MEDIA DISCOURSE
OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION
1
Izdavač / Publisher
Filozofski fakultet / Faculty of Philosophy
Novi Sad
Za izdavača / For the publisher
Prof. dr Ljiljana Subotić, dekan / Professor Dr Ljiljana Subotić, dean
Urednica / Editor
Vanr. prof. dr Dubravka Valić Nedeljković / Assoc. Professor Dr
Dubravka Valić Nedeljković
Recenzenti / Review Committee
Professor Jorde Jakimovski, Institute for Sociological Political and Juridical
Research, University of St. Cyril and Methodius, Skopje
Assistant professor Dejan Donev, Institute for Journalism, Media and
Communication, Faculty of Law ”Justinianus I”, University of St.
Cyril and Methodius, Skopje
Assistant professor Ioana Vid, Faculty of Political Sciences, Philosophy and
Communication Sciences, West University of Timişoara, Timişoara
Azra Branković, MA, International University of Sarajevo
CIP
2
Konferencija „Mediji, siromaštvo i socijalna isključenost” deo je
istraživačkog projekta „Medijski diskurs o siromaštvu i socijalnoj isključenosti”
koji je reаlizovаo Odsek zа medijske studije Filozofskog fаkultetа u Novom
Sаdu. Projekаt je pomogаo Regionаlni progrаm zа istrаživаnje i promociju
Zаpаdnog Bаlkаnа Univerzitetа u Frаjburgu, Švаjcаrskа а koji je finаnsirаla
Agencijа zа rаzvoj i sаrаdnju Švаjcаrske.
Conference ”Media, Poverty and Social Exclusion” was held as part
of the research project ”Media Discourse of Poverty and Social Exclusion”
implemented by the Department of Media Studies, Faculty of Philosophy in
Novi Sad. The project was supported by the Regional Research Promotion
Programme in the Western Balkans of the University of Fribourg, Switzerland,
funded by the Swiss Agency for Development and Cooperation (SDC).
Ministarstvo prosvete i nauke Republike Srbije obezbedilo je deo
sredstava za štampanje ovog zbornika (projekat III 47020 „Digitalne medijske
tehnologije i društveno-obrazovne promene).
Ministry of Education and Science of the Republic of Serbia partly
funded this publication (project No. III 47020 ”Digital media technologies
and socio-educational changes”)
Stavovi, analize i zaključci koji su navedeni u Zborniku su isključivo
autorski i ne reflektuju nužno stavove pomenutih institucija. Nijedan deo ove
publikacije nije dozvoljeno preštampavati ili koristiti u bilo kojoj formi bez
pisanog odobrenja autora, kao vlasnika autorskih prava.
The opinions, findings and conclusions stated herein are those of the
authors and do not necessarily reflect those of the above mentioned institutions.
No part of this publication can be reprinted or used in any form without the
written approval of author, as a holders of copy rights.
3
4
SADRŽAJ
TABLE OF CONTENTS
Dubravka Valić Nedeljković
SIROMAŠTVO U KONTEKSTU SRPSKE STVARNOSTI.........................
Andreas Jucker
THE DISCOURSE OF POVERTY
IN BRITISH NEWSPAPERS: A CDA PERSPECTIVE ................................
MEDIJSKI DISKURS O SIROMAŠTVU I SOCIJALNOJ
ISKLJUČENOSTI / MEDIA DISCOURSE OF POVERTY AND
SOCIAL EXCLUSION
Jelena Kleut
DISKURS SIROMAŠTVA U TRANZICIONOJ SRBIJI ...............................
Brankica Drašković
TELEVIZIJSKA SLIKA SIROMAŠTVA
I SOCIJALNE INKLUZIJE U SRBIJI ...........................................................
Zlatomir Gajić
DISKURS SIROMAŠTVA U KONTEKSTU
SVETSKOG DANA BORBE PROTIV SIROMAŠTVA
NA SAJTU B92: STUDIJA SLUČAJA..........................................................
Dejan Pralica
ANALIZA MEDIJSKOG DISKURSA O SIROMAŠTVU
I SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI U VESTIMA JAVNIH,
KOMERCIJALNIH I LOKALNIH RADIO STANICA.................................
Dragana Prodanović
JEZIČKA OBELEŽJA NOVINSKOG DISKURSA
O SIROMAŠTVU I SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI .................................
Vladimir Barović
ISTRAŽIVANJE: KOMPARATIVNA ANALIZA IZVEŠTAVANJA
O SIROMAŠTVU I SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI
NA RADIJU I U ŠTAMPANIM MEDIJIMA .................................................
Elida Lajko Mesaroš
VIZUELIZACIJA SIROMAŠTVA .................................................................
Smiljana Milinkov
MEDIJSKA ISKLJUČENOST VIŠESTRUKO
DISKRIMINISANIH SIROMAŠNIH GRUPA U SRBIJI ............................
5
MEDIJI I SOCIJALNA ISKLJUČENOST
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
Jorde Jakimovski, Marijana Markovik
USAGE OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION IN POLITICAL
CAMPAIGNS PROMOTED THROUGH MASS MEDIA ............................
Daniela Tasevska
THE ROLE OF THE MEDIA IN DECREASING THE STIGMA
AT THE PEOPLE WITH MENTAL ILLNESSES .........................................
Vladimir Ilievski
SOCIAL EXCLUSION OF THE PEOPLE WITH MENTAL
DISORDERS AT THE LABOUR MARKET
IN REPUBLIC OF MACEDONIA.................................................................
Azra Branković, Savo Stupar
INEQUALITY, POVERTY AND CORRUPTION:
CASE OF BOSNIA AND HERZEGOVINA..................................................
Zaklina Trajkovska-Ancevska
THE MEDIA ROLE IN POVERTY ALLEVIATION ....................................
Ioana Vid
SOCIAL FEATURE STYLISTICS ................................................................
Dejan Donev
ETHICAL DILEMMAS IN SOCIAL MEDIA...............................................
Ivana Stojanović Prelević
INTERNET AS CREATOR OF NEW ALTERNATIVE
FORM OF CULTURE AND SUBJECTIVITY ..............................................
Vladislava Gordić Petković
WOMEN IN THE CYBERSPACE: VIRTUAL VOICES
AND CYBERRITUALS OF WOMANHOOD ..............................................
Boris Stojkovski
FACTS AND FATES. SLAVE WOMEN AND PROSTITUTES AS
SOCIALLY EXCLUDED GROUPS IN MEDIEVAL DUBROVNIK...........
Ioana Profir
FRAME ANALYSIS ON ROMA MINORITY
RELATED PRESS ARTICLES ......................................................................
Laura Spariosu
O REPATRIJACIJI ROMA U SRPSKOJ I RUMUNSKOJ
DNEVNOJ ŠTAMPI .......................................................................................
6
Ankica Dragin
MEDIJSKO IZVEŠTAVANJE O ROMIMA: SLUČAJ JABUKA.................
Oana Barbu
THE SOCIAL IMPACT OF ROMA INTEGRATION CAMPAIGNS ...........
Alexandru – Claudiu RÂŢĂ
ROMA’S DESTINY – A MEDIA INFLUENCED
SOCIAL DIPLOMACY..................................................................................
7
8
SIROMAŠTVO U KONTEKSTU
SPRSKE STVARNOSTI
Ovaj Zbornik radova predstavlja rezultate istraživanja saradnika Odseka
za medijske studije1 Filozofskog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu nastalih
u okviru Regionalnog programa promocije istraživanja na Zapadnom Balkanu
(the Regional Research Promotion Programme in the Western Balkans –
RRPP), koji vodi Univerzitet u Friburgu na osnovu mandata dobijenog od the
Agencije za razvoj i saradnju Švajcarske (Swiss Agency for Development and
Cooperation, SDC, Federal Department of Foreign Affairs).
Istraživački projekat Odseka za medijske studije Medijski diskurs
o siromaštvu i socijalnoj isključenosti je kritička analiza načina na koje
lokalni, regionalni i nacionalni mediji izveštavaju o siromaštvu i socijalnoj
isključenosti u Srbiji. Valja istaći da je Filozofski fakultet u Novom Sadu
već decenijama lider u regionu u analizi diskursa. Sam Odsek za medijske
studije i u okviru dodiplomskih i diplomskih-master studija kao obavezan
predmet u akreditovanim programima ima kako analizu medijskog diskursa
na OAS, tako i kritičku analizu medijskog diskursa na DAS. Magistarski i
doktorski radovi saradnika na Odseku u velikoj meri u istraživačkom delu
su kao jednu od metoda imali i analizu medijskog diskursa. Mnogobrojni
istraživački projekti koji se na Odseku realizuju u središtu istraživačke pažnje
imaju analizu medijskog diskursa. Imajući rečeno u vidu, kapacitet Odseka za
medijske studije Filozofskog fakulteta Univerziteta u Novom Sadu u analizi
medijskog diskursa i kritičkoj analizi medijskog diskursa ima veliki naučnoistraživački potencijal.
Siromaštvo, kao središnja tema ovog istraživačkog projekta, jedan je od
najvećih i najvidljivijih problema svakog društva u tranziciji pa tako i našeg.
„U Srbiji je siromaštvo definisano kao višedimenzionalni problem koji,
pored nedovoljnih prihoda za zadovoljenje životnih potreba, podrazumeva i
nemogućnost zapošljavanja, neodgovarajuće stambene uslove i neadekvatan
pristup socijalnoj zaštiti, zdravstvenim, obrazovnim i komunalnim uslugama”
(http://www.prsp.gov.rs/staje.jsp).
Broj onih koji žive ispod linije siromaštva u Srbiji je 560.000 i kreće
se do gotovo 700.000 građana. Međutim izrazito je veliki broj onih koji su
na samoj granici ali se njihova svakodnevica nimalo ne razlikuje od one koju
žive oni ispod linije siromaštva.
1
Projektni tim: šefica projekta Dubravka Valić Nedeljković, vanredna profesorica, dr Dejan
Pralica, docent, dr Vladimir Barović, docent, mr Jelena Kleut, doktorantkinja, Smiljana Milinkov,
doktorantkinja, mr Brankica Drašković, mr Zlatomir Gajić, Dragana Prodanović i Elida Mesaroš
Lajko.
9
Istovremeno iako je siromaštvo svuda oko nas i vidljivo u svakom
trenutku u svakoj sredini mediji kao da su neosetljivi na životne priče građana
koji ne mogu da „sastave kraj s krajem”. Stoga se odsek za medijske studije
odlučio da u projektu Medijski diskurs o siromaštvu i socijalnoj isključenosti
istraži kako, zapravo, mediji u Srbiji percipiraju siromaštvo, na koji način
ga predstavljaju širokom auditorijumu i da li i u kojoj meri s druge strane o
navedenim temama imaju kritički stav prema socijalnoj odgovornosti državnih
organa. Rezultati projekta bi trebalo da posluže kao osnov za kreiranje
drugačijih medijskih politika, posebno dva javna servisa koja su osnovali
građani, finansiraju ih građani pa tako od njih građani i očekuju drugačiji
pristup temama od javnog interesa. Lokalni, regionalni i komercijalni mediji
takođe nisu oslobođeni odgovornosti kada je reč o informisanju građana o
temama od javnog interesa. Ima li danas preče teme od ukazivanja na uzroke
i posledice siromaštva, kao i na traganje za odgovorima kako ga ublažiti i
poboljšati svakodnevni život građana u tranzicionim uslovima obremenjenim
dodatno ekonomskom krizom na globalnom nivou.
Treba naglasiti povrh toga još i da sve zemlje kandidati za pristupanje
Evropskoj uniji u saradnji sa Evropskom komisijom izrađuju „Memorandum o
socijalnoj isključenosti” (Joint Inclusion Memorandum – JIM). Taj dokument
je početak sistematskog praćenja nivoa i intenziteta socijalne isključenosti i
siromaštva, i pomaže državama kandidatima da modernizuju sisteme socijalne
politike kako bi se efikasnije borile sa različitim socijalnim problemima.
Osnovana istraživačka metoda projekta Medijski diskurs o siromaštvu
i socijalnoj isključenosti čije rezultate predstavljamo u ovom Zborniku, jeste
kritička analiza medijskog diskursa. Osim toga korišćena je i metoda fokus
grupnog intervjua sa urednicima i novinarima televizijskih i radio-stanica,
kao i iz dnevnih listova. Dakle kombinovana su dva pristupa: jedan je analiza
sadržaja iz perspektive viđenja auditorijuma o tome kako mediji izveštavaju
o siromaštvu (kritička analiza medijskog diskursa), a druga stavovi novinara
i urednika o uređivačkim politikama medija u Srbiji kada je izveštavanje o
siromaštvu u pitanju. To praktično znači da je istraživanje predstavilo pozicije
kako konzumenata, tako i proizvođača informacija o siromaštvu.
Snimane su, zatim kodirane na osnovu za ovu priliku posebno kreiranog
modela, i na kraju analizirane centralno-informativne političke emisije
emitovane na sedam televizijskih i sedam radijskih stanica, kao i tekstovi iz
sedam novina. U 47 televizijskih vesti, 39 radijskih vesti i 37 pojedinačnih
štampanih izdanja novina objavljeno je u posmatranom periodu ukupno 258
medijskih tekstova posvećenih siromaštvu. Praćeni mediji su sa različitog
geografskog područja i različite zone pokrivanja i distribucije, razliku se po
svojoj uređivačkoj politici i vlasničkoj strukturi.
Pregledan je informativni deo sajta B92 u oktobru i blog odeljak istog
sajta (na adresi blog.B92.net), a iz šireg korpusa izabran je uzorak od sedam
tekstova različitih žanrova, i četiri priloga iz sfere bloga, ukupno uzev sve
10
medijske jedinice koje su se pozabavile traženom temom kao i 269 komentara
uz te tekstove.
Osim medijskog analiziran je i uzorak diskursa državne administracije
koji u ovom istraživanju čine Strategija za smanjenje siromaštva Republike
Srbije, dva izdanja Biltena o socijalnom uključivanju i smanjenju siromaštva
(broj 4 i broj 5) koji priprema Tim za smanjenje siromaštva Vlade Republike
Srbije, kao i internet kurs o socijalnom uključivanju koji je ovaj Tim uradio u
saradnji sa SeCONS Grupom za razvojnu inicijativu.
Medijski materijal je uzorkovan u periodu od 14. do 27. oktobra 2010.
godine. Vremenski okvir za uzorkovanje materijala za analizu obuhvatao je
dva važna događaja za ovu temu: Svetski dan borbe protiv siromaštva (17. 10)
i Svetski dan hrane i borbe protiv gladi (16. 10).
Polazište u istraživanju je bilo da mediji u Srbiji koriste jednostavnije
novinarske žanrove kada se bave siromaštvom; uglavnom izveštavaju o
pseudodogađajima kada se radi o siromaštvu i socijalnoj isključenosti; nema
dovoljno medijske incijative kada je reč o socijalnim problemima; siromaštvo
i socijalna isključenost nije podjednako odnosno proporcionalno prisutna u
svim analiziranim medijima, siromaštvo je u medijima više statistika, nego
konkretni građani sa veoma jasnim svakodnevnim životnim teškoćama.
Rezultati analize su u najkraćem ukazali na to da je medijska slika
siromaštva jednodimenzionalna. Novinari kada izveštavaju o siromaštvu
za sagovornike češće biraju predstavnike vlasti, dok ih ne zanima mišljenje
direktno ugroženih građana, što govori o nastavku trenda podilaženja
potrebama državnih, pokrajinskih i lokalnih zvaničnika, a to nije u skladu sa
nezavisnošću medija.
Primetno je da u posmatranom korpusu skoro da ne postoji medijska
inicijativa već je tema siromaštva nametnuta, jer se uglavnom izveštava
sa pseudodogađaja ili se prati aktivnost nekog od vladajućih političara. U
tekstovima se retko navodi uzrok siromaštva, a gotovo nikad rešenje tog
problema.
Tema siromaštvo se od ukupno 249 analiziranih tekstova u glavnom
fokusu nalazi u 99, što čini 40% odsto, dok se u više od polovine (127 tekstova)
nalazi kao jedna od više tema.
Na Svetski dan borbe protiv siromaštva, 17. oktobra, emitovano je, na
primer, ukupno svega 11 vesti na svim analiziranim televizijama. Najviše vesti
selektovano je 16. oktobra, na Svetski dan hrane (15).
Na radiju je siromaštvo više u fokusu nego što je to slučaj u štampanim
medijima. U štampi je primetniji trend svrstavanja siromaštva i socijalne
isključenosti u širi tematski korpus, dok je na radiju taj odnos mnogo više
izbalansiran.
Posebno zabrinjava gotovo potpuna nevidljivost društveno ranjivih
kategorija na programima republičkog i pokrajinskog javnog servisa koji bi i
po zakonu morali sa jednakom pažnjom da izveštavaju o svim građanima jer
ih na to obavezuje Zakon o radiodifuziji (2002).
11
Za razliku od ideje aktiviranja socijalno isključenih grupa koja se
proklamuje državnim dokumentima, siromašni i socijalno isključeni građani
su u medijima predstavljeni kao pasivni primaoci, uglavnom državne, pomoći.
Rezultati ovog istraživanja prezentovani su na konferenciji, maj
2011, u Novom Sadu na kojoj su osim angažovanih na projektu Medijski
diskurs o siromaštvu i socijalnoj isključenosti učestvovali i istraživači sa
univerziteta iz zemalja regiona i EU koji su se bavili sličnim temama, posebno
marginalizovanim grupama kao što su žene, Romi, osobe sa invalidetom i tome
slično. Konferencija je bila i dobra prilika da se uporedno sagleda delovanje
medija u prezentaciji siromaštva kojim je obremenjeno celo područje zapadnog
Balkana, ali i da se dogovore budući regionalni naučno-istraživački projekti.
Zbornik koji je pred zainteresovanim čitaocem sadrži i te radove.
Radovi istraživača sa Odseka za medijske studije u Novom Sadu dobili
su i eksternu i recenziju tokom radionice koju je u junu 2011. godine u Novom
Sadu održao profesor Andreas Juker sa Univerziteta u Cirihu. Tekst profesora
Jukera u ovom Zborniku trebalo bi posmatrati kao metodološke smernice za
dalje istraživanje medijskog diskursa o siromaštvu.
Valja na kraju istaći da Uvodnik po obimu i konceptu, razume se, ne može
da obuhvati svu složenost i slojevitost naučno-istraživačkog rada na projektu
tako kompleksno zamišljenom kao što je to Medijski diskurs o siromaštvu
i socijalnoj isključenosti Odseka za medijske studije Filozofskog fakulteta
Univerziteta u Novom Sadu realizovanog u okviru Regionalnog programa
promocije istraživanja na Zapadnom Balkanu koji podržava SDC. Nadamo
se ipak da je bio dovoljno inspirativan da zainteresuje kako istraživače, tako
i studente, ali i širu publiku i podstakne razmišljanja o ovoj temi koja je deo
naše svakodnevice, a mediji je, barem prema ovom istraživanju, tako nerado
čine transparentnom.
Novi Sad, avgust 2011.
12
Dubravka Valić Nedeljković
MEDIA DISCOURSE OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION
Andreas H. Jucker
University of Zurich
[email protected]
UDK: 81’42:316.774(410)
THE DISCOURSE OF POVERTY IN BRITISH
NEWSPAPERS: A CDA PERSPECTIVE
Introduction
Teun van Dijk (2001: 352) describes Critical Discourse Analysis
(CDA) as follows:
Critical discourse analysis (CDA) is a type of discourse analytical
research that primarily studies the way social power abuse, dominance,
and inequality are enacted, reproduced, and resisted by text and talk in
the social and political context. With such dissident research, critical
discourse analysts take explicit position, and thus want to understand,
expose, and ultimately resist social inequality.
In a small case study I would like to show what a CDA perspective on
the discourse of poverty in three different British daily newspapers reveals
about these newspapers. The three newspapers are The Independent, the
MailOnline and The Sun in their respective online versions. As a starting
point for this case study, I retrieved one article for each of these papers more
or less at random from the respective online archives. The three newspapers
represent three clearly segregated segments of the British newspaper
market. The Independent is targeted at a mostly up-market readership, while
the The Sun caters for a largely down-market audience. The audience of the
MailOnline lies somewhere between these two extremes. This pattern is
well established for the printed parent versions of these newspapers (Jucker
1992). For the sake of this article I assume that the pattern is roughly
identical for their online versions.
The article from The Independent was published on the ”Education
News” pages and was entitled ”Poverty ‘affecting student chances’”
(Independent, Friday, 15 April 2011, see sources for relevant links to the
articles). This article reports on the publication of a survey prepared by
a teachers’ association on the effects that poverty has for the educational
chances of children. The article from the MailOnline is entitled ”Child
poverty rises for second year as ministers admit failure on target” and reports
on the publication of official figures indicating a significant rise of child
13
Andreas H. Jucker
poverty for the second year running. The Sun, finally, reports on a campaign
by a well-known actor to fight global poverty by raising awareness and
funds for people who live in poverty. This article is entitled ”I challenge Sun
readers to try living on £1 a day to help beat global poverty”.
In this brief case study I will focus on three elements of these articles;
on the depiction of people, on the use of reported speech and on the use of
pictures to illustrate the articles.
The depiction of people
The Independent uses an abstract way of referring to people affected
by poverty and mentions them without naming them. It talks of ”a child
[who] had not eaten for three days because their mother could not afford
to buy any more food until pay day.” In this way, the effects of poverty
are illustrated on a particular child and his or her mother, but they are not
individualized, and they are not named. The article also mentions staff
members of schools, parents and children in general. The second part of the
article consists of a list of explicitly named people and their statements. It
refers, for instance, to Mary Bousted, the general secretary of the Association
of Teachers and Lecturers, which was responsible for the publication of the
report that forms the basis of the article. The following phrases are typical
examples of referring to further people who are quoted in the article: ”Anne
Pegum, a further education college teacher from Hertfordshire” or ”Craig
Macartney, a secondary school teacher from Suffolk” but there are also
nameless designations like ”a teaching assistant in a West Midlands school”.
In this way, The Independent indicates the source of the statements that it
reports. The names will be unfamiliar to the vast majority of readers, but
their role as educationalists gives them authority to talk about the situation
in schools, and the anonymous report comes alive in human voices.
The MailOnline adopts a similar strategy. It reports government
officials who defend the report and spokespersons for charity organizations
working on behalf of the poor who criticize what they see as a lack of
action by the government. The syntactic patterns are very similar to the
ones adopted by The Independent. Typical examples are ”Employment and
Welfare Reform Minister Stephen Timms” or ”The charity’s spokeswoman,
Phillipa Hunt”. In this case more readers might have heard these names
before but it is again unlikely that any of the quoted sources are widely
known. However, these people do not necessarily speak because of their
close contact with the effects of poverty. They speak as representatives of
14
THE DISCOURSE OF POVERTY IN BRITISH NEWSPAPERS: A CDA PERSPECTIVE
larger agencies, i.e. the government or charities working on behalf of the
poor, and the designation patterns chosen by the newspaper make sure that
the individuals are seen as representing the respective agencies.
The Sun, finally, adopts a different strategy. Its report focuses just as
much on the actor, Hugh Jackman, as on the issue of poverty. In fact, the
designations that are used to refer to the actor, reveal that here the purpose
goes beyond the mere ascription of the role in which this person is quoted
in this article. Hugh Jackman is a celebrity and presumably known to a large
number of readers of this newspaper. Here he is referred to as ”X-MEN
star Hugh Jackman”, ”Hugh - a.k.a. superhero Wolverine” and ”Fundraiser
… Hugh Jackman”. The different designations depict him in his various
roles as actor and as fundraiser and are likely to stir the interest of those
readers who are more interested in movies and celebrities than in the issue
of poverty.
The use of reported speech
All three papers rely to a large extent on the stylistic feature of reported
speech. It has repeatedly been observed that newspapers rely heavily on
reported speech. Short, Wynne and Semino (1999: 55), for instance, state
that in British newspapers speech reports are more frequent than reports of
actions and descriptions. And they report that broadsheet newspapers rely
more on indirect speech and the narrative reporting of speech acts, while
the tabloids rely more on direct speech and on free direct speech (see also
Jucker 2006). These results are clearly reflected in the three articles selected
for this case study. The Independent uses both direct and indirect speech but
also mixed formats as in the following example:
”A teacher working with sixth-formers in Nottingham added she had
a student who had not eaten for three days ”as their mother had no
money until pay day”.
Part of the reported speech is given in indirect form, and part of it is
given as direct speech enclosed by inverted commas. Such formats are also
used by the MailOnline:
”She acknowledged that meeting the Government’s 2010 and 2020
targets would not be easy, adding: ”We will not abandon any of our
children to a future of poverty and disadvantage and we remain 100
per cent committed to these goals.”
15
Andreas H. Jucker
The Sun is more extreme since its article consists almost entirely of
direct speech which records the statements by the actor Hugh Jackman:
”But the best lesson I’ve learned is how effective people power is and
I use the best weapon I have - not Wolverine’s claws or mutant powers
but the public. Rallying the troops is a great way to affect change.
(…)
It may seem there are just too many people in the world and not
enough resources.
But did you know there is enough food in the world to feed every
person one-and-a-half times over?”
Technically, this is actually free direct speech, since there are no
inverted commas to introduce the statements made by High Jackman, but
this distinction is not important for our purposes. Here, Hugh Jackman is
seen as addressing the reader directly (”did you know?”) and he cleverly
combines his celebrity status with his involvement in issues of poverty and
the fight against poverty.
Statistics that are based on one single article from each newspaper
can, obviously, not be taken as representative of these newspapers in general,
but they fit the pattern reported by Short, Wynne and Semino (1999). It may
be a coincidence that all three articles consist to 75 per cent or more of
reported speech. But the balance between direct and indirect speech follows
exactly the predicted pattern. A word count reveals that the article in The
Independent consists of 27 per cent indirect speech and 50 per cent direct
speech. The article in the MailOnline consists of 17 per cent indirect speech
and 59 per cent direct speech, and the article in The Sun, finally consists
of 84 per cent direct speech with no indirect speech at all. These statistics
can give no more than rough indications of how these newspapers present
their material, but it seems obvious that the downmarket Sun presents the
information through the news actor’s words. The MailOnline also relies
heavily on direct speech but it also uses a small amount of indirect speech
and thus takes a somewhat higher responsibility for the wording of the
statements. The Independent, finally, uses an even higher proportion of
indirect speech, but even in this newspaper twice as much information is
given in direct speech than in indirect speech.
The pictures
The Independent does not use any pictures to illustrate its article on the
publication of the teachers’ report on poverty. The MailOnline uses a picture
16
THE DISCOURSE OF POVERTY IN BRITISH NEWSPAPERS: A CDA PERSPECTIVE
of four school children photographed from the back against a backdrop of
a rather barren landscape with an anonymous and non-descript high-rise
block of flats. The children with their school satchels and overcoats look
well-dressed and not particularly poor, but the sky is overcast and grey and
conveys a gloomy atmosphere. The caption to the picture says ”On the up:
3.9 million children now live in poverty”. However, it is not immediately
obvious in what way the picture illustrates poverty apart from the gloomy
surroundings and the depressing weather conditions that might convey a
metaphorical image of the very bleak prospects ahead of these four school
children. The Sun uses three pictures to illustrate its article on poverty. Two
of them are portraits of Hugh Jackman. One shows him in a business suit,
the other in his movie role as Wolferine. The third picture bears the caption,
”Struggling for survival ... 1.4billion people have no more than a Pound
a day to live on” and depicts a crowd of Black people in a struggle for
a packet of food that a pair of hands in one corner of the picture seems
to distribute. One desperate face and an outstretched hand are especially
prominent in the picture and illustrate poverty in a particularly emotional
way. Poverty is here seen as a problem of Black people who struggle for aid
given out by charity.
Discussion
It might be objected that this kind of analysis ignores the different
news events that occasioned the publication of these articles, but the three
newspapers under analysis do not just differ in how they present the news but
to a very large extent they differ in what they choose to report at all. In this
case both The Independent and the MailOnline report on the publication of
a report, in one case published by a teachers’ association and in the other by
the government. The Independent uses the report as a source for quotations
and does not add any other voices. It shapes the news by selecting some of
the quotations and not using others. In fact, it gives the critical voices in
the report a public forum and allows them to spell out the long-term effects
that poverty has on the education of children. The MailOnline, on the other
hand, juxtaposes what the report has to say with critical opinions by charity
organizations. The framing of the story is negative. The government is
presented as having fallen short of its own aims of reducing poverty. Much of
this is achieved through the selection of appropriate quotations. According
to one quotation by a government minister, the report lists both areas of
progress and areas of ”slipping back”, but much of the article focuses on
the admission of ”failure on target” as the headline formulates it. The Sun,
finally, relies almost entirely on printing the direct speech of the actor Hugh
Jackman. Poverty comes across as an abstract problem, but the readers are
17
Andreas H. Jucker
addressed very directly. They are personally asked to act by trying to live on
one pound a day for an entire week, and this appeal is linked very directly
to a celebrity who is presented as talking directly to each reader of The Sun.
Thus it presents the issues on a very personalized level.
However, The Sun also manages to depict the problem of poverty as
one that only affects societies far from home, and it does this to a large extent
through the choice of the picture representing Black people struggling for
food aid and the desperation that can be seen on their faces. This provides a
very narrow picture of poverty that manages to emotionalize the issue at the
same time as it puts some considerable distance between the reader and the
people represented in this picture. The two portraits of Hugh Jackman have
no apparent relation to the issue of poverty but they might attract readers
to actually read this article, and the picture of Hugh Jackman in his role as
Wolferine may be intended to depict him as a fighter, who in this case fights
worldwide poverty. Thus, the pictures, too, derive their significance in the
choices that they reveal.
Conclusion
As we have seen, all three papers rely very heavily on the sources
that they quote. But the effects are very different in particular in the way
that these stories are meant to affect the readers and how and whether they
are urged to do anything against poverty. The Independent just quotes the
voices from the report on the effects of poverty on education and leaves it to
its readers to draw conclusions about what has to be done. The MailOnline
uses its article to blame the Government for not doing enough by focusing
on those aspects of the report that show negative figures. And The Sun,
finally, uses Hugh Jackman’s appeal to stir the emotions of its readers and
to get them personally involved by urging them to live on just one pound
per day and thus creates the illusion that in this way people can help to fight
global poverty.
Sources
”Poverty ‘affecting student chances’.” By Richard Garner. The Independent,
Friday, 15 April 2011, http://ind.pn/fnIXHN, 593 words.
”Child poverty rises for second year as ministers admit failure on target.”
By Daily Mail Reporter. MailOnline, 10 June 2008, http://bit.ly/
qjbMim, 677 words.
”I challenge Sun readers to try living on £1 a day to help beat global poverty.”
The Sun, 28 April 2011, http://bit.ly/m4VCg1, 438 words.
18
THE DISCOURSE OF POVERTY IN BRITISH NEWSPAPERS: A CDA PERSPECTIVE
References
Jucker, Andreas H. (1992). Social Stylistics. Syntactic Variation in English
Newspapers. (Topics in English Linguistics 6). Berlin: Mouton de
Gruyter.
Jucker, Andreas H. (2006). ”but ‘tis believed that...”: Speech and thought
presentation in Early English newspapers. In: Nicholas Brownlees
(ed.). News Discourse in Early Modern Britain. Selected Papers of
CHINED 2004. Bern: Peter Lang, 105–125.
Short, Mick, Martin Wynne and Elena Semino (1999). Reading reports:
Discourse presentation in a corpus of narratives, with special
reference to news reports. In: Anne-Marie Simon-Vandenbergen
(ed.). English Via Various Media, special issue of anglistik &
englischunterricht 62, 39–65.
van Dijk, Teun A. (2001). Critical discourse analysis. In: Deborah Schiffrin,
Deborah Tannen and Heidi E. Hamilton (eds.). The Handbook of
Discourse Analysis. Oxford: Blackwell, 352–371.
19
MEDIJSKI DISKURS O SIROMAŠTVU
I SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI
MEDIA DISCOURSE OF POVERTY
AND SOCIAL EXCLUSION
MEDIA DISCOURSE OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION
Jelena Kleut
Odsek za medijske studije
Filozofski fakultet
Univerzitet u Novom Sadu
[email protected]
UDK: 81’42:316.774(497.11)
81’42:316.34(497.11)
DISKURS SIROMAŠTVA U TRANZICIONOJ SRBIJI1
Sažetak
U radu su predstavljeni rezultati analize diskursa o siromaštvu u Srbiji
tokom tranzicije kao specifičnog društvenog konteksta u kojem se
zemlja nalazi. Tranzicija od državno kontrolisane, realsocijalističke
ekonomije ka liberalnoj, tržišnoj ekonomiji kapitalizma posmatra se
kao diskurzivni proces, koji se odlikuje mešanjem kontradiktornih
i suprotstavljenih diskurzivnih konstrukcija siromaštva. Metodom
kritičke analize diskursa, prateći dijalektičko relacioni pristup,
analizirani su administrativni (strategija, bilten i internet kurs) i
novinarski žanrovi (na televiziji, radiju i u štampi). Istraživanje
pokazuje da se upravo duž žanrovskih linija pojavljuju dva oprečna
diskursa o siromaštvu. Razlike između dva diskursa mogu se uočiti u
perspektivizaciji problema siromaštva, u upotrebi pojmova socijalne
isključenosti i siromaštva, kao i u diskurzivnoj konstrukciji odnosa
siromašnih i države.
Ključne reči: siromaštvo, tranzicija, mediji, kritičke studije diskursa,
administrativni žanrovi, novinarski žanrovi
Diskurs, tranzicija i siromaštvo
U teorijskoj potrazi za „novim siromašnima” Zigmunt Bauman tvrdi
da će siromašni uvek postojati, a da je osnovno pitanje koje moramo da
postavimo to „kako su siromašni dovedeni do siromaštva i zašto se posmatraju
kao siromašni, i u kojoj meri način na koji je to urađeno zavisi od toga kako
svi mi – obični ljudi, ni bogati ni siromašni – živimo svoje živote i hvalimo ih
ili kudimo” (Bauman 2005). Ukoliko ovo pitanje preformulišemo, imajući
na umu kritičke studije diskursa, ono postaje pitanje o tome na koji način
1
Ovаj rаd nаstаo je u okviru projektа Medijski diskurs siromаštvа i socijаlne isključenosti koji je
reаlizovаo Odsek zа medijske studije Filozofskog fаkultetа u Novom Sаdu. Projekаt je pomogаo
Regionаlni progrаm zа istrаživаnje i promociju Zаpаdnog Bаlkаnа Univerzitetа u Frаjburgu,
Švаjcаrskа (Regional Research Promotion Programme in the Western Balkans of the University
of Fribourg, Switzerland – RRPP), а koji je finаnsirаla Agencijа zа rаzvoj i sаrаdnju Švаjcаrske
(Swiss Agency for Development and Cooperation – SDC).
23
Jelena Kleut
je siromaštvo reprezentovano u različitim praksama označavanja, i na koji
način se procesi, pojave i akteri predstavljaju i konstruišu unutar diskursa o
siromaštvu.
Kako bi se na ovo pitanje odgovorilo u specifičnom društvenom
kontekstu Republike Srbije, studije diskursa moraju se obogatiti sociološki,
politikološkim i ekonomskim konceptima2. Koncept za koji smo se opredelili
u radu jeste koncept tranzicije koji, uprkos pojedinim nedostacima, ima
značajnu prednost upravo u tome što obuhvata celinu društvenog života,
a samim tim i podrazumeva susretanja i ukrštanja navedenih disciplina. U
ovom uvodnom delu pokušaćemo da napravimo teorijsku sponu između
tranzicije kao društvenog procesa i diskursa o siromaštvu koji se manifestuje
unutar ovog konteksta.
Sam pojam tranzicije je teorijski kontroverzan i eluzivan, pre svega
zbog opsežnosti promena koje se njime obuhvataju. O poteškoćama u
davanju preciznog određenja Vidojević piše:
„Najveći nedostatak teorijskog diskursa o tranziciji jeste u tome što
se ona ne problematizuje kao termin, a još manje kao pojam. Mnogo
toga što se tim problemom pokriva do te mere je rastegljivo, bezglavo
i ideologizovano da istina društvenih procesa koje on, proizilazeći
iz odgovarajućeg pojma, treba da izrazi – ostaje u magli, ili sam taj
termin skriva ono što se uistinu zbiva” (Vidojević 2006: 11).
Veoma pojednostavljeno, tranzicijom se najčešće, za razliku od drugih
srodnih pojmova kao što su promena i transformacija, označava prelazak
iz jednog u drugi sistem, pri čemu se pod prvim sistemom uglavnom
misli na komunističke (socijalističke) sisteme istočno-evropskih zemalja i
zemalja bivšeg SSSR-a, dok se pod drugim sistemom misli na kapitalistički
sistem svojstven zapadno-evropskim zemljama. Preterana opštost ovakvog
određenja jednim delom potiče iz činjenice da su promene i izazovi sa
kojima se susreću (ili su se susretale) tranzicione zemlje previše različiti,
ali i zbog toga se što među zemljama zapadne Evrope mogu pronaći
različiti modaliteti kapitalizma i demokratije. Tako i željena tačka kojoj se
u tranziciji makar formalno teži najčešće predstavlja kolekciju različitih
preuzetih praksi, koje potom u procesu ostvarenja ciljeva bivaju nužno
uronjene u lokalne političke kulture. Ipak, ono što je zajedničko zemljama
koje se nazivaju i postkomunističkim i tranzicionim jeste to što se promene
ujedno odvijaju i u ekonomskoj i u društveno-političkoj sferi, čime su i
ekonomski i politički procesi značajno otežani.
2
24
Multidisciplinarnost, koja podrazumeva korišćenje socioloških, politikoloških, psiholoških
koncepata i teorija da bi se razumeo društvenih kontekst komuniciranja, predstavlja jednu od
temeljnih odlika kritičkih studija diskursa.
DISKURS SIROMAŠTVA U TRANZICIONOJ SRBIJI
U globalnom kontekstu s kraja osamdesetih godina prošlog veka,
promene koje su nastajale sa urušavanjem socijalizma u bivšim zemljama
komunističkog bloka, uključivale su prema Ružici zahteve za:
- „liberalizacijom spoljne trgovine, radikalnu privatizaciju privrednih
subjekata, deregulaciju i redukciju uloge države i uspostavljanje
tržišta kao ključnog alokucionog agenta, kao i fleksibilnost tržišta
radne snage;
- demontažu i-ili rekonstrukciju države blagostanja (redukcija prava,
revizija i privatizacija penzionog, zdravstvenog sistema, promene
radnog osiguranja i socijalne zaštite);
- Promene u socijalnoj politici: od socijalizacije rizika u prethodnoj
fazi do privatizacije programa i individualizacije rizika, tj. socijalna
politika (uglavnom) treba da poveća individualni kapacitet na tržištu
(human capital), a ne da vrši korekciju tržišta (redistribucija);
- pomeranje koncepta „države blagostanja” ka ideji good governance,
odnosno ka konceptu market friendly governement čiji je glavni
zadatak stvaranje ljudskog kapitala, a sve ostalo se uglavnom
prepušta tržištu, tj. država reducira svoje funkcije na podršku tržištu”
(Ružica 2010: 35).
Ovim zahtevima, koji su direktno povezani sa problemom siromaštva,
potrebno je dodati i one koji se tiču demokratizacije, uspostavljanja
vladavine prava, izgradnje jakih institucija, decentralizacije, jačanja
socijalnog dijaloga, robustnosti civilnog sektora, nezavisnost medija, i druge
koji nisu nužno ekonomski, ali značajno utiču na (ne)uspešnost sprovođenja
ekonomskih promena.
Tranziciji u Srbiji daju se različiti atributi. Prvo, govori se o „odloženoj
tranziciji” ili „blokiranoj tranziciji”, pošto je ovaj proces suštinski počeo tek
posle ratova na prostoru bivše Jugoslavije i smene Miloševića sa vlasti 2000.
godine3. Prvu dekadu 21. veka karakteriše „ubrzana tranzicija”, pre svega
u ekonomskoj, a manje u političkoj sferi. Dometi u obe sfere se uglavnom
negativno vrednuju. Kao najčešće prepreke uspešnoj tranziciji navode
se, između ostalog, problematična privatizacija, stvaranje partokratije,
3
Srećko Mihailović uočava tri perioda: početak tranzicije (1990–1995) kada dolazi do formalne
zamene jednopartijskog sistema višepartijskim, kada društven svojina biva podržavljena i
kada počinje privatizacija nekih državnih preduzeća, i „teritorijalna tranzicija” unutar SFRJ,
period kada spoljašnje ratove zamenjuju unutrašnji (1995–2000), period povratka tranziciji u
kapitalizam (2000), period vitalizovane tranzicije (2001–2005), dok poslednji period (2005–
2010) karakteriše stabilizacija novih stranačkih podela (Mihailović 2005: 14–24) . Slična
periodizacija, sa različitim nazivima, može se pronaći i kod drugih autora (up. Stoiljković 2011)
25
Jelena Kleut
korupcija i slabost institucija, nepromenjeni obrazac političke kulture,
kao i ekonomski problemi koji su povezani sa siromašenjem dela građana
koji se nazivaju „gubitnici tranzicije”. Dosadašnje postignuće, naspram
željenog, ocenjuje se kao „burazerski kapitalizam” (Stoiljković 2011),
ili „kapitalizam ponovljene prvobitne akumulacije bogatstva” ili „divlji”
kapitalizam (Vidojević 2006: 12).
Ukoliko pođemo iz drugog pravca, od postulata kritičkih studija
diskursa da su jezik i delovanje kao društvena praksa nerazdvojno
isprepletani, nameće se potreba da tranziciju posmatramo i kao diskurzivni
proces. Kako smatra Ferklaf, „svaka praksa je povezana sa određenim
‘pozicijama’ koje ljudi zauzimaju” i to u smislu „načina na koji su njihovi
identiteti i društveni odnosi specifikovani” (Fairclough 2008: 233). Da bi
odredio odnos društvene prakse i jezika, Ferklaf daje posebno značenje
pojmovima žanr, stil i diskurs (Fairclough 2008: 234). Žanr je resurs
„tekstuiranja”, sredstvo proizvodnje određenih tekstualnih vrsta, određeni
rad koji se formuliše u odnosu na druge „netekstualne” momente delovanja.
Stil je izraz identiteta, artikulacija različitih predstava o sebi i drugima. Na
kraju, pitanje diskursa je pitanje načina na koji se svet ili neki njegovi delovi
predstavljaju. Iako analitički odvojena, napominje Ferklaf, tri segmenta se
prožimaju, tako da su, na primer, određenim žanrovima svojstveni određeni
stilovi.
Različite društvene prakse u kojima se pojavljuju određeni žanrovi,
stilovi i diskursi ne mogu se posmatrati izolovano i pre se može govoriti
o mrežama. Ferklaf predlaže da se za ove mreže koristi Burdijeov koncept
polja, unutar određenih oblasti društvenog života, koji „imaju relativnu
unutrašnju koherentnost i koje su relativno disktinktivne u odnosu na druge
prakse” (Fairclough 2008: 235).
Tranziciju, imajući na umu prethodnu diskusiju o sveobuhvatnosti
pojma, možemo posmatrati kao metapolje, kao mrežu tranzicionih
praksi u različitim oblastima društva. Prateći ovu ideju, ono bi se dalje u
analitičke svrhe moglo segmentirati na političko polje, ekonomsko polje i
socio-kulturno polje (kao polje političke kulture), uz razumevanje da su u
konkretnoj društvenoj stvarnosti ova polja isprepletana. U preseku tri polja,
nalazi se i polje vladanja, u smislu upravljanja (governance), koje razumemo
ne samo kao sistem ključnih institucija i aktera upravljanja (političko polje),
već i različite oblasti kojima se upravlja (ekonomija, socijalna zaštita,
zdravstvo itd.) i, na kraju, odnos između onih koji upravljaju i onih kojima
se upravlja. U tranziciji se očekuju, makar teorijski, promene u sva tri
navedena elementa.
Trebalo bi napomenuti da su polja relativno nestabilna i podložna
promenama. Ovo je posebno relevantno iz ugla tranzicije jer se unutar ovog
26
DISKURS SIROMAŠTVA U TRANZICIONOJ SRBIJI
procesa kao metapolja može govoriti o visokom stepenu fluidnosti ostalih
polja koja su njome obuhvaćena. Tranzicija je put od polazne do krajnje
tačke – ali koje nije ni polazna tačka, ni krajnja tačka (koje se, naravno,
mogu posmatrati kao tek relativno fiksirane kategorije). Kao put od
socijalizma do kapitalizma, sa stanovišta kritičkih studija diskursa, tranzicija
predstavlja susret i, potencijalno, sukob žanrova, stilova i diskursa koji su
svojstveni ovim društvenim kontekstima. To je period u kojem su globalni
poreci (realsocijalističkog i kapitalističkog) diskursa destabilizovani jer se
međusobno dovode u pitanje, iako lokalno, u pojedinačnim tekstualnim
artikulacijama, mogu da iskažu visok stepen unutrašnje kohezije.
Koliko je ovo šire teorijsko razumevanje diskursa i tranzicionog
socijalnog konteksta relevantno za istraživanje diskursa o siromaštvu,
toliko je i odabrana tema siromaštva relevantna za proučavanje tranzicionih
(diskursnih) promena. Način na koji se artikulišu i sprovode državne
socijalne politike, kao i politike u drugim oblastima koje se posredno
tiču siromaštva, jeste jedno od bitnih tranzicionih pitanja. Dodatno, da
se vratimo na pitanje upravljanja, smanjenje siromaštva tiče se sva tri
prethodno navedena elementa: u aktivnosti smanjenja siromaštva uključeni
su različiti akteri, ono nužno podrazumeva međupovezane delatnosti
(samim tim i diskursno delovanje) u brojnim sferama društvenog života,
i, naravno, uspostavljanje odnosa između različitih društvenih aktera. Zato
analiza diskursa o siromaštvu koja ima oslonac u shvatanju da je društveni
kontekst potrebno razumeti putem koncepta tranzicije, ima i sekundarnu
ulogu da omogući potpunije razumevanje tranzicionog konteksta putem
različitih diskursa koji u njemu nastaju.
1. Metodologija
U radu su analizirane dve žanrovske grupe: novinarski žanrovi i
administrativni žanrovi države. Iako i novinarski žanrovi u sebi, sadrže
administrativne, po prirodi selekcije izvora informacija, posmatramo ih,
prateći Ferklafa, kao dva različita tipa zato što se radi i različitim procesima
proizvodnje diskursa. Ovi procesi određeni su akterima koji u njima
učestvuju (medijske organizacije nasuprot vladinih tela), različitim rutinama
i profesionalnim standardima proizvodnje (profesionalno novinarstvo
nasuprot političkog marketinga i odnosa sa javnošću), kao i različitim
ciljevima koje bi ovi diskursi trebalo da ostvare.
Uzorak novinarskog diskursa čine tekstovi o siromaštvu koji su
prikupljeni u periodu od 14. do 28. oktobra 2010. godine, tokom kojeg je
u okviru cikličnog uzorkovanja obuhvaćeno svih sedam dana u nedelji.
27
Jelena Kleut
Praćeno je sedam televizijskih (Radio-televizija Srbije, Radio-televizija
Vojvodine, TV B92, TV Prva, YU ECO, TV Pirot i TV 5) i sedam radijskih
stanica (Radio Beograd 1, Radio Novi Sad, Radio Index, Radio Studio B,
City Radio, Radio Zrenjanin i Radio Pirot), kao i sedam novina (Politika,
Dnevnik, Blic Press, Narodne novine, Novine vranjske i Kikindske novine).
U 47 televizijskih vesti, 39 radijskih vesti i 37 pojedinačnih štampanih
izdanja novina objavljeno je ukupno 258 medijskih tekstova4.
