55, 59, 63, 69
UHF DVB-T
ȼɪɲɚɰ
25, 31, 37, 42, 49, 56, 60
Ȼɟɨɝɪɚɞ
43, 50, 51, 53, 59, 68
Ⱥɜɚɥɚ
22, 28, 33, 45, 57, 62, 64
ɐɟɪ௅Ɇɚʂɟɧ
32, 34, 37, 42, 47, 49, 52
Ⱦɟɥɢ ȳɨɜɚɧ
23, 24, 41, 43, 52, 59, 63, 66, 68
Ɋɭɞɧɢɤ௅ɐɪɧɢ ȼɪɯ௅ȳɚɝɨɞɢɧɚ
26, 29, 35, 40, 46, 67, 69
Ɍɨɪɧɢɤ௅Ɉɜɱɚɪ
23, 36, 39, 50, 56, 59, 63
ȳɚɫɬɪɟɛɚɰ
27, 33, 38, 42, 45, 55, 57, 60, 64
Ɍɭɩɢɠɧɢɰɚ
22, 25, 28, 31, 37, 44, 50, 58
65
Ʉɨɩɚɨɧɢɤ
22, 24, 28, 32, 34, 41, 51, 61, 66
Ȼɟɫɧɚ Ʉɨɛɢɥɚ
35, 39, 43, 49, 54, 59, 62, 63, 69
Ʉɨɫɨɜɨ ɢ Ɇɟɬɨɯɢʁɚ
21, 31, 44, 46, 48, 58, 67
ɋɥɢɤɚ
Ɂɨɧɟ ɪɚɫɩɨɞɟɥɟ ɫ ɞɨɞɟʂɟɧɢɦ ɤɚɧɚɥɢɦɚ ɡɚ
-Ɍ ɭ
ɨɩɫɟɝɭ
ɂɡɜɨɪ Ɋɟɝɭɥɚɬɨɪɧɚ ɚɝɟɧɰɢʁɚ ɡɚ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɟ ɤɨɦɭɧɢɤɚɰɢʁɟ
3. Ⱦɢɝɢɬɚɥɧɚ ɞɢɜɢɞɟɧɞɚ
ɉɪɟɥɚɫɤɨɦ ɫɚ ɚɧɚɥɨɝɧɨɝ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ
ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɭɦɟɫɬɨ ʁɟɞɧɨɝ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɝ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɭ ɩɨɫɬɨʁɟʄɟɦ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɦ
ɤɚɧɚɥɭ ɟɦɢɬɨɜɚʄɟ ɫɟ ɡɧɚɬɧɨ ɜɟʄɢ ɛɪɨʁ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɤɨʁɢ ɦɨɝɭ ɛɢɬɢ ɢ ɭ ɫɬɚɧɞɚɪɞɧɨʁ
ɢ ɭ ɜɢɫɨɤɨʁ ɪɟɡɨɥɭɰɢʁɢ
ɋɬɨɝɚ ʄɟ ɜɟʄɢ ɛɪɨʁ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ
ɤɚɧɚɥɚ ɨɫɬɚɬɢ ɨɫɥɨɛɨɻɟɧ
ɋɬɪɚɬɟɝɢʁɨɦ ɡɚ ɩɪɟɥɚɡɚɤ ɫɚ ɚɧɚɥɨɝɧɨɝ ɧɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ
ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɩɪɟɞɜɢɻɟɧɨ ʁɟ ɞɚ ɫɟ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢ ɩɪɨɝɪɚɦɢ ɟɦɢɬɭʁɭ
ɩɪɟɦɚ ɧɚʁɟɮɢɤɚɫɧɢʁɟɦ ɫɬɚɧɞɚɪɞɭ
-Ɍ
ɱɢɦɟ ʁɟ ɨɦɨɝɭʄɟɧ ɜɟɥɢɤɢ ɛɪɨʁ
ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɭ ɢɫɬɨɦ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɦ ɤɚɧɚɥɭ ɋ ɞɪɭɝɟ ɫɬɪɚɧɟ ɫɬɚɧɞɚɪɞ ɡɚ ɤɨɦɩɪɟɫɢʁɭ
246
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ɜɢɞɟɨ ɢ ɚɭɞɢɨ ɫɢɝɧɚɥɚ ɭ ɨɤɜɢɪɭ ʁɟɞɧɨɝ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɝ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
- ɩ
ɟɮɢɤɚɫɧɨ ɫɦɚʃɭʁɟ ɩɪɨɬɨɤ ɩɨɬɪɟɛɚɧ ɡɚ ɩɪɟɧɨɫ ʁɟɞɧɨɝ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨɝ ɩɪɨɝɪɚɦɚ
ɂɡɛɨɪɨɦ ɧɚʁɧɨɜɢʁɢɯ ɬɟɯɧɨɥɨɝɢʁɚ ɤɚɨ ɢ ɚɪɯɢɬɟɤɬɭɪɟ ɦɪɟɠɟ ɡɚ ɞɢɫɬɪɢɛɭɰɢʁɭ
ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ɨɛɟɡɛɟɻɟɧɨ ʁɟ ɟɮɢɤɚɫɧɨ
ɢɫɤɨɪɢɲʄɟʃɟ ɪɚɞɢɨɮɪɟɤɜɟɧɰɢʁɫɤɨɝ ɫɩɟɤɬɪɚ ɱɢɦɟ ɫɟ ɩɨɜɟʄɚɜɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɚ
ɞɢɜɢɞɟɧɞɚ
Ɉɫɥɚʃɚʁɭʄɢ ɫɟ ɧɚ ɪɟɡɭɥɬɚɬɟ ɫɬɭɞɢʁɚ ɭɪɚɻɟɧɢɯ ɭ ɞɪɠɚɜɚɦɚ ȿɜɪɨɩɫɤɟ
ɭɧɢʁɟ ɤɚɨ ɢ ɪɟɡɭɥɬɚɬɟ ɋɜɟɬɫɤɟ ɪɚɞɢɨ-ɤɨɧɮɟɪɟɧɰɢʁɟ
ɱɢʁɚ ʁɟ Ɂɚɤʂɭɱɧɚ
ɚɤɬɚ ɭɫɜɨʁɢɥɚ ɇɚɪɨɞɧɚ ɫɤɭɩɲɬɢɧɚ ɋɬɪɚɬɟɝɢʁɚ ʁɟ ɡɚ ɩɪɟɥɚɡɚɤ ɫɚ ɚɧɚɥɨɝɧɨɝ ɧɚ
ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ʁɟ ɭɬɜɪɞɢɥɚ ɞɢɝɢɬɚɥɧɭ ɞɢɜɢɞɟɧɞɭ
Ɍɨɦ ɫɬɪɚɬɟɝɢʁɨɦ ʁɟ ɩɪɟɞɜɢɻɟɧɨ ɞɚ ɫɟ ɪɚɞɢɨɮɪɟɤɜɟɧɰɢʁɫɤɢ ɨɩɫɟɝ ɤɨʁɢ ɨɞɝɨɜɚɪɚ
ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɦ ɤɚɧɚɥɢɦɚ
௅
ɨɩɫɟɝɚ
ɧɟ ɤɨɪɢɫɬɢ ɡɚ
ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɜɟʄ ɡɚ ɦɨɛɢɥɧɟ ɲɢɪɨɤɨɩɨʁɚɫɧɟ ɫɟɪɜɢɫɟ ȿɍ ʁɟ ɬɚɤɨɻɟ
ɞɨɧɟɥɚ ɩɪɟɩɨɪɭɤɭ
ɨɞ
ɨɤɬɨɛɪɚ
ɝɨɞɢɧɟ Facilitating
the release of the digital dividend in the European Union ɤɨʁɢɦ ɫɟ ɪɟɝɭɥɢɲɟ
ɤɨɪɢɲʄɟʃɟ ɬɨɝ ɨɩɫɟɝɚ ɩɨɡɧɚɬɨɝ ɤɚɨ
ɨɞɧɨɫɧɨ ɤɚɨ Ⱦɢɜɢɞɟɧɞɚ
ȿɜɪɨɩɫɤɢ ɩɚɪɥɚɦɟɧɬ ɩɨɪɟɞ ɨɩɫɟɝɚ
ɩɪɟɞɥɚɠɟ ɞɚ ɫɟ ɨɞɜɨʁɟ ɤɚɧɚɥɢ ɢ ɢɡ
ɨɩɫɟɝɚ
ɤɚɨ Ⱦɢɝɢɬɚɥɧɚ ɞɢɜɢɞɟɧɞɚ
ɬɚɤɨɻɟ ɡɚ ɪɚɡɜɨʁ ɲɢɪɨɤɨɩɨʁɚɫɧɢɯ
ɫɟɪɜɢɫɚ Ɇɟɻɭɧɚɪɨɞɧɚ ɭɧɢʁɚ ɡɚ ɬɟɥɟɤɨɦɭɧɢɤɚɰɢʁɟ
ɤɚɨ ɢ ȿɜɪɨɩɫɤɚ ɭɧɢʁɚ
ɩɨɫɬɚɜɢɥɢ ɫɭ ɰɢʂ ɡɚ ɪɚɡɜɨʁ ɲɢɪɨɤɨɩɨʁɚɫɧɢɯ ɫɢɫɬɟɦɚ ɦɪɟɠɚ ɢ ɫɟɪɜɢɫɚ ɞɨ
ɝɨɞɢɧɟ ȿɜɪɨɩɫɤɚ ɭɧɢʁɚ ʁɟ ɞɨɧɟɥɚ Ⱦɢɝɢɬɚɥɧɭ ɚɝɟɧɞɭ ɞɨ
ɝɨɞɢɧɟ Ⱥɝɟɧɞɚ
ɩɪɟɰɢɡɢɪɚ ɞɚ ɫɟ ɫɜɚɤɨɦ ɝɪɚɻɚɧɢɧɭ ɦɨɪɚ ɨɛɟɡɛɟɞɢɬɢ ɩɪɢɫɬɭɩ ɢɧɬɟɪɧɟɬɭ ɜɟɥɢɤɨɝ
ɩɪɨɬɨɤɚ ɩɨɝɨɞɧɨɝ ɡɚ ɪɚɡɜɨʁ ɢ ɤɨɪɢɲʄɟʃɟ ɲɢɪɨɤɨɩɨʁɚɫɧɢɯ ɫɟɪɜɢɫɚ ɧɚ ɩɪɢɦɟɪ
ɪɚɡɥɢɱɢɬɢɯ ɚɭɞɢɨ-ɜɢɡɭɟɥɧɢɯ ɚɩɥɢɤɚɰɢʁɚ ɞɨ
ɝɨɞɢɧɟ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ
ʁɟ ɬɚɤɨɻɟ ɞɨɧɟɥɚ ɫɜɨʁɭ Ⱦɢɝɢɬɚɥɧɭ ɚɝɟɧɞɭ ɫɚ ɫɥɢɱɧɢɦ ɰɢʂɟɜɢɦɚ ɤɨʁɢ ɪɟɡɭɥɬɭʁɭ
ɨɩɲɬɢɦ ɧɚɩɪɟɬɤɨɦ ɞɪɭɲɬɜɚ ɚ ɩɨɫɟɛɧɨ ɝɪɚɻɚɧɚ ɢɡ ɫɟɨɫɤɢɯ ɫɪɟɞɢɧɚ ɤɨʁɢɦɚ
ɢɧɬɟɪɧɟɬ ɫɟɪɜɢɫɢ ɧɢɫɭ ɧɢ ɞɨɫɬɭɩɧɢ ʁɟɪ ɧɟ ɩɨɫɬɨʁɢ ɮɢɤɫɧɚ ɤɚɛɥɨɜɫɤɚ ɦɪɟɠɚ
ɍɜɨɻɟʃɟɦ ɦɨɛɢɥɧɨɝ ɲɢɪɨɤɨɩɨʁɚɫɧɨɝ ɩɪɢɫɬɭɩɚ ɝɪɚɻɚɧɢɦɚ ɫɟ ɦɨɝɭ ɩɪɭɠɢɬɢ ɢ
ɪɚɡɥɢɱɢɬɢ ɚɭɞɢɨ-ɜɢɡɭɟɥɧɢ ɫɚɞɪɠɚʁɢ ɩɚ ɱɚɤ ɢ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢ ɩɪɨɝɪɚɦ
ɂɡ ɩɨɫɬɚɜʂɟɧɢɯ ɰɢʂɟɜɚ ɩɪɨɢɫɬɢɱɟ ɞɚ ʁɟ ɧɟɨɩɯɨɞɧɨ ɨɞɜɨʁɢɬɢ ɲɬɨ
ɜɟʄɢ ɞɟɨ ɪɚɞɢɨɮɪɟɤɜɟɧɰɢʁɫɤɨɝ ɫɩɟɤɬɪɚ ɤɚɨ ɞɢɝɢɬɚɥɧɭ ɞɢɜɢɞɟɧɞɭ ɢ ɞɨɞɟɥɢɬɢ
ɝɚ ɦɨɛɢɥɧɢɦ ɲɢɪɨɤɨɩɨʁɚɫɧɢɦ ɫɢɫɬɟɦɢɦɚ Ɂɚ ɩɪɨɰɟɧɭ ɭɤɭɩɧɨɝ ɤɚɩɚɰɢɬɟɬɚ
ɞɢɝɢɬɚɥɧɟ ɞɢɜɢɞɟɧɞɟ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ ɦɨɪɚ ɫɟ ɢɦɚɬɢ ɭ ɜɢɞɭ ɛɪɨʁ ɩɨɬɪɟɛɧɢɯ
ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɢɯ ɤɚɧɚɥɚ ɭ ɫɬɚɧɞɚɪɞɧɨʁ ɢ ɜɢɫɨɤɨʁ ɪɟɡɨɥɭɰɢʁɢ ɩɨɫɥɟ ɩɪɟɥɚɫɤɚ ɧɚ
ɞɢɝɢɬɚɥɧɨ ɬɟɥɟɜɢɡɢʁɫɤɨ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ Ɋɟɫɨɪɧɨ ɦɢɧɢɫɬɚɪɫɬɜɨ ɢ Ɋɟɝɭɥɚɬɨɪɧɚ
ɚɝɟɧɰɢʁɚ ɡɚ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɟ ɤɨɦɭɧɢɤɚɰɢʁɟ ɤɚɨ ɨɞɝɨɜɨɪɧɢ ɡɚ ɭɩɪɚɜʂɚʃɟ ɫɩɟɤɬɪɨɦ
ɭɬɜɪɞɢʄɟ ɜɟɥɢɱɢɧɭ ɞɢɝɢɬɚɥɧɟ ɞɢɜɢɞɟɧɞɟ
247
ZAUSTAVLJENI PROCES
VII. ɊȿȽɍɅȺɐɂȳȺ ɂ ɋȺɆɈɊȿȽɍɅȺɐɂȳȺ ɍ ɈȻɅȺɋɌɂ
ȳȺȼɇɂɏ ȽɅȺɋɂɅȺ
1. Ɋɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨ ɬɟɥɨ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɪɚɞɢɬɢ ɧɚ ɢɧɫɬɢɬɭɰɢɨɧɚɥɧɨɦ ʁɚɱɚʃɭ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨɝ
ɬɟɥɚ ɢɡ ɨɛɥɚɫɬɢ ɪɚɞɢɨ-ɞɢɮɭɡɢʁɟ ɩɪɢɥɚɝɨɻɚɜɚʃɟɦ ɢ ɩɪɢɦɟɧɨɦ ɨɞɝɨɜɚɪɚʁɭʄɟɝ
ɡɚɤɨɧɫɤɨɝ ɨɤɜɢɪɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɧɚɞɡɨɪ ɧɚɞ ɪɚɞɨɦ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨɝ ɬɟɥɚ ɜɪɲɢɬɢ
ɫɚɦɨ ɭ ɩɨɝɥɟɞɭ ɡɚɤɨɧɢɬɨɫɬɢ ʃɟɝɨɜɨɝ ɞɟɥɨɜɚʃɚ ɢ ɢɫɩɪɚɜɧɨɫɬɢ ɢ ʁɚɜɧɨɫɬɢ
ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɢɯ ɚɤɬɢɜɧɨɫɬɢ
1.1. Ɏɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ɡɚɤɨɧɨɦ ɭɬɜɪɻɭʁɟ ɧɚɱɢɧ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɚ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨɝ
ɬɟɥɚ ɤɨʁɢ ʄɟ ɦɭ ɨɦɨɝɭʄɢɬɢ ɞɚ ɫɜɨʁɭ ɮɭɧɤɰɢʁɭ ɢɡɜɪɲɚɜɚ ɭ ɩɨɬɩɭɧɨɫɬɢ ɢ
ɧɟɡɚɜɢɫɧɨ
Ɋɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨ ɬɟɥɨ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʄɟ ɫɟ ɢɡ ɧɚɤɧɚɞɚ ɤɨʁɟ ʄɟ ɫɟ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ
ɡɚɤɨɧɨɦ ɧɚɩɥɚʄɢɜɚɬɢ ɨɞ ɩɪɭɠɚɥɚɰɚ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɭɫɥɭɝɚ
1.2. Ɉɜɥɚɲʄɟʃɚ ɢ ɧɚɞɥɟɠɧɨɫɬɢ
Ɋɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨ ɬɟɥɨ ɞɨɧɨɫɢ ɩɪɚɜɢɥɚ ɢ ɫɦɟɪɧɢɰɟ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɢʁɟ ɤɚɨ ɢ ɢɧɬɟɪɧɚ ɩɪɚɜɢɥɚ ɭ ɫɥɭɱɚʁɟɜɢɦɚ ɩɪɟɞɜɢɻɟɧɢɦ ɡɚɤɨɧɨɦ
Ɋɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨ ɬɟɥɨ ɢɡɞɚʁɟ ɞɨɡɜɨɥɟ ɡɚ ɟɦɢɬɨɜɚʃɟ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɭɬɜɪɻɭʁɟ
ɭɫɥɨɜɟ ɢ ɤɪɢɬɟɪɢʁɭɦɟ ɡɚ ɢɡɞɚɜɚʃɟ ɢ ɨɛɧɚɜʂɚʃɟ ɞɨɡɜɨɥɚ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɡɚɤɨɧɨɦ
Ɂɚɤɨɧɨɦ ɭɬɜɪɻɟɧ ɩɨɫɬɭɩɚɤ ɢɡɞɚɜɚʃɚ ɞɨɡɜɨɥɚ ɦɨɪɚ ɞɚ ɛɭɞɟ ʁɚɫɚɧ ɩɪɟɰɢɡɚɧ ɢ
ɧɟɞɢɫɤɪɢɦɢɧɚɬɨɪɚɧ ɢ ɞɚ ɫɟ ɫɩɪɨɜɨɞɢ ɧɚ ɨɬɜɨɪɟɧ ɢ ɧɟɩɪɢɫɬɪɚɫɚɧ ɧɚɱɢɧ Ⱦɨɡɜɨɥɚ
ɡɚ ɩɪɭɠɚʃɟ ɦɟɞɢʁɫɤɟ ɭɫɥɭɝɟ ɡɟɦɚʂɫɤɢɦ ɞɢɝɢɬɚɥɧɢɦ ɨɞɧɨɫɧɨ ɚɧɚɥɨɝɧɢɦ
ɟɦɢɬɨɜɚʃɟɦ ɢɡɞɚʁɟ ɫɟ ɧɚ ʁɚɜɧɨɦ ɤɨɧɤɭɪɫɭ ɞɨɤ ɫɟ ɞɨɡɜɨɥɟ ɡɚ ɞɢɫɬɪɢɛɭɰɢʁɭ
ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɞɪɭɝɢɦ ɩɥɚɬɮɨɪɦɚɦɚ ɢɡɞɚʁɭ ɧɚ ɡɚɯɬɟɜ ɩɪɭɠɚɥɚɰɚ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɭɫɥɭɝɚ
Ɂɚɤɨɧɨɦ ɦɨɝɭ ɛɢɬɢ ɩɪɟɞɜɢɻɟɧɢ ɫɥɭɱɚʁɟɜɢ ɭ ɤɨʁɢɦɚ ɫɟ ɧɟ ɢɡɞɚʁɟ ɞɨɡɜɨɥɚ ɡɚ
ɩɪɭɠɚʃɟ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɭɫɥɭɝɚ Ɉɞɥɭɤɟ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨɝ ɬɟɥɚ ɦɨɪɚʁɭ ɞɚ ɛɭɞɭ ɞɨɫɬɭɩɧɟ
ɧɚʁɲɢɪɨʁ ʁɚɜɧɨɫɬɢ
Ɋɟɮɨɪɦɢɫɚɧɢɦ ɩɪɚɜɧɢɦ ɨɤɜɢɪɨɦ ɩɪɟɰɢɡɧɢʁɟ ʄɟ ɛɢɬɢ ɞɟɮɢɧɢɫɚɧɟ
ɧɚɞɥɟɠɧɨɫɬɢ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨɝ ɬɟɥɚ ɞɚ ɞɨɧɨɫɢ ɫɬɪɚɬɟɲɤɟ ɩɥɚɧɨɜɟ ɨ ɪɚɡɜɨʁɭ ɫɟɤɬɨɪɚ
ɤɚɨ ɢ ɭɪɟɻɟɧɟ ɩɪɨɰɟɞɭɪɟ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫ ɤɨʁɢɦɚ ɫɟ ɧɚ ɨɫɧɨɜɭ ɫɚɝɥɟɞɚɜɚʃɚ ɩɨɬɪɟɛɚ
ɝɪɚɻɚɧɚ ɢ ɞɪɭɲɬɜɟɧɢɯ ɝɪɭɩɚ ɡɚ ɦɟɞɢʁɫɤɢɦ ɫɚɞɪɠɚʁɢɦɚ ɢ ɫɜɟɨɛɭɯɜɚɬɧɟ ɚɧɚɥɢɡɟ
ɬɪɠɢɲɬɚ ɢ ɭɬɢɰɚʁɚ ɥɢɰɟɧɰɢɪɚʃɚ ɧɨɜɢɯ ɩɪɭɠɚɥɚɰɚ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɧɚ ɬɪɠɢɲɬɟ
ɨɞɥɭɱɭʁɟ ɨ ɡɨɧɚɦɚ ɩɨɤɪɢɜɚʃɚ ɢ ɛɪɨʁɭ ɢ ɜɪɫɬɢ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɡɚ ɤɨʁɟ ɫɟ ɢɡɞɚʁɭ ɧɨɜɟ
ɞɨɡɜɨɥɟ ɧɚ ʁɚɜɧɨɦ ɤɨɧɤɭɪɫɭ ɂɫɬɟ ɩɪɨɰɟɞɭɪɟ ɩɪɢɦɟʃɢɜɚʄɟ ɫɟ ɢ ɚɤɨ ʁɚɜɧɢ
ɫɟɪɜɢɫɢ ɩɨɞɧɟɫɭ ɡɚɯɬɟɜ ɡɚ ɲɢɪɟʃɟ ɫɜɨʁɟ ɩɪɨɝɪɚɦɫɤɟ ɩɨɧɭɞɟ
248
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Ɋɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨ ɬɟɥɨ ʄɟ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɡɚɤɨɧɨɦ ɛɥɚɝɨɜɪɟɦɟɧɨ ɜɪɲɢɬɢ ɧɚɞɡɨɪ
ɧɚɞ ɭɫɤɥɚɻɟɧɨɲʄɭ ɫɜɢɯ ɩɪɨɝɪɚɦɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɡɚ ɤɨʁɟ ʁɟ ɢɡɞɚɥɨ ɞɨɡɜɨɥɭ ɤɚɨ ɢ
ɡɚ ɭɫɤɥɚɻɟɧɨɫɬ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ʁɚɜɧɢɯ ɫɟɪɜɢɫɚ ɫ ɩɪɨɩɢɫɢɦɚ ɤɨʁɢ ɫɟ ɨɞɧɨɫɟ ɧɚ ɨɛɥɚɫɬ
ɪɚɞɢɨ-ɞɢɮɭɡɢʁɟ ɢ ɨ ɬɨɦɟ ʄɟ ɨɛɚɜɟɲɬɚɜɚɬɢ ʁɚɜɧɨɫɬ ɢ ɩɪɭɠɚɨɰɟ ɭɫɥɭɝɚ ɍ ɜɟɡɢ ɫ
ɬɢɦ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨ ɬɟɥɨ ʄɟ ɩɪɟɞɭɡɢɦɚɬɢ ɦɟɪɟ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɫɜɨʁɢɦ ɨɜɥɚɲʄɟʃɢɦɚ
1.3. Ɉɞɝɨɜɨɪɧɨɫɬ
Ɋɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨ ɬɟɥɨ ɡɚ ɪɚɞɢɨɞɢɮɭɡɢʁɭ ɡɚ ɫɜɨʁ ɪɚɞ ɨɞɝɨɜɚɪɚ ɧɚʁɲɢɪɨʁ
ʁɚɜɧɨɫɬɢ ɢ ɞɭɠɧɨ ʁɟ ɞɚ ɨɛʁɚɜʂɭʁɟ ɢ ʁɚɜɧɨɫɬɢ ɱɢɧɢ ɞɨɫɬɭɩɧɢɦ ɪɟɞɨɜɧɟ ɢ ɜɚɧɪɟɞɧɟ
ɢɡɜɟɲɬɚʁɟ ɨ ɫɜɨɦ ɪɚɞɭ ɭɤʂɭɱɭʁɭʄɢ ɢ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɟ ɢɡɜɟɲɬɚʁɟ
ɇɚɞɡɨɪ ɧɚɞ ɪɚɞɨɦ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨɝ ɬɟɥɚ ɜɪɲɢ ɫɟ ɫɚɦɨ ɭ ɩɨɝɥɟɞɭ ɡɚɤɨɧɢɬɨɫɬɢ
ʃɟɝɨɜɨɝ ɞɟɥɨɜɚʃɚ ɢ ɢɫɩɪɚɜɧɨɫɬɢ ɢ ʁɚɜɧɨɫɬɢ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɢɯ ɚɤɬɢɜɧɨɫɬɢ ɤɚɤɨ ɛɢ
ɫɟ ɢɫɬɨɜɪɟɦɟɧɨ ɡɚɲɬɢɬɢɥɚ ʃɟɝɨɜɚ ɧɟɡɚɜɢɫɧɨɫɬ ɢ ɨɧɨ ɭɱɢɧɢɥɨ ɨɞɝɨɜɨɪɧɢɦ ɡɚ
ɫɜɨʁ ɪɚɞ
ɋɜɟ ɨɞɥɭɤɟ ɢ ɫɜɢ ɩɪɨɩɢɫɢ ɤɨʁɟ ɞɨɧɟɫɟ ɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɨ ɬɟɥɨ ɬɪɟɛɚ ɞɚ ɛɭɞɭ
ɞɨɧɟɬɢ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɡɚɤɨɧɨɦ ɢ ɞɨɫɬɭɩɧɢ ʁɚɜɧɨɫɬɢ
2. ɋɚɦɨɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɚ ɬɟɥɚ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ɨɯɪɚɛɪɭʁɟ ɪɚɞ ɢ ɪɚɡɜɨʁ ɫɚɦɨɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɢɯ ɬɟɥɚ ɢ
ɩɨɞɪɠɚɜɚ ɫɜɟ ɧɚɩɨɪɟ ɧɨɜɢɧɚɪɚ ɢ ɩɪɟɞɫɬɚɜɧɢɤɚ ɦɟɞɢʁɫɤɟ ɢɧɞɭɫɬɪɢʁɟ ɭɫɦɟɪɟɧɟ
ɤɚ ɩɨɞɢɡɚʃɭ ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɧɢɯ ɫɬɚɧɞɚɪɞɚ ɭ ɧɨɜɢɧɚɪɫɬɜɭ
ɋɚɦɨɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɚ ɬɟɥɚ ɫɭɲɬɢɧɫɤɢ ɞɨɩɪɢɧɨɫɟ ʁɚɱɚʃɭ ɭɝɥɟɞɚ ʁɚɜɧɢɯ
ɝɥɚɫɢɥɚ ɭ ɞɪɭɲɬɜɭ ɩɨɲɬɨɜɚʃɭ ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɧɢɯ ɧɨɜɢɧɚɪɫɤɢɯ ɤɨɞɟɤɫɚ
ɫɩɪɟɱɚɜɚʃɭ ɧɟɞɨɡɜɨʂɟɧɨɝ ɭɬɢɰɚʁɚ ɧɚ ɭɪɟɻɢɜɚɱɤɭ ɩɨɥɢɬɢɤɭ ɫɦɚʃɟʃɭ ɛɪɨʁɚ
ɫɭɞɫɤɢɯ ɩɨɫɬɭɩɚɤɚ ɩɪɨɬɢɜ ɧɨɜɢɧɚɪɚ ɢ ɭɧɚɩɪɟɻɟʃɭ ɞɢʁɚɥɨɝɚ ɢɡɦɟɻɭ ɝɪɚɻɚɧɚ ɢ
ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ
Ⱦɚ ɛɢ ɢɫɩɭɧɢɥɚ ɬɭ ɜɚɠɧɭ ɞɪɭɲɬɜɟɧɭ ɭɥɨɝɭ ɫɚɦɨɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɚ ɬɟɥɚ
ɬɪɟɛɚ ɞɚ ɫɟ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʁɭ ɧɚ ɧɚɱɢɧ ɤɨʁɢ ɧɟ ɞɨɜɨɞɢ ɭ ɩɢɬɚʃɟ ʃɢɯɨɜɭ ɧɟɡɚɜɢɫɧɨɫɬ
Ɉ ɩɪɢɤɭɩʂɚʃɭ ɢ ɬɪɨɲɟʃɭ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɢɯ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ ɡɚ ɪɚɞ ɫɚɦɨɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɢɯ
ɬɟɥɚ ɨɞɥɭɱɭʁɭ ʃɢɯɨɜɢ ɨɫɧɢɜɚɱɢ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ɩɨɞɪɠɚɜɚ ɧɟɡɚɜɢɫɧɨɫɬ ɢ ɩɭɧɭ ɫɚɦɨɫɬɚɥɧɨɫɬ
ɫɚɦɨɪɟɝɭɥɚɬɨɪɧɢɯ ɬɟɥɚ ɢ ɧɟʄɟ ɫɟ ɦɟɲɚɬɢ ɭ ʃɢɯɨɜɨ ɨɫɧɢɜɚʃɟ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ
ɨɪɝɚɧɢɡɚɰɢʁɭ ɢ ɪɚɞ
VIII . ȾɊɀȺȼɇȺ ɉɈɆɈȶ
1. Ⱦɪɠɚɜɧɚ ɩɨɦɨʄ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɩɨɫɬɨʁɟʄɭ ɡɚɤɨɧɫɤɭ ɪɟɝɭɥɚɬɢɜɭ ɨ ɞɟɞɟɥɢ ɞɪɠɚɜɧɟ
249
ZAUSTAVLJENI PROCES
ɩɨɦɨʄɢ ɭɧɚɩɪɟɞɢɬɢ ɭ ɫɦɢɫɥɭ ɨɛɭɯɜɚɬɚʃɚ ɨɛɥɚɫɬɢ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɢ
ɫɩɪɨɜɨɞɢɬɢ ʁɟ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɭɬɜɪɻɟɧɢɦ ʁɚɜɧɢɦ ɢɧɬɟɪɟɫɨɦ ɜɨɞɟʄɢ ɪɚɱɭɧɚ ɨ
ɤɪɢɬɟɪɢʁɭɦɢɦɚ ɤɨʁɢ ɩɨɞɪɚɡɭɦɟɜɚʁɭ ʁɚɜɧɨɫɬ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɟ ɤɨɧɬɪɨɥɟ ɡɚɛɪɚɧɟ
ɩɪɟɩɥɚʄɢɜɚʃɚ ɫɪɚɡɦɟɪɧɨɫɬɢ ɢ ɩɨɧɚɲɚʃɚ ɧɚ ɬɪɠɢɲɬɭ ɤɨʁɟ ɧɟ ɧɚɪɭɲɚɜɚ ɩɪɚɜɢɥɚ
ɨ ɡɚɲɬɢɬɢ ɤɨɧɤɭɪɟɧɰɢʁɟ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɢɫɬɨɜɪɟɦɟɧɨ ɩɪɢɦɟʃɢɜɚɬɢ
ɩɪɚɜɢɥɚ ɨ ɞɨɞɟɥɢ ɞɪɠɚɜɧɟ ɩɨɦɨʄɢ ɢ ɭ ɫɜɢɦ ɨɫɬɚɥɢɦ ɩɨɫɬɭɩɰɢɦɚ ɭ ɤɨʁɢɦɚ ɫɟ
ɞɨɞɟʂɭʁɭ ʁɚɜɧɚ ɫɪɟɞɫɬɜɚ ʁɚɜɧɢɦ ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ
2. ɉɪɢɧɰɢɩɢ ɩɪɨʁɟɤɬɧɨɝ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɚ
Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɋɪɛɢʁɚ ʄɟ ɨɛɟɡɛɟɞɢɬɢ ɭ ɫɜɟɦɭ ɭ ɫɤɥɚɞɭ ɫ ɩɪɨɩɢɫɢɦɚ ɤɨʁɢɦɚ
ʁɟ ɪɟɝɭɥɢɫɚɧɚ ɤɨɧɬɪɨɥɚ ɞɪɠɚɜɧɟ ɩɨɦɨʄɢ ɫɭɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɬɟɪɟɫɚ ɭ
ɦɟɞɢʁɫɤɨɦ ɫɟɤɬɨɪɭ ɩɨ ʁɟɞɢɧɫɬɜɟɧɨʁ ɦɟɬɨɞɨɥɨɝɢʁɢ ɛɟɡ ɨɛɡɢɪɚ ɧɚ ɬɨ ɞɚ ɥɢ ɫɟ
ɤɚɨ ɞɚɜɚɥɚɰ ɩɨɦɨʄɢ ɭ ɤɨɧɤɪɟɬɧɨɦ ɫɥɭɱɚʁɭ ɩɨʁɚɜʂɭʁɟ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɚ ɚɭɬɨɧɨɦɧɚ
ɩɨɤɪɚʁɢɧɚ ɢɥɢ ʁɟɞɢɧɢɰɚ ɥɨɤɚɥɧɟ ɫɚɦɨɭɩɪɚɜɟ ɩɪɟɤɨ ɧɚɞɥɟɠɧɢɯ ɨɪɝɚɧɚ ɢɥɢ
ɞɪɭɝɢɯ ɩɪɚɜɧɢɯ ɥɢɰɚ ɤɨʁɚ ɭɩɪɚɜʂɚʁɭ ɨɞɧɨɫɧɨ ɪɚɫɩɨɥɚɠɭ ʁɚɜɧɢɦ ɫɪɟɞɫɬɜɢɦɚ ɢ
ɞɨɞɟʂɭʁɭ ɞɪɠɚɜɧɭ ɩɨɦɨʄ ɭ ɛɢɥɨ ɤɨɦ ɨɛɥɢɤɭ
ɍɤɭɩɧɚ ɫɪɟɞɫɬɜɚ ɡɚ ɬɭ ɧɚɦɟɧɭ ɛɢʄɟ ɭɬɜɪɻɟɧɚ ɢ ɨɩɪɟɞɟʂɟɧɚ ɭ
ɨɞɝɨɜɚɪɚʁɭʄɢɦ ɛɭʇɟɬɢɦɚ ɭ ɨɛɢɦɭ ɤɨʁɢ ʄɟ ɨɛɟɡɛɟɞɢɬɢ ɨɫɬɜɚɪɢɜɚʃɟ ʁɚɜɧɨɝ
ɢɧɬɟɪɟɫɚ ɭ ɦɟɞɢʁɫɤɨɦ ɫɟɤɬɨɪɭ Ɍɚɤɨ ɨɩɪɟɞɟʂɟɧɚ ɫɪɟɞɫɬɜɚ ɞɨɞɟʂɢɜɚʄɟ ɫɟ ɭ
ʁɚɜɧɨɦ ɩɨɫɬɭɩɤɭ ɩɨɞ ʁɟɞɧɚɤɢɦ ɢ ɧɟɞɢɫɤɪɢɦɢɧɚɬɨɪɧɢɦ ɭɫɥɨɜɢɦɚ ɧɚ ʁɚɜɧɢɦ
ɤɨɧɤɭɪɫɢɦɚ ɡɚ ɫɭɮɢɧɚɧɫɢɪɚʃɟ ɩɪɨʁɟɤɚɬɚ ɤɨʁɢɦɚ ɫɟ ɨɛɟɡɛɟɻɭʁɟ ɨɫɬɜɚɪɢɜɚʃɟ
ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɬɟɪɟɫɚ ɭɬɜɪɻɟɧɨɝ ɡɚɤɨɧɨɦ Ɍɟ ɤɨɧɤɭɪɫɟ ʄɟ ɞɚɜɚɨɰɢ ɩɨɦɨʄɢ ɪɚɫɩɢɫɢɜɚɬɢ
ɡɚ ʁɚɜɧɚ ɝɥɚɫɢɥɚ ɤɨʁɚ ɢɫɩɭʃɚɜɚʁɭ ɭɫɥɨɜɟ ɡɚ ɩɪɢʁɚɜɭ ɇɚɱɢɧ ɞɨɞɟɥɟ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ
ɛɢʄɟ ɧɚ ʁɟɞɢɧɫɬɜɟɧ ɧɚɱɢɧ ɭɬɜɪɻɟɧ ɡɚɤɨɧɨɦ ɢ ɩɨɞɡɚɤɨɧɫɤɢɦ ɚɤɬɢɦɚ
Ʉɚɨ ɤɪɢɬɟɪɢʁɭɦɢ ɡɚ ɢɡɛɨɪ ɩɪɨʁɟɤɚɬɚ ɧɚ ʁɚɜɧɢɦ ɤɨɧɤɭɪɫɢɦɚ ɜɪɟɞɧɨɜɚʄɟ
ɫɟ ɧɚʁɩɪɟ ɡɧɚɱɚʁ ɩɪɨʁɟɤɬɚ ɡɚ ɨɫɬɜɚɪɢɜɚʃɟ ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɬɟɪɟɫɚ ʃɟɝɨɜ ɞɨɩɪɢɧɨɫ
ɪɚɡɧɨɥɢɤɨɫɬɢ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɢ ɩɥɭɪɚɥɢɡɦɭ ɢɞɟʁɚ ɢ ɜɪɟɞɧɨɫɬɢ ɜɚɥɢɞɧɚ
ɚɪɝɭɦɟɧɬɚɰɢʁɚ ɩɪɨʁɟɤɬɚ ɢ ɚɞɟɤɜɚɬɧɚ ɫɩɟɰɢɮɢɤɚɰɢʁɚ ɛɭʇɟɬɚ ɭɫɤɥɚɻɟɧɚ ɢ
ɨɛɪɚɡɥɨɠɟɧɚ ɫɚ ɫɬɚɧɨɜɢɲɬɚ ɩɥɚɧɢɪɚɧɢɯ ɩɪɨʁɟɤɬɧɢɯ ɚɤɬɢɜɧɨɫɬɢ ɤɚɨ ɢ
ɨɞɪɠɢɜɨɫɬ ɩɪɨʁɟɤɬɚ
Ɋɚɞɢ ɨɞɥɭɱɢɜɚʃɚ ɨ ɢɡɛɨɪɭ ɩɪɨʁɟɤɚɬɚ ɧɚ ʁɚɜɧɢɦ ɤɨɧɤɭɪɫɢɦɚ ɞɚɜɚɨɰɢ
ɩɨɦɨʄɢ ɮɨɪɦɢɪɚʄɟ ɧɟɡɚɜɢɫɧɟ ɤɨɦɢɫɢʁɟ ɱɢʁɢ ʄɟ ɪɚɞ ɛɢɬɢ ʁɚɜɚɧ Ɍɟ ɤɨɦɢɫɢʁɟ
ʄɟ ɛɢɬɢ ɫɚɫɬɚɜʂɟɧɟ ɨɞ ɤɨɦɩɟɬɟɧɬɧɢɯ ɩɪɟɞɫɬɚɜɧɢɤɚ ʁɚɜɧɨɫɬɢ ɩɪɨɮɟɫɢɨɧɚɥɧɢɯ
ɭɞɪɭɠɟʃɚ ɢ ɫɟɤɬɨɪɚ ɤɨʁɢ ɫɟ ɧɟ ɮɢɧɚɧɫɢɪɚ ɢɡ ɛɭʇɟɬɚ
Ɋɟɡɭɥɬɚɬɢ ʁɚɜɧɢɯ ɤɨɧɤɭɪɫɚ ɫ ɞɟɬɚʂɧɢɦ ɨɛɪɚɡɥɨɠɟʃɟɦ ɨɞɥɭɤɚ ɛɢʄɟ
ɨɛʁɚɜʂɢɜɚɧɢ ɧɚ ɡɚɤɨɧɨɦ ɩɪɟɞɜɢɻɟɧ ɧɚɱɢɧ ɤɨʁɢɦ ɫɟ ɝɚɪɚɧɬɭʁɟ ʃɢɯɨɜɚ ɞɨɫɬɭɩɧɨɫɬ
ɭɱɟɫɧɢɰɢɦɚ ɧɚ ɤɨɧɤɭɪɫɭ ɢ ʁɚɜɧɨɫɬɢ ɋ ɤɨɪɢɫɧɢɰɢɦɚ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ ɡɚɤʂɭɱɢɜɚʄɟ ɫɟ
ɭɝɨɜɨɪɢ ɤɨʁɢɦɚ ʄɟ ɨɧɢ ɛɢɬɢ ɨɛɚɜɟɡɚɧɢ ɞɚ ɞɨɛɢʁɟɧɚ ɫɪɟɞɫɬɜɚ ɬɪɨɲɟ ɧɚɦɟɧɫɤɢ ɢ
ɭ ɨɞɪɟɻɟɧɢɦ ɪɨɤɨɜɢɦɚ ɤɚɨ ɢ ɞɚ ɩɨ ɡɚɜɪɲɟɬɤɭ ɩɪɨʁɟɤɬɚ ɞɨɫɬɚɜɟ ɨɞɝɨɜɚɪɚʁɭʄɢ
ɧɚɪɚɬɢɜɧɢ ɢ ɮɢɧɚɧɫɢʁɫɤɢ ɢɡɜɟɲɬɚʁ ɨ ɭɬɪɨɲɟɧɢɦ ɫɪɟɞɫɬɜɢɦɚ
250
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Ⱦɚɜɚɨɰɢ ɩɨɦɨʄɢ ɜɪɲɢʄɟ ɪɟɞɨɜɧɭ ɩɪɨɰɟɧɭ ɢ ɧɚɞɡɨɪ ɧɚɞ ɧɚɱɢɧɨɦ
ɪɚɫɩɨɥɚɝɚʃɚ ɢ ɤɨɪɢɲʄɟʃɚ ɫɪɟɞɫɬɚɜɚ ɩɨɫɥɟ ɢɡɜɪɲɟɧɟ ɪɚɫɩɨɞɟɥɟ ɢ ɪɟɡɭɥɬɚɬɟ ɨ
ɬɨɦɟ ʄɟ ɨɛʁɚɜʂɢɜɚɬɢ ɬɚɤɨ ɞɚ ɭ ɩɨɬɩɭɧɨɫɬɢ ɛɭɞɭ ɞɨɫɬɭɩɧɢ ʁɚɜɧɨɫɬɢ
8.3.
ɋɩɟɰɢɮɢɱɧɟ ɩɨɞɫɬɢɰɚʁɧɟ ɦɟɪɟ
ɉɪɟɢɫɩɢɬɚʄɟ ɫɟ ɦɨɝɭʄɧɨɫɬ ɩɪɢɦɟɧɟ ɞɨɞɚɬɧɢɯ ɩɨɞɫɬɢɰɚʁɧɢɯ ɦɟɪɚ ɭ
ɫɤɥɚɞɭ ɫ ɩɪɨɩɢɫɢɦɚ ɡɚ ɞɨɞɟɥɭ ɞɪɠɚɜɧɟ ɩɨɦɨʄɢ ɤɚɨ ɲɬɨ ɫɭ
ɡɧɚɱɚʁɧɨ ɫɦɚʃɢɜɚʃɟ ɫɬɨɩɟ ɉȾȼ-ɚ ɧɚ ɩɪɨɞɚʁɭ ɲɬɚɦɩɟ ɫɟɪɜɢɫɚ
ɧɨɜɢɧɫɤɢɯ ɚɝɟɧɰɢʁɚ ɢ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɱɢʁɚ ʁɟ ɩɪɨɞɭɤɰɢʁɚ ɩɪɨʁɟɤɬɧɨ
ɮɢɧɚɧɫɢɪɚɧɚ ɫɪɟɞɫɬɜɢɦɚ ɞɪɠɚɜɧɟ ɩɨɦɨʄɢ
ɫɦɚʃɟʃɟ ɨɞɧɨɫɧɨ ɭɤɢɞɚʃɟ ɰɚɪɢɧɚ ɧɚ ɪɟɩɪɨ-ɦɚɬɟɪɢʁɚɥ ɞɟɥɨɜɟ ɢ
ɨɫɧɨɜɧɚ ɫɪɟɞɫɬɜɚ ɤɨʁɚ ʁɟ ɩɨɬɪɟɛɧɨ ɫɟɪɜɢɫɢɪɚɬɢ ɚ ɤɨʁɢ ɫɟ ɧɟ ɩɪɨɢɡɜɨɞɟ ɨɞɧɨɫɧɨ
ɧɚ ɭɫɥɭɝɟ ɤɨʁɟ ɫɟ ɧɟ ɩɪɭɠɚʁɭ ɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɰɢ ɋɪɛɢʁɢ
ɫɬɢɦɭɥɢɫɚʃɟ ɡɚɩɨɲʂɚɜɚʃɚ ɭ ɦɟɞɢʁɫɤɨɦ ɫɟɤɬɨɪɭ ɨɫɥɨɛɚɻɚʃɟɦ
ɩɨɫɥɨɞɚɜɚɰɚ ɨɞ ɞɟɥɚ ɩɨɪɟɡɚ ɢ ɞɨɩɪɢɧɨɫɚ ɧɚ ɧɨɜɨɡɚɩɨɫɥɟɧɟ ɢ ɩɨɪɟɡɚ ɧɚ ɚɭɬɨɪɫɤɟ
ɯɨɧɨɪɚɪɟ
ɩɨɞɪɲɤɚ ʁɚɜɧɢɦ ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ ɧɨɜɢɧɚɪɫɤɢɦ ɭɞɪɭɠɟʃɢɦɚ ɢ
ɦɟɞɢʁɫɤɢɦ ɚɫɨɰɢʁɚɰɢʁɚɦɚ ɡɚ ɩɪɨɝɪɚɦɟ ɭɫɚɜɪɲɚɜɚʃɚ ɧɨɜɢɧɚɪɚ ɭ ɪɚɡɥɢɱɢɬɢɦ
ɨɛɥɚɫɬɢɦɚ ɟɤɨɧɨɦɢʁɚ ɨɞɛɪɚɧɚ ɦɚʃɢɧɫɤɚ ɩɪɚɜɚ ɭɧɭɬɪɚɲʃɢ ɩɨɫɥɨɜɢ
ɩɨʂɨɩɪɢɜɪɟɞɚ ɧɨɜɟ ɬɟɯɧɨɥɨɝɢʁɟ ɢ ɞɪ
ɨɛɚɜɟɡɢɜɚʃɟ ɞɪɠɚɜɧɢɯ ɨɪɝɚɧɚ ɞɚ ɨɝɥɚɫɧɢ ɩɪɨɫɬɨɪ ɭ ɦɟɞɢʁɢɦɚ
ɤɭɩɭʁɭ ɞɢɪɟɤɬɧɨ ɨɞ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɛɟɡ ɩɨɫɪɟɞɧɢɤɚ
ɨɫɥɨɛɚɻɚʃɟ ɥɨɤɚɥɧɢɯ ʁɚɜɧɢɯ ɝɥɚɫɢɥɚ ɞɟɥɚ ɥɨɤɚɥɧɢɯ ɬɚɤɫɚ
ɢ ɧɚɤɧɚɞɚ ɤɚɨ ɲɬɨ ɫɭ ɬɚɤɫɟ ɡɚ ɢɫɬɢɰɚʃɟ ɮɢɪɦɢ ɧɚɤɧɚɞɟ ɡɚ ɤɨɪɢɲʄɟʃɟ
ɝɪɚɻɟɜɢɧɫɤɨɝ ɡɟɦʂɢɲɬɚ ɢ ɫɥ
251
ZAUSTAVLJENI PROCES
IX.
ȺɄɐɂɈɇɂ ɉɅȺɇ ɁȺ ɋɉɊɈȼɈȭȿȵȿ ɋɌɊȺɌȿȽɂȳȿ
Ⱥɤɬɢɜɧɨɫɬɢ
ɍɬɜɪɻɢɜɚʃɟ ɩɪɟɞɥɨɝɚ ɡɚɤɨɧɚ
ɤɨʁɢɦ ɫɟ ɪɟɝɭɥɢɲɟ ɨɛɥɚɫɬ
ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ
ɍɬɜɪɻɢɜɚʃɟ ɩɪɟɞɥɨɝɚ
ɡɚɤɨɧɚ ɤɨʁɢɦ ɫɟ ɪɟɝɭɥɢɲɟ
ɨɛɥɚɫɬ ɟɥɟɤɬɪɨɧɫɤɢɯ ɦɟɞɢʁɚ
ɭɫɤɥɚɻɢɜɚʃɟ ɫɚ Ⱦɢɪɟɤɬɢɜɨɦ
ȺȼɆɋ
ɍɬɜɪɻɢɜɚʃɟ ɩɪɟɞɥɨɝɚ ɡɚɤɨɧɚ
ɨ ʁɚɜɧɢɦ ɊɌȼ ɫɟɪɜɢɫɢɦɚ
ɍɫɤɥɚɻɢɜɚʃɟ ɩɪɨɩɢɫɚ
ɤɨʁɢɦɚ ɫɟ ɪɟɝɭɥɢɲɟ ɦɟɞɢʁɫɤɚ
ɤɨɧɰɟɧɬɪɚɰɢʁɚ ɢ ʁɚɜɧɨɫɬ
ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɚ ɫɚ ɩɪɚɜɢɥɢɦɚ ȿɍ
Ⱦɨɧɨɲɟʃɟ ɧɨɜɟ ɪɟɝɭɥɚɬɢɜɟ
ɤɨʁɚ ɭɬɜɪɻɭʁɟ ɫɬɚɬɭɫ ȳɉ ɇȺ
Ɍɚɧʁɭɝ
Ⱦɨɧɨɲɟʃɟ ɧɨɜɟ ɪɟɝɭɥɚɬɢɜɟ
ɤɨʁɚ ɭɬɜɪɻɭʁɟ ɫɬɚɬɭɫ ɋȳɍ
Ɋɚɞɢɨ ȳɭɝɨɫɥɚɜɢʁɚ ɢ ɋȳɍ
ȳɭɝɨɫɥɨɜɟɧɫɤɢ ɩɪɟɝɥɟɞ
ɍɫɚɝɥɚɲɚɜɚʃɟ ɡɚɤɨɧɚɤɨʁɢɦɚ
ɫɟ ɭ ɰɟɥɢɧɢ ɢɥɢ ɩɨʁɟɞɢɧɢɦ
ɨɞɪɟɞɛɚɦɚ ɭɪɟɻɭʁɟ ɨɛɥɚɫɬ
ʁɚɜɧɨɝ ɢɧɮɨɪɦɢɫɚʃɚ ɫɚ
ɟɜɪɨɩɫɤɢɦ ɡɚɤɨɧɨɞɚɜɫɬɜɨɦ
252
Ɋɨɤ ɡɚ
ɢɡɜɪɲɟʃɟ
ɨɞ ɞɚɧɚ
ɞɨɧɨɲɟʃɚ
ɋɬɪɚɬɟɝɢʁɟ
ɇɨɫɢɥɚɰ ɚɤɬɢɜɧɨɫɬɢ
ɞɨ
ɦɟɫɟɰɢ
ɆɄɂɂȾ
ɞɨ
ɦɟɫɟɰɢ
ɆɄɂɂȾ
ɞɨ
ɦɟɫɟɰɚ
ɆɄɂɂȾ
ɞɨ
ɦɟɫɟɰɢ
ɆɄɂɂȾ
ɞɨ
ɦɟɫɟɰɢ
ɆɄɂɂȾ
ɞɨ
ɦɟɫɟɰɢ
ɆɄɂɂȾ
ɞɨ
ɦɟɫɟɰɢ
ɆɄɂɂȾ
ɆȴɆɉȾɍɅɋ
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ɉɪɟɢɫɩɢɬɢɜɚʃɟ ɦɨɝɭʄɧɨɫɬɢ
ɢɡɦɟɧɚ
Ɂɚɤɨɧɚ ɨ ɨɝɥɚɲɚɜɚʃɭ
Ɂɚɤɨɧɚ ɨ ɩɪɚɜɭ ɧɚ ɛɟɫɩɥɚɬɧɟ
ɚɤɰɢʁɟ ɢ ɧɨɜɱɚɧɭ ɧɚɤɧɚɞɭ
ɤɨʁɭ ɝɪɚɻɚɧɢ ɨɫɬɜɚɪɭʁɭ ɭ
ɩɨɫɬɭɩɤɭ ɩɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɟ
Ɂɚɤɨɧɚ ɨ ɩɨɪɟɡɭ ɧɚ ɞɨɞɚɬɧɭ
ɜɪɟɞɧɨɫɬ
ɐɚɪɢɧɫɤɨɝ ɡɚɤɨɧɚ
Ɂɚɤɨɧ ɨ ɤɨɧɬɪɨɥɢ ɞɪɠɚɜɧɟ
ɩɨɦɨʄɢ
ɉɨɜɥɚɱɟʃɟ ɞɪɠɚɜɟ ɢɡ
ɜɥɚɫɧɢɲɬɜɚ ɭ ɫɜɢɦ ʁɚɜɧɢɦ
ɝɥɚɫɢɥɢɦɚ
ɍ ɫɤɥɚɞɭ ɫɚ ɋɋɉ-ɨɦ
ɩɪɢɦɟɧɚ Ɂɚɤɨɧɚ ɨ ɤɨɧɬɪɨɥɢ
ɞɪɠɚɜɧɟ ɩɨɦɨʄɢ
ɉɪɟɢɫɩɢɬɢɜɚʃɟ ɦɨɝɭʄɧɨɫɬɢ
ɭɜɨɻɟʃɚ ɩɪɨɝɪɚɦɚ ɦɟɞɢʁɫɤɟ
ɩɪɢɦɟɧɨɫɬɢ ɭ ɩɪɨɰɟɫ
ɨɛɪɚɡɨɜɚʃɚ
ɉɨɞɪɠɚɜɚʃɟ ɫɩɪɨɜɨɻɟʃɚ
ɚɧɚɥɢɡɚ ɭ ɨɛɥɚɫɬɢ ɦɟɞɢʁɫɤɟ
ɩɢɫɦɟɧɨɫɬɢ ɢ ɦɟɞɢʁɫɤɢɯ
ɜɪɟɞɧɨɫɬɢ ɢ ɩɨɞɫɬɢɰɚʃɟ
ɧɚ ɢɡɪɚɞɭ ɫɚɞɪɠɚʁɚ ɭ ɜɟɡɢ ɫ
ɦɟɞɢʁɫɤɨɦ ɩɢɫɦɟɧɨɲʄɭ
ɉɨɞɫɬɢɰɚʃɟ ɧɚ ɤɨɪɢɲʄɟʃɟ
ɦɟɞɢʁɚ ɢ ɂɄɌ
ɞɨ
ɦɟɫɟɰɢ
ɧɚʁɤɚɫɧɢʁɟ ɭ
ɪɨɤɭ ɨɞ
ɦɟɫɟɰɚ ɩɨ
ɭɬɜɪɻɢɜɚʃɭ
ɡɚɤɨɧɫɤɨɝ
ɨɫɧɨɜɚ
ɨɞ
ʁɚɧɭɚɪɚ
ɝɨɞɢɧɟ
ɦɟɫɟɰɢ
ɆɄɂɂȾ
ɆɄɂɂȾ
Ⱥɝɟɧɰɢʁɚ ɡɚ
ɩɪɢɜɚɬɢɡɚɰɢʁɭ
ɆɄɂɂȾ
ɆɄɂɂȾ
ɬɪɚʁɧɨ
ɆɄɂɂȾ
ɬɪɚʁɧɨ
ɆɄɂɂȾ
253
X. ɁȺȼɊɒɇȺ ɈȾɊȿȾȻȺ
Ɉɜɭ ɫɬɪɚɬɟɝɢʁɭ ɨɛʁɚɜɢɬɢ ɭ ɋɥɭɠɛɟɧɨɦ ɝɥɚɫɧɢɤɭ Ɋɟɩɭɛɥɢɤɟ ɋɪɛɢʁɟ
Ȼɪɨʁ
ɍ Ȼɟɨɝɪɚɞɭ
ɫɟɩɬɟɦɛɪɚ
ɝɨɞɢɧɟ
ȼɅȺȾȺ
ɉɊȿȾɋȿȾɇɂɄ
ɞɪ Ɇɢɪɤɨ ɐɜɟɬɤɨɜɢʄ
254
III
Kultura
R.br 139-02/2011
RE B I
SRBI
inistarstvo kulture, in ormisanja i in ormacionog društva
redrag arkoviü, ministar
Vlajkoviüeva 3
11000 Beograd
Poštovani gospodine
arkoviüu,
Povodom obrušavanja dijela bedema na lokalitetu Novopazarske gradske tvrÿave,
Bošnjaþko nacionalno vijeüe traži od Vlade Republike Srbije, inistarstva kulture,
informisanja i informacionog društva i ostalih nadležnih organa, institucija i ustanova,
preduzimanje hitnih mjera na sanaciji nastale štete, kao i sprovoÿenje programa
sveobuhvatne obnove i zaštite ovog izuzetno znaþajnog spomenika kulture sandžaþkih
Bošnjaka.
Novopazarska gradska tvrÿava sa ulom otriljom je jedan od najznaþajnijih
historijskih graÿevinskih kompleksa u Novom Pazaru. Iako se kompleks tvrÿave nalazi
pod zaštitom države kao spomenik kulture od velikog znaþaja i kao prvi na listi prioriteta
koje je Bošnjaþko nacionalno vijeüe u više navrata predalo zahtjev svim resornim
ministrima u Vladama Republike Srbije poþev od 2003.godine i koje je veü decenijama
prepušteno propadanju i nebrizi nadležnih organa i ustanova zaštite.
Bošnjaþko kulturno naslijeÿe na podruþju Novog Pazara, Sandžaka i cijele Srbije,
znaþajan je dio sveukupnog kulturnog naslijeÿa i historijskog bogatstva Republike Srbije
i, u skladu sa tim, Bošnjaþko nacionalno vijeüe traži od nadležnih državnih organa
njegovu cjelokupnu sistemsku zaštitu i oþuvanje.
Bošnjaþko nacionalno vijeüe još jednom traži od Vlade Republike Srbije hitno
formiranje avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji kao
mehanizma za ostvarenje naprijed navedenog cilja i sprjeþavanje dalje devastacije i
urušavanja kulturne baštine sandžaþkih Bošnjaka.
Samo nekoliko dana, nakon mog dramatiþnog obraüanja u Narodnoj skupštini
Republike Srbije, povodom visedecenijskog zapostavljanja ukupnog kulturnog nasljeÿa
Bošnjaka u Srbiji desila se ova tragedija sa nesagledivim posljedicama.
257
ZAUSTAVLJENI PROCES
Pozivam Vas, da hitno posjetite Novi Pazar i preuzmete odgovornost, da üete kao
resorni ministar u Vladi Repiblike Srbije na prvoj narednoj sjednici Vlade predložiti
mjere za hitnu sanaciju i revitalizciju Novopazarske tvrdjave sa ulom otriljom, kao i
da podržite usvajanje Odluke o formiranju avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u
Republiki Srbiji o þemu postoji Elaborat sa svom prateüom dokumentacijom koja je
predata dana 1 . februara 2011.godine u ministarstvu, kao i 23. maja ove godine liþno
Vama uruþena.
U Novom Pazaru,
25.05.2011.godine
Predsjednik Izvršnog odbora
i narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
258
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
259
ZAUSTAVLJENI PROCES
R.br. 16 02 2011
RE B I
SRBI
inistarstvo kulture, in ormisanja i in ormacionog društva
redrag arkoviü, ministar
Vlajkoviüeva 3
11000 Beograd
Poštovani,
Na osnovu Vašeg dopisa broj 650-00-4/2011-06 od 13.juna 2011.godine,
dostavljamo Vam spisak odabranih naslova, za potrebe javnih biblioteka na teritoriji
Republike Srbije.
Spisak za otkup publikacija na jeziku bošnjaþke nacionalne manjine:
R.br
45/1
45/2
Naslov publikacije
odina
izdanja
Prodajna knjižarska
cijena
uhedin Fijuljanin
Sandžaþki Bošnjaci
2010
1. 00,00
Esad Džudževiü
Sandžak multietniþka
regija
2010
1.000,00
Ime autora
R.br - sa D-a sa spiskom svih prijavljenih naslova koji je bio u prilogu Vašeg dokumenta.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
21.06.2011.godine
Izvršni odbor
Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa
a lma usiü, dipl.pravnik
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
260
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
261
ZAUSTAVLJENI PROCES
R.br 1
02 2011
RE B I
SRBI
inistarstvo kulture, in ormisanja i in ormacionog društva
redrag arkoviü, ministar
Vlajkoviüeva 3
11000 Beograd
Poštovani g-dine
inistre,
Podsjeüam Vas da smo 06.aprila i 2 .juna 2011.godine održali sastanke u Vašem
kabinetu u Beogradu, na kojim smo definisali nekoliko pitanja þijim rješavanjem bi
sandžaþki Bošnjaci u Republici Srbiji djelimiþno poþeli da ostvaruju svoja prava u oblasti
kulture, zaštite kao i unaprjeÿenja bošnjaþkog kulturnog nasljeÿa.
o prije svega znaþi osnivanje avoda za kulturu sandžaþki
o njaka u
Republi i Srbiji kao krovne kulturne institucije, a koju bi osnovala Vlada Republike
Srbije. avod bi se bavio zaštitom i unaprjeÿenjem materijalnog i nematerijalnog
kulturnog nasljeÿa sandžaþkih Bošnjaka.
atim je bilo govora o finansiranju tradicionalnih kulturnih manifestacija, kao što
su Smotra bošnjaþkih narodnih igara (SBONI), Festival sandžaþkih sevdalinki (FESS) i
Sandžaþki književni susreti (S S), zatim o nastavku finansiranja þasopisa za društveni
život i kulturu sandžaþkih Bošnjaka Bošnjaþka rijeþ , o daljem finansiranju nedjeljnika
Sandžaþke novine , o otkupu knjiga iz bošnjaþke historije i kulture za potrebe javnih
biblioteka na teritoriji Republike Srbije, o moguünostima podrške inistarstva kulture,
informisanja i informacionaog društva u realizaciji projekta formiranja Redakcije na
bosanskom jeziku i drugim manjinskim jezicima pri avnoj radiodifuznoj ustanovi (R Su), kao i mnogim drugim otvorenim problemima u oblasti kulture.
Prilikom sastanka održanog 06.aprila 2011.godine u Vašem kabinetu, postignut je
naþelni dogovor o ideji da Vi, kao resorni ministar na osnovu Elaborata i odluke koju üe
saþiniti Odbor za kulturu BNV-a pokrenete inicijativu na Vladi Republike Srbije o
osnivanju avoda za kulturu sandžaþki
o njaka u Republi i Srbiji. akoÿe je
dogovoreno da date punu podršku projektima sa kojim je Bošnjaþko nacionalno vijeüe
ampliciralo kod inistarstva kulture, informisanja i informacionog društva.
Na sastanku od 2 .juna na kojem su uþestvovali inistar bez portfelja u Vladi
Republike Srbije dr Sulejman Ugljanin i Danijela Filipoviü Vaša šefica kabineta, i tom
prilikom dogovoreno je da se Odluka i Elaborat o avodu za kulturu sandžaþkih
Bošnjaka u Republici Srbiji, u skladu sa zakonom, proslijede Predsjedniku Vlade
Republike Srbije dr irku vetkoviüu.
262
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Osim toga, dogovoreno je da Vi, kao resorni ministar preuzmete inicijativu u
proceduri formiranja ancelarije Republiþkog zavoda za zaštitu spomenika kulture u
Novom Pazaru, kao i da uz pomoü meÿunarodnih organizacija iz ove oblasti u skladu sa
Beogradskom deklaracijom o zaštiti kulturnog nasljeÿa, ukljuþujuüi UNES O i ursku
razvojnu agenciju I , preduzmete odgovarajuüe mjere o hitnoj sanaciji Novopazarske
tvrÿave i drugih spomenika kulture iz bošnjaþkog kulturnog nasljeÿa, þija je hitna zaštita i
revitalizacija neophodna.
U razgovoru je konstatovano da se ministarstvo nije držalo preporuka BNV o
nekoliko projekata koji su bili na onkursu za sufinansiranje od strane inistarstva
kulture, informisanja i informacionog društva.
akoÿe je dogovorena posjeta Novom Pazaru, delegacije inistarstva kulture,
informisanja i informacionog društva na þelu sa Vama, kao i šef misije OEBS-a u Srbiji,
kojom prilikom biste se na licu mjestu upoznali sa situacijom na terenu.
Ovom prilikom je dogovoreno da zbog nedostatka sredstava u budžetu, a na
zahtjev BNV-a, odobrite neophodna sredstva iz budžetske rezerve ministarstva za
nastavak finansiranja Festivala sandžaþke sevdalinke (FESS) i þasopisa za društveni život
i kulturu sandžaþkih Bošnjaka Bošnjaþka rijeþ .
Poštovani
inistre, u toku ove nedjelje dobiüete zahtjeve Bošnjaþkog
nacionalnog vijeüa za sufinansiranje Festivala sandžaþke sevdalinke (FESS) i þasopisa za
društveni život i kulturu sandžaþkih Bošnjaka Bošnjaþka rijeþ , u skladu sa dogovorom.
Prijedlog odluke i Elaborat o avodu za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici
Srbiji proslijeÿen je Predsjedniku Vlade Republike Srbije dr irku vetkoviüu.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
04.0 .2011.godine
Predsjednik Izvršnog odbora
i narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
263
ZAUSTAVLJENI PROCES
R. br. 1 9 02 2011
RE
B I
SRBI
D RE B I E SRBI E
redsjedniku lade i
Savjeta Republike Srbije za nacionalne manjine
Dr irku vetkoviüu
RED E
rijedlog za osnivanje
avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji
Poštovani -dine Predsjedniþe,
U skladu sa þl. 25. akona o nacionalnim savetima nacionalnih manjina
( Službeni glasnik RS , br. 2/09), a u cilju poboljšanja stanja u oblasti ostvarivanja
Ustavom i zakonom zajemþenih prava pripadnika bošnjaþke nacionalne zajednice u
Republici Srbiji, podnosimo prijedlog za osnivanje
avoda za kulturu sandžaþki
o njaka u Republi i Srbiji .
Osnovni cilj osnivanja
avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici
Srbiji je zaštita i afirmacija kulturnog nasljeÿa Bošnjaka u Republici Srbiji, u kom
smislu bi avod bio jedinstvena institucija na nivou Republike Srbije koja se sistematski
stara o cjelokupnom kulturnom nasljeÿu sandžaþkih Bošnjaka u Srbiji. avod bi
funkcionisao po principu rada istih institucija koje imaju skoro sve ostale manjinske
zajednice u Republici Srbiji, kao posebno pravno lice.
olimo Vas da ovaj prijedlog razmotrite hitno i na Vladi Srbije predložite
donošenje Odluke o osnivanju avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka, prema
priloženom prijedlogu.
U prilogu akta dostavljamo Vam:
- elaborat o osnivanju avoda;
- prijedlog odluke o osnivanju avoda.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
04. 0 . 2011.godine
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa
narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
264
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br. 1 4 02 2011
INIS RS
RE, IN R IS N
I IN R
I N
DR
RE B I E SRBI E
inistru, dinu redragu arkoviüu
lajkoviüeva
BE
R D
RED E
ahtjev za su inansiranje izdavanja ýasopisa za kulturu i društveni
život sandžaþkih Bošnjaka Bošnjaþka rijeþ u 2011. godini
Poštovani -dine
inistre,
U skladu sa dogovorom na sastanku u Vešem kabinetu dana
2 .06.2011.godine šaljem Vam ovaj zahtjev.
U saradnji sa inistarstvom kulture Republike Srbije, od 2006. godine
Bošnjaþko nacionalno vijeüe (Nacionalni savet bošnjaþke nacionalne manjine)
zapoþelo je izdavanje ýasopisa za kulturu i društveni život sandžaþkih Bošnjaka
Bošnjaþka rijeþ .
S obzirom na izuzetan znaþaj koji þasopis ima za pripadnike bošnjaþke
nacionalne zajednice u Republici Srbiji, njihov nacionalni identitet i, posebno, za
unapreÿenje istraživaþkog rada u oblasti kulture i izdavaþke djelatnosti na bosanskom
jeziku, molimo Vas da Vaše ministarstvo odobri potrebna sredstva za nastavak
izdavanja þasopisa i u 2011. godini.
I.
IS R
E
ýasopis Bošnjaþka rijeþ pokrenut je odlukom Izvršnog odbora Bošnjaþkog
nacionalnog vijeüa od 2 . 03. 2005. godine, kao þasopis za kulturu i društveni život
sandžaþkih Bošnjaka. Osnovni cilj osnivanja þasopisa je njegovanje, afirmacija i
promocija bošnjaþkih nacionalnih vrijednosti, kao i univerzalnih ljudskih vrijednosti
uopšte.
ýasopis tretira teme iz društvenog života i kulture bošnjaþkog naroda u Republici
Srbiji, kao i sva druga društvena pitanja, probleme i pojave koji su od znaþaja za
sandžaþke Bošnjake u Republici Srbiji, kao i pitanja i pojave koje znaþajno utiþu ili
mogu uticati na bošnjaþki nacionalni identitet. U tom smislu projekat je od
nacionalnog i regionalnog znaþaja.
265
ZAUSTAVLJENI PROCES
ýasopis, prema planu, izlazi tromjeseþno (þetiri puta u toku godine) na bosanskom
jeziku, latiniþnim pismom. Realizacija projekta u 2011. godini odvijala bi se
izdavanjem jednog dvobroja þasopisa za period januar - jun 2011. godine i dva
redovna broja: jul - seprembar i oktobar - decembar 2011. godine. ýasopis nije
komercijalnog tipa.
Izdavaþi þasopisa su Bošnjaþko nacionalno vijeüe (Nacionalni savet bošnjaþke
nacionalne manjine) sa sjedištem u Novom Pazaru i entar za bošnjaþke studije sa
sjedištem u utinu. U prethodnom periodu þasopis je sufinansiralo inistarstvo
kulture Republike Srbije.
II. I
R
E
Osnovni cilj þasopisa je njegovanje, afirmacija i promocija nacionalnih vrijednosti i
izdavaštva sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji.
III.
ýE I
NI RE
I
- firmacija nacionalnog identiteta i kulture sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji;
- Promocija kulturnog naslijeÿa sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji;
- Promocija nauþnog, kulturnog i književnog stvaralaštva sandžaþkih Bošnjaka u
Republici Srbiji;
- Poboljšanje izdavaþke djelatnosti na bosanskom jeziku u Republici Srbiji;
- Podsticanje istraživaþkog rada u oblasti kulture sandžaþkih Bošnjaka u Republici
Srbiji.
I .
RISNI I
I
N
R
- Pripadnici bošnjaþke nacionalne zajednice u Republici Srbiji;
- Nauþna i druga struþna javnost;
- ladi istraživaþi i stvaraoci.
. REĈI
ý
N E
I
Ureÿivaþka koncepcija þasopisa zasniva se na rublikama. Osnovne rubrike u þasopisu
su:
- ema broja (obraÿuje odreÿenu, u datom trenutku znaþajnu temu iz društvenog
života Bošnjaka u Srbiji);
- istorija (rubrika tretira pojedine teme iz historije bošnjaþkog naroda kroz feljtone i
nauþno-istraživaþke radove);
- ultura (teme iz oblasti kulturnog stvaralaštva i tradicije bošnjaþkog naroda);
- Nauka (razliþite nauþne teme i istraživanja);
- Dokumenti (prikaz i obrazloženje dokumenata znaþajnih za bošnjaþku nacionalnu
zajednicu);
266
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
- Specijalni dodatak ktivnosti Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa (aktivnosti odbora i
radnih tijela nacionalnog savjeta.
I.
SN
NI E NIý I
D
I
- Format: 4
- Obim: 0 - 100 strana
- Vrsta papira: kunsdruk 115 g
- Vrsta štampe: kombinacija kolor - crno-bijela
- iraž: 00 primjeraka
II. RE
I
RI R
E
ýasopis ureÿuje Redakcija na þelu sa glavni i odgovornim urednikom (dr. Redžep
krijelj). a potrebe pripreme þasopisa angažuju se i tehniþki urednik, lektor i
korektor, sekretar redakcije, kao i potreban broj honorarnih saradnika. Izdavaþi
þasopisa su Bošnjaþko nacionalno vijeüe (Nacionalni savet bošnjaþke nacionalne
manjine) i entar za bošnjaþke studije.
U svim fazama realizacije projekta na transparentan naþin bi bila informisana javnost
da je u sufinansiranju projekta uþestvovalo inistarstvo kulture, informisanja i
informacionog društva Republike Srbije.
III. B D E
R.
br.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
R
E
pis troškova
roškovi štampe (tri broja)
roškovi honorara za saradnike
roškovi distribucije
elefonske i druge komunikacione
usluge
roškovi zakupa prostorija za
redakciju
N
kupan iznos
raženi iznos od
inistarstva
0.000,00
1.21 .000,00
46.500,00
36.000,00
624.000,00
609.000,00
46.500,00
0
120.000,00
0
2.092. 00,00
1.2 9. 00,00
pis troškova
1. roškovi štampe odnose se na štampanje ukupno 3 broja (jednog dvobroja i dva
redovna broja) po pojedinaþnoj cijeni od 260.000 dinara, što je ukupno 0.000
dinara. Od inistarstva se traži uþešüe u sufinansiranju u iznosu od 0% ili 624.000
dinara.
267
ZAUSTAVLJENI PROCES
2. roškovi honorara za saradnike odnosi se na angažovane þlanove redakcije i
honorarne saradnike þasopisa u ukupnom iznosu za saradnika, po pojedinaþnom
iznosu od 5 .000 dinara (sa ukljuþenim porezima i doprinosima), što je ukupno za 3
broja 1.21 .000 dinara. Od inistarstva se traži uþešüe u sufinansiranju u iznosu od
50% ili 609.000 dinara.
3. roškovi distribucije se odnose na distribuciju þasopisa na adrese ministarstava,
ambasada, poslaniþkih grupa, ustanova, institucija i drugih organizacija. Po broju ti
troškovi iznose 15.500 dinara, odnosno u ukupnom iznosu za 3 broja 46.500 dinara.
Od inistarstva se traži uþešüe u sufinansiranju od 46.500 dinara.
4. elefonske i druge komunikacione usluge se odnose na opisane troškove za
pripremu þasopisa i oni su projektovani na 6.000 dinara mjeseþno, odnosno u
ukupnom iznosu za naznaþeni period od 36.000 dinara. Od inistarstva se ne traži
uþešüe za ovu stavku.
5. roškovi zakupa prostorija za redakciju se odnose na zakup prostorija za potrebe
redakcije þasopisa, od po 20.000 mjeseþno, što za traženi period (6 mjeseci) iznosi
120.000 dinara. Od inistarstva se ne traži sufinansiranje ove stavke.
Sredstva za realizaciju projekta prebacila bi se na raþun izdavaþa a njihovo pravdanje
vršilo bi se na osnovu relevantne knjigovodstvene dokumentacije.
I .
ý
S obzirom na znaþaj koji ima þasopis sa aspekta ostvarenja nacionalnih prava
pripadnika bošnjaþke nacionalne zajednice, kao i sa aspekta kulturnog stvaralaštva u
Republici Srbiji uopšte, molimo Vas da ovaj zahtjev razmotrite što hitnije i odobrite
nam tražena sredstva, odnosno uþestvujete u sufinansiranju izdavanja þasopisa u
2011. godini.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
0 . 0 . 2011. god.
ef resora za kulturu i informisanje BNV
uhedin Fijuljanin, dipl. polit.
Predsjednik Izvršnog odbora BNV
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
lavni i odgovorni urednik þasopisa
Dr Redžep krijelj
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
268
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br. 1
02 2011
INIS RS
RE, IN R IS N
I IN R
I N
DR
RE B I E SRBI E
inistru, dinu redragu arkoviüu
lajkoviüeva
BE
R D
RED E
sevdalinke
ahtjev za su inansiranje održavanja
ESS 2011.
Poštovani -dine
estivala sandžaþke
inistre,
U skladu sa dogovorom na sastanku u Vešem kabinetu dana
2 .06.2011.godine šaljem Vam ovaj zahtjev.
inistarstvo kulture Republike Srbije u prethodnih nekoliko godina finansijski
je podržalo održavanje Festivala sandžaþke sevdalinke (FESS) u Novom Pazaru. S
obzirom na izuzetan znaþaj koji ima ova manifestacija, molimo Vas da odobrite
potrebna finansijska sredstva i uþestvujete u sufinansiranju održavanja petog po redu
festivala u 2011. godini.
I.
IS R
E
Festival sandžaþke sevdalinke (FESS) je tradicionalna manifestacija koju realizuje
Bošnjaþko nacionalno vijeüe (Nacionalni savet bošnjaþke nacionalne manjine), uz
podršku i sufinansiranje inistarstva kulture Republike Srbije.
Festival sandžaþke sevdalinke (FESS) je osnovan odlukom Bošnjaþkog nacionalnog
vijeüa (Nacionalnog saveta bošnjaþke nacionalne manjine), 23. jula. 2005. godine,
kao centralna kulturna manifestacija sandžaþkih Bošnjaka u Srbiji.
ilj održavanja manifestacije je cilj zaštita i promocija sandžaþke sevdalinke kao
meÿunarodno priznate kulturne vrijednosti koju baštini bošnjaþki narod.
Prvi Festival sandžaþke sevdalinke (FESS) održan je u Novom Pazaru, 2 . septembra
2005. godine.
Festival je po svom karakteru meÿunarodni s obzirom da na njemu nastupaju izvoÿaþi
iz nekoliko zemalja regiona.
269
ZAUSTAVLJENI PROCES
U dosadašnjem periodu održana su þetiri festivala i sve je sufinansiralo inistarstvo
kulture Republike Srbije. bog nedostatka finansijskih sredstava u posljednje dvije
godine izostalo je održavanje manifestacije.
II. I
R
E
Oþuvanje i njegovanje muziþkog narodnog stvaralaštva pripadnika bošnjaþke
nacionalne zajednice - oþuvanje i popularuzacija lirske narodne pjesme sevdalinke
kao osobenog literarnog i muziþkog umjetniþkog izraza Bošnjaka.
III.
ýE I
NI RE
I
- Popularizacija narodne pjesme sevdalinke;
- Podsticanje istraživaþkog rada o muziþkom stvaralaštvu Bošnjaka;
- Podsticanje muziþkog stvaralaštva mladih;
- Podsticanje audio i video produkcije;
- Podsticanje uspostavljanja saradnje u regionu.
I .
RISNI I
I
N
R
- Pripadnici bošnjaþke nacionalne zajednice u Republici Srbiji;
- ladi istraživaþi i stvaraoci.
. RE
I
I
R
E
Peti Festival sandžaþke sevdalinke realizovao bi se tako što bi se za odabrane
materijale na predtakmiþenjima i audicijama odredili uþesnici završne manifestacije
festivala, koji bi bio održan u Novom Pazaru, u zadnjem kvartalu 2011. godine.
avršna manifestacija realizovala bi se u dvije festivalske veþeri na kojima bi bile
izvedene odabrane kompozicije i to:
- prve veþeri petnaest kompozicija, uz pratnju muziþara na tradicionalnim narodnim
instrumentima (saz i šargija) i tamburaških orkestara (tzv. Veþe saza);
- druge veþeri petnaest kompozicija u interpretaciji vokalnih solista sa svih prostora
bivše ugoslavije, u pratnji velikog Narodnog orkestra R S-a.
jesto održavanja završnih festivalskih koncerata je
kulture u Novom Pazaru.
oncertna dvorana Doma
Festival bi bio sniman sa najmanje þetiri kamere i u saradnji sa regionalnim i lokalnim
V stanicama iz Novog Pazara i susjednih gradova emitovan na programu na
podruþju koje one pokrivaju. Snimljeni materijal bi se naknadno obradio i izradio
audio i video zapis.
270
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Projektom je predviÿeno je da u njegovoj realizaciji uþestvuje 55 uþesnika i to:
- voditeljski par (2 þlana);
- Narodni orkestar ( þlanova);
- vokalni solisti (15 izvoÿaþa);
- tamburaški orkestri (5 orkestara sa ukupno 30 þlanova).
U svim fazama realizacije projekta na transparentan naþin bi bila informisana javnost
da je u sufinansiranju manifestacije uþestvovalo inistarstvo kulture, informisanja i
informacionog društva Republike Srbije.
I. B D E
R.
br.
R
E
pis troškova
kupan iznos
raženi iznos od
inistarstva
1.
Izrada i emitovanje reklamnog
spota (30 sec. 3 puta dnevno, 15
dana)
90.000,00
45.000,00
2.
Izrada plakata i flajera
60.000,00
609.000,00
3.
Izrada scenografije i efekti
150.000,00
5.000,00
4.
Iznajmljivanje ozvuþenja i rasvjete
160.000,00
0.000,00
5.
Smještaj i ishrana uþesnika završne
manifestacije
440.000,00
220.000,00
6.
Putni troškovi tamburaških
orkestara
(po priloženom
raþunu)
225.000,00
125.000,00
.
Putni troškovi solista (po putnom
nalogu)
120.000,00
60.000,00
.
onorar za þlanove Narodnog
orkestra (
50.000 din.)
400.000,00
200.000,00
9.
onorar za vokalne soliste (15
10.000 din.)
150.000,00
5.000,00
10.
akup koncertne dvorane (dvije
veþeri po 5.000 din.)
150.000,00
5.000,00
11. Snimanje i umnožavanja audio i
video zapisa (2000 kom. 220
din.)
440.000,00
220.000,00
12. Organizacija predtakmiþenja u
gradovima regiona
550.000,00
300.000,00
1 .
N
2.9
.000,00
1. 00.000,00
271
ZAUSTAVLJENI PROCES
pis troškova
Budžetom projekta se od inistarstva kulture, informisanja i informacionog društva
Republike Srbije traži sufinansiranje 50% sveukupnih troškova potrebnih za
realizaciju manifestacije. Ostatak troškova bio bi pokriven od strane drugih
finansijera.
roškovi smještaja i ishrane uþesnika završne manifestacije podrazumjevaju dva puna
pansiona za 55 uþesnika po cijeni od 4.000 din. za jedan pansion (noüenje, doruþak,
ruþak i veþera).
roškovi organizacije predtakmiþenja podrazumjevaju organizaciju i održavanje
audicije u utinu, Sjenici, Novoj Varoši, Prijepolju i Priboju.
II.
ý
Sredstva za realizaciju projekta prebacila bi se na raþun izdavaþa a njihovo pravdanje
vršilo bi se na osnovu relevantne knjigovodstvene dokumentacije.
S obzirom na znaþaj koji Festival sandžaþke sevdalinke (FESS) kao jedna od
najvažnijih kulturnih manifestacija sandžaþkih Bošnjaka u Republici ima sa aspekta
ostvarenja nacionalnih prava pripadnika bošnjaþke nacionalne zajednice, kao i sa
aspekta kulturnog stvaralaštva u Republici Srbiji uopšte, molimo Vas da ovaj zahtjev
razmotrite što hitnije i odobrite nam tražena sredstva, odnosno uþestvujete u
sufinansiranju održavanja manifestacije.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
0 . 0 . 2011. god.
ef resora za kulturu i informisanje BNV
uhedin Fijuljanin, dipl. polit.
Predsjednik Izvršnog odbora BNV
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
272
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
273
ZAUSTAVLJENI PROCES
R.br.2 2 0 2011
Poštovani,
Pozivamo Vas na I konsultativni sastanak na temu:
kulture sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji
Strategija razvoja
Sastanak üe se održati u petak, 19.0 .2011.godine u 1 :30h, prostorije
lavnog ureda Vijeüa, ul. 2 . novembra bb, 36300 Novi Pazar.
Nakon sastanka biüe upriliþen iftar u hotelu adž.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru
1 .0 .2011.godine
274
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa
i narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
I konsultativni sastanak na temu:
Strategija razvoja kulture sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji
Petak, 19.0 .2011.godine, 1 :30 prostorije Vijeüa
1. Esad Džudževiü
2. Redžep krijelj
3.
uhedin Fijuljanin
4.
uratka Fetahoviü
5.
evluda elajac
6. Ervin ûatoviü
. Fuad Baüiüanin
. Fahro atriü
9. Ruždo Serazliü
10. uradija ahroviü
11. vdija Salkoviü
12. Elijas Rebronja
13. ustafa Baltiü
14. Rifko Ramoviü
15. ehmed adžišehoviü
16. Ibrahim ûata asanagiü
1 . Enver Ujkanoviü
1 . asna iljkiü
19. mra ejna
20. ivzo ološ
21. Nazim iþina
22. lmira Suljoviü
23. Semiha aþar
24. ida ûoroviü
25. ibija arenkapiü
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
275
ZAUSTAVLJENI PROCES
S
EN E
N S
Izvršni odbor Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa predstavio je, na konsultativnom sastanku u
Novom Pazaru, u petak 19. avgusta, polazne osnove za izradu strategije razvoja kulture
sandžaþkiih Bošnjaka u Republici Srbiji.
Istiþuüi da u okviru svojih zakonskih ovlašüenja Bošnjaþko nacionalno vijeüe ima odreÿene
nadležnosti u oblasti kulture bošnjaþke zajednice, u okviru kojih spada i izrada strategije razvoja
kulture, predsjednik Izvršnog odbora BNV Esad Džudžveiü je podsjetio da j BNV u proteklom
periodu od resornog ministarstva i Vlade Republike Srbije tražilo preduzimanje hitnih mjera na
zaštiti bošnjaþkog kulturnog naslijeÿa, ali da država nije adekvatno reagovala, zbog þega je došlo
do dalje devastacije i urušenja mnogih bošnjaþkih kulturnih dobara u Sandžaku i drugim
krajevima Srbije.
Predlagaþ polaznih osnova strategije razvoja kulture sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji, šef
Resora za kulturu i informisanje i þlan Nacionalnog savjeta za kulturu Republike Srbije,
uhedin Fijuljanin upoznao je prisutne sa osnovnim elementima koje bi trebala da sadrži buduüa
strategija, kao i o predviÿenoj metodologiji i dinamici njene izrade.
On je kazao da u oblasti kulture u okviru postojeüih zavoda i institucija kulture nisu obezbjeÿeni
adekvatni mehanizmi zaštite kulturnog naslijeÿa sandžaþkih Bošnjaka, koje je izloženo stalnom
propadanju i devastaciji, naroþito u sandžaþkim opštinama u kojima sandžaþki Bošnjaci na
podruþju Republike Srbije žive u pretežnom ili najveüem broju, te da je analizom stanja,
angažmanom i uþešüem svih relevantnih organizacija, institucija i pojedinaca iz ove oblasti
neophodno najprije utvrditi stanje u oblasti kulture sandžaþkih Bošnjaka u svim segmentima.
Na osnovu takve analize , kazao je on, formulisali bi se osnovni prioriteti, ciljevi i aktivnosti
koji bi trebalo da odslikavaju realne potrebe bošnjaþke nacionalne zajednice u ovoj oblasti .
Istiþuüi da üe se, kroz nekoliko konsultativnih sastanaka i drugih oblika rada sa posebnim ciljnim
grupama (predstavnicima institucija i ustanova u oblasti kulture, znaþajnim kulturnim radnicima
i stvaraocima, predstavnicima nevladinog sektora, vlasti, medija i drugih relevantnih faktora)
sagledati sve potrebe i problemi, Fijuljanin je rekao da üe se na taj naþin postiüi osnovni cilj
donošenja strategije, a to je unapreÿenje ostvarivanja prava sandžaþkih Bošnjaka u Republici
Srbiji u oblasti kulture, u skladu sa zakonom i standardima Evropske unije.
276
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Profesor na Državnom univerzitetu u Novom Pazaru, akademski slikar mr. Ervin ûatoviü istakao
je veliki znaþaj dokumenta þija je izrada zapoþeta, ukazujuüi na nužnost ukljuþenja svih u taj
proces, kao i to da je kroz strategiju neophodno postiüi konsenzus svih faktora u bošnjaþkoj
nacionalnoj zajednici o najbitnijim elementima u oblasti kulture Bošnjaka.
njiževnik aban arenkapiü kritiþki se osvrnuo na izradu Strategije kulture Srbije, u kojoj nema
mjesta za Bošnjake, što je dodatni motiv potrebe za izradom strategije koja bi bila orijentisana
kulturnoj baštini bošnjaþkog naroda. On je potencirao neophodnost efikasnije afirmacije
cjelokupnog kulturnog naslijeÿa Bošnjaka i posebno stvaralaštva mladih. U tom smislu,
arenkapiü je kao jedne od najneophodnijih mjera predložio formiranje dobre izdavaþke kuüe i
osnivanje dobrog kulturnog þasopisa, rastereüenog dnevne politike.
rhiteka Fahro atriü ukazao je na važnost trenutka i potrebe studioznijeg i odgovornijeg
pristupa izradi jednog ovakvog dokumenta, istiþuüi da je, prema onome što se dešava sa
bošnjaþkim kulturnim dobrima u Novom Pazaru i cijelom Sandžaku, od suštinske važnosti
preduzeti odgovarajuüe mjere kako ne bismo izgubili nešto što više nikada ne bismo mogli
povratiti. U vezi sa zalaganjem za osnivanje avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka, atriü je
istakao da je to od suštinskog znaþaja i da iza te ustanove treba da stane država i Vlada Srbije, te
da je neophodno što hitnije pristupiti zaštiti onoga što postoji a što se svakodnevno sve više
uništava i urušava.
Publicista vdija Salkoviü ukazao je da bi avod za kulturu sandžaþkih Bošnjaka trebao imati
punu autonomiju u radu, te da je jedan od prvih zadataka u izradi strategije definisanje kulturne
baštine u skladu sa njenom historijom i tradicijom.
rheolog ustafa Baltiü iz Sjenice naglasio je, izmeÿu ostalog, da bi avod za kulturu trebao da
se bavi kulturnom baštinom þitavog Sandžaka, te da njegov osnivaþ treba da bude Vlada Srbije.
Na taj naþin bi se, prema njegovom mišljenju, onemoguüila bilo kakva politizacija ove ustanove.
Profesor na Državnom univerzitetu u Novom Pazaru, glavni urednik Bošnjaþke rijeþi i šef
Resora za obrazovanje BNV, Dr. Redžep krijelj istakao je potrebu bavljenja autohtonom
kulturnom baštinom bošnjaþkog naroda i njenom zaštitom, kao i hitnom rekonstrukcijom i
revitalizacijom najznaþajnijih bošnjaþkih kulturnih dobara u Sandžaku izloženih konstantnom
urušavanju i devastaciji.
ladi istraživaþ iz Rožaja Fatih adžiü podvukao je paralelu izmeÿu onoga što postoji u
Vojvodini sa stanjem u Sandžaku, ukazujuüi na to da ono što je pokrajinska vlada dala svojim
manjinama u Vojvodini treba dati i Vlada Srbije u centralnom dijelu zemlje.
Uþesnici prvog konsultativnog sastanka za izradu strategije razvoja kulture sandžaþkih Bošnjaka
usaglasili su se da prvi zadatak koji treba uraditi u najskorijem vremenu treba da bude izrada
plana i hitna zaštita, obnova i rekonstrukcija Novopazarske gradske tvrÿave sa ulom otriljom.
Na sastanku je dogovoreno i formiranje dva tima, jednog za nematerijalnu i drugog za
materijalnu kulturnu baštinu, sprovoÿenje istraživanja za potrebe izrade što obuhvatnije analize
situacije, kao i intenzivniji rad na strategiji u narednom periodu.
277
ZAUSTAVLJENI PROCES
Resor za kulturu i informisanje Bošnjaþkog nacionalonog vijeüa dostavljao je u nekoliko navrata
inistarstvu kulture, informisanja i informacionog društva i Vladi Srbije elaborat o osnivanju
avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka kao osnovnog mehanizma za brigu o zaštiti i oþuvanju
kulturne baštine sandžaþkih Bošnjaka, ali taj projekat još nije dobio zeleno svjetlo od strane
nadležnih državnih organa. Elaboratom je predviÿeno da osnivaþ tog avoda bude Vlada
Republike Srbije i da on bude centralna institucija u oblasti kulture sandžaþkih Bošnjaka.
Pravne osnove za stvaranje uslova koji su potrebni za održavanje i razvijanje kulture pripadnika
nacionalnih manjina i oþuvanje neophodnih elemenata njihovog identiteta u Republici Srbiji,
obezbjeÿene su Ustavom i odredbama odreÿenih zakona, a izvor prava za istu oblast su i
mnogobrojni meÿunarodni dokumenti.
U Novom Pazaru,
šef lavnog ureda Vijeüa
19.0 .2011.godine
lma usiü, dipl.pravnik
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
278
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
279
ZAUSTAVLJENI PROCES
280
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br. 25 -02/2011
S R
E I
R
RE
B
RE S ND
B I I SRBI I D 2016.
N
ý
RN S R
NE
I.
DNE N
SN
ý I B
DINE
N
E I
E
ENE
Prema rezultatima Popisa stanovništva iz 2002. godine, 1 ,50 posto od ukupnog
broja stanovnika Srbije þine pripadnici nacionalnih manjina. Prema procjenama Bošnjaci
u ukupnom stanovništvu Srbije uþestvuju sa oko 3 posto.
Prema podacima Popisa stanovništva iz 2002. godine, u Srbiji živi 136.0
Bošnjaka koji su se izjasnili pod tim nacionalnim imenom, kao i 19.503 Bošnjaka koji su
se u nacionalnom smislu izjasnili kao uslimani, što ukupno iznosi 155.590 stanovnika.
Prema tom popisu sandžaþki Bošnjaci su druga po brojnosti manjinska nacionalna
zajednica (poslije aÿara), odnosno, poslije Srba i aÿara, treüa nacionalna zajednica u
Srbiji uopšte.
U hiljadugodišnjoj tradiciji, u svojoj definisanoj kulturnoj matrici, sandžaþki
Bošnjaci su stvarali osobenu materijalnu i nematerijalnu kulturnu baštinu, koja se tokom
vremena razvijala u poseban kulturni supstrat koji egzistira na balkanskom prostoru u
kontinuitetu i danas.
U stanju nedovoljno zaštiüene ili barem definisane kulture te kulturne baštine, kao
i nepostojanja sistemskog, odnosno institucionalnog programa njene zaštite i afirmacije,
kao neophodnost se nameüe njeno zbrinjavanje na adekvatan naþin.
U oblasti kulture u okviru postojeüih zavoda i institucija kulture nisu obezbjeÿeni
adekvatni mehanizmi zaštite kulturnog naslijeÿa sandžaþkih Bošnjaka, koje je izloženo
stalnom propadanju i devastaciji, naroþito u sandžaþkim opštinama - u kojima sandžaþki
Bošnjaci na podruþju Republike Srbije žive u pretežnom ili najveüem broju.
Prema znaþaju, nepokretna kulturna dobra sandžaþkih Bošnjaka se razvrstavaju u:
- nepokretna kulturna dobra od izuzetnog znaþaja i
- nepokretna kulturna dobra od velikog znaþaja.
Prema svojstvima, nepokretna kulturna dobra sandžaþkih Bošnjaka se svrstavaju
u:
1
281
ZAUSTAVLJENI PROCES
- spomenike kulture,
- arheološka nalazišta,
- prostorne kulturno-historijske i ambijentalne cjeline,
- znamenita mjesta.
Od 2003. godine, inistarstvo kulture ( inistarstvo kulture, informisanja i
informacionog društva) dodjeljuje sredstva na osnovu godišnjeg konkursa za
sufinansiranje projekata/programa koji svojim kvalitetom doprinose razvoju kulture i
umjetnosti nacionalnih manjina. Nacionalni savjeti nacionalnih manjina su, utvrÿivanjem
svoje liste prioriteta, aktivni uþesnici u donošenju konaþne odluke o subvencioniranju u
svakoj konkursnoj proceduri.
II.
S
I R DE S R
E I E
nalizom stanja koja bi se sprovela kroz potrebna istraživanja u tom pravcu a uz
uþešüe relevantnih organizacija, institucija i pojedinaca iz ove oblasti utvrdilo bi se stanje
u oblasti kulture sandžaþkih Bošnjaka na podruþju Republike Srbije, u svim segmetnima.
Postupak izrade analize situacije (opisa stanja) sproveo bi se kroz nekoliko
konsultativnih sastanaka i drugih oblika rada sa posebnim ciljnim grupama (predstavnici
institucija i ustanova u oblasti kulture i znaþajniji kulturni radnici, predstavnici
nevladinog sektora, predstavnici vlasti, druge javnosti).
U okviru postupka analize situacije sprovela bi se i potrebna istraživanja kroz
upitnike, koji bi trebali da daju odgovor na pojedina pitanja posebno iz lokalnih
zajednica, izradila neophodna S O analiza i sagledale snage, slabosti, moguünosti i
prepreke na putu izrade i sprovoÿenja utvrÿene i usvojene strategije. U postupak izrade
nacrta analize i konaþnog teksta analize situacije ukljuþiti nevladin sektor sa iskustvom u
izradi strateških dokumenata.
U toku izrade analize situacije radnu grupu podijeliti na potreban broj timova prijedlog:
- aterijalna kulturna baština,
- Nematerijalna kulturna baština (knjige, rukopisi, oblasti: epska književnost,
ilahije i kaside, alhamijado književnost, poezija, putopisi, zaviþajne knjige, nauþni radovi
i knjige i dr.),
- ulturno stvaralaštvo (izdavaštvo, manifestacije, filmska i druga produkcija),
- Ustanove kulture, kulturne institucije i udruženja.
Nacrt analize situacije bio bi dat na javnu raspravu, nakon þega üe se formulisati
tekst analize situacije iz kojeg treba da proizaÿu potrebe za rješavanjem uoþenih
problema i potreba zajednice (u ovom sluþaju pripadnika bošnjaþke nacionalne zajednice
u Republici Srbiji).
2
282
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
nalizom stanja neohodno je obuhvatiti i sve kljuþne faktore u zajednice, izdvojiti
kljuþne probleme, identifikovati partnere i utvrditi prioritete.
Na osnovu prioriteta u narednoj fazi izrade strategije formulisati osnovne opšte
(strateške) i specifiþne (pojedinaþne) ciljeve, aktivnosti, kao i vremenski rok za njihovo
izvršenje - postizanje. Poseban dio strategije trebao bi biti plan aktivnosti sa neophodnim
elementima (vremenskim okvirom, oþekivanim rezultatima, nosiocima aktivnosti,
indikatorima, kao i izvorima finansiranja, odnosno projekcijom budžeta).
I . RI RI E I, I
RI
E II
I N S I
ER
S R E I I
1 Unaprijediti ostvarivanje prava sandžaþkih Bošnjaka u
Republici Srbiji u oblasti kulture, u skladu sa zakonom i standardima Evropske unije
Speci iþan cilj 1: Imenovanje cjelokupnog kulturnog naslijeÿa sandžaþkih Bošnjaka - svih kulturnih dobara (i materijalnih i nematerijalnih) bošnjaþkim kulturnim
naslijeÿem
ktivnost 1: Organizovanje posebnih televizijskih emisija na R S-u, Regionalnoj
R V Novi Pazar i drugim V kuüama o posebnosti i znaþaju bošnjaþkog kulturnog
naslijeÿa
Speci iþan cilj 2: edijska promocija kulturnog naslijeÿa (baštine) sandžaþkih
Bošnjaka u Republici na državnom nivou
S R E I I 2 Oþuvati i zaštititi nematerijalnu kutlurnu baštinu sandžaþkih Bošnjaka u Republci Srbiji
Speci iþan cilj 1: Obnoviti i do 2016. godine rekonstruisati Novopazarsku
tvrÿavu sa ulom otriljom.
ktivnosti:
1. Utvrditi hitne mjere za zaštitu, rekonstrukciju i obnovu tvrÿave. Vremenski
okvir: decembar 2012. godine.