Uzorak administrativnog diskursa čine Strategija za smanjenje
siromaštva Republike Srbije, dva izdanja Biltena o socijalnom uključivanju
i smanjenju siromaštva (broj 4 i broj 5) koji priprema Tim za smanjenje
siromaštva Vlade Republike Srbije, kao i internet kurs o socijalnom
uključivanju koji je ovaj Tim uradio u saradnji sa SeCONS Grupom za
razvojnu inicijativu.
Strategija za smanjenje siromaštva usvojena je 2003. godine posle
opsežne javne rasprave u kojoj su učestvovale mnogobrojne zainteresovane
strane: različita ministarstva, stručnjaci, nevladine organizacije, državne
ustanove itd. Ovaj dokument, kao i druge strategije koje donose države,
ima dvostruku funkciju. Prvo, strategijom se postavljaju određeni ciljevi
čija ostvarenje bi trebalo do dovede do željenog stanja u nekoj oblasti
društvenog života. Dakle, diskurs strategije predstavlja ideacionu formu
(ne u Halidejevom smislu predstavljanja iskustva, već u širem značenju
stvaranja ideja) kojom se diskurzivno konstruiše buduće stanje u nekoj
oblasti. Sa druge strane, strategija je i plan delovanja (akcioni plan) kojim
se precizira koji akteri, kojim merama i u kojem periodu će uspostaviti
određeno željeno stanje stvari. Tako posmatrano, strategija je lista poslova i
zaduženja, manje ili više precizno formulisanih, dugoročnih i kratkoročnih,
za koje se smatra i tvrdi da donose projektovanu promenu.
Proces sprovođenja Strategije za smanjenje siromaštva formalno je
završen 2009. godine. Iste godine Vlada je ustanovila novo telo Tim za
socijalno uključivanje i smanjenje siromaštva, koji je „nadležan za razvijanje
i sprovođenje politike socijalnog uključivanja zasnova na primerima
dobre prakse u Evropi” i za „podršku potpredsedniku Vlade za evropske
integracije da koordinira, nadzire i izveštava o naporima Vlade Republike
Srbije u oblasti socijalnog uključivanja” (Bilten o socijalnom uključivanju i
smanjenju siromaštva, br. 1, str. 2).
Jednom usvojena strategija i posebno njeni delovi kasnije postaju
predmet diskurzivne rekontekstualizacije. Sama strategija u tom procesu
nije samo materijal koji se rekontekstualizuje, mada svakako ima i ovu
ulogu, već i ključ legitimizacije određenih mera koje su eksplicitno ili
implicitno predviđene strategijom. Zato, iako je Strategija za smanjenje
4
28
Pod tekstom podrazumevamo i neverbalne, ikoničke, audio i audiovizuelne sisteme iskazivanja
značenja.
DISKURS SIROMAŠTVA U TRANZICIONOJ SRBIJI
siromaštva formalno oročena do 2009. godine, ona ostaje baza diskursa o
problematici koja je njome uređena.
Jedan od načina rekontekstualizacije strategije jeste i putem formalnih
izveštaja o njenom sprovođenju. Centralnost strategije za ovaj žanr ogleda
se u njegovom sadržinskom, veoma često čak i strukturnom sameravanju
sa ciljevima koji su postavljeni strategijom. Pošto su ovakvi izveštaji po
svojoj formi i obimu nepristupačni laičkoj populaciji, ustaljena je praksa
da se o određenim pomacima i aktivnostima izveštava na način koji je bliži
građanima. Nasuprot godišnjim izveštajima koji se pripremaju temeljnim
sagledavanjem više ili manje objektivnih pokazatelja, pa je zato potrebno
više vremena za njihovu pripremu, „popularni izveštaji” pripremaju se u
kraćim periodičnim razmacima. U kontekstu smanjenja siromaštva, ovaj
popularni izveštaj priprema se u formi Biltena o socijalnom uključivanju
i smanjenju siromaštva. Tekstovi u Biltenu imaju formu kratkih novinskih
vesti i intervjua, uz autorske tekstove predstavnika međunarodne zajednice,
vladinih organa i nevladinih organizacija. Upravo korišćenjem tipično
novinarskih žanrova sadržaj Biltena postaje komunikabilan za recipijente.
Poput strateških dokumenata i državni bilteni imaju nekoliko
zadataka. Prvo je svakako da informišu građane o aktivnostima državnih
organa. Tek jednim svojim delom Bilten je posvećen ovom zadatku, dok
se, sa druge strane, objavljuje mnoštvo informacija o aktivnostima domaćih
i međunarodnih nevladinih organizacija i tela Evropske unije. Bilten više
zadovoljava drugu funkciju koja se javlja kod ove vrste žanrova, a to je
promovisanje i popularizovanje određenih ideja i aktivnosti. U tom smislu
pripremom i publikovanjem Biltena, aktivnostima o kojima se u njemu
izveštava daje se status poželjnih – onih koje su usmerene ka ostvarenju
određenog cilja.
Na kraju, internet kurs iz socijalne isključenosti, koji se nalazi na sajtu
Tima za socijalnu inkluziju i smanjenje siromaštva, predstavlja ekstenziju
primarnih zadataka Biltena, s tim što se eksplicitna informativna i implicitna
promotivna funkcija podređuju eksplicitno obrazovnoj funkciji. Iako je
praksa onlajn kurseva, čak pre onlajn igrica koje imaju za cilj da svojom
formom zainteresuju publiku, veoma česta u komercijalnom sektoru, ona
se u Srbiji retko javlja kao alat za promociju delatnosti države. Sam kurs,
potrebno je napomenuti, ima i elemente igrice jer na kraju svakog poglavlja,
a potom i na kraju celokupnog kursa, onlajn polaznici mogu da testiraju svoje
znanje. Za razliku od Biltena čiju okosnicu čine aktuelnosti iz prethodnog
perioda, kursom su obuhvaćena „vanvremenska” znanja iz oblasti socijalne
uključenosti i isključenosti i (smanjenja) siromaštva.
Prikupljen uzorak analiziran je metodom kritičke analize diskursa čije
procedure predstavljaju hermeneutički proces neprestanog kretanja između
delova teksta i njegove celine, kao i kretanje između teksta i konteksta u kojem
29
Jelena Kleut
on postoji (Wodak and Meyer 2009). Unutar šire oblasti kritičke analize
diskursa, korišćen je dijalektičko-relacioni pristup Normana Ferklafa5.
Ovaj pristup odlikuje orijentisanost ka strukturi (nasuprot individualnom
delovanju) i opštijoj lingvističkoj operacionalizaciji (nasuprot detaljnoj).
Dijalektičko-relacioni pristup uzet je kao relevantan zbog postupka analize
koji podrazumeva: 1) odabir određenog društvenog problema koji ima
semiotički aspekt – to je problem siromaštva; 2) identifikovanje određenih
žanrova, stilova i diskursa koji čine semiotički aspekt – to su novinarski i
administrativni žanrovi, kao i diskurs o siromaštvu; a potom i koraci kojima
se bavimo u narednom delu rada: 3) uočavanje razlika između žanrova,
stilova i diskursa i 4) identifikovanje otpora dominantnim žanrovima,
stilovima i diskursima (prema Wodak and Mayer 2009: 31).
U okviru mikroanalize, korišćeni su pojedini koraci svojstveni
drugim pristupima: analiza semantičkih makrostruktura i lokalnih značenja,
strategije imenovanja, predikacije, argumentacije i perspektivizacije.
2. Diskurs o siromaštvu u administrativnim i novinarskim
žanrovima
U ovom delu rada izložićemo rezultate analize diskursa o siromaštvu
koji se pojavljuje u Strategiji za smanjenje siromaštva, u Biltenu o
socijalnom uključivanju i smanjenju siromaštva i internet kursu o socijalnoj
inkluziji, kao i u masovnim medijima. Rezultati su grupisani u pet celina
koje predstavljaju idejnu matricu državnog diskursa o siromaštvu, to su 1)
tranzicija i evropeizacija kao širi procesi u okviru kojih se radi na smanjenju
siromaštva, 2) proširivanja koncepta siromaštva na koncept socijalne
isključenosti, 3) aktiviranje siromašnih (i socijalno isključenih), i 5) nova
uloga države u smanjenju siromaštva.
3.1. Tranzicija i evropeizacija
U tekstu Strategije za smanjenje siromaštva tranzicija je veoma
frekventan pojam i može se reći da su analiza situacija i ciljevi postavljeni u
kontekst tranzicionog perioda. O tom svedoči činjenica da je jedno poglavlje
Strategije, pod nazivom „Tranzicioni i reformski okvir za smanjenje
siromaštva”, posvećeno ovom kontekstu. Tranzicija se uglavnom posmatra
kao ekonomski proces pošto se u nju ubrajaju (prema nazivima poglavlja):
makroekonomija, fiskalna politika i prelazak na tržišnu privredu, unutar
čega su posebno istaknuti stvaranje uslove za razvoj privatnog sektora,
5
30
Vodak i Mejer uočavaju šest pristupa u kritičkoj analizi diskursa. To su: socio-kognitivni
pristup, diskursno-istorijski pristup, analiza dispozitiva, korpusno-lingvistički pristup, analiza
društvenih aktera i dijalektičko-relacioni pristup (Wodak and Mayer 2009).
DISKURS SIROMAŠTVA U TRANZICIONOJ SRBIJI
izgradnja efikasnijih javnih institucija i globalna i regionalna integracija
(SSS, str. 21–70).
Tranzicija je Strategijom određena negativno – kao opasnost, i
pozitivno – posredstvom cilja koji dolazi posle tranzicije i koji se fomuliše
kao „modernizacija”. Navedeni dualitet može se uočiti već u uvodnom
poglavlju u kojem se govori o specifičnostima tranzicije u Srbiji:
„Treće, u takvim veoma nepovoljnim ekonomskim i socijalnim
uslovima nova, demokratska Vlada energično je započela bolаn,
аli neminovаn, proces tranzicije u modernu, tržišnu i prema
svedu otvorenu privredu. Proces modernizаcije, restrukturirаnjа i
privаtizаcije privrede i rаcionаlizаcije neprivrednih delаtnosti, koji je
u toku, kroz brojne viškove zaposlenih i stvaranjem novih ’džepovа’
siromаštvа, otkrivа do sаdа prikrivene, dodаtne socijаlne probleme”
(SSS, str 2).
Pozitivno konotirana modernost, dalje u tekstu se iz ekonomske sfere
širi na celo društvo:
„… efikasna reforma javne uprave ključan uslov za uspešnu i brzu
tranziciju Srbije u moderno društvo i efikasnu privredu” (SSS, str.
52).
U samoj Strategiji odredišne tačke tranzicije veoma retko se ekspliciraju
(implicitno su prisutne i pojedinim ciljevima i oblastima delovanja) i kada
do toga dolazi akcenat je na ekonomskom polju. Tako se govori o „procesu
tranzicije ka tržišnoj ekonomiji” (SSS, str. 86, 92) i o „tranziciji ka tržišnoj
privredi” (SSS, str. 44). Iako se u strategiji problematizuju i druge dimenzije
ovog procesa, ciljevi su obično formulisani u odnosu na konkretne
oblasti (reforma javne uprave i sl.) i retko su označeni hiponimima. Sa
druge strane, Modul 3 internet kursa, pod nazivom „Kako se Srbija bavi
pitanjima socijalne isključenosti i siromaštva”, počinje poglavljem koji nosi
naziv „Od socijalizma ka kapitalizmu”, čime se cilju tranzicije daje šire
određenje. Međutim, u ovom poglavlju objašnjena je startna pozicija ali ne
i željeni kapitalistički poredak. U poslednjem modulu cilj se formuliše kao
„država blagostanja”. Iako se prezentuju promene u evropskim državama
blagostanja, kao i politike „trećeg puta” kao liberalnije verzije države
blagostanja, ostaje otvoreno pitanje da li i Srbija teži ka ovim modelima.
Uloga koju pojam tranzicije ima u Strategiji, u Bilten o socijalnom
uključivanju i smanjenju siromaštva i u internet kursu preuzima proces
priključivanja Srbije Evropskoj uniji. U Strategiji je tranzicija ključna
referentna tačka putem koje se određuje trenutno stanje u zemlji (u
poređenju sa drugim tranzicionim zemljama), kojom se objašnjavaju i
31
Jelena Kleut
donekle normalizuju problemi (npr.: „Siromaštvo u Srbiji postalo je ruralni
fenomen kao u većini zemalja u tranziciji”, SSS, str. 10) i putem koje se
određuju ključni pravci delovanja i mogućnosti ostvarenja kratkoročnih i
srednjoročnih ciljeva. Sama reč tranzicija u Strategiji se javlja 87 puta, dok
se u dva izdanja Biltena pojavljuje samo jednom i to u navedenoj funkciji
normalizacije kojom se u fokus stavlja neminovnost tranzicionih problema:
„Republika Srbija se, kao i većina zemalja u tranziciji, susreće sa
nizom problema društveno-ekonomskog karaktera… (Bilten, br. 4).
Prelazak sa tranzicionog na evropeizacijski okvir može se uočiti
već i u zaglavlju vebsajta Tim za smanjenje siromaštva (www.inkluzija.
gov.rs) na kojem stoji svojevrsno programsko načelo: „Ka većoj
socijalnoj uključenosti u Republici Srbiji na putu evropskih integracija”.
Ova simbolički uspostavljena veza između socijalne isključenosti i
evropeizacije, ima i svoje formalno utemeljenje jer Tim i deluje u okviru
Kabineta potpredsednika Vlade za evropske integracije. Ostaje međutim
nejasno da li je ostvarenje veće socijalne uključenosti sredstvo da se stigne
do članstva u EU ili bi jednom ostvareno članstvo u EU trebalo da obezbedi
veću socijalnu uključenost. Ova dilema donekle je razrešena u Biltenu na
čijoj se naslovnoj strani svakog izdanja nalazi proširena verzija rečenice sa
sajta:
„Solidarnost je jedan od osnovnih principa EU i predstavlja opšti
cilj svih evropskih društava. Izgradnja što inkluzivnije Evrope od
ključnog je značaja za realizaciju ciljeva EU: održivi ekonomski
rast, otvaranje novih i kvalitetnijih poslova i veća socijalna kohezija.
Lideri EU uspostavili su proces socijalnog uključivanja kako bi
što efikasnije doprineli iskorenjivanju siromaštva. Vlada Srbije
započela je aktivno učešće u procesu socijalne uključenosti, sa
ciljem unapređenja kvaliteta života svih građana i građanki Srbije. U
Kabinetu potpredsednika Vlade za evropske integracije uspostavljen
je Tim za socijalno uključivanje i smanjenje siromaštva, koji pruža
podršku Vladi i resornim ministarstvima da se izrada i primena politika
socijalnog uključivanja i smanjenja siromaštva odvija na koordiniran
i što kvalitetniji način” (Bilten o socijalnom uključivanju i smanjenju
siromaštva, br. 4).
Ovim pasusom se sugeriše da je stvaranje inkluzivnog društva
jedan od glavnih ciljeva Evropske unije, a da se Srbija uključila u proces
ostvarivanja ovog cilja. Implicitno je, dakle, značenje da se sprovođenjem
politika socijalne inkluzija Srbija približava EU, te su one makar donekle
stavljene u funkciju evropskih integracija.
32
DISKURS SIROMAŠTVA U TRANZICIONOJ SRBIJI
Dok su u Strategiji za smanjenje siromaštva mnogobrojni podaci o
stanju u Srbiji poređeni sa tranzicionim zemljama, internet kurs strukturno
je organizovan tako da se aktivnosti i ciljevi porede sa politikama Evropske
unije ili zemalja članica. Dodatno u nazivima tri poglavlja (Modul 4: Kakvo
je stanje u pogledu siromaštva i isključenosti u EU i Srbiji?; Modul 6: Kako
se borimo protiv siromaštva i socijalne isključenosti u Srbiji i Evropskoj
uniji?; Modul 7: Ka Evropi i Srbiji blagostanja?) pojavljuju se koordinirane
imenske sintagme „Evropa i Srbija” čime se procesi u Srbiji i Evropskoj uniji
izjednačavaju. Na ovaj način se i implicitno legitimišu promene u domaćem
sistemu socijalne politike, njihovi ciljevi i konkretne mere, pozivanjem na
cilj koji ima veliku podršku u javnom mnjenju.
Na kraju, proces evropeizacije ima centralno mesto i u tekstovima
koji su objavljeni Biltenu. Tipično se jedna ili dve strane Biltena, koji izlazi
na osam strana, posvećuju vestima iz EU. Tekstova koji upućuju na EU
ima izvan ovih strana, te se u bezmalo trećini spominje Evropa ili Evropska
unija (u 37 od ukupno 119 tekstova koji su objavljeni u izdanjima za oktobar
2010 i decembar 2010).
Dve perspektivizacije – evropeizacijska i tranzicijska, koje se
smenjuju u administrativnim žanrovima i koje pružaju širi diskursni okvir,
ne reflektuju se u novinarskim žanrovima. Tranzicija se eksplicitno ne
spominje ni u jednom medijskom tekstu, a siromaštvo se dovodi u vezu
sa Evropskom unijom u četiri teksta. U izveštaju o poseti potpredsednika
vlade Božidara Đelića opštini Bela Palanka evropske integracije stavljene
su u perspektivu rešenja problema:
„Đelić je dodao da je 25. oktobar važan dan za Srbiju jer će tada biti
prosleđena kandidatura za ulazak u Evropsku uniju. Status kandidata
mogao bi da otvori našim opštinama pristup evropskom budžetu”
(Narodne novine, 18. 10. 2010).
U ostalim tekstovima EU se pojavljuje u ulozi aktivnog agensa
smanjenja siromaštva, kao donator (Narodne novine, 28. 10. 2010), i kao
referentna tačka komparacije kojom se obezbeđuje perspektiva statistikama
koje su prenete u tekstovima (Radio Beograd, 17. 10. 2010; TV 5, 17. 10.
2010).
3.2. Višedimenzionalnost: od siromaštva do socijalne isključenosti
U administrativnim žanrovima može se uočiti pomeranje od
dominantne upotrebe termina siromaštvo ka sve učestalijem korišćenju
termina socijalna isključenost (social exclusion). Sam pojam socijalne
isključenosti preuzet je kao deo evropeizacijskog diskursa, odnosno iz
33
Jelena Kleut
diskursa politika EU koje za cilj imaju stvaranje inkluzivnog društva6 i veće
socijalne kohezije. Strategijom za smanjenje siromaštva, kako i naziv ovog
dokumenta svedoči, dominira pojam siromaštvo – u formi imenice ono se
pominje više od 600 puta. Sa druge strane, socijalna isključenost izuzetno
se retko javlja – kao „isključenost” pet puta i kao „inkluzija” sedam puta
(uglavnom u delu koji se bavi inkluzijom u obrazovanju).
Ova leksička promena usmerena je ka proširenju pojma siromaštva i
ova potreba da se proširi značenjsko polje, a samim tim i obuhvat delovanja,
nagoveštena je i u Strategiji u kojoj se navodi da:
„… SSS polаzi od siromаštvа kаo višedimenzionаlnog fenomenа
koji, pored nedovoljnih prihodа zа zаdovoljenje osnovnih životnih
potrebа, podrаzumevа i аspekte vezаne zа ljudskа prаvа kаo što
su nemogućnost zаpošljаvаnjа, neodgovаrаjući stаmbeni uslovi i
neаdekvаtаn pristup socijаlnoj zаštiti, zdrаvstvenim, obrаzovnim i
komunаlnim uslugаmа.” (SSS, str. 1)
U skladu sa edukativnom funkcijom koju ispunjava, u internet kursu
posebna je pažnja posvećena definisanju termina. Socijalna isključenost
definiše se kao:
„… proces kojim pojedinci i grupe bivaju istisnuti iz ekonomskog,
političkog, kulturnog ili društvenog sistema preko kojih se integrišu u
društvo. To je proces kidanja veza između pojedinca i šire zajednice
koji se može odvijati na jednoj ili više dimenzija: zapošljavanja,
obrazovanja, učestvovanja u političkom životu, društvenim, kulturnim
aktivnostima, mrežama socijalne brige i podrške” (Internet kurs o
socijalnom uključivanju).
Za razliku od koncepta socijalne isključenost koji se predstavlja kao
nekontroverzan, za siromaštvo se navodi da postoji nekoliko definicija.
Objašnjava se najuža definicija kojom se siromaštvo svodi na „nedovoljnost
finansijskih sredstava za zadovoljenje osnovnih životnih potreba”, potom
šira po kojoj se „… siromaštvo shvata kao osobeni životni standard koji
odlikuje nezadovoljenost potreba” i na kraju poslednja definicija kojom se
„siromaštvo gotovo poistovećuje sa socijalnom isključenošću”, pri čemu se
„isključenost posmatra isključivo kao posledica nedostatka finansijskih ili
materijalnih resursa” (Internet kurs o socijalnom uključivanju).
Kao dodatno objašnjenje navodi se da između dve pojave postoje
dvosmerni uzročno-posledični odnosi: da isključenost može voditi ka
6
34
Sam koncept socijalnog uključivanja potiče iz Francuske i njime se u „fokus
stavlja marginalizacija kao odvojenost od moralnog poretka društva, nasuprot
anglosaksonskom liberalnom gledištu prema kome je marginalizacija nedostatak
dovoljnih sredstava za preživljavanje na tržištu” (Fairclough, 2005: 51–52).
DISKURS SIROMAŠTVA U TRANZICIONOJ SRBIJI
siromaštvu i da siromaštvo dovodi do isključenosti. Takođe, navodi se da se
siromaštvo može posmatrati kao jedna od dimenzija socijalne isključenosti,
ali i da se socijalna isključenost može posmatrati kao ekstremni oblik
siromaštva.
Ukoliko se siromaštvo razume primarno kao ekonomska deprivacija
– bilo relativnom ili u apsolutnom smislu, a socijalna isključenost kao
stanje šire društvene deprivacije mogu se uočiti značajne razlike između
diskursa administrativnih i novinarskih žanrova. Odabirom tema koje će biti
predstavljene u Biltenu naglasak je stavljen na koncept socijalne isključenost
pošto se u više od polovine tekstova ne tretira uskraćenost egzistencijalnih
potreba, ekonomsko siromaštvo ili zapošljavanje, već se obrađuju pitanja
marginalizovanih i/ili diskriminisanih društvenih grupa, kao što su pitanja
rodne ravnopravnosti, pristup obrazovnim uslugama, volonterizam i sl. Ove
teme javljaju se najčešće u vidu najava aktivnosti, programa i konkursa
koje su namenjene isključenim grupama. U tek nekoliko tekstova govori
se o pomoći i podršci koja bi direktno uticala na promenu materijalnog
položaja ugroženih grupa. Naglasak se time stavlja na mere koje treba da
doprinesu socijalnom uključivanju – putem obrazovanja, zapošljavanja,
umrežavanja, učešća u kulturnom i društvenom života, pri čemu je ideja da
će ove aktivnosti doprineti boljem ekonomskom položaju ili odsutna ili tek
implicitno prisutna.
U novinarskim žanrovima, sa druge strane, preovlađuju teme koje
pripadaju makro okviru siromaštva: Uskraćenost egzistencijalnih potreba
tretira se u 18%, a ekonomsko siromaštvo u 47% tekstova. Ubedljivo
najviše tekstova posvećeno je štrajkovima zaposlenih u državnom sektoru,
protestima zaposlenih u privatizovanim preduzećima (74 teksta), kao i
dodeli kratkoročne pomoći penzionerima (25 tekstova). Jezik socijalne
isključenosti odsutan je iz novinarskih žanrova – sam termin se ne pojavljuje
ni u jednom tekstu – dok se osnovne ideje iza ovog jezika tek periferno
pomaljaju. Na ovaj način je u medijima kao centralni problem postavljen
problem siromaštva dok socijalna isključenost figurira kao zaseban društveni
problem koji za posledicu može da ima nezaposlenost, a onda tek implicitno
siromaštvo. Na primer, prilog povodom dana slepih koji je emitovan na
niškoj TV 5, najavljen je tako da je nezaposlenost postavljena kao dodatna
otežavajuća okolnost života slepih osoba:
„Najveći problem slepih i sabovidih osoba u Nišu je nezaposlenost
što pogoršava njihov već inače težak položaj u društvu, kažu u Savezu
slepih u Nišu…” (Vesti, TV 5, 14. 10. 2010)
U samom prilogu navode se problemi slepih, ali čak ni u izjavi
predstavnika udruženja ne spominje se siromaštvo koje je verovatna i
očekivana posledica nedostatka zaposlenja.
35
Jelena Kleut
Za diskusiju o diskursu socijalne isključenosti, može se primeniti
Ferklafova analiza laburističkog Trećeg puta. Prateći Levitasa, Ferklaf
postulira tri vrste diskursa, to su „redistribucionistički diskurs koji se fokusira
na siromaštvo i pokušaje da se ono smanji raspodelom bogatstva; diskurs
socijalne integracije koji isključenost primarno pripisuje nezaposlenosti,
a uključivanje posmatra kao zapošljavanje ljudi; i diskurs moralno niže
klase u kojem se isključenost pripisuje nedostacima u kulturi isključenih,
pri čemu uključivanje donosi i kulturnu promenu” (Fairclough 2005: 57).
Za razliku od diskursa u Velikoj Britaniji u kojoj dominiraju poslednja
dva tipa diskursa u Srbiji su prisutna sva tri, ali se različito manifestuju u
analiziranim žanrovima.
U administrativnim žanrovima ključno mesto zauzima diskurs
socijalne integracije putem zapošljavanja. Implicitno je prisutan i diskurs
moralne niže klase pri čemu je zahtevana kulturna promena ona u oblasti
zapošljavanja, to jest u odnosu prema načinu zapošljavanja i samom poslu
i kompetencija za zapošljavanje koje se stiču putem obrazovanja, a koje
su u funkciji socijalnog uključivanja. Od socijalno isključenih zahteva se
inicijativa, aktiviranje i preduzetništvo (o ovome opširnije u narednom
poglavlju). Redistribucionistički diskurs koji podrazumeva zahtev za
drugačijim modelima raspodele resursa u društvu nije prisutan jer bi se
njime zapravo dovodile u pitanje postojeće politike. Tim se, očekivano,
administrativnim žanrovima promoviše održanje statusa quo.
U suprotnosti sa administrativnim žanrovima, novinarski žanrovi
obiluju redistribucionističkim diskursom čiji su glavni nosioci sindikalni
lideri. Potrebno je zapaziti da uprkos brojnosti različitih aktera kojima je dat
glas u Biltenu, što je u skladu sa idejom angažmana svih društvenih činilaca
u smanjenju siromaštva (o čemu ćemo detaljnije diskutovati u nastavku
rada), u administrativnim žanrovima se sindikati, kao ni političke partije,
uopšte ne pojavljuju.
U novinarskim žanrovima nešto je eksplicitnije prisutan diskurs
moralne niže klase kojim se zahteva promena u nekim aspektima kulture
siromašnih ili isključenih. Na primer, osnovna makropropozicija teksta
koji je objavljen u novosadskom „Dnevniku” istaknuta je već u samom
naslovnom bloku:
„Obrazovanje Roma spotiče tradicija: KAKO VENČANICU
PRETVORITI U DIMPLOMU” (Dnevnik, 14. 10. 2010)
U prilogu koji je emitovan 14. 10. 2010. na Radio Zrenjaninu izveštava
se o čišćenju deponija koja nastaje pokraj romskog naselja Dudara. Iako
i sami intervjuisani Romi zahtevaju bolje sanitarne uslove i postavljanje
36
DISKURS SIROMAŠTVA U TRANZICIONOJ SRBIJI
kontejnera, prilog se završava novinarskim komentarom: „Njihove navike
teško se menjaju, ali treba ponuditi rešenje”.
Preovlađujuća orijentacija ka temi siromaštva u novinarskim
žanrovima dovodi do diskurzivnog konstruisanja siromašnih na dva tipična
načina, koji se ponekad u pojedinačnim tekstovima i prepliću. Prvo, siromašni
se učestalo predstavljaju kao gladni – što je u liniji sa usmerenošću medija
ka temi nedostatka osnovnih sredstava za zadovoljenje egzistencijalnih
potreba. Pri tome je prag spušten na najniži nivo, na potrebu za hranom. Ova
diskursna strategija može se uočiti u medijskim tekstovima povodom Dana
borbe protiv siromaštva u kojima se bezmalo po pravilu izveštava o radu
narodnih kuhinja. Takođe, u tekstovima u kojima je siromašnima dat glas,
navode se njihove izjave o tome kako jedva preživljavaju i kako nemaju
da kupe osnovne životne namirnice. Na primer, tekst o siromaštvu u Nišu
naslovljen je „NIŠKI SAN – PUNA POTROŠAČKA KORPA” (Narodne
novine, 18. 10. 2010).
Drugo, siromašni se predstavljaju kao potrošači. Iako naizgled
kontradiktorna predstava, ona odgovara široj definiciji finansijskog
siromaštva u smislu nedovoljnosti prihoda za zadovoljenje određenih
potreba. Dok u administrativnom diskursu ova dimenzija potpada pod temin
kupovne moći, u medijima se tipično ona manifestuje u vox populi anketama
u kojima građani nabrajaju koje potrebe ne mogu da zadovolje, a u koje
pored već pomenutih egzistencijalnih spadaju i različiti oblici potrošnje. U
ovom ključu spiker u studiju TV Prve najavljuje prilog o isplati jednokratne
pomoći penzionerima rečenicom „Prva istražuje šta sve možete kupiti za
5.000 dinara” (Vesti prve, TV Prva, 17. 10. 2010). Dodatno, i u legitimizaciji
štrajkova i protesta, posebno zaposlenih u državnom sektoru, sindikalni
lideri učestalo govore iz pozicije nezadovoljenih potreba. Implicitno radi se
o potrebama koje se samo potrošnjom mogu zadovoljiti.
U potrošačkom društvu savremenosti, kako smatra Bauman, i ovo je
vrsta socijalna isključenosti: „U društvu potrošača, masovno proizvodnja
više ne iziskuje masovni rad, pa su tako siromašni, koji su nekada bili
’rezervna armija rada’ okarakterisani kao ’nedostatni potrošači’. Ovo
ih ostavlja bez korisne socijalne funkcije – stvarne ili potencijalne – sa
dugoročnim posledicama po socijalni položaj siromašnih i po šanse za
poboljšanje” (Bauman 2005: 2).
3.3. Siromašni
Po ugledu na promene koje nastaju krajem XX veka, kada se u najvećem
broju razvijenih zemalja menja koncept države blagostanja, i domaćom
Strategijom predviđa se promena od pasivnog primanja državne pomoći
ka aktivnom delovanju onih koji pomoć primaju. U okviru ove paradigme,
37
Jelena Kleut
uloga države nije da pruža pomoć na neograničeni rok, već da stvara uslove
i sprovodi mere u pravcu angažovanja svih onih koji imaju poteškoća da
se uključe u tržište rada. Ova paradigma posebno je vidljiva u Strategiji za
smanjenje siromaštva u segmentu koji se bavi prvim strateškim ciljem, a to
je smanjenje nezaposlenosti. U delu u kojem se identifikuju ključni akteri i
njihove uloge u ostvarenju ovog cilja navedeni su i nezaposleni građani za
koje se kaže:
„Nezаposleni su prvenstveno odgovorni zа sopstvenu zаposlenost
i trebаlo bi dа preuzmu аktivniju ulogu u pogledu edukаcije,
posredovаnjа, itd. Do sаdа je jedаn deo nezаposlenih pokаzаo
neprihvаtljivu inertnost” (SSS, str. 96).
I u poglavlju koje se bavi efikasnom socijalnom politikom, u delu o
strateškim ciljevima, navodi se da:
„Trаnzicijа svаkаko ne obuhvаtа sаmo promene u ekonomiji i politici
već i u socijаlnom sektoru u celini. Društvo zаsnovаno nа mаlim
mogućnostimа, аli i niskim rizicimа, preobrаžаvа se u novo društvo
u kome su rizici veći, аli su i mogućnosti veće, а time i odgovornost
pojedincа premа sebi i vlаstitoj porodici” (SSS, str. 104).
… a u sledećem pasusu, u kojem se predlažu nova načela socijalne
politike, odgovornost se podvodi pod „proširenje suverenosti pojedinca”,
za koje se navodi da:
„…nisu sаmo plаtiše i korisnici uslugа već i individue koje imаju
prаvа dа birаju, dа sаmi donose odluke koje ih se neposredno tiču, аli
i dа snose odgovornost zа posledice svogа izborа. U Srbiji rаširenа
nаvikа dа se od držаve očekuje zаštitа od svih rizikа nije reаlnа”
(SSS, str. 104).
U skladu sa navodima iz Strategije, u internet kursu se objašnjava da
se „u poslednjih deset godina sprovodi reforma sistema socijalne zaštite
koja bi trebalo da dovede do novog sistema usluga koje jačaju kapacitete
korisnika i pomažu im da samostalno žive i učestvuju u životu zajednice”
(Internet kurs o socijalnom uključivanju).
Ideja aktiviranja, nasuprot pasivnom primanju socijalne pomoći,
učestalo se pojavljuje u Biltenu o socijalnom uključivanju i smanjenju
siromaštva. Pored nekolicine tekstova u kojima se eksplicitno promoviše,
kao u autorskom tekstu Junusa Mohameda začetnika koncepta socijalnog
preduzetništva (Bilten, br. 5), ideja o aktiviranju funkcioniše kao
presupozicija niza konkursa koji se objavljuju. Oni čine petinu od ukupnog
broja objavljenih tekstova. Struktuirani su tako da se navodi organizacija
38
DISKURS SIROMAŠTVA U TRANZICIONOJ SRBIJI
koja raspisuje konkurs, cilj konkursa, propozicije konkurisanja, sredstva
koja se dodeljuju, rokovi, kao i dalji kontakt podaci za zainteresovane.
U okviru segmenta o cilju konkursa ključne reči su „podrška”, „pomoć”,
„jačanje” i „usavršavanje”. Kako se vidi u primerima u Tabeli 1., u dva
analizirana broja Biltena o „podršci” kao o cilju piše u onim konkursima
kojima se objavljuje dodeljivanje sredstava kojima se siromašnima pruža
nematerijalna podrška, dok se „pomoć” skoro po pravilu javlja ako se radi
o direktnoj materijalnoj pomoći.
PODRŠKA
U predškolskim ustanovama počela je
realizacija projekta „Naš novi prijatelj”,
čiji je cilj podrška deci sa posebnim
potrebama u procesu inkluzije u društvo.
(Bilten br. 5, str. 6)
Projektom treba da se unapredi socijalno
uključivanje dece sa invaliditetom i
njihovih porodica kroz pružanje usluga
socijalne zaštite na lokalnom nivou,
uloga lokalnih vlasti u pružanju usluga i
uspostavi partnerstvo sa zainteresovanim
stranama uključenim u pružanje podrške
osetljivim grupama stanovništva.
(Bilten br. 5, str. 7)
PODRŠKA DOMOVIMA ZDRAVLJA
ZA POVEĆANJE DOSTUPNOSTI
ZDRAVSTVENE ZAŠTITE
UGROŽENIM GRUPAMA
STANOVNIŠTVA
(Bilten br. 4, str. 6)
POMOĆ
POMOĆ ŽRTVAMA ZEMLJOTRESA U
KRALJEVU
(Bilten br. 5, str. 2)
Ovaj program podrazumeva pomoć od
400 miliona dinara za najsiromašnije
opštine za razvoj usluga i pomoći u oblasti
socijalne zaštite, 220 miliona dinara
za narodne kuhinje, za nabavku paketa
hrane i higijenskih paketa predviđeno je
130 miliona dinara, dok je 100 miliona
namenjeno porodicama i pojedincima
kojima je ugrožena egzistencija
(Bilten br. 5, str. 2)
U akciju pomoći najugroženijim školama
u Srbiji, Državna lutrije Srbije (DLS)
dodelila je pomoć od po 100.000 dinara
trideset i jednoj školi.
(Bilten, br. 4, str. 5)
Tabela 1. „Podrška” i „pomoć” u Biltenu o socijalnom uključivanju i smanjenju
siromaštva
O podršci se govori tri puta više nego o pomoći. Ako se ode korak
dalje, te se ideja o aktiviranju siromašnih i socijalno isključenih tako što
im se pruža određena podrška poveže sa idejom socijalne isključenosti
kao deprivaciju koja nije nužno ekonomska, onda ovaj nalaz potvrđuje
prethodnu konstataciju da u Biltenu teme socijalnog integracije imaju
daleko više prostora nego teme zadovoljavanja osnovnih životnih potreba.
U sklopu ove diskusije potrebno je napomenuti i da je podrška za koju
se može konkurisati uglavnom namenjena organizacijama, udruženjima,
39
Jelena Kleut
institucijama i lokalnim samoupravama, a da su siromašni i socijalno
isključeni pojedinici, tj. promene u njihovim životima, prisutni kao očekivani
rezultat organizovanog delovanja. Na ovaj način diskurzivno konstruisani
idealni čitalac Biltena nije osoba kojoj su pomoć ili podrška neposredno
potrebni, već organizacije koju tu pomoć ili podršku mogu da pruže.
U novinarskim žanrovima, sa druge strane, konstruiše se jedna
potpuno drugačija predstava o siromašnima – oni su pasivni (pasivizirani)
primaoci i tražioci direktne materijalne pomoći od države, a tek u 3 teksta
pojavljuju se kao pojedinci koji aktivno rade na poboljšanju svog položaja
(kroz programe obuke i samozapošljavanja). Pasivnost se tekstualno
konstruiše na tri načina:
– nominalizacijom kojom se implicira pozicija primalaca („korisnici
narodnih kuhinja”) i odsustvom eksplikacije primaoca („uputiće se
pomoć u vidu ogreva”);
– rečeničnom strukturom u kojoj primaoci pomoći zauzimaju objekatsku
poziciju, posebno u lidu vesti („Opština Zemun, tačnije Kancelarija
za mlade ove opštine, dotiraće više od 1.000 pari dečijih cipela svojim
sugrađanima sa invaliditetom, cerebralnom paralizom, samohranim
majkama, deci palih boraca i najugroženijim romskim porodicama”,
Studio B, 19. 10. 2010);
– strukturom teksta u kojoj ne postoji „glas” (izjava) primalaca pomoći.
Pozicija primaoca pomoći daleko je frekventnija od pozicije tražioca
pri čemu se ključna razlika javlja u tome da li je određena potreba zadovoljena
(primaoci) ili nije (tražioci). Dominiraju novinarske priče u kojima ugrožene
grupe, veoma često porodice, primaju pomoć čime se ujedno ističe pozicija
davaoca (po pravilu državnog subjekta).
3.4. Uloga države
U administrativnim žanrovima države, aktiviranje siromašnih trebalo
bi posmatrati u sprezi sa promenom uloge države, pod čime mislimo na
organe javnih vlasti na lokalnom, pokrajinskom i republičkom nivou, ali i
na različite ustanove i tela putem kojih država direktno sprovodi svoje mere.
U ovom diskursu država počinje da se posmatra kao garant pravila igre na
tržištu, sa moćima koje su manje u odnosu na realsocijalističku državu koja
„komanduje” ekonomijom. Promena odnosa između države i siromašnih
i socijalno isključenih donosi takođe i zahtev za širom društvenom
mobilizacijom koja podrazumeva učešće nevladinih organizacija i privatnog
sektora u smanjenju siromaštva i socijalnom uključivanju.
Dok u SSS navedene promene nisu toliko očite jer se Strategijom
odgovornost za delovanje nameće samo državnim organima, one su
izražene u modelu koji se promoviše u Biltenu o socijalnom uključivanju
40
DISKURS SIROMAŠTVA U TRANZICIONOJ SRBIJI
i smanjenju siromaštva. Kako je već navedeno, Bilten se primarno obraća
nevladinim organizacijama i o njihovim aktivnostima učestalo se izveštava.
Podjednako se izveštava o programima ili konkursima za programe podrške
i pomoći siromašnima koje iniciraju državni organi i o onima koje su
inicirale nevladine organizacije ili preduzeća. Međutim, čak i kada se radi
o pomoći države ona se svodi na ulogu stvaranja resursa (kompetencija,
znanja, sredstva za samozapošljavanje) koje posredno mogu da dovedu do
smanjenja siromaštva, a veoma retko na direktnu materijalu pomoć.
Uporedo sa tim, eksplicitno se promoviše ideja umrežavanja i stvaranja
partnerstva između tri sektora: države, civilnog i privatnog sektora. Već
sama Strategija nastala je u konsultaciji sa širokim krugom zainteresovanih
strana, a za njeno sprovođenje zahteva se „integrаlаn pristup i sа stаnovištа
konsultаtivno-pаrticipаtivnog procesа” kako bi postala „nacionalno
vlasništvo” (SSS, str. 3). Ova ideja dosledno se promoviše Biltenom, pre
svega odabirom tema među kojima su u velikoj meri zastupljene one koje u
fokusu imaju (poziv na) saradnju dva ili sva tri sektora.
Ova ideja o širem frontu ne samo delovanja, već i odgovornosti za
smanjenje siromaštva, izmiče medijskoj pažnji, te se država diskurzivno
konstruiše kao jedini skrbnik zadužen za rešavanje problema i za
pružanje (direktne materijalne) pomoći, obezbeđivanje plata, rešavanje
privatizacionih problema, obezbeđivanje stanovanja, zdravstvenih usluga
itd.
U celokupnom analiziranom medijskom uzorku postoji pet tekstova
(od 258) u kojima se ne spominju neka od državnih organa ili ustanova. Čak
i kada je makrotema novinarskog teksta aktivnost nevladinih organizacija
– ili se državi upućuje zahtev za rešavanjem problema (kao, na primer, u
pomenutom izveštaju o Danu slepih i slabovidih) ili se država pojavljuje u
ulozi partnera kojem potom biva posvećen veći deo medijskog prostora (npr.
u izveštaju povodom deset godina novosadskog centra „Živeti uspravno”,
(Dnevnik, 15. 10. 2010).
Subjekatsku poziciju nosioca radnje novinarske priče najčešće
zauzimaju državni organi i institucije – u 42% svih analiziranih tekstova.
Poređenja radi, nevladine organizacije ovu poziciju imaju u 5% tekstova,
stručnjaci i naučne institucije u 1% tekstova, dok sami siromašni i socijalno
isključeni bivaju stavljeni u ulogu nosioca radnje u 35% tekstova. Ta uloga
dodeljuje im se uglavnom u tekstovima koji pripadaju redistribucionističkom
diskursu, tj. u onima u kojima sindikati artikulišu svoje zahteve prema
državi.
Novinari centralno mesto dodeljuju republičkim organima (u
ukupno 25% od celokupnog broja tekstova) – uglavnom članovima Vlade,
predstavnicima organa lokalne samouprave (8%) i pokrajinskim organima
(2%). Predstavnicima državnih ustanova koje se direktno ili indirektno bave
41
Jelena Kleut
problemom siromaštva (socijalna zaštita, zdravstvo, obrazovanje) daje se
tek mali medijski prostor i oni se pojavljuju u 7% svih tekstova.
Pored uloge skrbnika država se u konstruiše i kao generator siromaštva.
Ova uloga rezervisana je isključivo za novinarske priloge, vesti i izveštaje
o sindikalnim aktivnostima ili kada se kao akteri pojavljuju udruženja
penzionera. Ovo se ponovo može objasniti konceptom redistribucionističkog
diskursa kojim se traži promena raspodele resursa, pri čemu se zahtev za
preraspodelom legitimiše upravo delovanjem države i lošim državnim
politikama.
Očito je da kad god se kao subjekti novinarskih priča pojavljuju
organizacije koje predstavljaju siromašne ili socijalno isključene grupe
postoje i neki, makar implicitno prisutni elementi redistribucionističkog
diskursa. Sa druge strane, kada se siromašnim pojedincima daje glas, a to
se najčešće događa pri izveštavanju o primljenoj pomoći, kritika na račun
države izostaje, i ona je stavljena u pozitivnu ulogu davaoca.
4. Zaključak
U teorijskom delu rada obrazložili smo potrebu da se analiza diskursa
o siromaštvu poveže se tranzicijom, kao procesom putem kojeg se može
razumeti specifičnost društvenog konteksta Srbije 2010. godine. Izneli smo
očekivanje da tranzicioni kontekst ima sebi svojstven diskurs o siromaštvu,
koji bi se, zbog prirode tranzicije kao procesa promene od jednog u drugi
sistem, odlikovao se sučeljavanjem globalnih poredaka (realsocijalističkog
i kapitalističkog) diskursa.
Glavni rezultat analize diskursa o siromaštvu na uzorku koji su činili
novinarski i administrativni žanrovi jeste da se upravo duž ovih žanrovskih
linija pojavljuju dva oprečna diskursa o siromaštvu.
Sažeto, osnovne odlike diskursa u administrativnim žanrovima su
sledeće:
• postoji eksplicitna perspektivizacija širim društvenim procesima;
borba protiv siromaštva je prvo bila situirana u tranzicioni kontekst,
u Strategiji za smanjenje siromaštvom, da bi potom bila premeštena
u kontekst priključivanja Srbije Evropskoj uniji, a za razliku od
tranzicionog konteksta koji je pružao okvir da se „normalizuje”
postojeće (loše) stanje, evropeizacijskim okvirom se primarno
legitimišu aktivnosti koje donose promene;
• termin siromaštva koji je ključan za Strategiju u drugim
administrativnim žanrovima biva zamenjen terminom socijalne
isključenosti čime se u krajnosti egzistencijalni i ekonomski
aspekti po važnosti izjednačavaju sa ostalim aspektima; posledično,
42
DISKURS SIROMAŠTVA U TRANZICIONOJ SRBIJI
redestribucionistički diskurs u administrativnim žanrovima biva
potpuno skrajnut;
• identiteti i odnosi između ključnih aktera konstruisani su tako da je
1) siromašnim dodeljena uloga aktivnih subjekta, čime se eksplicitno
ili implicitno ukazuje na individualnu odgovornost za rešavanje
problema, 2) država ima zadatak da pospeši aktiviranje siromašnih,
da pruži prilike, a ova pozicija smanjene odgovornosti dodatno je
intenzivirana prenošenjem odgovornosti na civilni i privatni sektor.
U novinarskim žanrovima osnovne odlike diskursa o siromaštvu su
ukratko sledeće:
• siromaštvo je dekontekstualizovano i u medijima se tek u veoma
malom broju tekstova reflektuje evropeizacijski kontekst koji se
promoviše u administrativnim žanrovima;
• u medijima nije prisutan ni termin socijalne isključenosti
(uključenosti), već ni ideja iza njega, najveći deo medijskog prostora
zauzimaju problemi finansijskog siromaštva i egzistencijalnih
problema, a u skladu sa tim, u medijima se učestalo artikuliše
redistribucionistički diskurs kao zahtev koji se upućuje državi;
• identiteti i odnosi između ključnih aktera konstruisani su tako da je
siromašnim dodeljena uloga pasivnih primalaca i tražilaca, suočenih
sa egzistencijalnim i ekonomskim problemima (siromašni kao
gladni, siromašni kao potrošači); ovakva predstava o siromašnima
omogućava da se odgovornost za rešavanje problema u potpunosti
prenese na državu.
Ideacioni diskurs o siromaštvu koji je zastupljen u administrativnim
žanrovima, pojavljuje se u malom broju medijskih tekstova što znači da
on ostaje nedostupan građanima Srbije. Otpornost medija u Srbije na
diskurs koji promoviše država može se interpretirati kao dominacija
realsocijalističkog diskursa o siromaštvu. Ovaj zaključak dodatnu potvrdu
ima i u drugim istraživanjima koja ukazuju na to da su u tranziciji građani
nostalgični ili kako Mihailović tvrdi, „Socijalizam je danas za mnoge tek
’uspomena na bolji život’ i sve imaginarniji prostor socijalne nostalgije”
(Mihailović 2005: 211).
Literatura
Bauman, Zygmunt (2005). Work, Consumerism and the New Poor. Berkshire: Open
University Press.
Fairclough, Norman (2000). New Labour, New Language?. London, New York: Routledge.
Fairclough, Norman (2000). Discourse, Social Theory and Social Research: The Discourse
of Welfare Reform. In: Teun Van Dijk (ed.), Discourse Studies, Vol. 1. London: Sage.