1. Izraditi elaborat za rekonstrukciju i obnovu tvrÿave (elaborat treba da sadrži
sve segmente potrebne za sprovoÿenje aktivnosti). Vremenski okvir: maj 2012. godine.
Speci iþan cilj: Izrada
ape kulture sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji
ktivnost: Izrada alendar dogaÿaja - kulturnih manifestacija
3
283
ZAUSTAVLJENI PROCES
Speci iþan cilj: aštititi i promovisati kulturno naslijeÿe i podstaüi sveukupno
kulturno stvaralaštvo sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji kroz insitucije sistema
ktivnost: Osnovati avod za zaštitu kulture sandžaþkih Bošnjaka u Republici
Srbiji. Vremenski okvir: Novembar 2011. godine.
S R E I I
Oþuvati i zaštititi nematerijalnu kutlurnu baštinu sandžaþkih Bošnjaka u Republci Srbiji
4.1. avod za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji
programski koncept i cilj osnivanja
avod za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji (u daljem tekstu: avod) je
osmišljen kao jedinstvena institucija na nivou Republike Srbije, koja se sitematski stara o
cjelokupnom kulturnom naslijeÿu (kulturnoj baštini) sandžaþkih Bošnjaka u Republici
Srbiji. u spadaju sva pokretna i nepokretna materijalna kulturna dobra, ambijentalne
cjeline, kao i nematerijalni oblici kulturnog stvaranja Bošnjaka tokom historije, kao i ono
što su tokom niza vijekova sandžaþki Bošnjaci baštinili kao svoje i sa þim su se
identifikovali.
Programski koncept avoda podrazumjeva nauþna, struþna, razvojna i primjenjena
istraživanja u oblasti kulture ali i stimulisanje savremene umjetniþke produkcije putem
realizovanja projekata koji obuhvataju menadžment u kulturi, kulturnu produkciju, kulturni turizam, organizovanje kulturno-umjetniþkih dogaÿanja, prezentacije, informaciono-dokumentacione djelatnosti, nove medije, struþna usavršavanja i obrazovanje u kulturi
i umjetnosti.
U red programskih aktivnosti i sfera djelovanja avod prepoznaje istraživaþki rad kao i
rad na zaštiti arheoloških lokaliteta, kulturno-historijskih cjelina, antropoloških i
etnografskih dobara.
ao krovna institucija, avod okuplja na jednom mjestu u sistemsku mrežu sve
institucije kulture koje su od znaþaja za sandžaþke Bošnjake, a u cilju realizacije svojih
programskih avod üe koristiti resurse i raspoloživu graÿu strukovnih institucija,
ustanova i organizacija u zemlji i inostranstvu. Institucije kulture od posebnog nacionalnog znaþaja, odnosno ustanove i manifestacije u oblasti kulture od posebnog znaþaja
za oþuvanje, unaprjeÿenje i razvoj posebnosti i nacionalnog identiteta sandžaþkih Bošnjaka, definiše Bošnjaþko nacionalno vijeüe / Nacionalni savet bošnjaþke nacionalne manjine, u skladu sa zakonom i strategijom razvoja kulture.
Osnivaþ avoda je Republika Srbija a osnivaþka prava u ime Republike Srbije vrši Vlada
Republike Srbije. U skladu sa zakonom, Vlada može prenijeti osnivaþka prava na
Bošnjaþko nacionalno vijeüe (Nacionalni savet bošnjaþke nacionalne manjine u Republici
4
284
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Srbiji). Sredstva za osnivanje i rad avoda obezbjeÿuje osnivaþ, a avod može imati i
drugih izvora finansiranja.
. R
NI
IR
Pravne osnove za stvaranje uslova koji su potrebni za održavanje i razvijanje kulture
pripadnika nacionalnih manjina i oþuvanje neophodnih elemenata njihovog identiteta u
Republici Srbiji, obezbeÿene su Ustavom i odredbama odreÿenih zakona. Izvor prava za
istu oblast su i mnogobrojni meÿunarodni dokumenti.
kvirna konvencija za zaštitu nacionalnih manjina
ýl. 5. Okvirne konvencije, st. 1. ugovornice se obavezuju da unapreÿuju uslove potrebne
za održavanje i razvijanje kulture pripadnika nacionalnih manjina i oþuvanje neophodnih
elemenata njihovog identiteta: vjere, jezika, tradicije i kulturnog naslijeÿa.
Stav 2. istog þlana propisuje da bez štete po mjere preduzete u okviru svoje opšte
integracione politike, ugovornice üe se uzdržati od politike i prakse asimilacije pripadnika
nacionalnih manjina protivno njihovoj volji i štiteüi ih od svake akcije usmjerene ka
takvoj asimilaciji .
stav Republike Srbije
Sl. glasnik RS , br.
06
ýlanom 1. Ustava, Republika Srbija zasnovana je na vladavini prava i socijalnoj pravdi,
naþelima graÿanske demokratije, ljudskim i manjinskim pravima i slobodama i
pripadnosti evropskim principima i vrednostima .
ýlanom 3. propisano je da je vladavina prava osnovna pretpostavka Ustava i da
poþiva na neotuÿivim ljudskim pravima , te da se vladavina prava ostvaruje, izmeÿu
ostalog, i na ustavnim jemstvima ljudskih i manjinskih prava .
ýlanom 14. Ustava propisuje se da Republika Srbija štiti prava nacionalnih manjina (st.
1) i da Država jemþi posebnu zaštitu nacionalnim manjinama radi ostvarivanja potpune
ravnopravnosti i oþuvanja njihovog identiteta (st. 2).
ýlan 1 . Ustava propisuje da se ljudska i manjinska prava zajemþena Ustavom
neposredno primjenjuju. Istim þlanom se istiþe da se Ustavom jemþe, i kao takva,
neposredno primenjuju ljudska i manjinska prava zajemþena opšteprihvaüenim pravilima
meÿunarodnog prava, potvrÿenim meÿunarodnim ugovorima i zakonima , kao i da se
odredbe o ljudskim i manjinskim pravima tumaþe u korist unapreÿenja vrednosti
demokratskog društva, saglasno važeüim meÿunarodnim standardima ljudskih i
5
285
ZAUSTAVLJENI PROCES
manjinskih prava, kao i praksi meÿunarodnih institucija koje nadziru njihovo
sprovoÿenje .
Ustavom se, takoÿe, þl. 21. naglašava da su pred Ustavom i zakonom svi jednaki , da
svako ima pravo na jednaku zakonsku zaštitu, bez diskriminacije i da je zabranjena
svaka diskriminacija, neposredna ili posredna, po bilo kom osnovu, a naroþito po osnovu
rase, pola, nacionalne pripadnosti, društvenog porekla, roÿenja, veroispovesti, politiþkog
ili drugog uverenja, imovnog stanja, kulture, jezika, starosti i psihiþkog ili fiziþkog
invaliditeta .
Ustavom se, u þl. 4 , istiþe da merama u obrazovanju, kulturi i javnom obaveštavanju,
Republika Srbija podstiþe razumevanje, uvažavanje i poštovanje razlika koje postoje
zbog posebnosti etniþkog, kulturnog, jeziþkog ili verskog identiteta njenih graÿana
ýlan 5. Ustava propisuje da se pripadnicima nacionalnih manjina, pored prava koja su
Ustavom zajemþena svim graÿanima, jemþe dodatna, individualna ili kolektivna prava .
Istim þlanom Ustava, stav 2, se istiþe da se individualna prava ostvaruju pojedinaþno, a
kolektivna u zajednici sa drugima, u skladu sa Ustavom, zakonom i meÿunarodnim
ugovorima , kao i da putem kolektivnih prava pripadnici nacionalnih manjina,
neposredno ili preko svojih predstavnika, uþestvuju u odluþivanju ili sami odluþuju o
pojedinim pitanjima vezanim za svoju kulturu, obrazovanje, obaveštavanje i službenu
upotrebu jezika i pisma, u skladu sa zakonom . U stavu 3. se kaže da radi ostvarivanja
prava na samoupravu i u oblasti kulture, pripadnici nacionalnih manjina mogu izabrati
svoje nacionalne savete.
Ustavom se, þl. 6, pripadnicima nacionalnih manjina jemþi ravnopravnost pred
zakonom i jednaka zakonska zaštita i zabranjuje bilo kakva diskriminacija zbog
pripadnosti nacionalnoj manjini.
ýl. . Ustava zabranjuje se nasilna asimilacija pripadnika nacionalnih manjina i utvrÿuje
zaštita pripadnika nacionalnih manjina od svake radnje usmjerene ka njihovoj nasilnoj
asimilaciji ureÿuje se zakonom.
U þlanu 9. Ustav propisuje da pripadnici nacionalnih manjina imaju pravo na izražavanje, þuvanje, negovanje, razvijanje i javno izražavanje nacionalne, etniþke, kulturne i verske posebnosti. Uslovi koji su potrebni za održavanje i razvijanje kulture pripadnika
nacionalnih manjina i oþuvanje neophodnih elemenata njihovog identiteta bliže su
ureÿeni nizom relevantnih propisa.
ýl. 1. Ustava u oblasti obrazovanja, kulture i informisanja Srbija podstiþe duh
tolerancije i meÿukulturnog dijaloga i preduzima efikasne mere za unapreÿenje
uzajamnog poštovanja, razumevanja i saradnje meÿu svim ljudima koji žive na njenoj
teritoriji, bez obzira na njihov etniþki, kulturni, jeziþki ili verski identitet .
6
286
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
akon o rati ikacije Evropske konvencije za zaštitu ljudskih prava i osnovnih
sloboda
Sl. list S
eÿunarodni ugovori , br. 9 200
akonom se utvrÿuje zabrana diskriminacije, tako što Uživanje prava i sloboda
predviÿenih u ovoj onvenciji obezbeÿuje se bez diskriminacije po bilo kom osnovu, kao
što su pol, rasa, boja kože, jezik, veroispovest, politiþko ili drugo mišljenje, nacionalno ili
socijalno poreklo, veza s nekom nacionalnom manjinom, imovno stanje, roÿenje ili drugi
status (þl. 14. akona).
akon o rati ikaciji Evropske povelje o regionalnim ili manjinskim jezicima
Sl. list S
eÿunarodni ugovori , br. 1 od 2 . decembra 200
ýl. 3. akona, Republika Srbija prihvatila je odredbe þl. 12. st. 1. taþke a, b, c, f i stav 2.
iz oblasti ulturnih aktivnosti i pogodnosti :
1. to se tiþe kulturnih aktivnosti i olakšica, posebno biblioteka, videoteka, kulturnih
centara, muzeja, arhiva, akademija, pozorišta ili bioskopa, kao i literarnih radova ili
filmske produkcije, razliþitih oblika kulturnog izražavanja, festivala i kulturne industrije,
ukljuþujuüi i upotrebu novih tehnologija, države þlanice preuzimaju obavezu da unutar
teritorije na kojoj se ovi jezici koriste, i do stepena do kog su javne vlasti za to nadležne,
imaju ovlašüenja ili igraju odgovarajuüu ulogu:
a) da ohrabre vidove izražavanja i inicijative specifiþne za regionalne ili manjinske jezike
i da omoguüe razliþite naþine pristupa umetniþkim delima proizvedenim na ovim
jezicima;
b) da podstaknu razliþita sredstva putem kojih bi dela saþinjena na regionalnim ili
manjinskim jezicima postala dostupna, pomaganjem i razvitkom prevoÿenja,
nadsinhronizacije i titlovanih prevoda;
c) da unaprede pristup regionalnih ili manjinskih jezika radovima proizvedenim na
drugim jezicima, razvojem prevoda, nadsinhronizacije i titlovanih prevoda;
f) da ohrabre direktno uþešüe predstavnika onih koji koriste odgovarajuüe regionalne ili
manjinske jezike u obezbeÿivanju uslova i planiranju kulturnih delatnosti;
2. to se tiþe teritorija razliþitih od onih na kojima su regionalni ili manjinski jezici
tradicionalno u upotrebi, države preduzimaju, ukoliko broj njihovih korisnika to
opravdava, da odobre, ohrabre i/ili omoguüe odgovarajuüe kulturne aktivnosti i olakšice u
skladu sa prethodnim stavom.
akon o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina
Sl. list SR , br. 11 02
ýlanom 12. propisuje:
Izražavanje, þuvanje, negovanje, razvijanje, prenošenje i javno ispoljavanje nacionalne i
etniþke, kulturne, verske i jeziþke posebnosti kao dela tradicije graÿana, nacionalnih
manjina i njihovih pripadnika je njihovo neotuÿivo individualno i kolektivno pravo.
287
ZAUSTAVLJENI PROCES
U cilju oþuvanja i razvoja nacionalne i etniþke posebnosti, pripadnici nacionalnih
manjina imaju pravo da osnivaju posebne kulturne, umetniþke i nauþne ustanove, društva
i udruženja u svim oblastima kulturnog i umetniþkog života.
Ustanove, društva i udruženja iz prethodnog stava samostalni su u radu. Država üe
uþestvovati u finansiranju tih društava i udruženja u skladu sa svojim moguünostima.
a podsticanje i podršku ustanova, društava i udruženja iz stava 5. ovog þlana mogu se
osnivati posebne fondacije.
uzeji, arhivi i institucije za zaštitu spomenika kulture þiji je osnivaþ država, obezbediüe
predstavljanje i zaštitu kulturno-istorijskog nasleÿa nacionalnih manjina sa svoje
teritorije. Predstavnici nacionalnih saveta üe uþestvovati u odluþivanju o naþinu
predstavljanja kulturno-istorijskog nasleÿa svoje zajednice.
akon o nacionalnim savetima nacionalnih manjina
Sl. glasnik RS , br. 2 09
ýl. 10. st. 1. taþka 9. akona propisuje da nacionalni savet, u skladu sa zakonom i
svojim statutom, preko svojih organa samostalno inicira donošenje i prati sprovoÿenje
zakona i drugih propisa iz oblasti kulture, obrazovanja, obaveštavanja i službene upotrebe
jezika i pisma , kao i uþestvuje u pripremi propisa i predlaže izmenu i dopunu propisa
kojima se ureÿuju Ustavom garantovana prava nacionalnih manjina u oblasti kulture,
obrazovanja, obaveštavanja i službene upotrebe jezika i pisma.
ýl. 16. akona propisuje da Nacionalni savet može, u skladu sa zakonom, osnivati
ustanove kulture radi oþuvanja, unapreÿenja i razvoja kulturne posebnosti i oþuvanja
nacionalnog identiteta nacionalne manjine i vršiti prava i obaveze osnivaþa , da
Ustanove iz stava 1. ovog þlana nacionalni savet osniva samostalno ili zajedno sa
Republikom, autonomnom pokrajinom, jedinicom lokalne samouprave ili drugim
pravnim licem, u skladu sa zakonom , kao i da Republika, autonomna pokrajina i
jedinica lokalne samouprave kao osnivaþi ustanova iz stava 1. ovog þlana mogu u celini
ili delimiþno preneti osnivaþka prava na nacionalni savet .
ýl. 1 . akona propisuje da Nacionalni savet:
1) utvrÿuje koje su ustanove i manifestacije u oblasti kulture od posebnog znaþaja za
oþuvanje, unaprjeÿenje i razvoj posebnosti i nacionalnog identiteta odreÿene nacionalne
manjine;
3) utvrÿuje koja su pokretna i nepokretna kulturna dobra od posebnog znaþaja za
nacionalnu manjinu;
4) pokreüe postupak pred nadležnim organom ili ustanovom za utvrÿivanje statusa
zakonom zaštiüenih pokretnih i nepokretnih kulturnih dobara od znaþaja za nacionalnu
manjinu;
5) predlaže preduzimanje mera zaštite, sanacije i rekonstrukcije kulturnih dobara iz stava
1. taþka 4) ovog þlana;
6) daje mišljenja i predloge u postupku izrade prostornih i urbanistiþkih planova u
jedinici lokalne samouprave u kojoj se nalaze kulturna dobra iz stava 1. taþka 3) ovog
þlana;
288
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
) predlaže obustavljanje izvršenja prostornih i urbanistiþkih planova ako smatra da se
time ugrožavaju kulturna dobra iz stava 1. taþka 3) ovog þlana;
) daje prethodno mišljenje nadležnom organu u postupku izdavanja dozvole za
premeštanje nepokretnog kulturnog dobra iz stava 1. taþka 3) ovog þlana na novu
lokaciju;
9) daje mišljenje u postupku osnivanja ili ukidanja biblioteka ili organizacionih jedinica
biblioteka koji imaju fond knjiga na jeziku nacionalne manjine;
13) odluþuje o drugim pitanjima koja su mu poverena zakonom, aktom autonomne
pokrajine ili jedinice lokalne samouprave.
ýl. 25. akona propisuje se da Nacionalni savet može podneti Narodnoj skupštini, Vladi
i drugim državnim organima i posebnim organizacijama predloge, inicijative i mišljenja o
pitanjima iz svoje nadležnosti .
akon o kulturi
Službeni glasnik RS , br. 2 2009
ýl. 3. propisano je:
Republika Srbija stara se o ostvarivanju opšteg interesa u kulturi i o sprovoÿenju
kulturne politike kao skupa ciljeva i mera podsticanja kulturnog razvoja koji se zasniva
na sledeüim naþelima:
1) sloboda izražavanja u kulturnom i umetniþkom stvaralaštvu;
2) autonomija subjekata u kulturi;
3) otvorenost i dostupnost kulturnih sadržaja javnosti i graÿanima;
4) uvažavanje kulturnih i demokratskih vrednosti evropske i nacionalne tradicije i
raznolikosti kulturnog izraza .
ýlanom 5. regulisano je da: Nacionalni saveti nacionalnih manjina staraju se o
sprovoÿenju kulturne politike nacionalne manjine i, u skladu sa zakonom, uþestvuju u
procesu odluþivanja ili sami odluþuju o pojedinim pitanjima vezanim za svoju kulturu,
osnivaju ustanove kulture i druga pravna lica u kulturi.
ýl. 6. akona propisuje se da opšti interes u kulturi obuhvata:
1) stvaranje moguünosti za intenzivan i usklaÿen kulturni razvoj;
2) stvaranje uslova za podsticanje kulturnog i umetniþkog stvaralaštva;
3) istraživanje, zaštitu i korišüenje kulturnih dobara;
4) finansiranje tekuüih rashoda i izdataka i ostvarivanje programa ustanova kulture þiji je
osnivaþ Republika Srbija;
5) programe i projekte ustanova kulture, udruženja u kulturi i drugih subjekata u kulturi
koji svojim kvalitetom doprinose razvoju kulture i umetnosti;
6) otkrivanje, stvaranje, prouþavanje, oþuvanje i predstavljanje srpske kulture i kulture
nacionalnih manjina u Republici Srbiji;
) obezbeÿivanje uslova za dostupnost kulturnog nasleÿa javnosti.
9
289
ZAUSTAVLJENI PROCES
U skladu sa þl. . akona,
ulturnom delatnošüu, u smislu ovog zakona, smatraju se
poslovi naroþito u sledeüim oblastima:
1) istraživanje, zaštita i korišüenje kulturnog nasleÿa;
2) biblioteþko-informacione delatnosti;
3) knjiga i književnost (stvaralaštvo, izdavaštvo, knjižarstvo, prevodilaštvo);
4) muzika (stvaralaštvo, produkcija, interpretacija);
5) likovne i primenjene umetnosti, vizuelne umetnosti i arhitektura;
6) scensko stvaralaštvo i interpretacija (drama, opera, balet i ples);
) kinematografija i audio-vizuelno stvaralaštvo;
) umetniþka fotografija;
9) digitalno stvaralaštvo i multimediji;
10) nauþnoistraživaþke i edukativne delatnosti u kulturi;
11) ostala muziþka, govorna, artistiþka i scenska izvoÿenja kulturnih programa.
Umetniþkom delatnošüu, u smislu ovog zakona, smatraju se poslovi u oblastima iz stava
1. taþ. 3- . ovog þlana.
ýl. 23. akona predviÿa se da Ustanovu može osnovati Republika Srbija, autonomna
pokrajina, jedinica lokalne samouprave, drugo pravno ili fiziþko lice, pod uslovima
propisanim zakonom , da se ustanove mogu osnivati sredstvima u razliþitim oblicima
svojine , kao i da ako ustanovu osniva više osnivaþa, njihova meÿusobna prava,
obaveze i odgovornosti ureÿuju se ugovorom .
ýl. 24. akona propisano je da Republika Srbija, autonomna pokrajina i jedinica lokalne
samouprave mogu osnivati ustanove radi oþuvanja, unapreÿenja i razvoja kulturne
posebnosti i oþuvanja nacionalnog identiteta nacionalnih manjina, odnosno mogu, na
predlog nacionalnog saveta nacionalne manjine, izmenom osnivaþkog akta za pojedine
postojeüe ustanove utvrditi da su od posebnog znaþaja za oþuvanje, unapreÿenje i razvoj
kulturne posebnosti i oþuvanje nacionalnog identiteta nacionalnih manjina .
Istim þlanom, stav 2. i 3. propisano je da u sluþaju osnivanja ustanove iz stava 1. ovog
þlana, prethodno se pribavlja mišljenje odgovarajuüeg nacionalnog saveta nacionalne
manjine , kao i da Republika Srbija, autonomna pokrajina i jedinica lokalne
samouprave, kao osnivaþi ustanova iz stava 1. ovog þlana, mogu u celini ili delimiþno
preneti osnivaþka prava na nacionalni savet nacionalne manjine .
ýlan 35, stav . propisuje da: U sluþaju ustanove za koju se izmenom osnivaþkog akta
utvrdi da je od posebnog znaþaja za oþuvanje, unapreÿenje i razvoj kulturne posebnosti i
oþuvanje nacionalnog identiteta nacionalne manjine, nacionalni savet nacionalne manjine
daje mišljenje u postupku imenovanja direktora.
Istim þlanom, stav 10, propisuje se: U sluþaju prenošenja osnivaþkih prava na nacionalni
savet nacionalne manjine u skladu sa þlanom 24. stav 3. ovog zakona, aktom o
prenošenju osnivaþkih prava utvrÿuje se naþin uþešüa nacionalnog saveta u postupku
imenovanja direktora.
ýlanom 42. stav 3. propisuje da U upravni odbor ustanove koja se osniva u skladu sa
þlanom 24. stav 1. ovog zakona, odnosno za koju se izmenom osnivaþkog akta utvrdi da
je od posebnog znaþaja za oþuvanje, unapreÿenje i razvoj kulturne posebnosti i oþuvanje
10
290
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
nacionalnog identiteta nacionalne manjine, najmanje jedan þlan upravnog odbora imenuje
se na predlog odgovarajuüeg nacionalnog saveta nacionalne manjine. ada više
nacionalnih saveta nacionalnih manjina daje predlog za þlana upravnog odbora, predlog
zajedniþki podnose svi zainteresovani nacionalni saveti nacionalnih manjina.
ýlanom 46. stav 2 i 3 propisuju da:
U nadzorni odbor ustanove koja se osniva u skladu sa þlanom 24. stav 1. ovog zakona,
odnosno za koju se izmenom osnivaþkog akta utvrdi da je od posebnog znaþaja za
oþuvanje, unapreÿenje i razvoj kulturne posebnosti i oþuvanje nacionalnog identiteta
nacionalne manjine, najmanje jedan þlan nadzornog odbora imenuje se na predlog
odgovarajuüeg nacionalnog saveta nacionalne manjine. ada više nacionalnih saveta
nacionalnih manjina daje predlog za þlana nadzornog odbora, predlog zajedniþki podnose
svi zainteresovani nacionalni saveti nacionalnih manjina.
U sluþaju prenošenja osnivaþkih prava na nacionalni savet nacionalne manjine u skladu
sa þlanom 24. stav 3. ovog zakona, aktom o prenošenju osnivaþkih prava utvrÿuje se
naþin imenovanja þlanova nadzornog odbora.
ýlan 6 . propisuje pojam istaknutog umjetnika i istaknutog struþnjaka u kulturi i kaže:
Umetnik, odnosno struþnjak u kulturi koji je svojim radom u oblasti kulturne delatnosti
dao vrhunski doprinos nacionalnoj kulturi, odnosno kulturi nacionalnih manjina u
Republici Srbiji i koji ispunjava druge uslove pripisane ovim zakonom i propisima
donetim za sprovoÿenje ovog zakona, može steüi status istaknutog umetnika, odnosno
istaknutog struþnjaka u kulturi.
Status istaknutog umetnika, odnosno istaknutog struþnjaka u kulturi utvrÿuje Savet, na
predlog udruženja u kulturi, odnosno u sluþaju pripadnika nacionalne manjine i na
predlog nacionalnog saveta nacionalne manjine.
riterijume za sticanje statusa istaknutog umetnika, odnosno istaknutog struþnjaka u
kulturi, na predlog Saveta, propisuje ministar.
akon o zabrani diskriminacije
Sl. glasnik RS , br. 22 09
ýl. 24. akona propisuje se zabrana diskriminacije nacionalnih manjina i njihovih
pripadnika na osnovu nacionalne pripadnosti, etniþkog porijekla, vjerskih uvjerenja i
jezika.
Novi Pazar,
1 . avgust 2011. god.
Izvršni odbor BNV
uhedin Fijuljanin,
šef Resora za kulturu i informisanje
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
11
291
ZAUSTAVLJENI PROCES
Na osnovu þlana 3. i 4. akona o javnim službama ( Službeni glasnik RS ,
broj 42/91, 1/94 i 9/05 - i dr. zakon, 1/95 ispr. dr. zakona i 3/05 ispr. dr.
zakona), þlana 10. stava. 1. taþke 6. i þlana 16. akona o nacionalnim savetima
nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), þlana 19. stava . akona o
zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj 11/02), þlana 5.
23. i 26. akona o kulturi ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), þlana 16. stava 1.
taþke 11. Statuta Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, Nacionalni savjet bošnjaþke
nacionalne manjine / Bošnjaþko nacionalno vijeüe, na sjednici održanoj 20.
septembra 2011. godine, donosi
D
S ND
SNI
ý I
N
B
D
N
RE
R
B I I SRBI I
ýlan 1.
Nacionalni savjet bošnjaþke nacionalne manjine / Bošnjaþko nacionalno vijeüe
osniva avod za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji (u daljem tekstu
avod) radi oþuvanja, unaprjeÿenja i razvoja kulture pripadnika bošnjaþke nacionalne
zajednice u Republici Srbiji.
Prava
i
obaveze
Nacionalnog
savjeta
bošnjaþke
nacionalne
manjine/Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa kao osnivaþa vrši Izvršni odbor Nacionalnog
savjeta bošnjaþke nacionalne manjine/Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa.
ýlan 2.
Naziv avoda je:
Srbiji .
avod za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici
Sjedište avoda je u utinu, ul. 23. novembra broj 19.
ýlan .
ilj osnivanja avoda je ostvarivanje ravnopravnosti, oþuvanje identiteta i
razvijanje kulture bošnjaþke nacionalne manjine u Republici Srbiji, u skladu sa
Ustavom, zakonom i standardima Evropske unije.
292
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ýlan 4.
Djelatnost avoda ʁɟ:
-
1 .11 štampanje novina;
-
1 .12 ostalo štampanje;
-
1 .13 usluge pripreme za štampu;
-
1 .14 knjigovezaþke i srodne usluge;
-
1 .20 umnožavanje snimljenih zapisa;
-
5 .11 izdavanje knjiga;
-
5 .12 izdavanje imenika i adresara;
-
5 .13 izdavanje novine;
-
5 .14 izdavanje þasopisa i periodiþnih izdanja;
-
5 .19 ostala izdavaþka djelatnost;
-
59.11 Proizvodnja kinematografskih djela, audio-vizuelnih proizvoda i
televizijskog programa;
-
59.12 Djelatnosti koje slijede nakon faze snimanja u proizvodnji
kinematografskih djela i televizijskog programa;
-
59.13 Distribucija kinematografskih djela, audio-vizuelnih djela i
televizijskog programa;
-
59.14 Djelatnost prikazivanja kinematografskih djela;
-
59.20 Snimanje i izdavanje zvuþnih zapisa i muzike;
-
1.11
rhitektonska djelatnost;
-
2.20 Istraživanje i razvoj u društvenim i humanistiþkim naukama;
-
3.20 Istraživanje tržišta i ispitivanje javnog mnjenja;
-
4.20 Fotografske usluge;
-
9.11 Djelatnost putniþkih agencija;
-
9.12 Djelatnost tur-operatora;
-
9.90 Ostale usluge rezervacije i djelatnosti povezane s njima;
-
90.01 Izvoÿaþka umjetnost;
-
90.02 Druge umjetniþke djelatnosti u okviru izvoÿaþke;
-
90.03 Umjetniþko stvaralaštvo;
2
293
ZAUSTAVLJENI PROCES
-
90.04 Rad umjetniþkih ustanova;
-
91.01 Djelatnosti biblioteka i arhiva;
-
91.02 Djelatnost muzeja i zbirki;
-
91.03 aštita i održavanje nepokretnih kulturnih dobara, kulturno-istorijskih
lokacija, zgrada i sliþnih turistiþkih spomenika;
avod üe obavljati i poslove spoljnotrgovinskog prometa iz oblasti usluga a iz
okvira upisane djelatnosti za koju se osniva, u skladu sa zakonom.
ýlan .
avod üe obavljati djelatnost na osnovu svojih programskih i planskih
dokumenata, odluka i zakljuþaka svih oblika djelovanja (organa, radnih tijela,
odbora), forumskim i neposrednim radom i ukljuþivanjem svih kompetentnih i
zainteresovanih organizacija, ustanova, predstavnika republiþkih organa, organa
lokalnih samouprava i pojedinaca iz oblasti kulture, umjetnosti, nauke, prosvjete,
obrazovanja i stvaralaštva.
avod üe iz oblasti svojih djelatnosti davati mišljenja i preporuke Nacionalnom
savjetu bošnjaþke nacionalne manjine, na njegov zahtjev u skladu sa zakonom.
ýlan 6.
Sredstva za osnivanje i poþetak rada avoda obezbeÿuje osnivaþ.
Osnivaþki ulog Nacionalnog savjeta bošnjaþke nacionalne manjine/Bošnjaþkog
nacionalnog vijeüa iznosi 100.00 (sto hiljada) dinara.
Iznos sredstava potrebnih za rad i programsku djelatnost avoda regulisaüe se
posebnim ugovorima na osnovu finansijskog plana za svaku budžetsku godinu.
ýlan .
avod sredstva za rad obezbjeÿuje iz:
1. budžeta osnivaþa;
2. budžeta Vlade Republike Srbije i budžeta jedinica lokalnih samouprava;
3. prihoda ostvarenih iz sopstvenih djelatnosti;
4. fondova, fondacija, donacija, priloga i sponzorstava domaüih i stranih fiziþkih
i pravnih lica;
5. drugih izvora, u skladu sa zakonom.
Sredstva iz stava 1. ovog þlana koriste se u skladu sa zakonom, ovom odlukom,
statutom avoda, programom rada i finansijskim planom avoda.
294
3
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ýlan .
a svoje obaveze u pravnom prometu, avod odgovara cjelokupnom svojom
imovinom.
ýlan 9.
Organi avoda su:
-
direktor;
-
upravni odbor;
-
nadzorni odbor.
ýlan 10.
Direktor rukovodi avodom.
Direktora imenuje i razrješava Izvršni odbor Nacionalnog savjeta bošnjaþke
nacionalne manjine /Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, na period od þetiri godine, sa
moguünošüu ponovnog imenovanja.
Uslovi koje mora ispunjavati kandidat za direktora utvrÿuju se statutom
avoda..
ýlan 11.
Direktor:
-
predstavlja i zastupa avod;
-
organizuje i rukovodi radom avoda;
-
izvršava odluke upravnog odbora i preuzima mjere za njihovo sprovoÿenje;
-
stara se o zakonitosti rada i odgovoran je za zakonitost rada avoda;
-
predlaže program rada;
-
predlaže akte koje donosi upravni odbor;
-
donosi akt o unutrašnjoj organizaciji i sistematizaciji radnih mjesta;
-
vrši druge poslove utvrÿenje zakonom i statutom;
andat direktora avoda traje þetiri godine, sa moguünošüu ponovnog izbora.
4
295
ZAUSTAVLJENI PROCES
ýlan 12.
Upravi odbor avoda ima predsjednika i þetiri þlana.
Predsjednika i þlanove upravnog odbora imenuje i razrješava Izvršni odbor
Nacionalnog savjeta bošnjaþke nacionalne manjine / Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa.
andat predsjednika i þlanova Upravnog odbora je þetiri godine, sa
moguünošüu ponovnog imenovanja.
ýlan 1 .
Upravni odbor:
-
donosi statut avoda;
-
donosi godišnji program rada;
-
usvaja finansijski plan;
-
usvaja izvještaj o poslovanju;
-
usvaja završni raþun;
-
odluþuje o korišüenju sredstava, u skladu sa zakonom;
-
donosi odluke o statusnim promjenama, u skladu sa zakonom;
-
obavlja i druge poslove utvrÿenje zakonom i statutom.
ýlan 14.
Nadzorni odbor avoda ima predsjednika i dva þlana.
Predsjednika i þlanove nadzornog odbora imenuje i razrješava Izvršni odbor
Nacionalnog saveta bošnjaþke nacionalne manjine / Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa.
andat predsjednika i þlanova nadzornog odbora je þetiri godine, sa
moguünošüu ponovnog imenovanja.
ýlan 1 .
Nadzorni odbor:
296
-
vrši nadzor nad zakonitošüu rada avoda;
-
pregleda završni raþun i izvještaje o poslovanju i utvrÿuje da li su saþinjeni u
skladu sa propisima;
-
obavlja i druge poslove utvrÿene zakonom i statutom.
5
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
O rezultatima izvršenog nadzora Nadzorni odbor izvještava Izvršni odbor
Nacionalnog saveta bošnjaþke nacionalne manjine / Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa.
ýlan 16.
Izvršni odbor Nacionalng savjeta bošnjaþke nacionalne manjine / Bošnjaþkog
nacionalnog vijeüa ima pravo da direktoru i upravnom odboru avoda predlaže mjere
radi nesmetanog funkcionisanja avoda i obavljanja djelatnosti za koje je avod
osnovan i da traži podnošenje drugih izvještaja koji se odnose na rad i poslovanje
avoda, a koji nisu predviÿeni ovm aktom, kao i da preduzima druge mjere kojima se
obezbjeÿuju uslovi za obavljanje djelatnosti avoda.
ýlan 1 .
Radi efikasnijeg rada i bolje organizacije posla, posebnom odlukom, Izvršni
odbor Nacionalnog savjeta bošnjaþke nacionalne manjine / Bošnjaþkog nacionalnog
vijeüa može dio osnivaþkih prava nad avodom prenijeti na Republiku Srbiju.
eÿusobna prava, obaveze i odgovornosti izmeÿu Nacionalnog saveta
bošnjaþke nacionalne manjine / Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa i Republike Srbije
uredili bi se posebnim ugovorom izmeÿu Nacionalnog savjeta bošnjaþke nacionalne
manjine / Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa i Vlade Republike Srbije.
ýlan 1 .
avod aktivno uþestvuje u sprovoÿenju politike Nacionalnog savjeta
bošnjaþke nacionalne manjine / Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, odnosno Izvršnog
odbora i drugih organa i odbora Nacionalnog savjeta bošnjaþke nacionalne manjine /
Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, kao i republiþkih organa uprave nadležnih za oblasti
kulture i ostvarivanja prava nacionalnih manjina.
ýlan 19.
Izvršni odbor Nacionalnog savjeta bošnjaþke nacionalne manjine / Bošnjaþkog
nacionalnog vijeüa daje saglasnost na statut, program rada, finansijski plan, završni
raþun, akt o unutrašnjoj organizaciji i sistematizaciji radnih mjesta avoda, po
pribavljenom mišljenju Resora za kulturu i nadležnih struþnih službi Nacionalnog
saveta bošnjaþke nacionalne manjine / Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa
ýlan 20.
avod podnosi izvještaj o svom poslovanju Izvršnom odboru Nacionalnog
savjeta bošnjaþke nacionalne manjine / Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, najmanje
jedanput godišnje.
6
297
ZAUSTAVLJENI PROCES
ýlan 21.
a vršioca dužnosti direktora avoda, do imenovanja direktora
imenuje se Nazim iþina, dipl. producent, iz Novog Pazara.
avoda,
ýlan 22.
Izvršni odbor Nacionalnog savjeta bošnjaþke nacionalne manjine / Bošnjaþkog
nacionalnog vijeüa imenovaüe organe avoda, direktora, predsjednike i þlanove
upravnog i nadzornog odbora, u roku od 90 dana od dana upisa avoda u
odgovarajuüi registar, u skladu sa zakonom.
Upravni odbor avoda dužan je da u roku od 30 dana od imenovanja
imenovanja donese statut avoda.
ýlan 2 .
avod stiþe svojstvo pravnog lica upisom u odgovarajuüi registar, u skladu sa
zakonom.
ýlan 24.
Ova Odluka stupa na danom donošenja.
Broj 332-09/2011
u Novom Pazaru, 20. septembra. 2011. godine
N
I N
NI S
E B N ý E N I N NE
B N ý
N I N N
I EûE
N INE
v.d. PREDS EDNI
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
7
298
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Na osnovu þlana 16. Statuta Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, Nacionalni savjet bošnjaþke
nacionalne manjine/Bošnjaþko nacionalno vijeüe, na sjednici održanoj dana 20. septembra
donosi sledeüi
ý
adužuje se Izvršni odbor Nacionalnog savjeta bošnjaþke nacionalne manjine/Bošnjaþkog
nacionalnog vijeüa, da u skladu sa þlanovima 12. i 14. Odluke o osnivanja avoda za kulturu
sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji, hitno i bez odlaganja imenuje Predsjednike i þlanove
Upravnog i Nadzornog odbora avoda.
Novi Pazar, 20. septembra 2011. godine
Broj: 332-1-09/2011
N
I N
NI S
B
E B
N
ý
ý EN
N
N
I N
N
I N
NE
N INE
I EûE
v.d. PREDS EDNI
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
299
ZAUSTAVLJENI PROCES
Na osnovu þlana 34. akona o kulturi ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), þlana
16. stava 1. taþke 11. Statuta Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, i þlana 21. Odluke o
osnivanju avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji, Nacionalni savjet
bošnjaþke nacionalne manjine / Bošnjaþko nacionalno vijeüe, na sjednici održanoj 20.
septembra 2011. godine, donosi
D
R I
D
R S ND
D
I EN
N
N S I DIRE
ý I B N
R
RE
B I I SRBI I
I
a vršioca dužnosti direktora avoda, do imenovanja direktora avoda, imenuje
se Nazim iþina, dipl. producent iz Novog Pazara.
II
Imenovani se postavlja do izbora, odnosno do stupanja na dužnost direktora
avoda, a najduže godinu dana od dana postavljanja na dužnost.
III
Odluka stupa na snagu danom donošenja.
Novi Pazar, 20. septembra 2011. godine
Broj: 333-09/2011
N
I N
NI S
E B N ý E N I N NE
B N ý
N I N N
I EûE
N INE
v.d. PREDS EDNI
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
300
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Na osnovu þlana 41. akona o kulturi ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), þlana
12. Odluke o osnivanju avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji od 20.
septembra 2011. godine broj 332-09/2011 i þlana 16. stava 1. taþke 11. Statuta
Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, Izvršni odbor Nacionalng savjeta bošnjaþke nacionalne
manjine / Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, na sjednici održanoj 23. septembra 2011.
godine, donosi
I EN
N
D
REDS EDNI
Iý N
D
R S ND ý I
RE B I I SRBI I
R N
B N
DB R
I
a predsjednika Upravnog odbora avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u
Republici Srbiji imenuje se, Ervin ûatoviü, redovni profesor Fakulteta umjetnosti
Univerziteta u Prištini i vanredni profesor Državnog Univerziteta u Novom Pazaru, šef
departmana za umjetnost.
II
a þlanove Upravnog odbora avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici
Srbiji imenuju se:
1. dr Redžep krijelj,
2.
uhedin Fijuljanin dipl. politikolog,
3.
ersiha Pruševiü, diplomirani-master umjetnosti,
4.
ustafa Baltiü, arheolog.
III
Odluka stupa na snagu danom donošenja.
Novi Pazar, 23. septembra 2011. odine
Broj: 334-09/2011
I
N
I N
N
B
S
N
E
ý
R NI DB R
B N ý EN
N I N N
I N NE
I Eû
N INE
PREDS EDNI
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
301
ZAUSTAVLJENI PROCES
Na osnovu þlana 45. akona o kulturi ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), þlana 14.
Odluke o osnivanju avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji br. od 20.
septembra 2011. godine broj 332-09/2011 i þlana 16. stava 1. taþke 11. Statuta Bošnjaþkog
nacionalnog vijeüa, Izvršni odbor Nacionalng savjeta bošnjaþke nacionalne manjine /
Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, na sjednici održanoj 23. septembra 2011. godine, donosi
D
I EN
N
N
N D RN
R S ND û I B
RE B I I SRBI I
Iý
REDS EDNI
D
DB R
N
I
a predsjednika Nadzornog odbora avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici
Srbiji imenuje se, efüet atriü dipl. ing. rhitekture.
II
a þlanove Nadzornog odbora avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji
imenuju se:
1. Senad ahmutoviü, dipl. ekonomista i
2. Nihad usinac, dipl. ekonomista
III
Odluka stupa na snagu danom donošenja.
Novi Pazar, 23. septembra 2011. godine
Broj: 335-09/2011
I
N
I N
N
B
S
N
E
ý
R NI DB R
B N ý EN
N I N N
I N NE
I Eû
N INE
PREDS EDNI
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
302
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
þ
ɢ
-
þ
þ
þ
STATUT
ZAVODA ZA KULTURU SANDŽAýKIH BOŠNJAKA
U REPUBLICI SRBIJI
I OSNOVNE ODREDBE
ýlan 1.
þ
þ
ü
þ
þ
ÿ
þ
þ
þ
ü
þ
þ
þ
ü
ýlan 2.
þ
II NAZIV, SJEDIŠTE I PEýAT ZAVODA
ýlan 3.
Zavod za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici
Srbiji
303
ZAUSTAVLJENI PROCES
ýlan 4.
ýlan 5.
þ
þ
þ
sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji Tutin
þ
Zavod za kulturu
þ
þ
þ
þ
ÿ
þ
þ
þ
þ
þ
þ
þ
þ
ü
þ
þ
III ZASTUPANJE I PREDSTAVLJANJE ZAVODA
ýlan 6.
þ
ýlan 7.
ü
þ
IV DJELATNOST ZAVODA
ýlan 8.
þ
304
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
þ
ü
þ
x
þ
x
þ
x
x
ÿ
þ
-
x
ÿ
x
x
x
þ
þ
x
x
-
x
-
x
þ
þ
ü
þ
þ
þ
ü
þ
þ
ü
305
ZAUSTAVLJENI PROCES
þ
þ
ü
ýlan 9.
þ
ýlan 10.
fi
-
þ
-
þ
þ
þ
-
-
306
-
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
þ
-
þ
þ
-
-
ÿ þ
-
þ
-
ÿ þ
þ
-
þ
-
þ
þ
ü
þ
fi
V UNUTRAŠNJA ORGANIZACIJA ZAVODA
ýlan 11.
307
ZAUSTAVLJENI PROCES
ÿ
fi
-
fi þ
-
ÿ
Odjeljenje opštih i poslova
ýlan 12.
þ
ÿ
Odjeljenje za istraživanje, zaštitu i dokumentaciju
ýlan 13.
ÿ
ÿ
þ
þ
þ
ÿ
-
ÿ
ÿ
-
Sektor za graditeljsko naslijeÿe
ÿ
ÿ
þ
þ
þ
þ
308
ü
þ
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
þ
þ
þ
-
þ
þ
-
ÿ
ü
ü
ü
þ
þ
ü
þ
-
þ
ü
ü
ü
ÿ
þ
Sektor za kulturni menadžment, izdavaštvo i informaciono-komunikacione
poslove
þ
þ
ÿ
þ
fi
ü
ü
þ
ÿ
fi
þ
þ
ÿ
ü
ü
ÿ
309
ZAUSTAVLJENI PROCES
þ
þ
þ
þ
fi
ÿ
þ
þ
ÿ
-
Odjeljenje za arhitekturu, slikarstvo i fiziþko-hemijska laboratorija
ýlan14.
fi þ þ
ÿ
ÿ
þ
þ
-
þ
ÿ
ÿ
-
ÿ
ÿ
-
þ
-
ÿ
þ ü
þ
ÿ
ü
þ
þ
ÿ
ÿ
ÿ
ÿ
fi þ
þ
ÿ
ÿ
310
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
þ ü
fi þ
ÿ
þ
fi þ
þ
ü
þ
-
-
Knjigovodstveno-raþunovodstveni poslovi
ýlan 15.
þ
þ
þ
ü
fi
þ
fi
þ
þ
ü
ü
ýlan 16.
ü
meÿunarodnu saradnju
ÿ
ÿ
þ
þ
þ
þ
þ
þ
VI ORGANI ZAVODA
ýlan 17.
-
311
ZAUSTAVLJENI PROCES
ýlan 18.
þ
þ
ü
ü
þ
ü
þ
ýlan 19.
ÿ
ÿ
þ
312
þ
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ýlan 20.
þ
þ
þ
þ
þ
þ
ü
ü
þ
ü
ýlan 21.
fi
þ
þ
ü
ÿ
þ
þ
þ
þ
ü
ÿ
þ
þ
ýlan 22.
þ
þ
þ
þ
þ
ü
ü
þ
ü
313
ZAUSTAVLJENI PROCES
ýlan 23.
ü
þ
ÿ
þ
ÿ
þ
þ
ü
ýlan 24.
þ
þ
ü
ÿ
ÿ
ýlan 25.
fi
þ
ü
þ
þ
ÿ
ÿ
þ
þ
ÿ
ü
þ
ü
þ
ýlan 26.
þ
ÿ
þ
þ
ü
þ
þ
314
ü
þ
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ýlan 27.
þ
þ
ü
fi
þ
þ
þ
þ
ü
ýlan 28.
þ
þ
ü
ýlan 29.
þ
fi þ
ýlan 30.
VII PLANIRANJE
ýlan 31.
þ
þ
ÿ
þ
þ
ÿ
þ
ü
ýlan 32.
þ
315
ZAUSTAVLJENI PROCES
VII SREDSTVA
ýlan 33.
ü
fi
ýlan 34.
ÿ
þ
ü
fi þ
þ
þ
þ
þ
ýlan 35.
ýlan 36.
ÿ
þ
þ
þ
þ
þ
ÿ
þ
þ
þ
IX ODBRANA
ýlan 37.
316
þ
þ
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
-
X JAVNOST RADA
ýlan 38.
ü
XI OPŠTI AKTI ZAVODA
ýlan 39.
ÿ
ýlan 40.
þ
XII PRELAZNE I ZAVRŠNE ODREDBE
ýlan 41.
þ
þ
ü
317
ZAUSTAVLJENI PROCES
Novi Pazar, 03. oktobra 2011. godine
Broj: 1-03-10/2011
PREDS EDNI
UPR VNO ODBOR
VOD
Prof. dr Ervin ûatoviü,
OSNIV ý
ES D D UD EVIû, dipl. sociolog
(Saglasnost na Statut Zavoda data Odlukom Izvršnog odbora Nacionalnog savjeta
bošnjaþke nacionalne manjine / Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, broj 342-09/2011
od 10. oktobra 2011. godine)
318
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Na osnovu þlana 19. Odluke o osnivanju avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka
u Republici Srbiji (broj 332-09/2011 od 20. septembra 2011. godine) i þlana 16. stava 1.
taþke 11. Statuta Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, Izvršni odbor Nacionalnog savjeta
bošnjaþke nacionalne manjine / Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, na sjednici održanoj
dana 10. oktobra 2011. godine u Novom Pazaru, donio je
D
D
D
N
S
SN S I N S
R S ND ý I B
RE B I I SRIB I
N
I
Ovom Odlukom daje se saglasnost na Statut avoda za kulturu sandžaþkih
Bošnjaka, broj 1-03-10/2011, usvojen na sjednici Upravnog odbora avoda od 03.
oktobra 2011. godine.
II
Odluka stupa na snagu danom donošenja.
Broj: 342-09/2011
u Novom Pazaru, 10. oktobra 2011. godine
I
N
I N
N
B
S
N
E
ý
R NI DB R
B N ý EN
N I N N
I N NE
I Eû
N INE
PREDS EDNI
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
319
IV
Službena upotreba
jezika i pisma
323
ZAUSTAVLJENI PROCES
324
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.Br 1 2 02 2011
Na osnovu þlana 22. stav 1. taþka 5. akona o nacionalnim savetima nacionalnih
manjina ( Službeni glasnik RS broj 2/09), Izvršni odbor Bošnjaþkog nacionalnog
vijeüa na sjednici održanoj dana 06.06.2011. godine, postupajuüi po zahtjevu Odjeljenja
za stambeno komunalne poslove i zaštitu životne sredine radske uprave za izvorne i
povjerene poslove rada Novog Pazara, daje sljedeüe
I
EN E
I
Bošnjaþko nacionalno vijeüe/Nacionalni savet bošnjaþke nacionalne manjine daje
pozitivno mišljenje na Odluku Skupštine grada Novog Pazara broj 352-326/11 od 30.05.
2011. godine o prijedlogu naziva radskom trgu u Novom Pazaru R
I IS BE
IS OVIû i pokretanju postupka za davanje naziva radskom trgu u Novom
Pazaru.
II
Ovo mišljenje dostaviti Odjeljenju za stambeno komunalne poslove i zaštitu
životne sredine radske uprave za izvorne i povjerene poslove rada Novog Pazara.
BR
EN E
Pravni osnov za davanje mišljenja na Odluku Skupštine grada o prijedlogu naziva
radskom trgu u Novom Pazaru i pokretanju postupka za davanje naziva radskom trgu
u Novom Pazaru,. sadržan je u þlanu 93. stav 2. akona o lokalnoj samoupravi ( Službeni
glasnik RS broj 129/0 ) i þlanu 22. stav 1. taþka 5. akona o nacionalnim savetima
nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS broj 2/09 kao i þlanovima 5 i 11. Statuta
rada Novog Pazara ( Službeni list opštine Novi Pazar , broj 14/0 i Službeni list
rada Novog Pazara , broj /09).
Odlukom Skupštine rada Novog Pazara broj 352-326/11 od 30.05. 2011. godine
utvrÿen prijedlog naziva radskog tga u Novom Pazaru je: R
I IS
BE
IS
OVIû . ýlanom 4. iste Odluke propisano je da Bošnjaþko nacionalno
vijeüe/Nacionalni savet bošnjaþke nacionalne manjine da svoje mišljenje na pomenutu
Odluku.
ýlanom 93. stav 2. akona o lokalnoj samoupravi ( Službeni glasnik RS broj
129/0 ) propisano je da ako je na podrucju jedinice lokalne samouprave jezik
nacionalne manjine u službenoj upotrebi, u postupku promjene naziva ulica, trgova,
gradskih þetvrti, zaselaka i drugih dijelova naseljenih mjesta, pribavice se mišljenje
325
ZAUSTAVLJENI PROCES
nacionalnog savjeta. Ista obaveza organa lokalne samouprave prilikom promjene naziva
ulica, trgova, þetvri, zaselaka i drugih dijelova naseljenih mjesta propisana je i þlanom
11. Statuta rada Novog Pazara ( Službeni list opštine Novi Pazar , broj 14/0 i
Službeni list rada Novog Pazara , broj /09).
azi Isa-beg Ishakoviü (oko 1414-14 2. godine) osnivaþ je Novog Pazara i jedna
je od najznamenitijih liþnosti iz bošnjaþke hitorije i kulture.
Izgradnjom palisadnog utvrÿenja na mjestu današnjeg gradskog parka, 1456.
godine, Isa beg Ishakoviü utemeljio je još jedan znaþajan šeher tog vremena, Novi
Pazar u kome je izgradio hamam (javno kupatilo), karavan-saraj, džamiju sa mektebom i
druge graÿevine.
azi Isa-beg Ishakoviü poznat je i kao veliki dobrotvor i zadužbinar, a pored
Novog Pazara smatra se osnivaþem Sarajeva i apca i dao je ogroman doprinos razvoju
Skoplja, Prizrena i mnogij drugih gradova na Balkanu.
Odlukom Skupštine rada Novog Pazara da se pokrene postupak za davanje
imena gradskom trgu po osnivaþu Novog Pazara azi Isa-begu Ishakoviüu doprinosi se,
promovisanju pozitivnih kulturnih i historijskih vrijednosti Novog Pazara, kao i
približavanju i shvatanju nacionalnih i kulturnih vrijednosti meÿu narodima koji žive na
ovom prostoru.
Shodno ovlašüenjima propisanim zakonom i Statutom grada Novog Pazara a
vodeüi se pravom pripadnika bošnjaþke nacionalne manjine na promovisanje svojih
kulturnih i historijskih vrijednosti kao i ravnopravnosti sa ostalim nacionalnim
zajednicama u Republici Srbiji, Bošnjaþko nacionalno vijeüe/Nacionalni savet bošnjaþke
nacionalne manjine donelo je mišljenje kao u izreci I.
U Novom Pazaru,
06.06.2011. godine
I
B
N
ý
N
R NI DB R
I N N
I Eû
REDS EDNI
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
326
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
327
ZAUSTAVLJENI PROCES
Poštovani gospodine Džudževiþu,,
U prilogu Vam dostavljamo nacrt preporuke koju þe Zaštitnik graāana uputiti nadležnim
državnim organima radi otklanjanja uoĀenih nedostataka u Zakonu o službenoj upotrebi jezika
i pisama, a u cilju delotvornog ostvarivanja prava pripadnika nacionalnih manjina na
ravnopravnu službenu upotrebu svog jezika i pisma.
Imajuþi u vidu našu dosadašnju saradnju i ovom prilikom oĀekujemo da nam dostavite
mišljenje na nacrt preporuke i eventualne sugestije ili primedbe. Molimo Vas da to uradite
najkasnije do Āetvrtka 3. novembra 2011. godine.
Ukoliko su Vam potrebne dodatne informacije, možete me kontaktirati putem mejla
([email protected]) i na broj telefona 011/ 2068 – 142.
S poštovanjem,
Violeta ûoriü
Naþelnica
328
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
REPUBLIKA SRBIJA
ZAŠTITNIK GRAĈANA
16-1977 / 10
Beograd
del.br.
datum
Shodno Ālanu 1. st. 2. Zakona o Zaštitniku graāana („Sl. glasnik RS“ br. 79/05 i 54/07), starajuþi se
o zaštiti i unapreāenju ljudskih i manjinskih sloboda i prava, na osnovu Āinjenica i podataka
poznatih javnosti i prikupljenih istraživanjem o službenoj upotrebi jezika i pisama nacionalnih
manjina u Srbiji, u skladu sa Ālanom 24. st. 2. Zakona, Zaštitnik graāana daje mišljenje sa
preporukom:
MIŠLJENJE
Postojeþi nedostaci u Zakonu o službenoj upotrebi jezika i pisama ("Sl. glasnik RS", br. 30/2010,
u daljem tekstu: Zakon) spreĀavaju ostvarivanje prava pripadnika nacionalnih manjina na
ravnopravnu službenu upotrebu njihovih jezika i pisama.
Zakonom nije obezbeāeno da se u jedinici lokalne samouprave, u ravnopravnu službenu
upotrebu, obavezno uvede jezik i pismo nacionalne manjine u sluĀaju kada je ispunjen
Zakonom utvrāen uslov da je na njenom podruĀju nastanjeno više od 15% stanovništva
pripadnika iste nacionalne manjine.
Suprotnost Ālana 11. stav 4. i Ālana 19. Zakona koja se sastoji u tome da imaju isti predmet
ureāenja - ispisivanja imena organa, naziva jedinica lokalne samouprave, naseljenih mesta,
trgova i ulica i drugih toponima na podruĀjima na kojima su u službenoj upotrebi i jezici
nacionalnih manjina, a da razliĀito propisuju naĀine ostvarivanja ove obaveze, stvara zabunu i
otežava efikasno i potpuno ostvarivanje prava na ravnopravnu službenu upotrebu jezika i
pisama nacionalnih manjina.
Odredbama Āl. 21. i Āl. 22. Zakona nije obezbeāen ni efikasan nadzor nad primenom Zakona,
niti finansijska sredstva potrebna za primenu i zaštitu prava na službenu upotrebu jezika i
pisama nacionalnih manjina.
Imajuþi u vidu znaĀaj jezika i pisama za oĀuvanje identiteta etniĀkih i jeziĀkih manjina i težeþi
unapreāenju ostvarivanja prava na ravnopravnu službenu upotrebu jezika i pisama pripadnika
nacionalnih manjina, Zaštitnik graāana u smislu odredbi Āl. 24. st. 2. Zakona o Zaštitniku graāana,
upuþuje Ministarstvu za ljudska i manjinska prava, državnu upravu i lokalnu samoupravu i
RepubliĀkom sekretarijatu za zakonodavstvo sledeþu preporuku.
elefon 011 206
100
eligradska 16, 11000 Beograd
.ombudsman.rs
e mail zastitnik
zastitnik.rs
329
ZAUSTAVLJENI PROCES
2
PREPORUKA
U cilju ostvarivanja i unapreāenja ravnopravne službene upotrebe jezika i pisama nacionalnih
manjina potrebno je da nadležni državni organi:
1. Preduzmu mere kako bi se u Zakonu na jasan i nedvosmislen naĀin uredilo:
- Ǽbavezno uvoāenje u ravnopravnu službenu upotrebu jezika i pisma nacionalne manjina
na teritoriji jedinice lokalne samouprave kada procenat pripadnika te nacionalne manjine u
ukupnom broju stanovnika na njenoj teritoriji dostiže 15% prema rezultatima poslednjeg
popisa stanovništva;
- Ǽbavezno ispisivanje imena organa koja vrše javna ovlašþenja, nazivȎ jedinica lokalne
samouprave, naseljenih mesta, trgova i ulica i drugih toponima prema tradiciji i pravopisu
jezika nacionalne manjina koji je u službenoj upotrebi na teritoriji jedinice lokalne
samouprave;
-
Neophodna finansijska sredstva za ostvarivanje službene upotrebe jezika i pisama.
2. Obezbede sve potrebne naĀine, mere i finansijska sredstva za primenu Zakona o službenoj
upotrebi jezika i pisama i efikasno vršenje nadzora nad njegovom primenom.
3. Radi ostvarivanja zakonom utvrāenih nadležnosti nacionalnih saveta nacionalnih manjina,
potrebno je da im se, shodno Ālanu 10. Zakona o nacionalnim savetima nacionalnih manjina,
omoguþi da uĀestvuju u pripremi Zakona i drugih akata kojima se ureāuje službena
upotreba jezika i pisama nacionalnih manjina.
Ministarstvo za ljudska i manjinska prava, državnu upravu i lokalnu samoupravu i RepubliĀki
sekretarijat za zakonodavstvo obavestiþe Zaštitnika graāana, u skladu sa Āl. 31. st. 3. Zakona o
Zaštitniku graāana, o preduzetim merama neophodnim za sprovoāenje preporuke najkasnije u
roku od 60 dana.
RAZLOZI
Ustavom Republike Srbije ("Sl. glasnik RS", br. 98/2006), propisano je da je u Republici Srbiji u
službenoj upotrebi srpski jezik i þiriliĀko pismo, a da se službena upotreba drugih jezika i pisama
ureāuje posebnim zakonom, na osnovu Ustava. Kako bi se ovo Ustavom garantovao pravo
ostvarilo i omoguþila ravnopravna službena upotreba jezika i pisama nacionalnih manjina donet je
Zakon o izmenama i dopunama Zakona o službenoj upotrebi jezika i pisama, na osnovu kojeg je
trebalo da se usklade ustavne odredbe sa Zakonom o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina
("Sl. list SRJ", br. 11/2002, "Sl. list SCG", br. 1/2003 - Ustavna povelja i "Sl. glasnik RS", br. 72/2009 dr. zakon) i sa potvrāenom Okvirnom konvencijom za zaštitu prava nacionalnih manjina ("Sl. list
SRJ - Meāunarodni ugovori", br. 6/98).
Zakon o službenoj upotrebi jezika i pisama je osnovni zakon iz oblasti službene upotrebe jezika i
pisma. ÿlanom 1. Zakona propisano je da je u Republici Srbiji u službenoj upotrebi srpski jezik i
þiriliĀko pismo, kao i latiniĀno pismo na naĀin utvrāen Zakonom, a da su, na podruĀjima na kojima
žive pripadnici nacionalnih manjina u službenoj upotrebi, istovremeno sa srpskim jezikom, i jezici i
pisma nacionalnih manjina, na naĀin utvrāen Zakonom.
elefon 011 206
330
100
eligradska 16, 11000 Beograd
.ombudsman.rs
e mail zastitnik
zastitnik.rs
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
3
Meāutim, uprkos tome što je u pravnom poretku Republike Srbije pravo na službenu upotrebu
jezika i pisama, ureāeno Zakonom, Zaštitniku graāana se obraþaju graāani ukazujuþi na teškoþe
u vezi s ostvarivanjem ovog prava.
I
U vezi s tim, karakteristiĀan je primer opštine Priboj u kojoj pripadnicima bošnjaĀke nacionalne
manjine nije omoguþena ravnopravna službena upotreba bosanskog jezika i latiniĀnog pisma u
skladu s Ālanom 11. stav 2. Zakona. Naime, Statutom opštine Priboj predviāeno je da je na njenoj
teritoriji u službenoj upotrebi srpski i þiriliĀko pismo, a uvoāenje bosanskog jezika i njegovog
pisma moguþe je iskljuĀivo ukoliko Skupština opštine usvoji promenu njenog Statuta u skladu s
Ālanovima 20, 32 i 33 Zakona o lokanoj saamoupravi (Sl. glasnik RS br. 129). Meāutim, odbornici
Skupštine opštne u više skupštinskih saziva nisu prihvatili inicijativu za promenu Statuta i nisu
usvojili rešenje na osnovu kojeg bi bilo moguþe da bosanski jezik bude u službenoj upotrebi. S
obzirom na to da je na teritoriji opštine Priboj, prema rezultatima Popisa stanovništva iz 2002.
godine 18,33% Bošnjaka, uvoāenje bosanskog jezika je, prema Ālanu 11. Stav 2. Zakona, kojim je
predviāeno da jedinica lokalne samouprave obavezno statutom uvodi u ravnopravnu službenu
upotrebu jezik i pismo nacionalne manjine ukoliko procenat pripadnika te nacionalne manjine u
ukupnom broju stanovnika na njenoj teritoriji dostiže 15% prema rezultatima poslednjeg popisa
stanovništva, imperativna obaveza. Obavezu opštine Priboj da uvede bosanski jezik u ravnopranu
službenu upotrebu osnažuje i Āinjenica da je ratifikacijom Evropske povelje o regionalnim ili
manjinskim jezicima (Sl. list SCG - Meāunarodni ugovori br. 18/05), Republika Srbija prihvatila da,
u skladu sa svojim zakonima, obezbedi primenu odredaba Povelje za albanski, bosanski, bugarski,
maāarski, romski, rumunski, rusinski, slovaĀki, ukrajinski i hrvatski.
Zaštitnik graāana je 31. marta 2010. godine uputio Preporuku Skupštini opštine Priboj oĀekujuþi da
þe nadležni opštinski organi preduzeti sve neophodne mere kako bi se pomenuti nedostatak
otklonio i omoguþila primena Ustavom i Zakonom priznatog prava nacionalnih manjina. Meāutim,
kako to nije uĀinjeno Zaštitnik graāana je o propustima u radu Skupštine opštine Priboj obavestio
Ministarstvo za ljudska i manjinska prava, državnu upravu i lokalnu samoupravu kao nadležnog
organa za vršenje nadzora nad zakonitošþu rada i akata jedinica lokalne samouprave. Ministarstvo
je Skupštini opštine Priboj ukazao na neophodnost da se na prvoj narednoj sednici pokrene
postupak za izmenu Statuta opštine Priboj i omoguþi uvoāenje u službenu upotrebu jezik i pismo
bošnjaĀke nacionalne manjine. Kako nije uvažen nalog Ministarstva i nije izmenjen Statut,
Ministarstvo je, poĀetkom marta 2011. godine podneo predlog Ustavnom sudu, za ocenu
ustavnosti i zakonitosti Statuta opštine Priboj, po kome još nije odluĀivano.
Postupak koji je vodio Zaštitnika graāana i mere koje je preduzelo Ministarstvo za ljudska i
manjinska prava, državnu upravu i lokalnu samoupravu ukazuju na to da postojeþi pravni propisi
ne predviāaju efikasnu pravnu zaštitu koja bi obezbedila ostvarivanje i zaštitu prava pripadnika
nacionalne manjine na ravnopravnu službenu upotrebu jezika i pisma.
II
Zaštitnik graāana je 2009/2010. godine sproveo istraživanje o primeni prava nacionalnih manjina
na službenu upotrebu jezika i pisma na osnovu kojeg je uoĀio suprotnosti Ālana 11. stav 4. i Ālana
19. Zakona o službenoj upotrebi jezika i pisama jer uprkos tome što imaju isti predmet ureāenja ispisivanje imena organa, naziva jedinica lokalne samouprave, naseljenih mesta, trgova i ulica i
drugi toponima, na podruĀjima na kojima su u službenoj upotrebi i jezici nacionalnih manjina
razliĀito propisuju naĀine ostvarivanja ove obaveze. Naime, prema Ālanu 11. stav 4. Zakona,
predviāeno je da se na teritoriji jedinica lokalne samouprave u kojoj je uveden u ravnopravnu
službenu upotrebu jezik i pismo nacionalne manjine, nazivi jedinica lokalne samouprave,
naseljenih mesta, trgova i ulica i drugi toponimi ispisuju na jeziku nacionalne manjine, prema
njenoj tradiciji i pravopisu. Istovremeno, Ālanom 19. Zakona, predviāeno je da se na podruĀjima na
elefon 011 206
100
eligradska 16, 11000 Beograd
.ombudsman.rs
e mail zastitnik
zastitnik.rs
331
ZAUSTAVLJENI PROCES
4
kojima su u službenoj upotrebi i jezici nacionalnih manjina, nazivi mesta i drugi geografski nazivi,
nazivi ulica i trgova, nazivi organa i organizacija, saobraþajni znaci, obaveštenja i upozorenja za
javnost i drugi javni natpisi ispisuju se i na jezicima nacionalnih manjina.
Naizgled identiĀne, navedene zakonske odredbe sadrže suštinsku razliku jer je Ālanom 11. stav 4.
Zakona predviāeno da se geografski nazivi moraju ispisivati na jeziku nacionalne manjine tako da
iskazuju tradicionalne nazive koje koriste pripadnici nacionalne manjine (npr. tradicionalni naziv
Srbobrana je Szenttamas), a s druge strane i suprotno tome, takva moguþnost nije predviāena,
Ālanom 19. istog Zakona, kojim je predviāeno da se ispisivanje geografskih naziva na jezicima
nacionalnih manjina može ostvariti i bez poštovanja njihovih tradicija i pravopisa. ÿlan 19. Zakona
omoguþava da se geografski naziv ispisuje na jeziku i prema pravopisu jezika nacionalne manjine,
ali ne i da bude ispisan prema tradiciji i pravopisu te nacionalne manjine.
Istovremeno postojanje Ālana 19. izigrava svrhu koja se želi postiþi odredbom Ālana 11. stav 4.,
odnosno onemoguþava efikasno i potpuno ostvarivanje prava na ravnopravnu službenu upotrebu
jezika i pisama nacionalnih manjina. Pravo da se prilikom ispisivanja naziva jedinice lokalne
samouprave i naseljenog mesta koriste tradicionalni nazivi na jeziku i pravopisu nacionalne
manjine i kada se razlikuju od srpskog naziva je utvrāeno kako odredbom Ālana 79. Ustava
Republike Srbije, tako i aktima meāunarodnog prava i to – Okvirnom konvencijom za zaštitu
nacionalnih manjina Sveta Evrope, odnosno bilateralnim sporazumima sa drugim državama (npr.
sa Republikom Maāarskom).
III
Zakonom o ministarstvima ("Sl. glasnik RS", br. 16/2011), propisano je da službena upotreba jezika
i pisama u nadležnosti Ministarstva za ljudska i manjinska prava, državnu upravu i lokalnu
samoupravu (Ālan 11) i RepubliĀkog sekretarijata za zakonodavstvo (Ālana 24). Istovremeno,
Zakonom o službenoj upotrebi jezika i pisama odredbom Ālana 22. nadzor nad sprovoāenjem
Zakona je dat u nadležnost odreāenom broju ministarstava koja su nadležna za poslove u oblasti
uprave, saobraþaja, urbanizma i stambeno-komunalnih poslova, prosvete, kulture i zdravstva. Na
osnovu postupka koji je vodio i obaveštenja nadležnih ministarstava o nadzoru nad sprovoāenjem
odredaba Zakona, Zaštitnik graāana je utvrdio da pojedina ministarstva nemaju potrebne
kapacitete i ne vrše nadzor nad sprovoāenjem odredaba Zakona o službenoj upotrebi jezika i
pisama. Imajuþi u vidu navedeno, te da nadzor nad primenom Zakona nije u nadležnosti jednog
ministarstva, a da ne postoji pravno obavezujuþa koordinacija svih nadležnih državnih organa u
vezi s nadzorom, proizilazi to da nije obezbeāeno kontinuirano praþenje njegove primene.
Zbog toga, Zaštitnik graāana smȎtra da mere potrebne za doslednu primenu zakona nisu
obezbeāene i mišljenja je da bi zakonom trebalo utvrditi nadležnost jednog organa za
sprovoāenje nadzora nad primenom Zakona o službenoj upotrebi jezika i pisama.
Utvrāivanjem jednog nadležnog organa obezbedilo bi se kako praþenje stanja i celovito
sagledavanje problema koji prate službenu upotrebu jezika i pisama, tako i primena mera
neophodnih za otklanjanje nedostataka, kaznenih odredbi za nepostupanje u skladu sa zakonom, a
stvorili bi se i uslovi za planiranje mera unapreāenje službene upotrebe jezika i pisama, posebno u
vezi s planiranjem i dodeljivanjem neophodnih budžetskih sredstava.
IV
ÿlanom 21. Zakona, propisano je da sredstva za ostvarivanje službene upotrebe jezika i pisama
obezbeāuju organi, odnosno organizacije u kojima se ostvaruju prava i obaveze utvrāene
Zakonom. Imajuþi u vidu da zakonska odredba ne precizira obavezu organa odnosno organizacija
u pogledu preduzimanja mera za ostvarivanje prava na službenu upotrebu jezika i pisama,
Zaštitnik graāana ukazuje na potrebu da se zakonom uredi materija postojeþeg Ālana 21. Zakona u
elefon 011 206
332
100
eligradska 16, 11000 Beograd
.ombudsman.rs
e mail zastitnik
zastitnik.rs
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
5
smislu utvrāivanja obaveze planiranja i dodeljivanja sredstava iz RepubliĀkog budžeta organima
odnosno organizacijama u kojima se ostvaruje službena upotreba jezika i pisama.
ZnaĀajno je napomenuti, da je na osnovu Ālana 76. Zakona o utvrāivanju nadležnosti Autonomne
Pokrajine Vojvodine utvrāeno da autonomna pokrajina preko svojih organa, u skladu sa zakonom
kojim se ureāuje službena upotreba jezika i pisama, bliže ureāuje službenu upotrebu jezika i
pisama nacionalnih manjina na teritoriji autonomne pokrajine i vrši inspekcijski nadzor u skladu sa
zakonom kojim se ureāuje službena upotreba jezika i pisama, kao poveren posao. Ovi poslovi
spadaju u delokrug Pokrajinskog sekretarijata za obrazovanje, upravu i nacionalne zajednice, koji
vrši nadzor nad primenom zakonskih odredbi, prati stanje i dodeljuje sredstva pokrajinskog
budžeta, putem konkursa. Na taj naĀin su postignuti znaĀajni rezultati u vezi sa doslednom
primenom zakonskih odredbi službene upotrebe jezika i pisama. Pokrajinski sekretarijat za
obrazovanje, upravu i nacionalne zajednice svake godine predstavlja Izveštaj o izvršenom nadzoru
nad primenom propisa kojima se ureāuje službena upotreba jezika i pisama.
V
Zaštitnik graāana ukazuje da je neophodno da se prilikom ureāenja prava na službenu upotrebu
jezika i pisama nacionalnih manjina, a naroĀito prilikom donošenja zakona i drugih propisa kojim
se bliže ureāuju ova pitanja ima u vidu i odredba Ālana 10. stav 1. taĀka 10. Zakona o nacionalnim
savetima nacionalnih manjina, kojom je propisano da nacionalni savet, u skladu sa zakonom i
svojim statutom, preko svojih organa samostalno uĀestvuje u pripremi propisa i predlaže izmenu i
dopunu propisa kojima se ureāuju Ustavom garantovana prava nacionalnih manjina u oblasti
kulture, obrazovanja, obaveštavanja i službene upotrebe jezika i pisama.
Na osnovu svih prethodnih navoda, Zaštitnik graāana smatra uputnim i neophodnim da
Ministarstvo za državnu upravu i lokalnu samoupravu i RepubliĀki sekretarijat za zakonodavstvo,
u skladu sa utvrāenim nadležnostima, preduzmu mere i aktivnosti radi otklanjanja uoĀenih
nedostataka u Zakonu o službenoj upotrebi jezika i pisama, u cilju delotvornog ostvarivanja prava
pripadnicima nacionalne manjine na ravnopravnu službenu upotrebu svog jezika i pisma.
ZAMENIK ZAŠTITNIKA GRAċANA
dr Goran Bašiþ
elefon 011 206
100
eligradska 16, 11000 Beograd
.ombudsman.rs
e mail zastitnik
zastitnik.rs
333
V
Povjerenica za zaštitu
ravnopravnosti
R.br.229 02 2011
RE
B I
SRBI
ERENI
I
R N R
DR NE EN
E R Iû
N S I
Beogradska br. 0
11000 BE
R D
Poštovana,
Obraüam Vam se ovim pismom da u skladu sa zakonom i Vašim ovlašüenjima a na
osnovu usmenog razgovora obavljenog 20.0 .2011.godine u Beogradu, pokrenete postupak
i nakon utvrÿivanja þinjeniþnog stanja preduzmete zakonom predviÿene mjere kako bi se
otklonilo diskriminatorsko postupanje þime bi se obezbijedilo nastavljanje i omoguüavanje
ostvarivanja Ustavom i zakonom garantovanih prava pripadnicima bošnjaþke nacionalne
manjine u Republici Srbiji.
stavom Republike Srbije ( Službeni glasnik RS , broj 9 /2006), izmeÿu ostalog,
propisano je da Republika Srbija štiti prava nacionalnih manjina i jemþi posebnu zaštitu
nacionalnim manjinama radi ostvarivanja potpune ravnopravnosti i oþuvanju njihovog
identiteta, kao i da pored prava koja su Ustavom zajemþena svim graÿanima, jemþe se
dodatna individualna ili kolektivna prava. Individualna prava ostvaruju se pojedinaþno, a
kolektivna u zajednici sa drugima, u skladu sa Ustavom, zakonom i meÿunarodnim
ugovorima. Putem kolektivnih prava pripadnici nacionalnih manjina, neposredno ili preko
svojih predstavnika, uþestvuju u odluþivanju ili sami odluþuju o pojedinim pitanjima
vezanim za svoju kulturu, obrazovanje, obavještavanje i službenu upotrebu jezika i pisma
u skladu sa zakonom.
akonom o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR ,
broj 11/02), regulisan je naþin ostvarivanja individualnih i kolektivnih prava koja su,
domaüim zakonodavstvom i meÿunarodnim obavezujuüim dokumentima, garantovana
pripadnicima nacionalnih manjina. Odredbama tog zakona, Bošnjacima, kao i ostalim
pripadnicima nacionalnih manjina u Republici Srbiji, garantovana je i zaštita od svakog
oblika diskriminacije u ostvarivanju prava i sloboda i uspostavljeni su instrumenti kojima
se obezbjeÿuju i štite posebna prava nacionalnih manjina, posebno u oblastima
obrazovanja, službene upotrebe jezika i pisma, in ormisanja i kulture.
akonom o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009),
ureÿena je opšta zabrana diskriminacije, njeni oblici i sluþajevi kao i postupci zaštite od
diskriminacije.
akonom o nacionalnim savetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS ,
broj 2/09), ureÿene su i propisane nadlježnosti Nacionalnih savjeta nacionalnih manjina
radi ostvarivanja prava na samoupravu u kulturi, obrazovanju, obavještavanju i
službenoj upotrebi jezika i pisma.
Shodno Ustavu Republike Srbije, gore navedenim zakonima i þinjenici da je, na
osnovu rezultata Popisa stanovništva održanog od 1. do 15. aprila 2002. godine, bosanski
jezik u službenoj upotrebi u gradu Novom Pazaru, opštinama utin, Sjenica i Prijepolje, te
akona o rati ikaciji Evropske povelje o regionalnim i manjinskim jezicima ( Sl. list
337
ZAUSTAVLJENI PROCES
S
broj 1 /2005 od 23.12.2005.godine), Bošnjaþko nacionalno vijeüe se, u cilju
implementacije zakonskih odredbi u navedene þetiri oblasti, u nekoliko navrata, a nakon
usvajanja akona o nacionalnim savjetima nacionalnih manjina 31.0 .2009.godine,
obraüalo predsjedniku Vlade Republike Srbije, koji je ujedno i predsjednik Savjeta
Republike Srbije za nacionalne manjine, i nadlježnim ministarstvima, radi preduzimanja
neophodnih mjera za nastavak ostvarivanja nacionalnih prava pripadnika bošnjaþkog
naroda u Republici Srbiji. Predsjednik Vlade i Savjeta, kao i nadlježni ministri i
ministarstva, meÿutim, nisu preduzeli nikakve radnje kojim bi se Bošnjacima u Republici
Srbiji omoguüilo ostvarivanje nacionalnih prava, u skladu sa Ustavom i zakonima.
U odvojenim pismima koja su šefovi resora u Izvršnom odboru BNV uputili ministrima
nadlježnim za poslove državne uprave i lokalne samouprave, unutrašnjih poslova, prosvjete
i nauke, kulture, informisanja i informacionog društva zatraženo je:
1. obezbjeÿenje službene upotrebe bosanskog jezika i pisma u javnim ispravama i
jedinicama lokalne samouprave, u skladu sa zakonom i meÿunarodnim standardima,
2. obezbjeÿenje obrazovanja na bosanskom jeziku za pripadnike bošnjaþke nacionalne
manjine, u skladu sa zakonom, primjenom odela obrazovanja za sandžaþke
Bošnjake u Republici Srbiji,
3. formiranje Redakcije na manjinskim jezicima pri R S-u,
4. osnivanje avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka.
Pored zahtjeva iz þetiri oblasti koje su definisane Ustavom i zakonom, Bošnjaþko
nacionalno vijeüe je zahtjevalo od državnih organa/Saveta Republike Srbije za nacionalne
manjine da se ukine Uredba o upravnim okruzima, kao i da se finansiranja Bošnjaþkog
nacionalog vijeüa/ Nacionalnog saveta bošnjaþke nacionalne manjine odvija u skladu sa
zakonom odnosno da lokalne samuoprave u svojim budžetima predvide sredstva sa
finansiranje BNV-a/ NSBN , na šta ih zakon obavezuje.
I pored þinjenice da je Republika Srbija uložila znaþajne napore u posljednjih
nekoliko godina na planu unaprjeÿenja položaja manjina u njoj, evidentno je da je, usljed
neþinjenja državnih organa, u posljednje tri godine zaustavljen proces ostvarivanja
nacionalnih prava pripadnika bošnjaþke nacionalne zajednice u Republici Srbiji.
Diskriminatorskim postupanjem, þiji je pojam definisan þlanom 2. stav 1. taþka 1.
akona o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009), državni organi
Republike Srbije kao i organi jedinica lokalne samouprave u Sandžaku, doveli su do
zastoja u ostvarivanju nacionalnih prava sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji u svim
oblastima definisanim Ustavom i zakonom, þime su Bošnjaci postali jedna od nacionalnih
zajednica sa najnižim stepenom ostvarenosti svojih nacionalnih prava u Republici Srbiji.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
26.0 .2011. godine
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa
Narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl.sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
338
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br.2 0 02 2011
RE
B I
SRBI
ERENI
I
R N R
DR NE EN
E R Iû
N S I
Beogradska br. 0
11000 B e o g r a d
Na osnovu þlana 10. stav 1. taþka 12. akona o nacionalnim savetima
nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), a u vezi sa þlanom 24. stav
2. akona o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009), i þlana 15.
oslovnika o radu ovjerenika za zaštitu ravnopravnosti del.br.5 4/2011 od
16.05.2011.godine, u svojstvu predsjednika Izvršnog odbora Nacionalnog saveta
bošnjaþke nacionalne manjine /Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, podnosim
RI
R
B
I
inistarsva za kulturu, informisanje i informaciono društvo Republike
Srbije, 11000 Beograd, Vlajkoviüeva broj 3, odgovorno lice Predrag arkoviü ministar
B
diskriminatorskog postupanja,
kršenjem odredaba
stava Republike Srbije
( Službeni glasnik RS , broj 9 /06) nesprovoÿenjem akona o zaštiti prava i sloboda
nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj 11/2002), akona o nacionalnim
savjetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/2009) i akona o
kulturi ( Službeni glasnik RS , broj 2/2009), þime je pripadnicima bošnjaþke
nacionalne manjine u Republici Srbiji neopravdano onemoguüeno i uskraüeno
korišüenje Ustavom i zakonom garantovanih prava i isti su suprotno odredbama
akona o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009), stavljeni u
nepovoljan položaj i postali nacionalna manjina sa najnižim stepenom ostvarenosti
svojih nacionalnih prava u oblasti oþuvanja, unaprjeÿenja i razvoja kulture.
BR
EN E
stavom Republike Srbije ( Službeni glasnik RS , broj 9 /06) je izmeÿu
ostalog propisano da Republika Srbija štiti prava nacionalnih manjina i jemþi posebnu
zaštitu nacionalnim manjinama radi ostvarivanja potpune ravnopravnosti i oþuvanju
njihovog identiteta, kao i da pored prava koja su Ustavom zajemþena svim graÿanima,
jemþe se dodatna individualna ili kolektivna prava. Individualna prava ostvaruju se
pojedinaþno, a kolektivna u zajednici sa drugima, u skladu sa Ustavom, zakonom i
meÿunarodnim ugovorima. Putem kolektivnih prava pripadnici nacionalnih manjina,
339
ZAUSTAVLJENI PROCES
neposredno ili preko svojih predstavnika, uþestvuju u odluþivanju ili sami odluþuju o
pojedinim pitanjima vezanim za svoju kulturu, obrazovanje, obavještavanje i službenu
upotrebu jezika i pisma u skladu sa zakonom.
akonom o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR ,
broj 11/02), regulisan je naþin ostvarivanja individualnih i kolektivnih prava koja su,
domaüim zakonodavstvom i meÿunarodnim obavezujuüim dokumentima, garantovana
pripadnicima nacionalnih manjina. Odredbama tog zakona, Bošnjacima, kao i ostalim
pripadnicima nacionalnih manjina u Republici Srbiji, garantovana je i zaštita od svakog
oblika diskriminacije u ostvarivanju prava i sloboda i uspostavljeni instrumenti kojima
se obezbjeÿuju i štite posebna prava nacionalnih manjina, posebno u oblastima
obrazovanja, službene upotrebe jezika i pisma, informisanja i kulture.
akonom o nacionalnim savetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik
RS , broj 2/09), ureÿene su i propisane nadlježnosti Nacionalnih savjeta nacionalnih
manjina radi ostvarivanja prava na samoupravu u kulturi, obrazovanju, obavještavanju i
službenoj upotrebi jezika i pisma, kao i naþin finansiranja nacionalnih savjeta
nacionalnih manjina.
akonom o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009),
ureÿena je opšta zabrana diskriminacije, njeni oblici i sluþajevi kao i postupci zaštite od
diskriminacije.
akonom o kulturi ( Službeni glasnik RS , broj 2/2009), utvrÿen je, izmeÿu
ostalog, opšti interes u kulturi koji obuhvata i otkrivanje, stvaranje, prouþavanje,
oþuvanje i predstavljanje srpske kulture i kulture nacionalnih manjina, naþin
ostvarivanja tog interesa kao i prava, obaveze i odgovornosti Republike Srbije.
U oblasti kulture u okviru postojeüih zavoda i institucija kulture nisu
obezbijeÿeni adekvatni mehanizmi zaštite kulturnog nasljeÿa sandžaþkih Bošnjaka,
koje je izloženo stalnom propadanju i devastaciji, naroþito u sandžaþkim opštinama - u
kojima sandžaþki Bošnjaci žive u najveüem broju. U cilju obezbjeÿenja adekvatnije
zaštite, njegovanja i afirmacije kulturno-historijskog nasljeÿa Bošnjaka u Srbiji, kao
jedna od najvažnijih mjera koju je neophodno sprovesti u djelo je osnivanje avoda za
kulturu sandžaþkih Bošnjaka, kao krovne institucije za zaštitu i afirmaciju kulturne
baštine sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji, u skladu sa þlanom 12. akona o
zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina i þlanom 16. akona o nacionalnim
savetima nacionalnih manjina, te pozitivnom iskustvu nacionalnih manjina u
Vojvodini. Ono što je zabrinjavajuüe je to da, ovu instituciju imaju sve ostale
nacionalne manjine sem Bošnjaka.
Bošnjaþko nacionalno vijeüe zahtjevom za osnivanje avoda za kulturu
sandžaþkih Bošnjaka obratilo se
inistarstvu kulture Republike Srbije dana
1 .02.2011. godine.
U svom odgovoru, od 04.03.2011. godine, broj 633-00-39/2011-01 inistarstvo
kulture se proglašava nenadlježnim i zahtjev prosljeÿuje inistarstvu za ljudska i
manjinska prava koje nije preduzelo nikakve mjere u smislu postupanja po zahtjevu
BNV-a.
vrdnje ministarstva kulture, u svom odgovoru broj 633-00-39/2011-01 od
04.03.2011. godine, da ministarstvo nije nadlježno da postupa po zahtjevu za osnivanje
avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka nije osnovano iz razloga jer je þlanom 24.
akona o kulturi propisano da Republika Sbija, autonomna pokrajina, odnosno jedinica
lokalne samouprave mogu osnivati ustanove radi oþuvanja, unprjeÿenja i razvoja
kulturne posebnosti i oþuvanja nacionalnog identiteta nacionalnih manjina.
340
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Nakon izvršene rekonstrukcije Vlade Republike Srbije, promjene ministra
nadlježnog za poslove kulture kao i spajanja odreÿenih ministarstava, Bošnjaþko
nacionalno vijeüe uputilo je dana 23.05.2011. godine, ministru kulture, informisanja i
informacionog društva Predragu arkoviüu prijedlog za osnivanje avoda za kulturu
sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji sa prijedlogom Odluke o osnivanju. U prilogu
ovog dokumenta ministru arkoviüu proslijeÿeni su i raniji dopisi upuüeni ministarstvu
kulture, odgovori ministarstva, elaborat o osnivanju avoda i prijedlog odluke o
osnivanju avoda. Odgovor nadlježnog ministra i ministarstva je izostao a nisu
preduzete bilo kakve radnje u cilju ispunjenja zahtjeva Bošnjaþkog nacionalnog
vijeüa/Nacionalnog saveta bošnjaþke nacionalne manjine kao Ustavom i akonom
ustanovljenog organa manjinske samouprave a þime bi se Bošnjacima u Republici
Srbiji omoguüilo oþuvanje, unaprjeÿenje i razvoj kulture i obezbijedilo ostvarivanje
ravnopravnosti i oþuvanje identiteta u skladu sa Ustavom, zakonom i standardima
Evropske unije.
RI
ahtjev inistarstvu kulture, br.
02 2011, od 1 .02.2011. godine, za
osnivanje
avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka, sa odgovorom
inistarstva broj 6 00 9 2011 01 od 04.0 .2011. godine
- rijedlog za osnivanje
avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka sa
prijedlogom odluke o osnivanju i ostalom prateüom dokumentacijom. br.
1 6 02 2011 od 2 .0 .2011. godine.
ýlanom 4. akona o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj
22/2009), propisano je da su svi jednaki i uživaju jednak položaj i jednaku pravnu
zaštitu, bez obzira na liþna svojstva i da je svako dužan da poštuje naþelo jednakosti,
odnosno zabranu diskriminacije.
Poštujuüi ovu zakonsku odredbu kao i zakonske odredbe propisane þlanom 12.
akona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni glasnik SR , broj
11/02) i þlanovima 16 i 1 . akona o nacionalnim savetima nacionalnih manjina
( Službeni glasnik RS , broj 2/2009), ministrarstvo Republike Srbije nadlježno za
poslove kulture bilo je dužno pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjine obezbijediti
zaštitu i afirmaciju kulturnog nasljeÿa, uslove za oþuvanje, unaprjeÿenje i razvoj
avoda za
kulture, oþuvanje identiteta i obezbjeÿivanje ravnopravnosti osnivanjem
kulturu sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji .
ako su Bošnjaci jedina manjinska zajednica, u Republici Srbiji, koja nema
svoj avod za kulturu, inistarstvo kulture, informisanja i informacionog društva
Republike Srbije svojim propuštanjem postupanja po osnovu zakona i zahtjeva
zasnovanih na Ustavu i zakonu i kršenjem naþela jednakosti, onemoguüilo je
pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjine korišüenje Ustavom i zakonom zajemþenih
i garantovanih prava.
ýime je, od
inistarstva kulture, informisanja i informacionog društva,
kršenjem i nesprovoÿenjem Ustava i zakona, a suprotno þlanu 6. Ustava Republike
Srbije ( Službeni glasnik RS , broj 9 /2006), þlanu 3. akona o zaštiti prava i sloboda
nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj 11/2002 ) i þlanu 24. akona o zabrani
diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009), izvršen akt neposredne
diskriminacije bliže opisan u þlanu 6. akona o zabrani diskriminacije Službeni
glasnik RS , broj 22 2009 , a od strane ministra redraga arkoviüa i povreda
341
ZAUSTAVLJENI PROCES
naþela jednakih prava i obaveza bliže opisana u þlanu
diskriminacije Službeni glasnik RS , broj 22 2009 .
.
akona o zabrani
S toga predlažem da nakon sprovedenog postupka po ovoj Pritužbi i utvrÿivanja
þinjeniþnog stanja, u skladu sa Vašim zakonskim ovlašüenjima, koja su propisana
akonom o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS, , broj 22/09) i
Poslovnikom o radu Povjerenika za zaštitu ravnopravnosti del.br.5 4/2011 od
16.05.2011. godine, reagujete i preduzmete zakonom predviÿene mjere kako bi se
otklonilo diskriminatorsko postupanje þime bi se obezbijedilo nastavljanje i
omoguüavanje ostvarivanja Ustavom i zakonom garantovanih prava pripadnicima
bošnjaþke nacionalne manjine u Republici Srbiji.
S poštovanjem,
u Novom Pazaru,
26.0 .2011. godine
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa
Narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl.sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
342
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br. 2 1 02 2011
RE
B I
SRBI
ERENI
I
R N R
DR NE EN
E R Iû
N S I
Beogradska br. 0
11000 B e o g r a d
Na osnovu þlana 10. stav 1. taþka 12. akona o nacionalnim savetima
nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), a u vezi sa þlanom 24. stav
2. akona o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009), i þlana
15. oslovnika o radu ovjerenika za zaštitu ravnopravnosti del.br.5 4/2011 od
16.05.2011.godine, u svojstvu predsjednika Izvršnog odbora Nacionalnog saveta
bošnjaþke nacionalne manjine /Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, podnosim
RI
R
B
I
irka vetkoviüa, predsjednika Vlade Republike Srbije i Savjeta
Republike Srbije za nacionalne manjine, 11000 Beograd, Nemanjina 11.
B
diskriminatorskog postupanja, kršenjem odredaba stava Republike
Srbije ( Službeni glasnik RS , broj 9 /06), kršenjem i nesprovoÿenjem akona o
zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj 11/2002),
akona o ladi ( Službeni glasnik RS broj 55/2005 i 1/2005-ispravka i 101/0 ),
akona o nacionalnim savetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS , broj
2/2009), akona o službenoj upotrebi jezika i pisma ( Službeni glasnik RS , broj
45/91, 53/93, 6 /93, 101/2005 i 30/2010), akona o osnovama sistema obrazovanja
i vaspitanja ( Službeni glasnik RS , broj 2/2009), akona o kulturi ( Službeni
glasnik RS , broj 2/2009), akona o rati ikaciji Okrvirne konvencije za zaštitu
nacionalnih manjina ( Službeni list SR
eÿunarodni ugovori , broj 6/9 ),
akona o rati ikaciji Evropske povelje o regionalnim i manjinskim jezicima
( Službeni list S
broj 1 /2005) akona o radiodi uziji ( Službeni glasnik RS ,
br. 42/2002, 9 /2004, 6/2005, 9/2005 - dr. zakon, 62/2006, 5/2006 i 6/2006 ispr.), akona o javnom in ormisanju ( Službeni glasnik RS , broj 43/2003,
61/2005 i 1/2009), redbe o savetu Republike Srbije za nacionalne manjine
( Službeni glasnik RS , br. 50/09) i Statuta Radiodi uzne ustanove Radio
elevizija Srbije , þime je pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjine u Srbiji
neopravdano onemoguüeno i uskraüeno korišüenje Ustavom i zakonom garantovanih
prava i isti su suprotno odredbama akona o zabrani diskriminacije ( Službeni
glasnik RS , broj 22/2009), stavljeni u nepovoljan položaj i postali nacionalna
manjina sa najnižim stepenom ostvarenosti svojih nacionalnih prava u Republici
Srbiji.
343
ZAUSTAVLJENI PROCES
BR
EN E
Shodno Ustavu Republike Srbije, gore navedenim zakonima i þinjenici da je,
na osnovu rezultata Popisa stanovništva održanog od 1. do 15. aprila 2002. godine,
bosanski jezik u službenoj upotrebi u gradu Novom Pazaru, opštinama utin, Sjenica i
Prijepolje, Bošnjaþko nacionalno vijeüe se, u cilju implementacije zakonskih odredbi
u þetiri oblasti definisane Ustavom i zakonom, u nekoliko navrata, a nakon usvajanja
akona o nacionalnim savjetima nacionalnim manjina 31.0 .2009.godine, obraüalo
predsjedniku Vlade Republike Srbije, koji je ujedno i predsjednik Savjeta Republike
Srbije za nacionalne manjine, i nadlježnim ministarstvima, radi preduzimanja
neophodnih mjera za nastavak ostvarivanja nacionalnih prava pripadnika bošnjaþkog
naroda u Republici Srbiji. Predsjednik Vlade i Savjeta, kao i nadlježni ministri i
ministarstva, meÿutim, nisu preduzeli nikakve radnje kojim bi se Bošnjacima u
Republici Srbiji omoguüilo ostvarivanje nacionalnih prava, u skladu sa Ustavom i
zakonima.
U odvojenim pismima koja su šefovi resora u Izvršnom odboru BNV uputili
ministrima nadlježnim za poslove državne uprave i lokalne samouprave, unutrašnjih
poslova, prosvjete i nauke, kulture, informisanja i informacionog društva zatraženo je:
1. obezbjeÿenje službene upotrebe bosanskog jezika i pisma u javnim ispravama
i
jedinicama lokalne samouprave, u skladu sa zakonom i meÿunarodnim
standardima,
2. obezbjeÿenje obrazovanja na bosanskom jeziku za pripadnike bošnjaþke
nacionalne manjine, u skladu sa zakonom, primjenom odela obrazovanja za
sandžaþke Bošnjake u Republici Srbiji,
3. formiranje Redakcije na manjiskim jezicima pri R S-u,
4. osnivanje avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka.
Pored zahtjeva iz þetiri oblasti koje su definisane Ustavom i zakonom,
Bošnjaþko nacionalno vijeüe je zahtjevalo od državnih organa Vlade i Savjeta
Republike Srbije za nacionalne manjine da se ukine Uredba o upravnim okruzima.
I pored þinjenice da je Republika Srbija uložila znaþajne napore u posljednjih
nekoliko godina na planu unaprjeÿenja položaja manjina u njoj, evidentno je da je,
usljed neþinjenja državnih organa, u posljednje tri godine zaustavljen proces
ostvarivanja nacionalnih prava pripadnika bošnjaþke nacionalne zajednice u Republici
Srbiji.
stavom Republike Srbije ( Službeni glasnik RS , broj 9 /06), akonom o
zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj 11/2002),
akonom o nacionalnim savetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS ,
broj 2/2009), akonon o službenoj upotrebi jezika i pisma ( Službeni glasnik
RS , broj 45/91, 53/93, 6 /93, 101/2005 i 30/2010), akonom o osnovama sistema
obrazovanja i vaspitanja ( Službeni glasnik RS , broj 2/2009), akonom o
kulturi ( Službeni glasnik RS , broj 2/2009), akonom o rati ikaciji Okrvirne
konvencije za zaštitu nacionalnih manjina ( Službeni list SR
eÿunarodni
ugovori , broj 6/9 ), akonom o rati ikaciji Evropske povelje o regionalnim i
manjinskim jezicima ( Službeni list S
broj 1 /2005) akonom o radiodi uziji
( Službeni glasnik RS , br. 42/2002, 9 /2004, 6/2005, 9/2005 - dr. zakon, 62/2006,
344
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
5/2006 i 6/2006 - ispr.), akonom o javnom in ormisanju ( Službeni glasnik
RS , broj 43/2003, 61/2005 i 1/2009), redbom o savetu Republike Srbije za
nacionalne manjine ( Službeni glasnik RS , br. 50/09) i Statutom Radiodi uzne
ustanove Radio elevizija Srbije , propisana su, individualna i kolektivna prava
pripadnicima nacionalnih manjina koje im država jemþi, garantuje i štiti u oblastima
kulture, informisanja, službene upotrebe jezika i pisma i obrazovanja.
Ustavom Republike Srbije i gore nevedenim zakonima kao i akonom o
zabrani diskriminacije ureÿena je i zaštita nacionalnih manjina od svakog oblika
diskriminacije u ostvarivanju prava i sloboda.
U oblasti službene upotrebe jezika i pisma Bošnjaþko nacionalno vijeüe, 3.
oktobra 2009. godine, je usvojilo Odluku o utvrÿivanju tradicionalnih naziva jedinica
lokalne samouprave, naseljenih mjesta i drugih geografskih naziva na bosanskom
jeziku na podruþju Novog Pazara, utina, Sjenice i Prijepolja. Na osnovu te odluke,
mnogim naseljenim mjestima i geografskim pojmovima na podruþju ovih opština
vraüeni su njihovi tradicionalni nazivi na bosanskom jeziku (Odluka objavljena u
Službenom glasniku RS , br. 5/2010, od 5. februara 2010. godine). Iako je
Bošnjaþko nacionalno vijeüe u više navrata zahtijevalo od nadležnih državnih organa
dosljednu primjenu zakonskih odredbi i ravnopravnu upotrebu bosanskog jezika u
radu državnih organa i institucija i ustanova sa javnim ovlašüenjima, ona nije izvršena
tako da je njegova službena upotreba još uvijek na deklarativnom nivou. U vezi sa tim
izostala je i pravovaljana reakcija i angažman inistarstva za državnu upravu i
lokalnu samoupravu, koje preko nadležnih inspekcijskih organa i drugih raspoloživih
mehanizama nije obezbjedilo primjenu zakonskih normi u vezi sa dvojeziþnim
natpisima na zgradama državnih organa i drugih javnih institucija, naseljenim
mjestima, ulicama u gradu, geografskim i drugim nazivima, kao ni ravnopravnu
primjenu bosanskog jezika u upravnom, prekršajnom ili kriviþnom postupku. Osim
toga, i pored postojanja zakonom predviÿenih uslova i više intervencija Bošnjaþkog
nacionalnog vijeüa, u opštini Priboj bosanski jezik još uvijek nije uveden u zvaniþnu
službenu upotrebu, a u praksi nije obezbjeÿeno ni izdavanje liþnih dokumenata za
pripadnike bošnjaþke nacionalne zajednice na bosanskom jeziku.