(229–357).
43
Jelena Kleut
Galtung, Johan i Ruž, Mari (1993). Obrasci novinarske selekcije vesti. Gledišta, br. 1–6:
31–38.
Mihailović, Srećko (2005). Kako građani Srbije vide i doživljavaju tranziciju. U: Srećko
Mihailović (ur.), Pet godina tranzicije u Srbiji. Beograd: Socijaldemokratski klub,
Fondacija Friedrich Ebert.
Prvi nacionalni izveštaj o socijalnom uključivanju i smanjenju siromaštva u Republici
Srbiji (2011). Beograd: Tim potpredsednika Vlade za implementaciju Strategije za
smanjenje siromaštva
Ružica, M (2010). Država ili tržište – neoliberalizam i/ili socijaldemokratija. U: Srećko
Mihailović (prir.), Kako građani Srbije vide tranziciju: Istraživanje javnog mnjenja
tranzicije. Beograd: Fondacija Friedrich Ebert.
Strategija za smanjenje siromaštva (2003). Beograd: Vlada Republike Srbije.
Van Dijk, T. A. (2008). Discourse and Power. Houndmills, New York: Palgrave Macmillan.
Vidojević, Z. (2006). Restauracija i inovacija. U: Srećko Mihailović (prir.), Pet godina
tranzicije u Srbiji 2. Beograd: Socijaldemokratski krug, Fondacija Friedrich Ebert.
Wodak, R and Meyer, M. (2009) Critical Discourse Analysis: History, Agenda, Theory,
and Methodology In: R. Wodak and M. Meyer (eds.), Methods for Critical Discourse
Analysis (2nd revised edition). London: Sage. (1–33).
Jelena Kleut
DISCOURSE ABOUT POVERTY IN TRANSITIONAL SERBIA
Summary
Results of discourse analysis about poverty in Serbia during transition
as specific social context are presented in this paper. Transition from state
controlled, real socialist economy towards liberal, market economy of
capitalism is viewed as discursive process, characterized by mixture of
contradictory and contesting discursive constructions of poverty. Method
of critical discourse analysis, specifically dialectical relational approach,
was used to analyze administrative (strategy, bulletin, online course) and
journalistic genres (including television, radio, newspapers). The research
shows that two contesting discourses about poverty emerge along these genre
lines. The differences are found in framing the problem of poverty, in usage
of the terms social exclusion and poverty, and in discursive construction of
the relations between the poor and the state.
Key words: poverty, transition, media, critical discourse studies,
administrative genres, journalistic genres.
44
MEDIA DISCOURSE OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION
Brankica Drašković
Odsek za medijske studije
Filozofski fakultet
Univerzitet u Novom Sadu
[email protected]
UDK: 81’42:316.4.063(497.11)
316.774:316.4.063(497.11)
Televizijska slika siromaštva i socijalne inkluzije u Srbiji1
Sažetak
U radu se na osnovu teorije medijskog uokvirivanja i metodologije
kritičke analize diskursa i analize sadržaja istražuje na koji način
televizijski medij kao važan reflektor stvarnosti i društvenih događaja
percipira teme siromašta i socijalne inkluzije u Srbiji. Korpus za
analizu sačinjavalo je 47 centralnih informativnih emisija emitovanih
na sedam televizijskih stanica koje se razliku po svojoj uređivačkoj
politici i vlasničkoj stukturi u periodu od 14. do 27. oktobra 2010.
godine. Televizijske vesti analizirane su sa ciljem da pomoću analize
sadržaja i diskursom medijskih poruka u vezi sa siromaštvom,
oblikovanih u vremenskom periodu za koji se pretpostavljalo da će
imati veći intenzitet zastupljenosti (obuhvatao je dva važna događaja
za ovu temu: Svetski dan borbe protiv siromaštva i Svetski dan hrane
i borbe protiv gladi) otkrijemo ključne aktere tog procesa, ključne
dimenzije njihovih odnosa i okvire predstavljanja javnosti i na osnovu
toga izvučemo relevantne zaključke o dominantnim diskursima
Istraživanja su pokazala da dominira opšti tematski okvir (bezlični
pristup siromaštvu) sa pričama fokusiranim na opšte ekonomsko
siromaštvo stanovništva i zadovoljavanje egzistencijalnih potreba u
kojima su glavni akteri zaposleni u štrajku i penzioneri u čije ime
najviše govore vladajuće strukture. Televizijski novinari i urednici
o ovim temama izveštavaju veoma malo i površno ne ulazeći toliko
u razloge (uzroke) siromaštva već se bave krajnjim posledicima
događaja, uglavnom štrajkovima kao osnovnim vidovima protesta
kojima određene kategorije zaposlenog stanovništva izražavaju
nezadovoljstvo. Najsiromašniji se prikazuju u brojkama (statistički
podaci) i kao anonimni građani (vox populi). Human interest pristup
1
Ovаj rаd nаstаo je u okviru projektа Medijski diskurs siromаštvа i socijаlne isključenosti koji je
reаlizovаo Odsek zа medijske studije Filozofskog fаkultetа u Novom Sаdu. Projekаt je pomogаo
Regionаlni progrаm zа istrаživаnje i promociju Zаpаdnog Bаlkаnа Univerzitetа u Frаjburgu,
Švаjcаrskа (Regional Research Promotion Programme in the Western Balkans of the University
of Fribourg, Switzerland – RRPP), а koji je finаnsirаla Agencijа zа rаzvoj i sаrаdnju Švаjcаrske
(Swiss Agency for Development and Cooperation – SDC).
45
Brankica Drašković
izražen je u zanemarljivom procentu jer izveštaji uglavnom ostaju
na zvaničnim izvorima informacija. Televizijska slika2 siromaštva je
stereotipna, banalizovana i hladna što upućuje na to da je otuđena od
onih koji je dekodiraju.
Ključne reči: siromaštvo, socijalna inkluzija, televizijske vesti,
analiza diskursa, percepcija, uokvirivanje, TV slika
1. Uvod: teorijski okvir televizijske slike siromaštva
Termin siromaštva se, prema teoretičarima koji analiziraju ovaj
socijalni fenomen, sve teže definiše u savremenim uslovima. Nesaglasnost
se pripisuje različitim metodama određivanja linije siromaštva, različitim
ocenama stanovništva koje živi u siromaštvu, te u različitim programima
socijalne politike (Stropnik 1993: 26). Siromaštvo se shvata kao apsolutna
ili relativna kategorija,3 a pri određivanju ko su siromašni upotrebljavaju
se objektivna ili subjektivna merila. U novijim sociološkim studijama
uglavnom se govori o njegovom multidimenzionalnom karakteru, odnosno
tvrdi se da se ono manifestuje na razne načine, među kojima se ističu:
„nedostatak prihoda i sredstava dovoljnih da se osigura održiva egzistencija;
glad i neuhranjenost; slabo zdravlje; ograničena ili nikakva dostupnost
obrazovanju i ostalim temeljnim uslugama; povećana smrtnost; uključujući
smrtnost od bolesti; beskućništvo i neadekvatni stambeni uslovi; nesigurno
okruženje, društvena diskriminacija i izolacija” (Tomić 2007: 149). U
slučaju definisanja socijalne isključenosti preovladava stav da taj pojam
predstavlja, u neku ruku, eufemizam za siromaštvo, te da, zapravo, sve više
zamenjuje klasični koncept siromaštva naročito u istraživanjima i strateškim
dokumentima Evropske unije.
„Koncept socijalne isključenosti je analitički instrument za istraživanje
i suzbijanje siromaštva koji više pogoduje novom, postindustrijskom
društvu jer pruža širi pogled na deprivaciju koja proizlazi iz siromaštva
i pokazuje kako socijalne strukture generišu siromaštvo” (Kolin 2007:
200). Prema Kolinovoj, Evropska unija je prihvatila ovu paradigmu iz
terminologije francuskog zakonodavstva, a za razliku od siromaštva koje se
meri materijalnim indikatorima ili izvorima prihoda, socijalna isključenost
podrazumeva „holistički koncept u čijem su središtu vrednosni obrasci koji
se formiraju na osnovu siromaštva i ometaju integraciju ovih grupa kao
ključni uzroci koji dovode do spirale socijalnog propadanja”.
2
3
46
Termin slika se upotrebljava u značenju medijske konstrukcije realnosti, a ne kao sredstvo
difuzije televizijske informacije
Koncept apsolutnog siromaštva – podrazumeva osnovne uslove koje treba ispuniti kako bi se
održala fizički zdrava egzistencija, dok koncept relativnog siromaštva – siromaštvo određuje u
odnosima na ukupni standard koji preovlada u određenom društvu.
Televizijska slika siromaštva i socijalne inkluzije u Srbiji
U zvaničnim dokumentima Republike Srbije ovaj koncept objašnjava
se kao:
„dinamičan proces koji omogućava da svi pojedinci/ke i društvene
grupe u potpunosti učestvuju u ekonomskim, društvenim i kulturnim
tokovima, i da mogu da dostignu odgovarajući životni standard.
Proces bi trebalo da omogući i veće učešće građana/ki u donošenju
odluka, posebno onih koje utiču na njihovo blagostanje i ostvarivanje
ljudskih prava.”4
Potpisavši Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju EU Srbija se
obavezala da će pitanja socijalnog uključivanja i smanjenja siromaštva postati
obavezna komponenta politike integracije, što drugim rečima podrazumeva
unapređenje i razvoj sistema socijalne zaštite i socijalne politike. Još 2003.
godine usvajanjem Strategije za smanjenje siromaštva postavljen je na
nacionalnom i na lokalnom nivou okvir za razvijanje i sprovođenje mera
koje bi trebalo da doprinesu smanjenju pre svega apsolutnog siromaštva
građana Srbije. Upravo u tom dokumentu ističe se da:
„značajnu ulogu u borbi protiv ove dve pošasti mogu da imaju, kako
država, tako i nevladine organizacije i mediji, ali i pojedinac, kroz
sticanje znanja o svim oblicima siromaštva i socijalnog isključivanja,
razlozima koji do njih dovode, ali i načina za njihovo iskorenjivanje.
To bi na širem planu, uz odgovorno vrednovanje situacije, vodilo
povećanju svesti.”5
Međutim, osam godina kasnije broj siromašnih građana Srbije, prema
poslednjim procenama Ministarstva rada i socijalne politike i dalje je
prilično alarmantan. U zavisnosti od primenjene metodologije,6 broj onih
koji žive ispod linije siromaštva je 560.000 i kreće se do gotovo 700.000
građana.
Ako pođemo od gore navedene stavke koju predviđa Strategija da bi i
mediji zajedno sa državnim institucijama i nevladinim sektorom trebalo da
imaju značajnu ulogu u rešavanja problema siromaštva i socijalne inkluzije
jedno od ključnih pitanja koje se nameće u tom procesu jeste kako, zapravo,
mediji percipiraju siromaštvo, na koji način ga predstavljaju širokom
4
5
6
Walker, R (1995) The dynamic of poverty and social exclusion, prema Strategija za smanjenje
siromaštva u Srbiji (2003)
Strategija za smanjenje siromaštva u Srbiji, www.inkluzija.gov.rs
Različite granice i okviri siromaštva definisani su međunarodnim standardima koji omogućavaju
da se podaci za različite zemlje porede. Apsolutna linija siromaštva – određuje apsolutni
minimum životnog standarda i bazira se na fiksnoj potrošačkoj korpi hrane koja je neophodna
za zadovoljenje minimalnih potreba, uvećane za izdatke koji idu na odevanje, higijenu,
električnu energiju, grejanje itd. Pomoću ovog pokazatelja se izračunava broj siromašnih u
zemlji. Relativna linija siromaštva – definiše siromaštvo u odnosu na nacionalni nivo životnog
standarda i koristi se u međunarodnom poređenju nivoa siromaštva. Ovaj pokazatelj daje učešće
siromašnih u ukupnom siromaštvu (Siromaštvo iz ugla civilnog društva, 2002, http://www.
scribd.com/doc/7049108/Siromastvostudija).
47
Brankica Drašković
auditorijumu i da li i u kojoj meri s druge strane o navedenim temama imaju
kritički stav prema socijalnoj odgovornosti državnih organa. Kako je to još
davno utvrđeno, mediji imaju moć da na određene načine predstave svet.
”I baš zato što postoji toliko mnogo različitih načina i suprotnih načina
na koje se značenje sveta može izgraditi, od suštinske je važnosti šta se
i ko se izostavlja i kako se predstavljaju stvari, ljudi, događaji i odnosi
(Hol 1986, prema Mek Kvin 2000: 179). Za razumevanje predstavljanja
određenog problema, naročito u televizijskom mediju treba imati i određenu
teorijsku perspektivu prema samom procesu masovne komunikacije i
uloge televizije kao važnog reflektora stvarnosti i društvenih događaja u
njemu. Ovde se polazi od shvatanja da je televizija sastavni deo masovnog
komuniciranja, kategorije koja podrazumeva celokupnu institucionalnu
praksu masovnih medija, a definiše se kao proces u kojem kompleksne
organizacije uz pomoć mehaničkih sredstava proizvode i prenose masovne
poruke, upućene velikoj, heterogenoj i geografski raštrkanoj (anonimnoj)
publici. Televizija je medij koji sa minimalnim razlikama u prezentaciji
istog sadržaja može da sugeriše ili saopšti čak suprotne poruke. Mogućnost
različite interpretacije i manipulacije snimljenim materijalom su velike, te
gledalac lako može biti obmanut. Zato se smatra da je odgovornost novinara
i urednika u razumevanju događaja i načina prenošenja činjenica u TV
novinarstvu nemerljiva. Ranija naučna istraživanja podudaranja ciljeva
komunikatora sa potrebama teleauditorijuma pokazala su da televizija,
naročito u informativnim programima uglavnom zadovoljava interese
struktura vlasti i uzan krug interesa krupnog biznisa, a neznatno gledaoca
koji ima druge ciljeve (Sokolov 2003: 49). Vlade privlače medije kako bi
podržali njene akcije i politiku, korporacijski oglašivači zahtevaju povoljan
tretman za svoje industrijske proizvode, i na kraju i vlasnici samih medija
koriste vlasništvo kako bi podržali svoj sve raznovrsniji biznis i političke
interese” (Letica 2003: 43). Dakle, televizija ima brojne čuvare kapija
(gatekeepers) pod čijim se uticajem oblikuju sadržaji informacija, forsiraju
neke, a ignorišu druge priče. Teorijske perspektiva putem koje se najbolje
objašnjavaju uloga i postupci medijskih vratara jesu teorija uspostavljanja
dnevnog reda (agenda-setting) i teorija medijskog uokvirivanja (framing).
Teorija uspostavljanja dnevnog reda polazi od tvrdnje da mediji
definišu koje će se teme u nekom vremenskom periodu smatrati važnim za
društvo. Upravo određivanje značenja koje se pojedinim temama pripisuje
u medijima utiče na njihovo značenje u javnosti, a posredno i na ponašanje
publike u odabiru tema. Iako se ovom teorijom medijima ne pripisuje svojstvo
da mogu da utiču šta će misliti, oni, ipak, određuju o čemu će ljudi razmišljati.
Druga teorija koju je svojevremeno postavio Ervin Gofman, a potom su je
razvili brojni drugi teoretičari poput Roberta Entmana, predstavlja zapravo
interpretativni okvir. Prema Entmanu (1993), medijsko uokvirivanje vesti
48
Televizijska slika siromaštva i socijalne inkluzije u Srbiji
odnosi se na izbor i isticanje nekih elemenata stvarnosti i suzbijanja drugih
na način na koji se konstruiše priča o društvenom problemu, dijagnostifikuju
uzroci, uspostavljaju moralni sudovi i predlažu rešenja problema. Dakle,
selektujući i ističući uokvirivanje, zapravo, određuje značenje određenog
fenomena o kojem se govori: „Dati okvir nečemu, znači izabrati vidove
opažane stvarnosti i učiniti ih istaknutijim u komunikacijskom tekstu i to
tako što se promoviše pojedinačna definicija problema, kauzalno tumačenje,
moralno procenjivanje i/ili preporučeni tretman opisane stavke” (Jusić,
2008: 54). Sam proces selekcije događaja i njihovo pretvaranje u vesti i
teme se, u stvari, tumači interpretativnim obrascima novinara i urednika i
njihovim prethodnim iskustvom, pa je u tom smislu zavisna od pojedinačne
interpretacije društvene stvarnosti. U TV mediju postoji dodatni specifikum
principa selekcije. ”TV nameće dramatizaciju i to u dvostrukom smislu. Na
scenu postavlja događaj, pretvara ga u slike i obično preteruje u isticanju
njegovog značaja, težine dramskog i tragičnog karaktera” (Burdije 2000:
35).
Primenjujući teoriju uokvirivanja prilikom istraživanja medijske slike
siromaštva, Entman je tvrdio da se „novinari pored upotrebe retoričkih
sredstava, kao što su metafore, frazeologizmi, slikovito izražavanje koriste
i ubeđivačkim instrumentima, kauzalnom atribucijom, 7 posledicama i
principom apelovanja8” (Entman 1993, prema Bullock, Wyche, Williams
2001: 233). Dakle, autor smatra da se novinari u nastojanju da postignu
željeni rezultat svojom pričom, pored jezičkih sredstava, koriste i suptilnijim
psihološkim mehanizmima kako bi uticali na gledaoce. U istraživanju koje
je sprovedeno sredinom devedesetih godina identifikovane su dve različite
kategorije koje koriste lokalne i nacionalne televizije u predstavljanju priča
o siromaštvu: priče koje prikazuju siromaštvo kao stanje koje ugrožava
blagostanje zajednice i priče koje su usmerene na pojedinačne patnje
siromašnih (Entman 1995). Druga istraživanja ove problematike pokazuju
da televizijski informativni programi imaju tendenciju da okvir siromaštva
svedu u jedan od dva načina: ili kao epizodne ili tematske (Iengar 1990).
Epizodno uramljivanje koje je utvrdio Ijengar opisuje siromaštvo u smislu
ličnog iskustva – isticanjem siromašnog pojedinca ili porodice, dok
tematski okvir uzima apstraktan, bezlični pristup siromaštvu, fokusirajući
se, zapravo, na opšte siromaštvo. Njegova analiza pokrivenosti siromaštva
u televizijskim vestima pokazala je da veći efekat ima to kako je priča
uokvirena nego način na koji je ispričana. On je utvrdio i da su gledaoci koji
su gledali epizodne priče više pripisivali siromaštvu faktore individualnosti
7
8
Kauzalne atribucije su procesi zaključivanja o ishodima sopstvenog ili tuđeg ponašanja.
Princip apelovanja je termin iz transakcione analize i podrazumeva provociranja
željene reakcije kod nekoga tako što se apeluje na njegovu slabost na nešto (koja nam
je odranije poznata) i uverenje da neće moći da odoli nečemu.
49
Brankica Drašković
nego oni koji su gledali tematski uokvirene priče, i da su percipirali na način
da je siromašna osoba odgovorna za poboljšanje socioekonomskog statusa.
Gledaoci tematski uokvirenih priča siromaštvo kvalifikuju kao sistemski
problem i smatraju vladu odgovornom za socijalne promene. Istraživanje
koje je sprovela grupa autora (Bullock, Wyche, Williams 2001) pokazalo
je da se njihove analize ne uklapaju ni u Entmanov ni u Ijengarov model.
Njihovi rezultati ukazivali su podelu na priče koje su fokusirane na državne/
lokalne socijalne trendove i na one koje su fokusirane na šira nacionalna
pitanja za sprovođenje socijalnih reformi.
Polazeći od ovih teorijskih pretpostavki, formulisana su sledeća
istraživačka pitanja za potrebe ovog rada: može li se utvrditi dominacija
jednog ili više pomenutih okvira televizijske slike siromaštva u Srbiji i
u kojoj meri se okviri razlikuju u odnosu na profil televizije bilo da je u
pitanju vlasnička struktura ili teritorijalna pokrivenost.
2. Ciljevi rada i metodologija istraživanja
Osnovni cilj istraživanja i pisanja ovog rada bio je da se na osnovu
metodologije kritičke analize diskursa i analize sadržaja utvrdi na koji način
televizijski medij percipira teme siromaštva i socijalne inkluzije u Srbiji kako
bi uticao na povećanje svesti teleauditorijuma o ovoj problematici u godini
koju je Evropska unija proglasila Godinom borbe protiv ove dve pošasti. S
druge strane, cilj je bio da se utvrdi i da li mediji, u kojoj formi i sa kakvim
stavom, o navedenim temama ukazuju državi kako prema najugroženijim
kategorijama stanovništva mora biti još socijalno odgovornija s obzirom
na to da proces evropskih integracija Republike Srbije podrazumeva i
unapređenje i razvoj sistema socijalne zaštite i socijalne politike. Budući
da u domaćoj naučnoj praksi ne postoje relevantna istraživanja na temu
medijskog diskursa o siromaštvu, kao oslonac za formulisanje hipoteze ovog
rada poslužili su rezultati monitoringa koje je sprovodio civilni sektor.9 U
njihovim ocenama mediji (uglavnom štampani) o ovim temama izveštavali
su veoma malo i uglavnom senzacionalistički, ne baveći se uzrocima
već posledicama događaja. Takođe, pomenuta istraživanja pokazuju da
se novinari veoma retko usuđuju da kritički analiziraju određene pojave
i da čitaocima/slušaocima/gledaocima ostavljaju da sami procene i
donesu zaključke o ovom problemu u skladu sa svojim mogućnostima i
interesovanjima. Smatrajući da bi bilo svrsishodno uporediti ranije analize
sa sadašnjom situacijom kako bi se stekao uvid da li se ta slika promenila,
naročito u godini borbe protiv siromaštva i socijalne inkluzije, utvrđeni
su osnovni parametri istraživanja. Za jedinicu analize medijskog diskursa
9
50
Asocijacija za razvoj duha i intelekta (ARDI),www.scribd.com/doc/7049108/
Siromastvostudija.
Televizijska slika siromaštva i socijalne inkluzije u Srbiji
određene su televizijske vesti u centralnim informativnim emisijama sedam
televizijskih stanica koje se razlikuju ne samo po uređivačkoj politici,
koncepciji, vlasničkoj strukturi već i po teritorijalnoj pokrivenosti. Odabrane
su emisije dva javna servisa: Dnevnik 2 Javnog servisa Radio-televizije
Srbije i Vojvođanski dnevnik Radio-televizije Vojvodine, dve komercijalne
televizije sa nacionalnom pokrivenošću: Vesti u 18.30 TV B92, Vesti u 18.00
TV Prva, kao i tri lokalne televizije: Info blok subotičke YU ECO televizije,
Dnevnik 2 TV Pirot i Centralne vesti niške TV 510
Televizijske vesti analizirane su sa svrhom da pomoću kvantitativnokvalitativne analize i diskursom medijskih poruka u vezi sa siromaštvom,
oblikovanih u vremenskom periodu za koji se pretpostavljalo da će imati
veći intenzitet zastupljenosti (obuhvatao je dva važna događaja za ovu
temu: Svetski dan borbe protiv siromaštva i Svetski dan hrane i borbe
protiv gladi), otkrijemo ključne aktere tog procesa, ključne dimenzije
njihovih odnosa i okvire predstavljanja javnosti i na osnovu toga donesemo
relevantne zaključke o dominantnim diskursima. Polazna hipoteza jeste da
na formulisanje i sadržaj okvira medijskih poruka u televizijskim vestima ne
utiču samo dnevnopolitički događaji već i diskursi koje zastupaju novinari
i urednici informativnih programa odabranih televizija.
Kako bi se odgovorilo na glavne ciljeve rada uz pomoć analize sadržaja
i kritičke analize diskursa, u istraživanju je fokus bio na zastupljenosti teme,
žanrova i formi, zatim subjekata događaja, lokacije, i njihove korelacije sa
vrstom isključenosti i socijalno isključenim grupama u kontekstu određene
televizijske stanice. Takođe, identifikovane su dominantne percepcije
o poteškoćama rešavanja problema siromaštva i socijalne inkluzije, te
dominantne predstave o siromašnim grupama/akterima.
„Svako prikazivanje sadrži samo delić onoga što je moglo da se
prikaže, te je to, stoga, samo selektivna apstrakcija. Shodno tome,
svako predstavljanje mora u svakom trenutku imati jednu jedinu
tačku gledišta (jedna kamera u samo jednoj poziciji, jedan izveštač,
jedan mikrofon, ili više njih u službi jednog jedinog pogleda)” (Mek
Kvin 2000: 180).
Tako da je na osnovu svih navedenih stavki cilj bio ustanoviti u kojoj
meri određene teze teorije okvira vrede za izveštavanje o ovoj tematici.
Kodiranje emitovanih vesti sprovedeno je u dva koraka, najpre
je snimljen planirani korpus od 47 emisija11 u zadatom vremenskom
periodu, a potom su na osnovu prethodno definisanog okvira analitičkih
10 Korpus za analizu sniman je u periodu od 14. do 27. oktobra 2010. godine.Ukupno pregledano
materijala: 23:19:04 (23 sata 19 minuta i 4 sekunde). Statistička obrada podataka Karlo Bala
11 Prvobitni plan je bio snimanje 49 emisija, ali su prilikom analize dve emisije TV Pirot isključene
jer nisu zadovoljavale kriterijum jedinice analize a to je centralna informativna emisija. Naime
TV Pirot ima praksu da vikendom u istom terminu objavljuje skraćeno izdanje vesti.
51
Brankica Drašković
12
varijabli sadržaja izdvojene 72 televizijske vesti kao mogući uzorak
za dalju analizu diskursa. U analizi televizijskog programa moguće je
govoriti o diskursu vesti jer televizijske vesti kako tvrdi O’Salivan sadrže
preduslove, a to su tematsko područje, društveno poreklo i iskazuju interese
određenih društvenih grupacija (O` Salivan 1987, prema Crnobrnja 2010:
29). Pojam diskursa podložan je različitim interpretacijama i definiše se
različito u zavisnosti od konteksta. 13 Na samom početku pojam diskursa
odnosio se na svaki jezički iskaz veći od rečenice, ali je kasnije proširen.
Sa razvojem sociokognitivnog modela Teuna Van Dajka14 učinjen jedan od
ključnih pomaka od analize medijskog teksta ka analizi diskursa. Njegova
pretpostavka bila je dovođenje teksta u društveni kontekst, kako bi se na
nivoima jezičkih mikro-struktura pokazalo ostvarivanje društvenih odnosa
i procesa. Među najznačajnijim teoretičarima diskursa medija je i Norman
Ferklaf, čiji je pristup po mnogo čemu sličan Van Dajkovom, s tom razlikom
što on pokušava da u svoj model inkorporira elemente intertekstualne
analize, utvrđivanjem porekla i značenja različitih govornih (diskursnih)
žanrova unutar medijskog uzorka. „Analiza teksta jeste esencijalni deo
analize diskursa, ali analiza diskursa nije samo jezička analiza tekstova.”15
Tvrdeći da je diskurs upotreba jezika shvaćena kao deo društvene
prakse Ferklaf tvrdi (Fairclough 1996: 311-313) da se jezička analiza
odvija kroz tri komunikativna događaja: tekst, diskursnu praksu i društvenu
praksu. Analiza teksta, prema Ferklafu, uključuje uzajamni odnos značenja
i forme: značenje se realizuje kroz formu i obrnuto. Pod tekstom Ferklaf
podrazumeva ne samo pisani članak, već i transkript (govornog) razgovora,
intervjua, kao i televizijskog programa i veb stranica. „Mogli bismo reći
da je tekst bilo koji stvarni primer jezika u upotrebi. Mada je i to suviše
ograničeno, jer tekstove kao što su televizijski programi obuhvataju ne samo
12 Za potrebe analize sadržaja medijskog diskursa, za ovo istraživanje, sačinjen je
poseban kodni list koji sadrži 30 kategorija. Svaka kategorija obuhvata elemente na
osnovu kojih je jedinica analize i klasifikovana, a potom po varijablama analizirana.
13 Coseriu (S. Savić 1993: 156) pod kontekstom podrazumeva celokupnu stvarnost koja okružuje
znak – koja može biti znakovna ili neznakovna – pa razlikuje tri vrste konteksta: 1. kontekst
jezičkog sistema, 2. govorni kontekst 3. izvangovorni kontekst. Ochs za kontekst uzima samo
ono iz stvarnosti što se može iskoristiti za interpretaciju značenja dikursa. Nekada se ‘kontekst’
zamenjuje ‘situacijom’ pa se govori o situacionom kontekstu.
14 Critical discourse analysis (CDA) is a type of discourse analytical research that
primarily studies the way social power abuse, dominance, and inequality are enacted,
reproduced, and resisted by text and talk in the social and political context. With such
dissident research, critical discourse analysts take explicit position, and thus want to
understand, expose, and ultimately resist social inequality (Van Dijk 2001: 352).
CDA focuses on the ways discourse structures enact, confirm, legitimate, reproduce, or challenge
relations of power and dominance in society (Van Dijk 2001: 353).
15 I see discourse analysis as oscillating between a focus on specific texts and a focus on
what I call the order of discourse, the relatively durable social structuring of language
which is itself one element of the relatively durable structuring and networking of
social practices (Fairclough 2003 : 3).
52
Televizijska slika siromaštva i socijalne inkluzije u Srbiji
jezik već i vizuelne slike i zvučne efekte” (Fairclough 2003: 10). Analiza
diskursivne prakse usmerena je na proizvodnju, upotrebu i distribuciju
diskursa koji je predmet proučavanja, dok se analiza društvene prakse bavi
proučavanje političkog konteksta događaja, odnosno kako se tekst koristi u
smislu mikrostrukture i makrostrukture već i u odgovarajućem društvenom
kontekstu.
Ferklaf postavlja tri područja analize medijskih tekstova sa ciljem
razumevanja odnosa između komunikacionog procesa i sociokulturnog
okruženja. To su problemi: – reprezentacije (načina na koji je svet ili događaj
predstavlja); – identiteta (na koji način su predstavljeni identiteti učesnika u
tekstu); – odnosa (analiza odnosa u komunikacionom lancu medija: mediji
– političari, mediji – publika i sl. ).
3. Glavne karakteristike okvira TV slike siromaštva i socijalne
inkluzije
U ovom delu rada biće predstavljeni ključni rezultati kvanititativnokvalitativne analize sadržaja i temeljne analize diskursa identifikovane u
tekstovima (TV vestima) o siromaštvu i socijalnoj inkluziji emitovanih na
sedam televizijskih stanica u Srbiji u periodu od 14. oktobra do 27. oktobra
2010. godine. Na samom početku izložićemo podatke prikupljene analizom
sadržaja iz kojih se može steći uvid u selekciju i proizvodnju informacija
o ovoj problematici unutar medijskih institucija vođeni okvirom koji
organizuju sistemi uverenja i znanja novinara i urednika. Kako se vidi u
Tabeli 1., najviše informacija o problemima siromaštva emitovano je na
lokalnoj TV5, a najmanje na, takođe, lokalnoj TV Pirot. Na Svetski dan
borbe protiv siromaštva, 17. oktobra, emitovano je ukupno 11 vesti (TV
Prva (3), TV B92 (2), RTS (2),TV 5 (3), RTV (1)). Najviše vesti selektovano
je 16. oktobra, na Svetski dan hrane (15), a najmanje 25. oktobra (3).
TV Prva
TV B92
RTS
RTV
TV Pirot
TV 5 (Niš)
YU Eco
(Subotica)
12 (17%)
11 (15 %)
10 (14 %)
12 (17 %)
3 (4%)
17 (24%)
7 (10%)
TR: 11.25
TR:21:44
TR:19.49
TR:16:03
TR:05:01
TR:27:45
TR:10.35
Tabela 1. Pregled ukupnog broja emitovanih vesti posvećenih temi siromaštva i
socijalne inkluzije na svim analiziranim televizijama
Posmatrano u celini, temi siromaštva u centralnim informativnim
emisijama na svim televizijama u proseku je bilo posvećeno samo 9 odsto
prostora.16 Razlog za veoma malu zastupljenost može se s jedne strane
16 Prosek je izvučen iz ukupnog trajanja svih emisija 23:19:04 (23 sata 19 minuta i 4 sekunde) i 72
kodirane vesti: 02:13:43 (dva sata, 13 minuta i 43 sekunde)
53
Brankica Drašković
pripisati činjenici da su tih dana na dnevnom redu kao prioriteti svih medija
bili drugi događaji (nemiri povodom održavanja prve gej parade Srbiji i
incidenti srpskih fudbalskih navijača u Italiji) koji su svojom dramatičnošću
privlačili mnogo veću pažnju, ali i opštoj (ne)zainteresovanosti posmatranih
televizija da se bave problematikom siromaštva. Rezultati analize pokazuju
da je teško odrediti koja je od televizija zapravo najviše izveštavala o temi
siromaštva budući da broj emitovanih priloga na određenoj televiziji nije
srazmeran ustupljenom prostoru posvećenom ovim temama kada se sagleda
udeo u ukupnom trajanju. Recimo TV Prva i Radio-televizija Vojvodine
imaju podjednak broj vesti (12), ali izraženo u minutama i sekundama taj
odnos nije izbalansiran (TV Prva -TR: 11:25, a RTV - TR: 16:30), dok je
recimo TV B92 sa jednim više prilogom ustupila skoro duplo dužu minutažu
(TR: 21:44). Ovaj podatak može da se tumači profilom vlasničke strukture
određene medijske kuće i uredničkom odlukom (stavom) o proceni težine i
zanimljivosti određenih vesti da im se ustupi manje odnosno više prostora
na osnovu čega je i biran način predstavljanja kroz različite žanrovske
forme. Televizija Prva uređivačkim profilom protežira senzacionalistički
pristup u oblikovanju vesti u kojem je forma mnogo važnija od sadržaja,
dok TV B92 neguje temeljniju analizu određenih događaja. S druge strane, i
rezultat niške TV 5 treba prihvatiti s rezervom budući da je ustupljeni prostor
temama siromaštva više odraz neprofesionalizma i nepoznavanje standarda
televizijskog izraza nego što ima veze sa izoštrenom senzibilizacijom za
izveštavanje o ovoj problematici. U emisiji od 17. oktobra objavljena je
vest koja predstavlja klasičan primer zloupotrebe teme siromaštva, ali i
pristrasnosti medija prema određenoj političkoj struji. Naime, Svetski dan
borbe protiv siromaštva iskorišćen je kao poligon za politički obračun
opozicione Srpske napredne stranke sa vladajućim partijama tako što
je suvoparnoj izjavi portparola SNS-a ustupljen prostor u trajanju od
čak minut i 13 sekundi kako bi optužio vladajuću koaliciju za problem
siromaštva u državi, omladincu SDP-a (govori o akciji koju su organizovali
o podizanju svesti građana u borbi protiv siromaštva) pripalo tek nekih
dvadesetak sekundi u istom tom prilogu koji traje tri minute i 10 sekundi.
Inače, TV paket je paradoksalno nazvan: Protiv siromaštva retorički!17
Ovaj urednički pokušaj da se kroz ironičnu kvalifikaciju postave kritički
prema političarima, upućujući im poruku „bolje radi nego što pričaš”, može
da se tumači i kao zamaskirana pristrasnost pomenute medijske kuće. U
analiziranom korpusu ima još primera u kojima sukobljene političke strane
za posledice socijalnih problema u državi optužuju jedni druge, pri tom
ne dajući nikakve konkretne predloge u pravcu rešavanja problematike. To
navodi na zaključak da mediji ustupajući prostor za ovakvu reprezentaciju
17 Naziv je ispisan u grafičkom rešenju maske ispod zamrznute slike koja se videla na plazmi iza
voditelja u vreme čitanja najave priloga.
54
Televizijska slika siromaštva i socijalne inkluzije u Srbiji
siromaštva dozvoljavaju političkim elitama da putem njih nameću svoje
definicije stvarnosti.
3.1. Slika siromaštva kroz strukturu žanrova i glavne aktere
Struktura celokupne centralne informativne emisije uvek je zasnovana
na konjukturi političkih, društvenih i drugih događaja određenog dana, tako
da se upravo u zavisnosti od toga šta se vrednuje kao vest pojavljuju i različiti
novinarski žanrovi kao i njihovi kombinovani oblici specifični za kontekst
televizijskog medija.18 U posmatranom korpusu najzastupljeniji žanrovi i
forme pomoću kojih su se saopštavale informacije u svim informativnim
emisijama u ukupnom zbiru jesu vesti i izveštaji sa događaja (60%) čiji povod
su bili aktuelni (77%) i pseudo događaji (17%). U gotovo zanemarljivom
procentu javlja se medijska inicijativa (6%), što ukazuje na to da su i
tematski prilozi, odnosno TV paketi, iako su drugi po zastupljenosti (39%)19
bili uokvirivani kao reakcije na dnevne događaje, a ne medijski inicirane
analize koje su pokretale neka važna pitanja i otvarale polemike o problemu
siromaštva. Podatak da je u celokupnom korpusu (detaljan pregled u Tabeli
2.) zabeležen sam jedan intervju takođe ukazuje na činjenicu da se zbog
izostanka analitičnijeg pristupa u rasvetljavanju problematike i tendencije
izveštavanja bez vrednosnih stavova (zašto i kako), te jednostranom pristupu
(zvanični izvori) informacijama, televizijska slike siromaštva svodi na
veoma površan faktografski okvir.
Sprovedena analiza sadržaja pokazuje da su glavni identifikovani
akteri siromašnih grupa u objavljenim televizijskim vestima penzioneri
(prisutni kao akteri u 23 teksta) i radnici zaposleni u štrajku (prisutni u 22
teksta). Dakle, ove dve kategorije dominiraju u skoro 50 odsto tekstova
(detaljnije u Tabeli 2.), dok drugu polovinu čini skup svih ostalih aktera
koji su na pojedinačnom nivou potpuno zanemarljivi i ukazuju na njihovu
nevidljivost u posmatranim televizijskim emisijama. Iznenađujuće je da
beskućnici i nezaposleni, kao kategorije koje su inače često vidljive u
medijima, nisu zabeležene u periodu istraživanja. Ovaj podatak logična je
posledica društvenih događaja koje su produkovale određene institucije,
a mediji ih selektovali po značaju i stavljali na dnevni red da se o njima
polemiše u javnosti. Kada su u pitanju rezultati analize načina na koji
su predstavljeni najzastupljeniji akteri siromašnih grupa oni potpuno
odgovaraju okvirima ranijih istraživanja i pokazuju veoma stereotipnu
sliku. Za sve medijske procese od suštinske je važnosti da je predstavljanje
18 Detaljnije Drašković (2011) Struktura žanrova u TV dnevniku.
19 Prilikom kodiranja u TV paket su svrstavani svi prilozi koji su tematski obrađivali
problematiku bez obzira na broj strana aktera.
55
Brankica Drašković
ograničeno, pojednostavljeno i osmišljeno prepoznatljivim kodovima.
Stvaranje stereotipa,
2. Izveštaj sa događaja
Frekvencija
Identifikacija socijalno
pojavljivanja
isključenih grupa
1. Siromašni radnici:
30 i. žrtve privatizacije
2
22
ii zaposleni u štrajku
13 2. socijalno isključene grupe:
3. TV paket
28
i. Žene
1
4. Intervju
1
ii. Deca
2
5. Izjava
5
iii Mladi
0
6. Reportaža
0
iv. Stari
2
7. Voks populi
1
v. Penzioneri
23
8. Živo reportersko javljanje
0
vi. Nezaposleni
0
vii. Beskućnici
0
viii. Izbegla i raseljena lica
1
ix. Osobe sa invaliditetom
x. Etničke manjine:
(Romi, etc..)
xi. Stanovnici
prigradskih naselja
xii. Svi siromašni građani
1
xiii. Gladni
2
xiv. Višestruka identifikacija
6
xv. Nešto drugo
5
Žanr i forma
1. Vest
broj
1
4
4
Tabela 2. Zastupljenost žanrova i formi i socijalno isključenih grupa
koje se javlja usled stalnog ponavljanja izvesnih predstava o određenim
grupama ljudi u medijima, teoretičari smatraju kao jednu od mnogih strategija
koje se koriste u očuvanju moći i uticaja dominantnih grupa u društvu (Mek
Kvin 2000). U analiziranim tekstovima slike siromašnih aktera svedene su
na nekoliko već istrošenih klišea: u vox populi formi traži se izbalansiranost
slike za i protiv, opšte siromaštvo se kroz vizuelne kodove prikazuje kroz
neugledne korisnike Narodnih kuhinja, penzioneri se predstavljaju kroz
kadrove u kojima nemoćno stoje u redovima ispred pošte, štrajk sindikalaca
predstavljen je kroz najupečatljivije transparente (u slučaju uličnih protesta)
ili natpise na šalterima koji su zatvoreni (štrajk pravosudne administracije),
56
Televizijska slika siromaštva i socijalne inkluzije u Srbiji
itd. Sa lingvističkog stanovništva, slika aktera siromaštva u tekstovima
dočarava se prekomernom upotrebom frazeologizama poput: „sve je
više nevoljnika”, „sumorna je slika srpskog siromaštva”, ili nepriličnim
metaforama „sindikalcima dogorelo do noktiju” i sl. Dakle, predstavljanje
aktera je selektivno i ograničeno daleko od prikazivanja celokupnog
konteksta, odnosno svedeno na male delove slika koji nemaju tu snagu da
dočaraju na pravi način ozbiljna pitanja. To predstavlja ono što Fisk (1987
prema Mek Kvin 2000: 207) naziva procesom „vakcinacije” kojim se
masovna publika izlaže vrlo maloj dozi „pretećih agenasa” da bi društvo
očvrsnulo u odolevanju tim uticajima.
3.2. Glavne teme i identifikovani ključni subjekti
Nakon što su identifikovane šire tematske oblasti po vrstama socijalne
isključenosti20, svi pojedinačni tekstovi pregrupisani su u uže tematske celine
kakao bi se stekla predstava u kojim pojedinačnim temama su najčešće u
fokusu određene socijalno isključene grupe kao glavni akteri. Tako su u prvi,
tematski, okvir svrstani gotovo svi medijski tekstovi koji su identifikovani
kategorijom ekonomskog siromaštva kao najzastupljenije vrste socijalne
isključenosti. 21 U okviru njega izdvojeno je pet ključnih tema (Tabela 3.)
po obimu učestalosti koje odražavaju šire uredničke referentne okvire i
upućuju na zaključak da su se sve televizije fokusirale na šire socijalne i
ekonomske aspekte problema siromaštva kao dugoročne boljke, a ne na
konkretne i kratkoročno rešive probleme. Ovim temama priključene su i
dve „vanredne teme”: Svetski dan borbe protiv siromaštva i Svetski dan
hrane i borbe protiv gladi, kako bi se odmerio odnos medija prema njima u
odnosu na uobičajeno postavljanje dnevnog reda.
Analiza je pokazala da su sve televizijske kuće kao jednu od najvažnijih
tema procenile isplatu jednokratne pomoći penzionerima. Prezentovale su je
tako što su prvo objavile u formi kratke vesti najavu isplate novčane pomoći
od 5.000 dinara koja je stigla „putem saopštenja” iz kabineta potpredsednika
vlade. Potom su na dan isplate zabeleženi televizijski paket u formi vox
populi, izuzetak su prilozi u centralnim informativnim emisijama TV B92 i
RTS koje su ovu formu dopunile malo širom analizom u vezi sa sistemskim
rešavanjem ove problematike ustupajući prostor još nekim subjektima
(institucionalni predstavnici penzionera i novinari) da govore o ovoj temi.
20 Vrste socijalne isključenosti: ekonomsko siromaštvo (61%), zaposlenost (7%), uskraćenost
egzistencijalnih potreba (15%), zdravstvo (0), obrazovanje (0), participacija građana (0), više
dimenzija (7%), neodređeno (0)
21 O ekonomskom siromaštvu najviše su izveštavali lokalni mediji (26), potom komercijalne
televizije (23), pa tek onda javni servisi (22)
57
Brankica Drašković
Ključne teme (opšte siromaštvo)
Ključni subjekti
Isplata jednokratne pomoći
penzionerima
Republička vlada, Fond PIO,
penzioneri
Štrajk pravosudne administracije i
pregovori sa vladom
Resorni ministar i sindikati
Pregovori policijskih sindikata sa
vladom o poboljšanju uslova
Resorni ministar i sindikati
Zakon o penzionom i invalidskom
osiguranju
Sindikat, predsednik vlade,
političke partije
Rebalans budžeta (socijalna politika)
Predsednik vlade, MMF,
ekonomski eksperti
Svetski dan borbe protv siromaštva
Ministarstvo rada i socijalne politike
Svetski dan borbe protiv gladi
Ministar poljoprivrede,
Svetska organizacija za hranu
Tabela 3. Dominantne teme TV priloga fokusiranih na opšte siromaštvo i ključni
akteri u analiziranim tekstovima
Osim iznošenja statističkih podataka o broju penzionera i prosečnoj
visini njihovih mesečnih sledovanja, te iznosu za koji je državni budžet
umanjen u pružanju pomoći jednoj od najugroženijih kategorija stanovništva
novinari su se fokusirali na njihovo nezadovoljstvo visinom pomoći. Štrajk
pravosudne administracije predstavljen je kroz oštru polemiku sindikalnih
predstavnika i Ministarstva pravde o postavljenim zahtevima, ali i kroz vidno
negodovanje oštećenih strana koje su trpele posledice: građani, agencije
za nekretnine, advokatske kancelarije itd. Pregovori policijskih sindikata
o poboljšanju materijalnog položaja i niza drugih zahteva prezentovani
su u nešto svedenijem obliku, zajedničkim izjavama svih policijskih
sindikata i ministra policije. U okvirivanju izveštaja o problematici
usvajanja Zakona o penzionom i invalidskom osiguranju (zakon je prvo
povučen iz skupštinske procedure, a potom ponovno vraćanje bez ikakvih
izmena u roku od nekoliko dana ) osim glavnih aktera republičke vlade i
sindikalaca neki mediji u dijalog su uključili i pojedine političke partije
iz vladajuće koalicije iz čijih komentara su se mogla čuti različita viđenja
problema. Širenjem perspektive o ocenjivanju poteza vlade, odnosno
ustupajući više prostora političkoj eliti sindikalci su kroz nekoliko izjava
ilustrovanih opštim kadrovima sa organizovanog protesta u Novom Sadu
svedeni na malu dozu u odnosu na značaj teme za širu javnost koja ih se
58
Televizijska slika siromaštva i socijalne inkluzije u Srbiji
i te kako tiče. Tema o rebalansu budžeta uključivala je pregovore MMF-a
i republičke vlade, a posmatrani mediji u izveštajima akcenat su stavili na
potrebu izdvajanja većeg novca iz budžeta za socijalno ugrožene kako bi
se sprečilo dalje produbljivanje siromaštva u Srbiji. Socijalno ugroženi
(kao kategorija) predmet su odnosno objekti priče. Dakle, navedene teme
predstavljene su uglavnom kroz odnose institucionalnih aktera (izuzimajući
penzionere) i ukazuju na sistemske probleme kojima se novinari uglavnom
bave posledicama događaja što kao krajnju sliku ima nerazumevanje realnih
socijalnih procesa u zemlji. Ispitivanje strukture diskursa pokazuje da su
novinari i urednici Svetski dan borbe protiv gladi (16. oktobar) i Svetski
dan borbe protiv siromaštva (17. oktobar) iskoristili samo kao povod da
se osvrnu na statistiku opšteg siromaštva („Na svetski dan hrane milijarda
gladnih. U Srbiji pola miliona živi ispod granice siromaštva”; „Sedamsto
pedeset hiljada gladnih u Srbiji”; „Šezdeset osam hiljada porodica prima
socijalnu pomoć”; „Svako četvrto dete u Srbiji je siromašno, a svako osmo
živi u krajnjoj bedi.”, „Prema podacima Crvenog krsta Srbije, u Narodnim
kuhinjama se dnevno napravi preko 37.000 obroka” itd.), čime se stiče
utisak zamagljene slike nepregledne armije gladnih i siromašnih bez ličnog
identiteta, što je čini hladnom, bez ikakve empatije za onog kome je upućena.