U oblasti obrazovanja, i pored postojanja adekvatnih mehanizama, ni na
jednom nivou obrazovanja, nije ostvareno zakonom zagarantovano pravo na
obrazovanje na bosanskom kao maternjem jeziku sandžaþkih Bošnjaka.
Implementacija tog prava u praksi svedena je na nastavni predmet Bosanski jezik sa
elementima nacionalne kulture u osnovnim školama u Novom Pazaru, Sjenici,
utinu i samo u jednoj školi u Prijepolju, i to u rangu izbornog nastavnog predmeta. I
pored þinjenice da je došlo do formiranja zajedniþke radne grupe predstavnika
Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa i inistarstva prosvjete Republike Srbijie i izrade
odela obrazovanja na bosanskom jeziku za sandžaþke Bošnjake u Republici
Srbiji , kao struþnog elaborata na osnovu kojeg bi se u praksi ostvarilo pravo na
obrazovanje na maternjem jeziku Bošnjaka u Srbiji, njegova primjena je izostala od
strane inistarstva prosvjete, kojem je elaborat dostavljen još 11. novembra 2009.
godine. dekvatna primjena prava na obrazovanje u skladu sa zakonom izostala je i
kada je u pitanju izdavanje udžbenika maternjeg jezika ( Bosanski jezik sa
elementima nacionalne kulture ), s obzirom da su Bošnjaci jedina manjinska
nacionalna zajednica u Republici Srbiji za koju nije obezbjeÿena njegova priprema i
štampanje.
U oblasti in ormisanja na bosanskom jeziku, pored finansiranja izdavanja
jednog štampanog glasila ( Sandžaþke novine ), Bošnjacima kao zajednici, njihovim
nacionalnim predstavnicima, kao i bošnjaþkoj kulturi i tradiciji uopšte, nije
345
ZAUSTAVLJENI PROCES
obezbjeÿena adekvatna zastupljenost u programskoj šemi na avnom servisu
Radioteleviziji Srbije (R S), kao ni u djelo sproveden zakljuþak Programskog odbora
R S-a o formiranju zajedniþke redakcije na manjinskim jezicima koja bi, pored
programa na jezicima drugih manjinskih nacionalnih zajednica, emitovala i program
na bosanskom jeziku, u vezi sa þime je nadležnim organima proslijeÿen i potreban
prijedlog sa obrazloženjem.
U oblasti kulture u okviru postojeüih zavoda i institucija kulture nisu
obezbjeÿeni adekvatni mehanizmi zaštite kulturnog naslijeÿa sandžaþkih Bošnjaka,
koje je izloženo stalnom propadanju i devastaciji, naroþito u sandžaþkim opštinama u kojima sandžaþki Bošnjaci žive u najveüem broju. U cilju obezbjeÿenja adekvatnije
zaštite, njegovanja i afirmacije kulturno-historijskog nasljeÿa Bošnjaka u Srbiji, kao
jedna od najvažnijih mjera koju je neophodno sprovesti u djelo je osnivanje avoda
za kulturu sandžaþkih Bošnjaka, kao krovne institucije za zaštitu i afirmaciju kulturne
baštine sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji. Napominjem da ovu instituciju imaju
sve ostale nacionalne manjine.
O onemoguüavanju i uskraüivanju u ostvarivanju nacionalnih prava
sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji u svim oblastima definisanim Ustavom i
zakonom, Bošnjaþko nacionalno vijeüe upoznalo je Predsjednika Vlade Republike
Srbije i Predsjednika Savjeta Republike Srbije za nacionalne manjine
irka
vetkoviüa zahtjevom broj 02-02/2011 od 13.01.2011.godine i od istog tražilo da
posreduje u procesu daljeg ostvarenja prava i nacionalne ravnopravnosti pripadnika
nacionalne zajednice u Republici Srbiji. akoÿe je istim zahtjevom traženo da se
organizuje sastanak na kojem bi uþestvovali predstavnici Vijeüa kao i ministri za
ljudska i manjinska prava, državnu upravu i lokalnu samoupravu, unutrašnjih poslova,
kulture i informisanja kao i predstavnici drugih relevantnih institucija i organizacija u
zemlji.
Po zahtjevu Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa nije bilo nikakvog odgovora niti
su bilo kakve radnje preduzete.
ýlanom . stav 1. akona o ladi ( Službeni glasnik RS broj 55/2005 i
1/2005-ispravka i 101/0 ), propisano je da Vlada nadzire rad organa državne uprave,
usmjerava organe državne uprave u sprovoÿenju politike i izvršavanju zakona i drugih
opštih akata i usklaÿuje njihov rad.
ýlanom 12. akona o ladi ( Službeni glasnik RS broj 55/2005 i 1/2005ispravka i 101/0 ), izmeÿu ostalog propisano je da Predsjednik Vlade vodi i
usmjerava Vladu, stara se o jedinstvu politiþkog djelovanja Vlade, usklaÿuje rad
þlanova Vlade, predstavlja Vladu i saziva njene sjednice, kao i da Predsjendik Vlade
može ostalim þlanovima Vlade davati obavezna uputstva i posebna zaduženja, shodno
programu i politici Vlade.
Iz ovlašüenja kako Vlade Republike Srbije tako i Predsjednika Vlade jasno
proizilazi da je irko vetkoviü u svojstvu predsjednika Vlade bio dužan da po
zahtjevima Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa naloži nadlježnim ministrima da donijete
zakone sprovode u praksi a time pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjine
obezbjede ravnopravnost sa drugima i korišüenje Ustavom i zakonom zajemþenih i
garantovanih prava.
Uredbom o Savjetu Republike Srbije za nacionalne manjine ( Službeni
glasnik RS , br. 50/09), propisano je da Savjet, izmeÿu ostalog, prati i razmatra stanje
ostvarivanja prava nacionalnih manjina u Republici Srbiji kao i da predlaže mjere za
346
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
unaprjeÿenje pune i djelotvorne ravnopravnosti pripadnika nacionalnih manjina i da
razmatra mjere koje u te svrhe predlože drugi organi i tijela. Predsjednik Vlade je
ujedno i predsjednik Savjeta a þlanovi Savjeta su ministri za ljudska i manjinska
prava, državnu upravu i lokalnu samoupravu, unutrašnjih poslova, kulture i
informisanja, omladine i sporta, pravde kao predstavnici Vlade i predsjednici
nacionanih savjeta nacionalnih manjina.
irko vetkoviü, vršeüi funkciju predsjednika Savjeta nije preduzeo nijednu
mjeru ili radnju kojom bi pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjine bilo omoguüeno
da koriste Ustavom i zakonom zajemþena i garantovana prava.
redbom lade Republike Srbije o upravnim okruzima ( Službeni glasnik
RS broj 3/92, 36/92, 52/92, 60/93, 5/95 i 15/06), dio Sandžaka (grad Novi Pazar i
opštine utin, Sjenica, Prijepolje, Priboj i Nova Varoš) u Republici Srbiji podijeljen je
u dvije administrativne cjeline, odnosno u dva uprava okruga. Navedena Uredba,
donijeta od strane Vlade Republike Srbije, u suprotnosti je sa þlanom . stava
Republike Srbije ( Službeni glasnik RS broj 9 /06), kao i sa þlanom 22. akona o
zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj 11/02).
Pomenuta Uredba je u suprotnosti sa dva najznaþajnija dokumenta iz oblasti
meÿunarodnog prava, kojim se ureÿuje oblast zaštite i unaprjeÿenja prava nacionalnih
manjina, kvirnom konvencijom za zaštitu nacionalnih manjina (þlan 16.) i
Evropskom poveljom o regionalnim i manjinskih jezicima (þlan .). Ovi
dokumenti zabranjuju otežavanje konzumiranja nacionalnih prava manjina postojeüim
ili novim administrativnim podjelama u okviru država þlanica Savjeta Evrope.
Bošnjaþko nacionalno vijeüe je u nekoliko navrata tražilo od Vlade Republike
Srbije i Savjeta Republike Srbije za nacionalne manjine da redbu o upravnim
okruzima stavi van snage. eÿutim, po zahtjevima BNV-a nikakve radnje nisu
preduzete u smislu otklanjanja prepreka u implementaciji Ustavom i zakonom
garantovanih prava pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjine, jer neukidanje ove
Uredbe dodatno otežava ostvarivanje prava Bošnjaka u Republici Srbiji koja su im
garantovana Ustavom i zakonima Republike Srbije, kao i obavezujuüim
meÿunarodnim dokumentima.
RI
- ismo redsjedniku lade Republike Srbije, br. 0 02 2010 od 04. 01.
2010. godine
- ismo redsjedniku lade Republike Srbije i redsjedniku Savjeta
Republike Srbije za nacionalne manjine
irku vetkoviüu, br. 02
02 2011 od 1 .01.2011.godine
ahtjev za urgenciju i prijem delegacije BN a upuüen redsjedniku
lade Republike Srbije i redsjedniku Savjeta Republike Srbije za
nacionalne manjine irku vetkoviüu, br. 29 02 2010 od 01. 02. 2010.
godine
ahtjev redsjedniku lade Republike Srbije i Savjeta Republike
Srbije dr.
irku vetkoviüu za stavljanje van snage redbe lade
Republike Srbije o upravnim okruzima broj
02 2010 od 1 . 0 .
2010.godine
347
ZAUSTAVLJENI PROCES
ýime je, od strane Predsjednika Vlade Republike Srbije i Savjeta Republike
Srbije za nacionalne manjine, kršenjem i nesprovoÿenjem Ustava, zakona i drugih
opštih akata, a suprotno þlanu 6. Ustava Republike Srbije ( Službeni glasnik RS ,
broj 9 /2006), þlanu 3. akona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina
( Službeni list SR , broj 11/2002 ) i þlanu 24. akona o zabrani diskriminacije
( Službeni glasnik RS , broj 22/2009), uþinjen akt teškog oblika diskriminacije
bliže opisan u þlanu 1 . stav 1. taþka 2. akona o zabrani diskriminacije, akt
diskriminacije u postupcima pred organima javne vlasti bliže opisan þlanom 1 .
akona o zabrani diskriminacije Službeni glasnik RS , broj 22 2009 , i
povreda naþela jednakih prava i obaveza bliže opisan þlanom . akona o
zabrani diskriminacije Službeni glasnik RS , broj 22 2009 .
S toga predlažem da nakon sprovedenog postupka po ovoj Pritužbi i
utvrÿivanja þinjeniþnog stanja, u skladu sa Vašim zakonskim ovlašüenjima, koja su
propisana akonom o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS, , broj 22/09) i
oslovnikom o radu ovjerenika za zaštitu ravnopravnosti del.br.5 4/2011 od
16.05.2011. godine, reagujete i preduzmete zakonom predviÿene mjere kako bi se
otklonilo diskriminatorsko postupanje þime bi se obezbjedilo nastavljanje i
omoguüavanje ostvarivanja Ustavom i zakonom garantovanih prava pripadnicima
bošnjaþke nacionalne manjine u Republici Srbiji.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
26.0 ..2011. godine
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa
Narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl.sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
348
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br.2 2 02 2011
RE
B I
SRBI
ERENI
I
R N R
DR NE EN
E R Iû
N S I
dresa Beogradska br. 0
11000 B e o g r a d
Na osnovu þlana 10. stav 1. taþka 12. akona o nacionalnim savetima nacionalnih
manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), a u vezi sa þlanom 24. stav 2. akona o
zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009), i þlana 15. oslovnika o
radu ovjerenika za zaštitu ravnopravnosti del.br.5 4/2011 od 16.05.2011.godine, u
svojstvu predsjednika Izvršnog odbora Nacionalnog saveta bošnjaþke nacionalne manjine
/Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, podnosim
RI
R
B
I
inistarstva unutrašnjih poslova Republike Srbije, 11000 Beograd, Nemanjina
11, odgovorno lice Ivica Daþiü - ministar
B
diskriminatorskog postupanja, kršenjem odredaba stava Republike Srbije
( Službeni glasnik RS , broj 9 /06), nesprovoÿenjem akona o zaštiti prava i sloboda
nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj 11/2002),
akona o nacionalnim
savjetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/2009), akona o
službenoj upotrebi jezika i pisma ( Službeni glasnik RS , broj 45/91, 53/93, 6 /93,
101/2005 i 30/2010) i akona o državljanstvu Republike Srbije ( Službeni glasnik RS ,
broj 135/2004 i 90/200 ), þime je pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjine u Srbiji
neopravdano onemoguüeno i uskraüeno korišüenje Ustavom i zakonom garantovanih prava i
isti su suprotno odredbama akona o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj
22/2009), stavljeni u nepovoljan položaj i postali nacionalna manjina sa najnižim stepenom
ostvarenosti svojih nacionalnih prava u oblasti službene upotrebe jezika i pisma.
BR
EN E
I
stavom Republike Srbije ( Službeni glasnik RS , broj 9 /06), izmeÿu ostalog, je
propisano da Republika Srbija štiti prava nacionalnih manjina i jemþi posebnu zaštitu
nacionalnim manjinama radi ostvarivanja potpune ravnopravnosti i oþuvanju njihovog
identiteta, kao i da pored prava koja su Ustavom zajemþena svim graÿanima, jemþe se
dodatna individualna ili kolektivna prava. Individualna prava ostvaruju se pojedinaþno, a
kolektivna u zajednici sa drugima, u skladu sa Ustavom, zakonom i meÿunarodnim
ugovorima. Putem kolektivnih prava pripadnici nacionalnih manjina, neposredno ili preko
svojih predstavnika, uþestvuju u odluþivanju ili sami odluþuju o pojedinim pitanjima
vezanim za svoju kulturu, obrazovanje, obavještavanje i službenu upotrebu jezika i pisma u
skladu sa zakonom.
349
ZAUSTAVLJENI PROCES
akonom o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj
11/02), regulisan je naþin ostvarivanja individualnih i kolektivnih prava koja su, domaüim
zakonodavstvom i meÿunarodnim obavezujuüim dokumentima, garantovana pripadnicima
nacionalnih manjina. Odredbama tog zakona, Bošnjacima, kao i ostalim pripadnicima
nacionalnih manjina u Republici Srbiji, garantovana je i zaštita od svakog oblika
diskriminacije u ostvarivanju prava i sloboda i uspostavljeni instrumenti kojima se
obezbjeÿuju i štite posebna prava nacionalnih manjina, posebno u oblastima obrazovanja,
službene upotrebe jezika i pisma, informisanja i kulture.
akonom o nacionalnim savetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS ,
broj 2/09), ureÿene su i propisane nadlježnosti Nacionalnih savjeta nacionalnih manjina
radi ostvarivanja prava na samoupravu u kulturi, obrazovanju, obavještavanju i službenoj
upotrebi jezika i pisma, kao i naþin finansiranja nacionalnih savjeta nacionalnih manjina.
akonom o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009),
ureÿena je opšta zabrana diskriminacije, njeni oblici i sluþajevi kao i postupci zaštite od
diskriminacije.
akonom o službenoj upotrebi jezika i pisma ( Službeni glasnik RS , broj 45/91,
53/93, 6 /93, 101/2005 i 30/2010), izmeÿu ostalog ureÿena je i propisana službena upotreba
jezika i pisma pripadnicima nacionalnih manjina, njeno podrazumijevanje u smislu zakona,
uslovi pod kojim se jezik i pismo odreÿene nacionalne manjine uvodi u službenu upotrebu
kao i nadležnost organa javne vlasti nad sprovoÿenjem ovog zakona.
akonom o zaštiti prava i sloboda nacionanih manjina kao i akonom o službenoj
upotrebi jezika i pisma, službena upotreba jezika i pisma nacionanih manjina podrazumijeva
korišüenje jezika nacionalnih manjina u upravnom i sudskom postupku i voÿenje upravnog
postupka i sudskog postupka na jeziku nacionalne manjine; upotrebu jezika nacionalne
manjine u komunikaciji organa sa javnim ovlašüenjima sa graÿanima; izdavanje javnih
isprava i voÿenje službenih evidencija i zbirki liþnih podataka na jezicima nacionalnih
manjina i prihvatanje tih isprava na tim jezicima kao punovažnih; upotrebu jezika
nacionalnih manjina na glasaþkim listiüima i biraþkom materijalu; upotrebu jezika
nacionalnih manjina u radu predstavniþkih tijela.
U jedinicama lokalne samouprave u kojima je jezik nacionalne manjine u službenoj
upotrebi imena organa koji vrše javna ovlašüenja, nazivi jedinica lokalne samouprave,
naseljenih mjesta, trgova i ulica i drugi toponimi ispisuju se i na jeziku nacionalne manjine,
prema njenoj tradiciji i pravopisu.
Shodno zakonskim odredbama i rezultatima Popisa stanovništva održanog od 1. do
15. aprila 2002. godine, Statutima jedinica lokalnih samouprava u Novom Pazaru, utinu,
Sjenici i Prijepolju propisano je da su u službenoj upotrebi ravnopravno srpski i bosanski
jezik i üiriliþno i latiniþno pismo.
U skladu s tim, jedinice lokalne samouprave Novi Pazar, Sjenica, utin i Prijepolje
obavezale su se na upotrebu bosanskog jezika i latiniþnog pisma, ravnopravno sa srpskim
jezikom i üiriliþnim pismom
U oblasti službene upotrebe jezika i pisma, koja je definisana þlanom 5. i 9.
Ustava Republike Srbije, akonom o službenoj upotreni jezika i pisma ( Službeni
glasnik RS , broj 45/91, 53/93, 6 /93, 101/2005 i 30/2010) koji u þlanu 11. stav 3. propisuje
da službena upotreba jezika i pisma nacionalnih manjina izmeÿu ostalog podrazumijeva i
izdavanje javnih isprava i voÿenje službenih evidencija i zbirki liþnih podataka na jezicima
nacionalnih manjina i prihvatanje tih isprava na tim jezicima kao punovažnih, akonom o
zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj 11/2002) koji u
þlanu 11. stav 4. takoÿe, izmeÿu ostalog, propisuje da službena upotreba jezika i pisma
nacionalnih manjina podrazumijeva i izdavanje javnih isprava i voÿenje službenih
evidencija i zbirki liþnih podataka na jezicima nacionalnih manjina i prihvatanje tih isprava
na tim jezicima kao punovažnih.
Bošnjaþko nacionalno vijeüe, shodno þlanu 22. akona o nacionalnim savetima
nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), 3. oktobra 2009. godine,
350
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
usvojilo je
dluku o utvrÿivanju tradi ionalni naziva jedini a lokalne samouprave,
naseljeni mjesta i drugi geografski naziva na bosanskom jeziku na podruþju Novog
Pazara, utina, Sjeni e i Prijepolja .
Odluka je objavljena u Službenom glasniku RS , br. 5/2010, od 5. februara 2010.
godine).
Nakon stupanja na snagu pomenute odluke, Bošnjaþko nacionalno vijeüe je, dana
01.03. 2010. godine, zatražilo od lokalnih samouprava, u kojima je bosanski jezik u
službenoj upotrebi, da istaknu nazive jedinica lokalne samouprave, naseljenih mjesta i
drugih geografskih naziva i na bosanskom jeziku i latiniþnom pismu. Osim djelimiþno
opštine utin, nijedna od lokalnih samouprava u kojima su bosanski jezik i latiniþno pismo
u službenoj upotrebi nije ispoštovala zakonsku obavezu i postupila po zahtjevu BNV-a.
Izdavanja liþnih dokumenata za pripadnike bošnjaþke nacionalne zajednice na
bosanskom jeziku i latiniþnom pismu, nije obezbijeÿeno iako je Bošnjaþko nacionalno
vijeüe od ministra unutrašnjih poslova, dana 2 .01.2011.godine, zatražilo da u okviru svojih
nadlježnosti preduzme odgovarajuüe mjere kojim bi se omoguüilo izdavanje liþnih
dokumenata na bosanskom jeziku i sprovoÿenje Ustava i zakona u praksi, a pripadnicima
bošnjaþke nacionalne manjine ostvarivanje Ustavom, zakonom i meÿunarodnim
standardima garantovanih prava.
Dana 1 .02.2011.godine Bošnjaþko nacionalno vijeüe ponovo šalje identiþan zahtjev
ministru unutrašnjih poslova.
Ni na jedan zahtjev upuüen inistarstvu i ministru unutrašnjih poslova od strane
Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa do dana podnošenja ovog podneska nije stigao nikakav
odgovor niti su preduzete bilo kakve mjere ili radnje u cilju ispunjenja pomenutih zahtjeva.
ompjuterskim programima koji se koriste u policijskim stanicama u sandžaþkim
opštinama, u kojima se upisuju podaci o graÿanima u klasifikaciji nacionalnost ne postoji
odrednica Bošnjak, iako se na posljednjem Popisu stanovništva održanom od 1. do 15. aprla
2002. godine, 136.0 graÿana izjasnilo kao Bošnjaci, þime je prekršen þlan 9. stava
Republike Srbije, þlan 1. akona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina, þlan 11.
kvirne konvencije Savjeta Evrope.
Nova liþna karta u sandžaþkim opštinama se izdaje samo na üiriliþnom pismu, iako
je u radu Novom Pazaru, Optštinama Sjenica, Prijepolje i utin u ravnopravnoj službenoj
upotrebi bosanski jezik i latiniþno pismo, þime su prekršeni þlanovi 1 . i 9. stava
Republike Srbije, þlanovi 9. i 11. akona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina
i þlan 11. kvirne konvencije za zaštitu nacionalnih manjina a pripoadnicima bošnjaþke
nacionalne manjine uskraüeno pravo na korišüenje liþnog imena i upisivanju istog u sve
javne isprave na bosanskom jeziku i latiniþnim pismom.
U putnim ispravama u rubrici državljanstvo ispisuje srpsko umjesto
državljanstvo Republike Srbije , þime je prekršen þlan 3 . stava Republike Srbije i þlan
1. akona o državljanstvu koji propisuje da graÿani Republike Srbije imaju državljanstvo
Republike Srbije a ne srpsko državljanstvo. Pravni poredak Republike Srbije garantuje
Bošnjacima, kao njenim graÿanima i kao pripadnicima manjinske nacionalne zajednice
punu ravnopravnost i zaštitu i zabranjuje svaki vid asimilacije i diskriminacije. Upisivanjem
u rubruci državljanstvo rijeþi srpsko a ne državljanstvo Republike Srbije predstvalja
þin diskriminacije i prikrivene asimilacije koji za cilj ima da se putem navedene radnje a
suprotno Ustavu i zakonu pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjine nametne pripadnost
veüinskoj naciji, jer rijeþ srpsko nije odrednica kojom se izražava državljanstvo veü
nacionalna pripadnost.
Prilikom upisivanja podataka o adresi graÿanina ne poštuju se odluke organa
jedinica lokalne samouprave o promjeni naziva ulica, þime je prekršen þlan 9. stava
Republike Srbije, þlan 11. akona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina, þlan
22. akona o nacionalnim savjetima nacionalnih manjina i þlan 11. kvirne konvencije
Savjeta Evrope.
351
ZAUSTAVLJENI PROCES
RI
ahtjevi ministru unutrašnjih poslova i od 2 . 01. 2010. godine
ahtjev ministru unutrašnjih poslova od 1 . 02. 2011. godine
dluka o utvrÿivanju tradicionalnih naziva jedinica lokalne samouprave,
naseljenih mjesta i drugih geogra skih naziva na bosanskom jeziku na podruþju
Novog azara, utina, Sjenice i rijepolja Službeni glasnik RS , br. 2010,
od . ebruara 2010. godine
- Statut opštine Novi azar Službeni glasnik opštine Novi azar broj 02
- Statut grada Novog azara Službeni list grada Novog azara broj 14 0 i
09
- Statut opšine utin Službeni glasnik opštine utin broj 4 9
- Statut opštine Sjenica Službeni glasnik opštine Sjenica broj 02
- Statut opštine rijepolje Službeni glasnik opštne rijepolje , broj 4 09
ýime je, od strane inistarstva unutrašnjih poslova Republike Srbije, kršenjem i
nesprovoÿenjem Ustava i zakona, a suprotno þlanu 6. Ustava Republike Srbije ( Službeni
glasnik RS , broj 9 /2006), þlanu 3. akona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina
( Službeni list SR , broj 11/2002 ) i þlanu 24. akona o zabrani diskriminacije ( Službeni
glasnik RS , broj 22/2009), uþinjen akt teškog oblika diskriminacije bliže opisan u þlanu
1 . stav 2. akona o zabrani diskriminacije Službeni glasnik RS , broj 22 2009 , a
od strane ministra Ivice Daþiüa i akt diskriminacije u postupcima pred organima javne
vlasti bliže opisan u þlanu 1 . akona o zabrani diskriminacije Službeni glasnik RS ,
broj 22 2009 .
S toga predlažem da nakon sprovedenog postupka po ovoj Pritužbi i utvrÿivanja
þinjeniþnog stanja, u skladu sa Vašim zakonskim ovlašüenjima, koja su propisana akonom
o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS, , broj 22/09) i Poslovnikom o radu
Povjerenika za zaštitu ravnopravnosti del.br.5 4/2011 od 16.05.2011. godine, reagujete i
preduzmete zakonom predviÿene mjere kako bi se otklonilo diskriminatorsko postupanje
þime bi se obezbijedilo nastavljanje i omoguüavanje ostvarivanja Ustavom i zakonom
garantovanih prava pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjine u Republici Srbiji.
S poštovanjem,
u Novom Pazaru,
26.0 .2011. godine
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa
Narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl.sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
352
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br. 2
B I
SRBI
ERENI
I
R N R
DR NE EN
E R Iû
02 2011
RE
N S I
Beogradska br. 0
11000 B e o g r a d
Na osnovu þlana 10. stav 1. taþka 12. akona o nacionalnim savetima nacionalnih
manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), a u vezi sa þlanom 24. stav 2. akona o
zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009), i þlana 15. oslovnika o
radu ovjerenika za zaštitu ravnopravnosti del.br.5 4/2011 od 16.05.2011.godine, u
svojstvu predsjednika Izvršnog odbora Nacionalnog saveta bošnjaþke nacionalne manjine
/Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, podnosim
RI
R
B
I
1.
2.
3.
4.
5.
rada Novog Pazara, 36300 Novi Pazar, Stevana Nemanje broj 2
odgovorno lice
eho ahmutoviü gradonaþelnik;
Opštne Sjenica, 36310 Sjenica, ralja Petra I broj 1 odgovorno lice uriz
urkoviü predsjednik opštine;
Opštine Prijepolje, 31300 Prijepolje, rg Bratstva i jedinstva broj 1
odgovorno lice Dragoljub indoviü predsjednik opštine;
Opštine utin, 36320 utin, usein bega radašþeviüa broj
odgovorno
lice Bajro egiü predsjednik opštine i
Opštne Priboj, 31330 Priboj, 12. anura broj 10
odgovorno lice
azar
Rvoviü predsjednik opštine,
B
-
diskriminatorskog postupanja, kršenjem odredaba stava Republike Srbije
( Službeni glasnik RS , broj 9 /06) nesprovoÿenjem akona o zaštiti prava i
sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj 11/2002), akona o
nacionalnim savetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS , broj
2/2009) i akona o službenoj upotrebi jezika i pisma ( Službeni glasnik RS ,
broj 45/91, 53/93, 6 /93, 101/2005 i 30/2010) i akona o lokalnoj samoupravi
( Službeni glasnik RS , broj 129/200 ), þime je pripadnicima bošnjaþke
nacionalne manjine u Srbiji neopravdano onemoguüeno i uskraüeno korišüenje
Ustavom i zakonom garantovanih prava i isti su suprotno odredbama akona o
zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009), stavljeni u
nepovoljan položaj i postali nacionalna manjina sa najnižim stepenom
ostvarenosti svojih nacionalnih prava u oblasti službene upotrebe jezika i pisma,
i
353
ZAUSTAVLJENI PROCES
-
kršenja þlanova 114. i 115. akona o nacionalnim savetima nacionalnih manjina
( Službeni glasnik RS , broj 2/2009)
BR
EN E
I
stavom Republike Srbije ( Službeni glasnik RS , broj 9 /06), izmeÿu ostalog,
propisano je da Republika Srbija štiti prava nacionalnih manjina i jemþi posebnu zaštitu
nacionalnim manjinama radi ostvarivanja potpune ravnopravnosti i oþuvanju njihovog
identiteta, kao i da pored prava koja su Ustavom zajemþena svim graÿanima, jemþe se
dodatna individualna ili kolektivna prava. Individualna prava ostvaruju se pojedinaþno, a
kolektivna u zajednici sa drugima, u skladu sa Ustavom, zakonom i meÿunarodnim
ugovorima. Putem kolektivnih prava pripadnici nacionalnih manjina, neposredno ili preko
svojih predstavnika, uþestvuju u odluþivanju ili sami odluþuju o pojedinim pitanjima
vezanim za svoju kulturu, obrazovanje, obavještavanje i službenu upotrebu jezika i pisma u
skladu sa zakonom.
akonom o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj
11/02), je regulisan naþin ostvarivanja individualnih i kolektivnih prava koja su, domaüim
zakonodavstvom i meÿunarodnim obavezujuüim dokumentima, garantovana pripadnicima
nacionalnih manjina. Odredbama tog zakona, Bošnjacima, kao i ostalim pripadnicima
nacionalnih manjina u Republici Srbiji, garantovana je i zaštita od svakog oblika
diskriminacije u ostvarivanju prava i sloboda i uspostavljeni instrumenti kojima se
obezbjeÿuju i štite posebna prava nacionalnih manjina, posebno u oblastima obrazovanja,
službene upotrebe jezika i pisma, informisanja i kulture.
akonom o nacionalnim savetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS ,
broj 2/09), ureÿene su i propisane nadlježnosti Nacionalnih savjeta nacionalnih manjina
radi ostvarivanja prava na samoupravu u kulturi, obrazovanju, obavještavanju i službenoj
upotrebi jezika i pisma, kao i naþin finansiranja nacionalnih savjeta nacionalnih manjina.
akonom o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009),
ureÿena je opšta zabrana diskriminacije, njeni oblici i sluþajevi kao i postupci zaštite od
diskriminacije.
akonom o službenoj upotrebi jezika i pisma ( Službeni glasnik RS , broj 45/91,
53/93, 6 /93, 101/2005 i 30/2010), izmeÿu ostalog ureÿena i propisana službena upotreba
jezika i pisma pripadnicima nacionalnih manjina, njeno podrazumijevanje u smislu zakona,
uslovi pod kojim se jezik i pismo odreÿene nacionalne manjine uvodi u službenu upotrebu
kao i nadležnost organa javne vlasti nad sprovoÿenjem ovog zakona.
akonom o lokalnoj samoupravi ( Službeni glasnik RS , broj 129/0 ), izmeÿu
ostalog propisana je nadležnost lokalnih samouprava o ostvarivanju, zaštiti i unaprjeÿenju
ljudskih prava i individualnih i kolektivnih prava pripadnika nacionalnih manjina i etniþkih
grupa.
akonom o zaštiti prava i sloboda nacionanih manjina kao i akonom o službenoj
upotrebi jezika i pisma, službena upotreba jezika i pisma nacionanih manjina podrazumijeva
korišüenje jezika nacionalnih manjina u upravnom i sudskom postupku i voÿenje upravnog
postupka i sudskog postupka na jeziku nacionalne manjine; upotrebu jezika nacionalne
manjine u komunikaciji organa sa javnim ovlašüenjima sa graÿanima; izdavanje javnih
isprava i voÿenje službenih evidencija i zbirki liþnih podataka na jezicima nacionalnih
manjina i prihvatanje tih isprava na tim jezicima kao punovažnih; upotrebu jezika
nacionalnih manjina na glasaþkim listiüima i biraþkom materijalu; upotrebu jezika
nacionalnih manjina u radu predstavniþkih tijela.
354
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
U jedinicama lokalne samouprave u kojima je jezik nacionalne manjine u službenoj
upotrebi imena organa koji vrše javna ovlašüenja, nazivi jedinica lokalne samouprave,
naseljenih mjesta, trgova i ulica i drugi toponimi ispisuju se i na jeziku nacionalne manjine,
prema njenoj tradiciji i pravopisu.
Shodno zakonskim odredbama i rezultatima Popisa stanovništva održanog od 1. do
15. aprila 2002. godine, Statutima jedinica lokalnih samouprava u Novom Pazaru, utinu,
Sjenici i Prijepolju propisano je da su u službenoj upotrebi ravnopravno srpski i bosanski
jezik i üiriliþno i latiniþno pismo.
U skladu s tim, jedinice lokalne samouprave Novi Pazar, Sjenica, utin i Prijepolje
obavezale su se na upotrebu bosanskog jezika i latiniþnog pisma, ravnopravno sa srpskim
jezikom i üiriliþnim pismom
U oblasti službene upotrebe jezika i pisma, koja je definisana þlanom 5. i 9.
Ustava Republike Srbije, þlanovima 1, 11-22 akona o službenoj upotrebi jezika i pisma
( Službeni glasnik RS , broj 45/91, 53/93, 6 /93, 101/2005 i 30/2010); þlanom 11. akona
o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Sl. list SR broj 11/2002), Bošnjaþko
nacionalno vijeüe, shodno þlanu 22. akona o nacionalnim savetima nacionalnih
manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), 3. oktobra 2009. godine, usvojilo je dluku
o utvrÿivanju tradi ionalni naziva jedini a lokalne samouprave, naseljeni mjesta i drugi
geografski naziva na bosanskom jeziku na podruþju Novog Pazara, utina, Sjeni e i
Prijepolja .
Odluka je objavljena u Službenom glasniku RS , br. 5/2010, od 5. februara 2010.
godine).
Nakon stupanja na snagu pomenute odluke, Bošnjaþko nacionalno vijeüe je, dana
01.03. 2010. godine, zatražilo od lokalnih samouprava, u kojima je bosanski jezik u
službenoj upotrebi, da istaknu nazive jedinica lokalne samouprave, naseljenih mjesta i
drugih geografskih naziva i na bosanskom jeziku i latiniþnom pismu. Osim djelimiþno
opštine utin, nijedna od lokalnih samouprava u kojima su bosanski jezik i latiniþno pismo
u službenoj upotrebi nije ispoštovala zakonsku obavezu i postupila po zahtjevu BNV-a.
ýlanom 20. stav 1. taþka 32. akona o lokalnoj samoupravi ( Službeni glasnik RS ,
broj 129/0 ), propisana nadležnost lokalne samouprave je staranje o ostvarivanju, zaštiti i
unapreÿenju ljudskih prava i individualnih i kolektivnih prava pripadnika nacionalnih
manjina i etniþkih grupa.
Iako ih Ustav, zakoni i statuti na to obavezuju, nijedan od organa jedinica lokalnih
samouprava u kojoj je bosanski jezik u službenoj upotrebi, nije preduzeo niti jednu radnju
kojom bi se obezbijedila ravnopravnost bosanskog jezika u službenoj upotrebi, a samim tim
i zakonitost i funkcionisanje uspostavljenog pravnog poretka Republike Srbije u smislu
ostvarivanja individualnih i kolektivnih prava koja su garantovana pripadnicima nacionalnih
manjina.
Osim toga, i pored postojanja zakonom predviÿenih uslova i više intervencija
Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, u opštini Priboj bosanski jezik još uvijek nije uveden u
zvaniþnu službenu upotrebu, iako postoje uslovi propisani zakonom kao i obaveza jedinice
lokalne samouprave da bosanski jezik i latiniþno pismo uvede u ravnopravnu službenu
upotrebu.
RI
dluka o utvrÿivanju tradicionalnih naziva jedinica lokalne samouprave,
naseljenih mjesta i drugih geogra skih naziva na bosanskom jeziku na podruþju
Novog azara, utina, Sjenice i rijepolja Službeni glasnik RS , br. 2010,
od . ebruara 2010. godine
355
ZAUSTAVLJENI PROCES
-
ahtjevi gradonaþelniku rada Novog azara, predsjednicima opština
Sjenica, utin i rijepolje o isticanju naziva jedinica lokalne samouprave,
naseljenih mjesta i drugih geogra skih naziva i na bosanskom jeziku i
latiniþnom pismu, od 01. 0 . 2010. godine
ismo predsjedniku opštine riboj ilenku iliþeviüu od 0 .01.200 . godine
ismo predsjedniku opštine riboj azaru Rvoviüu od 10.02.2010. godine sa
preporukom aštitnika graÿana od 1.0 .2010. godine
- Statut opštine Novi azar Službeni glasnik opštine Novi azar broj 02
- Statut grada Novog azara Službeni list grada Novog azara broj 14 0 i
09
- Statut opšine utin Službeni glasnik opštine utin broj 4 9
- Statut opštine Sjenica Službeni glasnik opštine Sjenica broj 02
- Statut opštine rijepolje Službeni glasnik opštne rijepolje , broj 4 09
ýime je, od strane gore navedenih jedinica lokalne samouprave, kršenjem i
nesprovoÿenjem Ustava i zakona, a suprotno þlanu 6. Ustava Republike Srbije ( Službeni
glasnik RS , broj 9 /2006), þlanu 3. akona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina
( Službeni list SR , broj 11/2002 ) i þlanu 24. akona o zabrani diskriminacije ( Službeni
glasnik RS , broj 22/2009), uþinjen akt neposredne diskriminacije bliže opisan u þlanu
6. akona o zabrani diskriminacije Službeni glasnik RS , broj 22 2009 , a od opštine
riboj i predsjednika opštine azara Rvoviüa i akt teškog oblika diskriminacije bliže
opisan u þlanu 1 . stav 1. taþka 2 i 6. akona o zabrani diskriminacije Službeni
glasnik RS , broj 22 2009 .
II
ýlanovima 114. i 11 . akona o nacionalnim savetima nacionalnih manjina
( Službeni glasnik RS , broj 2/09 , koji propisuju naþin finansiranja Nacionalnih
vijeüa/Nacionalnih savjeta, izmeÿu ostalog, propisana je i obaveza lokalnih samouprava da
obezbijede sredstva iz svojih budžeta namijenjena za finansiranje rada Nacionalnih
vijeüa/Nacionalnih saveta nacionalnih manjina.
Sredstva koja se obezbjeÿuju u budžetu jedinice lokalne samouprave rasporeÿuju se,
u skladu sa odlukom nadlježnog organa jedinice lokalne samouprave, nacionalnim
vijeüima/savetima koji predstavljaju nacionalne manjine koje u stanovništvu jedinice
lolakne samouprave dostižu najmanje 10% od ukupnog stanovništva ili nacionalnih manjina
þiji je jezik u službenoj upotrebi na teritoriji jedinice lokalne samouprave.
akon jasno nalaže obavezu jedinica lokalne samuoprave da pod uslovima
propisanim þlanom 11 . akona o nacionalnim savetima nacionalnih manjina ( Službeni
glasnik RS , broj 2/09), obezbijedi sredstva za finansiranje rada nacionalnih vijeüa/saveta.
Bošnjaþko nacionalno vijeüe je u nekoliko navrata zahtijevalo od lokalnih
samuoprava u Novom Pazaru, Sjenici, utinu, Prijepolju i Priboju da u skladu sa zakonom u
svojim budžetima predvide sredstva za finansiranje rada Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa u
skladu sa zakonom. Na zahtjeve upuüene od strane BNV-a nije bilo odgovora niti su
navedene lokalne samouprave u svojim budžetima predvidjele sredstava za finansiranje rada
BNV-a.
356
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
-
RI
ismo gradonaþelniku grada Novog azara, broj 19 02 2011 od 04.02.2011.g.
ismo predsjedniku pštine Sjenica, broj 20 02 2011 od 04.02.2011.g.
ismo predsjedniku pštine utin, broj 21 02 2011 od 04.02.2011.g.
ismo predsjedniku pštine rijepolje, broj 22 02 2011 od 04.02.2011.g.
ismo predsjedniku pštine riboj, Broj 2 02 2011 od 04.02.2011.g.
ako je Bošnjaþko nacionalno vijeüe/Nacionalni savet bošnjaþke nacionalne
manjine, kao organ manjinske samouprave uspostavljem Ustavom Republike Srbije
( Službeni glasnik RS, broj 9 /06), akonom o nacionalnim savetima nacionalnih manjina
( Službeni glasnik RS , broj 2/09) i akonom o zaštiti prava sloboda nacionalnih manjina
( Službeni glasnik SR , broj 11/02), otuda proizilazi i zakonom utvrÿena obaveza državnih
organa, organa autonomne pokrajine i jedinica lokalne samouprave da iz javnih izvora
finansiraju rad nacionalnih savjeta nacionalnih manjina kakvo je i Bošnjaþko nacionalno
vijeüe/Nacionalni savet bošnjaþke nacionalne manjine.
ýime su, rad Novi Pazar, Opština Sjenica, Opština Prijepolje, Opština utin i
Opština Priboj, ne ispunjavanjem svoje zakonske obaveze u pogledu izdvajanja budžetskih
sredstava za finansiranje rada Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, protiv kojih je ova pritužba i
podnijeta, prekršili þlanove 114. i 115. akona o nacionalnim savetima nacionalnih
manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/09) i time u veüoj mjeri onemoguüili
funkcionisanje Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa/Nacionalnog saveta bošnjaþke nacionalne
manjine u Republici Srbiji, kao organa manjinske samouprave u skladu sa nadlježnostima
utvrÿenim Ustavom i zakonom.
S toga predlažem da nakon sprovedenog postupka po ovoj Pritužbi i utvrÿivanja
þinjeniþnog stanja, u skladu sa Vašim zakonskim ovlašüenjima, koja su propisana akonom
o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS, , broj 22/09) i Poslovnikom o radu
Povjerenika za zaštitu ravnopravnosti del.br.5 4/2011 od 16.05.2011.godine, reagujete i
preduzmete zakonom predviÿene mjere kako bi se otklonilo diskriminatorsko postupanje
þime bi se obezbijedilo nastavljanje i omoguüavanje ostvarivanja Ustavom i zakonom
garantovanih prava pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjine u Republici Srbiji. ao i
obezbjedilo poštovanje zakona u smislu finansiranja rada Bošnjaþkog nacionalnog
vijeüa/Nacionalnog saveta bošnjaþke nacionalne manjine.
S poštovanjem,
u Novom Pazaru,
26.0 .2011. godine
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa
Narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl.sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
357
ZAUSTAVLJENI PROCES
R.br. 2 4 02 2011
RE
B I
SRBI
ERENI
I
R N R
DR NE EN
E R Iû
N S I
Beogradska br. 0
11000 B e o g r a d
Na osnovu þlana 10. stav 1. taþka 12. akona o nacionalnim savetima
nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), a u vezi sa þlanom 24. stav
2. akona o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009), i þlana
15. oslovnika o radu ovjerenika za zaštitu ravnopravnosti del.br.5 4/2011 od
16.05.2011.godine, u svojstvu predsjednika Izvršnog odbora Nacionalnog saveta
bošnjaþke nacionalne manjine /Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, podnosim
RI
B
R
I
inistarstva za ljudska i manjinska prava, državnu upravu i lokalnu
samoupravu Republike Srbije, 11000 Beograd, Birþaninova br.6, odgovorno lice ilan arkoviü ministar
B
diskriminatorskog postupanja, kršenjem odredaba stava Republike Srbije
( Službeni glasnik RS , broj 9 /06), nesprovoÿenjem
akona o zaštiti prava i
sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj 11/2002),
akona o
nacionalnim savetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/2009) i
akona o službenoj upotrebi jezika i pisma ( Službeni glasnik RS , broj 45/91,
53/93, 6 /93, 101/2005 i 30/2010), þime je pripadnicima bošnjaþke nacionalne
manjine u Srbiji neopravdano onemoguüeno i uskraüeno korišüenje Ustavom i
zakonom garantovanih prava i isti su suprotno odredbama akona o zabrani
diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009), stavljeni u nepovoljan položaj
i postali nacionalna manjina sa najnižim stepenom ostvarenosti svojih nacionalnih
prava u oblasti službene upotrebe jezika i pisma.
BR
EN E
stavom Republike Srbije ( Službeni glasnik RS , broj 9 /06), izmeÿu
ostalog, propisano je da Republika Srbija štiti prava nacionalnih manjina i jemþi
posebnu zaštitu nacionalnim manjinama radi ostvarivanja potpune ravnopravnosti i
oþuvanju njihovog identiteta, kao i da pored prava koja su Ustavom zajemþena svim
graÿanima, jemþe se dodatna individualna ili kolektivna prava. Individualna prava
ostvaruju se pojedinaþno, a kolektivna u zajednici sa drugima, u skladu sa Ustavom,
zakonom i meÿunarodnim ugovorima. Putem kolektivnih prava pripadnici
358
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
nacionalnih manjina, neposredno ili preko svojih predstavnika, uþestvuju u
odluþivanju ili sami odluþuju o pojedinim pitanjima vezanim za svoju kulturu,
obrazovanje, obavještavanje i službenu upotrebu jezika i pisma u skladu sa zakonom.
akonom o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list
SR , broj 11/02), regulisan je naþin ostvarivanja individualnih i kolektivnih prava
koja su, domaüim zakonodavstvom i meÿunarodnim obavezujuüim dokumentima,
garantovana pripadnicima nacionalnih manjina. Odredbama tog zakona, Bošnjacima,
kao i ostalim pripadnicima nacionalnih manjina u Republici Srbiji, garantovana je i
zaštita od svakog oblika diskriminacije u ostvarivanju prava i sloboda i uspostavljeni
instrumenti kojima se obezbjeÿuju i štite posebna prava nacionalnih manjina, posebno
u oblastima obrazovanja, službene upotrebe jezika i pisma, informisanja i kulture.
akonom o nacionalnim savetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik
RS , broj 2/09), ureÿene su i propisane nadlježnosti Nacionalnih savjeta nacionalnih
manjina radi ostvarivanja prava na samoupravu u kulturi, obrazovanju, obavještavanju
i službenoj upotrebi jezika i pisma.
akonom o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009),
ureÿena je opšta zabrana diskriminacije, njeni oblici i sluþajevi kao i postupci zaštite
od diskriminacije.
akonom o službenoj upotrebi jezika i pisma ( Službeni glasnik RS , broj
45/91, 53/93, 6 /93, 101/2005 i 30/2010), izmeÿu ostalog, je ureÿena i propisana
službena upotreba jezika i pisma pripadnicima nacionalnih manjina, njeno
podrazumijevanje u smislu zakona, uslovi pod kojim se jezik i pismo odreÿene
nacionalne manjine uvodi u službenu upotrebu kao i nadležnost organa javne vlasti
nad sprovoÿenjem ovog zakona.
akonom o zaštiti prava i sloboda nacionanih manjina kao i akonom o
službenoj upotrebi jezika i pisma, službena upotreba jezika i pisma nacionalnih
manjina podrazumijeva korišüenje jezika nacionalnih manjina u upravnom i sudskom
postupku i voÿenje upravnog postupka i sudskog postupka na jeziku nacionalne
manjine; upotrebu jezika nacionalne manjine u komunikaciji organa sa javnim
ovlašüenjima sa graÿanima; izdavanje javnih isprava i voÿenje službenih evidencija i
zbirki liþnih podataka na jezicima nacionalnih manjina i prihvatanje tih isprava na tim
jezicima kao punovažnih; upotrebu jezika nacionalnih manjina na glasaþkim listiüima
i biraþkom materijalu; upotrebu jezika nacionalnih manjina u radu predstavniþkih
tijela.
U jedinicama lokalne samouprave u kojima je jezik nacionalne manjine u
službenoj upotrebi imena organa koji vrše javna ovlašüenja, nazivi jedinica lokalne
samouprave, naseljenih mjesta, trgova i ulica i drugi toponimi ispisuju se i na jeziku
nacionalne manjine, prema njenoj tradiciji i pravopisu.
Shodno zakonskim odredbama i rezultatima Popisa stanovništva održanog od
1. do 15. aprila 2002. godine, Statutima jedinica lokalnih samouprava u Novom
Pazaru, utinu, Sjenici i Prijepolju propisano je da su u službenoj upotrebi
ravnopravno srpski i bosanski jezik i üiriliþno i latiniþno pismo.
U skladu s tim, jedinice lokalne samouprave Novi Pazar, Sjenica, utin i
Prijepolje obavezale su se na upotrebu bosanskog jezika i latiniþnog pisma,
ravnopravno sa srpskim jezikom i üiriliþnim pismom
U oblasti službene upotrebe jezika i pisma, koja je definisana þlanom 5. i 9.
Ustava Republike Srbije, þlanovima 1, 11-22 akona o službenoj upotrebi jezika i
pisma ( Službeni glasnik RS , broj 45/91, 53/93, 6 /93, 101/2005 i 30/2010), þlanom
11. akona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Sl. list SR broj
11/2002), Bošnjaþko nacionalno vijeüe, shodno þlanu 22. akona o nacionalnim
359
ZAUSTAVLJENI PROCES
savetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), 3. oktobra
2009. godine, usvojilo je
dluku o utvrÿivanju tradi ionalni naziva jedini a
lokalne samouprave, naseljeni mjesta i drugi geografski naziva na bosanskom
jeziku na podruþju Novog Pazara, utina, Sjeni e i Prijepolja .
Odluka je objavljena u Službenom glasniku RS , br. 5/2010, od 5. februara
2010. godine).
Nakon stupanja na snagu pomenute odluke, Bošnjaþko nacionalno vijeüe je,
dana 01.03.2010.godine, zatražilo od lokalnih samouprava, u kojima je bosanski jezik
u službenoj upotrebi, da istaknu nazive jedinica lokalne samouprave, naseljenih
mjesta i drugih geografskih naziva i na bosanskom jeziku i latiniþnom pismu. Osim
djelimiþno opštine utin, nijedna od lokalnih samouprava u kojima su bosanski jezik i
latiniþno pismo u službenoj upotrebi nije ispoštovala zakonsku obavezu i postupila po
zahtjevu BNV-a.
Iako ih Ustav, zakoni i statuti na to obavezuju, nijedan od organa jedinica
lokalnih samouprava u kojoj je bosanski jezik u službenoj upotrebi, nije preduzeo niti
jednu radnju kojom bi se obezbijedila ravnopravnost bosanskog jezika u službenoj
upotrebi, a samim tim i zakonitost i funkcionisanje uspostavljenog pravnog poretka
Republike Srbije u smislu ostvarivanja individualnih i kolektivnih prava koja su
garantovana pripadnicima nacionalnih manjina.