Kada je u pitanju isticanje siromašnog pojedinca ili porodice, u
posmatranom korpusu uočen je ekstremno mali broj primera koji su
mogli da se klasifikuju kao epizodni okvir. Samo tri priče u fokusu imaju
identifikovane siromašne porodice i pojedince i to u kategoriji uskraćenosti
egzistencijalnih potreba. Interesantno je da su dve od pomenute tri priče
prikazane kroz dva dijametralno suprotna primera: u jednoj kao negativan,22
a u drugoj kao pozitivan23 primer manifestovanja moći lokalne politike. Iako
se radi o nedovoljnom broju primera za izvođenje nekog opšteg zaključka,
ipak činjenica da o siromaštvu uglavnom govore politički subjekti upućuje
na to da analizirani medijski tekstovi oblikuju poruku koja govori da
pojedinac teško može samostalno da se bori protiv siromaštva.
Tema prvog priloga je siromašna porodica iz okoline Vršca koja je ostala bez kuće i
imanja zbog izgradnje puta preko njihove zemlje. Dogovor sa čelnicima lokalne vlade
(ne navodi se koje) bio je da ustupe plac, a oni njima zauzvrat novi plac i materijal za
novu kuću. Međutim, šest godina kasnije petočlana porodica Monja živi u sklepanoj
straćari bez struje, vode i bilo kakvih sredstava za život. U prilogu govore muž i žena
i dvoje dece i s druge strane sadašnji predsednik opštine Vršac.
23 Dvanaestočlanoj porodici iz okoline Pirota opština je kupila kuću od 70 kvadrata i
opremila je nameštajem. S jedne strane, predstavnici vlasti (radikali) se hvale svojim
humanitarnim gestom, ali su i siroti Rančići srećni što su dobili krov nad glavom. Otac
ima invalidsku penziju od 13.000 i njih 12 od toga preživljava. U prilogu govori pet
članova siromašne porodice (otac invalid, majka i troje dece) i predsednik opštine i
jedan odbornik.
22
59
Brankica Drašković
3.3 Percepcija glavnih poteškoća rešavanja problema siromaštva
i socijalne inkluzije
Na samom početku treba napomenuti da ni u jednom tekstu nije
upotrebljen termin socijalna inkluzija što je već u startu ograničavalo
analizu percepcije glavnih poteškoća samo na pojam siromaštva. Uočeni
nedostatak može se tumačiti kao posledica novinarskog i uredničkog
nepoznavanja ovog pojma i njegove male frekventnosti u javnoj upotrebi
i političkom diskursu, tako da nerazumevanje samog koncepta socijalne
inkluzije otežava i njegovo medijsko predstavljanje. Takođe, ni u jednom
tekstu nije spomenuta nacionalna Strategija za borbu protiv siromaštva niti
koji su njeni efekti osam godina od kako je usvojena. Samo u jednom prilogu
na TV Prva bilo je reči o usvajanju novog Zakona o socijalnoj pomoći kao
instrumenta za redefinisanje socijalne politike. Analizom je utvrđeno da se
u 93 odsto tekstova siromaštvo uopšte ne navodi kao uzrok nekog događaja,
u 85 odsto tekstova se ne navode bilo koji uzroci siromaštva (ljudi, procesi,
institucije), pa je i samim tim logičan rezultat istraživanja da se u 89
odsto njih ne navodi nikakvo rešenje problema. Drugim rečima, ako se ne
suočava sa uzrocima teško može da se vidi i rešenje određenog problema.
Servirajući opšte podatke koje im institucije dostavljaju i fokusirajući se
na opšta mesta ne unoseći se u dublje analize ove teme stiče se utisak da se
medijska slika utapa u društveno-političku klimu koja je hronično obolela
od pretpostavke da su uzroci siromaštva svima jasni i da nad njima nema
potrebe lamentirati. Odgovori o rešavanju problema siromaštva i ispitivanju
odgovornosti političke elite u tom procesu se retko traže, uglavnom se
nemušto komentarišu kao u primeru jednog priloga na TV Prvoj „malo ko
razume makroekonomsku strategiju političara”. Uvidom u onaj mali deo
korpusa u kojem se navode uzroci izdvajaju se uglavnom makroprocesi kao
što su svetska ekonomska kriza ili tranzicija ili se s druge strane svode na
lokalnu dimenziju pojedinačnih slučajeva koje su odraz opšteg siromašenja
društva kao što je recimo tekst koji je metaforično naslovljen „Besparica
pritiska i Naisu” (TV5) o tome kako su sportske aktivnosti rukometašica
kluba ”Naisa” dovedene u pitanje zbog toga što nisu primile tri plate unazad,
te i da im preti izbacivanje iz stanova zbog neplaćenih računa. Ovaj primer
pokazuje i da se na problem siromaštva u medijima ne ukazuje samo kroz
sliku socijalno isključenih grupa (penzioneri, deca, žene, izbegli i raseljeni
itd.) već odražava trend prikazivanja siromašenja celokupnog društva što se
i izdvaja kao osnovna poteškoća rešavanja ovog problema. Osećaj da celo
društvo tone izaziva pomirljivost što opet odgovara najpre političkoj eliti.
60
Televizijska slika siromaštva i socijalne inkluzije u Srbiji
Zaključak
Iako definitivni zaključci ne mogu da se izvuku s obzirom na kratak
vremenski period istraživanja, ipak rezultati analize posmatranog korpusa
mogu da ukažu na nekoliko važnih pravaca eventualnih budućih istraživanja
u ovoj oblasti. Kao prvo, potvrđena je polazna hipoteza da na formulisanje
i sadržaj okvira medijskih poruka u televizijskim vestima ne utiču samo
dnevni društveno-politički događaji već i diskursi koje zastupaju novinari
i urednici informativnih programa odabranih televizija. Pokazalo se da
analogija sa okvirima preuzetim iz ranijih istraživanja televizijskih vesti
nije u potpunosti primenjiva. Utvrđena je dominacija bezličnog tematskog
okvira siromaštva sa pričama fokusiranim na opšte ekonomsko siromaštvo
stanovništva i zadovoljavanje egzistencijalnih potreba u kojima su glavni
akteri zaposleni u štrajku i penzioneri u čije ime najviše govore vladajuće
strukture. Televizijski novinari i urednici izveštavaju veoma malo i površno
kroz faktografske žanrove ne ulazeći toliko u razloge (uzroke) siromaštva
već se bave krajnjim posledicama događaja, uglavnom štrajkovima kao
osnovnim vidovima protesta kojima određene kategorije zaposlenog
stanovništva izražavaju nezadovoljstvo. Uvidom u onaj mali deo korpusa
u kojem se navode uzroci izdvajaju se uglavnom makroprocesi kao što su
svetska ekonomska kriza ili tranzicija ili se s druge strane svode na lokalnu
dimenziju pojedinačnih slučajeva koje su odraz opšteg siromašenja srpskog
društva. Najsiromašnije stanovništvo se prikazuju u brojkama (statistički
podaci) i kao anonimni građani (vox populi). Human interest pristup
je izražen u zanemarljivom procentu jer izveštaji uglavnom ostaju na
zvaničnim izvorima informacija. Potvrđeno je da jezički elementi na nivou
mikrostrukture teksta, a naročito leksika pomažu ne samo u definisanju
makrostruktura već i u interpretiranju teksta. Predstavljanje aktera je
selektivno, ograničeno i daleko od prikazivanja celokupnog konteksta,
odnosno svedeno na male delove slika koji nemaju tu snagu da dočaraju
na pravi način ozbiljnu problematiku siromaštva. Krajnji zaključak je da je
televizijska slika siromaštva stereotipna, banalizovana i hladna što upućuje
na to da je otuđena od onih koji je dekodiraju.
Literatura
Anderson, D. A. i B. D. Itjul (2001). Pisanje vesti izveštaja za današnje medije. Beograd:
Medija centar.
Bal, Fransis (1997). Moć medija. Beograd: Clio
Bart, Rolan (1979). Retorika slike. Treći program Radio Beograda 41. (465-477).
Bojd, Endriju (2002). Novinarstvo u elektronskim medijima. Beograd: Clio.
Burdje, Pjer (2000). Narcisovo ogledalo, Beograd: Clio.
61
Brankica Drašković
Bullock, E. H, Wyche, F.K, Williams, R.W. (2001). Media Images of the Poor. Journal of
Social issues. 57(2): 229–246.
Crnobrnja, Stanko (2010). Estetika televizije i novih medija. Beograd: Clio
Drašković, Brankica (2011). Struktura žanrova u TV Dnevniku. Mesto i
značaj medijskih studija za međuregionalnu saradnju. Novi Sad:
Filozofski fakultet. Zbornik radova II, (11–29).
Eko, Umberto (1973). Kultura, informacija, komunikacija. Beograd: Nolit.
Entman, R. M.(1993). Framing:Toward Clarification of Fractured Paradigm. Journal of
Communications, 43(4): 51–58.
Entman, R.M. (1995). Television, democratic theory and the visual construction of poverty.
Research in Political Sociology, 7: 139–160.
Fairclough, Norman (2003). Analysing Discourse:Textual Analysis for Social Research.
London, NewYork: Routledge.
Fiske J. – J. Hartley (2003). Reading Television. New York: Routledge.
Harrison, Jackie (2006). News. London, New York: Routledge.
Kolin, Marija (2008). Obrasci života u siromaštvu i nove paradigme Evropske unije.
Sociologija. 2(2): 191–206. Posećeno 10. 9. 2010. URL: http:// www.komunikacija.
org.rs
Letica, Zdravko (2003). Televizjsko novinarstvo. Zagreb: Disput.
Mek Kvin, Dejvid (2000). Televizija. Beograd: Clio.
Savić, Svenka (1993). Diskurs analiza. Novi Sad: Filozofski fakultet.
Sokolov, A. G. (2003). Dramaturgija i montaža (Televizija, film, video). Elektronsko
izdanje udžbenika namenjeno studentima Akademije umetnosti u Novom Sadu (sa
ruskog preveo i obradio Marko Babac)
Strategija za smanjenje siromaštva u Srbiji (2003). URL:http://www.inkluzija.gov.rs
Siromaštvo iz ugla civilnog društva (2002). Posećeno 15. 9.2010. URL: http://www.scribd.
com/doc / 7049108/ siromastvostudija
Stropnik, Nada (1994). Linija siromaštva – osnovni koncepti. Revija za socijalnu politiku
(Onlajn), Svezak 1, Br.1. Posećeno 20. 9. 2010. http://www.rsp.hr/ojs2/index.php/rsp/
article/view/615
Tomić, Velinka (2007). Siromaštvo i socijalna isključenost – osnovne definicije i
indikatori. U: Sociološka luča, ½, str, 149–166. Posećeno 10. 9. 2010. URL:http://
www.socioloskaluca.ac.me
Van Dijk, Teun (2001). Critical Discourse Analysis. In: D. Tannen, D. Schiffrin – H.
Hamilton (eds.), Handbook of Discourse Analysis. Oxford : Blackwell. (352-371)
Van Dijk, Teun (2008). Discourse and context: a sociocognitive approach. Cambridge,
New York : Cambridge University Press.
Van Dijk, T. A. (1998). The Study of Discourse. Discourse as Structure and Process –
Discourse Studies: A Multidisciplinary Introduction. London: SagePublications.
Volume 1:134.
62
Televizijska slika siromaštva i socijalne inkluzije u Srbiji
Brankica Drašković
TELEVISED IMAGE OF POVERTY
AND SOCIAL EXCLUSION IN SERBIA
Summary
The paper is based on media framing theory and methodology of
critical discourse analysis and content analysis, for the purpose of research
how television, as an important mirror of reality and social events, perceive
the topic of poverty and social exclusion in Serbia. The units of analysis were
television news items in central newscasts of on seven TV stations different
in an editorial policies and ownership structure.The sample consisted of 47
central newscasts shown in the period 14th-27th October 2010. Television
news were analyzed by using content analysis and discourse of media
messages related to poverty and social exclusion in the period which was
presumed to have greater distribution intensity (included the two major
events related to the subject: International Day for the Eradication of Poverty
and World Food Day) trying to reveal the key stakeholders of the process,
key dimensions of their relationship and the framework of representing of
publicity so that relevant conclusions about the dominant discourse could
be drawn.
This research has shown that television journalists and editors report
very little and in superficial manner about these topics, without discussing
the reasons (causes) of poverty, but rather dealing with consequences,
mostly strikes as the main types of protest through which certain categories
of the employed citizens express dissatisfaction. The poorest groups are
represented through numbers (statistical data) and as anonimous citizens
(vox populi). Human interest approach is neglected because the reports
mostly remain on official sources of information. TV image is stereotypical,
banal and cold which leads to the final conclusion that it is detached from
the ones who are decoding it.
Key words: poverty, social exclusion, television news, discourse
analysis, perception, framing, TV image
63
MEDIA DISCOURSE OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION
Zlatomir Gajić
Odsek za medijske studije
Filozofski fakultet
Univerzitet u Novom Sadu
[email protected]
UDK: 070:004.738.5
81’42:316.4.063(497.11)
DISKURS SIROMAŠTVA U KONTEKSTU SVETSKOG
DANA BORBE PROTIV SIROMAŠTVA NA SAJTU B92:
STUDIJA SLUČAJA1
Sažetak
Da bi se prikazao diskurs siromaštva u kontekstu Svetskog dana
borbe protiv siromaštva na sajtu B92, analizirani su informativni
tekstovi i blogovi sa komentarima u oktobru 2010. Od sedam
objavljenih tekstova na temu siromaštva, šest su preuzeti iz drugih
izvora, što ukazuje na malu pažnju redakcije prema temi. Svi tekstovi
žanrovski pripadaju vestima ili izveštajima, pa prenose samo osnovnu
informaciju ili citiraju izjavu zvaničnog lica, a opterećeni su i brojnim
ciframa, te statističkim i drugim podacima, koji ilustruju problem,
ali ne nude rešenje. Upadljivo je odsustvo analitičkog pristupa kroz
tekstove stručnjaka ili intervjue sa njima. Uz svaki tekst su i komentari
čitalaca, ali je njihov broj skroman u odnosu na najčitanije vesti sajta
sa stotinama komentara, a opaske su od osuda citiranih govornika i
ličnih primera nemaštine, do izliva apatije i neverice u bolje sutra.
Slično je i na blog stranama, sa samo četiri posta koji se dotiču teme
siromaštva.
Ključne reči: internet, sajt, vest, komentar, blog, siromaštvo.
Uvod: novinarstvo na internetu
Bez obzira na vrstu medija, bio on klasičan ili nov, osnovni cilj
novinara uvek ostaje isti: objaviti vest što tačnije i što brže. Iako u 21.
veku obrađuju i prate izuzetno složenu ljudsku zajednicu sa daleko
komplikovanijim društvenim odnosima nego što je to bilo u prošlosti (Krejg
2010: 22–23), novinarima su danas na raspolaganju i sredstva za rad bez
1
Ovаj rаd nаstаo je u okviru projektа Medijski diskurs siromаštvа i socijаlne isključenosti koji je
reаlizovаo Odsek zа medijske studije Filozofskog fаkultetа u Novom Sаdu. Projekаt je pomogаo
Regionаlni progrаm zа istrаživаnje i promociju Zаpаdnog Bаlkаnа Univerzitetа u Frаjburgu,
Švаjcаrskа (Regional Research Promotion Programme in the Western Balkans of the University
of Fribourg, Switzerland – RRPP), а koji je finаnsirаla Agencijа zа rаzvoj i sаrаdnju Švаjcаrske
(Swiss Agency for Development and Cooperation – SDC).
65
Zlatomir Gajić
presedana, savremene tehnološke alatke za komuniciranje i prikupljanje
informacija, kao i njihovu selekciju, obradu i dalji plasman. Internet u
svojoj suštini objedinjuje veliki broj inovacija, ujedno se oslanjajući i na
tehnološke standarde klasičnih medija, pa tako na stranicama informativnih
i drugih sajtova uvek mogu da se vide pisani tekstovi, kao najčešći primarni
prenosioci vesti i drugih informacija, ali su u sve većoj meri prisutni i audio
i video materijali, snimci koji se uz pomoć posebno ponuđenih sredstava za
reprodukciju – plejera, takođe koriste za plasman medijskog sadržaja, kao
dopuna pisanoj reči ili samostalno. Na taj način internet, kao živa materija,
koja se bez prestanka razvija, napreduje i usavršava kroz procese ugrađene
u način njenog funkcionisanja, nastoji da objedini klasične medije koji su
joj prethodili.
Ukoliko internet uporedimo sa televizijom i štampanim medijima,
uočljivo je da informativni sajtovi nastoje da svoje sadržaje bitno obogate
živom slikom kao verodostojnim dokazom istinitosti iznete tvrdnje, mada
oni još uvek funkcionišu po principima najviše nalik na štampu, uz određene
prednosti, ali i mane. Put informacije od autora do recipijenta direktno je
suočen sa postavljanjem pisanog sadržaja, koji na internetu, za razliku od
štampe, ne mora da prolazi kroz dugotrajan, spor i skup proces štampanja,
koji pri tom i ograničava vreme objavljivanja sadržaja na jedan do tri termina
dnevno, što zavisi od broja planiranih izdanja u danu. Brzina i jednostavnost
upravljanja pisanim sadržajem u doba sveopšteg razvoja informatičke
pismenosti, kao i načini plasmana tih sadržaja na željene internet adrese,
garantuju brzinu protoka informacija koja omogućuje objavljivanje vesti o
nekom događaju gotovo u istom trenutku kada se on i odigrao u stvarnosti.
Ipak, sama činjenica da se vesti na internetu prvenstveno čitaju, ukazuje
na potrebu za većom pažnjom i koncentracijom recipijenta, koji putem
radija ili televizije neku informaciju može da usvoji i nesvesno, slučajno
ili u prolazu, dok na internetu sam bira sadržaj za koji je zainteresovan
(Krejg 2010: 30). Upravo ta neophodnost pravljenja izbora, nametnuta i
ograničenim prostorom jednog otvorenog „prozora” sa nizom različitih
primarnih informacija za čiju je dublju čitalačku obradu potrebno pokretanje
posebnog linka, predstavlja slabost interneta u odnosu na štampu, gde
izverziran čitalac jednim pogledom prati osnovne informacije kroz naslove,
a usput prelazeći i preko ostatka tekstualne opreme dobija sveobuhvatniju
sliku o plasiranom informativnom sadržaju. Ipak, veliku prednost interneta
u odnosu na sve druge pomenute medije donosi jedna od njegovih osnovnih
osobina – interaktivnost.
Osim što u virtualnom prostoru ima osećaj da se sve dešava u tom
trenutku, posetilac informativnih sajtova stiče utisak i da su svi sadržaji
namenjeni upravo i samo njemu, što je psihološki fenomen proistekao
kao direktna posledica uvek dostupne i moguće dvosmernosti u protoku
66
DISKURS SIROMAŠTVA U KONTEKSTU SVETSKOG DANA BORBE PROTIV
SIROMAŠTVA NA SAJTU B92: STUDIJA SLUČAJA
informacije. Internetski sajtovi danas uz plasiran informativni ili drugi
sadržaj, po pravilu, ostavljaju prostor i za reakcije čitalaca, koji tako
dobijaju mogućnost, čak i otvoren poziv, da sa ostatkom auditorijuma
podele svoj sud o izrečenom, da ga prokomentarišu, ocene ili nadopune
novim informacijama, činjenicama ili drugom vrstom dodatka. Čak i tako
se krug ne zatvara, jer svaki potencijalni komentar ostavlja prostor za novu
polemiku, što je proces koji, teorijski, može da traje u večnost. Takva
demokratičnost mreže, sa mogućnostima za protok i dopunu informacija
koje u klasičnim medijima do sada nisu bile izvodljive, utiče i na promenu
standardne slike o novinaru kao ekskluzivnom vlasniku informacije, koju
plasira prema svom nahođenju. Interaktivnost tu ulogu može da dodeli i
čitaocu, koji u tako uspostavljenim uzajamno-povratnim odnosima više
nema samo ulogu pasivnog posmatrača stvarnosti koja mu se, uz to, i plasira
indirektno, putem novinara kao posrednika, već naprotiv, ima mogućnost da
i sam učestvuje u toj stvarnosti i, pre svega, plasmanu medijske slike o njoj.
Još veću ulogu pojedincu, koji ne mora nužno da bude iz same
novinarske profesije da bi učestvovao u kreiranju neke informacije i njenom
plasmanu, dala je pojava blogova, kao vrste ličnih zabeleški, dnevnika ili
razmišljanja, stavova, komentara, analiza i ideja, koje potpuno besplatno
mogu da se postavljaju na za to određena mesta u sajber prostoru, bez
ograničenja u vrstama sadržaja (osim etičkih) ili načinima njihovog
plasmana i alatkama koje se pri tom koriste. Ova vrsta građanskog
novinarstva naročito je zaživela nakon nekih velikih kriznih trenutaka u
novijoj istoriji ljudska zajednice, poput NATO bombardovanja Jugoslavije,
terorističkog napada na Svetski trgovinski centar u Njujorku, ili američkih
ratnih dejstava na Bliskom istoku, kada su se blogovi pokazali kao vredan
izvor informacija i iskustava iz prve ruke, do kakvih ne može da se dođe
klasičnim novinarskim pristupom. Svesne značaja blogova u savremenom
sistemu masovnog komuniciranja, mnoge medijske kuće danas nastoje da
otvore i javnom mnjenju približe blog odeljke na svojim sajtovima (Krejg
2010: 47). Kako je u međuvremenu došlo do postepenog izjednačavanja
bloga sa zvaničnim izvorima vesti, i sami novinari sve češće počinju da pišu
i vode ovakve lične javne dnevnike, pa se tako polako gube jasne granice
novinarske profesije (Đorđević 2007: 59–60).
Medijski uzorak
Istraživanje diskursa siromaštva na širem uzorku medijske scene u
Srbiji obuhvatilo je i deo korpusa zastupljenog na internetu. Ovaj neklasičan
medij, u skladu sa vremenom i ubrzanim tehnološkim napretkom, veoma
primetnim i u medijskoj sferi, u čiju je samu srž duboko utisnut, polako,
ali sigurno osvaja sve veći prostor i na srpskoj informativnoj sceni. S
67
Zlatomir Gajić
obzirom na to da je internet, po procentu zastupljenosti među građanima
kao osnovno sredstvo dnevnog informisanja i uopšte pri samom vrhu, te da
ozbiljno ugrožava dosadašnju dominaciju konvencionalnih medija, radija,
televizije ili štampe, za potrebe ovog istraživanja analizirano je prisustvo
teme u informativnom odeljku sajta B92, koji se po broju poseta i ostvarenim
interaktivnim odnosima između redakcije i čitalaca, po kriterijumu koji je
u domenu ostalih medija jednak slušanosti, gledanosti i čitanosti, smatra
vodećim u državi. Ova konstatacija se na sajt B92 odnosi pre svega kao
na samostalnu informativnu jedinicu, suprotstavljenu čestoj pojavi onlajn
izdanja štampanih medija, među kojima blic.rs drži primat, mada i B92
funkcioniše u tesnoj korelaciji sa ostalim segmentima istoimene medijske
kuće, radio-stanicom i televizijskim programom.
Uzorak priloga sa interneta uziman je po principu posvećenosti
temi siromaštva u kontekstu dva za nju značajna datuma, 16. oktobra kao
Svetskog dana hrane i posebno 17. oktobra – Svetskog dana borbe protiv
siromaštva. Pregledani su čitav informativni deo sajta u mesecu oktobru
2010. i blog odeljak istog sajta (na adresi blog.B92.net), a iz šireg korpusa
je izabran uzorak od sedam tekstova različitih žanrova, i četiri priloga iz
sfere bloga, ukupno uzev – sve medijske jedinice koje su se pozabavile
posmatranom temom. S obzirom na interaktivnost internetskih sajtova, u
ovom slučaju mogućnost posetilaca da uz svaki tekst ili drugi prilog ostave
i poneku ličnu opasku ili drugi prateći sadržaj, uz svaku od posmatranih 11
jedinica analizirana je i grupa pripadajućih komentara, čiji se broj kretao
u rasponu od minimalno dva do maksimalno 104, a ukupno ih je bilo 269.
Analiza
1. Sajt B92
Sajt B92 sve navedene prednosti interneta iskoristio je na najbolji
moguć način: blagovremeno se uključujući u moderne tokove i trendove
u savremenom novinarstvu, od samog nastanka izborio je visok rejting u
srpskom medijskom prostoru, i šire. Dok većina vodećih ili najposećenijih
informativnih sajtova u Srbiji funkcioniše kao onlajn izdanja dnevnih novina,
gde se isti tekstovi prenose i u štampanoj i u internet verziji, sa eventualnim
malim prilagođenjima, skraćenjima ili segmentacijom tekstova kako bi se
izbegla međusobna marketinška konkurencija u okviru iste medijske kuće,
sajt B92 nastoji da se predstavi kao samostalan izvor informacija. U praksi
ove redakcije ipak je prisutna direktna povezanost sa ostalim segmentima
istoimene medijske kuće, koja objedinjuje i radio i televizijski program,
pa se u osnovnom informativnom bloku uglavnom pojavljuju vesti koje
su već mogle ili će uskoro moći da se čuju ili vide u drugom obliku pod
68
DISKURS SIROMAŠTVA U KONTEKSTU SVETSKOG DANA BORBE PROTIV
SIROMAŠTVA NA SAJTU B92: STUDIJA SLUČAJA
istim logom. Pisan tekst objavljen na sajtu, veoma često je ilustrovan i
obogaćen video zapisom, koji uglavnom sadrži proširenu priču sadržanu
u pisanoj formi, obogaćenu anketama, činjenicama i drugim dodatnim
izvorima informacija, uz adekvatnu sliku koja prati kontekst reči. Ipak, sajt
sadrži i drugu vrstu novinarskog rada, stručnu analizu aktuelnih događaja i
pojava, kroz različite komentatorske tekstove eksperata za pojedine oblasti,
plasirane putem rubrika kao što su „B92 teme” ili „Moj ugao”, a veoma
često na ovom mestu mogu da se pročitaju i tekstovi tog tipa preuzeti od
drugih medijskih kuća iz zemlje i regiona.
Sveobuhvatan segment za svaku pojedinu vrstu medijskog sadržaja
koja se plasira putem sajta B92 predstavljaju komentari posetilaca, koji
po pravilu u velikom broju, što ipak varira u zavisnosti od važnosti teme,
dopunjuju sam osnovni medijski sadržaj različitim uglovima gledanja,
dopunama, pojašnjenjima, polemikama, osporavanjima, kontraargumentima
i drugim vrstama interakcije. U tom smislu je blog odeljak ovog sajta
najrazvijeniji, jer je na tom mestu formirana brojna zajednica blogera i
njihovih komentatora i polemičara, koja uz veliku količinu svakodnevnih
postova zanimljive i raznolike sadržine raste iz dana u dan i dobija na sve
većem značaju, kao i sam sajt na kojem se ta igra otkrivanja istine igra
učestalo i bez prestanka.
2. Informativni tekstovi
Korpus analiziranih medijskih sadržaja na temu siromaštva,
objavljenih na sajtu B92 u oktobru 2010. godine, sadrži sedam tekstova,
koji ilustruju da je odnos ove medijske kuće prema jednom od tri najveća
društvena problema u našoj zemlji sličan opštoj slici siromaštva u medijima.
Od navedenog korpusa, čak šest tekstova je preuzeto iz drugih izvora, od
čega su četiri agencijske vesti, koje na precizan način barataju činjenicama,
ali su uglavnom opterećene velikim brojem statističkih podataka, što ostavlja
utisak revnosnog, ali hladnog odnosa prema temi. Siromaštvo tako u ovom
mediju dobija bezličan izraz, oslobođen komentatorskog elementa i bilo
kakve emotivne crte, za koju u formi agencijske vesti ionako nema mesta.
Preostala dva teksta preuzeta su od štampanih medija, oba u formi članka,
koja uz obilje relevantnih podataka uključuje i stručnu ekspertizu, što je i u
njima slučaj, pa može da se kaže da oni donekle zadiru i u sferu analitičkog
pristupa obradi teme. Ipak, kao sagovornici u svim ovim tekstovima se
uglavnom javljaju političari i to na državnim funkcijama koje upućuju
na bavljenje problemima proisteklim iz okvira siromaštva i socijalne
isključenosti. Uz njih se u jednom tekstu javlja i jedan humanitarni radnik,
a u drugom su prisutna dva sindikalna lidera, dok se običnom građaninu ne
daje nikakav prostor u bilo kojem od ovih šest tekstova.
69
Zlatomir Gajić
Prateći vizuelni segment, u vidu ilustrativnih fotografija, uglavnom
sledi stereotipe o siromaštvu, nudeći prizore beskućnika i prosjaka, dok
su dva teksta objavljena bez bilo kakve ilustracije. Jedini tekst proistekao
direktno iz same redakcije B92 objavljen je u formi izveštaja sa humanitarne
akcije prikupljanja potpisa za povećanje dečijeg dodatka, organizovane u
Nišu. Tekstualna celina je ovde obogaćena video zapisom, koji uz nešto širi
izveštaj sa događaja sadrži i izjave aktera akcije, kao i anketu sa građanima.
Analiza objavljenih tekstova dovodi do zaključka da ova vrsta
medijskog sadržaja na sajtu B92 ima iste karakteristike kao tekstovi
pripremani za druge vrste medija, prvenstveno za štampu, u kojoj se ovde
često vidi i neposredan izvor za pribavljanje informacija. Jedinu upadljivu
razliku u odnosu na ostale medije, u skladu sa opštim osobinama interneta,
donosi interaktivnost, koja se na ovom mestu ogleda kroz otvorenu
mogućnost posetiocima sajta da uz svaki objavljen prilog ostave svoj
komentar. Tu mogućnost su korisnici medijskih usluga sajta B92, koji su se
zanimali za temu siromaštva obrađenu kroz analizirane tekstove, iskoristili
tek donekle, ostavljajući daleko manji broj komentara nego što je to slučaj
uz teme kojima se i u samom načinu redakcijskog plasmana pridaje veća
važnost i prioritet.
3. Komentari čitalaca
Kritička analiza medijskog uzorka korišćenog za potrebe ovog
istraživanja na prvom mestu otkriva da je problem siromaštva daleko manje
zanimljiv javnom mnjenju, konkretno u ovom slučaju – posetiocima sajta
B92, nego neke druge teme koje su atraktivnije po današnjim kriterijumima
tržišnog poimanja medijske slike, a najčešće su iz sfere političkih skandala
ili estrade, sa subjektima ili objektima iz domena vladajuće političke elite
ili društvenog sloja koji se u medijima predstavlja kao džet-set. Dok uz
tekstove sa takvim temama često bude i po nekoliko stotina komentara,
uz ovde analizirane sadržaje sajta na temu siromaštva broj registrovanih
postova je vrlo mali: samo dva teksta imaju više od 10, ali ne i od 20
komentara, uz četiri priloga se javilo manje od pet posetilaca, a uz jedan ne
postoje zabeleženi komentari.
Ovi podaci ne moraju nužno da znače da tema siromaštva ne privlači
pažnju čitalaca, već da je ona srazmerna sa prostorom i nivoom posvećenosti
koji se temi pridaju u posmatranom mediju, dok dublja analiza sadržaja
komentara otkriva da je verovatni razlog slabe zainteresovanosti čitalaca
osećaj rezignacije i beznađa koji vlada većim delom javnosti i koji posetioce
sajta, i uopšte pratioce dešavanja na javnoj sceni, udaljava od razmišljanja
na temu bavljenja ovim problemom. Tome u prilog govori i zapažanje da
veliki broj komentara uopšte i ne korespondira sa tekstom, već se, bez obzira
70
DISKURS SIROMAŠTVA U KONTEKSTU SVETSKOG DANA BORBE PROTIV
SIROMAŠTVA NA SAJTU B92: STUDIJA SLUČAJA
na neposredan sadržaj priloga i uključene subjekte i objekte, u njima kriju
kratke konstatacije krajnje nepovoljnog stanja u društvu i gotovo potpuno
odsustvo vere u bilo kakvo poboljšanje u bližoj budućnosti.
Retki komentatori koji pokazuju snažniju volju i želju da se problem
nekako reši, ulaze u kritičke osvrte na tekst, koji uglavnom poprimaju ton
oštrog suprotstavljanja rečenom, uz primetno neslaganje sa brojčanom
ili opisno iznesenom slikom siromaštva u prilogu. Kao razlozi za tako
nešto najčešće se navode nastojanja političara, kao osnovnih subjekata u
komentarisanim tekstovima, da umanjenjem problema i ulepšavanjem
stvarne slike stanja u društvu, umanje kritičke osude na svoj račun i poprave
sliku o sebi u javnosti. Ton kojim se upućuju takve kritike nikada nije blag
ili pomirljiv, a osude se kreću u rasponu od oštrih do vrlo direktnih, grubih
i optužujućih. U istu grupu kojoj je upućen animozitet većine posetilaca, u
jednom karakterističnom primeru svrstan je i sindikalni lider koji se javlja
kao subjekt u tekstu pod nazivom „Čanak: penzije generator siromaštva”
(objavljenom 12. 10. 2010. u rubrici „Biz”). Njemu komentari pripisuju da
zamenjuje teze, da ne poznaje materiju kojom se bavi i da je, kao veoma
dobro situiran pojedinac, potpuno nekompetentan da bude u ulozi u kojoj
se nalazi.
Među vrlo retkim direktnim obraćanjima komentatora ispod
analiziranih tekstova bilo kome, primetna je samo jedna ironična opaska
upućena predsedniku države koji se u komentarisanom prilogu uopšte
i ne pojavljuje, kao i jedna resornom ministru koji se u izveštaju javlja
kao vodeći subjekt čije se saopštenje prenosi („Ljajić: siromašnih više
nego 2000”, objavljen 25. 10. 2010. u rubrici „Biz”). Najdrastičniji slučaj
komentatorske oštrine ispoljio je posetilac potpisan pod šifrom „Pogledaj
dom svoj anđele”, koji u svom prilogu uz tekst „Pola miliona siromašnih
u Srbiji” (16. 10. 2010, rubrika „Biz”) aktuelnu vlast u Srbiji dovodi u
kontekst sa najvećim zločincima u istoriji čovečanstva. Sa druge strane,
ne postoji nijedan komentar koji bi na bilo koji način pokušao da ublaži
negativnu ulogu vlasti i njenu krivicu za ekspanziju siromaštva u zemlji, a
kao uzrok tome niko ne navodi ni svetsku ekonomsku krizu.
Primetna je i pojava da se većina komentatora skriva iza mogućnosti
da svoje sadržaje plasira anonimno, bez potpisa, ili pod pseudonimom koji o
ličnosti autora ne otkriva gotovo ništa. Ipak, sam sadržaj komentara otkriva
da je među njihovim autorima najveći broj pripadnika nižih socijalnih
slojeva, na samoj granici elementarne egzistencije, pa čak i ispod te crte.
Tome u prilog govori velik procenat komentara koji sadrže lične primere,
u kojima komentator kao subjekat u prvom licu iznosi svoju ili porodičnu
tešku situaciju ili pak dramatične slučajeve iz bližeg okruženja. U jednom od
takvih primera, uz tekst „Ispod crte siromaštva 650.000 ljudi” (19. 10. 2010,
„Biz”), krug onih koji se najčešće, gotovo po difoltu, optužuju za loše stanje
biva proširen na poslodavca, kojeg komentator naziva – robovlasnikom.
71
Zlatomir Gajić
U kategoriji komentara sa ličnim primerima primetna su i dva u kojima
autori iznose svoje iskustvo iz zemalja Evropske unije, gde je, kako navode,
nivo socijalne brige za ugrožene društvene kategorije daleko veći nego u
Srbiji, što ilustruju i statističkim podacima i procentima. Manji broj priloga
posetilaca sadrži tvrdnje argumentovane upravo na taj način, brojkama,
što ukazuje da se među komentatorima javljaju i oni koji ne žele da budu
pasivni pred problemom, već mu se suprotstavljaju tražeći i nudeći viđenja
rešenja iz svog ugla.
Totalitetom analiziranih komentatorskih priloga dominira ton
rezigniranosti i razočarenja, prvenstveno opštim stanjem u društvu i dubokim
podelama po imovinskom principu, gde manjina ima mnogo više nego
što joj je realno potrebno, a u tu grupu komentatori uglavnom svrstavaju
pripadnike vladajuće političke i ekonomske elite, dok velika većina, kojoj
pripadaju svi ostali, živi na granici egzistencije, ili barem dovoljno daleko
od bilo kakvog oblika situiranosti koja garantuje miran život i bezbrižnu
budućnost. Apatičnost, mirenje sa takvim stanjem i odsustvo nade u promene
ili bolje sutra, ogledaju se kroz česte kratke opaske komentatora da je Srbija
lider u siromaštvu, dok tome u prilog govori i veoma zastupljen ironičan ton
autora, koji na taj način iskazuju ogorčenje i nemoć pred problemom. Jedan
od komentatora kao moguće rešenje vidi mogućnost boljeg i pažljivijeg
glasanja na sledećim republičkim izborima, ali se taj komentar gubi u većem
broju drugih koji ukazuju na odsustvo pozitivne opcije među kandidatima
za vlast u Srbiji.
Dok analizirani medijski sadržaji ovog i drugih javnih glasila kao
granicu siromaštva postavljaju glad, komentatori na sajtu B92 tu liniju
posmatraju polivalentno, o čemu govori karakterističan primer uz tekst „Pola
miliona siromašnih u Srbiji”. Komentator sa pseudonimom „missplim” kao
objekat sadržan u naslovu ne vidi samo ljude koji nemaju nikakve prihode
i žive po najnižim standardima elementarne ljudske egzistencije, već pojam
siromaštva proširuje i na neke više kategorije na socijalnoj lestvici:
„Dodajte i 2,5 miliona onih koji imaju hleb i ne šetaju odrpani ulicama
i 2 miliona onih koji kad plate troškove stanovanja i hranu za ceo
mesec imaju taman toliko da kupe sebi knjigu ili dve ako ne odluče
da na drugi način potroše taj novac. To je sve siromaštvo, dragi moji.
Kad su vam ruke vezane besparicom.”
Na taj način komentari kao sastavni deo informativnog sadržaja
u medijskom domenu interneta opravdavaju ulogu koju im je dodelila
uspostavljena kategorija građanskog novinarstva. Oni govore da savremen
pratilac dešavanja na javnoj sceni prestaje da bude pasivan, te da se vrlo
aktivno uključuje u krug kreiranja i prenošenja informacije, dok drastični
primeri društveno korisnih tema, kao što je borba protiv siromaštva, ukazuju
i na njegovo nemirenje sa slikom koju o problemu nude konvencionalni
72
DISKURS SIROMAŠTVA U KONTEKSTU SVETSKOG DANA BORBE PROTIV
SIROMAŠTVA NA SAJTU B92: STUDIJA SLUČAJA
mediji. Posetilac informativnog sajta koji ostavi komentar, kao što je
pokazala analiza medijskog korpusa o siromaštvu na internet adresi B92.
net, nastoji da se i njegov glas, mišljenje i stav nađu u tom proširenom
informacionom krugu, i da na taj način poveća spektar mogućnosti drugog
posetioca koji samo traga za istinom.
4. Blogovi
Sličan, nizak stepen zainteresovanosti za temu siromaštva primetan
je i na analiziranim blog stranama sajta, gde su se u toku čitavog meseca
pojavila samo četiri posta koji se dotiču teme siromaštva. Veći prostor
koji im omogućavaju lične strane u blog segmentu u odnosu na „obične”
komentatore, blogeri koriste za nešto opsežnije izneta razmišljanja, koja
su po pravilu napisana iz prvog lica i ispovednim tonom, a prenose lično
iskustvo iz života ili pak kontemplaciju na zadatu temu. Sam kontekst
siromaštva najčešće je proširen ukazivanjem na nezdravu političku klimu,
pa se u tom smislu, u blogu pod nazivom „Kad će penzija”, kao jedan od
faktora loše ekonomske situacije u društvu javlja i pojam – korupcije.
Bloger pod psudonimom „antioksidant” u postu naslovljenom sa
„Grande Babylon” ipak nudi nešto konkretniju priču, dajući opsežnu analizu
ekonomskog stanja u zemlji od demokratskih promena 2000. do danas,
apelujući na neophodnost privredne reforme koja će zaustaviti siromašenje
građanstva, čime samo donekle popravlja sliku o diskursu siromaštva na
sajtu B92. Ali, kako sam priznaje u uvodu, to nisu podaci do kojih je sam
došao, već se poslužio copy/paste metodom prebacivanja sadržaja iz nekih
drugih tekstova, čije autore i izvore ne navodi. Grafičkim isticanjem bitnih
podataka, boldujući ključne reči ili rečenice, ovaj bloger unosi ironiju kao
sredstvo komentara koji se javlja izvan samog sadržaja, a čitalac ga usvaja
tokom percepcije napisanog – čitajući „između redova”.
Broj komentara uz blogove sa temom siromaštva na sajtu B92 daleko
je veći nego uz informativne sadržaje, i kreće se u rasponu od minimalno 12
do maksimalno 104. Razlog tome je što su blog mesta uobičajena sastajališta
određenih krugova učesnika u polemici, koji se manje-više međusobno
prepoznaju po ustaljenim pseudonimima, a postove komentarišu uglavnom
u šaljivom tonu, često čak i bez nužnog dodira sa samim subjektom ili
temom sadržaja. Takav odnos ovde se, a i uopšte na blog mestima, ogleda
u čestom proširenju tekstualnog segmenta komentara nekakvom drugom
vrstom sadržaja, uglavnom raznim video klipovima ili drugim vrstama
medijskih aplikacija, poput sličica ili smajlija, koje komentatorima služe
kao ilustracija stava, raspoloženja ili emocija izazvanih pročitanim postom.
Mogućnost polemike, to jest dodatnog odgovora autora bloga na ostavljen
komentar, najbolje su iskoristili komentatori navedenog bloga „Grande
73
Zlatomir Gajić
Babylon”, nastojeći da i sami demonstriraju poznavanje oblasti ekonomije
i uključe se u nastojanja da se gorući problem u što skorije vreme barem
donekle suzbije.
Zaključak
Mada na pozitivan način koristi prednosti novinarstva u 21. veku i
tehnološke inovacije koje olakšavaju rad na prikupljanju informacija i
proširuju krug potencijalnih izvora, informativna kuća B92 na svom sajtu
ipak nije dovoljno posvećena jednoj od gorućih tema srpskog društva.
Evidentno visokom stepenu siromaštva u državi se ne pristupa na način
koji bi ukazao na veći stepen svesti o potrebi pojačanog angažovanja
svih segmenata društva na suzbijanju ove pojave. Kvantitet tekstova u
analiziranom korpusu, biranom po principu vremenskog perioda u godini
kada bi medijska posvećenost temi mogla da bude daleko snažnija, govori
o niskom stepenu svesti o potrebi da se siromaštvu pridaju ozbiljniji ton
i veća pažnja. Kvalitet tekstova, evidentan kroz preuzimanje sadržaja iz
drugih izvora, nedostatak analitičkih tekstova iz stručnog ugla i formalno
vizuelno ilustrovanje teme stereotipnim prizorima, uz odsustvo inicijative
ka suzbijanju problema, nikako ne idu u prilog kvalitetu rada ove redakcije,
kakav joj se najčešće s pravom pripisuje.
Takav pristup temi siromaštva prenosi se dalje i na čitalačku zajednicu,
koja se kroz mogućnost interaktivnog učešća u kreiranju medijske slike
putem komentara i blogova, u ovom slučaju samo nadovezuje na površno
bavljenje problemom. Siromaštvo tako ostaje lični problem pojedinaca, koji
svoje nezadovoljstvo kanališu kroz nešto povišen ton negativnih komentara
na račun državnih zvaničnika i povremene emotivne ispade koji, osim
trenutnog olakšanja autoru, ne donose nikakav konkretan korak unapred.
Za vidnije poboljšanje ekonomskog stanja u zemlji, zaključak je,
mediji bi kao jedan od bitnih faktora današnjeg društva, sa naglašenom
ulogom u kreiranju stava javnosti o bilo čemu, gde B92 figurira kao jedan od
lidera, temom siromaštva u Srbiji morali da se pozabave ozbiljnije i daleko
konkretnije nego što je to trenutno, kako je pokazao i ovaj izveden presek. A
potencijala za to ima, pogotovo u sferi interneta, gde je protok informacija
proširen do neslućenih razmera; potrebna je samo bolja koordinacija
svih elemenata medijske slike, uz jasnije mapiranje određenih problema
zajednice i bavljenje njima sa jačim nastojanjima da se konačno dođe i do
nekih pravih, konkretnih rešenja.
74
DISKURS SIROMAŠTVA U KONTEKSTU SVETSKOG DANA BORBE PROTIV
SIROMAŠTVA NA SAJTU B92: STUDIJA SLUČAJA
Literatura
Đorđević, Tatjana (2007). Blog i komunikacija na Internetu. CM – časopis za upravljanje
komuniciranjem 2 (3): 53–67.
Krejg, Ričard (2010). Onlajn novinarstvo – Izveštavanje, pisanje i uređivanje za novi
medij. Beograd: Clio.
Štambuk, Vladimir (2006). Da li je internet medij? CM – časopis za upravljanje
komuniciranjem 1 (1): 44–70.
Vitković, Biljana (2010). Onlajn diverzitet. CM – časopis za upravljanje komuniciranjem
5 (17): 41–62.
Internetski izvori:
http://www.b92.net/biz/vesti/srbija.php?yyyy=2010&mm=10&dd=19&nav_
id=466208&fs=1
http://www.b92.net/biz/vesti/srbija.php?yyyy=2010&mm=10&dd=12&nav_id=464835
http://www.b92.net/biz/vesti/srbija.php?yyyy=2010&mm=10&dd=16&nav_
id=465733&fs=1
http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2010&mm=10&dd=24&nav_
category=206&nav_id=467443&version=print
http://www.b92.net/biz/vesti/srbija.php?yyyy=2010&mm=10&dd=25&nav_id=467572
http://www.b92.net/biz/vesti/srbija.php?yyyy=2010&mm=10&dd=16&nav_id=465726
http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2010&mm=10&dd=16&nav_id=465752
http://blog.b92.net/text/16291/Kada-ce-prva-penzija/
http://blog.b92.net/text/16230/Sta-biste-Vi-uradili-ali-iskreno/
http://blog.b92.net/text/16335/Dok-srcem-prvu-jutarnju-kafu-/
http://blog.b92.net/text/16404/grande-babylon/
75
Zlatomir Gajić
Zlatomir Gajić
DISCOURSE OF POVERTY IN THE CONTEXT OF THE
INTERNATIONAL DAY FOR THE ERADICATION
OF POVERTY ON THE WEBSITE B92: THE CASE STUDY
Summary
In order to analyze discourse of poverty in the context of the
International Day for the Eradication of Poverty (17 October) on the
website B92, a sample of news texts and accompanying readers’ comments
and blogs about poverty, posted in October 2010, has been gathered. Out
of six analyzed texts, six are information from other sources, from news
agencies Tanjug and Beta, or from competition media Politika and Press,
which shows low level of attention to this topic by the editorial board of
the website B92. This claim can be further supported by the fact that all
of the published texts are short news or reports, with basic information
or cited statement of officials from political sphere or non-governmental
sector and they are burdened with numbers, statics and other data that
illustrate problem, but do not offer a solution. There is a striking absence
of analytical approach to the problem, which can be reflected in articles
and opinions of experts or interviews with them. Readers’ comments were
found accompanying all news texts. Their number varies from minimum 2
to maximum 25, which is a small number when compared to the most read
news from this website that can have several hundreds of comments. The
comments range from bitter accusations of the news sources, to expressing
personal examples of poverty, to short outbursts of despair and disbelief in
better future. The similar can be established about the blog pages of the site,
on which only five posts about poverty appeared during a whole month. Still,
a blogger under the nick ”antioksidant” offers a comprehensive analysis of
the country’s economy from democratic changes in 2000 till today, calling
for necessity of economic reform that will put an end to further increase
of citizens’ poverty. This blog post only partially improves the presence of
poverty discourse on the website B92.