U vezi sa tim izostala je reakcija i angažman, inistarstva za državnu upravu i
lokalnu samoupravu, inaþe þlanom 22. akona o službenoj upotrebi jezika i pisma je
ovlašüenje organa da sprovodi nadzor nad primjenom tog zakona, pa izmeÿu ostalog, i
službene upotrebe jezika i pisma nacionalnih manjina, koje preko nadlježnih
inspekcijskih organa i drugih raspoloživih mehanizama nije obezbijedilo primjenu
zakonskih normi u vezi sa dvojeziþnim natpisima na zgradama državnih organa i
drugih javnih institucija, naseljenim mjestima, ulicama u gradu, geografskim i drugim
nazivima, kao ni ravnopravnu primjenu bosanskog jezika u upravnom, prekršajnom
ili kriviþnom postupku.
Osim toga, i pored postojanja zakonom predviÿenih uslova i više intervencija
Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, u opštini Priboj bosanski jezik još uvijek nije uveden
u zvaniþnu službenu upotrebu, iako postoje uslovi propisani zakonom kao i obaveza
jedinice lokalne samouprave da bosanski jezik i latiniþno pismo uvede u ravnopravnu
službenu upotrebu.
akoÿe, u praksi nije obezbjeÿeno ni izdavanje liþnih dokumenata za
pripadnike bošnjaþke nacionalne zajednice na bosanskom jeziku i latiniþnom pismu,
iako je od ministra za državnu upravu i lokalnu samoupravu, dana 2 .01. 2010.
godine, zatraženo da u okviru svojih nadlježnosti preduzme odgovarajuüe mjere kojim
bi se omoguüilo izdavanje liþnih dokumenata na bosanskom jeziku i sprovoÿenje
Ustava i zakona u praksi, a pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjine ostvarivanje
Ustavom, zakonom i meÿunarodnim standardima garantovanih prava.
ef Resora za službenu upotrenu jezika i pisma Bošnjaþkog nacionalnog
vijeüa evluda elajac, dana 1 . 02. 2011. godine, obratila se inistru nadlježnom
za poslove državne uprave i lokalne samouprave zahtjevom za obezbjeÿenje primjene
službene upotrebe bosanskog jezika i pisma u nazivima mjesta.
inistarstvo nadlježno za poslove državne uprave i lokalne samouprave nije
preduzelo nikakve radnje u cilju ispunjenja gore opisanih zahtjeva Bošnjaþkog
nacionalnog vijeüa a kako bi se pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjine
omoguüilo korišüenje Ustavom i zakonom garantovanih prava.
Predsjednik Izvršnog odbora Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa koji je ujedno i
narodni poslanik u Narodnoj skupštini Republike Srbije, dana 2 .02.2011. godine
360
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
putem poslaniþkog pitanja obratio se
inistru za državnu upravu i lokalnu
samoupravu, tražeüi odgovor, šta je uraÿeno po zahtjevu Bošnjaþkog nacionalnog
vijeüa koji je u ime Vijeüa uputila šef Resora za službenu upotrebu jezika i pisma g-ÿa
evluda elajac dana 1 .02.2011. godine.
U svom odgovoru, na poslaniþko pitanje, broj 130-9-00-00005/2011-01 od
0 .03.2011. godine,
inistar za državnu upravu i lokalnu samoupravu se oglašava
nenadležnim tvrdeüi da postavljena pitanja ne spadaju u nadležnost tog ministarstva
shodno odredbama akona o ministarstvima ( Službeni glasnik RS , broj 65/0 ,
36/09 dr. zakon i 3/10 dr. zakon).
vrdnje, ministra arkoviüa u svom odgovoru na poslaniþko pitanje, kojim se
oglašava nenadležnim po zahtjevima Vijeüa su neosnovane jer je þlanom 22. akona
o službenoj upotrebi jezika i pisma ( Službeni glasnik RS , broj 45/91, 53/93, 6 /93,
101/2005 i 30/2010), propisano da
ad or nad s rovodenje odredaba ovog
a ona vr e u o viru svog delo ruga inis ars va nadle na a oslove u oblas i
u rave, saobra aja, urbanizma i stambeno komunalni poslova, prosvete, kulture i
zdravstva. ýlanom 12. akona o ministarstvima ( Službeni glasnik RS , broj 65/0 ,
36/09 dr. zakon i 3/10 dr. zakon), izmeÿu ostalog, propisano je da inistrstvo za
državnu upravu i lokalnu samoupravu obavlja poslove državne uprave koji se odnose i
na sistem lokalne samouprave i upravnu inspekciju.
Imajuüi u vidu naprijed navedeno inistarstvo za državnu upravu i lokalnu
samoupravu bilo je dužno postupiti po zahtjevima Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa i u
skladu sa zakonom obijezbijediti primjenu službene upotrebe bosanskog jezika i
latiniþnog pisma kao jezika i pisma pripadnika bošnjaþke nacionalne manjine.
RI
ahtjev ministru za državnu upravu i lokalnu samuopravu od 2 . 01.
2010. godine
ahtjev ministru za državnu upravu i lokalnu samoupravu od 1 . 02.
2011. godine
- oslaniþko pitanje Narodnog poslanika i redsjednika Izvršnog
odbora BN a od 2 .02.2011. godine
dgovor na poslaniþko pitanje broj 1 0 9 00 0000 2011 01 od
0 .0 .2011. godine
dluka o utvrÿivanju tradicionalnih naziva jedinica lokalne
samouprave, naseljenih mjesta i drugih geogra skih naziva na bosanskom
jeziku na podruþju Novog azara, utina, Sjenice i rijepolja Službeni
glasnik RS , br. 2010, od . ebruara 2010. godine
ahtjevi gradonaþelniku rada Novog azara, predsjednicima opština
Sjenica, utin i rijepolje o isticanju naziva jedinica lokalne samouprave,
naseljenih mjesta i drugih geogra skih naziva i na bosanskom jeziku i
latiniþnom pismu, od 01. 0 . 2010. godine
- Statut opštine Novi azar Službeni glasnik opštine Novi azar broj
02
- Statut grada Novog azara Službeni list grada Novog azara broj
14 0 i 09
- Statut opšine utin Službeni glasnik opštine utin broj 4 9
- Statut opštine Sjenica Službeni glasnik opštine Sjenica broj 02
- Statut opštine rijepolje Službeni glasnik opštne rijepolje , broj
4 09
361
ZAUSTAVLJENI PROCES
ýime je, od strane inistarstva za ljudska i manjinska prava, državnu upravu i
lokalnu samoupravu Republike Srbije, kršenjem i nesprovoÿenjem Ustava i zakona, a
suprotno þlanu 6. Ustava Republike Srbije ( Službeni glasnik RS , broj 9 /2006),
þlanu 3. akona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR ,
broj 11/2002 ) i þlanu 24. akona o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS ,
broj 22/2009), uþinjen akt neposredne diskriminacije bliže opisan u þlanu 6.
akona o zabrani diskriminacije Službeni glasnik RS , broj 22 2009 , a od
strane ministra
ilana
arkoviüa i akt diskriminacije u postupcima pred
organima javne vlasti bliže opisan u þlanu 1 . akona o zabrani diskriminacije
Službeni glasnik RS , broj 22 2009 .
S toga predlažem da nakon sprovedenog postupka po ovoj Pritužbi i
utvrÿivanja þinjeniþnog stanja, u skladu sa Vašim zakonskim ovlašüenjima, koja su
propisana akonom o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS, , broj 22/09) i
Poslovnikom o radu Povjerenika za zaštitu ravnopravnosti del.br.5 4/2011 od
16.05.2011.godine, reagujete i preduzmete zakonom predviÿene mjere kako bi se
otklonilo diskriminatorsko postupanje þime bi se obezbijedilo nastavljanje i
omoguüavanje ostvarivanja Ustavom i zakonom garantovanih prava pripadnicima
bošnjaþke nacionalne manjine u Republici Srbiji.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
26.0 .2011. godine
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa
Narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl.sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
362
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br.2
B I
SRBI
ERENI
I
R N R
DR NE EN
E R Iû
02 2011
RE
N S I
Beogradska br. 0
11000 B e o g r a d
Na osnovu þlana 10. stav 1. taþka 12. akona o nacionalnim savetima
nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), a u vezi sa þlanom 24. stav
2. akona o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009), i þlana
15. oslovnika o radu ovjerenika za zaštitu ravnopravnosti del.br.5 4/2011 od
16.05.2011. godine, u svojstvu predsjednika Izvršnog odbora Nacionalnog saveta
bošnjaþke nacionalne manjine /Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, podnosim
RI
B
R
I
inistarstva prosvjete i nauke Republike Srbije, 11000 Beograd, Nemanjina
24, odgovorno lice
arko Obradoviü ministar
B
diskriminatorskog postupanja, kršenjem odredaba stava Republike Srbije
( Službeni glasnik RS , broj 9 /06) nesprovoÿenjem
akona o zaštiti prava i
sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj 11/2002),
akona o
nacionalnim savjetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/2009)
i akona o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja ( Službeni glasnik RS ,
broj 2/2009), þime je pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjine u Srbiji
neopravdano onemoguüeno i uskraüeno korišüenje Ustavom i zakonom garantovanih
prava i isti su suprotno odredbama akona o zabrani diskriminacije ( Službeni
glasnik RS , broj 22/2009), stavljeni u nepovoljan položaj i postali nacionalna
manjina sa najnižim stepenom ostvarenosti svojih nacionalnih prava u oblasti
obrazovanja na maternjem jeziku.
BR
EN E
stavom Republike Srbije ( Službeni glasnik RS , broj 9 /2006), izmeÿu
ostalog, propisano je da Republika Srbija štiti prava nacionalnih manjina i jemþi
posebnu zaštitu nacionalnim manjinama radi ostvarivanja potpune ravnopravnosti i
oþuvanju njihovog identiteta, kao i da pored prava koja su Ustavom zajemþena svim
graÿanima, jemþe se dodatna individualna ili kolektivna prava. Individualna prava
ostvaruju se pojedinaþno, a kolektivna u zajednici sa drugima, u skladu sa Ustavom,
zakonom i meÿunarodnim ugovorima. Putem kolektivnih prava pripadnici
nacionalnih manjina, neposredno ili preko svojih predstavnika, uþestvuju u
363
ZAUSTAVLJENI PROCES
odluþivanju ili sami odluþuju o pojedinim pitanjima vezanim za svoju kulturu,
obrazovanje, obaveštavanje i službenu upotrebu jezika i pisma u skladu sa zakonom.
akonom o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list
SR , broj 11/2002), regulisan je naþin ostvarivanja individualnih i kolektivnih prava
koja su, domaüim zakonodavstvom i meÿunarodnim obavezujuüim dokumentima,
garantovana pripadnicima nacionalnih manjina. Odredbama tog zakona, Bošnjacima,
kao i ostalim pripadnicima nacionalnih manjina u Republici Srbiji, garantovana je i
zaštita od svakog oblika diskriminacije u ostvarivanju prava i sloboda i uspostavljeni
instrumenti kojima se obezbjeÿuju i štite posebna prava nacionalnih manjina,
posebno u oblastima obrazovanja, službene upotrebe jezika i pisma, informisanja i
kulture.
akonom o nacionalnim savetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik
RS , broj 2/2009), ureÿene su i propisane nadlježnosti Nacionalnih savjeta
nacionalnih manjina radi ostvarivanja prava na samoupravu u kulturi, obrazovanju,
obavještavanju i službenoj upotrebi jezika i pisma.
akonom o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009),
ureÿena je opšta zabrana diskriminacije, njeni oblici i sluþajevi kao i postupci zaštite
od diskriminacije.
akonom o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja ( Službeni glasnik
RS, broj 2/2009), ureÿene su osnove sistema predškolskog, osnovnog i srednjeg
obrazovanja i vaspitanja kao i izmeÿu ostalog i pravo pripadnika nacionalnih manjina
da se vaspitno-obrazovni rad ostvaruje na njihovom maternjem jeziku.
Iako, Ustav Republike Srbije þlanovima 5. i 9. akon o zaštiti prava i
sloboda nacionalnih manjina þlanom 13. i akon o osnovama sistema obrazovanja i
vaspitanja þlanom 9. pripadnicima nacionalnih manjina, u oblasti obrazovanja, jemþe
i garantuju pravo na obrazovanje na maternjem jeziku, kao i obavezu države da stvori
adekvatne uslove za organizovanje obrazovanja na jeziku nacionalne manjine,
pripadnici bošnjaþke nacionalne manjine ni na jednom nivou obrazovanja ne
ostvaruju pravo na obrazovanje na bosankom jeziku kao svom maternjem jeziku, þime
im se onemoguüava korišüenje Ustavom i zakonom zajemþenog i garantovanog prava.
Implementacija tog prava u praksi svedena je na nastavni predmet osanski
jezik sa elementima na ionalne kulture u osnovnim školama u Novom Pazaru,
Sjenici, utinu i samo u jednoj školi u Prijepolju, i to u rangu izbornog nastavnog
predmeta.
I pored þinjenice da je došlo do formiranja zajedniþke radne grupe
predstavnika Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa i inistarstva prosvjete Republike Srbije
i izrade
odela obrazovanja na bosanskom jeziku za sandžaþke o njake u
Republi i Srbiji , kao struþnog elaborata na osnovu kojeg bi se u praksi ostvarilo
pravo na obrazovanje na maternjem jeziku Bošnjaka u Srbiji, njegova primjena je
izostala od strane
inistarstva prosvjete, kojem je elaborat dostavljen još 11.
novembra 2009. godine. Uz elaborat, inistarstvu prosvjete dostavljene su i odluke
Izvršnog odbora BNV-a o usvajanju odela obrazovanja za sandžaþke Bošnjake u
Republici Srbiji, od 21.09.2009.godine, i usvajanju Elaborata o prijedlogu odela
obrazovanja za sandžaþke Bošnjake, od 31. 10. 2009. godine.
dekvatna primjena prava na obrazovanje, u skladu sa zakonom, izostala je i
kada je u pitanju izdavanje udžbenika maternjeg jezika ( Bosanski jezik sa
elementima nacionalne kulture ), s obzirom da su Bošnjaci jedina manjinska
nacionalna zajednica u Republici Srbiji za koju nije obezbjeÿena njegova priprema i
štampanje.
Bošnjaþko nacionalno vijeüe je
inistru prosvjete obnovilo zahtjev za
obezbjeÿenje nastave na maternjem bosanskom jeziku, dana 1 .02.2011.godine. Uz
pomenuti zahtjev inistru prosvjete je ponovo, dakle po drugi put, dostavljen
odel
364
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
obrazovanja za sandžaþke o njake u Republi i Srbiji . U svom ranijem odgovoru
broj 6-00-00001/2011-06, od 0 . 03. 2010. godine,
inistarstvo prosvjete je
obavijestilo Bošnjaþko nacionalno vijeüe da je
odel obrazovanja za sandžaþke
o njake u Republi i Srbiji proslijeÿen avodu za unapreÿivanje obrazovanja i
vaspitanja, radi davanja struþnog mišljenja na osnovu kojeg üe inistrastvo prosvjete
u narednom periodu preduzimati dalje aktivnosti.
U svom odgovoru, odnosno mišljenju, avod za unapreÿenje obrazovanja i
vaspitanja, izmeÿu ostalog, kaže: Po na em mi ljenju, meÿutim, uvoÿenjem
nastavnog predmeta bosanski jezik sa elementima na ionalne kulture, kao izbornog
predmeta koji omoguüava izuþavanje posebnosti bosanskog jezika, istorije, kulture i
tradi ije sandžaþki
o njaka, obezbeÿeno je þuvanje nji ovog na ionalnog
identiteta . Ovakvo mišljenje avoda za unapreÿenje obrazovanja i vaspitanja je u
direktnoj suprotnosti sa þlanom 13. akona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih
manjina ( Službeni list SR , broj 11/02), i þlanom 9. akona o osnovama sistema
obrazovanja i vaspitanja ( Službeni glasnik Republike Srbije , broj 2/09), i
pripadnike bošnjaþke nacionalne zajednice stavlja u neravnopravan položaj, ne samo
sa veüinskim srpskim narodom, veü i sa pripadnicima ostalih nacionalnih manjina
kojima ne spori pravo na izvoÿenje nastave na maternjem jeziku, dok, kada su
Bošnjaci u pitanju to nije sluþaj.
Obaveza države je da Bošnjacima stvori uslove za organizovanje obrazovanja
na maternjem bosanskom jeziku.
Iako je bilo dužno da postupi po zahtjevu Vijeüa i da po istom dostavi
odgovor, inistarstvo prosvjete je Vijeüu samo proslijedilo mišljenje avoda za
unapreÿivanje obrazovanja i vaspitanja, bez bilo kakvog odgovora, pa se postavlja
logiþno pitanje da li
inistarstvo prosvjete i nauke, odnosno ministar arko
Obradoviü, dijeli mišljenje avoda za unpreÿivanje obrazovanja i vaspitanja, kojim
Bošnjake u Republici Srbiji diskriminiše i želi im uskratiti korišüenje Ustavom i
zakonima garantovana prava.
U prilog ovoj tvrdnji govori i þinjenica da je u okviru priprema za polaganje
završnog ispita
male mature u osnovnom obrazovanju i vaspitanju za školsku
2010/2011 godinu, ministarstvo prosvjete i nauke izdalo predviÿene zbirke zadataka
iz srpskog, odnosno maternjeg jezika i iz matematike. brike su štampane na srpskom
jeziku kao i na jezicima sedam nacionalnih manjina
hrvatskom, maÿarskom,
albanskom, rumunskom, rusinskom, slovaþkom i bugarskom jeziku. U istom obliku,
zbirke su postavljenje na zvaniþnom eb-sajtu inistarstva prosvjete. Obzirom da
zbirke zadataka, u skladu sa zakonom i obavezujuüim meÿunarodnim dokumentima,
nisu štampane i na bosanskom jeziku, kao maternjem jeziku pripadnika bošnjaþke
nacionalne manjine u Republici Srbiji, ministarstvo prosvjete je suprotno naþelu
jednakosti diskriminisalo Bošnjake u Republici Srbiji i stavilo ih u neravnopravan
položaj a suprotno Ustavu i zakonu.
akon o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni glasnik
SR , broj 11/02) þlanom 3. zabranjuje svaki oblik diskriminacije na nacionalnoj,
etniþkoj, rasnoj, jeziþkoj osnovi, prema licima koja pripadaju nacionalnim
manjinama, istim þlanom propisano je da državni organi, organi autonomne pokrajine
i jedinica lokalne samouprave ne mogu da donose pravne akte niti da preduzimaju
mjere koje su suprotne naprijed navedenoj zabrani diskriminacije.
Preduzimanjem konkretnih radnji ili njihovim propuštanjem, donošenjem
akata i mišljenja od strane inistra i ministarstva nadlježnog za poslove prosvjete i
nauke, pripadnici bošnjaþke nacionalne manjine dovedeni su u neravnopravan
položaj ili je isti podstican (mišljenje avoda za unaprijeÿenje obrazovanja i
vaspitanja) þime su Bošnjacima uskraüena Ustavom i zakonom garantovana prava.
365
ZAUSTAVLJENI PROCES
RI
dluka o usvajanju odela obrazovanja za sandžaþke Bošnjake, broj
194 09 2009 od 21. 09. 2009. godine
dluka o usvajanju elaborata o prijedlogu obrazovanja za sandžaþke
Bošnjake u Republici Srbiji, broj 2 09 2009 od 1. 10. 2009. godine
- Elaborat o odelu obrazovanja za sandžaþke Bošnjake u Republici
Srbiji, od 0 .11.2009.godine
- Dopis ministru prosvjete od 11.11.2009. godine
dgovor inistra prosvjete broj 6 00 00001 2011 06 od 0 . 0 . 2010.
godine
ahtjev ministru prosvjete broj 4 02 2011 od 1 . 02. 2011. godine
dgovor inistra prosvjete broj 6 0 00 00691 2009 06 od 01. 04. 2010.
godine sa mišljenjem avoda za unapreÿenje obrazovanja i vaspitanja.
ýime je, od strane inistarstva prosvjete i nauke Republike Srbije, kršenjem i
nesprovoÿenjem Ustava i zakona, a suprotno þlanu 6. Ustava Republike Srbije
( Službeni glasnik RS , broj 9 /2006), þlanu 3. akona o zaštiti prava i sloboda
nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj 11/2002 ) i þlanu 24. akona o zabrani
diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009), uþinjen akt teškog oblika
diskriminacije bliže opisan u þlanu 1 . stav 1. taþka 2. akona o zabrani
diskriminacije i akt diskriminacije u oblasti obrazovanja i struþnog
osposobljavanja bliže opisan þlanom 19. akona o zabrani diskriminacije
Službeni glasnik RS , broj 22 2009 , a od strane ministra arka bradoviüa i
akt diskriminacije u postupcima pred organima javne vlasti bliže opisan u þlanu
1 . akona o zabrani diskriminacije Službeni glasnik RS , broj 22 2009 .
S toga predlažem da nakon sprovedenog postupka po ovoj Pritužbi i
utvrÿivanja þinjeniþnog stanja, u skladu sa Vašim zakonskim ovlašüenjima, koja su
propisana akonom o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS, , broj 22/09) i
oslovnikom o radu ovjerenika za zaštitu ravnopravnosti del.br.5 4/2011 od
16.05.2011. godine, reagujete i preduzmete zakonom predviÿene mjere kako bi se
otklonilo diskriminatorsko postupanje þime bi se obezbijedilo nastavljanje i
omoguüavanje ostvarivanja Ustavom i zakonom garantovanih prava pripadnicima
bošnjaþke nacionalne manjine u Republici Srbiji.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
26.0 .2011. godine
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa
Narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl.sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
366
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br. 2 6 02 2011
RE
B I
SRBI
ERENI
I
R N R
DR NE EN
E R Iû
N S I
Beogradska br. 0
11000 B e o g r a d
Na osnovu þlana 10. stav 1. taþka 12. akona o nacionalnim savetima
nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), a u vezi sa þlanom 24. stav
2. akona o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009), i þlana
15. oslovnika o radu ovjerenika za zaštitu ravnopravnosti del.br.5 4/2011 od
16.05.2011.godine, u svojstvu predsjednika Izvršnog odbora Nacionalnog saveta
bošnjaþke nacionalne manjine /Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, podnosim
RI
B
R
I
Radiodifuzne ustanove Radio televizija Srbije, 11000 Beograd, akovska broj
10, odgovorno lice
leksandar ijaniü generalni direktor
B
diskriminatorskog postupanja, kršenjem odredaba stava Republike Srbije
( Službeni glasnik RS , broj 9 /06) nesprovoÿenjem
akona o zaštiti prava i
sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj 11/2002),
akona o
nacionalnim savjetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/2009),
akona o službenoj upotrebi jezika i pisma ( Službeni glasnik RS , broj 45/91,
53/93, 6 /93, 101/2005 i 30/2010), akona o radiodi uziji ( Službeni glasnik RS ,
br. 42/2002, 9 /2004, 6/2005, 9/2005 - dr. zakon, 62/2006, 5/2006 i 6/2006 ispr. ) i Statuta Radiodifuzne ustanove Radio elevizija Srbije , þime je
pripadnicima
bošnjaþke
nacionalne
manjine
u
Srbiji
neopravdano
onemoguüeno/uskraüeno korišüenje Ustavom i zakonom garantovanih prava i isti su
suprotno odredbama akona o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj
22/2009), stavljeni u nepovoljan položaj i postali nacionalna manjina sa najnižim
stepenom ostvarenosti svojih nacionalnih prava u oblasti informisanja na maternjem
jeziku.
BR
EN E
stavom Republike Srbije ( Službeni glasnik RS , broj 9 /06), izmeÿu
ostalog, propisano je da Republika Srbija štiti prava nacionalnih manjina i jemþi
posebnu zaštitu nacionalnim manjinama radi ostvarivanja potpune ravnopravnosti i
oþuvanju njihovog identiteta, kao i da pored prava koja su Ustavom zajemþena svim
graÿanima, jemþe se dodatna individualna ili kolektivna prava. Individualna prava
ostvaruju se pojedinaþno, a kolektivna u zajednici sa drugima, u skladu sa Ustavom,
zakonom i meÿunarodnim ugovorima. Putem kolektivnih prava pripadnici
367
ZAUSTAVLJENI PROCES
nacionalnih manjina, neposredno ili preko svojih predstavnika, uþestvuju u
odluþivanju ili sami odluþuju o pojedinim pitanjima vezanim za svoju kulturu,
obrazovanje, obaveštavanje i službenu upotrebu jezika i pisma u skladu sa zakonom.
akonom o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list
SR , broj 11/02), regulisan je naþin ostvarivanja individualnih i kolektivnih prava
koja su, domaüim zakonodavstvom i meÿunarodnim obavezujuüim dokumentima,
garantovana pripadnicima nacionalnih manjina. Odredbama tog zakona, Bošnjacima,
kao i ostalim pripadnicima nacionalnih manjina u Republici Srbiji, garantovana je i
zaštita od svakog oblika diskriminacije u ostvarivanju prava i sloboda i uspostavljeni
instrumenti kojima se obezbjeÿuju i štite posebna prava nacionalnih manjina, posebno
u oblastima obrazovanja, službene upotrebe jezika i pisma, informisanja i kulture.
akonom o nacionalnim savetima nacionalnih manjina ( Službeni glasnik
RS , broj 2/09), ureÿene su i propisane nadlježnosti Nacionalnih savjeta nacionalnih
manjina radi ostvarivanja prava na samoupravu u kulturi, obrazovanju, obavještavanju
i službenoj upotrebi jezika i pisma.
akonom o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009),
ureÿena je opšta zabrana diskriminacije, njeni oblici i sluþajevi kao i postupci zaštite
od diskriminacije.
akonom o radiodi uziji ( Službeni glasnik RS , br. 42/2002, 9 /2004,
6/2005, 9/2005 - dr. zakon, 62/2006, 5/2006 i 6/2006 - ispr.), izmeÿu ostalog,
propisana je obaveza Radiodifuznog servisa da proizvodi i emituje programe
namijenjene svim segmentima društva, bez diskriminacije, vodeüi pri tom raþuna
naroþito o specifiþnim društvenim grupama kao što su djeca i omladina, manjinske i
etniþke grupe, hendikepirani, socijalno i zdravstveno ugroženi, uvažava jeziþke i
govorne standarde, kako veüinskog stanovništva, tako, u odgovarajuüoj srazmjeri, i
nacionalnih manjina, odnosno etniþkih grupa, na podruþju na kome se program
emituje i obezbjede zadovoljavanje potreba graÿana za programskim sadržajima koji
izražavaju kulturni identitet, kako naroda, tako i nacionalnih manjina, odnosno
etniþkih grupa, kroz moguünost da odreÿene programe ili programske cjeline, na
podruþjima na kojima žive i
rade, prate i na svom maternjem jeziku i pismu.
Statutom Radiodi uzne ustanove Radio elevizija Srbije propisana je
obaveza R S-a da Programima koji se proizvode i emituju u okviru RDU R S-a
mora se obezbjediti raznovrsnost i izbalansiranost sadržaja kojima se podržavaju
demokratske vrijednosti savremenog društva, a naroþito poštovanje ljudskih prava i
kulturnog, nacionalnog, etniþkog i politiþkog pluralizma ideja i mišljenja, kao i
dužnost da, izmeÿu ostalog:
x proizvodi i emituje programe namijenjene svim segmentima društva, bez
diskriminacije, vodeüi pri tom raþuna, naroþito o specifiþnim društvenim
grupama kao što su djeca i omladina, manjinske i etniþke grupe,
hendikepirani, socijalno i zdravstveno ugroženi, gluvonijemi (sa obavezom
paralelnog emitovanja i ispisanog teksta opisa zvuþnog segmenta radnji i
dijaloga) gdje je to moguüe i dr;
x uvažava jeziþke i govorne standarde, kako veüinskog stanovništva, tako, u
odgovarajuüoj srazmjeri, i nacionalnih manjina, odnosno etniþkih grupa, na
podruþju na kome se program emituje;
x obezbjedi zadovoljavanje potreba graÿana za programskim sadržajima koji
izražavaju kulturni identitet, kako naroda, tako i nacionalnih manjina,
odnosno etniþkih grupa, kroz moguünost da odreÿene programe i programske
cjeline, na podruþjima na kojima žive i rade, prate na svom maternjem jeziku
i pismu.
368
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
U oblasti informisanja na bosanskom jeziku, maternjem jeziku Bošnjaka u
Republici Srbiji, pored finansiranja i izdavanja jednog štampanog glasila ( Sandžaþke
novine ), Bošnjacima kao zajednici, njihovim nacionalnim predstavnicima, kao i
bošnjaþkoj kulturi i tradiciji uopšte, nije obezbjeÿena adekvatna zastupljenost u
programskoj šemi na avnom servisu Radio-televizije Srbije (R S).
ýlanom 1 . stav 2. akona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina
( Službeni list SR , broj 11/02), propisano je
ržava üe u programima radija i
telezivije javnog servisa obezbediti informativne, kluturne i obrazovne sadržaje na
jeziku na ionalne manjine a može da osniva i posebne radio i televizijske stani e koje
bi emitovale programe na jezi ima na ionalni manjina .
ýlanom 22. stav 1. taþka . akona o nacionalnim savetima nacionalnih
manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), izmeÿu ostalog, propisano je da
nacionalno vijeüe/nacionalni savet daje mi ljenje i predloge Savetu Republiþke
radiodifuzne agen ije, u vezi sa infromisanjem na jeziku na ionalne manjine .
Shodno zakonskim odredbama, te Statutu Radio-difuzne ustanove R S,
predsjednik Izvršnog odbora BNV-a, narodni poslanik i þlan Programskog odbora
R S-a Esad Džudževiü je na sjednici odbora 16.04.2010. godine pokrenuo Inicijativu
o formiranju zajedniþke redakcije na manjinskim jezicima. Inicijativa je dobila
jednoglasnu podršku u formi zakljuþka Programskog odbora R S-a. Programaski
odbor R S-a na osnovu pomenute Inicijative na svojoj sjednici održanoj 22.09.2010.
godine donosi zakljuþak o formiranju Redakcije na manjinskim jezicima koja bi
pored programa na jezicima drugih manjiskih nacionalnih zajednica emitovala i
program na bosanskom jeziku.
Usljed nepoštovanja zakonskih odredbi koje definišu obaveze državnih organa
kada je u pitanju informisanje manjina na maternjem jeziku, Bošnjaþko nacionalno
vijeüe se obratilo zahtjevom broj 32-02/2011 od 1 .02.2011. godine inistarstvu
kulture radi formiranja redakcije na bosanskom jeziku. U svom odgovoru broj 34500-5/2011-01 od 04.03.2011.godine inistarstvo kulture se proglašava nenadlježnim
za postupanje po zahtjevu BNV-a.
Po istom osnovu i sa istim zahtjevom Bošnjaþko nacionalni vijeüe obratilo se i
direktoru R S-a leksandru ijaniüu, Predsjedniku Upravnog odbora R S-a Nikši
Stipþeviüu i Predsjedniku Savjeta RR episkopu jegarskom Porfiriju. Do danas
Bošnjaþko nacionalno vijeüe nije dobilo nikakav odgovor na upuüene zahtjeve.
Savjet RR je na sjednici održanoj 1 .04.2011.godine imenovao nove þlanove
Upravnog odbora Radiodifuzne ustanove Srbije Radio televizije Srbije.
Novoizabrani þlanovi Upravnog odbora R S-a na konstitutivnoj sjednici za
predsjednika Upravnog odbora izabrali su dr Slobodana arkoviüa.
Nakon izbora dr Slobodana arkoviüa za novog Predsjednika Upravnog
odbora R S-a, Bošnjaþko nacionalno vijeüe uputilo je 24.05.2011. godine ponovni
zahtjev Upravnom odboru za formiranje redakcije na bosanskom i drugim manjinskim
jezicima pri R S-u, do dana podnošenja ovog podneska R S niti njeni organi nisu
odgovorili ni na ovaj zahtjev.
RI
ahtjev ministru kulture br. 2 02 2011, od 1 .02.2011. godine sa
odgovorom
- Inicijativa za ormiranje redakcije za programe na jezicima
nacionalnih manjina u Republici Srbiji
ahtjev direktoru R S a, broj 2 02 2011 od 1 . 02. 2011. godine
369
ahtjev pravnom odboru R S a broj 1 02 2011
ahtjev za redsjedniku Savjeta RR za podršku za ormiranje
redakcije na manjinskim jezicima broj 0 02 2011.
ahtjev pravnom odboru R S a broj 1 02 2011 od 24.0 .2011.
godine.
Propuštanjem preduzimanja konkretnih zakonom obavezujuüih radnji od
strane Radio-televizije Srbije i njenih organa pripadnici bošnjaþke nacionalne manjine
dovedeni su u neravnopravan položaj uskraüivanjem Ustavom i zakonom
garantovanih prava na javno obavještavanje na maternjem jeziku kako je to propisano
þlanom 1 . akona o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni
glasnik SR , broj 11/02).
ýime je, od strane Radiodifuzne ustanove Radio elevizije Srbije, kršenjem i
nesprovoÿenjem Ustava i zakona i Statuta R S-a, a suprotno þlanu 6. Ustava
Republike Srbije ( Službeni glasnik RS , broj 9 /2006), þlanu 3. akona o zaštiti
prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj 11/2002 ) i þlanu 24.
akona o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS , broj 22/2009), uþinjen akt
teškog oblika diskriminacije bliže opisan u þlanu 1 . stav 1. taþka 2. akona o
zabrani diskriminacije Službeni glasnik RS , broj 22 2009 , a od strane
generalnog direktora R S a
leksandra
ijaniüa i akt teškog oblika
diskriminacije bliže opisan u þlanu 1 . stav 1. taþka 1. bliže opisan akona o
zabrani diskriminacije Službeni glasnik RS , broj 22 2009 .
S toga predlažem da nakon sprovedenog postupka po ovoj Pritužbi i
utvrÿivanja þinjeniþnog stanja, u skladu sa Vašim zakonskim ovlašüenjima, koja su
propisana akonom o zabrani diskriminacije ( Službeni glasnik RS, , broj 22/09) i
Poslovnikom o radu Povjerenika za zaštitu ravnopravnosti del.br.5 4/2011 od
16.05.2011.godine, reagujete i preduzmete zakonom predviÿene mjere kako bi se
otklonilo diskriminatorsko postupanje þime bi se obezbijedilo nastavljanje i
omoguüavanje ostvarivanja Ustavom i zakonom garantovanih prava pripadnicima
bošnjaþke nacionalne manjine u Republici Srbiji.
S poštovanjem,
u Novom Pazaru,
26.0 .2011. godine
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa
Narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl.sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
370
VI
Pritužbe kod
Povjerenice za zaštitu
ravnopravnosti i
Zaštitnika građana
373
ZAUSTAVLJENI PROCES
374
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br. 0 02 2011
RE
B I
SRBI
ERENI
I
R N R
DR NE EN
E R Iû
N S I
dresa Beogradska br. 0
11000 B e o g r a d
RED E
Odgovor na dopis broj 169/2011 od 12.0 .2011.godine.
Poštovana g-ÿo Petrušiü,
Prije svega želim da Vam se izvinim što usled objektivnih razloga (mjesec
Ramazan, vjerski praznik Bajram) i manjka zapošljenih, nisam bio u moguünosti da Vam
u naznaþenom roku od 15 dana od prijema Vašeg dopisa broj 169/2011- 3 od
12.0 .2011. godine dostavim tražena dokumenta u postupku koji je pokrenut kod Vaše
Službe, protiv premijera irka vetkoviüa, molim Vas da uvažite razloge zbog kojih su
rokovi propušteni i postupanje u ovoj pravnoj stvari vratite u preÿašnje stanje i time
uzmete u razmatranje ovaj podnesak a koji je od znaþaja za odluþivanje u ovom
predmetu.
Vašim dopisom broj 169/2011 od 12.0 .2011. godine, zatražili ste od Bošnjaþkog
nacionalnog vijeüa da dopuni pritužbu podnijetu protiv irka vetkoviüa, predsjednika
Vlade Republike Srbije i predsjednika Savjeta Republike Srbije za nacionalne manjine,
da se dostave dokazi koji potkrepljuju navode iz pritužbe kao i da se preciznije odredi
kada i na koji naþin je irko vetkoviü diskriminatorno postupao u odnosu na Bošnjaþko
nacionalno vijeüe.
Pritužba podnijeta protiv irka vetkoviüa zbog diskriminatorskog postupanja ne
odnosi se na njegov odnos prema Bošnjaþkom nacionalnom vijeüu veü prema
pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjine u Republici Srbiji.
Nadležnosti Vlade, propisane þlanom 123. Ustava Republike Srbije ( Službeni
glasnik RS , broj 9 /06) su:
lada:
1. utvrÿuje i vodi politiku,
2. i vr ava a one i druge o e a e arodne s u ine,
3. donosi uredbe i druge op te akte radi izvr enja zakona,
375
ZAUSTAVLJENI PROCES
4. predlaže Narodnoj skup tini zakone i druge op te akte i daje o njima mi ljenje
kad i podnese drugi predlagaþ,
5. us erava i us laÿuje rad organa dr avne u rave i vr i nad or nad nji ovi
rado
6. vr i i druge poslove odreÿene stavom i zakonom.
ýlanom 125. Ustava Republike Srbije ( Službeni glasnik RS , broj 9 /06)
propisano je da:
ladu þine predsednik lade, jedan ili vi e potpredsednika i ministri.
redsedni Vlade vodi i us erava rad Vlade, stara se o ujednaþenom politiþkom
delovanju lade, usklaÿuje rad þlanova lade i predstavlja ladu.
inis ri su a svoj rad i s anje u oblas delo ruga inis ars va odgovorni redsedni u
Vlade, ladi i Narodnoj skup tini .
akoÿe, ýlanom . stav 1. akona o ladi ( Službeni glasnik RS broj 55/2005 i
1/2005-ispravka i 101/0 ), propisano je da Vlada nadzire rad organa državne uprave,
usmjerava organe državne uprave u sprovoÿenju politike i izvršavanju zakona i drugih
opštih akata i usklaÿuje njihov rad.
ýlanom 12. akona o ladi ( Službeni glasnik RS broj 55/2005 i 1/2005ispravka i 101/0 ), izmeÿu ostalog propisano je da Predsjednik Vlade vodi i usmjerava
Vladu, stara se o jedinstvu politiþkog djelovanja Vlade, usklaÿuje rad þlanova Vlade,
predstavlja Vladu i saziva njene sjednice, kao i da Predsjendik Vlade može ostalim
þlanovima Vlade davati obavezna uputstva i posebna zaduženja, shodno programu i
politici Vlade.
Iz citiranih odredbi Ustava i zakona kojima su definisani ovlašüenja Vlade i
predsjednika Vlade, proizilazi jasno utvrÿena dužnost i obaveza, Vlade Republike Srbije i
njenog predsjednika irka vetkoviüa da preduzme konkretne mjere u cilju sprovoÿenja
Ustava i zakona Republike Srbije, na šta mu je Bošnjaþko nacionalno vijeüe ukazivalo u
više navrata i to:
- Izvještajem o stanju ostvarivanja prava, kao i mjere za unapreÿenje pune i
djelotvorne ravnopravnosti sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji, br. 02
02 2009 od 0 .12.2009.godine
ismom redsjedniku lade Republike Srbije, br. 0 02 2010 od 04. 01.
2010. godine
- Dopisom redsjedniku lade i Savjeta Republike Srbije za nacionalne
manjine br. 20 02 2010 od 2 .01.2010. godine
ahtjevom za urgenciju i prijem delegacije BN a upuüen redsjedniku
lade Republike Srbije i redsjedniku Savjeta Republike Srbije za
nacionalne manjine
irku vetkoviüu, br. 29 02 2010 od 01. 02. 2010.
godine
ahtjevom redsjedniku lade Republike Srbije i Savjeta Republike Srbije
dr.
irku vetkoviüu za stavljanje van snage redbe lade Republike
Srbije o upravnim okruzima, br.
02 2010 od 1 . 0 . 2010.godine.
376
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
-
-
ismom redsjedniku lade Republike Srbije i redsjedniku Savjeta
Republike Srbije za nacionalne manjine irku vetkoviüu, br. 02 02 2011
od 1 .01.2011.godine
oslaniþkim pitanjem od 2 .02.2011.godine transkript poslaniþkog pitanja
Narodnog poslanika i predsjednika Izvršnog odbora ijeüa od 0 . maja
2011.godine u prilogu ovog dokumenta
Navedeni dopisi i zahtjevi predsjedniku Vlade, koje Vam dostavljam u prilogu,
usmjereni su na sprovoÿenje i poštovanje Ustava i zakona Republike Srbije koji
pripadnicima bošnjaþke nacionalne zajednice u Republici Srbiji garantuju zaštitu i
unaprjeÿenje individualnih i kolektivnih prava u oblastima službene upotrebe jezika i
pisma, obrazovanja, kulture i informisanja na maternjem jeziku.
Odgovornost irka vetkoviüa, predsjednika Vlade Republike Srbije ogleda se u
tome što i pored Ustavom i zakonom raspoloživih mehanizama nije preduzeo niti jednu
radnju kojom bi pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjine omoguüio korišüenje
zajemþenih prava.
Iako je od strane Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa u više navrata upoznat o
diskriminatorskom odnosu odreÿenih državnih organa prema Bošnjacima u Republici
Srbiji i njihovom nesprovoÿenju Ustava i zakona, predsjednik Vlade irko vetkoviü
nije preduzeo nijednu radnju, u skladu sa svojim zakonskim ovlašüenjima, kojom bi
obavezao nadlježne ministre i ministarstva da pripadnicima bošnjaþke nacionalne
manjine omoguüe ravnopravnost u korišüenju prava koja im pripadaju u skladu sa
Ustavom i zakonom.
Uredbom o Savjetu Republike Srbije za nacionalne manjine ( Službeni glasnik
RS , br. 50/09), koju je donijela Vlada Rebulike Srbije, propisano je da Savjet izmeÿu
ostalog prati i razmatra stanje ostvarivanja prava nacionalnih manjina u Republici Srbiji
kao i da predlaže mjere za unapreÿenje pune i djelotvorne ravnopravnosti pripadnika
nacionalnih manjina i da razmatra mjere koje u te svrhe predlože drugi organi i tijela.
Predsjednik Vlade je ujedno i predsjednik Savjeta a þlanovi Savjeta, izmeÿu ostalih, su
ministar za državnu upravu i lokalnu samoupravu, ministar kulture, ministar prosvjete,
ministar za omladinu i sport, ministar vjera, ministar pravde i ministar unutrašnjih
poslova.
Dakle, obrazovan je Savjet kome je dužnost da izmeÿu ostalog prati i razmatra
ostvarivanje prava nacionalnih manjina, Savjetom, u funkciji predsjednika, rukovodi
predsjednik Vlade vetkoviü a kao predstavnici Vlade þlanovi Savjeta su gore pobrojani
eÿutim, ni predsjednik Savjeta kao ni þlanovi istog, odnosno, ministri
ministri.
nepreduzimaju zakonom propisane radnje kako bi Bošnjacima u Republici Srbiji
omoguüili ostvarivanje zajemþenih prava.
Vršeüi funkcije predsjednika Vlade i Savjeta za nacionalne manjine
irko
vetkoviü je, iako upoznat o stanju ostvarivanja prava pripadnika bošnjaþke nacionalne
manjine i neþinjenu nadlježnih državnih organa u pogledu sprovoÿenja Ustava i zakona a
377
ZAUSTAVLJENI PROCES
kojima je neposredni rukovodilac, propuštanjem postupanja po zahtjevima Bošnjaþkog
nacionalnog vijeüa, onemoguüio Bošnjake u Republici Srbiji da koriste svoja Ustavom i
zakonom garantovana prava, kako je to podrobnije obrazloženo u ranije podnijetoj
pritužbi.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
12.09.2011.godine
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa
i narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
378
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
379
ZAUSTAVLJENI PROCES
380
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
381
ZAUSTAVLJENI PROCES
382
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br. 0 02 2011
RE
B I
SRBI
ERENI
I
R N R
DR NE EN
E R Iû
N S I
dresa Beogradska br. 0
11000 B e o g r a d
RED E
Odgovor na dopis broj: 1 3/2011- 3 od 12.0 .2011. godine
Poštovana g-ÿo Petrušiü,
Prije svega želim da Vam se izvinim što usled objektivnih razloga (mjesec
Ramazan, vjerski praznik Bajram) i manjka zapošljenih, nisam bio u moguünosti da Vam
u naznaþenom roku od 15 dana od prijema Vašeg dopisa broj 1 3/2011- 3 od
12.0 .2011. godine dostavim tražena dokumenta u postupku koji je pokrenut kod Vaše
službe protiv R S-a, molim Vas da uvažite razloge zbog kojih su rokovi propušteni i
postupanje u ovoj pravnoj stvari vratite u preÿašnje stanje i time uzmete u razmatranje
ovaj podnesak a koji je od znaþaja za odluþivanje u ovom predmetu.
Vašim dopisom broj: 1 3/2011- 3 od 12.0 .2011. godine, zatražili ste od
Bošnjaþkog nacionalog vijeüa, kao podnosioca pritužbe protiv R S-a, da Vam dostavi
akljuþak programskog odbora R S-a sa sjednice od 22.09.2010. godine o formiranju
redakcije na manjinskim jezicima, kao i sve druge dokaze kojima Vijeüe raspolaže a koji
su od znaþaja za pravilno i potpuno utvrÿivanje þinjeniþnog stanja i od znaþaja su za
odluþivanje u ovom predmetu.
Shodno Vašem zahtjevu molim Vas da navedeni akljuþak pribavite službenim
putem, jer i pored nekoliko zahtjeva upuüenih R S-u, da nam isti dostavi kako bi Vam
bio proslijeÿen, odgovor nismo dobili.
U prilogu ovog dopisa dostavljam Vam:
- Dopis br. 0 02 2011 ponovo upuüen rogramskom odboru R S a
V
V
G
V
.
akoÿe Vas još jednom podsjeüam na odredbe þlana 1 . stav 2. akona o zaštiti
prava i sloboda nacionalnih manjina ( Službeni list SR , broj 11/02) u kom se kaže:
r ava üe u rogra i a radija i ele ivije javnog servisa obe bedi i in or a ivne
ul urne i obra ovne sadr aje na je i u na ionalne anjine, a može da osniva i
383
ZAUSTAVLJENI PROCES
posebne radio i televizijske stani e koje bi emitovale programe na jezi ima na ionalni
manjina .
ýlanom 22. stav 1. taþka . akona o nacionalnim savjetima nacionalnih
manjina ( Službeni glasnik RS , broj 2/09), izmeÿu ostalog propisano je da nacionalno
vijeüe/nacionalni savet daje i ljenje i redloge ave u e ubliþ e radiodi u ne
agen ije u ve i sa in ro isanje na je i u na ionalne anjine .
ýlanom 2. stav 1 i 2. akona o radiodi uziji ( Službeni glasnik RS , br. 42/2002,
9 /2004, 6/2005, 9/2005 - dr. zakon, 62/2006, 5/2006 i 6/2006 - ispr.), propisano je
miter je obavezan da proizvodi i emituje program na srpskom jeziku, ili da obezbedi
da programi koji su proizvedeni na stranim jezi ima budu emitovani prevedeni na srpski
jezik.
baveza iz stava 1. ovog þlana ne odnosi se na emitere koji proizvode i emituju
program namenjen na ionalnim manjinama kao i na delove rogra a us anova javnog
radiodi u nog servisa oji a se adovoljavaju o rebe na ionalni
anjina u
in or isanju na so s veno je i u.
ýlanom . stav 3. akona o radiodi uziji ( Službeni glasnik RS , br. 42/2002,
9 /2004, 6/2005, 9/2005 - dr. zakon, 62/2006, 5/2006 i 6/2006 - ispr.), propisano je
rogra i a oji se roi vode i e i uju u o viru javnog radiodi u nog servisa ora
da se obe bedi ra novrsnos i i balansiranos meÿusobna usklaÿenost ili usagla enost
sadržaja kojima se podržavaju demokratske vrednosti savremenog dru tva, a naroþi o
o ovanje ljuds i rava i ul urnog na ionalnog e niþ og i oli iþ og lurali a
ideja i i ljenja.
ýlanom . stav 1. taþka 2, 3i 4, akona o radiodi uziji ( Službeni glasnik RS ,
br. 42/2002, 9 /2004, 6/2005, 9/2005 - dr. zakon, 62/2006, 5/2006 i 6/2006 - ispr.),
propisano je da u cilju ostvarivanja opšteg interesa u oblasti javnog radiodifuznog
servisa, utvrÿenog ovim zakonom, pored opštih obaveza emitera u odnosu na programske
sadržaje iz þlana 6 . ovog zakona, nosioci javnog radiodifuznog servisa dužni su da:
x
x
x
proizvode i emituju programe namenjene svim segmentima dru tva, bez
diskrimina ije, vodeüi pri tom raþuna naroþito o spe ifiþnim dru tvenim grupama
kao to su de a i omladina, manjinske i etniþke grupe, endikepirani, so ijalno i
zdravstveno ugroĠeni, gluvonemi sa obavezom paralelnog emitovanja ispisanog
teksta opisa zvuþnog segmenta radnje i dijaloga , i dr.;
uvažavaju jeziþke i govorne standarde, kako veüinskog stanovni tva, tako, u
odgovarajuüoj srazmeri, i na ionalni manjina, odnosno etniþki grupa, na
podruþju na kome se program emituje;
obezbede zadovoljavanje potreba graÿana za programskim sadržajima koji
izražavaju kulturni identitet, kako naroda, tako i na ionalni manjina, odnosno
etniþki grupa, kroz moguünost da odreÿene programe ili programske eline, na
podruþjima na kojima žive i rade, prate i na svom maternjem jeziku i pismu.
Identiþna obaveza javnog radiodifuznog servisa R S-a propisana je i þlanom 3.
Statuta Radiodifuzne ustanove Radio elevizije Srbije.
384
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Iz naprijed navedenog jasno proizilazi akonom utvrÿena obaveza R S-a da
proizvodi i emituje programe namijenjene pripadnicima nacionalnih manjina na
njihovom maternjem jeziku.
akljuþak programskog odbora, koji prilikom podnošenja pritužbe nismo dostavili iz
razloga jer isti ne posjedujemo a koji se nalazi kod R S-a, jeste obaveza Radio televizije
Srbije, proistekla iz Ustava Republike Srbije, gore navedenih zakona i Statuta
Radiodifuzne ustanove Radio televizije Srbije, da pripadnicima bošnjaþke nacionalne
manjine obezbijedi i omoguüi informisanje na maternjem bosanskom jeziku.
R S i njen generalni direktor i pored više zahtjeva Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa
onemoguüavaju pripadnike bošnjaþke nacionalne manjine u korišüenju Ustavom i
zakonom zajemþenih prava.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
12.09.2011.godine
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa
i narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
385
ZAUSTAVLJENI PROCES
R.Br
B I
SRBI
ERENI
I
R N R
DR NE EN
E R Iû
1 02 2011
RE
N S I
dresa Beogradska br. 0
11000 B e o g r a d
1 11 24 0 20
1 11 24 64 64
1 11 24 1 4
RED E
Dostava zakljuþka Programskog odbora R S-a
Poštovana g-ÿo Petrušiü,
ako smo Vas u ranijem dopisu od 12.09.2011. godine obavijestili da ne
posjedujemo zakljuþak programog odbora jer nam isti i pored nekoliko zahtjeva
upuüenih R S-u nije dostavljen a na koji se pozivamo u pritužbi a koja je pokrenuta pred
Vašom službom protiv Radio-telezvije Srbije.
Ovim putem Vas obavještavam da smo danas, dakle, 14.09.2011.godine dobili
traženi zakljuþak te Vam isti dostavljamo putem faksa, e-maila i putem pošte.
Nadamo se da üe dostavljanje ovog dokumenta biti od znaþaja za pravilno i
potpuno utvrÿivanje þinjeniþnog stanja i odluþivanje u ovom predmetu.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru
14.09.2011.godine
Pravni savjetnik Vijeüa
hmedin krijelj, dipl. pravnik
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
386
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
387
ZAUSTAVLJENI PROCES
388
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
389
ZAUSTAVLJENI PROCES
390
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
391
ZAUSTAVLJENI PROCES
392
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
393
ZAUSTAVLJENI PROCES
394
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
395
ZAUSTAVLJENI PROCES
396
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
397
ZAUSTAVLJENI PROCES
398
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
399
ZAUSTAVLJENI PROCES
400
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
401
ZAUSTAVLJENI PROCES
402
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
403
ZAUSTAVLJENI PROCES
404
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
405
ZAUSTAVLJENI PROCES
406
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
407
R.br. 12 02 2011
RE
S
B I
I NI
N
SRBI
R Ĉ N
Iû
Deligradska br. 16
11000 B e o g r a d
RED E
Dopuna pritužbe
Poštovani g-dine ankoviü,
Bošnjaþko nacionalno vijeüe je 04.05.2011. godine kod Vaše službe pokrenulo
postupak protiv odreÿenih državnih organa kao i ustanova sa javnim ovlašüenjima zbog
zaustavljanja i onemoguüavanja korišüenja Ustavom i zakonom garantovanih prava
pripadnicima bošnjaþke nacionalne manjie u Republici Srbiji.
Pritužba je, izmeÿu ostalog, podnijeta i protiv Radiodifuzne ustanove Radio
elevizije Srbija
U cilju pravilnog i potpunog utvrÿivanja þinjeniþnog stanja po pritužbi podnijetoj
protiv R S-a u prilogu ovog dopisa dostavljam Vam:
- Sporazum o saradnji na proizvodnji i emitovanju programa koji se odnosi
na nacionalne manjine koje žive u Srbiji
Dopis br. 0 02 2011 od 2 .0 .2011 primljen 24.0 .2011.
U nadi da üe priloženi dokument biti od znaþaja za odluþivanje u ovom predmetu,
srdaþno Vas pozdravljam.
Napomena po dogovoru, dostavljamo Vam i odel obrazovanja za sandžaþke
Bošnjake u Republici Srbiji Nastavni programi za bosanski jezik i grupu nacionalnih
predmeta .
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
13.09.2011.godine
Predsjednik Izvršnog odbora Vijeüa
i narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
408
VII
Prijedlog smjernica
za rad Nacionalnog
savjeta bošnjačke
nacionalne manjine
SAOPŠTENJE ZA JAVNOST
Bošnjaþka nacionalna zajednica u Srbiji za rješavanje problema u oblasti kulture traba da
izradi strategiju za unapreÿenje svog identiteta, da izvrši identifikaciju svojih institucija i
manifestacija, utvrdi u kojim oblastima je potrebno ukljuþivanje struþnog kadra i da se formira
avod za kulturnu baštinu, navodi se u Prijedlogu smernica za rad Nacionalnog savjeta
bošnjaþke nacionalne manjine, koji je uradila isija OEBS u Srbiji.
ako se istiþe u dokumentu, problemi u obrazovanju treba da se rješavaju sistematskim
stvaranjem uslova za izradu standarda, kriterijuma i akreditaciju nastavnog kadra na bosanskom
jeziku, da se nastavi izrada udžbenika na tom jeziku, da se bosanski jezik sa elementima
nacionalne kulture uvede u redovnu nastavu, da se izrade modeli obrazovanja i nastavnih
programa na bosanskom jeziku i da se pokrenu procesi za dobijanje akreditacija fakulteta u
Sandžaku i nostrifikacija diploma iz regiona.
I za rješavanje problema u informisanju na bosanskom jeziku potrebna je medijska
strategija u saradnji sa lokalnim medijima, da se utvrde teme i sadržaji važni za oþuvanje i razvoj
bošnjaþke nacionalne manjine, da se obezbijedi transparentnost u dobijanju finansijskih
sredstava za finansiranje programa u lokalnim medijima i da se unaprjeÿuje znanje novinara u
lokalnim medijima.
a službenu upotrebu bosanskog jezika i pisma treba da se definiše strategija radi
unaprjeÿivanja službene upotrebe bosanskog jezika, da Nacionalni savjet Bošnjaka uradi plan za
službenu upotrebu jezika i da se pokrene dijalog sa nadlježnim institucijama o rješavanju
nedoumica nastalih u vezi sa razliþitim imenovanjem jezika (bosanski ili bošnjaþki) u razliþitim
dokumentima i kontekstima. Sve ove aktivnosti treba da prati kontinuirana medijska kampanja i
da njihova realizacija bude u zakonskim okvirima.
Dokument je rezultat þetiri panel diskusije koje su u aprilu i maju, u organizaciji isije
OEBS u Srbiji, održane u Novom Pazaru sa aktuelnim akterima bošnjaþkog naroda. Preporuke
su namenjene Nacionalnom savjetu Bošnjaka (Bošnjaþkom nacionalnom vijeüu), þiji je cilj
unaprjeÿenje položaja bošnjaþke nacionalne manjine. Novi razgovori o ovim prijedlozima
planirani su za septembar 2011.
U Novom Pazaru,
1 .0 .2011.godine
šef lavnog ureda Vijeüa
lma usiü, dipl.pravnik
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
411
ZAUSTAVLJENI PROCES
PR
O SM RN C Z R
N C ON NO S V
BO N ý
N C ON N
M N N
412
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
SADR
Odeljak 1
Odeljak 2
AJ
KONTEKST
KULTURA
2.1 Pravni okvir
2.2 Zakonske nadležnosti Nacionalnog saveta
2.3 dentifikovani problemi u oblasti kulture
2. . Predlog aktivnosti za rešavanje problema
Odeljak 3
OBRAZOVANJE
3.1 Pravni okvir
3.2 Zakonske nadležnosti Nacionalnog saveta
3.3 dentifikovani problemi u oblasti obrazovanja
3. . Predlog aktivnosti za rešavanje problema
Odeljak
INFORMISANJE
.1 Pravni okvir
.2 Zakonske nadležnosti Nacionalnog saveta
.3 dentifikovani problemi u oblasti informisanja
. . Predlog aktivnosti za rešavanje problema
Odeljak
SLU BENA UPOTREBA JEZIKA I PISMA
5.1 Pravni okvir
5.2 Zakonske nadležnosti Nacionalnog saveta
5.3 dentifikovani problemi u oblasti službene upotrebe jezika i pisma
5. . Predlog aktivnosti za rešavanje problema
Odeljak 6
STRATEŠKE SMERNICE I SPECIFIýNI CILJEVI
6.1 Oblast obrazovanja
6.2 Oblast informisanja
6.3 Oblast kulture
6. . Oblast službene upotrebe jezika i pisma
2
413
ZAUSTAVLJENI PROCES
U V O D
Predlog smernica za rad Saveta bošnjaþke nacionalne manjine je nastao, kao
rezultat rada OSC
tima i sadrži sistematizovane informacije dobijene od strane
kljuþnih loklanih aktera bošnjaþke nacionalne manjiine iskazane kroz
diskusije koje
panel
su organizovane u Novom Pazaru u periodu april maja 2011
godine.
Sagledavajuüi i uvažavajuüi važnost
sprovoÿenja državnih strategija u
obezbeÿivanju prava nacionalnih manjina, projektni tim, podržan od strane Misije
O BS u Srbiji i mbasade Velike Britanije u Beogradu, ovim dokumentom želi da
pruži podršku ne samo nacionalnom savetu i bošnjaþkoj nacionalnoj manjini veü
i resornom Ministarstvu, kako bi dalje mere podrške Nacionalnom savetu bile
adekvatne i u skaldu sa iskazanim potrebama..
okument je namenjen Nacionalnom savetu bošnjaþke nacionalne manjine ali i
svim drugim relavantnim akterima
organizacijama, institucijama i pojedincima,
koji üe imati odredjene uloge u primeni smernica, odnosno realizaciji aktivnosti
koje imaju za cilj unapreÿenje položaja bošnjaþke nacionalne manjine.
3
414
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ODELJAK 1
KONTEKST
Bošnjaci su nacionalna zajednica koja naseljava centralnu Srbiju, naroþito region
Sandžak. Nemali broj Bošnjaka živi u Vojvodini, Beogradu i u vecini opština u
Srbiji. Prema podacima popisa stanovništva iz 2002. godine, u Srbiji živi 136.087
Bošnjaka, a veüina od tog broja živi u opštinama Novi Pazar, Sjenica, Tutin,
Prijepolje, Priboj i Nova Varoš. Podruþje u kojem su u najveüem procentu
skoncetrisani sandžaþki Bošnjaci, u svim državnim zajednicama spadalo je u
najnerazvijenija podruþja, što je dodatno pojaþano trenutnom ekonomskom
krizom.
Ratifikovanjem Evopske povelje o regionalnim i manjinskim jezima u parlamentu
Državne zajednice, 21. decembra 2005. godine, bosanski jezik je verifikovan kao
jedan od 10 manjinskih jezika u Srbiji. Maternji jezik sandžaþkih Bošnjaka,
bosanski jezik i pismo u službenoj su upotrebi u opštinama Novi Pazar, Tutin,
Sjenica i Prijepolje.
Pri Mešihatu islamske zajednice u Novom Pazaru radi predškolska
ustanova na bosanskom jeziku kojom je obuhvaüeno 140 dece. Obrazovnovaspitni rad organizovan je u 6 grupa. U Sjenici postoji jedna predškolska
ustanova koju pohaÿa 350 dece u tri smene. U opštini Tutin postoji jedna
predškolska ustanova na dve lokacije koju pohaÿa oko 680 dece u 45 grupa, a
situacija sa jezikom je identiþna kao i u Sjenici.
U Republici Srbiji se ni u jednoj školi ne izvodi celokupna nastava na
bosanskom jeziku. Izuþavanje predmeta Bosanski jezik sa elementima
nacionalne kulture uveden je u školama opština Novi Pazar, Sjenica, Tutin i
Prijepolje. U Novom Pazaru radi srednja verska škola islamske veroispovesti,
Medresa „Gazi Isa-beg“. Kompletna nastava se odvija na bosanskom jeziku.
Bosanski jezik izuìava se u okviru dve visokoškolske ustanove u Novom
Pazaru. Na Državnom univerzitetu, Departman za filozofsko-filološke nauke, u okviru
Odeljenja za srpski jezik i književnost, postoji moguènost izuìavanja bosanskog
jezika kao izbornog predmeta. Na Univerzitetu u Novom Pazaru, na smeru nastavnik
srpskog/bosanskog jezika, moguèe je prouìavanje bosanskog jezika kao izbornog
predmeta.
Kada su pitanju mediji koji koriste bošnjaþki jezik mogu se izdvojiti:
x Višejeziþno emitovanje programa / javna preduzeüa - Regionalna TV Novi
Pazar, Novi Pazar,
x Emitovanje samo na bosanskom jeziku / javna preduzeüa emiteri - TV
Tutin, Tutin
x Višejeziþno emitovanje programa / ostali emiteri, TV Forum, Prijepolje
x Kada su pitanju novine, Ministarstvo kulture podržava štamanje nedeljnika –
Sandžak novine.1
1
VROPS
POV
OR
ON N M
M Nj NS M Z C M , rugi periodiþni izveštaj dostavljen eneralnom
sekretaru Saveta vropeu skladu sa þlanom 15 Povelje,. M N
N PR 2010 , Odeljak 5 Prilozi .1. Prilog
Nacionalnog saveta bo njaþke nacionalne manjine, Beograd, septembar 2010
4
415
ZAUSTAVLJENI PROCES
ODELJAK 2.
KULTURA
2.1. Pravni okvir
x
Prema þlanu
Ustava Republike Srbije pripadnici nacionalnih manjina
imaju pravo da izraze, oþuvaju, neguju, razvijanje i javno izražavanje
nacionalne, etniþke, kulturne i religijske specifiþnosti.
Okvirne konvencije obavezuju države u þlanu 5.1 do unapreÿuju uslove
potrebne za pripadnike nacionalnih manjina da održe i razvijaju svoju
kulturu, kao i oþuvanje neophodnih elemenata njihovog identiteta,
odnosno veroispovesti, jezika, tradicije i kulturnog nasleÿa. Povelja
reguliše pitanje kulture u þlanu 12.
x
ulturne aktivnosti ukljuþuju zaštitu kulturnih dobara, razvoj kulturnih
delatnosti i objekte od znaþaja za razvoj kulture posebno biblioteke,
videoteke, kulturne centre, muzeje, arhive, akademije, pozorišta i
bioskope, kao i književno stvaralašto i filmska produkcija, kolokvijalni oblici
kulturnog izražavanja, festivali i kulturna industrija, ukljuþujuüi izmeÿu
ostalog korišüenje novih tehnologija.
2.2. Zakonske nadležnosti Nacionalnog saveta
x
Zakon o savetima manjina reguliše u þlanovima 16 1 nadležnosti saveta
nacionalnih manjina u oblasti kulture. ýlan 16 daje savetima nacionalnih
manjina osnivaþka prava u vezi sa osnivanjem kulturnih institucija. ýlan
1 predviÿa instrumente uþešüa saveta nacionalnih manjina u upravljanju
ustanovama kulture.
ýlan 1 obuhvata 12 razliþitih nadležnosti saveta nacionalnih manjina koje
se odnose na institucije, manifestacije, i predmete od posebnog interesa
za nacionalne manjine þlan 1 .1, 1 .3, 1 . , kulturne strategije
nacionalnih manjina þlan 1 .2 , zaštitu i obnovu kulturne robe þlan 1 .5 ,
prostorne i urbanistiþke planove þlan 1 ,6 i 1 , , kretanje i zaštita
pokretnih i nepokretnih kulturnih dobara þlan 1 . , biblioteke þlan 1 . ,
distribuciju javnih budžetskih sredstava institucijama, manifestacijama i
udruženjima kulture þlan 1 .10 , þlanove u Nacionalnom savetu za
kulturu þlan 1 .11 i 1 .12 .
x
Nacionalni savet razvija strategiju razvoja kulture nacionalne manjine, bavi
se pitanjima ustanova i manifestacija u oblasti kulture, utvrdjivanjem i
zaštitom kulturnih dobara, biblioteka, ima moguünost da utiþe na
raspodelu sredstava iz budžeta usmerenih na ovu oblast i uþestvuje u
radu Nacionalnog saveta za kulturu.
x
Preciznije, Nacionalni savet
5
416
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
o utvrÿuje strategiju razvoja kulture nacionalne manjine
o utvrÿuje koje su ustanove i manifestacije u oblasti kulture od
posebnog znaþaja za oþuvanje, unapreÿenje i razvoj posebnosti i
nacionalnog identiteta odreÿene nacionalne manjine
o daje predlog za raspodelu sredstava koja se dodeljuju putem
javnog konkursa iz budžeta Republike ili jedinice lokalne
samouprave ustanovama, manifestacijama i udruženjima
nacionalne manjine u oblasti kulture
o utvrÿuje koja su pokretna i nepokretna kulturna dobra od posebnog
znaþaja za nacionalnu manjinu pokreüe postupak pred nadležnim
organom ili ustanovom za utvrÿivanje statusa zakonom zaštiüenih
pokretnih i nepokretnih kulturnih dobara od znaþaja za nacionalnu
manjinu predlaže preduzimanje mera zaštite, sanacije i
rekonstrukcije kulturnih dobara iz stava 1. taþka ovog þlana daje
mišljenja i predloge u postupku izrade prostornih i urbanistiþkih
planova u jedinici lokalne samouprave u kojoj se nalaze kulturna
dobra iz stava 1. taþka 3 ovog þlana predlaže obustavljanje
izvršenja prostornih i urbanistiþkih planova ako smatra da se time
ugrožavaju kulturna dobra iz stava 1. taþka 3 ovog þlana daje
prethodno mišljenje nadležnom organu u postupku izdavanja
dozvole za premeštanje nepokretnog kulturnog dobra iz stava 1.
taþka 3 ovog þlana na novu lokaciju
o daje mišljenje u postupku osnivanja ili ukidanja biblioteka ili
organizacionih jedinica biblioteka koji imaju fond knjiga na jeziku
nacionalne manjine
o predlaže najmanje jednog kandidata za zajedniþku listu kandidata
za izbor Nacionalnog saveta za kulturu odreÿuje svog predstavnika
u Nacionalnom savetu za kulturu koji, bez prava odluþivanja,
uþestvuje u njegovom radu kada se razmatraju pitanja od znaþaja
za kulturu nacionalne manjine odluþuje o drugim pitanjima koja su
mu poverena zakonom ili jedinice lokalne samouprave.
2.3. Identifikovani problemi u oblasti kulture
x
Nedostatak
zajednice
x
Nedostatak kulturnih institucija bošnjaþke nacionalne manjine u Sandžaku
x
Neravnomerna nacionalna zastupljenost u postojeüim institucijama kulture
x
Nedostatak adekvatno kvalifikovanog kadra
strategije
razvoja
nacionalne
kulturne
politike
bošnjaþke
6
417
ZAUSTAVLJENI PROCES
x
x
Potreba za formiranjem Zavoda za kulturu bošnjaþke nacionalne manjine
oši ekonomski preduslovi za negovanje kulture
x
Nedostatak kulturno inkluzivne politike
x
Neinformisanost graÿana o
kulture.
nadležnostima Nacionalnog saveta u oblasti
2. . Aktivnosti za re avanje problema
418
x
zrada strategije unapreÿenja i promocije kulturnog identiteta bošnjaþke
nacionalne manjine þlan 1 .2 Zakona o savetima nacionalnih manjina .
x
U skladu sa strategijom, izvršiti identifikaciju potreba institucija i manifestacija
koje su od posebnog interesa za zaštitu nacionalnog identiteta nacionalne
manjine þlan 1 .1 Zakona o savetima nacionalnih manjina .
x
zraditi analizu rada veü postojeüih institucija kulture i utvrditi u kojim
oblastima je neophodno ukljuþenje struþnog kadra bošnjaþke nacionalne
manjine
x
Formiranje Zavoda za kulturu bošnjaþke nacionalne manjine, kako bi se
obezbedilo struþno i profesionalno koordinisanje, promovisanje i unapreÿenje
kulturnog nasleÿa bošnjaþke nacionalne manjine
x
ontinuirana i sistemska medijska kampanja za promociju kulturnog nasleÿa
bošnjaþke nacionalne manjine
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ODELJAK 3.
OBRAZOVANJE
3.1 Pravni okvir
x
Prema Ustavu Srbije svako ima pravo na obrazovanje þlan 1.1 . Pored
opšteg pristupa obrazovnom sistemu Srbije, pripadnici nacionalnih manjina
imaju pravo na obrazovanje na svom jeziku u državnim i pokrajinskim
institucijama i pravo na osnivanje privatnih obrazovnih institucija þlan .1 .
Meÿunarodne obaveze Srbije u pogledu obrazovanja manjina proistiþu iz
Okvirne konvencije þlan 12 1
i Povelje þlan
. Okvirna konvencija
reguliše pravo na obrazovanje na jeziku manjina u þlanu 1 . Ona garantuje
pripadnicima nacionalnih manjina pravo da uþe sopstveni jezik..
x
Zakon o nacionalnim manjinama reguliše pitanje obrazovanja u þlanovima 13
15. Zakon garantuje pravo pripadnicima nacionalnih manjina na obrazovanje
na jeziku manjina u ustanovi predškolskog, osnovnog školskog i srednjeg
obrazovanja þlan 13.1 . Obrazovanje na jeziku manjine ne iskljuþuje obavezu
da nauþe srpski jezik þlan 13. .
x
Zakon o obrazovanju reguliše razliþita pitanja o obrazovanju manjina. Prema
þlanu .1 taþka 1 jedan od ciljeva obrazovanja, izmeÿu ostalog, je razvoj
liþnog i nacionalnog identiteta, razvoj oseüaja pripadnosti Srbiji, poštovanje i
negovanje srpskog jezika i sopstvenog jezika, tradicije i kulture naroda Srbije,
nacionalnih manjina i etniþkih zajednica, razvoj multikulturalizma, poštovanje i
oþuvanje nacionalne i svetske kulturne baštine. Cilj je naveden u taþki 15,
izmeÿu ostalog obuhvata razvoj i poštovanje nacionalne, kulturne, jeziþke i
verske jednakosti, tolerancije i poštovanja razliþitosti.
x
U skladu sa þlanom 5 Zakona o osnovnom obrazovanju za pripadnike
nacionalnih manjina nastava je takoÿe u ponudi na njihovom maternjem
jeziku, ili dvojeziþno, ako se najmanje 15 uþenika prijavi za upis u prvi razred.
Meÿutim, uz saglasnost ministra prosvete škola može da ponudi nastavu na
manjinskom jeziku i ako je broj uþenika manji od 15. ko se nastava nudi na
manjinskom jeziku, predmet srpski jezik mora da bude obezbeÿen. ko je
nastava data na srpskom jeziku, uþenici pripadnici nacionalnih manjina uþe
predmet maternjeg jezika sa elementima nacionalne kulture. Zakonom je
propisao neka organizaciona pitanja u þlanu 25.5. i 25.6, kao i u þlanu 26.2, i
þlanu 6 .2. ko je nastava data na manjinskom jeziku, škola vodi evidenciju
na oba jezika, srpskom i jezicima manjina þlan 12 .2 . sto važi i za školski
sertifikat
þlan 13 . . kvivalentne norme se mogu naüi u Zakonu o
srednješkolskom obrazovanju .
x
Prema þlanu 0.2 Zakona o visokom obrazovanju visokoškolske ustanove
mogu da organizuju ispitivanje ili da sprovedu studije ili otvore odeljenja
studija na manjinskom jeziku u skladu sa njenim statutom. On takoÿe može
da ponudi program na manjinskom jeziku, ako je za to ovlašüen þlan 0.3 .
Zakon predviÿa da ako se nudi obrazovanje na jeziku manjine predstavnik
419
ZAUSTAVLJENI PROCES
nacionalne manjine može uþestvovati u radu Nacionalnog saveta za visoko
obrazovanje sa pravom glasa þlan 10.3 . U visokoškolske ustanove koje su
osnovane od strane države i u kojima je data nastava na manjinskom jeziku
Savet nacionalnih manjina, daje mišljenje o kandidatima za Savet ustanove
þlan 52.2 . sto važi i za izvršne organe ustanove þlan 5 . . Registari i
uverenja su dvojeziþni þlan .3 i þlan . .
3.2 Zakonske nadležnosti Saveta nacionalnih manjina Zakon o
nacionalnim savetima manjina reguliše nadležnosti saveta nacionalnih
manjina u oblasti obrazovanja u þlanovima 11 15. Oni imaju pravo na
osnivanje obrazovnih ustanova þlan 11 . U onim obrazovnim ustanovama
koje osniva država, pokrajina ili opština, a u kojima se koristi manjinski jezik ili
su instrukcije date na manjinskom jeziku Savet nacionalnih manjina ima
razliþite instrumente da uþestvuje u školskom upravljanju . Savet nacionalnih
manjina ima pravo da utiþe na nastavni program i udžbenike preko razliþitih
instrumenata iz þlana 13 i þlana 1 . ýlan 15 predviÿa još 13 nadležnosti
saveta nacionalnih manjina u vezi sa razliþitim pitanjima.
Saveti nacionalnih manjina uþestvuju u upravljanju obrazovnim institucijama
koje realizuju nastavu na maternjem jeziku ili u kojima se manjinski jezik i
kultura uþe kao poseban predmet. Savet nacionalnih manjina daje mišljenje ili
imenuje þlanove uprave i školskih odbora þlan 12.1 taþka 1 i 2 . On takoÿe
daje mišljenje ili prethodnu saglasnost za izbor kandidata za direktora škole
þlan 12.1 taþka 3 i 5 . On takoÿe daje mišljenje u postupku razrešenja
dužnosti direktora škole i þlanova upravnih odbora þlan 12.1 taþka .
Savet nacionalnih manjina ima pravo da imenuje þlana Upravnog odbora
institucija koje pružaju posebne usluge za uþenike i studente ustanove
studentskog i uþeniþkog standarda i daje mišljenje o ostalim kandidata za
Upravni odbor þlan 12.2 taþka 1 i 2 . Oni takoÿe daju mišljenje u postupku
izbora direktora ove institucije þlan 12.2 taþka 3 i u procesu razrešenja
dužnosti direktora i þlanova Upravnog odbora te institucije þlan 12.2 taþka .
U oblasti visokog obrazovanja nacionalnih manjina Savet daje mišljenje o
kandidatima za upravljanje institucijama koje nude nastavu na manjinskom
jeziku þl. 12. .
Zakon o savetima nacionalnih manjina daje pravo savetima nacionalnih
manjina da preporuþe programe za predškolsko vaspitanje i obrazovanje,
osnovno i srednješkolsko obrazovanje u oblastima koje su od znaþaja za
izražavanje posebnosti nacionalnih manjina, a posebno u vezi sa istorijom,
muzikom i umetnošüu þlan 13.1 . sto važi i za programe na jeziku
nacionalnih manjina þlan 13.2 .
9
420
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Savet nacionalnih manjina ima pravo da preporuþi mere i nastavu za
programe institucija koje pružaju posebne usluge za uþenike ustanove
uþeniþkog standarda , koje se staraju o meÿuetniþkoj toleranciji i
multikulturalizmu þlan 13. .
U dve oblasti saveti nacionalnih manjina daju mišljenja što se tiþe programa
za srpski jezik kao drugi jezik þlan 13.3 i nastavnih planova i programa za
institucije od posebnog znaþaja za nacionalne manjine þlan 13.5 .
Saveti nacionalnih manjina uþestvuju u procesu ovlašüenja udžbenika na dva
naþina. Ukoliko Nacionalni prosvetni savet predlaže Ministru prosvete
odobrenje udžbenika ili edukativnog materijala koji izražava specifiþnosti
nacionalnih manjina, savet nacionalnih manjina mora prethodno da da
saglasnost za takve preporuke þlan 1 .1 . Savet nacionalnih manjina ima
pravo da predloži Ministru prosvete da da dozvolu za korišüenje domaüih ili
uvezenih udžbenika na jeziku manjine þlan 1 .2 .
3. . Identifikovani problemi u oblasti obrazovanja
x
x
oši materijalno tehniþki uslovi u školama u Sandžaku
Nedostatak adekvatno kvalifikovanog kadra za nastavu na bosanskom jeziku
Ɣ Nedostatak užbenika na bosanskom jeziku
x
Neadekvatan status bosanskog jezika u obrazovnom sistemu Bosanski jezik
sa elementima nacionalne kulture se izuþava kao izborni predmet
x
Ne prepoznavanje potrebe za obrazovanjem na bosanskom jeziku od strane
svih lokalnih samouprava u Sandžaku
x
Nepriznavanje visokoškolskih kvalifikacija steþenih kroz institucije na
bosanskom jeziku nternacionalni univerzitet u Novom Pazaru nije dobio
akreditaciju od Ministarstva prosvete, Problemi sa nostrifikacijom diploma iz
Bi
x
Neinformisanost graÿana o
obrazovanja.
nadležnostima Nacionalnog saveta u oblasti
3. Predložene aktivnosti za re avanje problema
x
Sistemski pristupiti stvaranju uslova za izradu standarda, kriterijuma i
akreditaciju nastavnog kadra za nastavu na bosanskom jeziku
10
421
ZAUSTAVLJENI PROCES
x
Nastaviti zapoþet proces izrade udžbenika na bosanskom jeziku
x
skoristiti zakonske okvire za institucionalne i vaninstitucionalne aktivnosti za
ostvarivanje prava uvodjenja bosanskog jezika sa elementima nacionalne
kulture u redovnu nastavu, a ne kao izborni predmet
x
Pristupiti izradi elaborata i modela obrazovanja i nastavnih programa na
bosanskom jeziku, kao preduslov za pronalazenje konaþnog rešenja koje üe
se primeniti u praksi
x
Pokrenuti procese sa nadležnim organima, koji bi rešili pitanja oko dobijanje
akreditacija fakuleta u Sandžaku, a tako i pitanje nostrifikacije diploma iz
regiona
x
ontinuirana i sistemska medijska kampanja o nadležnostima nacionalnog
saveta u oblasti obrazovanja, aktivnostima koje su preduzete i rezultatima
istih
11
422
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ODELJAK
INFORMISANJE
.1. Pravni okvir
x
Ustav Srbije garantuje slobodu štampe u þlanu 50, a u þlanu
.1
garantuje pripadnicima nacionalnih manjina pravo na potpuno, blagovremeno i
nepristrasno obaveštavanje na svom jeziku, ukljuþujuüi pravo na izražavanje,
primanje, slanje i razmenu informacija i ideja. Oni takoÿe imaju pravo na
osnivanje sopstvenih javnog servisa, u skladu sa zakonom. Okvirna konvencija
reguliše pitanje manjinskih medija u þlanu . Prema ovom þlanu manjinsko pravo
na medije obuhvata slobodu uverenja i primanja i saopštavanja informacija i ideja
na jeziku manjine, da se diskriminacijski slobodan pristup medijima, stvaranje i
korišüenje štampanih medija, i moguüe preduslove stvaranja i korišüenja radio i
elektronskih medija televizije.
x
Zakon o nacionalnim manjinama garantuje pravo na informisanje na
manjinskom jeziku u þlanu 1 . Norma je podjednako norma u Okvirnoj konvenciji,
ona obuhvata pravo na potpuno i objektivno informisanje, pravo na izražavanje,
primanje, širenje, i razmenu informacija od strane štampanih i drugih medija þlan
1 .1 . U programima javnih radio i V servisa država obezbeÿuje informativne,
kulturne i obrazovne emisije na manjinskim jezicima. On takoÿe može da
uspostavi specijalne radio i V stanice, kako bi se emitovao program na jezicima
manjina þlan 1 .2 . Pravo na medije obuhvata i pravo na uspostavljanje i
održavanje sopstvenih medija na jezicima manjina þlan 1 .3 .
x
Zakon o medijima u þlanu 5.1 propisuje da üe Republika, utonomna
pokrajina, opštine da pružaju neke fondove i druga potrebna sredstva za rad
javnih servisa nacionalnih manjina i etniþkih zajednica. Zakon sadrži i opšte
norme o zabrani diskriminacije i govora mržnje koji su važni za meÿuetniþku
toleranciju i razvoj pluralistiþkog društva þlan 1 i þlan 3 .
x
Zakon o Radiodifuziji uglavnom obavezuje emitera da proizvodi i emituje
program na srpskom jeziku ili ako je na stranom jeziku da obezbedi prevod na
srpski þlan 2.1 . Meÿutim, ova norma se ne odnosi na manjinske medije ili javni
radio difuzni servis kada se emituje program na jezicima manjina þlan 2.2 .
Zakon reguliše stope obavezne proizvodnje programa i predviÿa da emiteri
manjinskih programa moraju da emituju najmanje 50 programa sopstvene
proizvodnje þlan 3.2 .
Zakon reguliše neke obaveze javnih radio difuznih servisa koji se odnose na
proizvodnju programa namenjenih svim društvenim grupama, poštovanje jeziþkih
standarda veüine i nacionalnih manjina, kao i programe koji izražavaju kulturni
identitet nacionalnih manjina sa moguünošüu da ponudi neke programe na
manjinskom jeziku þlan .2, .3, . .
12
423
ZAUSTAVLJENI PROCES
.2. Zakonske nadležnosti Nacionalnog saveta
x
Savet nacionalnih manjina ima osnivaþka prava þlan 1 .
x
Savet nacionalnih manjina ima razliþite instrumente na raspolaganju preko
kojih može da uþestvuje u upravljanju medijskim kuüama ili manjinskim
programom.
x
Savet daje mišljenje u postupku imenovanja þlanova upravnog odbora,
programskog odbora i generalnog direktor R S i R V þlan 20.1 i 20.2 .
x
Savet takoÿe uþestvuje u imenovanju glavnog i odgovornog urednika za
program na jezicima manjina þlan 20.3, 20. i 20.5 . ýlan 21 propisuje
šest dodatnih nadležnosti Saveta nacionalnih manjina u odnosu na pravo
na informisanje manjina.
.3. Identifikovani problemi u oblasti informisanja
x
Neadekvatno nije promotivno
izveštavanje avnog servisa R S o
potrebama i problemima bošnjaþke nacionalne manjine
x
Nepostojanje programa na bosanskom jeziku avnog servisa R S
x
Nedovoljno kvalitetnih sadržaja lokalnih medija na bosanskom jeziku
x
Neadekvatna i nedovoljna upotreba bosanskog jezika u lokalnim i regionalnim
medijima
x
Nekorišüenje održivih alternativnih izvora finansiranja lokalnih medija na
bosanskom jeziku
x
Nedostatak transparentnih mehanizama javnih tendera i finansiranje na
osnovu projekata za raspodelu sredstava budžeta opštine lokalnim medijima,
x
Nedostatak objektivnog informisanja koje üe biti u funkciji graÿana, a ne
politiþkih, verskih ili finansijskih interesa
. . Predložene aktivnosti za re avanje problema
x
zrada medijske strategije u cilju aktivnije uloge medija, kako bi se ostvarila
zakonom garantovana manjinska prava u oblasti informisanja na bosanskom
jeziku preko avnog servisa broj emisija, vremensko trajanje i sadržaj
x
Pokrenuti inicijative u saradnji sa lokalnim medijima, kojima bi se utvrdili koje
su teme i sadržaji važni za oþuvanje i razvoj bošnjaþke nacionalne manjine
x
Pokrenuti procese koji bi za rezultat imali transparentne mehanizme za
dodelu finansijskih sredstava za projektno finansiranje programa u lokalnim
medijima
x
ontinuirano i sistemsko unapreÿenje znanja i veština novinara u cilju
kvalitetnog i objektivnog informisanja bošnjaþke manjine kroz lokalne medije
13
424
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
ODELJAK
SLU BENA UPOTREBA JEZIKA I PISMA
.1. Pravni okvir
x
Službena upotreba manjinskih jezika je jedan od centralnih prava koja
pripadnici nacionalnih manjina uživaju. Ovo pravo sa razliþitih aspekata
postao ustavno pravo. Pravo na upotrebu jezika manjina je i meÿunarodni
standard i obavezuje Republiku Srbiju na meÿunarodnom planu, zbog
obavezujuüeg karakter Okvirne konvencije za zaštitu nacionalnih manjina u
daljem tekstu Okvirna konvencija i vropske povelje o regionalnim i
manjinskim pravima u daljem tekstu povelja . Ovo pravo je takoÿe
regulisano razliþitim zakonima, meÿu kojima su dva kljuþna Zakon o
nacionalnim manjinama i Zakon o službenoj upotrebi jezika i pisma.
x
Centralna norma Ustava Republike Srbije u pogledu prava na službenu
upotrebu jezika manjina je zapisan u þlanu
. Prema þlanu
.1 Ustava
pripadnici nacionalnih manjina imaju pravo na upotrebu svog jezika i pisma u
onim sredinama gde þine znaþajnu veüinu stanovništva pripadnika
nacionalnih manjina imaju pravo da se postupak pred javnim vlastima
državni organi, organizacije kojima su poverena javna ovlašüenja, organi
autonomnih pokrajina i jedinica lokalne samouprave takoÿe sprovode na
njihovim jezicima da koriste svoje ime i prezime na svom jeziku u onim
sredinama gde þine znaþajnu veüinu stanovništva, pravo da tradicionalni
lokalni nazivi, imena ulica, naselja i topografske oznake budu ispisane i na
njihovom jeziku.
x
Prema þlanu 1 .1 svako lice ima pravo da koristi svoj sopstveni jezik u
postupku pred sudom, drugim institucijama države ili organizacijama sa
javnim ovlašüenjima, ako se odluþuje o njegovim njenim pravima ili
obavezama. ýinjenica da osoba ne zna jezik postupka ne mogu da ometaju
ostvarivanje i zaštitu ljudskih i manjinskih prava þlan 1 .2 . Ustav garantuje
opšta jeziþka prava u sluþaju hapšenje þlan 2 .2 i podnošenja kriviþne
prijave þlan 33.1 , ali takoÿe garantuje svakoj osobi pravo na besplatnog
tumaþa, ako on ona ne govori ili ne razume jezik koji je u službenoj upotrebi u
sudu þlan 32.2 .
x
Centralni akt koji reguliše službenu upotrebu jezika u Republici Srbiji je Zakon
o službenoj upotrebi jezika i pisma. Ovaj zakon generalno reguliše službenu
upotrebu jezika i pisma u Republici Srbiji, i u elu , posebno reguliše
službenu upotrebu manjinskih jezika. Prema Zakonu službena upotreba
jezika podrazumeva upotrebu jezika pred državnim institucijama, pokrajinskim
institucijama, opštinskim institucijama, kao i institucijama i organizacijama sa
javnim ovlašüenjima. o naroþito obuhvata usmenu i pismenu komunikaciju
meÿu institucijama i izmeÿu njih i graÿana, postupak za ostvarivanje i zaštitu
prava graÿana i obaveze evidencije, izdavanje javnih sertifikata koji su od
interesa za sprovoÿenje prava graÿana sprovoÿenje prava, obaveza i
dužnosti radnika. Upotreba jezika u upisu topografskih oznaka, naziva
institucija, organa i preduzeüa, kao i objavljivanje javnog poziva, informacija i
14
425
ZAUSTAVLJENI PROCES
upozorenja treba da se smatra pod službenom upotrebom jezika.
.2. Zakonske nadležnosti Saveta nacionalnih manjina
x
U pogledu službene upotrebe manjinskih jezika nadležnosti Saveta
nacionalnih manjina regulisane su u þlanu 22 Zakona o Savetima nacionalnih
manjina. e nadležnosti možemo svrstati u dve grupe. U prvu grupi se mogu
ukljuþiti nadležnosti koje se uglavnom odnose na službenu upotrebu
manjinskih jezika, nadležnosti grupisane u drugoj grupi su direktno povezane
sa pitanjem topografskih indikacija. Savet nacionalne manjine ima pravo da
predloži da se manjinski jezik koristi u službenoj upotrebi u opštini þlan 22.3 ,
da predloži odgovarajuüe telo za nadzor nad službenom upotrebom
manjinskih jezika þlan 22.6 , da predloži odgovarajuüim organima mere i
aktivnosti u vezi sa prevoÿenjem propisa na manjinski jezik u službenoj
upotrebi þlan 22. , da preduzeme mere i aktivnosti za unapreÿenje
službene upotrebe jezika manjina þlan 22. .
x
Nadležnosti Saveta nacionalnih manjina u odnosu na topografske oznake su
vezane za pravo definisanja tradicionalnih geografskih naziva, ako je dotiþni
manjinski jezik u službenoj upotrebi u opštini þlan 22.1 i na pravo da
predloži odgovarajuüem opštinskom telu da ukazuje na ova imena þlan
22.2 .
x
Savet nacionalne manjine ima pravo da predloži promenu imena ulica, trgova,
gradskih þetvrti, itd þlan 22. i da se izjasne po pitanju naziva ulica, trgova,
þetvrti, itd, ako je dotiþni manjinski jezik u službenoj upotrebi u opštini þlan
22.5 .
.3 Identifikovani problemi u oblasti službene upotrebe jezika
to se tiþe službene upotrebe jezika manjina mogu se identifikovati sledeüi
problemi kao centralni
Nedovoljna primena zakona i propisa u oblasti službene upotrebe jezika
Nepostojanje jasnih normi i standarda bosanskog jezika
Ne postojanje zvaniþnih prevodilaca za bosanski jezik
Ne primenjivanje odluke o tradicionalnim nazivima predela, mesta i ulica, kao
ni dvojeziþnih natpisa istih, te nedostatak i dvojeziþnih naziva na institucijama
Odbijanje pojedinih lokalnih samouprava da uvedu u službenu upotrebu
bosanski jezik
Nedostatak inicijativa i zajedniþkih napora na definisanju prioriteta u oblasti
službene upotrebe bosanskog jezika, unutar same bošnjaþke zajednice
Problemi sa upotrebom bosanskog jezika prilikom dobijanja izvoda iz matiþnih
knjiga, liþnih karata, pasoša i drugih dokumenata i obrazaca
15
426
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
. . Predložene aktivnosti za re avanje problema
zrada plana aktivnosti Nacionalnog saveta bošnjaþke nacionalne, u oblasti
službene upotrebe jezika
Pokretanje dijaloga sa nadležnim institucijama o rešenju nedoumica nastalih u
vezi sa razliþitim imenovanjem jezika
bosanski v. Bošnjaþki
u razliþitim
dokumentima i kontekstima
efinisanje strategije sa ciljem unapredjivanja službene upotrebe bosanskog
jezika
16
427
ZAUSTAVLJENI PROCES
ODELJAK 6.
STRATEŠKE SMERNICE
1
428
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
SPECIFIýNI CILJEVI
OBLAST OBRAZOVANJA
Problemi
ktivnosti
Nedostatak adekvatno Nastaviti zapoþet proces
kvalifikovanog kadra za izrade
udžbenika
na
nastavu na bosanskom bosanskom jeziku
jeziku,
Formiranje radnih grupa za
Nedostatak užbenika na izradu
udžbenika
na
bosanskom jeziku
bosanskom jezik
Neadekvatan
status
bosanskog
jezika
u
obrazovnom
sistemu
Bosanski
jezik
sa
elementima
nacionalne
kulture se izuþava kao
izborni predmet
Ne prepoznavanje potrebe
za
obrazovanje
na
bosanskom jeziku od strane
svih lokalnih samouprava u
Sandžaku
Specifiþni ciljevi
Podizanje kvaliteta
obrazovanja na
bošnjaþkom jeziku kroz
izradu standarda,
kriterijuma i akreditaciju
nastavnog kadra za
nastavu na bosanskom
jeziku
Pristupiti izradi elaborata i
modela
obrazovanja
i
nastavnih programa na
bosanskom jeziku, kao
fikasna primena
preduslov za pronalazenje
konaþnog rešenja koje üe zakonskig okvira u cilju
unapreÿenja obrazovanja
se primeniti u praksi
na bosanskom jeziku
Uvodjenja bosanskog jezika
sa elementima nacionalne
kulture u redovnu nastavu,
a ne kao izborni predmet
Pokrenuti
procese
sa
nadležnim organima, koji bi
rešili pitanja oko dobijanje
akreditacija
fakuleta
u
Sandžaku, a tako i pitanje
nostrifikacije diploma iz
Obezbeÿivanje adekvanog
regiona
statusa ustanova za visoko
ontinuirana i sistemska
obrazovanje na bosanskom
kampanja
o
Problemi sa nostrifikacijom medijska
jeziku
ingerencijama nacionalnog
diploma iz Bi
saveta
u
oblasti
obrazovanja, aktivnostima
koje
su
preduzete
i
rezultatima istih
Nepriznavanje
visokoškolskih kvalifikacija
steþenih kroz institucije na
bosanskom
jeziku
nternacionalni univerzitet
u Novom Pazaru nije dobio
akreditaciju od Ministarstva
prosvete
1
429
ZAUSTAVLJENI PROCES
OBLAST INFORMISANJA
x
x
x
x
x
Problemi
Neadekvatno
i
nedovoljno
nije
promotivno
izveštavanje
avnog
servisa
R S
o
potrebama i problemima
Bošnjaþke nacionalne
manjine
ktivnosti
zrada
komunikacione
strategija u cilju aktivnije uloge
medija, kako bi se ostvarila
zakonom
garantovana
manjinska prava u oblasti
informisanja na bosanskom
jeziku preko javnog servisa broj
emisija, vremensko trajanje i
sadržaj
Specifiþni ciljevi
Ostvarivanje prava na
kvalitetno i objektivno
izveštavanje bošnjaþke
manjine kroz
nacionalne, regionalne
Nepostojanje programa
Pokrenuti inicijative i aktivnosti i lokalne medije, u
na bosanskom jeziku
za
formiranje
Regionalnog okviru zakonom
avnog servisa R S
propisanih prava
javnog servisa
Neadekvatno
informisanje javnosti o
situaciji u Sandžaku
Pokrenuti inicijative u saradnji
Nedovoljno kvalitetnih
sadržaja lokalnih medija sa lokalnim medijima, kojima bi
se utvrdili koje su teme i sadržaji
na bosanskom jeziku
važni za oþuvanje i razvoj
Nedostatak objektivnog bošnjaþke nacionalne manjine
informisanja koje üe biti
ontinuirano i sistemsko
u funkciji graÿana, a ne
politiþkih, verskih ili unapreÿenje znanja i veština
novinara u cilju kvalitetnog i
finansijskih interesa
objektivnog
informisanja
bošnjaþke manjine kroz lokalne
medije
x
Nekorišüenje
održivih
alternativnih
izvora
finansiranja
lokalnih
medija na bosanskom
jeziku
x
Nedostatak
transparentnih
mehanizama
javnih
tendera i finansiranje na
osnovu projekata za
raspodelu
sredstava
budžeta
opštine
lokalnim medijima,
Unapreÿenje kvaliteta
sistema
informisanja
graÿana,
kako
u
domenu
sadržaja
ponuÿenih programa,
tako i u pogledu
znanja
i
veština
sruþnog kadra koji
uþestvuje u kreiranju
info politike Bošnjaþke
nacionalne manjine
Pokrenuti procese koji bi za
rezultat imali transparentne
mehanizme
za
dodelu
finansijskih
sredstava
za
fikasnije
korišüenje
projektno finansiranje programa budžetskih sredstava i
u lokalnim medijima
razvoj kapaciteta za
prepoznavanje,
apliciranje i dobijanje
Umrežavanje
i
razmena sredstava
iz
iskustava sa drugim medijima iz alternativnih
izvora
šireg regiona radi pronalaska finansiranja projektno
primenljivog rešenja održivog programskih aktivnosti.
finansiranja.
19
430
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
OBLAST KULTURE
Problemi
Nedostatak strategije u
nacionalne
kulturne
bošnjaþke zajednice
ktivnosti
promociji zrada
strategije
baštine unapreÿenja i promocije
kulturnog
identiteta
bošnjaþke
nacionalne
Neinformisanost šireg graÿanstva o
manjine
kulturnim tekovinama bošnjaþkog
nacionalnog identiteta
Nedostatak
kulturnih
institucija U skladu sa strategijom,
bošnjaþke nacionalne manjine u izvršiti
identifikaciju
Sandžaku
potreba
institucija
i
manifestacija koje su od
Potreba za formiranjem Zavoda za
posebnog interesa za
kulturu
Bošnjaþke
nacionalne
zaštitu
nacionalnog
manjine
identiteta
nacionalne
manjine
Specifiþni ciljevi
dekvatna promocija
kulturnog naseÿa
bošnjaþke nacionalne
manjine
Stvaranje efikasnog
institucionalnog
okvira za oþuvanje
bošnjaþke kulturne
baštine
OBLAST SLU BENA UPOTREBA JEZIKA I SIMBOLA
Problemi
ktivnosti
Nepostojanje jasnih normi i standarda saradnja sa struþnjacima
bosanskog jezika
iz regiona i šire koji se
bave
standardima
i
Nedostaje inicijativa na definisanju
normama
bosanskog
prioriteta u oblasti službene upotrebe
jezika
Bosanskog jezika unutar same
pokrenuti
dijalog
sa
Bošnjaþke zajednice
nadležnim institucijama o
formalnom
nazivu
bosanskog jezika
Nedovoljna primena zakona i izraditi plan aktivnosti
propisa u oblasti službene upotrebe SBNM
iz
svojih
jezika
nadležnosti
u
okviru
zakonskih okvira u primeni
Odbijanje
pojedinih
lokalnih
zakona i propisa u oblasti
samouprava da uvedu u službenu
službene upotrebe jezika
upotrebu Bosanski jezik
Ne primenjuje se odluka o
tradicionalnim
nazivima
predela,
mesta i ulica, kao ni dvojeziþnih
natpisa istih, a tako i dvojeziþnim
nazivima institucija
utvrditi pravila u oblasti
upisa u matiþne knjige,
izdavanja dokumenata i
drugih
obrazaca
na
bosanskom jeziku, kao i
nazivima
Problemi sa upotrebom Bosanskog dvojeziþnim
jezika prilikom dobijanja izvoda iz predela, mesta i ulica
matiþnih knjiga, liþnih karata, pasoša i
drugih dokumenata i obrazaca
Specifiþni ciljevi
Standardizacija
službene uporebe
bosankog jezika
Obezbeÿivanje
preduslova
za
poštovanje
i
primenu zakonske
regulative u oblasti
službene upotrebe
jezka
20
431
VIII
Aktivnosti BNV
435
ZAUSTAVLJENI PROCES
R.br.1
S
EN E
10 2011
N S
Bošnjaþko nacionalno vijeüe na þelu sa predsjednikom Izvršnog odbora i
narodnim poslanikom Esadom Džudževiüem, primili su danas visoku državnu delegaciju
Republike urske predvoÿenu
uratom arag zom, zamjenikom generalnog direktora
inistarstva inostranih poslova Republike urske i njegovom ekselencijom li RÕza
olakom ambasadorom Republike urske u Srbiji.