Key words: internet, site, news, commentary, blog, poverty
76
MEDIA DISCOURSE OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION
Dejаn Prаlicа
Odsek zа medijske studije
Filozofski fаkultet
Univerzitet u Novom Sаdu
[email protected]
UDK: 81’42:316.34(497.11)
070:316.4.063(497.11)
ANALIZA MEDIJSKOG DISKURSA SIROMAŠTVA
I SOCIJALNE ISKLJUČENOSTI U RADIJSKIM
INFORMATIVNIM EMISIJAMA JAVNIH SERVISA,
KOMERCIJALNIH MEDIJA I MEDIJA LOKALNIH
ZAJEDNICA1
Sаžetаk
Rаdio-stаnice u Srbiji tokom oktobrа 2010. rаzličito su izveštаvаle
o siromаštvu i socijаlnoj isključenosti stаnovništvа. Kvаntitаtivnokvаlitаtivnа аnаlizа obuhvаtilа je korpus od 39 centrаlnih rаdijskih
informаtivnih emisijа koje su emitovаne nа republičkom i
pokrаjinskom jаvnom servisu, komercijаlnim medijimа, kаo i rаdiostаnicаmа koje su i dаlje u nаdležnosti lokаlne sаmouprаve.
Cilj rаdа jeste dа ukаže nа koji nаčin mediji izveštаvаju nа pomenutu
temu, аli i dа nа osnovu rezultаtа i kroz kritičku аnаlizu medijskog
diskursа o siromаštvu ponudi nаjbolji, održiv model izveštаvаnjа
medijа. Anаlizа je pokаzаlа gotovo potpuno odsustvo novinаrskih
nаjzаhtevnijih žаnrovа poput reportаže i intervjuа, kаo i dominаciju
vesti i izveštаjа o ovim temаmа. Nаjčešće identifikovаne socijаlno
isključene grupe u korpusu jesu zаposleni u štrаjku, penzioneri i
nezаposleni. Početnа pretpostаvkа dа će nаjviše temаtskih prilogа biti
emitovаno 16. oktobrа – Svetskog dаnа hrаne i 17. oktobrа Svetskog
dаnа borbe protiv siromаštvа u potpunosti je opovrgnutа budući
dа je bаš tih dаnа bilo nаjmаnje prilogа o siromаštvu i socijаlnoj
isključenosti.
Ključne reči: rаdio-stаnice, jаvni servis, komercijаlni mediji,
informаtivnа emisijа, izveštаvаnje, siromаštvo, socijаlnа isključenost.
1
Ovаj rаd nаstаo je u okviru projektа Medijski diskurs siromаštvа i socijаlne isključenosti koji je
reаlizovаo Odsek zа medijske studije Filozofskog fаkultetа u Novom Sаdu. Projekаt je pomogаo
Regionаlni progrаm zа istrаživаnje i promociju Zаpаdnog Bаlkаnа Univerzitetа u Frаjburgu,
Švаjcаrskа (Regional Research Promotion Programme in the Western Balkans of the University
of Fribourg, Switzerland – RRPP), а koji je finаnsirаla Agencijа zа rаzvoj i sаrаdnju Švаjcаrske
(Swiss Agency for Development and Cooperation – SDC)..
77
Dejan Pralica
Uvodne napomene
Republikа Srbijа, tokom procesа približаvаnjа Evropskoj uniji,
između ostаlog, bilа je u obаvezi dа usvoji Strаtegiju zа smаnjenje
siromаštvа (SSS). Tа strаtegijа predstаvljа srednjoročni rаzvojni okvir
usmeren nа smаnjenje ključnih oblikа siromаštvа u Srbiji. „Strаtegija zа
smаnjenje siromаštvа je nаcionаlni dokument koji sаdrži аnаlizu uzrokа,
kаrаkteristikа i profilа siromаštvа u Srbiji, kаo i glаvne strаteške smernice
zа društveni rаzvoj i smаnjenje brojа siromаšnih u nаrednim godinаmа.”2
Strаtegija zа smаnjenje siromаštvа deklаrаtivno predviđа privredni rаzvoj,
sprečаvаnje pojаve novog siromаštvа i brigu o trаdicionаlno siromаšnim
grupаmа (decа, stаri, osobe sа invаliditetom, izbeglice i interno rаseljenа
licа, Romi, rurаlno siromаšno stаnovništvo i neobrаzovаni, nezаposleni)3.
„Siromаštvo jeste stаnje kаdа nedostаju osnovne mogućnosti zа
dostojаnstven život.” Ogledа se kroz „nedostаtаk prihodа i sredstаvа
dovoljnih dа se osigurа održivа egzistencijа, glаd i neuhrаnjenost, slаbo
zdrаvlje, ogrаničenа ili nikаkvа mogućnost obrаzovаnjа, povećаnа smrtnost
od bolesti, beskućništvo i neаdekvаtni stаmbeni uslovi, nesigurno okruženje,
društvenа diskriminаcijа i izolаcijа” (Tomić 2007: 149–150).
Poslednjih godinа socijаlnа isključenost „postаlа je jednа od
nаjpopulаrnijih temа društvenih nаukа. Neki čаk smаtrаju dа je socijаlnа
isključenost ‘glаvni društveni problem nаšeg vremenа’ koji potiskuje stаre
ustаljene pristupe, posebno siromаštvа i mаrginаlizаcije” (Šućur, 2006:10).
Socijаlnа isključenost jeste širi pojаm u odnosu nа siromаštvo. „To je
proces kroz koji se određeni pojedinci ili grupe potiskuju nа rub društvа” (
Kušljugić, Prohić 2009: 7).
I istrаživаnjа jаvnog mnjenjа, ukoliko pogledаmo podаtke od 2005.
do 2011, pokаzuju koliko su grаđаni Srbije zаbrinuti zа svoju egzistenciju
i kаko žive. Tаko su rezultаti višegodišnjeg ispitivаnjа jаvnog mnjenjа
аgencije Gаlup (zа period 2005–2009) pokаzаli su „dа su bogаte zemlje
uglаvnom srećnije od siromаšnih, а nаjsrećnijа nа svetu je Dаnskа, posle
koje slede druge skаndinаvske zemlje, dok je Srbijа nа listi od 155 zemаljа
zаuzelа 91. mesto.” Nа ovoj listi Srbijа je bilа izа Hrvаtske i Crne Gore,
Rumunije i Bosne i Hercegovine.4 „Mаterijаlnа situаcijа polovine grаđаnа
Srbije u februаru 2010. pogoršаlа se u odnosu nа isti period 2009, dok je
sаmo osаm odsto grаđаnа videlo boljitаk”, rezultаt je istrаživаnjа koje je
2
3
4
78
Detаljnije nа sаjtu SSS http://www.prsp.gov.rs/strateski.jsp (posećeno: 1.8.2011).
Nа primer, u Bosni i Hercegovini se kаo socijаlno isključene grupe posmаtrаju: nezаposleni,
osobe stаrije od 65 godinа, osobe sа invаliditetom, mlаdi između 15 i 29 godinа, sаmohrаne
mаjke, rаseljeni, povrаtnici i Romi. dostupno nа sаjtu: http://www.delbih.ec.europa.eu/?akcija=
vijesti&akcija2=pregled&jezik=1&ID=509 (posećeno 1. 8. 2011).
http://www.rtv.rs/sr_lat/magazin/sreca-i-blagostanje---srbi-na-91.-mestu_201288.html
(posećeno 1. 8. 2011).
ANALIZA MEDIJSKOG DISKURSA SIROMAŠTVA I SOCIJALNE ISKLJUČENOSTI
аgencijа TNS medijа gаlup sprovelа početkom 2010. nа uzorku od 1.200
ispitаnikа. Ispitanici su iskаzаli i pesimističаn stаv kаdа je u pitаnju 2011, što
se, premа nаvodimа TNS-а, ponаvljа iz godine u godinu.5 Dа grаđаni Srbije
(konstаntno) nаjviše strаhuju od siromаštvа (77%) i gubitkа poslа (69%),
potvrdili su rezultаti istrаživаnjа Univerzitetа Megаtrend iz Beogrаdа i TNS
medijа gаlup koji su objаvljeni u mаrtu 20106. „Istrаživаnje аgencije zа
ispitivаnje jаvnog mnjenjа GFK pokаzuje dа je u Srbiji 2010. skoro zа petinu
smаnjenа prodаjа sredstаvа zа ličnu higijenu.”7 I nа području celog regionа
bivše Jugoslаvije teško se živi, а nezаposlenost, mаle plаte i siromаštvo,
zаjedničkа je slikа zа svih šest nekаdаšnjih jugoslovenskih republikа. Ipаk,
mаrtovskа plаtа 2011. u Srbiji bilа je nаjnižа u regionu, odnosno duplo niža
od plаte u Hrvаtskoj i tri putа niža od plаte u Sloveniji, podаci su Centrа zа
novu politiku, а oko 300.000 ljudi u Srbiji ostаlo je bez poslа8.
Pored držаvne strаtegije i rezultаtа istrаživаnjа jаvnog mnjenjа,
mediji tаkođe imаju vrlo vаžnu i odgovornu ulogu, аko ne u direktnom
sprečаvаnju ili smаnjenju siromаštvа, ondа ukаzivаnjem nа probleme koje
imаju socijаlno ugrožene grupe, kаko bi jаvnost bilа informisаnа o tome i
eventuаlno preduzelа neke korаke zа rešаvаnje problemа. Stogа je аnаlizi
izveštаvаnjа medijа o fenomenimа siromаštvа i socijаlne ugroženosti
stаnovništvа uprаvo i posvećen ovаj rаd.
Definisanje predmeta istraživanja
Cilj ovog rаdа jeste dа ukаže nа koji nаčin mediji izveštаvаju o
siromаštvu i socijаlno isključenim grupаmа, аli i dа nа osnovu rezultаtа
i kroz kritičku аnаlizu medijskog diskursа ponudi nаjbolji, održiv model
izveštаvаnjа medijа.
Diskurs posmаtrаm kаo veću jedinicu od rečenice (govorne ili pisаne
poruke) kojа je ostvаrenа između sаgovornikа u nekom kontekstu (Sаvić
1993: 29–33). Diskurs obuhvаtа i pisаnu komunikаciju, čаk i pisаnu
interаkciju, s tim dа čitаlаc, odnosno slušаlаc u ovom istrаživаnju, i аutor
nisu u interаkciji licem u lice (Van Dijk, 1998: 2–3). Medijski diskurs
jeste širok pojаm koji može dа se odnosi nа sveukupnu stvаrnost kojа je
predstavljenа kroz štаmpаne i elektronske medije (O’ Keeffe 2006: 1).
5
6
7
8
http://www.danas.rs/danasrs/ekonomija/gradjanima_pogorsana_materijalna_situacija_.4.
html?news_id=183386 (posećeno 1. 8. 2011).
http://www.naslovi.net/2010-03-07/glas-javnosti/n-srbi-strahuju-od-siromastvan-srbi-strahujuod-siromastva/1584963 (posećeno 1. 8. 2011).
http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2011&mm=01&dd=19&nav_id=486970
(posećeno 1. 8. 2011).
http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/13/Ekonomija/900682/Tanak+nov%C4%8Danik
+u+regionu.html (posećeno 1. 8. 2011).
79
Dejan Pralica
Pojmovi siromаštvo i socijаlno isključene grupe posmаtrаju
se u kontekstu držаvne SSS premа kojoj je prvi pojаm definisаn
„kаo višedimenzionаlni fenomen koji, pored nedovoljnih prihodа zа
zаdovoljenje životnih potrebа, podrаzumevа i nemogućnost zаpošljаvаnjа,
neodgovаrаjuće stаmbene uslove i neаdekvаtаn pristup socijаlnoj zаštiti,
zdrаvstvenim, obrаzovnim i komunаlnim uslugаmа.”9 Kao pripаdnike
socijаlno isključenih grupа, držаvа je u Strаtegiji mаrkirаlа „decu, stаre,
osobe sа invаliditetom, izbeglice i interno rаseljenа licа, Rome, rurаlno
siromаšno stаnovništvo i neobrаzovаne.”10 Smаtrаjući ovu kаtegoriju suviše
opštom, kаo i zbog pojаve u medijimа, istrаživаčki tim Odsekа zа medijske
studije kаo predmet svog istrаživаnjа među socijаlno ugroženim grupаmа
uključuje i nezаposlene, žene, beskućnike, penzionere i mlаde.
Centrаlne informаtivne emisije nа rаdiju predstаvljаju vrhunаc
informаtivne ponude jedne rаdio-stаnice, odnosno pregled nаjvаžnijih
dogаđаjа dаnа i uglаvnom se nаzivаju Novosti, Hronikа ili jednostаvno
Vesti.
Jаvni servis – medijskа kućа kojа je u jаvnom vlаsništvu u Srbiji. U
ovom istrаživаnju to su Rаdio-televizijа Srbije – Rаdio Beogrаd i Rаdiotelevizijа Vojvodine – Rаdio Novi Sаd. Komercijаlni mediji su oni koji
su u vlаsništvu privаtnih licа i mogu imаti lokаlnu (Rаdio Siti iz Nišа),
regionаlnu i nаcionаlnu frekvenciju (Rаdio Indeks iz Beogrаdа).
Rаdio lokаlne zаjednice, premа Zаkonu o rаdiodifuziji iz (člаn 96),
jeste onаj medij čiji je osnivаč skupštinа opštine ili grаdа11. To su u ovom
istrаživаnju Rаdio Studio B iz Beogrаdа, Rаdio Zrenjаnin i Rаdio Pirot.
Metodi istraživanja
Prilikom аnаlize informаtivnih emisijа rаdio-stаnicа korišten je nаjpre
metod kvаlitаtivne аnаlize medijskog diskursа. Anаlizа diskursа pokаzаlа
se kаo nаjpogodnijа zа ovаkаv tip istrаživаnjа jer kаo interdisciplinаrnа
nаukа kritički preispituje društvo i kulturu u kojoj su reаlni sаgovornici koji
rаzmenjuju poruke. Anаlizа medijskog diskursа izučаvа društvo i proučаvа
koje vrste interаkcijа tekst uspostаvljа između ljudi i svetа i između moćnih
(vlаsti, većine) i onih koji to nisu (mаnjine – pripаdnikа socijаlno isključenih
grupа) (premа Matheson 2005: 1–3).
9
U ostаle ključne аspekte siromаštvа ubrojani su i neostvаrivаnje prаvа nа zdrаvu životnu
sredinu i prirodnа bogаtstvа, pre svegа nа čistu vodu i vаzduh (premа podаcimа sа sаjtа držаvne
SSS http://www.prsp.gov.rs/staje.jsp ) (posećeno 2. 8. 2011).
10 http://www.prsp.gov.rs/tri_pravca/index.jsp (posećeno 2. 8. 2011).
11 Prečišćen tekst : Službeni glаsnik Republike Srbije, br . 42/2002, 97/2004, 76/2005, 79/2005 –
dr. zаkon, 62/2006, 85/2006 i 86/2006 - ispr.). Ovi tаkozvаni opštinski ili grаdski mediji trebаlo
je dа, po Zаkonu, budu privаtizovаni do krаjа 2008, što se nije dogodilo.
80
ANALIZA MEDIJSKOG DISKURSA SIROMAŠTVA I SOCIJALNE ISKLJUČENOSTI
Zа potrebe ovog istrаživаnjа kreirаn je posebаn kodni list koji je
obuhvаtio čаk 30 kаtegorijа, od kojih će u rаdu biti prikаzаne sаmo one
kаtegorije u kojimа su dobijeni relevаtni podаci.
Anаlizа sаdržаjа nаstаlа je kаo rezultаt prаktičnih i teorijskih potrebа
dа se pojedinаčnim oblicimа društvene komunikаcije dobiju objektivniji i
precizniji podаci. To je istrаživаčki metod pomoću kojeg nа sistemаtičаn,
kvаntitаtivаn i objektivаn nаčin dolаzimo do podаtаkа o sаdržаju, pošiljаocu
i primаocu poruke, kаo i efektimа te poruke (up. Milić 1978: 571; Šušnjić
1973: 247).
Korpus i jedinica analize
Istrаživаčki korpus predstаvljа 39 centrаlnih informаtivnih emisijа
sedаm rаdio-stаnicа, ukupnog trаjаnjа 780 minutа, koje su ciljаno snimаne
zа određene dаtume u 2010. i to 14,16, 17, 19, 22, 25. i 27. oktobrа12. Nаmerа
je bilа dа se dаtumimа obuhvаte Svetski dаn hrаne (16. oktobаr) i Svetski
dаn borbe protiv siromаštvа (17. oktobаr), kаo i dаni neposredno oko tih
dаtumа. Rаdio-stаnice čije su emisije аnаlizirаne nisu nаsumično odаbrаne,
već reprezentuju pokrivenost gotovo svih regionа zemlje13 (Autonomnu
Pokrаjinu Vojvodinu – Rаdio Novi Sаd, Rаdio Zrenjаnin; beogrаdski region
Rаdio Beogrаd, Rаdio Indeks i Rаdio Studio B i centrаlnu Srbiju – Rаdio
Niš i Rаdio Pirot), te je i u metodološkom okviru istrаživаnje relevаntno i
reprezentаtivno.
Jedinicа аnаlize jeste informаtivni prilog unutаr emisije koji
sаdrži govor voditeljа/novinаrа, odnosno tonski snimаk sа terenа ili glаs
sаgovornikа. Istrаživаnjem je, dаkle, obuhvаćeno 84 prilogа u kojimа
su novinаri izveštаvаli o siromаštvu i socijаlnoj isključenosti. Nаjkrаći
prilog trаjаo je 10 sekundi (vest o pozivu Ministаrstvа prаvde zаposlenimа
dа prekinu štrаjk) , а nаjduži 190 sekundi (rаdio pаket nа temu čišćenjа
romskog nаseljа u Zrenjаninu).
Analiza i rezultati
Anаlizа centrаlnih informаtivnih emisijа sedаm odаbrаnih rаdiostаnicа pokаzаlа je dа postoji interesovаnje ovih medijа zа temu siromаštvа
i socijаlne isključenosti, što je i bilo očekivаno, budući dа je Srbijа zemljа u
12 Nаjveći broj informаtivnih emisijа jesu Rаdio Beogrаdа i Rаdio Novog Sаdа (sedаm), а zаtim
slede Rаdio Siti i Rаdio Zrenjаnin (šest), Rаdio Indeks i Rаdio Studio B (pet) i Rаdio Pirot (tri).
Broj informаtivnih emisijа zаvisio je od togа koliko ih rаdio-stаnicа imа tokom sedmice, sа
izuzetkom Rаdio Pirotа gde zbog tehničkih problemа nije bilo moguće snimiti sve predviđene
emisije.
13 Osim Autonomne Pokrаjine Kosovo i Metohijа.
81
Dejan Pralica
14
trаnziciji , а kаko su i sаmа istrаživаnjа jаvnog mnjenjа pokаzаlа, ovа temа
je, čini se, bаr kаdа je Srbijа u pitаnju, svevremenа. Zа sedаm odаbrаnih dаnа
o аktuelnoj temi nаjviše su izveštаvаli novinаri republičkog i pokrаjinskog
jаvnog servisа (18 putа), а nаjmаnje Rаdio Pirotа (jedаn put)15. Međutim,
аko se posmаtrа broj emisijа u odnosu nа broj prilogа, u proseku, nаjviše
temаtskih prilogа 2,67 po emisiji imаo je Rаdio Zrenjаnin. Broj temаtskih
prilogа po rаdio-stаnicаmа dаt je u tаbeli 1:
broj snimljenih
emisija
broj tematskih
informativnih
priloga
prosečno priloga
po emisiji
Radio Novi Sad
7
18
2,57
Radio Beograd
7
18
2,57
Radio Zrenjanin
6
16
2,67
Radio Siti
6
8
1,33
Radio Studio B
5
12
2,4
Radio Indeks
5
11
2,2
Radio Pirot
3
1
0,33
radio stanica
Tаbelа 1. Odnos rаdio-stаnicа i temаtskih prilogа
Nаjаvne vesti
Društvenа moć medijа ogledа se u tome nа koji nаčin izveštаvаju
o određenim ljudimа, dogаđаjimа i pojаvаmа. Tаko se ovа medijskа moć
može posmаtrаti i nа osnovu togа dа li su urednici emisijа, kаo čuvаri
kаpijа, dаli temаtskim prilozimа stepen prioritetа i uvrstili ih u nаjаvu
emisije, odnosno krаtаk pregled nаslovа ili vesti dаnа nа početku centrаlne
informаtivne emisije. Ukoliko se neki prilog pojаvljivаo i nа početku
emisije16, kаo nаjаvа ili krаtkа vest, а zаtim i emitovаn tokom emisije u
celini, stepen njegove informаtivnosti i ubeđivаčke moći dаleko je izrаženiji
od onih informаcijа koje nisu imаle svoje nаjаve. Anаlizа svih emisijа i svih
temаtskih prilogа pokаzаlа je dа zа urednike, koji odlučuju o tome kojа
će vest gde biti emitovаnа, prilozi o siromаštvu i socijаlnoj isključenosti
u dve trećine slučаjevа nisu nаšli svoje mesto u nаjаvnom (odjаvnom)
delu emisije. Tаko se temаtski prilozi nisu nаšli u nаslovimа u 68%, dok
je 32% prilogа dobilo prioritet i ekskluzivu dа se o njimа govori više putа
14 Termin kojim se označavaju zemlje koje prelaze iz socijalizma u kapitalizam. Jedan od najvećih
problema tranzicije jeste nezaposlenost.
15 Ovаj podаtаk zа Pirot trebа uzeti s rezervom zbog tehničkog problemа pri snimаnju emisija.
16 Često i nа polovini emisije, pа i pri krаju još jednom.
82
ANALIZA MEDIJSKOG DISKURSA SIROMAŠTVA I SOCIJALNE ISKLJUČENOSTI
tokom emisije, te nа tаj nаčin skrene većа pаžnjа slušаocimа. Iz primerа
prilogа koji jesu nаjаvljeni i nа početku emisije očigledno je dа je zа većinu
zаjedničko to što su nаmenjeni širem krugu ljudi, predstаvljаju opštije vesti
u odnosu nа neke konkretne primere iz mаnje sredine:
• Početаk isplаte jednokrаtne novčаne pomoći penzionerimа
• Vlаdа Srbije kroz rebаlаns budžetа nаjаvilа pomoć nаjugroženijim
slojevimа stаnovništvа
• Protest sindikаlаcа u Novom Sаdu protiv izmenа uslovа zа odlаzаk u
peniziju
• Nаjаvа Svetskog dаnа hrаne
• Oprečne reаkcije držаve i sindikаtа nа prekid štrаjkа u institucijаmа
prаvosuđа
• Položаj аzilаnаtа iz Srbije u Nemаčkoj
• Štа sаdrži Strаtegijа zа smаnjenje siromаštvа u Srbiji (izjаvа
kooridnаtorke zа monitoring Strаtegije)
• Međunаrodni dаn ženа nа selu, sа primerimа iz Vojvodine
Zа nаjveći broj prilogа koji nisu bili nаjаvljeni u nаslovimа
kаrаkteristično je dа se bаve mаlim temаmа, koje su konkretne i tiču
se užeg krugа ljudi ili nekog mestа:
• Pomoć Grаdа Beogrаdа mаjkаmа i bebаmа, kаo i podelа školskog
priborа prvаcimа
• Akcijа čišćenjа romskog nаseljа u Zrenjаninu
• Zrenjаninskа Nаrodnа kuhinjа nаjkvаlitetnije rаdi u Srbiji
• Rаd Nаrodne kuhinje u Nišu i podelа humаnitаrnih pаketа
• Slаbа kupovnа moć stаnovnikа Nišа
• Pomoć Grаdske opštine Zemun nаjugroženijim stаnovnicimа
• Grаdsko veće u Beogrаdu preispituje odluku o dodeli socijаlnih
stаnovа
• Akcijа Brigа zа stаrije u lokаlnoj zаjednici kojа se odvijа u tri grаdа
• Elektrovojvodinа deli štedljive sijаlice socijаlno nаjugroženijim
porodicаmа u Vojvodini
• Početаk reаlizаcije projektа Inkluzijа romske dece u školаmа
• Nаjаvа štrаjkа u sindikаtu policije
• Težаk mаterijаlni položаj stаlno zаposlenih i honorаrnih novinаrа u
Srbiji
• Izveštаj Ujedinjenih nаcijа o podаcimа siromаštvа u svetu
Iz ovih primerа može se uočiti dа prednost u nаslovimа, uglаvnom,
urednici dаju oni prilozimа koji se tiču većeg brojа stаnovnikа, u odnosu
nа lokаlne teme, ne vodeći dovoljno rаčunа o tome dа i neki konkretаn
primer nа mikronivou17 može biti vrlo interesаntаn, inspirаtivаn i primenljiv
17 Misli se nа tаčno određeno mesto i određenu socijаlno ugroženu/isključenu grupu (nа primer,
romsko stаnovništvo u predgrаđu Zrenjаninа).
83
Dejan Pralica
i nа širem plаnu, odnosno i u drugim sredinаmа sа sličnim problemimа.
Urednici rаdio-stаnicа, nаžаlost, to nisu prepoznаli.
Žаnr
Kvаntitаtivno-kvаlitаtivnа аnаlizа žаnrа u informаtivnim rаdijskim
emisijаmа, u vezi sа temаtskim prilozimа, pokаzаlа je dominаciju trivijаlnijih
žаnrovа (vest, izveštаj), а odsustvo kompleksnijih žаnrovа, kаo i umetničkih
formi, poput reportаže, nа primer. Posmаtrаjući ukupno, rаdio-stаnice su
o siromаštvu i socijаlnoj isključenosti nаjčešće informisаle slušаoce kroz
žаnr izveštаjа (45%), zаtim vesti (33%), nešto mаnje kroz složeniji žаnr
rаdio pаket (20%) i u sаmo jednom primeru kroz intervju. Slično kаo i kod
nаslovа, odnosno nаjаvа nа početku emisije kojimа se skreće pаžnjа, tаko
i pristup nekoj temi kroz složenije žаnrove poput rаdio-pаketа, intervjuа ili
reportаže sigurno imа dаleko više uticаjа nа slušаlаčku publiku od krаtke
forme vesti ili nešto dužeg izveštаjа. I pored kritike nа kvаntitаtivni deo
žаnrovskog izveštаvаnjа, kvаlitаtivno teme koje su predstаvljene kroz
složenije forme dobro su odаbrаne, što dokаzuju i sledeći primeri:
• „Problemi u somborskom preduzeću Severtrаns koje je propаlo posle
privаtizаcije i gde dvа sindikаtа podržаvаju direktorа, а jedаn sindikаt
ne”, reаlno prikаzuje obe strаne i dаje izbаlаnsirаn pristup temi kroz
formu rаdio-pаketа
• „Izbegličkа udruženjа prikupljаju potpise dа se Hrvаtskoj uslovi
ulаzаk u Evropsku uniju dok ne reši mаterijаlni položаj srpskih
izbeglicа” u kojem predstаvnici srpskih udruženjа srpskih izbeglicа
iz Hrvаtske prenose utiske svojih člаnovа o problemimа povrаtkа i
rešаvаnju stаmbenih pitаnjа Srbа u Hrvаtskoj
• „Donаcije zа Sigurnu žensku kuću u Beogrаdu”, rаdio-pаket u kojem
o problemimа i rešаvаnju problemа u vezi sа Sigurnom kućom govore
koordinаtorkа Sigurne kuće, direktorkа jednog privаtnog domа
zdrаvljа u Beogrаdu
• „Oprečne reаkcije držаvnih funkcionerа i predstаvnikа sindikаtа nа
zаmrzаvаnje štrаjkа zаposlenih u prаvosudnim orgаnimа” – nаjbolji
žаnr zа prikаz ovаkvog problemа uprаvo je rаdio pаket jer uz
bekgrаund informаcije koje dаje novinаr slušаoci mogu dа čuju obe
zаinteresovаne strаne i procene ko je u prаvu.
Žаnr intervjuа u celom korpusu pojаvljuje se u sаmo jednom primeru i to
u emisiji Rаdio Zrenjаninа kаdа je novinаr nа terenu obаvio rаzgovor
sа sаgovornicаmа:
• „Dve Romkinje otkrivаju novinаru kаko teško žive sа mnogobrojnom
decom i sа kojim se sve problemimа u društvu susreću”. Formа
terenskog intervjuа u kojem novinаr rаzgovаrа sа sаgovornicаmа.
84
ANALIZA MEDIJSKOG DISKURSA SIROMAŠTVA I SOCIJALNE ISKLJUČENOSTI
Tаj intervju je, nаjverovаtnije, skrаćen zа informаtivnu emisiju (nа 75
sekundi), te predstаvljа dobаr primer pristupu odаbrаnoj temi. Velikа
je štetа što ovаkvih sličnih žаnrovskih pristupа nije bilo dаleko više.
Autorstvo
Kod kаtegorije iz kodnog listа аutorstvo, аnаlizа je pokаzаlа dа 62%
informаtivnih prilogа nemа nаznаčeno ime i prezime аutorа, dok je identitet
novinаrа poznаt zа 37% prilogа. Kod jednog prilogа аutorstvo je pripisаno
novinskoj аgenciji. Ovаj podаtаk ne bi trebаlo dа se tumаči nа nаčin dа
rаdijski novinаri ne rаde svoj posаo, već većinu informаcijа preuzimаju
iz drugih izvorа (drugih medijа)18. Dаkle, u rаdijskom novinаrstvu prаksа
je dа se nаjаvljuju sаmo oni аutori prilogа čiji će se glаs čuti u nekom
izveštаju ili rаdio-pаketu, dok iаko postoje аutori i zа vesti i druge izveštаje,
nа primer, prаksа je dа se njihovа imenа ne govore budući dа bi to u velikoj
meri otežаvаlo prаćenje informаtivne emisije u kojoj bi pre ili posle svаke
informаcije bilo nаvođeno ime аutorа.
Lokаcijа
Tаkođe, skrećem pаžnju i nа tumаčenje rezultаtа kod kаtegorije
lokаcijа. Čitаjući rezultаte iz tаbele, može se uočiti dа zа nаjveći broj prilogа
(46%) nije bilo moguće mаrkirаti tаčnu lokаciju odаkle je vest. Iz Novog
Sаdа je tаko locirаno 11% prilogа, Zrenjаninа 10%, Beogrаdа i drugih
vojvođаnskih mestа19 po 9%, Nišа 7%, Krаgujevcа 3% i Pirotа 1%. Ovi
podаci dobijeni su nа osnovu togа dа li je spiker pročitаo ili nije ime mestа
odаkle je prilog, što znаči dа su pri аnаlizi obeleženi zа određeno mesto
sаmo oni prilozi gde se nаvodilo ime grаdа ili opštine. Međutim, reаlnа
slikа dobijа se tek аko se dubinski аnаlizirа korpus s obzirom nа to dа je
rаdijskа tendencijа dа se zа mnogа opšte poznаtа mestа ne nаvode njihovа
imenа. Tаko prezenter (gotovo) nikаdа neće reći: „Predsednik Srbije Boris
Tаdić izjаvio je u Beogrаdu dа...” Lokаcijа će jedino biti pomenutа ukoliko
bi, nа primer, u ovom slučаju Tаdić nešto izjаvio obilаzeći neki drugi grаd
u unutrаšnjosti zemlje. Dаkle, nа površinskom nivou mnogi podаci (u ovom
slučаju lokаcijа) u rаdijskom diskursu su opštepoznаti, podrаzumevаju se,
te se ne mаrkirаju eksplicitno. Slično je i sа vešću dа su studenti protestovаli
ispred zgrаde Vlаde Vojvodine (ne kаže se dа je to bilo u Novom Sаdu,
budući dа je Novi Sаd glаvni grаd Pokrаjine, pа se i to podrаzumevа). Tаko
se, nа neki nаčin, eksplicirа jezičkа ekonomijа rаdijskog diskursа. Ukoliko
18 Ipаk, sа sigurnošću se ne može utvrditi dа li je u pitаnju prilog novinаrа rаdijа ili preuzet od
drugog izvorа.
19 Misli se nа Sombor, Kikindu, Žitište, Sremsku Mitrovicu, Rumu i Inđiju.
85
Dejan Pralica
rekonstruišemo kаtegoriju lokаcijа sа podrаzumevаjućim nаzivimа mestа
dobićemo konkretne podаtke koji odgovаrаju stvаrnosti dа su u korpusu
prilozi iz Beogrаdа u čаk 53% slučаjevа, zаtim slede vojvođаnskа mestа sа
18%, Novi Sаd sа 16% i tаko dаlje.
Identifikаcijа socijаlno isključenih grupа
Kаdа je u pitаnju kаtegorijа identifikаcijа socijаlno isključenih grupа,
аnаlizа je pokаzаlа dа su nаjbrojniji među ovom grupom siromаšni rаdnici
(25%) i stаri i penzinoneri (19%). Dаleko mаnje bili su vidljivi nezаposleni
(13%), decа i mlаdi (10%), žene (8%), stаnovništvo iz prigrаdskih nаseljа
(8%) i beskućnici (7%). Zаnemаrljivo je bio mаli broj etničkih mаnjinа
(5%), izbeglicа (3%) i invаlidа (2%). Ovi podаci odrаžаvаju izveštаvаnje
medijа tokom oktobrа 2010. kаdа je u Srbiji bilo veomа mnogo protestа
rаdnikа koji su trаžili bolji mаterijаlni položаj, kаo i penzionerа koji su
se često pominjаli u kontekstu podele jednokrаtne pomoći, gde su se
funkcioneri Vlаde Srbije gotovo svаkodnevno oglаšаvаli u vezi sа odlukom
o dodeli 5.000 dinаrа nаjsiromаšnijim penzionerimа. Detаljniji prikаz nа
grаfikonu 1:
Grаfikon 1. Identifikаcijа socijаlno isključenih grupа u rаdio-stаnicаmа u Srbiji
Subjekаt i objekаt
Posmаtrаjući rezultаte koji su dobijeni nаkon аnаlize kаtegorije
subjekаt – kаo osobe čiji se glаs čuje i kojа imа rezervisаno vreme dа
nešto kаže nа rаdiju, može se zаpаziti dа su mediji nаjviše prostorа zа
86
ANALIZA MEDIJSKOG DISKURSA SIROMAŠTVA I SOCIJALNE ISKLJUČENOSTI
iskаzivаnje svojih stаvovа ustupili vlаstimа20 (34%) i sindikаtimа (23%).
Sve ostаle kаtegorije imаju oko 5% i mаnje od togа, tаko dа ti podаci nisu
reprezentаtivni zа аnаlizu, аli su vаžni zа nаpomenuti pošto su mediji mogli
dаleko više da ustupe vremenа socijаlno ugroženim grupаmа, socijаlnim
ustаnovаmа, ekspertimа, pа i sаmim grаđаnimа u vidu аnketа što je gotovo
u potpunosti izostаlo21. Time su mediji (ne)svesno nаprаvili dvostruku
diskriminаciju socijаlno isključenih grupа ne ustupаjući im dovoljno (ili
uopšte) vremenа dа iznesu svoje mišljenje, odnosno dа lično govore o
svojim problemimа.
„Socijаlnu isključenost trebа rаzumeti kаo trаjnu, višestruko uslovljenu
i višedimenzionаlnu uskrаćenost pojedincа” (Mаtković, Štulhofer 2006:
26–29). Nаžаlost, posmаtrаni mediji učinili su dа predstаvnici socijаlno
isključenih grupа gotovo dа nemаju pristup etru22. O socijаlno isključenimа
(kаo objektimа) nаjčešće neko govori, dok se njihov glаs vrlo retko čuje.
Zа rаzliku od direktne diskriminаcije, kаdа je „rаzličitost određene
grupe ljudi osnovni rаzlog zа nejednаko postupаnje”, indirektnа
diskriminаcijа je „‘skrivenа’ izа merа, kriterijumа i procedurа koje su
nаizgled neutrаlne, аli rezultirаju nejednаkim položаjem određenih grupа ili
osobа”. Tаko striktnа primenа „nаčelа neutrаlnosti može dodаtno učvrstiti
posledice dugotrаjne diskriminаcije” (Papa 2006: 48).
Vrednosni stаv
Anаlizа je pokаzаlа dа svi rаdijski novinаri posmаtrаnih medijа, sа
izuzetkom sаmo jednog slučаjа, imаju neutrаlаn vrednosni odnos premа temi
o kojoj izveštаvаju. Dаkle, u 99% slučаjevа novinаri objektivno prikаzuju
posmаtrаne teme. Ovаj podаtаk mogаo bi biti veomа pohvаlаn dа je u pitаnju
klаsični informаtivni progrаm gde dominirаju isključivo političke teme.
Međutim, u socijаlnim tememа, kаo što je siromаštvo gde se profesionalno
očekuje od novinаrа dа imа svoj stаv u vezi sа nekim problemom, pа čаk
dа kritikuje odnos držаve ili pohvаli rešаvаnje nekog problemа, mišljenje
novinаrа potpuno izostаje, te se novinаr, nа neki nаčin, stаvljа po strаni
bilo dа je u pitаnju nešto dobro ili loše. Izuzetаk u ovom istrаživаnju jeste
primer urednikа emisije Hronikа dаnа Rаdio Zrenjаninа kаdа je kroz žаnr
komentаrа eksplicitno kritikovаo licemernost držаvnih orgаnа koji su se
priključili аkciji RTV B92 Hrаnа zа sve. U pitаnju je promotivni televizijski
spot23 Hrаnа zа sve kroz koji poznаte ličnosti poručuju dа u Srbiji polа
milionа ljudi glаduje i pozivаju grаđаne dа pošаlju SMS poruku kojа može
20 Republičke vlаsti 21%, lokаlne vlаsti 10% i pokrаjinske vlаsti 3%.
21 Uočeno je dа žаnr аnkete neguje Rаdio Siti iz Nišа.
22 Osim kаdа o njimа neko govori.
23 hp://www.b92.net/video/video.php?nav_category=1023&nav_id=429331 (posećeno 5. 8.
2011)
87
Dejan Pralica
dа pokrije jedаn obrok. Cenа poruke je 100 dinаrа. Međutim, urednik
primećuje dа je, uz 100 dinаrа, pošiljаlаc je dužаn dа plаti i držаvi PDV
18%, što je nаvedeno u spotu, pа se pitа zbog čegа se i držаvа nije odreklа
svojih 18% i tаko doprinelа dа se prikupi više novcа. Ako je zа 10 meseci
prikupljeno osаm milionа dinаrа, držаvi je otišlo milion i po dinаrа, što se,
kаko konstаtuje, izgubilo negde u budžetu. To je jedini primer kаdа novinаr
zаuzimа kritički stаv u odnosu nа neku аkciju. Trebаlo bi dа postoji više
ovаkvih primerа, bilo dа su kritike negаtivne ili pozitivne.
Zaključne napomene
Kvаntitаtivno-kvаlitаtivnа аnаlizа medijskog diskursа o siromаštvu
i socijаlno isključenim grupаmа gotovo potpuno odsustvo novinаrskih
nаjzаhtevnijih žаnrovа poput reportаže i intervjuа, kаo i dominаciju vesti
i izveštаjа o ovim temаmа. To je prvi pokаzаtelj dа se nedovoljno pаžnje
posvećuje temаmа siromаštvа, а kаdа se i posvećuje pаžnjа, to se rаdi
kroz nаjkrаće i nаjjednostаvnije forme. Nаjčešće identifikovаne socijаlno
isključene grupe u korpusu jesu siromаšni rаdnici, penzioneri i nezаposleni,
koji zаjedno predstаvljаju 56% zаstupljenosti socijаlno isključenih grupа.
Ovаj procenаt ukаzuje nа to dа su te tri grupe medijimа nаjzаnimljivije
i dа zbog togа nаjčešće i izveštаvаju o njimа. Ostаvljаjući dаleko mаnje
vremenа zа nа primer žene, etničke mаnjine, osobe sа invаliditetom ili
izbeglice, rаdio-stаnice (ne)svesno čine još jednu diskriminаciju premа već
diskriminisаnim grupаmа. „Isključeni imаju mаlo ili nimаlo pristupа moći”
(u ovom slučаju rаdijа, kаo medijа) „i procesimа odlučivаnjа, te stogа nisu
u mogućnosti dа kontrolišu odluke koje utiču nа njihov svаkodnevni život”
(Kušljugić, Prohibić 2009: 7). Iаko je rаdio veomа dobro mesto gde se
mogu plаsirаti teme od socijаlnog znаčаjа i populаrisаti socijаlno isključene
grupe, što je rаnije i dokаzаno kroz emisije Jedаn život Rаdio Novog Sаdа
i noćni progrаm Ljudi sа nаmа Rаdijа Beogrаd 202 (Prаlicа 2010: 51–53),
ovo istrаživаnje informаtivnih emisijа to nije dokаzаlo. Pа ipаk ne trebа
mešаti ovu vrstu medijske diskriminаcije sа medijskom isključenošću
kojа predstаvljа (potpuno) odsustvo informаcijа u medijimа „o delu
pripаdnikа društvа, odnosno prisustvo medijskih sаdržаjа koji zа posledicu
imаju, s jedne strаne, oprаvdаvаnje društvene isključenosti (neuvаžаvаnje
specifičnih interesа i potrebа) i diskriminаcije (nepoštovаnje postojećih i
nedonošenje potrebnih zаkonа) i, s druge, nepoštovаnje prаvа nа identitet”
(Grupа аutorа Republičkog zаvodа zа socijаlnu zаštitu 2008: 55–67).
Nа krаju trebа izdvojiti i pohvаliti temаtsko izveštаvаnje novinаrа
Rаdio Zrenjаninа, budući dа se u ovoj medijskoj kući jedini pojаvio žаnr
intervjuа, kаo složene novinаrske forme i kritikа držаvnih vlаsti premа
88
ANALIZA MEDIJSKOG DISKURSA SIROMAŠTVA I SOCIJALNE ISKLJUČENOSTI
socijаlnoj politici, što je predstаvljаlo pozitivan pokušаj uticаjа nа promenа
stаvovа premа аnаlizirаnoj temаtici.
Kvаlitetnije izveštаvаnje rаdijа kаo fleksibilnog medijа nа temu
siromаštvа podrаzumevаlo bi dаleko veći stepen uključivаnjа sаmih аkterа
socijаlno isključenih grupа u informаtivne priloge kаko bi i oni imаli priliku
dа više govore o problemimа sа kojimа se suočаvаju. Zbog ovog propustа
nije krivа ni držаvа, ni političаri, već isključivo urednici i novinаri koji u
nedovoljnoj meri prepoznаju sаgovornike koji imаju velike egzistencijаlne
probleme i koji godinаmа čekаju dа se situаcijа promeni u njihovu korist.
Rаdio sа svim svojim performаnsаmа nudi pre svih drugih medijа (štаmpe,
televizije i internetа) tu mogućnost. Istrаživаnje je pokаzаlo dа su, sа
izuzetkom Rаdio Zrenjаninа, te mogućnosti ostаle neiskorištene.
Literatura
Grupа аutorа (2008). Prаćenje društvene isključenosti u Srbiji – selekcijа i kаrаkteristike
ciljnih grupа i preliminаrno testirаnje indikаtorа (poglаvlje Informisаnje kаo resurs
u kontekstu društvene isključenosti). Beogrаd: Republički zаvod zа socijаlnu zаštitu.
Posećeno 1. 8. 2011. URL: http://docs.google.com/viewer?a=v&q=cache:Qhgtb1B
mmBYJ:www.zavodsz.gov.rs/PDF/iskljucenost/Selekcija%2520i%2520karakteristik
e%2520ciljnih%2520grupa....pdf+socijalna+iskljucenost+u+Srbiji&hl=en&pid=bl&
srcid.
Kušljugić, Brаnkа; Prohić, Ibrаhim (2009). Socijаlno isključeni u BiH dаnаs, а sutrа?
Istаživаnje. Tuzlа, Bаnjаlukа: Evropskа unijа, Biro zа ljudskа prаvа, Helsinški
pаrlаment grаđаnа.
Mаtković, Teo; Štulhofer, Aleksаndаr (2006). Istrаživаnjа socijаlne isključenosti –
empirijskа аnаlizа. U: Siromаštvo, nezаposlenost i socijаlnа isključenost (zbornik
izvještаjа). Zаgreb: Progrаm Ujedinjenih nаrodа zа rаzvoj (UNDP Hrvаtskа). (26–
29).
Matheson, Donald (2005). Media Discourses – Analysing Media Texts. New York: Open
University Press.
Milić, Vojin (1978). Sociološki metod. Beogrаd: Nolit.
O’Keeffe, Anne (2006). Investigating Media Discourse. New York: Routledge.
Pаpа, Jаsminа (2006). Diskriminаcijа – mehаnizаm socijаlnog isključivаnjа. U:
Siromаštvo, nezаposlenost i socijаlnа isključenost (zbornik izvještаjа). Zаgreb:
Progrаm Ujedinjenih nаrodа zа rаzvoj (UNDP Hrvаtskа). (48-59).
Prаlicа, Dejаn (2010). Diskurs rаdijа. Novi Sаd: Mediа Art Servis Internаcionаl.
Sаvić, Svenkа (1993). Diskurs аnаlizа. Novi Sаd: Univerzitet u Novom Sаdu – Filozofski
fаkultet.
Šućur, Zorаn (2006). O pojmu socijаlne isključenosti. Siromаštvo, nezаposlenost i
socijаlnа isključenost (zbornik izveštаjа). Zаgreb: Progrаm Ujedinjenih nаrodа zа
rаzvoj (UNDP Hrvаtskа). (10–12)
Šušnjić, Đuro (1973). Kritikа sociološke metode. Niš: Grаdinа.
89
Dejan Pralica
Tomić, Velinkа (2007). Siromаštvo i socijаlnа isključenost – osnovne definicije i indikаtori.
Sociološkа lučа I/2. Nikšić (149–166).
Van Dijk, Teun. Adrianus (1998). The Study of Discourse. Discourse as Structure and
Process – Discourse Studies: A Multidisciplinary Introduction. London: Sage
Publications. Vol. 1: 1–34.
Internetski izvori
Strаtegijа zа smаnjenje siromаštvа Srbije dostupno nа sаjtu: http://www.prsp.gov.rs/
strateski.jsp (posećeno: 1. 8. 2011)
http://www.delbih.ec.europa.eu/?akcija=vijesti&akcija2=pregled&jezik=1&ID=509
(posećeno 1. 8. 2011)
http://www.rtv.rs/sr_lat/magazin/sreca-i-blagostanje---srbi-na-91.-mestu_201288.html
(posećeno 1. 8. 2011)
http://www.danas.rs/danasrs/ekonomija/gradjanima_pogorsana_materijalna_
situacija_.4.html?news_id=183386 (posećeno 1. 8. 2011)
http://www.naslovi.net/2010-03-07/glas-javnosti/n-srbi-strahuju-od-siromastvan-srbistrahuju-od-siromastva/1584963 (posećeno 1. 8. 2011)
http://www.b92.net/info/vesti/index.php?yyyy=2011&mm=01&dd=19&nav_id=486970
(posećeno 1. 8. 2011)
http://www.rts.rs/page/stories/sr/story/13/Ekonomija/900682/Tanak+nov%C4%8Danik+
u+regionu.html (posećeno 1. 8. 2011)
http://www.prsp.gov.rs/tri_pravca/index.jsp (posećeno 2. 8. 2011)
http://www.b92.net/video/video.php?nav_category=1023&nav_id=429331 (posećeno 5.