U visokoj državnoj delegaciji Republike urske bili su i predstavnici kabineta
predsjednika vlade Republike urske, ø E, Instituta
unus Emre iz nkare,
Direkcije za vjerske poslove Republike urske, Direkcije za dijasporu i srodne zajednice
Republike urske kao i predstavnike ambasade Republike urske u Srbiji.
okom razgovora predsjednik Izvršnog odbora Esad Džudževiü istakao je da su
sandžaþkim Bošnjacima danas, više nego ikad, u svojoj historiji potrebni ekonomski
razvoj, mir i politiþka stabilnost. Džudževiü je takoÿe istakao da je za položaj i
ostvarivanje nacionalnih prava sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji neophodna dobra
saradnja Srbije, Bosne i ercegovine i Republike urske, kao i da Bošnjaþko nacionalno
vijeüe u tom procesu želi da bude aktivan i konstruktivan partner.
Predsjednik Izvršnog odbora posebno je naglasio ulogu i autoritet Republike
urske prilikom postizanja minimuma nacionalnog konsenzusa svih strana unutar
bošnjaþkog nacionalnog korpusa u Sandžaku.
U Novom Pazaru
16.06.2011.godine
Sekretar
lma usiü
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
436
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br. 190-10/2011
S OP
EN E
VNOS
Danas je u Domu Narodne skupštine održana konstitutivna sjednica Nacionalnog
savjeta za kulturu Republike Srbije.
Prvom konstitutivnom sjednicom
predsjedavali su Predsjednica Narodne
skupštine Republike Srbije Slavica Ĉukiü Dajanoviü i
inistar kulture Predrag
arkoviü.
Izabrani þlanovi Nacionalnog savjeta za kulturu Republike Srbije su:
1. oran Paskaljeviü
2. Isidora ebeljan
3.
ileta Prodanoviü
4.
iroslav ogoroviü
5. Vesna Injac albaša
6.
ilica odoroviü
. Dušan ovaþeviü
.
arina Neškoviü
9. Duško Paunkoviü
10. leksandar Deniü
11. Ivana Stefanoviü
12. arko Dragojeviü
13. Slobodan Vujoviü
14. kademik Dušan Otaševiü
15. Dopisni þlan S NU iro Vuksanoviü
16. Egon Savin
1 . ordana omad rsenijeviü
1 . arolj Viþek
19. i prvi put kao predstavnik sandžaþkih Bošnjaka uhedin Fijuljanin, šef resora
za kulturu i informisanje u Bošnjaþkom nacionalnom vijeüu.
om prilikom uhedin Fijuljanin je, uþestvujuüi u raspravi istakao da üe se
zalagati, u radu Nacionalnog savjeta za kulturu, za zaštitu i unaprjeÿenje bošnjaþkog
kulturnog nasljeÿa, kreiranju multietniþke strategije razvoja kulture u našoj zemlji,
posebno je istakao znaþaj skorog formiranja avoda za kulturu sandžaþkih Bošnjaka u
Republici Srbiji kao krovne nacionalne kulturne institucije koja üe brinuti o ukupnoj
nematerijalnoj i materijalnoj kulturnoj baštini sandžaþkih Bošnjaka u Srbiji.
Obzirom da, predsjednik Nacionalnog savjeta za kulturu Republike Srbije, nije
izabran, nastavak konstitutivne sjednice zakazan je za 0 . Septembar 2011.godine.
U Novom Pazaru,
12.0 .2011.godine
sekretar
lma usiü
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
437
ZAUSTAVLJENI PROCES
R.br. 245-02/2011
S
BEN BI
E
Sa sastanka delegacije Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa
i bošnjaþkog þlana redsjedništva Republike Bosne i ercegovine
Sastanak održan 29.0 .2011.godine u 10h u Sarajevu, u zgradi Predsjedništva Republike
Bosne i ercegovine, abinet bošnjaþkog þlana Predsjedništva Bakira Izetbegoviüa
Delegaciju BNV predvodio predsjednik Izvršnog odbora BNV Esad Džudževiü. U
sastavu delegacije bili i: uhedin Fijuljanin, šef resora za kulturu i informisanje, Dr. Redžep
krijelj, šef resora za obrazovanje i lma usiü, šef lavnog ureda BNV.
Domaüin sastanka bošnjaþki þlan Predsjedništva Republike Bosne i ercegovine, Bakir
Izetbegoviü. Sastanku, sa bosanske strane, prisustvovao i Edin Ramiü, savjetnik za povratak i
dijasporu þlana Predsjedništva Bi Bakira Izetbegoviüa, kao i Dženan Selimbegoviü, saradnik za
odnose s javnošüu.
ema razgovora bila je: Položaj i ostvarivanje prava sandžaþkih Bošnjaka u Republici
Srbiji i saradnja institucija Bosne i ercegovine sa bošnjaþkim institucijama van matice .
okom razgovora sa bošnjaþkim þlanom Predsjedništva Bosne i ercegovine, Bakirom
Izetbegoviüem posebno je istaknuto da je za poboljšanje ukupnog položaja pripadnika bošnjaþke
nacionalne zajednice u Republici Srbiji od izuzetne važnosti saradnja i dobri odnosi Bosne i
ercegovine i Srbije, þemu je g-din Izetbegoviü dao izuzetno veliki doprinos.
U otvorenom i iskrenom razgovoru sa g-dinom Izetbegoviüem, takoÿe je data podrška
procesu umrežavanja bošnjaþkih institucija Bi i Sandžaka, te naglašena potreba stalne
komunikacije i institucionalizacije tih odnosa.
Na sastanku je podržana ideja otvaranja
onzulata Bosne i
ercegovine u Novom
Pazaru.
Delegacija Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa zatražila je podršku od g-dina Izetbegoviüa
institucionalnom modelu i nastavku ostvarivanja prava sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji, u
svim oblastima u skladu sa meÿunarodnim standardima, kao i podršku u procesu postizanja
nacionalnog konsenzusa unutar bošnjaþkog nacionalnog korpusa u Sandžaku.
U Novom Pazaru,
30.0 .2011.godine
šef lavnog ureda Vijeüa
lma usiü, dipl. pravnik
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
438
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
439
ZAUSTAVLJENI PROCES
SLUŽBENABILJEŠKA
Sastanak održan 01.09.2011.godine u 10h u Novom Pazaru, u zgradi Glavnog ureda Bošnjaēkog
nacionalnogvijeđa.
Delegaciju ispred Zaštitnika graĜana u Republici Srbiji predvodio zamjenik Zaštitnika graĜana gͲdin
GoranBašiđ.
DomađinsastankaEsadDžudževiđ,predsjednikIzvršnogodboraBošnjaēkognacionalnogvijeđasasvojim
saradnicima,MuhedinFijuljanin,šefresorazakulturuiinformisanje,MuratkaFetahoviđ,predsjednicaOdboraza
obrazovanje,AhmedinŠkrijelj,pravnikuVijeđuiAlmaHusiđ,šefGlavnogureda.
Temasastankabilajeostvarivanje pravapripadnika bošnjaēkenacionalnezajedniceu RepubliciSrbijisa
posebnim osvrtom na pritužbu koju je Bošnjaēko nacionalno vijeđe pokrenulo kod Zaštitnika graĜana zbog
zaustavljanja i onemoguđavanja korišđenja Ustavom i zakonom garantovanih prava pripadnicima bošnjaēke
nacionalnezajedniceuRepubliciSrbiji.
EsadDžudževiđ,predsjednikIzvršnogodboraBošnjaēkognacionalnogvijeđa
Nama je pravo zadovoljstvo da danas budemo domađini zamjeniku Zaštitnika graĜana gͲdinu Goranu Bašiđu,
upravozbogPritužbekoju jeBošnjaēko nacionalno vijeđe,uovomsazivu,pokrenulo04.majaovegodine,tiēese
naravno ostvarivanja kolektivnih prava takozvanih identitetskih prava Bošnjaka u Srbiji, znaēi pitanje službene
upotrebejezikaipisma,pravonaobrazovanjeiinformisanjenabosanskomjezikukaoipravonazaštitukulturnog
nasljeĜa.
Danas smo imali zadovoljstvo da nas je prof. Bašiđ upoznao sa tokom postupka koji je pokrenut i oēekujemo
naravno od ove nezavisne institucije da da svoje mišljenje i preporuke u skladu sa svojim nadlježnostima,
oēekujemo naravno u tom smislu i pomođ pripadnicima bošnjaēke nacionalne zajednice da putem jedne
kompetentne nezavisne institucije lakše i do javnosti i do organa javnih nastupa u ovoj zemlji doĜu do svojih
prava.
GoranBašiđ,zamjenikZaštitnikagraĜana
Zaštitnik graĜana vodi postupak na osnovu Pritužbe koju je dobio u maju ove godine i koja se odnosi na
ostvarivanjekolektivnihpravabošnjaēkenacionalnemanjineakojasupriznataUstavomizakonom.Postojestvari
u postupku o kojima ne možemo govoriti detaljnije, pošto voĜenje samog postupka prosto zahtjeva odreĜenu
diskrecionu tajnost ali uvidjeli smo neke propuste i eto kada bude cijo postupak okonēan nadam se da đe biti
mjesta Preporukama Zaštitnika graĜana koje bi trebalo da primjene zakon i da prosto omoguđe da se prava
službeneupotrebejezikaipisma,pravonaobrazovanjeiinformisanjenabosanskomjezikukaoipravonakulturni
identitet primjeni onako kako se primjenjuje i na druge nacionalne manjine, meĜutim ono što problem imaju
Bošnjaci u ovom dijelu Srbije i u drugim dijelovima Srbije da se školuju na svom jeziku, da se obrazuju imaju i
pripadnicidrugihnacionalnihmanjinauCentralnojSrbijiiZaštitnikgraĜanapokušavadauokvirusvojihovlašđenja
preporuēiiinsistiradaseonapravakakoseprimjenjujuuAutonomnojpokrajiniVojvodinirazvijajujukrozsistem
daserazvijuresursidaserazvijajumehanizmiisisteminanivoudržavekakobisvigraĜaniipripadnicinacionalnih
manjinadobilijednakemoguđnostidaostvarujupravanazaštitusvogkulturnogidentiteta.
UNovomPazaru
01.09.2011.godine
Sekretar
AlmaHusiđ
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
440
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br. 2
S
EN E
10 2011
N S
Predstavnici Izvršnog odbora Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa na þelu sa Esadom
Džudževiüem održali su danas sastanak, u prostorijama lavnog ureda Vijeüa u Novom
Pazaru, sa direktorom Uprave za ljudska i manjinska prava pri inistarstvu za ljudska i
manjinska prava, državnu upravu i lokalnu samoupravu Nenadom Ĉurÿeviüem i
njegovom zamjenicom jerkom Eüimoviü.
vaniþnici ministarstva za ljudska i manjinska prava upoznati su o stepenu ostvarenosti
nacionalnih prava Bošnjaka u Republici Srbiji kao i mjerama koje je Bošnjaþko
nacionalno vijeüe preduzelo radi deblokiranja Ustavom i zakonom garantovanih prava
pripadnicima bošnjaþke nacionalne zajednice sa posebnim osvrtom na pokrenute
postupke kod aštitnika graÿana i Povjerenice za zaštitu ravnopravnosti koje je
Bošnjaþko nacionalno vijeüe pokrenulo.
Na sastanku je dogovoreno da inistarstvo za ljudska i manjinska prava, državnu upravu
i lokalnu samoupravu preuzme ulogu posrednika izmeÿu Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa
i državnih organa koji svojim nesprovoÿenjem Ustava i zakona onemoguüuju
pripadnicima bošnjaþke nacionalne zajednice ostvarivanje kolektivnih nacionalnih prava
i sloboda koja su im garantovana kako Ustavom i zakonima Republike Srbije tako i
obavezujuüim meÿunarodnim dokumentima þiji je Republika Srbija potpisnik i koji su
ratifikovani u Parlamentu.
U Novom Pazaru,
01.09.2011.godine
ef lavnog ureda Vijeüa
lma usiü, dipl. pravnik
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
441
ZAUSTAVLJENI PROCES
R.br.
REDS EDNI
Boris adiü
RE
62 02 2011
B I E SRBI E
ndriüev venac 1
11000 Beograd
Poštovani Predsjedniþe adiüu,
Ovim pismom želim skrenuti vašu pažnju na nedopustiv položaj i na proces
zaustavljanja i onemoguüavanja korišüenja Ustavom i zakonom garantovanih prava
sandžaþkih Bošnjaka u Republici Srbiji.
Pod Vašim voÿstvom, Republika Srbija u posljednjih nekoliko godina ostvarila je
znaþajne rezultate na izgradnji demokratskih institucija u zemlji, kao i veoma bitne
pomake na planu unapreÿenja ljudskih i manjinskih prava i približavanja standardima
Evropske unije. eÿutim, po pitanju položaja pripadnika bošnjaþke nacionalne zajednice
u našoj zemlji, u posljednje dvije godine došlo je do zaustavljanja i onemoguüavanja
korišüenja Ustavom i zakonom garantovanih prava, o þemu svjedoþe i relevantna
dokumenta i projekti, u vezi sa þim je Bošnjaþko nacionalno vijeüe pokrenulo, u skladu
sa zakonom, odgovarajuüe postupke kod aštitnika graÿana i Povjerenice za zaštitu
ravnopravnosti.
Pozdravljamo proces pozitivnih kretanja na planu eurointegracija Srbije,
dobijanjem pozitivnog mišljenja od strane Evropske komisije, za sticanje statusa
kandidata naše zemlje za þlanstvo u Evropskoj uniji, kao i ostalim pozitivnim
dogaÿanjima, kao što je rješavanje nekih problema u samoj bošnjaþkoj nacionalnoj
zajednici, u þemu vidimo i Vašu znaþajnu ulogu.
U svjetlu prethodno iznijetih þinjenica, pozivam Vas da uþinite sve što je u Vašoj
ustavnoj i zakonskoj nadlježnosti na deblokadi procesa ostvarivanja prava sandžaþkih
Bošnjaka u Republici Srbiji i implementaciji projekata u oblasti službene upotrebe
bosanskog jezika i pisma, zaštite i unapreÿenja bošnjaþkog kulturnog nasljeÿa, te
obrazovanja i informisanja na bosanskom jeziku, þije je ostvarivanje uskraüeno
pripadnicima bošnjaþke nacionalne zajednice u Srbiji. ime su sandžaþki Bošnjaci
postali manjinski narod sa najnižim stepenom ostvarenosti nacionalnih prava u Republici
Srbiji.
ospodine predsjedniþe,
podsjeüam Vas, da sam zbog ovih i drugih þinjenica, poznatih politiþkoj i struþnoj
javnosti, a nakon i fiziþkog ugrožavanja moje sigurnosti i integriteta u Beogradu, veü 3
mjeseca zamrznuo svoj status narodnog poslanika u Skupštini Srbije.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru, 23.10.2011.
Esad Džudževiü, narodni poslanik
Predsjednik Vijeüa
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
442
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
R.br. 6 02 2011
elegram sauþešüa povodom zemljotresa u urskoj
Poštovani predsjedniþe Vlade Republike urske,
Sa velikom tugom smo primili vijest o žrtavama u zemljotresu koji je
zadesio Vašu zemlju. Dijelimo i saosjeüamo bol sa vama. Izjavljujemo
sauþešüe (glava da je zdrava) Vama i turskom narodu.
Vjerujemo da üete, i pored bola koji nosite, nastaviti putem napretka i
prosperiteta. Neka llah podari rahmet poginulim.
S poštovanjem,
U Novom Pazaru,
24.10.2011.godine
Predsjednik Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa
i narodni poslanik
Esad Džudževiü, dipl. sociolog
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
443
ZAUSTAVLJENI PROCES
R.br. 66 02 2011
RE B I
SRBI
inistarstvo za ljudska i manjinska prava, državnu upravu i lokalnu samoupravu
g din ilan arkoviü, ministar
Birþaninova br. 6
11000 Beograd
Poštovani,
Shodno Vašem dopisu broj 291-90-00-00034/2011-04 od 0 .10. 2011. godine, obavještavam
Vas da je Bošnjaþko nacionalno vijeüe održalo vanrednu sjednicu 20. oktobra 2011. godine u
Novom Pazaru sa sledeüim dnevnim redom:
1. Utvrÿivanje prestanka mandata predsjedniku Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa;
2. Izbor predsjednika Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa
3. ekuüa pitanja.
Na toj sjednici, a na osnovu podnijete ostavke, konstatovan je prestanak mandata
dosadašnjem predsjedniku Vijeüa, dr Sulejmanu Ugljaninu i izvršen je izbor novog predsjednika
Vijeüa.
a predsjednika Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa izabran je Esad Džudževiü, iz utina.
S tim u vezi zahtjevamo da izvršite promjenu podataka u Registru nacionalnih savjeta i da
kao ovlašüeno lice, predsjednika Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa, umjesto dr Sulejmana
Ugljanina upišete Esada Džudževiüa.
U prilogu ovog dopisa dostavljamo Vam:
- saziv vanredne sjednice BNV-a, sa prijedlogom dnevnog reda,
- zapisnik sa vanredne sjednice BNV-a,
- odluku o utvrÿivanju prestanka mandata predsjedniku BNV-a,
- odluku o izboru predsjednika Vijeüa,
- Poslovnik Bošnjaþkog nacionalnog vijeüa,
-ostala dokumenta bitna za odluþivanje po ovom zahtjevu a tiþu se izbora predsjednika
Vijeüa (prijedlog kanditata za predsjednika Vijeüa, glasaþki litiüi za izbor predsjednika Vijeüa,
biografija Esada Džudževiüa).
U Novom Pazaru,
24.10.2011.godine
ef lavnog ureda Vijeüa
lma usiü, dipl. pravnik
Adresa: Glavni ured Vijeüa, 28. Novembra bb, 36300 Novi Pazar, Sandžak, Republika Srbija.
tel. 381 20 315 608, fax. 381 20 314 107, e-mail: [email protected]; www.bnv.org.rs
444
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
PROMOCIJE PUBLIKACIJE “ZAUSTAVLJENI PROCES”
Medija centar Beograd, 06.07.2011. godine
Predsjednik Bošnjačkog nacionalnog vijeća Esad Džudžević izjavio je danas da se
Zakon o manjinama u praksi ne primenjuje u mjeri u kojoj bi trebalo, a da bez toga
nema stabilizacije u Sandžaku i ocijenio da je posjeta predsjednika Srbije Borisa
Tadića Sarajevu, početak dobrih odnosa sa Bosnom.
Stanje u Sandžaku je od velikog značaja za stanje u cijeloj državi, rekao je Esad
Džudžević.
“Mi smo od polovine 2009. godine u procesu onemogućavanja korišćenja zakona o
nacionalnim manjinama” rekao je Džudžević i ocijenio da je vlast često izbjegavala
da riješi pitanje Sandžaka.
Bošnjaci nemaju jasno definisana svoja prava, a jedno od njih i bolji pristup medijima, ocijenio je on.
“Želimo da manjine imaju zaposlenje u vojsci ili policiji, ali i lakši pristup medijima,
poručio je Džudžević.
Vrijeme je da država ispuni svoja obećanja, istakao je Džudžević i ocijenio da je posjeta predsjednika Srbije Borisa Tadića Sarajevu, početak dobrih odnosa sa Bosnom.
Džudžević je na konferenciji za novinare u Beogradu rekao i da je Bošnjačka lista u
kontaktima sa predstavnicima druge dvije liste koje su učestvovale na izborima za
Bošnjačko nacionalno vijeće “spremna na svaku vrstu kompromisa”.
“Nudimo i tajno i javno različite modele da se postigne racionalan dogovor”, rekao
je Džudžević i naveo da je konsenzus oko najvažnijih pitanja u interesu Bošnjaka,
države u kojoj žive, ali i za dolazak stranih investitora u Sandžak.
445
ZAUSTAVLJENI PROCES
Šef resora za kulturu i informisanje Muhedin Fijuljanin rekao je da Srbija dobija
priznanja za usaglašavanje zakonodavstva sa evropskim standardima, ali da je
očigledno da se nova pravna regulativa ne primjenjuje u praksi, jer Bošnjaci ne
mogu u potpunosti da ostvare prava.
“Pitanje je da li Srbija želi samo deklarativno da se približi zakonima Evropske unije,
ili da to zakonodavstvo uvede u sve institucije sistema”, rekao je Fijuljanin.
On je naveo da Bošnjačko nacionalno vijeće traži da Radio-televizija Srbije uvrsti
u program jednu polučasovnu emisiju nedjeljno na bošnjačkom jeziku, navodeći
da će takav program obuhvatiti 0,155 odsto ukupnog programskog sadržaja javnog
servisa.
Prijepolje i Sjenica, 29,08.2011. godine
U organizaciji Bošnjačkog nacionalnog vijeća, prošle nedjelje, u Prijepolju i Sjenici,
promovisana je knjiga “Zaustavljeni proces ostvarivanja prava sandžačkih Bošnjaka
u Srbiji”.
Na promocijama su govorili narodni poslanik i predsjednik Izvršnog odbora
Bošnjačkog nacionalnog vijeća Esad Džudžević, Muhedin Fijuljanin, šef resora za
kulturu i informisanje i član Nacionalnog savjeta za kulturu Republike Srbije, i dr.
Redžep Škrijelj, šef resora za obrazovanje BNV.
446
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Publikacija “Zaustavljeni proces” govori o nedopustivom odnosu vlasti Republike
Srbije u ispunjavanju ustavnih i zakonom garantovanih prava pripadnika bošnjačke
nacionalne zajednice.
Predsjednik Izvršnog odbora BNV, narodni poslanik Esad Džudžević istakao je
da je u posljednjih dvije i po godine došlo do zaustavljanja procesa ostvarivanja,
ustavom, zakonom i međunarodnim dokumentima, zajemčenih prava sandžačkih
Bošnjaka u našoj zemlji.
“Tim povodom u više navrata u posljednje dvije godine upozoravao sam javnost, resorne ministre, predsjednika Vlade i druge relevantne faktore i organe, kako putem
medija, mnogobrojnih dopisa i drugih dokumenata, tako i sa govornice Narodne
skupštine Republike Srbije. Dokumenta koja su objavljena u knjizi “Zaustavljeni
proces ostvarivanja prava sandžačkih Bošnjaka u Srbiji” rječito govore o tome, više
od bilo kakve analize”, kazao je Džudžević.
Ističući da bi Bošnjaci u Sandžaku trebalo da imaju sve ono što imaju manjine u
Vojvodini, predsjednik Izvršnog odbora BNV i narodni poslanik Esad Džudžević
je rekao da će vrijeme koje je pred nama, pokazati: „Da li sandžački Bošnjaci mogu
u institucijama sistema da ostvare svoja ustavna i zakonom garantovana prava u
Republici Srbiji”.
447
ZAUSTAVLJENI PROCES
Džudžević je ponovio potrebu uspostavljanja bošnjačkog nacionalnog konsenzusa
u vezi sa ključnim stvarima od interesa za sve Bošnjake u Sandžaku, ističući da to
treba da bude prioritet svih faktora unutar bošnjačke nacionalne zajednice.
Šef resora za obrazovanje, Dr. Redžep Škrijelj govorio je o borbi za ostvarenje prava
na obrazovanje na bosanskom jeziku u obrazovnom sistemu Srbije, ističući da je
Izvršni odbor Bošnjačkog nacionalnog vijeća još 2009. godine izradio poseban
dokument u vezi sa tim, te Ministarstvu prosvjete dostavio potrebne nastavne programe za njegovu implementaciju.
Šef resora za kulturu i informisanje i član Nacionalnog savjeta za kulturu Republike Srbije, Muhedin Fijuljanin ocijenio je da je, zbog nebrige nadležnih organa
i institucija, bošnjačko kulturno naslijeđe u Republici Srbiji izloženo stalnom
propadanju i devastaciji. Kao dokaz te tvrdnje on je istakao urušavanje dijela bedema Novopazarske gradske tvrđave, posljednja oštećenja na Amir-aginom hanu u
Novom Pazaru, kao i zapuštenost i loše stanje drugih bošnjačkih kulturnih dobara u
Sandžaku i na nivou cijele zemlje.
U vezi sa tim, Fijuljanin je naglasio nužnost osnivanja Zavoda za kulturu sandžačkih
Bošnjaka, kao krovne institucije u oblasti kulture Bošnjaka u Republici Srbiji.
Kada se tiče oblasti informisanja, na prezentacijama je ukazano da država treba da
obezbijedi neophodne mehanizme za efikasnije informisanje na bosanskom jeziku,
kroz osnivanje redakcije na bosanskom jeziku pri Radio-televiziji Srbije, postojanje
regionalnih javnih servisa i posebne Bošnjačke televizije sa nacionalnom frekvencijom (na nivou cijele države), kao i redefinisanje postojećih radiodifuznih oblasti na
448
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
taj način da područje šest sandžačkih opština u Republici Srbiji bude jedna radiodifuzna oblast.
Publikacija “Zaustavljeni proces ostvarivanja prava sandžačkih Bošnjaka u Srbiji”
predstavlja zbirku dokumenata o zaustavljanju i onemogućavanju ostvarivanja prava
sandžačkih Bošnjaka u Republici Srbiji, u skladu sa ustavom i zakonom. Knjigu čine
projekti, programi, druga akta i dopisi, u periodu od 2009. do 2011. godine, kojima
je Bošnjačko nacionalno vijeće od Vlade Republike Srbije, resornih ministarstava i
drugih nadležnih ustanova i institucija tražilo ostvarivanje prava bošnjačke nacionalne zajednice u Republici Srbiji.
Tutin 17.09.2011. godine
U organizaciji Bošnjačkog nacionalnog vijeća i Centra za bošnjačke studije, večeras
je u Tutinu promovisana knjiga “Zaustavljeni proces ostvarivanja prava sandžačkih
Bošnjaka u Srbiji”.
Na promociji su govorili narodni poslanik i predsjednik Izvršnog odbora
Bošnjačkog nacionalnog vijeća Esad Džudžević, Muhedin Fijuljanin, šef resora za
kulturu i informisanje i član Nacionalnog savjeta za kulturu Republike Srbije, dr.
Redžep Škrijelj, šef resora za obrazovanje BNV i Mevluda Melajac, šefica resora za
službenu upotrebu bosanskog jezika i pisma BNV.
Publikacija “Zaustavljeni proces” govori o nedopustivom odnosu vlasti Republike
Srbije u ispunjavanju ustavnih i zakonom garantovanih prava pripadnika bošnjačke
449
ZAUSTAVLJENI PROCES
nacionalne zajednice.
Riječ je o zbirci dokumenata o zaustavljanju i onemogućavanju ostvarivanja prava
sandžačkih Bošnjaka u Republici Srbiji, u skladu sa ustavom i zakonom. Knjigu čine
projekti, programi, druga akta i dopisi, u periodu od 2009. do 2011. godine, kojima
je Bošnjačko nacionalno vijeće od Vlade Republike Srbije, resornih ministarstava i
drugih nadležnih ustanova i institucija tražilo ostvarivanje prava bošnjačke nacionalne zajednice u Republici Srbiji.
Predsjednik Izvršnog odbora BNV, narodni poslanik Esad Džudžević istakao je
da je u posljednjih dvije i po godine došlo do zaustavljanja procesa ostvarivanja,
ustavom, zakonom i međunarodnim dokumentima, zajemčenih prava sandžačkih
Bošnjaka u našoj zemlji.
“Tim povodom u više navrata u posljednje dvije godine upozoravao sam javnost, resorne ministre, predsjednika Vlade i druge relevantne faktore i organe, kako putem
medija, mnogobrojnih dopisa i drugih dokumenata, tako i sa govornice Narodne
skupštine Republike Srbije. Dokumenta koja su objavljena u knjizi “Zaustavljeni
proces ostvarivanja prava sandžačkih Bošnjaka u Srbiji” rječito govore o tome, više
od bilo kakve analize”, kazao je Džudžević.
Džudžević je ponovio potrebu uspostavljanja bošnjačkog nacionalnog konsenzusa
u vezi sa ključnim stvarima od interesa za sve Bošnjake u Sandžaku, ističući da to
treba da bude prioritet svih faktora unutar bošnjačke nacionalne zajednice.
450
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
Šef resora za obrazovanje, Dr. Redžep Škrijelj govorio je o borbi za ostvarenje prava
na obrazovanje na bosanskom jeziku u obrazovnom sistemu Srbije, ističući da je
Izvršni odbor Bošnjačkog nacionalnog vijeća još 2009. godine izradio poseban
dokument u vezi sa tim, te Ministarstvu prosvjete dostavio potrebne nastavne programe za njegovu implementaciju.
Šef resora za kulturu i informisanje i član Nacionalnog savjeta za kulturu Republike Srbije, Muhedin Fijuljanin ocijenio je da je, zbog nebrige nadležnih organa
i institucija, bošnjačko kulturno naslijeđe u Republici Srbiji izloženo stalnom
propadanju i devastaciji. Kao dokaz te tvrdnje on je istakao urušavanje dijela bedema Novopazarske gradske tvrđave, posljednja oštećenja na Amir-aginom hanu u
Novom Pazaru, kao i zapuštenost i loše stanje drugih bošnjačkih kulturnih dobara u
Sandžaku i na nivou cijele zemlje.
U vezi sa tim, Fijuljanin je naglasio nužnost osnivanja Zavoda za kulturu sandžačkih
Bošnjaka, kao krovne institucije u oblasti kulture Bošnjaka u Republici Srbiji.
Književnica Mevluda Melajac, šef resora za službenu upotrebu bosanskog jezika i
pisma govorila je o različitim aspektima i problemima u implementaciji prava na
službenu upotrebu bosanskog jezika i pisma u sandžačkim opštinama.
Novi Pazar, 24.09.2011. godine
U subotu 24. septembra 2011. godine, u organizaciji Bošnjačkog nacionalnog
vijeća, u multimedijalnom centru u Novom Pazaru održana je promocija knjige
„ZAUSTAVLJENI PROCES“.
Na promociji su govorili: vršilac dužnosti predsjednika Bošnjačkog nacionalnog
vijeća i narodni poslanik Esad Džudžević, šef resora za kulturu i informisanje u
BNV-u i član Nacionalnog savjeta za kulturu Republike Srbije Muhedin Fijuljanin,
šef resora za obrazovanje u BNV-u dr. Redžep Škrijelj i šefica resora za službenu
upotrebu bosanskog jezika i pisma u BNV-u Mevluda Melajac.
Na promociji u svojstvu gosta govorila je i Jelena Ivanović, viši stručni saradnk u
službi Zaštitnika građana.
Promociji su prisustvovali predstavnici, političkog, vjerskog i društvenog života u
Novom Pazaru.
Publikacija “Zaustavljeni proces” govori o ignorantskom odnosu vlasti Republike
Srbije prema pripadnicima bošnjačke nacionalne zajednice i ispunjavanju njihovih
Ustavom i zakonom garantovanih prava.
Riječ je o zbirci dokumenata o zaustavljanju i onemogućavanju ostvarivanja prava
sandžačkih Bošnjaka u Republici Srbiji, u skladu sa Ustavom i zakonom. Knjigu čine
projekti, programi, druga akta i dopisi, u periodu od 2009. do 2011. godine, kojima
je Bošnjačko nacionalno vijeće od Vlade Republike Srbije, resornih ministarstava i
drugih nadležnih ustanova i institucija tražilo ostvarivanje prava bošnjačke nacionalne zajednice u Republici Srbiji.
Vršilac dužnosti predsjednika BNV, narodni poslanik Esad Džudžević istakao je
451
ZAUSTAVLJENI PROCES
da je u posljednjih dvije i po godine došlo do zaustavljanja procesa ostvarivanja,
ustavom, zakonom i međunarodnim dokumentima, zajemčenih prava sandžačkih
Bošnjaka u našoj zemlji.
„Čvrsto opredjeljenje Bošnjačkog nacionalnog vijeća i mene lično, da Bošnjaci svoja
prava u Republici Srbiji ostvaruju i unaprjeđuju u okvirima institucija sistema ove
države, nažalost ostalo je jednostrano iz razloga što je izostala spremnost države da
Bošnjacima omogući ostvarivanje i unaprjeđenje Ustavom i zakonom garantovanih
prava, ta nespremnost dovela je do situacije da Bošnjaci postanu nacionalna zajednica sa najnižim stepenom ostvarenosti svojih prava. Nebriga države za položaj i
ostvarivanje prava sandžačkih Bošnjaka u Republici Srbiji vrlo često poprima oblike
otvorene diskriminacije kao što je to slučaj sa pravom na obrazovanjem tj. odnosom
Zavoda za unapređivanje obrazovanja i vaspitanja. Tim povodom u više navrata
u posljednje dvije godine upozoravao sam javnost, resorne ministre, predsjednika
Vlade i druge relevantne faktore i organe, kako putem medija, mnogobrojnih
dopisa i drugih dokumenata, tako i sa govornice Narodne skupštine Republike
Srbije. Dokumenta koja su objavljena u knjizi Zaustavljeni proces ostvarivanja prava
sandžačkih Bošnjaka u Srbiji” rječito govore o tome, više od bilo kakve analize”,
kazao je Džudžević.
Džudžević je takođe naglasio da je u skladu za zakonom pokrenut postupak kod
Zaštitnika građana i Povjerenice za ravnopravnost radi utvrđivanja odgovornosti
nadležnih državnih organa zbog, onemogućavanja i zaustavljanja korišćenja Usta-
452
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
vom i zakonom garantovanih prava pripadnicima bošnjačke nacionalne zajednice
u Republici Srbiji, kao i diskriminacije. Nakon ćega će, po riječima Džudževića,
poslanički klub manjina pokrenuti raspravu u Narodnoj skupštini.
Viši saradnik u službi Zaštitnika građana g-đica Jelena Ivanović, govorila je o toku
postupka koji je Vijeće pokrenulo kod Zaštitnika građana kao i o preporukama koje
je Zaštitnik građana uputio nadležnim državnim organima, prevashodno MUP-u
Srbije, radi izmjene nacionlne strukture zapošljenih u vidu zapošljenja većeg broja
Bošnjaka, kako bi se obezbijedila ravnopravna zastupljenost Bošnjaka u skladu sa
Ustavom Republike Srbije kao i razultatima sa posljednjeg popisa stanovništva.
Šef resora za obrazovanje, dr. Redžep Škrijelj govorio je o borbi za ostvarenje prava
na obrazovanje na bosanskom jeziku u obrazovnom sistemu Srbije, ističući da je
Izvršni odbor Bošnjačkog nacionalnog vijeća još 2009. godine izradio Elaborat,
Model obrazovanja za sandžake Bošnjake u Republici Srbiji, kao poseban dokument i vezi sa tim, Ministarstvu prosvjete dostavio potrebne nastavne programe za
njegovu implementaciju.
Šef resora za kulturu i informisanje i član Nacionalnog savjeta za kulturu Republike Srbije, Muhedin Fijuljanin ocijenio je da je, zbog nebrige nadležnih organa
i institucija, bošnjačko kulturno naslijeđe u Republici Srbiji izloženo stalnom
propadanju i devastaciji. Kao dokaz te tvrdnje on je istakao urušavanje dijela bedema Novopazarske gradske tvrđave, posljednja oštećenja na Amir-aginom hanu u
Novom Pazaru, kao i zapuštenost i loše stanje drugih bošnjačkih kulturnih dobara u
Sandžaku i na nivou cijele zemlje.
U vezi sa tim, Fijuljanin je naglasio nužnost osnivanja Zavoda za kulturu sandžačkih
Bošnjaka, kao krovne institucije u oblasti kulture Bošnjaka u Republici Srbiji.
Književnica Mevluda Melajac, šef resora za službenu upotrebu bosanskog jezika i
pisma govorila je o različitim aspektima i problemima u implementaciji prava na
službenu upotrebu bosanskog jezika i pisma u sandžačkim opštinama.
453
ZAUSTAVLJENI PROCES
Poziv manjinama da se odazovu na popis
Većina predstavnika nacionalnih savjeta nacionalnih manjina u Srbiji pozvala
sunarodnike da se odazovu na popis stanovništva i izjasne o svojoj nacionalnoj,
jezičkoj i vjerskoj pripadnosti. Popis prilika za podizanje kapaciteta za ostvarivanje prava svih manjina u državi, izjavio poslanik kluba manjina u Skupštini Esad
Džudžević.
Predstavnici većine nacionalnih saveta nacionalnih manjina u Srbiji pozvali su
svoje sunarodnike da se odazovu na popis stanovništva koji će trajati do 15. oktobra
i da se izjasne o svojoj nacionalnoj, jezičkoj i vjerskoj pripadnosti.
Okupljeni u Skupštini Srbije, predstavnici 14 od ukupno 19 nacionalnih savjeta,
poručili su da su zadovoljni dosadašnjim tokom popisa.
Odsutan je bio Riza Haljimi, jedini poslanik iz reda albanske nacionalne manjine
koja je pozvana na bojkot popisa stanovništva.
Predstavnik Bošnjačkog nacionalnog savjeta i poslanik kluba manjina u
Skupštini Srbije Esad Džudžević pozvao je pripadnike svih nacionalnih zajednica
i svoje sunarodnike da se izjasne o nacionalnoj, jezičkoj i vjerskoj pripadnosti, jer
je, kako je rekao, popis stanovništva prilika za podizanje ukupnog kapaciteta za
ostvarivanje nacionalnih prava svih manjina u državi.
“Zadovoljan sam što možemo da kažemo da su se svi naši sunarodnici masovno
odazvali na popis – to važi za Bošnjake u Sandžaku i celoj Srbiji. Za našu nacionalnu zajednicu to je prilika za demonstraciju nacionalnog jedinstva i konsenzusa i
poruka da isključivo u institucijama sistema mogu i treba da ostvaruju sva prava”,
naglasio je Džudžević.
454
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
On je dodao da, ukoliko bi se na popis isključivo gledalo kao na akt građanske
lojalnosti, Bošnjaci u Srbiji ne bi imali razlog da izađu na popis.
Džudžević je upitao i “ko će popisati stotine nestalih, kidnapovanih i prognanih
Bošnjaka, posebno u zapadnom dijelu Sandžaka i u opštini Priboj”.
Predsjednik Nacionalnog savjeta makedonske nacionalne manjine Borče
Veličkovski ispred svih savjeta nacionalnih manjina pozvao je sve građane Srbije,
a posebno sve pripadnike nacionalnih manjina, da se slobodno, bez bilo kakve
bojazni, izjasne na popisu onako kako se osjećaju.
“Strpljivo pratimo kako se popis odvija i pozivamo sve građane da se slobodno
izjašnjavaju, a posebno da se izjasne o svojoj nacionalnoj pripadnosti, vjeroispovesti
i maternjem jeziku, jer smatramo da je Srbija dosegla nivo demokratičnosti da
možemo da se izjašnjavamo bez straha da ćemo trpeti bilo kakve posledice”, naglasio je Veličkovski.
Bošnjačko nacionalno vijeće uputilo je poziv Bošnjacima da se odazovu Popisu 2011.
455
IX
“Zaustavljeni proces”
u štampi
PRAVDA, 14.07.2011. str. 3
BLIC, 14.07.2011. str.14
459
ZAUSTAVLJENI PROCES
PRESS, 15.07.2011. str. 6
460
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
GRAĐANSKI LIST, 15.07.2011. str. 06
DANAS, 15.07.2011. str.14
461
ZAUSTAVLJENI PROCES
GRAĐANSKI LIST, 15.07.2011. str. 3
462
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
PRAVDA, 20.07.2011. str. 2
PRAVDA, 19.07.2011. str. 3
463
ZAUSTAVLJENI PROCES
NOVOSTI, 19.07.2011. str. 3
464
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
AKTER, 25.07.2011. str. 22
465
ZAUSTAVLJENI PROCES
466
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
467
ZAUSTAVLJENI PROCES
468
OSTVARIVANJA PRAVA SANDŽAČKIH BOŠNJAKA U SRBIJI - II DIO
DANAS, 27.07.2011. str. 5
DANAS, 06.08.2011. str. 3
469
ZAUSTAVLJENI PROCES
GRAĐANSKI LIST, 21.07.2011. str. 3
DANAS, 09.08.2011. str. 4
470
Esad Džudžević
(biografija)
Esad Džudžević od oca Šabana i majke Hanife Gusinac, rođen je 5. jula 1958. godine u
Mitrovi kraj Tutina.
Diplomirao je sociologiju na Filozofskom fakultetu u Beogradu 1986. godine. Jedan je
od osnivača Kulturnog Društva Bošnjaka Sandžaka „Preporod“, osnovanog 09. marta 1991.
godine u Sjenici. Osnivač je i direktor Nacionalne biblioteke Sandžaka „Vehbija Hodžić“, osnovane 13.08.1994. godine u Tutinu, sada Centra za bošnjačke studije. Bio je novinar i glavni
i odgovorni urednik „Sandžačkih novina“, obnovljenih 18.01.1996. godine u Novom Pazaru.
Predsjednik je Bošnjačke demokratske stranke Sandžaka, osnovane 15. juna 1996. godine
u Novom Pazaru. Bio je predsjednik Izvršnog odbora Skupštine opštine Tutin od 27.11.1996.
godine, kada je konstituisana prva demokratska vlast u Tutinu do 2004. godine. Priređivač je
publikacija „Sandžak multietnička regija“, „Bosanski jezik ili pravo na identitet“, utemeljivač
„Tutinskog zbornika“ i autor mnogih članaka i tekstova iz oblasti historije bošnjačkog naroda
u Sandžaku.
Autor je publikacije „Bošnjaci Tutina kroz historiju“.
Radio je kao novinar Radio Novog Pazara i bio novinar i glavni i odgovorni urednik revije
„Sanždžak“.
Inicijator je osnivanja Udruzenja novinara Sandžaka.
Bio je saradnik sarajevskog nedjeljnika „Svijet“ i zagrebačkog dnevnog lista „Vjesnik“.
Osnivač je Regionalne televizije iz Novog Pazara kao i Tutinske televizije koja je počela sa
radom 2002. godine.
Pokretač je časopisa za društveni život i kulturu sandžačkih Bošnjaka Bošnjačka riječ“ čiji
je prvi broj izašao 2006. godine.
U okviru Centra za bošnjačke studuije u Tutinu, čije je direktor, osnovao je 2007. godine
„Bošnjački radio“.
Izdavač je udžbenika za osnovnu školu za nastavni predmet „Bosanski jezik sa elementima nacionalne kulture“.
Učestvovao je u radu Kongresa lokalnih i regionalnih vlasti Savjeta Evrope, kao i mnogih
domaćih i međunarodnih konferencija i okruglih stolova posvjećenih pitanjima prava nacionalnih manjina.
471
ZAUSTAVLJENI PROCES
Bio je učesnik samita Pakta za stabilnost Jugoistočne Evrope održanog u Sarajevu
tokom 1998. godine zajedno sa Dragoslavom Avramovićem kao jedini predstavnici
demokratske opozicije Srbije (DOS).
Učestvovao je i predvodio parlamentarne delegacije Saveznog Parlamenta u posjetama stranim drža vama.
Zbog svojih političkih uvjerenja, zalaganja za prava bošnjačkog naroda i rješavanja
statusa Sandža ka više puta je hapšen, zatvaran i protiv njega je pokrenuto na
desetine montiranih sudskih procesa u vrijeme Miloševićevog režima. Bio je savezni poslanik od 24.09.2000. godine u Vijeću Republika i član Ustavne komisije od
26.06.2002. godine na čije je članstvo dao ostavku nezadovoljan rješenjima u Ustavnoj
povelji.
Narodni poslanik u Narodnoj skupštini Republike Srbije od januara 2004. godine
i predsjednik Odbora za medjunacionalne odnose do 08.04.2005. kada je smijenjen
na inicijativu SRS i SPS zbog „…podsticanja nacionalnih manjina da koriste svoja
prava…”, kako je obrazloženo.
Predsjednik Izvršnog odbora Bošnjačkog Nacionalnog Vijeća u Srbiji od
13.09.2003. godine.
Bio je potpredsjednik Skupštine Republike Srbije od maja 2007. godine.
Predsjednik Bošnjačkog Nacionalnog Vijeća u Srbiji od 06.09.2011. godine.
472
SADRŽAJ
ý
I OBRAZOVANJE
þ
(prilog PPP, I i V razred osnovnog
i I razred srednjeg obrazovanja maternji – bosanski jezik, historija, svijet oko nas, muziþka i likovna kultura,
18.07.2011.godine I dio nastavnih programa)
komplet nastavni programi II dio)
II IN OR ISANJE
þ
-
þ
III KULTURA
-
þ
þ
fi
þ
þ
þ
þ
þ
þ
þ
þ
þ
þ
þ
473
IV SLUŽBENA UPOTREBA JEZIKA I PIS A
ÿ
ÿ
V POVJERENICA ZA ZAŠTITU RAVNOPRAVNOSTI U REPUBLICI SRBIJI
VI PRITUŽBE KOD ZAŠTITNIKA GRAĈANA I POVJERENICE ZA ZAŠTITU RAVNOPRAVNOSTI
þ
-
-
ÿ
VII PRIJEDLOG S JERNICA ZA RAD NACIONALNOG SAVJETA BOŠNJAýKE NACIONALNE
ANJINE
þ
474
VIII AKTIVNOSTI BNV
ÿ
ü
þ
þ
þ
ü
ÿ
ÿ
-
ü
þ ü
þ
þ
IX
ZAUSTVLJENI PROCES U ŠTA PI
þ
fi
ÿ
þ
475
BOŠNJAČKO NACIONALNO VIJEĆE
Bošnjačko nacionalno vijeće je najviše predstavničko tijelo sandžačkih Bošnjaka u
Republici Srbiji. Osnovano je 11. maja 1991. godine, pod imenom Muslimansko nacionalno
vijeće Sandžaka (MNVS). Za predsjednika Vijeća izabran je dr. Sulejman Ugljanin. Do 2003.
godine Vijeće djeluje i radi pod nazivom Bošnjačko nacionalno vijeće Sandžaka (BNVS), a
nakon 2003. godine kao Bošnjačko nacionalno vijeće (BNV).
Statutom Bošnjačkog nacionalnog vijeća, koji je usvojen na konstitutivnoj sjednici
održanoj 13. septembra 2003. godine, Bošnjačko nacionalno vijeće određeno je kao najviše
zastupničko tijelo bošnjačke nacionalne zajednice u Srbiji, u područjima službene upotrebe
jezika i pisma, obrazovanja, kulture i informisanja na bosanskom jeziku.
U skladu sa Statutom, i Zakonom određenim nadležnostima, Bošnjačko nacionalno
vijeće je, u periodu od 2003. do kraja 2009. godine, donijelo niz značajnih dokumenata –
deklaracija, odluka, rješenja i drugih akata, u cilju ostvarivanja prava pripadnika bošnjačkog
naroda u Republici Srbiji, njihovog daljeg razvoja i unaprjeđenja. Predstavnici Bošnjačkog
nacionalnog vijeća učestvovali su u radu mnogih domaćih i međunarodnih konferencija o
položaju i pravima manjina kod nas i u svijetu, a u tom periodu Bošnjačko nacionalno vijeće
donijelo je i svoje najznačajnije odluke: o nacionalnim simbolima (grbu i zastavi), nacionalnim praznicima, nacionalnim nagradama i priznanjima i nacionalnim manifestacijama
sandžačkih Bošnjaka.
476
CENTAR ZA BOŠNJAČKE STUDIJE
Ustanova u oblasti kulture, Centar za bošnjačke studije (CBS), osnovana je 2004. godine
transformacijom nacionalne biblioteke Sandžaka “Vehbija Hodžić” . Sedište CBS-a je u
Tutinu.
Misija Centra za bošnjačke studije je zadovoljenje potreba bošnjačke nacionalne manjine
u Srbiji u oblasti kulture, informisanja i obrazovanja na maternjem (bosanskom) jeziku.
Ciljna grupa kojoj se Centar za bošnjačke studije obraća su pripadnici bošnjačke nacionalne manjine u Republici Srbiji. To su prije svega učenici, studenti, profesori i drugo
nastavno osoblje.
Centar se bavi knjižarskom i bibliotečkom djelatnošću, naučno istraživačkim radom,
sakupljanjem arhivske i dukumentarne građe, video i foto zapisa vezanih za kulturu i
tradiciju Bošnjaka u Srbiji iz dalje i bliže prošlosti.
CBS se bavi edukacijom, prije svega učitelja i drugih prosvjetnih radnika, kao i stipendiranjem na osnovnim i postdiplomskim studijama studenata na fakultetima u oblasti
tzv. grupe nacionalnih predmeta.
Centar za bošnjačke studije je jedini izdavač na bosanskom jeziku u Republici Srbiji. U
okviru izdavačke djelatnosti pokrenuto je više edicija.
477
SANDŽAČKE NOVINE
Nezavisni heftičnik (nedjeljnik) „Sandžačke novine“ su jedini informativni štampani
medij na bosanskom jeziku na području Republike Srbije.
„Sandžačke novine“ nastavljaju tradiciju štampanog novinarstva na području Sandžaka
od 1932. godine. Pod različitim imenima, novine su sa prekidima izlazile prije, u toku i
poslije Drugog svjetskog rata, a u periodu od 1. januara 1996. godine izlaze kao nezavisni
heftičnik i jedan od najoštrijih protivnika režima Slobodana Miloševića.
Sredinom 2005. godine novine prestaju izlaziti zbog nedostatka finansijskih sredstava, da
bi 13. februara 2008. godine bile ponovo pokrenute u izdanju Novinsko-izdavačkog društva
CBS-PRESS iz Novog Pazara, kao nezavisni heftičnik na bosanskom jeziku.
Zbog posebnog doprinosa i rada na ostvarenju, promociji u unapređenju manjinskih
prava pripadnika bošnjačke nacionalne zajednice u Republici Srbiji u oblasti informisanja
na maternjem bosanskom jeziku i sveukupnoj implementaciji međunarodnih standarda
u oblasti zaštite i ostvarenja prava manjina, odlukom Bošnjačkog nacionalnog vijeća od 9.
februara 2009. godine, Nezavisni heftičnik „Sandžačke novine“ proglašen je institucijom od
posebnog nacionalnog značaja za bošnjački narod u Republici Srbiji.
Posebnom odlukom Bošnjačkog nacionalnog vijeća, od 9. februara 2009. godine,
„Sandžačkim novinama“ dodijeljena je i nacionalna nagrada „Medalja Rifat Burdžović –
Tršo“ – nagrada koja se dodjeljuje pojedincima ili nacionalnim institucijama za doprinos
u oblastima javnih djelatnosti, politike, ljudskih prava i za doprinos ideji multietničkog i
multikulturnog društva.
478
479
Download

Zaustavljeni proces 2.indd