8. 2011)
90
ANALIZA MEDIJSKOG DISKURSA SIROMAŠTVA I SOCIJALNE ISKLJUČENOSTI
Dejan Pralica
ANALYSIS OF MEDIA DISCOURSE ABOUT POVERTY AND
SOCIAL EXCLUSION IN RADIO NEWCASTS ON PUBLIC,
COMMERCIAL AND LOCAL RADIO
Summary
During October 2010, radio stations in Serbia reported differently
about poverty and social exclusion of citizens. Quantitative and qualitative
content analysis included the sample consisting of 39 central radio newscasts
broadcasted on state and provincial public radio, commercial media and
radio stations that are still under the authority of local selfgovernance.
The aim of this paper is to point out to the ways in which media report
about this topic, and also to use these results and critical analysis of media
discourse of poverty to offer better, sustainable model of media reporting.
The analysis has shown absence of most demanding journalistic genres,
such as features and interviews, and domination of news and reports about
these topics. Most frequently identified socially excluded groups in the
sample are employers in strike, pensioners and the unemployed. The initial
assumption, that the number of thematic news items would reach its peak on
16th October, the World Food Day and 17th October, the International Day
for the Eradication of Poverty, was not confirmed since these were the days
with the least number of reports about poverty and social exclusion.
Key words: radio stations, public radio, commercial radio, radio
newcasts, reporting, poverty, social exclusion
91
MEDIA DISCOURSE OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION
Dragana Prodanović
Odsek za medijske studije
Filozofski fakultet
Univerzitet u Novom Sadu
[email protected]
UDK: 81’42:316.34(497.11)
81’373.7:316.4.063(497.11)
JEZIČKA OBELEŽJA NOVINSKOG DISKURSA O
SIROMAŠTVU I SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI 1
Sažetak
Cilj rada je da istraži u kojoj meri i na koji način odabrani štampani
mediji u Srbiji izveštavaju o temama siromaštva i socijalne
isključenosti, fokusirajući se na jezička obeležja novinskog diskursa
u pisanju o pomenutim temama. Pri istraživanju je korišćena
kvantitativno-kvalitativna metoda analize medijskog diskursa i
interpretacija sadržaja novinskih tekstova iz dnevnih listova Politika,
Dnevnik, Blic Press i Narodne novine i nedeljnika Novine vranjske i
Kikindske novine u odabranom periodu. Analiza je pokazala sveukupno
veoma nisku zastupljenost novinskih priloga o siromaštvu i socijalno
isključenim grupama, a najčešće zastupljeni žanrovi su informativni
koje sa lingvističkog stanovišta karakteriše redukovan jezički izraz
i jezik sveden na ustaljene formulacije, veoma niske ekspresivnosti.
Ključne reči: jezička obeležja, novinski diskurs, siromaštvo, socijalna
isključenost, novinska frazeologija
Uvod
Prema definiciji Saveta Evrope, siromašni pojedinci ili porodice su
oni čiji su resursi (dobra, novčani prihodi i usluge iz javnih i privatnih
izvora) toliko mali da ih isključuju iz minimuma prihvatljivog načina
života u državi članici u kojoj žive, a društvena isključenost predstavlja
proces marginalizacije pojedinaca u društvu zbog siromaštva ili nedostatka
osnovnih znanja i mogućnosti za doživotno učenje ili na temelju
diskriminacije. Rezultat ovog procesa je njihovo udaljavanje od zaposlenja,
prihoda i mogućnosti obrazovanja, kao i od društvenih mreža, okvira i
55 Ovаj rаd nаstаo je u okviru projektа Medijski diskurs siromаštvа i socijаlne isključenosti koji je
reаlizovаo Odsek zа medijske studije Filozofskog fаkultetа u Novom Sаdu. Projekаt je pomogаo
Regionаlni progrаm zа istrаživаnje i promociju Zаpаdnog Bаlkаnа Univerzitetа u Frаjburgu,
Švаjcаrskа (Regional Research Promotion Programme in the Western Balkans of the University
of Fribourg, Switzerland – RRPP), а koji je finаnsirаla Agencijа zа rаzvoj i sаrаdnju Švаjcаrske
(Swiss Agency for Development and Cooperation – SDC).
93
Dragana Prodanović
aktivnosti zajednice. Oni imaju slab pristup vlasti i organima donošenja
odluka zbog čega se često osećaju nemoćno i nesposobno da uzmu kontrolu
nad odlukama koje utiču na njihov svakodnevni život2.
Istrаživаnjа obimа i uzrokа siromаštvа jаsno ukаzuju na to dа je
siromаštvo u Srbiji koncentrisаno u trаdicionаlno nerаzvijenim područjimа
nа jugu i jugoistoku zemlje i da je nаjviše izrаženo kod socijаlno ugroženih
grupа: decа, stаri, osobe sа invаliditetom, izbeglice i interno rаseljenа licа,
Romi, rurаlno siromаšno stаnovništvo i neobrаzovаni.
Vlada Srbije usvojila je 2003. godine Strategiju za smanjenje siromaštva,
a od januara 2004. počeo je period implementacije i praćenja njenog
sprovođenja. Pet godina kasnije, sa ciljem uspostаvljаnja institucionаlnog
okvirа zа rаzvoj i sprovođenje politikа socijаlnog uključivаnjа, Vlаdа
Srbije je, u julu 2009. godine, uspostаvilа Tim zа socijаlno uključivаnje
i smаnjenje siromаštvа pri kаbinetu potpredsednikа Vlаde zа evropske
integrаcije. Početkom 2010. godine, Vlаdа je obrаzovаlа Rаdnu grupu zа
socijаlno uključivаnje koja okupljа predstаvnike/ce institucijа Vlаde koje
imаju ključne odgovornosti u definisаnju, sprovođenju i prаćenju politikа
socijаlne uključenosti.
Cilj rada
Cilj ovog istraživanja i rada bio je da istraži u kojoj meri i na koji
način štampani mediji u Srbiji izveštavaju o temama siromaštva i socijalne
isključenosti, fokusirajući se na jezička obeležja novinskog diskursa u
pisanju o pomenutim temama. Budući da u Srbiji ranije nije rađeno nijedno
slično istraživanje medijskog diskursa u izveštavanju o ovim temama, cilj
je bio da se stekne makar preliminarni uvid u to na koji način štampani
mediji u našoj zemlji koriste poziciju koju imaju u javnom društvenom
prostoru, a koja im daje mogućnost da otvaraju važne teme, postavljaju
ih u fokus pažnje javnosti i daju priliku stručnjacima za te oblasti da na
ozbiljan i kritički način analiziraju i objasne okolnosti nastajanja određenih
društvenih pojava i fenomena, ukažu na njihove uzroke i daju preporuke za
njihovo rešavanje.
Korpus
Ukupan broj objavljenih tekstova koji su izveštavali o temama
vezanim za siromaštvo i socijalnu isključenost u korpusu je 96, od čega je
svega 17 plasirano na više od polovine strane. Ako se zna da je ukupan broj
strana svih novina koje su činile korpus 1.408, jasno je da se ne radi o često
zastupljenim temama u srpskoj štampi.
2
94
http://www.inkluzijakurs.info/modul.php?headerbar=0&m=1&p=5&t=b&kp=0
JEZIČKA OBELEŽJA NOVINSKOG DISKURSA O SIROMAŠTVU I SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI
Minimalna jedinica analize bio je novinski tekst objavljen u po sedam
izdanja petoro nacionalnih i lokalnih dnevnih novina i po dva izdanja dvoje
lokalnih nedeljnih novina prikupljenih tokom sedam odabranih dana u
oktobru 2010.
Posmatrane su dnevne novine Politika, Dnevnik, Blic, Press i Narodne
novine objavljeni na dane 15, 17, 18, 20, 23, 26 i 28. oktobar i nedeljnici
Vranjske i Kikindske novine objavljeni 14. i 20. 10. 2010.
Ovaj period odabran je za posmatranje jer se 16. oktobra obeležava
Svetski dan hrane, 17. oktobra Svetski dan borbe protiv siromaštva,
te se očekivalo da će novinari i urednici medija u zemlji u kojoj 7,8 %
stanovništva živi ispod linije apsolutnog siromaštva pokazati medijsku
inicijativu i otvoriti debatu o ovim pojavama ili pokušati analitički da obrade
ove probleme i ukažu na potrebu njihovog rešavanja. Međutim, rezultati
analize su daleko od očekivanih: u većini novina koje su ušle u korpus na
ove dane nije objavljen čak niti jedan tekst povezan sa ovim temama. Jedino
su Blic i Press 17. oktobra objavili (istu) veoma kratku agencijsku vest da se
tog dana obeležava Svetski dan borbe protiv siromaštva koja donosi samo
izjavu državnog funkcionera u kojoj saopštava statističke podatke.
U korpus su uključene lokalne, regionalne i nacionalne novine
dnevne i nedeljne novine. Politika je odabrana kao predstavnik ozbiljne
nacionalne dnevne štampe. Najstariji dnevni list na Balkanu nekada je bio
u stoprocentnom državnom vlasništvu, a danas po 50 odsto vlasništva nad
njim imaju država Srbija preko svog preduzeća „Politika a. d.” i nemački
„VAC” preko svoje austrijske firme ”Ost holding OMBH”.
Dnevnik je predstavnik ozbiljne regionalne dnevne štampe. Ovaj
dnevni list još je jedan nad kojim država Srbija sa nemačkim ”VAC”om deli vlasništvo s tim što je ovde država manjinski vlasnik. Ona preko
kompanije „Dnevnik holding” ima 45 odsto vlasništva nad ovim dnevnim
listom, a ”Vac” 55 odsto, iz kojih takođe želi da izađe i vlasnička prava
prepusti zaposlenima.
Blic je odabran kao najčitaniji dnevnik i predstavnik, takozvane,
polutabloidne štampe. Najtiražniji srpski dnevni list je u vlasništvu
multinacionalne kompanija „Ringier Aksel Špringer” koju su, sa učešćem
od po 50 odsto, napravili švajcarska kompanija ”Ringier” i nemački ”Aksel
Špringer”. „Ringier” je u Srbiji prisutan od 2004. godine kad je preuzeo
dnevni list ”Blic”. Danas u Srbiji objavljuju još i 24 sata, NIN, Puls, Ženu,
Alo i Auto Bild.
Press je izraziti predstavnik tabloidne dnevne štampe. Ovaj dnevni list
nastao je 2006. godine kad je grupa novinara na čelu sa Đokom Kesićem,
Draganom Vučićevićem i Svetomirom Marijanovićem napustila ”Kurir”.
Prema zvaničnim podacima, polovinu valsništva nad Pressom ima kiparska
firma „Amber Press Limitid”, a ostatak dele u nejednakim procentima
95
Dragana Prodanović
kompanija „MediaVox”, Biljana Kralj i doskorašnji čelni ljudi Pressa
Đoko Kesić, Draga Vučićević i Svetomir Marijanović. Prema nezvaničnim
informacijama, udeo u Pressu ima i gradonačelnik Dragan Đilas.
Narodne novine odabrane su kao predstavnik lokalne dnevne štampe,
kao jedine lokalne dnevne novine koje još izlaze u hard kopi izdanju u Srbiji
i kao novine koje izlaze u najsiromašnijem delu Srbije. Vlasnik Tomislav
Radomirović kupio je pre nekoliko godina 70 odsto vlasništva Narodnih
novina na aukciji za 200.000 evra. Ostatak je u vlasništvu malih akcionara.
U nedostatku lokalne dnevne štampe, u korpus su uvrštena i dva lokalna
nedeljnika, oba u privatnom vlasništvu. Novine Vranjske, vlasnika Vukašina
Obradovića, istovremeno i glavnog i odgovornog urednika i Kikindske, čiji
je vlasnik takođe glavni i odgovorni urednik Željko Bodrožić.
Teorijsko-metodološki okvir
Pri istraživanju i analiziranju korišćene su metode analize sadržaja i
kritičke analize diskursa novinskih tekstova.
Novinski tekstovi analizirani su prvo uz pomoć kvantitativnokvalitativne metode analize diskursa da bi se utvrdila frekventnost
objavljivanja tekstova koji se bave temama siromaštva i socijalne
isključenosti, njihovo pozicioniranje u novinama, zastupljenost različitih
žanrova, lokacije sa kojih se najčešće izveštava, ključni akteri i vrednosni
konteksti u koje su oni postavljeni. Posebna pažnja pri analiziranju
posvećena je redakcijskoj opremi tekstova, naročito naslovnih blokova.
Kodiranje je obavljeno u dve faze, prvo je prikupljeno 41 izdanje
dnevnih i nedeljnih novina, a potom je iz njih izdvojeno i u uzorak uvršteno
96 novinskih tekstova koji su se bavili temama siromaštva i socijalne
isključenosti. Za potrebe istraživanja formiran je unikatan kodni list koji je
sadržao 30 kategorija.3
Rezultati dobijeni kvantitativno-kvalitativnom metodom potom su
tumačeni u zadatim teorijskim okvirima kritičke analize diskursa.
Diskurs medija predstavlja posebno interesantan materijal za analizu
i posmatranje upotrebe jezičkih sredstava u sferi javnog jezika. Džon E.
Ričardson u svojoj knjizi „Analyzing Newspapers”, obrazlažući zašto se
bavi analizom diskursa novina, tvrdi da postoji pet osnovnih pretpostavki
o jeziku: 1) jezik je društvena kategorija (on, sa jedne strane, odražava
društvenu realnost, ali je, sa druge strane, i menja i oblikuje); 2) jezik odražava
identitet (upotreba jezika uvek ima aktivnu prirodu i on je uvek usmeren na
neku akciju, a njegova svrsishodnost uvek je povezana sa kontekstom u
kojem se koristi); 3) jezike je moćno sredstvo (budući da je novinarstvo
veoma moćan oblik javne komunikacije i da novinarski jezik ima delatnu
3
96
Statistička obrada uzorka: Karlo Bala.
JEZIČKA OBELEŽJA NOVINSKOG DISKURSA O SIROMAŠTVU I SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI
moć, ono ima veoma važnu društvenu funkciju: da otvara društvena pitanja
i teme, da menja javni diskurs, da utiče na formiranje stavova ljudi o svetu
u kojem žive, ali i o njihovoj ulozi i mestu u tom svetu, ili bar da utiče na
izbor tema o kojima će ljudi zauzeti stav – dakle, novinarstvo putem jezika
utiče na društvenu realnost oblikujući naš doživljaj realnosti); 5) jezik je
politička kategorija (Richardson 2007: 10–14).
„Ova knjiga počiva na pretpostavci da novinarstvo postoji da bi
pomoglo građanima da bolje razumeju svoje živote i svoj položaj u svetu”,
navodi Ričardson u uvodnom delu svoje knjige (Richardson 2007: 7).
Teun van Dajk definiše kritičku analizu diskursa kao vrstu analitičkog
istraživanja diskursa koja primarno proučava načine na koje se zloupotreba
društvene moći, dominacija i nejednakost javljaju i reprodukuju u pisanim
i govornim oblicima upotrebe jezika u društvenom i političkom kontekstu.
Prema njegovom mišljenju, ovakvo „disidentsko istraživanje” zauzima
eksplicitnu poziciju u pokušavanju da razume, objasni i odupre se socijalnoj
nejednakosti (Van Dajk 2008: 352).
Isti teoretičar u svojoj knjizi „News as Discourse” tvrdi da mediji, kao
centralni nosioci javnog diskursa, imaju i širi uticaj od otvaranja javnih tema
i diskusija. On tvrdi da razumevanje vesti ne podrazumeva samo čitaočevo
usvajanje identičnih modela razmišljanja novinarovim, već da je uticaj
medija indirektniji i više strukturalnog tipa. Novinski tekstovi, dakle, ne
preporučuju određene stavove čitaocima, oni su dominantne forme javnog
diskursa koje proizvode generalne okvire socijalnih, političkih, kulturnih i
ekonomskih modela društvenih pojava, kao i dominantna znanja i modele
odnosa potrebne za razumevanje tih pojava. Prema njegovom mišljenju,
struktura novinskog teksta u velikoj meri podstiče čitaoca da usvaja
određene okvire i interpretacije radije nego neke alternativne, u okviru kojih
bi koristeći se drugačijim ciljevima, normama, vrednostima i ideologijama,
mogao drugačije da interpretira medijske događaje (Van Dajk 1988: 182).
U analizi diskursa novinskog teksta postoji više nivoa analiziranja
i rezultati do kojih se dođe na svakom od njih učestvuju u čitaočevom
razumevanju teksta.
Van Dajk smatra da diskursna analiza novinskog jezika ne treba da
se zasniva na strukturi novinskog teksta samog po sebi, iako i tome treba
posvetiti pažnju. On preporučuje da takve strukture uvek analiziramo
imajući u vidu i njihovu povezanost sa kontekstom u kojem nastaju i
kontekstom njihove recepcije. Prema njegovom mišljenju, treba istraživati
njihove specifične funkcije, na primer, izražavanja prethodnog znanja,
uverenja, ideoloških stavova, ali i onog što se suzdržavaju da napišu.
Takođe, Van Dajk tvrdi da „kada razumemo strukturu novinskog teksta, više
znamo i o strategijama i reprezentacijama koje igraju ulogu u interpretaciji,
97
Dragana Prodanović
memorisanju i reprodukciji informacija iz novina kod čitaoca” (Van Dajk
1988: 179).
„Novinski tekstovi deo su porodice medijskih tekstova koji zahteva
posebnu vrstu strukturalne analize zbog diskursnih mogućnosti koje
poseduju i specifične strukture koja ih izdvaja od ostalih medijskih
tekstova ili sličnih nemedijskih tekstova kao što su priče.
Strukturalna analiza novinskih tekstova operiše na nekoliko nivoa i
u nekoliko dimenzija. Kao oblik upotrebe jezika, novinski tekstovi
imaju karakterističnu upotrebnu lingvističku i gramatičku strukturu:
reči, grupe reči, klauze i rečenice. Uobičajena fonološka, morfološka,
sintaksička i semantička analiza mogu biti veoma korisne za analizu
ove vrste strukture” (Van Dajk 1988a: 177).
U uobičajenoj praksi istraživanja uz pomoć metode kritičke
analize diskursa široko je prihvaćen Van Dajkov koncept analiziranja
na nivoima mikrostrukture i makrostrukture. Prema njegovoj teoriji
analiza mikrostrukture obuhvata lingvistički aspekt, odnosno fonologiju,
morfologiju, sintaksu, semantiku, leksiku, koheziju i koherentnost teksta.
Dakle, svaki tekst organizovan je kao celina međusobno povezanih manjih
podcelina (paragrafa) koji opet čine skupovi manjih strukturalnih jedinica,
odnosno rečenica. Povezanost rečenica u paragrafe, a paragrafa u tekst
postiže se kohezijom i koherentnošću. On dalje objašnjava da se kohezija
postiže upotrebom gramatičkih sredstava, na primer, zamenica ili priloga koji
upućuju na prethodno pomenuta lica, pojave ili pojmove, a koherentnost se
odnosi na funkcionalnu povezanost diskursa. U toj fazi, prema Van Dajku,
na scenu stupaju zajednički ili različiti doživljaji sveta korisnika jezika,
njihovi stavovi koji utiču na zaključke o tekstu, što nas dovodi do analize
na makrostrukturnom nivou koja se odnosi na tematsku i organizacionu
strukturu teksta. Makrostrukture se definišu na temelju značenja rečenica
koje čine tekst i uz pomoć niza pravila, kao što su izbor, generalizacije i
konstrukcije. Uz pomoć ovih makrostruktura čitalac razumeva šta je tema
teksta (Van Dajk 1988b: 13).
Van Dajk smatra da bi bez teorije o makrostrukturama bilo nemoguće
razumeti posebna svojstva naslova i lida, koji sumiraju ostatak teksta.
Zahvaljujući njima, takođe je moguće objasniti zašto se većina čitalaca
nakon čitanja pamti samo više nivoe makrostrukture.
Njegova teorija mikrostrukture i makrostrukture dalje podrazumeva
da je tematska (semantička) struktura kod novinskog teksta važnija nego
kod drugih vrsta diskursa. Zbog toga se svaka sistemska analiza tekstualne
strukture novinskih tekstova počinje objašnjenjem onoga što je predmet
diskursa ili suština onoga o čemu se piše, a to je tema. Ona pripada
98
JEZIČKA OBELEŽJA NOVINSKOG DISKURSA O SIROMAŠTVU I SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI
makrostrukturalnom nivou analize diskursa. Tema predstavlja makroiskaz,
organizovani skup iskaza (propositions) koji su najmanja nezavisna
značenjska jedinica makrosrukture.
Sveukupno značenje makrostrukture ispoljava se kroz organizacionu
strukturu ili, kako je Van Dajk naziva, shematsku superstrukturu uobičajenog
novinskog teksta: uvod (naslov i lid), epizode (glavni događaji, kontekst,
pozadina događaja, istorija), posledice, verbalne reakcije i komentar
(evaluacija i očekivanja). Ne moraju svi novinski tekstovi imati nužno baš
ovakvu strukturu. Naslov i lid su obavezni u svima, a ostali mogu varirati
u zavisnosti od prirode događaj ili teme o kojoj se piše (Van Dajk 1988b:
92–93).
Važan doprinos razvoju metode kritičke analize diskursa dao je
i Norman Ferklaf koji smatra da se jezička analiza novinskog teksta
odvija kroz tri komunikativna događaja: 1) tekst (odnosi se na formalne
karakteristike teksta – rečnik, gramatika, kohezija i struktura); 2) diskursna
praksa (odnosi se na stvaranje, upotrebu i distribuciju diskursa koji se
proučava) i 3) društvena praksa (odnosi se na širu strukturu, na društveni
kulturni i politički kontekst, kao i na društvene promene – kako se tekst
koristi u odgovarajućem društvenom kontekstu) (Fairclough 1996: 311–
313) .
Ovaj teoretičar pravi razliku između lingvističke i intertekstualne
analize teksta. Intertekstualna analiza posmatra tekst iz perspektive
diskursivne prakse. Dok je lingvistička analiza deskriptivna, intertekstualna
je interpretativna, ona interpretira dokaze koje joj daje lingvistička analiza.
On tvrdi da je povezivanje lingvističke i intertekstualne analize bitno za
prevazilaženje jaza između teksta i jezika, s jedne strane, i društva i kulture,
s druge strane (Fairclough 1996: 314–315).
On u svojoj knjizi „Language and Power” daje modele i za lingvistički
i za intertekstualnu analizu. Lingvistička analiza odvija se na tri nivoa:
a) rečnik, b) gramatika i c) struktura teksta. Za intertekstualnu analizu
preporučuje kaže da postoje četiri njena nivoa: a) obim iskaza; b) značenje
iskaza; c) lokalna koherencija i d) struktura teksta i poenta (Fairclough
1989: 111–139).
Hipoteza
Imajući u vidu da je jedna od osnovnih funkcija medija da pomognu
građanima da razumeju stvarnost i svoj položaj u njoj i da novinarski jezik,
kao nosilac javnog diskursa, ima delatnu moć u otvaranju društvenih pitanja
i tema, polazna hipoteza ovog rada bila je da se stav i odnos medija o
važnim društvenim problemima kakvi su siromaštvo i socijalna isključenost
99
Dragana Prodanović
ne izražava samo odabirom tema, nego njihovim tretmanom i odabirom
jezičkih sredstava kojima se one obrađuju.
Polazeći od osnovnih pretpostavki kritičke analize medijskog
diskursa da novinski tekstovi zbog diskursnih mogućnosti koje poseduju i
specifične strukture koja ih izdvaja od ostalih medijskih tekstova zahtevaju
posebnu vrstu strukturalne analize, koja operiše na nekoliko nivoa i u
nekoliko dimenzija, u ovom radu analizirana je upotreba jezika u novinskim
tekstovima koji su izveštavali o temama vezanim za siromaštvo i socijalnu
isključenost.
Kvantitativna analiza sadržaja
Tokom posmatranog perioda4 najveći udeo tekstova o siromaštvu i
socijalnoj isključenosti objavljen je u niškim Narodnim novinama (29%),
zatim slede Dnevnik (19%), Politika (18%), Press (16%), Blic (14%), i na
kraju Vranjske (2%), Kikindske novine (2%). Možemo reći da je ovakav
rezultat analize donekle očekivan, makar u pogledu onih koji su objavili
najviše i najmanje tekstova.
U prvom slučaju radi se o lokalnim dnevnim novinama, gde se
očekuje veća zainteresovanost uredništva za konkretne socijalne probleme
čitalaštva kojem se obraćaju.
U drugom slučaju se, doduše, takođe radi o lokalnim novinama, ali
nedeljnim, tako da je i broj izdanja koji je ušao u korpus bio manji nego kod
dnevnih novina.
Analiza je pokazala i novu i neobičnu pojavu u novinama – lokacija
se više ne navodi u svakom novinskom tekstu. Naime, najveći procenat
tekstova obuhvaćenih analizom nije imao identifikovanu lokaciju (35%), a
među onima u kojima je lokacija navedena, najviše je bilo onih u kojima se
izveštavalo iz Beograda (18%), Jugoistočne Srbije (13%), Vojvodine (8%),
sve ostale lokacije zastupljene su u manje od pet procenata.
Ako posmatramo dužinu tekstova koji su se bavili posmatranim
temema, dominiraju kratki tekstovi, (53%), srednjih je bilo 29%, pri
čemu su srednjim smatrani tekstovi plasirani na do polovine stranice,
a dugačkih je bilo svega 18%. Ovaj rezultat direktno je povezan i sa
žanrovskom zastupljenošću, koja je takođe bila obuhvaćena kodnim listom.
U posmatranom uzorku najviše je bilo vesti 57%, izveštaja 19%, komentara
8%, članka 7% i reportaža svega 1%. Pored ovih pojavili su se i neki
tekstovi (6%) za koje je bilo teško odrediti žanr zbog nedoslednosti autora
u njihovom strukturiranju.
Dakle, novinari u srpskoj štampi ubedljivo najčešće o velikim
društvenim temama pišu onda kada za to postoji neposredan povod, bilo
4
100
Sedam odabranih dana u toku dve poslednje nedelje oktobra 2010.
JEZIČKA OBELEŽJA NOVINSKOG DISKURSA O SIROMAŠTVU I SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI
da se radi o aktuelnom događaju ili pseudodogađaju, odnosno ne pokazuju
nikakvu inicijativu da prostor u medijima posvete dubljim i ozbiljnijim
analizama pojava kao što su siromaštvo i problemi socijalno isključenih
grupa.
Analiza je takođe pokazala izuzetno nisku zainteresovanost novinara
i uredništava za socijalne probleme građana. Medijska inicijativa javlja se u
svega 12%, dok je ubedljivo najčešći povod za izveštavanje o ovim temama
aktuelni događaj (87%).
Kada se u novinama piše o siromaštvu i socijalnoj isključenosti,
u manjem broju slučajeva te teme u fokusu teksta (35%) i da se o njima
najčešće (64%) piše kao o jednoj o više tema.
Zastupljenost tekstova koji se bave siromaštvom i socijalnom
isključenošću kao temama po rubrikama bila je ujednačena. Najviše ih
je objavljeno u rubrici „Vesti dana” (19%), slede „Ekonomija” (15%),
„Regioni” (14%), „Hronika” (12%), „Društvo” (10%), dok je procenat
zastupljenosti u ostalim rubrikama ispod 10 procenata.
Najčešći oblik socijalne isključenosti o kojem su novine pisale bilo
je ekonomsko siromaštvo (55%), uskraćenost egzistencijalnih potreba
(19%), zaposlenost (5%), zdravstvo (1%). U dvadeset procenata slučajeva
pisalo se o slučajevima gde se istovremeno javlja više dimenzija socijalne
isključenosti.
Pri posmatranju načina na koji su identifikovani pripadnici socijalno
isključenih grupa, uočeno je da se najčešće radilo o penzionerima (24%) i
radnicima zaposlenim u državnim firmama koje nisu privatizovane (22%).
Za njima slede siromašni radnici žrtve privatizacije (6%), svi siromašni
građani Srbije (7%), deca (5%), nezaposleni (4%), etničke manjine (4%),
stanovnici prigradskih i seoskih naselja (4%), gladni (3%), stari (3%), žene
(2%), osobe sa invaliditetom (2%), izbegla i raseljena lica (1%). Onih koji
su identifikovani kao višestruko socijalno isključeni bilo je pet procenata.
Među akterima tekstova, u ulozi subjekta, dakle onih koji dobijaju
priliku i da govore najčešće su se pojavljivali predstavnici sindikata (30%)
i državnih organa (27%), zatim slede predstavnici lokalnih organa (7%)
i lokalnih ustanova (6%), predstavnici međunarodnih subjekata (5%),
predstavnici nevladinih organizacija, biznismeni i direktori (4%) i radnici
(3%).
U ulozi objekta pak, dakle onih koji se pominju u tekstu, ali ne dobijaju
priliku da govore najčešće su se pojavljivali penzioneri (25%), predstavnici
državnih organa (13%), nezaposleni, predstavnici sindikata i radnici (5%),
osobe sa invaliditetom (4%) i stari i stanovnici prigradskih i seoskih naselja
(3%).
Treba napomenuti da se u posmatranom periodu u Srbiji odigravao
štrajk zaposlenih u pravosuđu i da je održano više sindikalnih protesta, da
101
Dragana Prodanović
je u tom trenutku trajala javna debata o povlačenju iz skupštinske procedure
Predlog zakona o izmenama Zakona o penziono-invalidskom osiguranju
i da je Vlada Srbije dodelila najugroženijim penzionerima jednokratnu
novčanu pomoć, što se direktno odrazilo na zastupljenost aktera u ove dve
kategorije, naročito sindikalnih lidera i penzionera.
Jezička analiza
Prema teoretičaru Tošoviću, jezik novinarstva, odnosno sredstava
javnog informisanja, pripada publicističkom funkcionalnom stilu, a kao
jedan od njegova dva osnovna vida izdvajaju se novinarski i novinski
podstil (Tošović 2002: 245).
Posmatrajući jezik medija iz perspektive analize diskursa, lingvista
Dubravko Škiljan kaže da je diskurs medija mešovit subdomen u kojem
se pojavljuju svi diskursi javne komunikacije. „Mediji imaju funkciju
oblikovanja javnosti, pre svega političke. Poruke se distribuiraju širokom
krugu primalaca, kojih je veliki broj, dok je pošiljalaca daleko manje.
Ovde se samo simulira dvosmernost jer kontakt-emisije i pisma
gledalaca ne mogu dati ni približno informacije o pravom raspoloženju
masovnog konzumenta” (Škiljan 1998: 91–93).
Dakle, moć medija je i dalje velika i bez obzira na najnovije pojave
u medijskoj sferi, kao što su digitalizacija i konvergencija, novinari su i
dalje ti koji mogu da plasiraju u javnu sferu potrebu da se govori o važnim
društvenim pojavama i problemima.
Međutim, predominantnost informativnih žanrova u posmatranom
uzorku, očekivano se direktno odrazila i na jezičke karakteristike analiziranih
tekstova. Za ove žanrove karakterističan je sveden stil, preciznost u iznošenju
podataka i izrazita informativnost. Budući da ovakvi tekstovi uvek nastaju u
ograničenom vremenu, a i uz nastojanje novinara da čitalac razume poruku
ulažući minimum napora, u njima se u velikoj meri koriste klišei.
Funkcija jezika u informativnim žanrovima primarno je referencijalna,
te novinari u njima biraju leksiku i frazeologiju koja za cilj ima što lakšu i
bržu recepciju kod čitaoca. Uočeno je, ipak, da novinari povremeno, kada
se govori o temama vezanim za siromaštvo i socijalnu isključenost, posežu
i za konativnom funkcijom jezika koristeći stilski obeleženu leksiku:
Lokalna samouprava u Pirotu poklonila je dvanaestočlanoj porodici
Rančić iz pirotskog sela Sukovo kuću, pa će ova porodica, koja je
proteklih 15 godina živela u straćari od 16 kvadrata bez struje i vode,
konačno početi da živi U USLOVIMA DOSTOJNIM ČOVEKA
(Press, 15. 10. 2010).
102
JEZIČKA OBELEŽJA NOVINSKOG DISKURSA O SIROMAŠTVU I SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI
Za ONE KOJE JE GLAD NATERALA DA PROGUTAJU PONOS
lokalna vlast je, ne čekajući pomoć Ministarstva rada i Crvenog krsta
Srbije organizovala prehranu (Dnevnik, 17. 10. 2010).
BEDA I GLAD ODNELI SU JOŠ JEDAN ŽIVOT (Press, 28. 10.
2010).
Tako u izveštaju sa dodele ključeva kuće koju je Opština Pirot kupila
dvanaestočlanoj porodici objavljenom u Narodnim novinama 15. 10. 2010.
novinar daje gotovo lirsku sliku bede u kojoj je porodica do tog trenutka
živela: „Rančići su 14 godina živeli u nedovršenoj kućici od 16 kvadrata,
bez krova, koje je prokišnjavala i leti i zimi. U njoj se kuvalo, spavalo i pralo,
a deca su učila”. U izveštaju sa istog događaja (15. 10. 2010) novinar Pressa
takođe eksplicitno izražava empatiju: „na licima dece vidi se radost što će
moći posle mnogo godina da žive kao sva ostala deca… imaće struju i vodu,
svoje sobe, dvorište i sve druge uslove za normalan život”. Posmatrajući
ovaj primer iz perspektive dodeljivanja moći akterima da govore, uočeno
je da u jednom od izveštaja niko iz porodicu ne dobija priliku da govori,
a u drugom je citirana jedna rečenica dečaka, koju je novinar prethodno
već prepričao. Takođe, ni u jednom nije predstavljena cela porodica, jedan
donosi imena roditelja, a drugi samo imena dece.
Međutim, ovaj primer otkriva još jednu pojedinost značajnu za
razumevanje egzistencijalnih problema u ekonomski nerazvijenim
sredinama. Naime, u oba izveštaju navodi se da je Opštinu Pirot „dobro
očuvana kuća od 72 kvadratna metra” koštala 3.000 evra. Dakle, situacija u
siromašnim opštinama odrazila se i na tržište nekretnina i drastično oborila
cene kuća i stanova, toliko da je jasno da bi se, uz malo inicijative lokalnih
organa vlasti, čak i u njihovim budžetima mogao naći novac za rešavanje
stambenih problema svih njihovih žitelja.
Naslovi
Naslovi novinskih tekstova po svojoj poziciji i funkciji u tekstu imaju
veoma važnu ulogu. Oni mogu imati različitu sintagmatsku ili rečeničnu
strukturu, ali uvek imaju istu funkciju: da privuku pažnju čitalaca i
zainteresuju ih za čitanje teksta.
Rezultati naše analize pokazuju da se u 96% slučajeva javljaju realni
naslovi, dok su metaforički i senzacionalistički uočeni u tek po 2% slučajeva.
U korpusu koji je analiziran pojavljuju se različito strukturirani
naslovi. Ima primera gde su formulisani kao pitanja:
VLADA OŠTETILA PENZIONERE?! (Press, 23. 10. 2010)
KO JE KRIV ZA BANKROT? (Dnevnik, 15. 10. 2010)
103
Dragana Prodanović
KO JE IZDAO KRKOBABIĆA? (Dnevnik, 26. 10. 2010)
KAKO VENČANICU PRETVORITI U DIPLOMU? (Dnevnik 15.
10. 2010)
U nekim slučajevima formulacijom im je bila dodeljena posebna
ekspresivna vrednost:
VRANJE KAO GRČKA (Novine vranjske, 14. 10. 2010)
CRNA TRAVA SE GASI (Press, 28. 10. 2010)
RADNICI DRŽAVI POSLEDNJA RUPA NA SVIRALI (Dnevnik,
20. 10. 2010)
NIŠKI SAN – PUNA POTROŠAČKA KORPA (Narodne novine, 18.
10. 2010)
U funkciji naslova javljaju se i eksklamativne rečenice koje su
emocionalno markirane VRATITE NAM KNJIGE, VILJUŠKE I KAŠIKE!
(Novine vranjske, 21. 10. 2010)
Većina naslova je u analiziranom korpusu ipak bila realna i direktno
upućivala na najvažniju informaciju u tekstu:
PORODICA DOBILA KUĆU NA POKLON (Press, 15. 10. 2010)
SINDIKALNI PROTEST NA TRGU (Blic, 20. 10. 2010)
BONUS PENZIONERIMA OD SUTRA (Narodne novine, 15. 10.
2010)
U primeru naslova KRIMINAL BUJA SA SIROMAŠTVOM u tekstu
objavljenom u Narodnim novinama 23. 10. 2010. vidimo pokušaj novinara
da ukaže na činjenicu da siromaštvo nije samo problem koji muči mnoge
građane ove zemlje, nego je i generator drugih problema.
Javljaju se i naslovi koji ukazuju na procenu urednika da je potrebno
posebno naglasiti lošu socijalnu politiku države i nebrigu za njene građane:
U SRBIJI IMA GOTOVO ISTO RADNIKA I PENZIONERA (Dnevnik, 20.
10. 2010); BESMISLENE IGRE S PENZIJAMA (Dnevnik, 28. 10. 2010);
ČEKA NAS JOŠ JEDAN TALAS OTKAZA (Dnevnik, 18. 10. 2010); BIĆE
NEZAPOSLENIH I KROZ DESET GODINA (Dnevnik, 17. 10. 2010),
PENZIONERI BEZ ODBRANE PRED POSLANICIMA (Politika, 26. 10.
2010). U poslednjem primeru vidimo jasnu insinuaciju novinara ili urednika
na to da su skupštinski poslanici oni od kojih penzionere treba zaštititi.
104
JEZIČKA OBELEŽJA NOVINSKOG DISKURSA O SIROMAŠTVU I SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI
Identifikacija aktera
Na pitanje o akteru ili akterima u nekom događaju moguće je
odgovoriti personalnim identifikatorom ili specifikatorom. Njima se
konkretizuje poznati vršilac, te se prilkom višekratne identifikacije istog
aktera upotrebljavaju kao svojevrsne anaforička sredstva. „Po strukturi
i broju identifkatora, mogu se razlikovati kompleksni (specifikator
+ personalni identifikator), elementarni (personalni identifikator ili
specifikator) i redukovani (personalni identifikator ili specifikator svedeni
na jedan element složenog naziva). Na izbor modela utiču poznatost osobe,
njeno mesto u društvenoj hijerarhiji, profesija, pol, uzrast, kao nejezički i
netekstovni činioci, zatim broj identifikacija u okviru jednog teksta i stav
koji se saopštenom vesti nastoji preneti, zatim žanr u kome je vest obrađena
i, na kraju, tip emisije, što posebno potvrđuju primeri upotrebe nadimaka i
klasifikatora” (Vasić, Alanović 2007: 156).
Praksa je da se prilikom pisanja vesti izbegava ponavljanje istih
izraza, imena, funkcija, osim ako za to ne postoji dobar razlog. To znači
da se jednom upotrebi puno ime i prezime glavnog aktera, drugi put samo
prezime, treći put funkcija. Ali, kada su u pitanju druge forme, onda je
neminovno da dolazi do ponavljanja, naročito redukovanog personalnog
identifikatora (prezimena), ali i korišćenja zamenica.
Uočen je uobičajen novinarski način identifikacije aktera koji su
javnosti već poznati, a u krugu tema koje su se najčešće pojavljivale u
posmatranom periodu, to su bili predstavnici vlasti koji su identifikovani po
modelu personalni identifikator + specifikator:
Dok PREMIJER Mirko Cvetković tvrdi da će u ponedeljak ili
utorak tek biti donet stav o izmenama tog zakonskog rešenja,
POTPREDSEDNIK VLADE JOVAN KRKOBABIĆ rekao je da će
se dokument, u kojem neće bit izmenjen ni zarez, pred poslanicima
naći već do kraja ove nedelje (Press, 28. 10. 2010).
Ministar RADA I SOCIJALNE POLITIKE RASIM LJAJIĆ, bio je
zgranut situacijom u toj opštini (Press, 20. 10. 2010).
Kada se radi o građanima u ulozi subjekta ili objekta, oni se identifikuju
imenom i prezimenom, ali i dodatnom identifikacijom koja je povezana sa
kontekstom u kojem s pojavljuju:
Slično razmišlja i DAVOR DRAGOVIĆ, RASELJENO LICE IZ
KOSOVA POLJA
(Narodne novine, 28. 10. 2010.).
105
Dragana Prodanović
Prilika za sticanje dodatnog obrazovanja bila je velik motiv SVETLANI
SKUBAN (38), POLAZNICI KURSA, jer sa srednjoškolskim
obrazovanjem nikada nije mogla da nađe posao (Blic, 20. 10. 2010).
„Morala sam da mislim na sebe i porodicu”, priča JEDAN OD 150
ŽENA nakon završene obuke za rad na računaru (Blic, 20. 10. 2010).
Mnogo je primera u kojima se prilikom identifikacije koriste kolektivni
akteri:
ZAPOSLENI U PRAVOSUDNOJ ADMINISTRACIJI započeli su
štrajk 6. oktobra zbog nezadovoljstva prihodima (Dnevnik, 26. 10.
2010).
MLADI odlaze tražeći sigurnost (Narodne novine, 15. 10. 2010).
SIROMAŠNI PENZIONERI, od kojih 80 posto prima penziju od
15.000 dinara, novac su odmah potrošili na kupovinu hrane, ogreva i
plaćanje računa (Blic, 18. 10. 2010).
Zaključak
Analiza je pokazala sveukupno veoma nisku zastupljenost novinskih
tekstova o siromaštvu i socijalnoj isključenosti u dnevnoj i nedeljnoj štampi.
Najčešće zastupljeni žanrovi su informativni koje sa lingvističkog
stanovišta karakteriše redukovan jezički izraz i jezik sveden na ustaljene
formulacije, veoma niske ekspresivnosti. Odnos srpske štampe prema
marginalizovanima, izražen kroz žanrovsku opredeljenost, čini se hladan i
sa pozicije velike udaljenosti, bez imalo empatije i razumevanja.
Funkcija jezika u informativnim žanrovima primarno je referencijalna,
te novinari u njima biraju leksiku i frazeologiju koja za cilj ima što lakšu
i bržu recepciju kod čitaoca. Ipak, zabeleženi su primeri u kojim novinari,
kada se govori o temama vezanim za siromaštvo i socijalnu isključenost,
posežu i za konativnom funkcijom jezika koristeći stilski obeleženu leksiku.
Većina naslova u analiziranom korpusu bila je realna i direktno
upućivala na najvažniju informaciju u tekstu. Veoma mali procenat naslova
analiziranih tekstova bio je senzacionalistički ili metaforičan.
Uočen je uobičajen novinarski način identifikacije aktera: već
poznati javnosti – predstavnici vlasti – identifikovani su po modelu
personalni identifikator + specifikator; građani u ulozi subjekta ili objekta
– identifikovani su imenom i prezimenom, ali i dodatnom identifikacijom
koja je povezana sa kontekstom u kojem s pojavljuju; a u jednom broju
primera prilikom identifikacije korišćeni su kolektivni akteri.
O velikim društvenim problemima kao što su siromaštvo i socijalna
isključenost, novinari štampanih medija u Srbiji izveštavaju površno, ne
106
JEZIČKA OBELEŽJA NOVINSKOG DISKURSA O SIROMAŠTVU I SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI
pokazujući interesovanje za dublje istraživanje ovih tema, niti za njihovo
dovođenje u vezu sa konkretnim uzrocima, najčešće ih objašnjavajući kao
posledice svetske ekonomske krize i uobičajene probleme tranzicionih
društava. Siromaštvo i socijalna isključenost tretiraju se mimo konkretnog
društvenog konteksta. Piše se samo o finansijskom i egzistencijalnom
siromaštvu, a kao jedini mogući način rešavanja ovih problema vidi se
dodeljivanje finansijske, najčešće jednokratne, pomoći, ali ne i prilike
integraciju u društvo.
Medijska inicijativa i traganje za načinima rešavanja ovih problema
i njihovim postavljanjem u fokus pažnje javnosti ne postoji. Novinari
izveštavaju o posledicama, dok o uzrocima retko pišu. Na kraju, stiče se
utisak da se srpski mediji još nalaze daleko od pozicije koju promoviše Tim
za socijalnu inkluziju i smanjenje siromaštva Vlade Srbije na svom internet
sajtu, gde se na prvoj stranici onlajn kursa iz socijalne isključenosti nalazi
citat iz knjige Amaritija Sena, dobitnika Nobelove nagrade za ekonomiju i
socijalnog teoretičara „Freedom, Rationality, and Social Choice: The Arrow
Lectures and Other essays”: „Ako je naš glavni interes da proučavamo živote
koje ljudi mogu voditi – sloboda koju imaju da vode minimalno pristojne
živote – onda je pogrešno usmeriti pažnju samo na jedno ili drugo sredstvo
kojim se ta sloboda ostvaruje. Moramo posmatrati osiromašene živote, a ne
samo prazne novčanike” (Amartya Sen 2000: 3)5.
Literatura
Fairclough, Norman (1989). Language and Power. London: Longman.
Fairclough, Norman (1996). Critical Analysis of Media Discourse. In: Marris, P., Thorntam,
S. (eds.), Media Studies: A Reader. Edinburgh: Edinburgh University Press. (308–
325).
Petrović, Vladislava (1989). Novinska frazeologija. Novi Sad: Književna zajednica Novog
Sada
Richardson, John E. (2007). Analyzing Newspapers – An Approach from Critical Discourse
Analysis. Hampshire, U. K.: Palgrave Macmillan.
Škiljan, Dubravko (1988). Jezična politika. Zagreb: Naprijed.
Škiljan, Dubravko (1998). Javni jezik – Pristup lingvistici komunikacije.Beograd:
Biblioteka XX vek.
Tošović, Branko (2002). Funkcionalni stilovi. Beograd: Beogradska knjiga.
Van Dijk, Teun A. (1988a). News as Discourse, Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.
Van Dijk, Teun A. (1988b). News Analysis, Hillsdale, NJ: Lawrence Erlbaum.
Van Dijk, Teun A. (2008). Critical Discourse Analysis. In: Schiffrin, Deborah; Tannen,
Deborah (eds.), The Handbook of Fiscourse Analysis. Ehernberger Hamilton, Heidi.
Malden: Blackwell Publishers.
5
http://www.inkluzijakurs.info/modul.php?headerbar=0&m=1&p=1&t=b&kp=0
107
Dragana Prodanović
Vasić, Vera., Alanović, Milivoj (2007). Gramatika novinskog teksta: odgovor na prvo od
5Wh + H pitanja. U: Sintaksička istraživanja (dijahrono-sinhroni plan). Lingvističke
sveske 6. Novi Sad: Filozofski fakultet (149–167).
Dragana Prodanović
LINGUISTIC FEATURES OF NEWSPAPER DISCOURSE ABOUT
POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION
Summary
The aim of this paper is to examine the scope and manner of reporting
about poverty and social inclusion in selected print media in Serbia, focusing
on linguistic feature of newspaper discourse about these topics. The
methods used in research are quantitative and qualitative media discourse
analysis and interpretation of the content of texts from daily newspapers
Politika, Dnevnik, Blic, Press and Narodne novine, and weekly newspapers
Novine vranjske i Kikindske novine in the selected period (14th - 27th
October 2010). The analysis has shown generally low presence of news
about poverty and socially excluded groups, an the most frequent genres are
informational ones. From linguistic perspective, they are characterised by
reduced language and the language based on common formulaic discourse
with very low expressiveness.
Key words: linguistic features, news discourse, poverty, social
exclusion, newspaper phraseology
108
MEDIA DISCOURSE OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION
Vladimir Barović
Odsek za medijske studije
Filozofski fakultet
Univerzitet u Novom Sadu
[email protected]
UDK: 070:316.34(497.11)
070:316.4.063(497.11)
ISTRAŽIVANJE: KOMPARATIVNA ANALIZA
IZVEŠTAVANJA O SIROMAŠTVU I SOCIJALNOJ
ISKLJUČENOSTI NA RADIJU I U ŠTAMPANIM
MEDIJIMA1
Sažetak
Na početku istraživanja formulisana je radna definicija siromaštva
i socijalne isključenosti, razmatran je problem metodologije
istraživanja i precizirane su početne hipoteze. Objašnjena je
društvena opravdanost istraživanja, relevantnost korpusa i metode
koje su u istraživanju korišćene. U radu je istraženo izveštavanje
radija i štampe o siromaštvu i socijalnoj isključenosti, kao velikim
društvenim problemima. Podaci dobijeni iz korpusa su analizirani,
vrednovani i ukrštani, jer je težište bilo na komparativnoj analizi
navedenih medija. Posebno je posmatrano učešće žanrova u oba
medija, autorstvo, povod izveštavanja, fokus, vrednosni kontekst i
udeo socijalnih grupa o kojima mediji izveštavaju. Dobijeni podaci su
tumačeni i izvedeni su zaključci i preporuke, koji doprinose ukupnom
sagledavanju problema siromaštva i socijalne isključenosti u našim
medijima. Rezultati istraživanja ukazuju da je siromaštvo jedan od
središnjih problema našeg društva, a uloga medija u rešavanju tog
problema od velikog je značaja.
Ključne reči: siromaštvo, socijalna isključenost, radio, štampa,
komparacija, analiza
1. Uvod
Siromaštvo predstavlja širok pojam, kojim je tokom devedesetih
godina prošlog veka mogao biti obuhvaćen ogroman deo stanovništva u
1
Ovаj rаd nаstаo je u okviru projektа Medijski diskurs siromаštvа i socijаlne isključenosti koji je
reаlizovаo Odsek zа medijske studije Filozofskog fаkultetа u Novom Sаdu. Projekаt je pomogаo
Regionаlni progrаm zа istrаživаnje i promociju Zаpаdnog Bаlkаnа Univerzitetа u Frаjburgu,
Švаjcаrskа (Regional Research Promotion Programme in the Western Balkans of the University
of Fribourg, Switzerland – RRPP), а koji je finаnsirаla Agencijа zа rаzvoj i sаrаdnju Švаjcаrske
(Swiss Agency for Development and Cooperation – SDC).
109
Vladimir Barović
Srbiji. Ratovi, sankcije, devastacija privrede, kao i veliki broj izbeglica,
doveli su do razaranja institucija sistema, a najveći deo stanovništva, bio
je na rubu egzistencije. Do početka devedesetih godina Srbija je imala
bruto društveni poroizvod (BDP) veći od 3.000 američkih dolara, da bi kao
posledica svih navedenih nedaća u vreme inflacije pad BDP bio 50%. Uz
to treba naglasiti da su bile zanemarene socijalno ugrožene grupe kao što
su deca, penzioneri, osobe sa invaliditetom, samohrane majke, Romi, kao
i izbeglice kojih je bilo oko 700.000 sa prostora bivše SFRJ, što je činilo
oko 10% stanovništva Srbije (Strategija za smanjenje siromaštva u Srbiji,
2003: 5). U tom periodu, bila su česta samoubistva zbog siromaštva i života
na rubu egzistencije, posebno u populaciji penzionera i starijih osoba, ali
su teške posledice siromaštva osećale gotovo sve kategorije stanovništva,
izuzimajući one koji su profitirali na nelegalan način, preko sive ekonomije
i raznih oblika kriminala.
Nakon demokratskih promena 2000. godine država je objavila podatke
do kojih je došla istraživanjem o broju siromašnih i socijalno ugroženih
građana. „Po podacima Ankete o životnom standardu iz 2002. godine, 14%
ili oko milion ljudi u Srbiji je bilo siromašno. Podaci Ankete o životnom
standardu iz 2007. godine govore da je siromaštvo u ovom periodu smanjeno
na 6,6%” (http://www.prsp.gov.rs/staje.jsp).
Kada se bavimo siromaštvom, treba naglasiti da se radi o ozbiljnom,
strukturalnom problemu, koji treba sagledati iz više različitih uglova i
determinisati taj fenomen, koji ljudsku civilizaciju prati od nastanka. Kao
radnu definiciju u ovom istraživanju, prihvatićemo determinantu siromaštva
koja glasi: „U Srbiji je siromaštvo definisano kao višedimenzionalni
problem koji, pored nedovoljnih prihoda za zadovoljenje životnih potreba,
podrazumeva i nemogućnost zapošljavanja, neodgovarajuće stambene
uslove i neadekvatan pristup socijalnoj zaštiti, zdravstvenim, obrazovnim i
komunalnim uslugama” (http://www.prsp.gov.rs/staje.jsp). Radnoj definiciji
treba dodati da se u važne elemente siromaštva ubrajaju i neostvarivanje
prava na zdravu životnu sredinu, čistu vodu i vazduh, a postoje i neki
dodatni aspekti koji nisu specifični za našu sredinu i zato ih nećemo posebno
tretirati. Treba naglasiti da postoje i uopštenije definicije siromaštva.
„Siromaštvo bismo najjednostavnije mogli definisati kao neposjedovanje
novca ili dovoljno novca, malo ili nedovoljno imovine, te kao nedovoljnost
prihoda za nabavku minimalne korpe dobara i usluga” (Tomić 2007: 149).
Drugi bitan element koji je u fokusu ovog istraživanja je socijalna
isključenost kao oblik neparticipiranja pojedinca ili grupe, u životu i radu
jednog društvenog totaliteta. „Općenito govoreći, pojedinci, društvene
skupine ili zemljopisna područja mogu se smatrati socijalno isključenim ako
se nalaze u nepovoljnom položaju u političkom, ekonomskom i/ili socijalnom
smislu, ako nemaju pouzdanja, ako se osećaju nemoćno ili u izvjesnoj meri
110
ISTRAŽIVANJE: KOMPARATIVNA ANALIZA IZVEŠTAVANJA O SIROMAŠTVU I
SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI NA RADIJU I U ŠTAMPANIM MEDIJIMA
društveno otuđeno, a što sve proističe iz kombinacije međusobno povezanih
problema kao što su regionalna nejednakost, nezaposlenost, slabe stručne
ili socijalne vještine, nizak dohodak, slabi stambeni uvjeti, visoka razina
kriminaliteta i nasilja ili pripadnost nekoj manjinskoj skupini” (Grupa
autora 2006: 10).
Smatramo da je relativno jednostavno prepoznati osobe koje su
socijalno isključene, ali je to mnogo teže sa pojedinim grupama, jer iako
deo penzionera jeste socijalno isključen, određen deo te populacije to
sigurno nije (devizni penzioneri, vojna lica, bivši funkcioneri, viši državni
činovnici i sl.). Takođe je problem pokazati procentualno, deo socijalne
isključenosti određene grupacije, jer i u romskoj populaciji, koja se posmatra
kao najugroženiji deo stanovništva, jedan deo ne možemo okarakterisati
kao socijalno isključen (ljudi koji rade u inostranstvu ili se bave privatnim
preduzetništvom). Takođe je veliki problem odrediti koji pojedinac ili
grupa mogu u budućnosti biti socijalno isključeni, jer međusobno delovanje
različitih dimenzija socijalne isključenosti stvara različite obrasce i stepene
te isključenosti. Treba naglasiti da to nije samo problem nezaposlenosti ili
niskog primanja, već treba posmatrati i psihološku dimenziju tog fenomena.
Poznata je činjenica da se Romi, osobe sa invaliditetom ili izbeglice, teže
uklapaju u društvo, zbog niza predrasuda i stereotipa koji postoje u određenim
slojevima stanovništva, i tim grupama je integracija u društvo veoma teška
i složena. Tek nedavno je počela inkluzija Roma, kao i uvođenje dece sa
posebnim potrebama u razrede i grupe za predškolsko obrazovanje, što je tek
prvi korak u prevazilaženju strukturalnog problema socijalne isključenosti,
koja je evidentna u našem društvu. Treba naglasiti da sve zemlje kandidati
za pristupanje Evropskoj uniji u saradnji sa Evropskom komisijom izrađuju
„Memorandum o socijalnoj isključenosti” (Joint Inclusion Memorandum
– JIM). Taj dokument je početak sistematskog praćenja nivoa i intenziteta
socijalne isključenosti i siromaštva, i pomaže državama kandidatima da
modernizuju sisteme socijalne politike u cilju efikasnije borbe sa različitim
aspektima socijalnih problema.
Sa druge strane važno je razmotriti koje grupe, i koji deo populacije
je najviše podložan socijalnoj isključenosti i siromaštvu, kao osnovnim
merilima najnižih slojeva socijalne stratifikacije društva. Prema relevantnim
istraživanjima o potrošnji domaćinstva u 2008. godini, siromašna su
bila sva domaćinstva u kojima je potrošnja bila ispod 7.937 dinara po
potrošačkoj jedinici. Relativna linija siromaštva koja se obrađuje kao 60%
medijane lične potrošnje po potrošačkoj jedinici, pokazuje da je u Srbiji
bilo siromašno 13,2% stanovništva. Kada posmatramo rodni element
navedenog problema, žene su u težem položaju od muškaraca, što nije
zanemarljiv podatak. „Siromaštvo kada je nosilac domaćinstva žena je nešto
izraženije 8,3%, dok je siromaštvo kada je nosilac domaćinstva muškarac
111
Vladimir Barović
7,8%” (http://www.prsp.gov.rs/kolikoje.jsp). Najveći procenat siromašnih
zabeležen je u kategoriji nezaposlenih lica 19,3%, procenat siromašnih
u seoskim područjima u Srbiji veći je nego u gradskim, uz podatak da je
najveće siromaštvo registrovano u regionu jugoistočne Srbije. Zanimljiva je
i starosna struktura koja ukazuje da je najveći broj siromašnih u kategoriji
dece do 13 godina, kao i najstarije stanovništvo (preko 65 godina).
Navedeni podatak sugeriše da su najugroženiji oni koji su najnemoćniji i
najneproduktivniji deo stanovništva, koji je prepušten staranju rođaka ili
socijalnih ustanova. Što je veći broj članova domaćinstva, to je domaćinstvo
prema statistici siromašnije: „Najugroženija su domaćinstva sa šest i više
članova/ica budući da je njihov indeks siromaštva iznad proseka populacije
i bio je najviši u poređenju sa ostalim demografskim grupama” (http://
www.prsp.gov.rs/kosu.jsp). Prema svim relevantnim istraživanjima koja su
sprovedena, najugroženiji su oni koji su neobrazovani, jer imaju najslabiju
prohodnost u društvu, a mogućnost zapošljavanja je minimalna i moguća
je uglavnom na loše plaćenim radnim mestima (fizički radnici, pomoćni
radnici, nekvalifikovani radnici, rad na poljoprivrednim imanjima i sl.).
Sa druge strane treba naglasiti da je medijski uticaj veoma važan, ako
se posmatraju savremeni informaciono-komunikacioni sistemi. Istraživanje
efekata koje mediji imaju na konzumente informacija, pokazalo je da su
oni veoma značajni pri kreiranja stvarnosti, jer u većini slučajeva mediji
i „stvaraju” tu realnost. Ako mediji mogu kultivisati pozitivan stav prema
određenom društvenom fenomenu, sasvim je logično da još uspešnije mogu
formirati negativan stav, kao i stereotipe prema određenim procesima,
događajima, grupama i ličnostima.
Predmet ovog istraživanja je siromaštvo i socijalna isključenost u
medijima, tačnije na radiju i u štampi. U nauci se sva istraživanja sa aspekta
predmeta mogu podeliti na teorijska i empirijska, a pored te osnovne podele,
Milosavljević je dao podelu prema predmetu istraživanja na: pretežno
teorijska, pretežno empirijska, kompleksna i metodološka (Milosavljević
1980: 27–30). U ovom radu primenjena je navedena podela prema predmetu
istraživanja, što znači da su istraživanja pretežno empirijska, čime se ne
isključuje teorijska komponenta, koja je u manjoj meri prisutna u radu.
Svako naučno istraživanje ima dva osnovna cilja, koji se dele na: opšti
naučni cilj i posebni naučni cilj. Opšti naučni cilj ovog rada sadržan je u
proširivanju teorijskog znanja u užoj naučnoj oblasti novinarstvo i medijske
studije, na temu siromaštva i socijalne isključenosti. Poseban naučni cilj
sadržan je u naporu da na osnovu relevantnog korpusa, komparativnom
metodom ustanovimo na koji način radio i štampani mediji u Srbiji
izveštavaju o siromaštvu i socijalnoj isključenosti, ali i širim socijalnim
problemima.
112
ISTRAŽIVANJE: KOMPARATIVNA ANALIZA IZVEŠTAVANJA O SIROMAŠTVU I
SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI NA RADIJU I U ŠTAMPANIM MEDIJIMA
Istraživački postupak u ovom radu, zasniva se na: definisanju
predmeta istraživanja, iznošenju polazne pretpostavke, sakupljanju
činjenica i podataka, opisu pojava i procesa koje istražujemo, analize
korpusa, tumačenja podataka, naučnog objašnjenja činjenica, postavljanja
njihove međusobne veze i provere naučnog objašnjenja. Istraživačkom
postupku prethodila je faza predispitivanja, koja je imala za cilj eventualno
redefinisanje postavljenih hipoteza. Sve faze istraživačkog postupka
podrazumevaju konsultovanje kompetentnih izvora informacija, a autor se
obavezao da sve naučne radove doslovno prenese uz sva pravila citiranja i
navođenja građe.
Hipoteza ima osnovni zadatak da uspostavi relaciju između onoga
što u istraživanju pretpostavljamo, postojećeg znanja, kao i svojstvima
istraživanja određene pojave, procesa ili problema, koji se naučno tretira.
„Funkcija hipoteze je da formuliše specifičan odnos između pojava na
takav način da se ovaj odnos može empirijski proveriti” (Gud, Het 1996:
73). Tokom naučnog procesa određena hipoteza kao stav se potvrđuje ili
odbacuje, i ona, po tvrdnjama nekih autora, predstavlja najsloženiji deo
istraživačkog postupka. „Kako je postavljanje hipoteze stvaralački čin
za koji neki autori smatraju da je jedan od težih ili čak i najteži korak u
istraživačkom postupku, potrebno je da istraživač locira hipoteze u jasan
teorijski okvir i da može i ume da ga logički iskoristi” (Timotić 1998: 50).
Iz navedenih razloga bitno je postaviti jasne i precizne hipoteze, koje će biti
nedvosmislene, odnosno biće logične za tumačenje i razumevanje od strane
istraživača i čitalaca finalnog rada.
Pre i u toku pisanja rada, izneli smo hipoteze koje čine osnovne
postavke istraživanja, od kojih se polazi, a zasnovane su na metodološki
utemeljenom izučavanju naučne građe, literature i materijala (korpusa),
konsultovanih tokom istraživanja. Postavljene hipoteze glase:
1. mediji u Srbiji koriste jednostavnije novinarske žanrove kada se bave
siromaštvom;
2. radio i štampa uglavnom izveštavaju o pseudodogađajima kada se
radi o siromaštvu i socijalnoj isključenosti;
3. u štampi i na radiju nema dovoljno medijske inicijative kada je reč o
socijalnim problemima;
4. na radiju je siromaštvo i socijalna isključenost više u medijskom
fokusu, nego što je to slučaj u štampi.
Iznete hipoteze su radne i autor se obavezuje da u istraživanju dokaže
ili ne dokaže iste, bez prilagođavanja podataka, odnosno tumačenja samo
onih podataka, koji navedenim hipotezama idu u prilog. Cilj istraživanja
113
Vladimir Barović
sadržan je i u odbacivanju hipoteza koje nisu dokazane, odnosno kojima
dobijeni podaci iz materijala ne idu u prilog.
Istraživanje siromaštva i socijalne isključenosti u medijima je od
velikog značaja i od opšteg društvenog interesa. U toj činjenici je vidljiva
i prepoznatljiva društvena opravdanost ovog istraživanja, koja je osnovna
komponenta na početku svakog metodološki utemeljenog naučnoistraživačkog napora. Siromaštvo je bilo, ali je i sada jedan od najvećih
i najvidljivijih problema našeg društva i zato je važno uložiti napore da
se taj fenomen sagleda iz više uglova. Posebno je bitno istražiti navedenu
problematiku iz ugla medija, jer do sada nije bilo relevantnih podataka i
istraživanja na tu temu. U istraživanju se bavimo isključivo medijskim
izveštavanjem o siromaštvu i socijalnoj isključenosti, a problem siromaštva
novinara i ostalih medijskih radnika neće biti tretiran jer nije tema ovog
istraživanja (iako je i taj problem potrebno promišljati i naučno analizirati
i vrednovati).
2. Korpus
Najvažniji element u svakom istraživanju je kodirani materijal –
korpus, od koga zavisi kvalitet i relevantnost čitavog istraživačkog procesa.
U ovom istraživanju bavimo se komparacijom radija i štampe, i zato treba
izneti polazne elemente, odnosno vrstu i količinu kodiranog materijala.
Kada je u pitanju radijski kodni uzorak, snimane su sledeće radio stanice:
Radio Beograd 1, Radio Novi Sad, Radio Zrenjanin, Radio Pirot, Radio Siti
– Niš, Radio Studio B iz Beograda, i Radio Indeks iz Beograda. U strukturi
navedenog materijala, snimani su: javni servisi (nacionalni i pokrajinski),
ali i lokalne i regionalne radijske stanice, kao i one koje imaju privatnu
vlasničku strukturu. Snimane su centralne informativne političke emisije
navedenih radio-stanica, i to u periodu od 14. do 27. oktobra 2010. godine,
u sledećim terminima: 14, 16, 17, 19, 22, 25. i 27. oktobra 2010. godine.
Ako analiziramo broj snimljenih informativnih emisija, njihova struktura je
sledeća:
– 7 emisija Radio Beograd Prvi program;
– 7 emisija Radio Novi Sad;
– 5 emisija Radio Indeks iz Beograda;
– 5 emisija Radio Studio B iz Beograda;
– 6 emisija Radio Zrenjanin;
– 6 emisija Radio Siti iz Niša;
– 3 emisije Radio Pirot.
114
ISTRAŽIVANJE: KOMPARATIVNA ANALIZA IZVEŠTAVANJA O SIROMAŠTVU I
SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI NA RADIJU I U ŠTAMPANIM MEDIJIMA
Kao važan podatak, treba navesti da je kodni list za radijske emisije
sadržao rubriciranje priloga, ali zbog nedostatka jasne podele na rubrike
u strukturi radijske emisije, to nije bilo moguće učiniti. U metodološkom
smislu, bio bi pogrešan postupak izvesti proizvoljno i nasumično
rubriciranje, u odnosu na istraživački postupak u kojem se navodi da nema
jasnog rubriciranja.
Ako vrednujemo kodirani materijal iz oblasti štampanih medija,
možemo uočiti da je kodirano sedam listova i to: Politika, Blic, Press,
Dnevnik, Narodne novine, Novine vranjske i Kikindske novine. Od
posmatranih medija u korpus ulaze tri nacionalna dnevna lista (Politika,
Blic i Press), jedan regionalni odnosno pokrajinski dnevni list (novosadski
Dnevnik), kao i jedne lokalne dnevne novine (niške Narodne novine). U
posmatrani korpus štampanih medija ulaze i dva lokalna nedeljnika (Novine
vranjske i Kikindske novine). Navedeni mediji su kodirani: 15, 17, 18, 20,
23, 26. i 28. oktobra 2010. godine, uz napomenu da su nedeljne novine
u zavisnosti od izlaženja kodirane poslednje tri nedelje u navedenom
vremenskom okviru.
1.MEDIJ:
18
30
16
25
20
1.MEDIJ:
14
Politika
12
Press
Radio Beograd
Radio Novi Sad
Radio
Zrenjanin
10
Dnevnik
15
10
Blic
8
Narodne novine
6
Vranjske
Radio Pirot
Radio Siti Niš
4
Kikindske novine
5
Radio Studio B
Beograd
2
0
0
1
2
3
1
2
3
Radio Indeks
Beograd
Tabela 1. Komparativni grafički prikaz zastupljenosti korpusa štampanih medija
i radijskih stanica
Iz navedenih početnih postavki kodiranog materijala, može se
zaključiti da je korpus strukturalan, u dovoljnoj meri obiman i zadovoljava
kriterijum relevantnosti. Kod radija smo imali analizirane sve relevantne
radio-stanice: od nacionalnog javnog servisa, preko pokrajinskog
javnog servisa, do regionalnih i lokalnih radio stanica. Ta raznovrsnost
u pokrivenosti različitih područja (Vojvodina, Beograd, centralna i južna
Srbija), u metodološkom smislu je opravdana i korisna, jer daje celovitu
sliku čitave zemlje. U istom okviru treba posmatrati i štampane medije, jer
115
Vladimir Barović
je korpus osim nacionalnih listova, tretirao i regionalne, odnosno lokalne
medije. Treba naglasiti da je čest slučaj da lokalni mediji izlaze jednom
nedeljno, dok je iz ekonomskih razloga, uglavnom ređi primer dnevnog
izlaženja lokalne štampe (to je čest slučaj u sredinama gde imamo loše
socijalne prilike). Kao i u slučaju radija, zadovoljen je kriterijum da je
pokrivena čitava zemlja, posebno južni deo, koji je siromašniji od severnog
dela Srbije, odnosno Vojvodine (gde je takođe posmatran jedan regionalni
i lokalni list). Navedeni pristup omogućava slojevito praćenje medijskog
izveštavanja i omogućava lakšu komparaciju i pregled materijala koji je
kodiran. Kodeksi su dobro usklađeni i omogućavaju primenu komparativne
metode, uz osobenosti i specifičnosti medija, po čemu se kodeksi donekle
razlikuju (treba napomenuti da su najvažnije reperne tačke i stavke u
kodeksima iste).
3. Analiza sa komentarima
3.1. Kvantitativni aspekt
Ako analiziramo kvantitativni aspekt radija, uvidećemo da su
najkraće emisije Radija Siti iz Niša, koje traju pet minuta, dok su najduže
centralne političke informativne emisije Radio Beograda, koje su duge i do
31 minuta. Sa druge strane veličina teksta u štampanim medijima je sledeća:
kratki tekstovi (nekoliko rečenica) 53%, srednja veličina teksta (do trećine
stranice) 29%, i dugački tekstovi ( polovina i više od polovine stranice)
18%. Kvantitet je bitna stavka jer u medijskim sadržajima dužeg trajanja
i većeg kvantiteta može biti više prostora za posmatrane teme, odnosno za
siromaštvo i socijalnu isključenost. Ako analiziramo kvantitativne elemente,
u štampi nije bilo primera da je siromaštvu posvećena čitava strana, dok je
polovina stranice uočena samo u 3% analiziranog materijala. Procentualno,
siromaštvo u štampi prisutno je na sredini stranice sa 20%, na donjoj levoj
poziciji je 10%, donjoj desnoj 18%, dok je gornja leva zastupljena sa 23%
sadržaja, koji tretiraju temu istraživanja.
3.2. Struktura
Iako smo naglasili da u radijskom kodeksu nije bilo moguće
rubriciranje, treba navesti strukturu rubrika u štampi, koje za temu imaju
siromaštvo i socijalnu isključenost: unutrašnja politika 2%, društvo 10%,
ekonomija 15%, crna hronika 2%, gradska hronika 4%, vesti dana 19%,
dežurna 6%, hronika 12%, regioni 11%, Vojvodina 9% i nešto drugo
prema rubriciranju određenog medija 11%. Prema navedenim podacima
116
ISTRAŽIVANJE: KOMPARATIVNA ANALIZA IZVEŠTAVANJA O SIROMAŠTVU I
SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI NA RADIJU I U ŠTAMPANIM MEDIJIMA
u štampanim medijima koji su analizirani, najveći procenat informacija i
novinarskih priča o siromaštvu ulazi u oblast ekonomije, dok je u rubrici
društvo svega 10%, iako je za očekivati da se tu nalaze informacije o
socijalnim temama. Zanimljiv je podatak da su vesti dana zastupljene sa
19%, dok je na radiju u naslove emisije siromaštvo ulazilo sa 31%, što je
relativno afirmativan rezultat za posmatranu temu. Iako je Vojvodina jedan
od najrazvijenijih delova države, prilozi iz te pokrajine na temu siromaštva
su zastupljeni sa 9%, što je zabrinjavajući podatak, a ostali regioni (južna
Srbija, Sandžak i drugi regioni), zastupljeni su sa 11%. To bi neinformisanom
posmatraču odavalo utisak da su na istom nivou razvoja, jer Vojvodina je
razvijeniji region, iako i u pokrajini ima dosta siromašnih. Osim rubrike
hronika sa 12%, ostale rubrike imaju mali procenat novinarskih tekstova na
temu siromaštva, što je podatak koji možemo očekivati.
3.3. Žanrovska struktura
Sledeća bitna stavka za istraživanje siromaštva jeste žanrovska
struktura odnosno zastupljenost, navedene teme u korpusu, što je važno za
hipotezu 2, koju smo postavili na početku rada. Ako posmatramo radio,
žanrovska struktura u kodeksu je sledeća: vest 33%, izveštaj 45%, radio
paket 20%, intervju 1% i reportaža 0%. U analizi žanrova u kodiranom
materijalu iz štampanih medija, struktura je sledeća: vest 57%, izveštaj 19%,
intervju 0%, članak 7%, foto vest 1%, komentar 8%, kolumna 0%, reportaža
1%, odgovor/demati 0%, pisma čitalaca 0% i nešto drugo 6%. Iz navedenih
podataka možemo zaključiti da se u našim medijima pri izveštavanju o
siromaštvu i socijalnoj isključenosti, koriste najjednostavniji novinarski
žanrovi, što je uočljivije kod štampe nego u slučaju radija. U štampi ima
čak 57% vesti i 19% izveštaja, dok je kod radija prisutno 33% vesti, i 45%
izveštaja, što potvrđuje tezu o korišćenju jednostavnijih formi, iako je vrsta
žanra koji se koristi dijametralno suprotna (što ni u kojem slučaju ne menja
temeljnu postavku naše hipoteze). U radijskom korpusu od složenijih formi
prisutni su radio paket i intervju u zanemarljivom procentu, dok reportaža
uopšte nema, što je sa aspekta žanrovske strukture nepovoljan podatak.
117
Žanrovska zastupljenost - štampa
Žanrovska zastupljenost - radio
11. Nešto drugo
10. Pisma
čitalaca
9. Odgovor,
demanti
8. Reportaža
2
7. Kolumna
3
5. Reportaža
vrsta žanra
vrsta žanra
3
4. Intervju
3. Radio paket
2
2. Izveštaj
1. Vest
9. ŽANR:
6. Komentar
1
5. Foto-vest
1
4. Članak
0
50
100
3. Intervju
ukupna zstupljenost u korpusu
0
20
40
ukupno procenata u
korpusu
Tabela 2. Komparativni grafički prikaz zastupljenosti žanrova u korpusu
U analizi štampe može se uočiti da je članak prisutan sa malim
procentom, dok su složenije forme, kao što je komentar, reportaža ili
kolumna takođe prisutne u skromnom obimu. Iako je poznato da je u
savremenom novinarstvu teško odrediti žanrove, ipak je izuzetno veliki
broj neodređenih žanrova, čak 6%. Možemo konstatovati da mediji koriste
uglavnom jednostavnije žanrove kada izveštavaju o siromaštvu i socijalnoj
isključenosti, što nije dobro i upućuje na to da su ove teme samo predmet
klasičnog izveštačkog interesovanja novinara. Od zahtevnijih žanrova
imamo samo radijski paket i komentar u štampi, koji imaju veće procente u
korpusu. Zbog prirode radija, u žanrovskom pogledu njegove mogućnosti
su manje, ali je zato štampa pri izveštavanju o siromaštvu trebala pokazati
više kreativnosti i šireg žanrovskog pristupa temi, što nije bio slučaj.
3.4. Poreklo informacija
Jedan od temeljnih aspekata novinarstva jeste autorstvo nad finalnim
medijskim proizvodom, a u ovom istraživanju to je bila jedna značajna
stavka, koju treba analizirati, jer nas upućuje na poreklo informacija o
siromaštvu i socijalnoj isključenosti. Ako posmatramo štampu u 15%
autor nije naveden, u 66% to je novinar, 14% agencija, u 25% preuzeta
je informacija iz drugog medija, spoljni autor – stručnjak autor je u 2%,
javne ličnosti 0% i nešto drugo 1%. U analizi radija, po pitanju autorstva,
podaci su sledeći: nema autora/ nije naznačen 62%, novinar 37%, agencija
1%, dok nema javnih ličnosti niti stručnjaka kao autora, a nema ni slučaja
prenošenja podataka iz drugih medija. U pogledu autorstva štampa je u
značajnoj prednosti, jer dok na radiju više od pola medijskih sadržaja nema
autora, u štampanim medijima imamo mali procenat nepotpisanih tekstova
koji se bave siromaštvom. Sa druge strane u štampi je veliki broj tekstova
autorski potpisan, dok je na radiju taj procenat manji, što se može tumačiti
prirodom medija, ali i nemarnošću redakcije, urednika i samih novinara.
Štampa je navodila agencije kao izvor podataka u 14%, dok je radio to
činio u svega jedan posto slučajeva. Možemo pretpostaviti da je i na radiju
bilo agencija kao izvora, ali one nisu korektno navedene ( u štampi je češći
primer da se agencije kao izvor eksplicitno navode). Po pitanju autorstva pri
izveštavanju o siromaštvu, uočljiv je nedostatak stručnjaka u oba medija, uz
ogradu da je iako u skromnom procentu u štampanim medijima, taj element
ipak prisutan. Indikativno je da nema javnih ličnosti u ulozi autora teksta ili
sagovornika na radiju koji bi govorili o siromaštvu i socijalnoj isključenosti,
što je poželjno, ako imamo u vidu uticaj koji javne ličnosti imaju na većinu
konzumenata medijskih sadržaja.
70
10.
AUTORSTVO:
60
1. Nema, nije
naznačeno
11.
AUTORSTVO:
60
1. Nema, nije
naznačeno
50
2. Novinar
2. Novinar
50
40
3. Agencija
3. Agencija
40
30
30
4. Drugi medij
(preneto iz
drugog medija)
20
5. Spoljni autor
(stručnjak)
10
6. Javne ličnosti
4. Drugi medij
(preneto iz
drugog medija)
20
5. Spoljni autor
(stručnjak)
10
0
1
2
3
7. Nešto drugo
(navesti šta)
6. Javne ličnosti
0
1
2
3
7. Nešto drugo
(navesti šta)
Tabela 3. Komparativni prikaz autorstva – leva tabela predstavlja štampane
medije a desna radio
3.5. Povod izveštavanja, lokacija i medijski fokus
Povod medijskog izveštavanja o siromaštvu i socijalnoj isključenosti u
kodeksu štampanih medija je sledeći: aktuelni događaj 87%, pseudodogađaj
1% i medijska inicijativa 12%. U analiziranom kodeksu radija, kao povod
Vladimir Barović
imamo pseudodogađaj sa 21%, aktuelni događaj sa 57% i medijsku
inicijativu sa 21% zastupljenosti. Navedeni podaci su značajni za drugu i
treću hipotezu, što će biti temeljnije obrađeno u zaključnom razmatranju.
procentualna
zastupljenost
Štampa
100
80
60
40
20
0
1. Aktuelni
događaj
2.
Pseudodogađaj(
konferencija za
novinare)
1
2
3
3. Medijska
inicijativa
kategorije
procentualna
zastupljenost
Radio
1. Aktuelni
događaj
60
2.
Pseudodogađaj
(konferencija za
novinare)
40
20
0
1
2
3
3. Medijska
inicijativa
kategorija
Tabela 4. Komparativni prikaz povoda medijskog izveštavanja radija i štampe na
temu siromaštva i socijalne isključenosti
Analizom lokacije možemo markirati mesta na kojima se rešava
problem siromaštva, ili utiče na njegovo rešavanje, posmatrano iz medijske
vizure. Na radiju imamo najviše neidentifikovanih mesta 46%, Zrenjanin
je zastupljen sa 10%, Beograd sa 9%, Novi Sad sa 11%, Niš 7%, Pirot 1%,
ostala mesta Vojvodine 9%, Kragujevac 3% i kao nešto drugo navedeno je
3%. I u korpusu štampe imamo 35% neidentifikovanih lokacija, Beograd
je zastupljen sa 18%, Novi Sad 7% kao i Niš, jugoistočna Srbija 13%,
Vojvodina 8%, Kikinda 4%, Leskovac 3%, centralna Srbija 2%, dok su
zemlje bivše Jugoslavije kao lokacija prisutne sa 1%. Očekivano je veliki
procenat zastupljenosti Beograda, kao mesta gde je smeštena vlada i sve
ostale državne institucije, ali je taj grad kao visok procenat zabeležen
samo u štampi, dok je u radijskom korpusu, taj procenat mnogo niži.
120
ISTRAŽIVANJE: KOMPARATIVNA ANALIZA IZVEŠTAVANJA O SIROMAŠTVU I
SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI NA RADIJU I U ŠTAMPANIM MEDIJIMA
Ono što je zabrinjavajuće je podatak o velikom broju neidentifikovanih
lokacija, posebno na radiju gde je skoro pola medijskih sadržaja koji se
bave siromaštvom, nemoguće odrediti prema kriteriju lokacije. Štampa
ima raznovrsniju sliku lokacija, i u njenom korpusu nalaze se regioni koji
su najviše pogođeni siromaštvom, kao što je jugoistočna i južna Srbija,
što je dokaz vernije slike na terenu. Sa druge strane na radiju ima dosta
analiziranih sadržaja koji se tiču Vojvodine i Novog Sada, što je moguće
tumačiti kao brigu pokrajinskih vlasti i vojvođanskih lokalnih uprava za
siromašne i socijalno ugrožene kategorije stanovništva. Štampani mediji su
ravnomernije izveštavali o siromaštvu i imali su više razvijen senzibilitet
za regionalnu podelu zemlje, odnosno ravnomernije tretiranje problema,
imajući u vidu strukturu radijskih, ali i štampanih medija, koji ulaze u
kodeks.
Jedna od početnih hipoteza ovog istraživanja tiče se medijskog
fokusa, odnosno (ne)posvećivanja dovoljne pažnje siromaštvu i socijalnoj
isključenosti, u odnosu na druge medijske sadržaje. Da li je tema siromaštva
u fokusu medijskog interesovanja? Sudeći prema podacima radijskog
materijala, jeste, jer analizirani sadržaji kao glavni fokus imaju 41%,
sporedni fokus 15%, a kao jedna od više tema 44%. U štampanim medijima
je situacija drugačija, jer je problem siromaštva jedna od više tema u 64%,
u sporednom fokusu je 1% i u glavnom 35%. Treba naglasiti da su u pitanju
samo sadržaji koji u fokusu imaju posmatranu temu, odnosno nisu ukupni
medijski sadržaji, što je bitna razlika. Možemo konstatovati da je na radiju
siromaštvo više u fokusu nego što je to slučaj u štampanim medijima. U
štampi je primetniji trend svrstavanja siromaštva i socijalne isključenosti
u širi tematski korpus, dok je na radiju taj odnos mnogo izbalansiraniji.
Preporučljivo je stavljati taj društveni problem u fokus medijskog sadržaja,
jer se time siromaštvu posvećuje veća pažnja, ali su prema rezultatima ovog
istraživanja samo radijske stanice ispunile ovaj kriterijum, dok štampa nije
uložila napor u tom pravcu. Sa druge strane, pohvalno je što štampani mediji
imaju veoma mali procenat sporednog fokusa, što je sa medijskog aspekta
dobro, jer se u tom slučaju medij vrednosno odnosi prema temi siromaštva
i socijalne isključenosti.
121
Vladimir Barović
40
70
1. U
glavnom
fokusu
60
50
40
2. U
sporedno
m fokusu
30
20
3. Jedna
od više
tema
10
0
1
2
3
35
1. U
glavnom
fokusu
30
25
2. U
sporednom
fokusu
20
15
10
3. Jedna od
više tema
5
0
1
2
3
Tabela 5. Komparativna analiza medijskog fokusa izveštavanja o siromaštvu i
socijalnoj isključenosti – sa leve strane su podaci za radio,
a sa desne za štampane medije
3.6. Identifikacija socijalno isključenih grupacija
Jedan od značajnih istraživačkih problema u svakom radu, jeste
identifikacija socijalno isključenih grupacija u društvenoj strukturi. U
okviru jedne grupe socijalno isključenih osoba, (kao što su npr. radnici),
imamo i podgrupe (npr. žrtve privatizacije, radnici u štrajku), što je opravdan
metodološki postupak jer se time u istraživanju detaljnije posmatraju
socijalni stratumi. U štampanim medijima najvidljiviji su kao socijalno
isključena grupa siromašni radnici, odnosno podgrupa zaposlenih osoba
koje su u štrajku 22%, dok žrtava privatizacije ima 6%. Sličan rezultat je
i u radijskom materijalu gde ima 7% žrtava privatizacije i 18% zaposlenih
koji su socijalno isključeni. Ostale socijalno isključene grupe u radijskom
kodeksu su: žene 8%, deca 5%, mladi 5%, stari 5%, penzioneri 14%,
nezaposleni 13%, beskućnici 7%, izbegla lica 3%, osobe sa invaliditetom
2%, etničke manjine (Romi i sl.), 5%, i stanovnici prigradskih i seoskih
naselja 8%. Dobijeni rezultati u štampanim medijima, u istoj kategoriji,
znatno se razlikuju: žene 2%, deca 5%, mladi 0%, stari 3%, penzioneri 24%,
nezaposleni 4%, beskućnici 0%, izbegla lica 1%, osobe sa invaliditetom
2%, etničke manjine (Romi i sl.) 4%, stanovnici prigradskih i seoskih
naselja 3%, višestruka identifikacija je detektovana u 4% slučajeva, a čak
20% je podvedeno kao nešto drugo. U radijskom materijalu ima mnogo
više žena kao socijalno isključenih lica, od štampe, gde su najdominantniji
penzioneri, a zatim deca i etničke manjine. U radijskim emisijama imamo
više nezaposlenih kao socijalno isključenih nego što je to slučaj sa štampom,
122
ISTRAŽIVANJE: KOMPARATIVNA ANALIZA IZVEŠTAVANJA O SIROMAŠTVU I
SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI NA RADIJU I U ŠTAMPANIM MEDIJIMA
što je zanimljiv podatak, ako znamo da je ta kategorija tradicionalno među
najugroženijima. Zabrinjava podatak da u velikom procentu u kodeksu
štampanih medija, nije bila moguća jasna identifikacija socijalno isključene
grupe, iako je korpus bio bogat podgrupama (navedeni su npr. korisnici
narodne kuhinje, nezaposlene osobe sa invaliditetom i sl.). To ukazuje da
postoji čitav niz socijalno isključenih podgrupa o kojima izveštava štampa,
ali ih istovremeno nismo našli u radijskom materijalu. To ukazuje da štampa
ima mnogo širi izbor tema i grupa socijalno isključenih osoba, u odnosu na
radio koji se drži „tradicionalnih” socijalno isključenih grupacija i lica, što
nije korektno sa medijskog aspekta.
3.7. Subjekt i objekt
Analiza subjekta u korpusu radijskog kodiranog materijala ukazuje
na sledeću strukturu: sindikati 23%, državni organi 21%, Crveni krst 2%,
centar za socijalni rad 4%, međunarodni strani subjekti 5%, pokrajinski
organi 1%, pokrajinske ustanove 3%, lokalni organi 10%, naučne institucije
i eksperti 1%, nevladine organizacije 4%, ekonomski eksperti 3%,
direktori i biznismeni 1%, mediji i novinari 2%. Od građana, pojedinačno
u anketama na radiju imamo sledeću zastupljenost: žene 6%, mladi 4%,
penzioneri 5%, izbegla lica 2%, etničke manjine 2%, radnici 2%, dok od
političkih stranaka nemamo ni jedan procenat. U korpusu štampanih medija
struktura je sledeća: državni organi 27%, sindikati 18%, međunarodni
strani subjekti 5%, pokrajinski organi 2%, pokrajinske ustanove 1%,
lokalni organi 7%, lokalne ustanove 6%, nevladine organizacije 4%,
narodne kuhinje 2%, ekonomski eksperti 1%, biznismeni i direktori 4%,
radnici 2% i neko drugi 5%. Od građana, pojedinačno u anketama struktura
je sledeća: žene 1%, mladi 1%, penzioneri 2%, nezaposleni 1%, izbegla
lica 1%, stanovnici prigradskih naselja 1%, nešto drugo 2%. U kodeksu
štampe imamo i nekoliko političkih partija: G17 1%, PUPS 1%, SRS 1%,
SNS 1%, DSS 1%, ostale stranke 1%. Ako poredimo dobijene rezultate,
možemo zaključiti da su najznačajniji subjekti skoro isti (državni organi
i sindikati), dok su u ostalim kategorijama odstupanja neznatna. Razlika
postoji u kodeksu štampe gde su zabeležene političke partije kao subjekti,
kao i narodna kuhinja, koje u radijskom materijalu nema (imamo Crveni
krst, što je slična kategorija). Može se konstatovati da je po pitanju subjekta
izveštavanje radija i štampe o siromaštvu dosta ujednačeno i usklađeno, jer
nema bitnijih odstupanja između dve vrste medija po tom istraživačkom
kriterijumu. Slična situacija je i po pitanju aktera – objekta, uz napomenu da
je u kodeksu štampe u pojedinačnim anketama građana, najviše penzionera
25%, dok je u radijskom kodeksu taj podatak 9%. To je dobar rezultat jer
je istraživanje pokazalo da se penzioneri kao socijalno ugrožena kategorija
123
Vladimir Barović
stanovništva od strane medija u anketama konsultuju i da ih novinari pitaju
za mišljenje o socijalnim problemima, što je afirmativan pristup.
Zanimljivo je istražiti vrednosni kontekst u koji je postavljen akter,
odnosno stav subjekta prema akteru, što u korpusu štampanih medija daje
sledeće podatke: neutralno 11%, pozitivno 61%, negativno 28%. Vrednosni
kontekst u radijskom korpusu je: neutralan 51%, pozitivan 17%, negativan
32%. Iako postoje velike oscilacije u iznetim procentima, u radijskom
materijalu najviše je neutralnih stavova subjekta prema akteru, dok je u
štampanim medijima bilo preko polovine pozitivnih stavova, što se može
tumačiti velikom procentualnom zastupljenošću sindikata u strukturi
subjekta.
Radio - stav subjekta o akteru
60
40
1.neutralan
20
2.pozitivan
0
1 2
1.neutralan
3.negativan
3
Tabela 6. Komparativna analiza vrednosnog konteksta u koji je stavljen akter
odnosno stav subjekta o akteru
Ako istražimo da li se siromaštvo i socijalna isključenost navodi
kao uzrok nekog događaja u korpusu štampe, odgovori su da u 46% i ne u
54%. U radijskom korpusu na isto istraživačko pitanje u 64% analiziranog
materijala odgovor je da, dok je u 36% moguće odgovoriti sa ne. Ovi podaci
su posebno važni za krizne situacije, jer se često kriminal dovodi u vezu sa
siromaštvom i socijalnom isključenošću, ali i drugi vidovi kriza kao što su
građanska okupljanja, nemiri, demonstracije i sl.
Ono što je posebno značajan podatak je nenavođenje uzroka
siromaštva u materijalu, od strane novinara i medija. U radijskom kodeksu
uzrok siromaštva naveden je u svega 14%, dok je u štampi uzrok naveden
u 26% slučajeva. To je mali procenat, što znači da društvene strukture ne
obraćaju pažnju na uzroke već samo na posledice siromaštva i socijalne
isključenosti, što upućuje na letimično praćenje ove problematike, bez
udubljivanja u strukturalnost tog problema. Rezultati su takođe porazni
124
ISTRAŽIVANJE: KOMPARATIVNA ANALIZA IZVEŠTAVANJA O SIROMAŠTVU I
SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI NA RADIJU I U ŠTAMPANIM MEDIJIMA
ako se posmatra da li se u kodiranom materijalu navodi rešenje problema
siromaštva (od strane državnih institucija, organa, sindikata), pri čemu je na
radiju pod da zabeleženo 35%, a u štampi 32%. To nas navodi na zaključak
da u medijskim paketima i tekstovima nema navođenja rešenja problema
siromaštva, odnosno da društvene elite ne nude uvek obrasce i modele
izlaska socijalno isključenih grupa i siromašnih građana iz tog problema.
Sa aspekta novinarske etike, važno je istražiti odnos medija, odnosno
izveštača prema temi, pri čemu je na radiju bilo čak 99% neutralnog odnosa,
pozitivan 0% i negativan 1%, dok je u štampi taj odnos: 89% neutralan,
pozitivan 6%, negativan 4%.
Radio
Štam pa
90
90
80
80
70
70
60
60
1.Neutralan
50
1.Neutralan
50
2.Pozitivan
2.Pozitivan
40
3.Negativan
40
30
30
20
20
10
10
3.Negativan
0
0
1
2
3
1
2
3
Tabela 7. Komparativni prikaz vrednosnog odnosa medija prema temi
Iako je teško očekivati da novinar u potpunosti isključi emocije
i ljudska osećanja kada izveštava o siromašnim ljudima i socijalno
isključenim grupama, sa etičkog aspekta u medijskom radu uvek je
afirmativan i prihvatljiv faktografski pristup i neutralan stav. U ovom
istraživanju novinari radijskih medija u potpunosti su usvojili navedeni
pristup i izveštavali su bez pristrasnosti i neutralno. Novinari štampanih
medija imali su nešto manje neutralan pristup, iako su i oni u visokom
procentu ispunili ovaj etički standard. Pozitivnog odnosa autora prema temi
bilo je 6%, dok je negativan odnos prema temi prisutan u 4% slučajeva,
što je zanemarljiv procenat, ali je zanimljiva činjenica da je bilo i takvih
situacija u medijskoj praksi. Socijalna pitanja i isključene grupe uvek
stavljaju na ispit novinarsku profesionalnost i etičnost, jer bez obzira na to
o kojem problemu novinar pisao i izveštavao, mora da zadrži profesionalni
odnos i stručnu svest o svom pozivu.
125
Vladimir Barović
4. Zaključak
Istraživanje je ukazalo na niz elemenata koji su od značaja za
izučavanje siromaštva i socijalne isključenosti u medijskom kontekstu.
Istraživanje je imalo relevantan korpus, i temu koja iako je u žiži javnosti
nije posmatrana i vrednovana sa medijskog aspekta. Poseban izazov ovog
istraživanja bilo je kompariranje radija i štampe, koji iako imaju svoje
specifičnosti u medijskom smislu, ipak predstavljaju klasične medije i
njihov značaj među konzumentima informacija je veliki. To je značajno
posebno među starijom populacijom, siromašnim i socijalno isključenim
grupama, koje zbog nemaštine u većini slučajeva ne poseduju kompjutersku
opremu i internet, tako da je njihov izvor primarnih informacija uglavnom
usmeren na klasične medije, koji su dostupni najširem sloju stanovništva.
Zbog toga je bilo važno uporediti radio kao najstariji elektronski medij i
štampu, jer ukrštanjem podataka dobili smo informacije na koji način oni
izveštavaju o problemu siromaštva. Početne hipoteze koje smo postavili na
početku istraživanja delimično su potvrđene, dok neke nisu potvrđene što je
potkrepljeno egzaktnim podacima i činjenicama. Prva hipoteza se pokazala
kao potpuno tačna jer na osnovu dobijenih rezultata možemo konstatovati
da mediji u Srbiji koriste jednostavnije novinarske žanrove kada se bave
siromaštvom. I radio i štampa koriste jednostavnije žanrove kada se bave
siromaštvom uz napomenu da je štampa ipak kreativnija i da ima (iako u
malom procentu) intervjue i komentare. Kada se izveštava o temi kao što
je siromaštvo, mediji bi trebali pokazati viši stepen angažovanja i navedeni
problem tretirati kroz zahtevnije novinarske forme. Time bi se strukturalnije
obradilo siromaštvo i konzumentima informacija bi problem bio prikazan
sa više aspekata, jer što su složenije forme to se dati problem može bolje
obraditi. Nisu poželjne jednostavne forme zato što odgovaraju samo na
osnovna novinarska pitanja i svode se na prosto plasiranje informacija, i zbog
toga je preporuka novinarima koji se bave siromaštvom da se više angažuju
i taj problem osvetle sa više strana složenijim medijskim žanrovima.
Druga hipoteza je temeljno pobijena jer ni radio ne izveštava u
većem procentu o pseudodogađajima, dok ih štampa potpuno zanemaruje
(svega 1%), što je veoma dobra situacija, posmatrano sa medijskog
aspekta. Pseudodogađaji su organizovani od strane zvaničnih, državnih
institucija i osim protokolarnog dela značajni su za afirmaciju političke i
ekonomske elite, što ne mora uvek da znači i boljitak za građane. Zbog
toga pseudodogađaje kada se radi o siromaštvu treba posmatrati sa dozom
rezerve, mada je istraživanje pokazalo da je u radijskom kodeksu bilo 21%
pseudodogađaja, što je prihvatljiv paritet, sa ostalim elementima koji su
medijski obrađeni.
126
ISTRAŽIVANJE: KOMPARATIVNA ANALIZA IZVEŠTAVANJA O SIROMAŠTVU I
SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI NA RADIJU I U ŠTAMPANIM MEDIJIMA
Sa druge strane možemo konstatovati da je treća hipoteza potvrđena,
jer medijske inicijative ima veoma malo. Radio je pokazao nešto veću
medijsku inicijativu, ali je štampa imala svega 12% ukupnih medijskih
sadržaja, koji se mogu okarakterisati kao inicijativa, što je veoma mali
procenat. Kada se radi o tako ozbiljnom problemu kao što je siromaštvo i
socijalna isključenost, mediji bi morali pokazati viši stepen društvene svesti,
što se ogleda u medijskoj inicijativi, koja podstiče konzumente informacija
na aktivizam. Osim građana mediji imaju veliki uticaj na donosioce
političkih i socijalnih odluka, a upravo se medijskom inicijativom može
postići pritisak da vlasti ne donose odluke koje će uticati na povećanje
siromaštva. Za to je dobar primer medijska inicijativa radija Beograd 202
da se smanji veliko poskupljenje struje 2002. godine: „Posle dvadesetak
dana, nadležni ministar je u gostovanju na programu 202 prihvatio sve
zahteve, smenjeni su računi, obračuni su vraćeni na stari sistem” (Spaić,
2005: 26). Medijskom inicijativom, novinari pokazuju brigu za siromašne
i ugrožene slojeve stanovništva, jer time se u najboljoj meri može pomoći
svim socijalno ugroženim građanima i grupama, naravno ako za inicijativu
ima osnova i realno je očekivati da će uspeti.
Poslednja hipoteza se pokazala kao tačna jer je na radiju siromaštvo
i socijalna isključenost procentualno prisutna sa 41% dok je u štampi u
glavnom fokusu sa 35%. Iako nije velika procentualna razlika, ipak je
radio pokazao veći senzibilitet za teme siromaštva i socijalne isključenosti
i zato ih je u svojim medijskim sadržajima tretirao na poželjan način. Iako
je moguće navedene sadržaje kombinovati sa sličnim temama, ipak je
pružanje centralnog fokusa na temu siromaštva od velikog značaja ne samo
za posmatrani problem već i za mogućnost njegovog rešavanja.
Ono što su rezultati istraživanja, a ne ulazi u hipoteze koje smo
izneli, jeste preporuka da se javne ličnosti više medijski angažuju u borbi
protiv siromaštva, jer ih nema ni u radijskom niti u štampanom materijalu.
Osim političara, državnika i socijalnih radnika, siromaštvom i socijalnom
isključenošću treba da se bave i sportisti, umetnici, pisci, i muzičari jer imaju
veliki uticaj na javnost i svojim delovanjem i pisanjem mogu doprineti da se
o tom problemu upozna šira javnost i pokrene neka akcija. U kolumnama ili
intervjuima novinari treba da podstiču i pozivaju javne ličnosti na suzbijanje
siromaštva, kao jednog od najvećih problema zemlje.
Pored toga jedan od rezultata na koji treba obratiti pažnju jeste širi
izbor tema u štampi kada se radi o siromaštvu, nego što je to slučaj na
radiju. Radio izveštava o manjem broju tema i uglavnom ih vezuje za
pseudodogađaje ili neke aktivnosti koje su ustaljene, što je dobro ali nije
dovoljno ako se obrađuje siromaštvo. Iz posmatranog materijala primetno je
da radiju za razliku od štampe nedostaju životne priče, i sugestija novinarima
iz radija jeste da se bave upravo tim aspektima siromaštva. Kroz ličnu priču
127
Vladimir Barović
siromašnog pojedinca ili porodice, može se obraditi širi problem siromaštva
ili socijalne isključenosti grupe ljudi.
Na kraju treba konstatovati da naši mediji trebaju više pažnje posvetiti
obradi teme siromaštva i socijalne isključenosti. Novinari treba da ulože više
truda i da na složeniji način obrađuju navedene teme. Samo se društvenim
konsenzusom i naporom svih struktura može smanjiti broj siromašnih ljudi,
a sigurno je da mediji u tom sistemu imaju veoma važnu ulogu. Skroman
doprinos opštim naporima u tom pravcu, jeste i ovo istraživanje koje je
usmereno na dodatno osvetljavanje problema, u cilju iznalaženja što
efikasnijeg leka za smanjenje siromaštva kao jednog od glavnih problema
društva u kome živimo.
Literatura
Grupa autora (2006). Siromaštvo, nezaposlenost i socijalna isključenost. Zagreb: Program
Ujedinjenih naroda za razvoj.
Gud, Viljem, Het, Pol (1996). Metodi socijalnog istraživanja. Beograd: Vuk Karadžić.
http://www.prsp.gov.rs/staje.jsp
Milosavljević, Slavomir (1980). Istraživanje političkih pojava. Beograd: Institut za
političke studije, Centar za omladinu i pionire Palilule.
Spaić, Nebojša (2005). Radio za slušanje (slučaj Beograda 202). Novi Sad: Media art
service Internacional.
Strategija za smanjenje siromaštva u Srbiji (2003). Beograd. http://www.prsp.gov.rs/
download/1.%20Strategija%20za%20smanjenje%20siromastva%20u%20Srbiji%20
-%20Rezime%20i%20matrice.pdf
Timotić, Milan (1998). Metode merenja auditorijuma radija i televizije. Beograd: Radio
televizija Srbije.
Tomić, Velinka (2007). Siromaštvo i socijalna isključenost – osnovne definicije i indikatori.
Sociološka luča, I/2, 149–166.
128
ISTRAŽIVANJE: KOMPARATIVNA ANALIZA IZVEŠTAVANJA O SIROMAŠTVU I
SOCIJALNOJ ISKLJUČENOSTI NA RADIJU I U ŠTAMPANIM MEDIJIMA
Vladimir Barović
COMPARATIVE ANALYSIS OF REPORTING ABOUT POVERTY
AND SOCIAL EXCLUSION ON RADIO AND IN PRINT MEDIA
Summary
At the beginning the author formulates an operation definition of
poverty and social exclusion, discusses the methodology of research and
provides starting hypotheses. Social justification of the research, relevance
of sample and method are explained. In this paper the author analyzes
reporting on radio and in print media about poverty and social exclusion,
as big societal problems. The data gathered from the sample are analyzed,
evaluated and cross referenced because the focus is on comparative analysis
of the two media. Participation of genres in both media, length of texts about
poverty and social exclusion, occasion for reporting and identification of
social groups have been examined. Data are interpreted and conclusions were
made together with the recommendations to contribute to comprehensive
reporting about the problem of poverty and social exclusion in our media.
The results of the research show that poverty is one of the central problems
of our society, and the role of media in solving this problem is of great
importance.
Key words: poverty, social exclusion, radio, print media, comparation,
analysis.
129
MEDIA DISCOURSE OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION
Elida Mesaroš Lajko
Akademija umetnosti
Univerzitet u Novom Sadu
[email protected]
UDK: 77:316.34(497.11)
070:316.4.063(497.11)
VIZUELIZACIJA SIROMAŠTVA1
Sažetak
Rad se sa stanovišta analize medijskog diskursa bavi istraživanjem i
analizom slike (fotografije i videa) u novinskim izdanjima i centralnim
televizijskim emisijama na korpusu koji je sačinjavalo sedam
televizijskih emisija i sedam novinskih izdanja izdatih i emitovanih
u periodu od 14. do 28. oktobra 2010. godine. Cilj ovog rada je da se
prikaže koliko i kako mediji svoje informativne sadržaje obogaćuju
slikom i na koji način ona prati tekstualni sadržaj. Uzimajući u obzir
izreku da jedna slika ima snagu koliko i hiljadu reči, analiza vesti sa
ovog aspekta daje nam širi uvid u problematiku izveštavanja medija
o siromaštvu. U cilju uočavanja koliko slika prati tekst, analiza će biti
praćena kroz instituciju, kroz pejzaž, personalno i kroz ličnosti koje
govore o tome. Svakako, nezaobilazna je i analiza etičkog kodeksa sa
stanovišta slike.
Ključne reči: mediji, siromaštvo, fotografija, video snimak, novine,
televizija, vest.
Analiza fotografija u novinskim izdanjima
Ono što vidimo zavisi od prethodnih iskustava, od onoga što je naš
mozak već memorisao u asocijativnom polju. Drugim rečima, naučeni smo
da gledamo. Sva naša čulna opažanja su složen proces kojima upravlja
rad mozga. To nije samo zbir čulnih nadražaja već njihova dinamička
interpretacija u mozgu.
Fotografija u novinama, vezana za bilo koju informaciju, nije njen
glavni sadržaj. Naslov, podnaslov i tekst u koegzistenciji sa fotografijom
1
Ovаj rаd nаstаo je u okviru projektа Medijski diskurs siromаštvа i socijаlne isključenosti koji je
reаlizovаo Odsek zа medijske studije Filozofskog fаkultetа u Novom Sаdu. Projekаt je pomogаo
Regionаlni progrаm zа istrаživаnje i promociju Zаpаdnog Bаlkаnа Univerzitetа u Frаjburgu,
Švаjcаrskа (Regional Research Promotion Programme in the Western Balkans of the University
of Fribourg, Switzerland – RRPP), а koji je finаnsirаla Agencijа zа rаzvoj i sаrаdnju Švаjcаrske
(Swiss Agency for Development and Cooperation – SDC).
131
Elida Mesaroš Lajko
daju potpunu informaciju. Retko je fotografija sama za sebe vest, mnogo
češće je ona pokretač koji nas motiviše da pročitamo tekst ili pruža dodatno
pojašnjenje. Međutim, analizirajući fotografije u sakupljenom korpusu,
primetili smo da često one ne ispunjavaju svoju ulogu.
Fotografija je, bez sumnje, komunikacioni medij. Ona je u stanju
da u sažetom obliku prenese ogromnu količinu informacija. Takođe
je i dokumentarni medij koji nosi svedočanstva o životu, ali i o našoj
svakodnevici. Kao takva, našla je svoje mesto u štampanim medijima još
u dobu kada je bila mlad izum. Prva autentična fotografija u dnevnom listu
pojavila se 21. januara 1897. u listu Tribune u Njujorku. Od tada do danas
ona je prešla dug put, ali nije doživela veliku transformaciju.
Uzorak fotografija iz štampanih medija koji smo kodirali sakupljen
je u periodu od 14. do 28. oktobra 2010. godine. Kodirani dnevni listovi
sakupljeni su sa prostora čitave Srbije, i to su izdanja: Blica (Beograd),
Politike (Beograd), Presa (Beograd), Dnevnika (Novi Sad), Narodnih
novina (Niš), Vranjskih novina (Vranje) i Kikindskih novina (Kikinda).
Analizirajući fotografije u štampanim medijima, primetili smo da skoro
svaki tekst prati i fotografija. U novije vreme ovakva praksa je postavljena
kao standard. Ranijih decenija u novinskim izdanjima preovladavao je tekst,
međutim, danas kada prelistamo novine, primećujemo obilje fotografija.
Tome je donekle doprinelo pojeftinjenje i dostupnost tehnologije, ali
većim delom sigurno to što uz fotografiju tekst postaje jasniji, jer ona ga
prvenstveno dopunjava i pruža dodatne informacije koje se ne mogu izreći
rečima.
Politika
Dnevni list sa najmanjim brojem fotografija uz vest o siromaštvu
je Politika. Od devetnaest tekstova, koji su na neki način povezani sa
izveštavanjem o siromaštvu, tri teksta su pratile karikature ili šematski
prikaz, dok su tri teksta bila bez ikakve ilustracije. Uz dva teksta nalaze
se portretne fotografije kolumnista koji su autori, dok je u tri teksta, u tri
različita izdanja, koji govore o izgrađenom svratištu za decu ulice, potpuno
ista fotografija. Na toj fotografiji vidimo decu koja su svojim crtežima ili
rukama pokrila lica, što je korektno jer novim pravilnikom nije dozvoljeno
slikati lica dece bez odobrenja njihovih roditelja ili staratelja. Međutim,
ono što nam ova fotografija govori nije relevantno za informacije koje nam
pruža tekst, možda bi fotografija same kuće pružila više informacija.
132
VIZUELIZACIJA SIROMAŠTVA
Slika 1. Fotografija iz izdanja Politike, 15. 10., 18. 10. i 20. 10. 2010.
Ostale fotografije koje smo videli su korektne. Članci koje govore o
štrajku sindikata dopunjene su agencijskim, dok su ostale dopunjene veoma
dobrim autorskim fotografijama. Trebalo bi istaći fotografiju sa naslovne
strane izdanja 26. oktobra na kojoj vidimo staricu koja se penje uz stepenice
kojima ne vidimo kraja. Pohvalno je da su autori ili agencije potpisani pored
svake fotografije, osim fotografije koja je snimljena u prihvatilištu. Pažnju
je privukla i činjenica da je većina fotografija štampana u koloru, što je
relativno novina za ovaj dnevni list. U svakom slučaju, pohvalno je jer boja
nam omogućava da sliku preciznije sagledamo.
Slika 2. Fotografija iz izdanja Politike, 26. 10. 2010..
133
Elida Mesaroš Lajko
Blic
Dnevni list Blic nema praksu da potpisuje autore fotografija, ali uz
svaku fotografiju stoji komentar koji je u vezi sa događajem. Svega tri vesti
nisu ispraćene fotografijom iz razloga što su najave za događaje, ali je za
vest o broju siromašnih u Srbiji postojala ta mogućnost. Najupečatljivija
fotografija je uz vest o smrti starice koja je umrla od gladi na kojoj se,
Slika 3. Fotografija iz izdanja Blica, 28. 10 2010.
uz preveliki broj detalja, razaznaje nepokretno telo za koje tek iz teksta
saznajemo da je njen sin koji je takođe preminuo. Ova fotografija je
snimljena sa merom jer beživotno telo nije u prvom planu i lice pokojnika
se na njoj ne vidi. Možemo reći da ova slika govori više od reči jer na
njoj vidimo bedu u svom punom zamahu, dok nam tekst saopštava na koji
se način sam događaj odvijao. Međutim, za ovu fotografiju ne možemo
pohvaliti fotografe Blica jer potpuno ista fotografija stoji i na stranicama
Pressa te moramo pretpostaviti da je agencijska.
Press
Slika 4. Fotografija iz izdanja Pressa, 15. 10. 2010.
134
VIZUELIZACIJA SIROMAŠTVA
Ono što prvo primećujemo u izdanjima dnevnog lista Press je da su
tekstovi ispraćeni sa više od jedne fotografije. Pojedine vesti deluju poput
reportaža. Vest o fabrici koja se ponovo našla na aukciji ilustrovana je sa
dve fotografije što je suvišno. Na jednoj vidimo praznu industrijsku halu,
dok je za drugu potrebno dobro se zagledati da bi primetili da prikazuje
kapiju fabrike sa portirnicom. Ova fotografije je nepotrebna i stiče se utisak
da je postavljena da bi se popunio prazan prostor i dobilo na obimu izdanja.
Tako je i sa ostalim tekstovima. Dva teksta koja govore o jednokratnoj
pomoći penzionerima ispraćena su sa šest fotografija, dok je treći teks
ilustrovan, poput stripa, sa devet fotografija.
Dnevnik
Dnevnik iz Novog Sada za fotografije uz vesti o siromaštvu ne pravi
poseban izbor. Četiri teksta su bez fotografije, fotografije sednice Vlade
Srbije i potpresednika vlade Jovana Krkobabića su agencijske, dok su dve
upotrebljene fotografije očigledno preuzete sa interneta. Ostale možemo
oceniti kao prosečne jer na njima možemo videti penzionere u parku ili
ispred prodavnica (3 fotografije), i zgrade institucija i preduzeća koje se
spominju u tekstu (3 fotografije). Za fotografije na kojima vidimo sindikalni
protest u Novom Sadu možemo reći da sugerišu kako je skup bio malobrojan
jer su urađene na samoj ivici okupljenih ljudi gde nije bilo gužve, tako da
oni deluju više kao slučajni prolaznici. Pored njih je naznačen autor.
Slika 5. Fotografija iz izdanja Dnevnika 23. 10. 2010.
Narodne novine
Narodne novine iz Niša u kodiranom uzorku imaju tri teksta bez slike
od kojih je bar jedan trebalo da bude ispraćen slikom, dva teksta od kojih
jedan izveštava o nastavku štrajka, a drugi o vladinom anketiranju štrajkača,
135
Elida Mesaroš Lajko
ispraćeni su istom fotografijom, dok uz tekst koji govori o nezaposlenosti
visokoobrazovanih i uz tekst o gradskom dugu prema Crvenom krstu stoji
ista fotografija određene zgrade (za koju ne znamo šta predstavlja) i koja
nam ne govori baš ništa.
Slika 6. Fotografija iz Narodnih novina, 18. 10. 2010.
Slika 7. Fotografija iz Narodnih novina 18.10. 2010.
Slična situacija je i sa fotografijom kuće uz vest o donacijama
siromašnim opštinama za koju ne znamo šta predstavlja, a još manje šta
treba da nam poruči. Za dve fotografije možemo pretpostaviti da su sa
interneta, što nije nigde naznačeno, i takođe za još dve fotografije možemo
sa sigurnošću tvrditi da su agencijske, što takođe nije naznačeno.
Kikindske novine
Kikindske novine izlaze kao nedeljnik te iz tog razloga ne postoji
dovoljna količina tekstova za analizu. Tekst o štrajku radnika kikindske
136
VIZUELIZACIJA SIROMAŠTVA
pekare ispraćen je adekvatnom fotografijom u koloru na kojoj vidimo
štrajkače ispred preduzeća. Dodata je i fotografija aktuelnog direktora što
uz njegovu izjavu o stanju zarada čini kompletnu vest. Nedostatak je što
autori fotografija nisu potpisani.
Vranjske novine
Vranjske novine takođe izlaze kao nedeljnik tako da su uzorku nađena
svega dva teksta o posmatranim temama. Uz kodirani tekst koji govori
o budžetu grada možemo videti fotografiju koja prikazuje nekolicinu
poslanika na Gradskoj Skupštini što nije primereno problemu o kojem tekst
govori jer se budžet tiče svih, a ne onih koji se nalaze na fotografiji.
Slika 8. Fotografija iz Vranjskih novina, 14. 10. 2010.
Drugi tekst prate čak tri fotografije štrajka što je suvišno i nepotrebno,
jer tekst nije dovoljno dugačak, a fotografije ne govore ništa više od teksta.
Jedna od njih prikazuje štrajkače kako jedu i za nju možemo slobodno reći
da je banalna i nepotrebna.
137
Elida Mesaroš Lajko
Slika 9. Fotografije iz Vranjskih novina, 21. 10. 2010.
Prema opšte prihvaćenim standardima kvalitet fotografije u novinama
je vrlo loš. One su uglavnom crno-bele, što je uslovljeno pojeftinjenjem
štampanja, a to je neprirodno jer je svet oko nas u boji. Takođe, tonalitet
fotografije je vrlo nizak, što znači da je skala sivih nijansi vrlo redukovana
i preovlađuju crna i bela boja. Ovo direktno utiče na oštrinu i jasnoću slike,
ali uprkos svemu ne nalazimo da je kvalitet novinske fotografije toliko
loš i još manje nalazimo da nam to smeta. Kao što smo ranije napomenuli
naučeni smo da gledamo i iščitavamo informacije, ono što vidimo, u velikoj
meri uslovljeno je našim iskustvom, nečim što smo naučili da prihvatimo i u
šta verujemo, jer za razumevanje bitno je koliko smo naučeni da prihvatamo
konvencije.
Video u informativnim emisijama
Kvalitet slike veoma je bitan za vizuelne medije. Televizijska
tehnologija projektovana je tako da zadovoljava potrebe kvaliteta slike za
prosečnog gledaoca, ali sa novim tehnologijama i zahtevi se povećavaju.
Mnogi su još uvek zadovoljni slikom PAL rezolucije, ali je sve više onih
čiji su zahtevi veći. Postavlja se pitanje koji je zadovoljavajući kvalitet.
”Zahtev za kvalitetom slike obrnuto je proporcionalan našem interesovanju
za sadržaj slike.”2 Ovo možemo objasniti na vrlo jednostavan način: Kada
2
138
Novo lice filma i televizije - Marko Babac
VIZUELIZACIJA SIROMAŠTVA
je ono što gledamo na malim ekranima nešto što zaokuplja našu pažnju,
poput vesti o udaru aviona u svetski trgovinski centar u Njujorku, cunamiju
koji briše gradove u Japanu ili bilo kakvom izveštavanju sa ratnog područja,
kvalitet slike gledaocu prestaje da bude od važnosti. Snimci ili fotografije
koje nose podatke o takvim katastrofama jednostavno se iščitavaju i
gledalac u tom trenutku neće biti zbunjen neoštrinom slike, lošim rasponom
kontrasta3, zrnom4 koji je produkt elektronskog zumiranja kamere ili vrlo
nestabilnom kamerom koja je u većini slučajeva u pokretu.
Uzorak televizijskih informativnih emisija sakupljen u korpus
za analizu obuhvata period od 14. do 28. oktobra 2010. godine. Korpus
sačinjavaju informativne emisije dvaju javnih servisa, RTS (Beograd) i RTV
(Novi Sad), dve televizije sa nacionalnom pokrivenošću, TVB92 (Beograd)
i TV PRVA (Beograd), i tri lokalne televizije, TV PIROT (Pirot), TV EKO
(Subotica) i TV 5 (Niš). Na ovim uzorcima ćemo izvršiti analizu slike
priloga koji se bave izveštavanjem o siromaštvu.
Televizija Pirot
Na uzorku Televizije Pirot koji se sastoji od tri centralne informativne
emisije primetili smo da je na samo jednom prilogu bilo naznačeno ime
snimatelja. Ostali prilozi su bili preuzeti iz arhive, ili je za njih bilo potrebno
snimiti samo kadrove kojima bi bio pokriven prezenter koji čita vesti iz
studija i za koje su odgovorni mislili da nije potrebno naznačiti autorstvo.
Kroz personalizovanu priču predstavljen je samo jedan prilog. Isti taj prilog
nam vrlo malo govori kroz pejzaž koji je sniman na lokaciji jer ne postoji ni
jedan široki kadar koji bi opisao mesto događaja. Primetno je da se snimatelj
bazirao na snimanje osoba koje su se tamo nalazile, a velike su šanse i
da su takvi kadrovi izostavljeni u montaži, što nije redak slučaj. Za vest o
Svetskom danu borbe protiv siromaštva uredništvo je prezentovalo snimke
narodne kuhinje. Ostale vesti dopunjene su kadrovima iz arhive i uglavnom
su to banalne slike koje su trebale da popune praznine izveštavanja o
poskupljenjima (slike prodavnica), o nedostatku grejanja (kadar radijatora),
o jednokratnoj pomoći Vlade Srbije penzionerima (kadrovi penzionera) i
snimak lokalne utakmice za vest o nedostatku novca za održavanje narednog
susreta dva tima.
3
4
Opseg tonaliteta slike – što je opseg tonaliteta veći na slici prepoznajemo više sivih nijansi, a
slika je samim tim oštrija.
U direktnoj je vezi sa oštrinom slike, što je rezolucija slike (broj piksela) veća oštrina je bolja, a
samim tim zrno (u elektronici veličina piksela) manje.
139
Televizija YU ECO
YU ECO, lokalna televizija iz Subotice, drži se prakse da ne potpisuje
svoje snimatelje. Čest je slučaj da ova televizija nema adekvatan snimljen
video koji bi emitovala uz određenu vest pa na ekranu vidimo spikera koji
čita, a u pozadini, na plazma ekranu, stoji fotografija koja bi trebala da dočara
situaciju o kojoj je reč. U jednoj takvoj situaciji videli smo i fotografiju koja
je štampana u izdanju Narodnih novina za potpuno istu vest. Fotografija
je verovatno nabavljena preko interneta ili neke informativne agencije.
Korišćenje slajdova i grafikona bi umnogome upotpunilo ovakav način
prezentovanja vesti, a iziskuje mnogo manje utrošenog novca i vremena.
Televizija 5
Niška Televizija 5, kao i televizija iz Subotice, u prilozima za centralnu
informativnu emisiju nema praksu da naznači autora slike. Primetili smo i
da se pojedini video snimci ponavljaju iz dana u dan, što za iste, što za
slične vesti. To su vesti o penzionerima, jednokratnoj pomoći koju im je
obezbedila Vlada Srbije, i vesti o štrajku u pravosuđu. Pored toga što se
kadrovi ponavljaju u nekoliko emitovanih imformativnih emisija više dana,
vrlo su siromašni i bezlični, imaju potpuno istu montažnu artikulaciju. U
jednom od tih priloga kadrovi penzionera u parku, pored toga što deluju
voajerski, snimani su iz ruke što je neadekvatno za tu situaciju jer izazivaju
nestabilnost i nemir. Snimatelji ove televizije često koriste gornji rakurs5
prilikom pozicioniranja kamere, što često može da sugeriše da su osobe i
predmeti snimljeni iz ovog ugla manje važni, ili slabi. Ipak, najbanalniji
primer koji smo videli u jednom od priloga, koji izveštava o zapošljavnju
slepih i slabovidih, je kadar u kojem vidimo noge ženske osobe u obući
sa visokim potpeticama kako sa belim kišobranom pokušava da imitira
kretanje slepih i slabovidih pomoću belog štapa. Ovakav bahat primer nije
usamljen i često se dešava da ENG6 ekipe u nedostatku vremena, materijalnih
sredstava ili najčešće mašte naprave gaf ove vrste. Od njihove nemarnosti
veća je nemarnost urednika informativne emisije koji je dozvolio da se
ovako nešto emituje.
Televizija Vojvodine
Televizija Vojvodine kao pokrajnski javni servis ulaže značajan trud
da informativno pokrije područje cele Pokrajine. Čak pet emitovanih
5
6
Jedan od parametara kadra. Označava nagib posmatranja po vertikali. Kad se prizor posmatra
odozgo prema dole, kadar je iz gornjeg rakursa, a odozdo prema gore iz donjeg rakursa.
Electronic News Gathering - eng. skraćenica - označava malu televizijsku ekipu koja je mobilna
i uglavnom obavlja zadatke na terenu.
priloga, koje povezujemo sa siromaštvom, snimila su dopisništva. Veoma
malo snimljenih kadrova preuzeto je od agencija i to su kadrovi sednice
Vlade Srbije na kojoj se raspravljalo o promeni Zakona o penzijskom i
invalidskom osiguranju. Većina priloga snimljena je korektno, bez velikog
autorskog uticaja snimatelja na kontekst, bez rakursa koji bi umanjili ili
uzdigli sagovornika, sa pejzažom koji opisuje događaj i mesto dešavanja
tako da smo imali prilike da vidimo i gradove iz kojih vest dolazi. Odnos
snimljene slike i teksta vesti je u dobrom odnosu, što znači da slika prati
tekst. Nedovoljno pokriven slikom bio je prilog o podeli bonova za drva
gde smo kratko videli sam čin podele u nekoj kancelariji gde se zatekla
nekolicina ljudi koji su tamo mogli biti zbog bilo čega. Verujem da bi
dodatnim snimkom, npr. naslaganih cepanica, upotpunili informaciju i
sugestivno nagovestili gledaocima o čemu je tačno reč. Neprofesionalno
je, što je u jednom prilogu vrlo primetno, da snimatelj nije koristio stativ
za kameru dok je slikao zgrade banaka i pošte, tako da su kadrovi veoma
nestabilni i uznemirujući, pogotovo što se radi o arhitekturi.
Radio-televizija Srbije
Radio-televizija Srbije kao nacionalni javni servis ima propuste koje
su nedopustivi za takvu ustanovu. Određeni prilozi emitovani su sa potpuno
pomerenim balansom belog7, što je velika greška. Pretpostavka je da su
to arhivski snimci određenih gradova, ali bez obzira na to, televizija koja
ima dopisništvo u skoro svakom gradu u Srbiji ne bi smela sebi da dopusti
emitovanje takve slike. Još jedna primedba je da se određeni snimci emituju
i po nekoliko puta, ali najtužnije je što su u istom prilogu montirana dva
identična kadra. Sa dovoljnim brojem ljudstva i opreme ova televizija je
svakako u stanju da nam pruži mnogo kvalitetniju sliku kojom bi ispratili
program.
Televizija Prva
Televizija Prva ima najkraću tradiciju emitovanja na našim
prostorima, ali je od svojih prethodnika, televizije FOX, nasledila vrlo
stručan i profesionalan način pripremanja imformativnog programa.
Imajući u vidu da ova televizija ima nacinalnu pokrivenost, primećujemo
da ona, ne da zaostaje za ostalim televizijama već u mnogome i prednjači
ispred njih. Sa stanovišta slike koja prati priloge o siromaštvu u njihovim
informativnim emisijama analiza je umnogome pozitivno ocenjena. Većina
7
Postupak podešavanja TV kamere za pravilno reprodukovanje boje u TV slici. Ima za cilj
da režim rada TV kamere, u pogledu reprodukcije boja, usaglasi sa kvalitetom svetlosti koja
osvetljava objekat snimanja.
Elida Mesaroš Lajko
priloga pokrivena je adekvatnom slikom, slikom koja govori dovoljno o
emitovanoj vesti. Za pohvalu je i snimak emitovan uz vest o štrajku policije
jer samo je ova televizija snimila i emitovala njihovo okupljanje u znak
protesta. Kadrova za svaku vest ima dovoljno i što je bitno, ne ponavljaju
ih poput ostalih televizija kojima je to sve češća praksa. Sve je snimljeno
korektno, bez upotrebe rakursa i širokougaonih objektiva koji bi iskrivili
sliku i možda joj dodelili neko drugačije značenje.
Televizija B92
Televizija B92, poput Televizije Prva, vrlo korektno izveštava
pomoću slike. Takođe, kao televizija sa nacionalnom pokrivenošću ulaže
trud i sredstva da slikom pokrije priloge koje emituje bez obzira gde se
desilo ono o čemu je u prilogu reč. Snimci su korektni i profesinalni bez
krivljena i manipulisanja slikom. Pohvalno je što ova televizija ima dobro
organizovanu arhivu koju često koristi, što smo mogli videti u prilogu koji
govori o životu mladića sa nadimkom Žika.
Snimatelji bi trebalo da svoj posao završavaju konkretno, bez
umetničarenja. Na njima je da učine sve da bi ono što im u datom trenutku
izgleda istinito i stvarno izgledalo podjednako istinito i stvarno svim
gledaocima, jer stav ”Moja istina mora biti i vaša istina” predstavlja izvor
manipulacije. Televizijska slika bi trebalo da nosi prepoznatljiv narativni
kod, da je jasna, da saopštava one informacije koje ne možemo dobiti iz
teksta i, u svakom slučaju, da ne manipuliše slikom.
Iz analize možemo zaključuti da se u našim medijima neretko mogu
videti primeri neprofesionalnosti u kojima određene informacije nisu
ispraćene slikom ili ona u nedovoljnoj meri prati tekst. Česti su primeri
gde je slika banalna i neprimerena onome što čujemo ili čitamo. Pejzaži su
prikazani tako da često nemamo identifikaciju mesta događaja, dok značenje
mnogih fotografija i video snimaka ostaje nejasno i nedorečeno. Uz sve ove
nepotpune informacije prečesto nemamo ni informaciju o autorstvu slike.
Za ovako neuređenu sliku postoji više razloga. Pojedini krive lošu
materijalnu situaciju u medijima. Na prvom mestu su niska primanja koja
utiču, koliko na uređivačku nezavisnost i etičke kodekse i standarde, toliko i
na motivaciju i radni elan. Zatim, tu je loša emisiona tehnika koja je na većini
televizija zastarela i istrošena. Nedovoljno novca za produkcione zahvate
takođe utiče na to što gledamo neadekvatne slike na ekranu. Mali broj
kamera ne može da pokrije sve događaje koje je potrebno ispratiti tog dana,
a neretko se dešava da snimljeni materijal donet sa terena nije upotrebljiv
što zbog kvara na kameri, opremi za snimanje zvuka ili zbog neispravnosti
kasete koja se upotrebljava, verovatno, po stoti put. Male lokalne televizije
često nemaju materijalna sredstva da svoje ljude pošalju na teren i omoguće
142
VIZUELIZACIJA SIROMAŠTVA
im da snime potreban materijal, ili čak nemaju dovoljno da plate ljude koji
bi uradili posao za njih. Čest je slučaj da je snimatelj, pored toga što brine
za sliku, odgovoran i za ton, sam postavlja rasvetna tela, vozi do mesta
događaja, a po povratku dužan je i da izmontira snimljeni materijal.
Još jedan problem je nedovoljna školovanost kadra. Mali je broj
ustanova koje se bave obrazovanjem i edukacijom ljudi koji stvaraju sliku.
Ovo zanimanje je slabo plaćeno pa i oni koji završe neki kurs ili školu
odlaze na bolje plaćene poslove, a nedostatak stručne literature sprečava
u njihovim nastojanjima i one koji bi možda i sami pokušali da se edukuj.
Etički kodeks sa stanovišta slike
Pravilo je da slika ne laže i da joj se bezuslovno veruje, međutim,
ono što vidimo je, u stvari, ono u šta verujemo. Fotografija i video odraz
su stvarnosti i slike koje su produkt ovih medija su stvarne. Gledalac zbog
toga veruje u njih. Kada nas slika ne zbunjuje, ne postoji bojazan ni da će
nas prevariti. Ako su slike logične i moguće, gledaocu je svejedno da li su
istinite ili nisu. Zbog ovakvog poimanja stvari postavlja se pitanje etičkog
kodeksa sa stanovišta slike.
Gledalac u proseku više veruje televiziji nego radiju, što je uslovljeno
prikazivanjem slike onoga o čemu slušamo. Kada spojimo sliku i zvuk,
sistematski kontrolišemo poruku koju šaljemo gledaocu sa namerom da
utičemo na uverenja i stavove što je, želeli mi to da priznamo ili ne, samo
po sebi manipulacija. U informativnom programu televizije postoji tri
stepena manipulacije. Možemo ih definisati kao novinarsku, snimateljsku
(audiovizuelnu) i montažersku (postprodukcionu). Snimateljska
manipulacija je skoro neizbežna, jer već sam način kako postavimo kameru,
odaberemo tačku sa koje ćemo snimati, postavimo rakurs – visinu tačke
sa koje snimamo, odberemo prostor koji ćemo snimati i procenimo koliko
će samo snimanje trajati – kada ćemo uključiti i isključiti kameru, utiču
na finalni proizvod i predstavljaju svojevrsnu autorsku selekciju realnosti i
autorski stav.
Hteli mi to da priznamo ili ne, živimo u dobu vizuelnih komunikacija.
Napredak tehnologije doprineo je stvaranju civilizacije slike i vizuelno
je preuzelo primat nad verbalnim. Svakodnevno nas zasipaju preobiljem
slika tako da smo postali zavisnici i sa neutoljivom žeđi iščekujemo ih u
još većem broju. Stvaranje informacije slikom razvijaju posebni umetnici
koji moraju biti dobri tehničari i moraju pratiti razvoj tehnologije. Ta slika
mora biti oblikovana na pravi način sa modernim senzibilitetom, jer ova
oblast predstavlja poseban vid moderne likovnosti koji pored izražavanja
autorovog doživljaja mora da odgovori na primenljivost i upotrebnost
143
Elida Mesaroš Lajko
u određenom mediju, estetika i funkcija moraju biti spojene u pravom
promeru.
Literatura
Babac, Marko (2004). Novo lice televizije i filma. Novi Sad: Akademija umetnosti
Luj Todorović, Aleksandar (2009). Umetnost i tehnologija komunikacija. Beograd: Clio
Mek Kvin, Dejvid (2000). Televizija. Beograd: Clio
Ž. Omon, A. Bergala, M. mari, M. Verne (2006). Estetika filma. Beograd: Clio
Grupa autora (1997). Leksikon filmskih i televizijskih pojmova. Beograd: Fakultet dramskih
umetnosti
http://film.lzmk.hr/
http://www.cpm.edu.rs
Elida Mesaroš Lajko
VISUALISATION OF POVERTY
Summary
From the prespective of media discourse analysis this paper explores
and analysis image (photographs and videos) in newpaper editions and
central newscasts in sample comprising of seven television news cast and
seven newspapers collected in the period 14th – 18th October 2010. The aim
of this paper is to present how much and in what manner the media enrich
their content with images and in which way images follow textual content.
Taking into account the saying that one image has the power of thousand
words, the analysis provides a broader view on the issue of media reporting
about poverty. With an aim to distinguish to what extent the image follows
the text, the analysis will include institutions, landscape, and persons who
speak about poverty. Certainly, the analysis of ethical codex from the aspect
of images is innevitable.
Key words: media, poverty, photography, video, newspapers,
television, news.
144
MEDIA DISCOURSE OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION
Smiljana Milinkov
Odsek za medijske studije
Filozofski fakultet
Univerzitet u Novom Sadu
[email protected]
UDK: 070:316.647.82(497.11)
070:316.4.063(497.11)
MEDIJSKA ISKLJUČENOST VIŠESTRUKO
DISKRIMINISANIH SIROMAŠNIH GRUPA U SRBIJI1
Sažetak
U tekstu se analizira način na koji se masovni mediji bave slučajevima
višestruke diskriminacije siromašnih u Srbiji. Reč je o grupama koje su
socijalno isključene ne samo zbog ekonomskog statusa već i na osnovu pola,
rase, etničkog porekla, religije i invalidnosti. Kritička analiza izveštavanja
lokalnih, regionalnih i nacionalnih medija o siromaštvu i socijalnoj
isključenosti iz oktobra 2010. potvrdila je jedno od prvih istraživanja o
medijskoj dimenziji društvene isključenosti iz 2005. godine, prema kom su
kao medijski isključene grupe označeni: žene, deca, osobe sa invaliditetom,
nacionalne, verske i seksualne manjine. Iako urednici i novinari ove
marginalizovane grupe prepoznaju kao najsiromašnije u Srbiji u medijskim
tekstovima se one uglavnom pojavljuju uopšteno kao siromašni ili gladni
čime se gubi dimenzija višestruke diskriminacije.
Ključne reči: višestruka diskriminacija, socijalna isključenost,
siromaštvo, mediji, Srbija, marginalizovane grupe
Uvodna razmatranja
Evropski zvaničnici su još 1975. godine siromašne definisali kao
pojedince ili porodice čiji su resursi toliko mali da ne mogu da obezbede
minimum prihvatljivog načina života u državi u kojoj žive. Kako bi se
prepolovio broj siromašnih građana, Vlada Srbije je 2003. godine usvojila
Strategiju za smanjenje siromaštva koja, pored mera koje bi trebalo da
podstaknu privredni rast i razvoj, posebno definiše i mere usmerene na
socijalno ranjive grupe kao što su deca, starije osobe, osobe sa invaliditetom,
izbeglice i interno raseljena lica, Romi, ruralno siromašno stanovništvo i
1
Ovаj rаd nаstаo je u okviru projektа Medijski diskurs siromаštvа i socijаlne isključenosti koji je
reаlizovаo Odsek zа medijske studije Filozofskog fаkultetа u Novom Sаdu. Projekаt je pomogаo
Regionаlni progrаm zа istrаživаnje i promociju Zаpаdnog Bаlkаnа Univerzitetа u Frаjburgu,
Švаjcаrskа (Regional Research Promotion Programme in the Western Balkans of the University
of Fribourg, Switzerland – RRPP), а koji je finаnsirаla Agencijа zа rаzvoj i sаrаdnju Švаjcаrske
(Swiss Agency for Development and Cooperation – SDC).
145
Smiljana Milinkov
neobrazovani. Međutim, iako je, prema izveštajima Tima za implementaciju,
prvih godina po donošenju strategije smanjen broj siromašnih u Srbiji, usled
svetske ekonomske krize 2009. godine je siromaštvo u državi ponovo počelo
da raste. Prema podacima Republičkog zavoda za statistiku a na osnovu
Ankete o potrošnji domaćinstva, u prvoj polovini 2010. godine zabeležen
je rast broja siromašnih građana Srbije na skoro devet procenata. Poređenja
radi, u 2009. godini je 6,9% stanovnika živelo ispod linije siromaštva.
Siromašna su bila sva domaćinstva u kojima je potrošnja bila ispod 8.000
dinara po potrošačkoj jedinici. (www.inkluzija.gov.rs).
Potpisivanjem i ratifikacijom u republičkom parlamentu Sporazuma
o stabilizaciji i pridruživanju sa Evropskom unijom 2008. godine Srbija
se obavezala na poštovanje ljudskih i manjinskih prava. Takođe je na
nacionalnom nivou doneto više desetina strateških dokumenata među
kojima je i plan akcije za decu, strategija unapređenja položaja osoba sa
invaliditetom, rešavanje pitanja izbeglih i interno raseljenih lica, zatim
strategija za mlade, strategija za poboljšanje položaja žena i unapređivanje
rodne ravnopravnosti i, strategija za unapređivanje položaja Roma. Međutim,
iako prema dokumentima Srbija prati evropske standarde, nivo ostvarenosti
ljudskih prava u svakodnevnom životu je prilično problematičan. Prema
izveštaju Beogradskog centra za ljudska prava u 2010. godini je stanje
ljudskih prava bilo lošije nego prethodne godine, jer se zakoni i međunarodni
ugovori koji treba da štite ljudska prava nisu primenjivali zbog neefikasnosti
sudova. Takođe je ocenjeno da je posebno bilo problematično ostvarivanje
ekonomskih i socijalnih prava, a kao najugroženije kategorije ocenjeni su
Romi i osobe sa invaliditetom (www.blic.rs).
Društvena isključenost je na nivou zemalja članica Evropske unije
naznačena kao „proces kojim su određeni pojedinci gurnuti na ivicu
društva i sprečeni u punom učestvovanju u društvu zbog svog siromaštva
ili nedostatka osnovnih znanja i mogućnosti za doživotno učenje ili kao
rezultat diskriminacije” (www.inkluzija.gov.rs). To znači da je siromašnima
uskraćena mogućnost zapošljavanja ili, ako imaju posao, prihodi su im
minimalni, zatim nemaju ravnopravnu mogućnost obrazovanja i korišćenja
zdravstvenih usluga, a takođe je veoma otežan pristup institucijama i
organima vlasti te je mogućnost da se izađe iz siromaštva i poboljša kvalitet
života sasvim minimalna.
Medijska isključenost predstavlja odsustvo informacija na programima
televizijskih i radio-stanica, dnevnim i nedeljnim novinama o delu pripadnika
društva, odnosno prisustvo medijskih sadržaja koji za posledicu imaju
opravdavanje društvene isključenosti i diskriminacije, kao i nepoštovanje
prava na identitet (Praćenje društvene isključenosti u Srbiji 2008: 57). Kao
uzrok medijske isključenosti navodi se nasleđe izveštavanja nastalog tokom
poslednje decenije prošlog veka, neregulisana oblast i komercijalizacija
146
MEDIJSKA ISKLJUČENOST VIŠESTRUKO DISKRIMINISANIH SIROMAŠNIH GRUPA U SRBIJI
medija. Kao da se zaboravlja da upravo izveštavanje o različitostima, sem
što je znak dobrog i odgovornog novinarstva, može medijsku organizaciju
da izvuče iz zatvorenosti segmentiranih tržišta. Prema rečima Milice Pešić,
uprkos različitostima, svi smo deo jednog okruženja u kojem živimo i
radimo. „Svi želimo živeti u miru i doprinositi društvu u kome živimo. Svi
mi želimo hraniti vlastite porodice i obrazovati vlastitu decu. Zato moramo
učiti da živimo s različitostima kao sa snagom i nadom koja obogaćuje i
proširuje vidike, a ne kao s izgovorom za nasilje i razlogom za patnju”
(Priručnik za izveštavanje o različitostima 2003:14).
Cilj, korpus i metod
Istraživanje „Medijska isključenost višestruko diskriminisanih
siromašnih grupa u Srbiji” deo je istraživačkog projekta „Medijski diskurs
o siromaštvu i socijalnoj isključenosti”2, koji se bavi kritičkom analizom
načina na koje lokalni, regionalni i nacionalni mediji izveštavaju o
siromaštvu i socijalnoj isključenosti u Srbiji.
U ovom radu analizira se izveštavanje medija o socijalno ranjivim
grupama, među koje, prema Strategiji za smanjenje siromaštva Vlade
Srbije, spadaju osobe sa invaliditetom, deca, mladi, žene, stariji preko 65
godina, pripadnici romske nacionalne zajednice, neobrazovani, nezaposleni,
izbegla i interno raseljena lica i stanovništvo ruralnih sredina. Reč je o
grupama koje su sem ekonomskog statusa marginalizovane i zbog svog
roda, rase, etničkog porekla, religije i invalidnosti. Prema jednom od prvih
istraživanja o medijskoj dimenziji društvene isključenosti, koje je Britanski
savet realizovano u Turskoj tokom 2005. godine, iste te grupe (žene, deca,
osobe sa invaliditetom, nacionalne, verske i seksualne manjine) prepoznate
su kao medijski isključene (Praćenje društvene isključenosti u Srbiji, 2008:
58). Stoga je cilj ovog istraživanja da utvrdi da li, koliko, kao i na koji
način mediji danas izveštavaju o ugroženim grupama. Takođe, koliko se u
novinarskim tekstovima prepoznaje pojam višestruke diskriminacije. Sem
kritičke analize diskursa u ovom istraživanju korišćen je i metod fokus
grupnog intervjua sa urednicima i novinarima novosadskih televizijskih i
radio stanica, kao i iz dnevnih listova, kako bi se čulo mišljenje i stavovi
2
Medijski diskurs o siromaštvu i socijalnoj isključenosti je istraživački projekat koji
je sproveo Odsek za medijske studije Filozofskog fakulteta u Novom Sadu. Radi se
o kritičkoj analizi načina na koje lokalni, regionalni i nacionalni mediji izveštavaju
o siromaštvu i socijalnoj isključenosti. Istraživački korpus se odnosio na televizije:
Radio-televizija Srbije, Radio-televizija Vojvodine, TV B92, TV Prva, TV 5, TV Pirot,
TV YU ECO, radio-stanice: Radio Beograd, Radio Novi Sad, Radio Zrenjanin, Radio
Pirot, Radio Siti iz Niša, Radio Studio B i Radio Indeks iz Beograda i štampane medije
Politika, Press, Dnevnik, Blic, Narodne novine iz Niša, Vranjske novine i Kikindske
novine. Mediji su praćeni od 14. do 28. oktobra 2010. godine.
147
Smiljana Milinkov
ljudi iz medija o izveštavanju o siromaštvu, a time i stekao širi uvid u temu
istraživanja.
Kritičke studije diskursa
Analiza diskursa bavi se proučavanjem jezika iznad nivoa rečenice,
odnosno govora i pisanog teksta (Savić, 1993). Naravno, analiza diskursa
ne bi bila potpuna bez uvida u socio-kulturnu praksu koja je u vezi sa
čisto lingvističkim aspektom, zbog toga ova disciplina predstavlja izrazito
interdisciplinarnu oblast (Lakić 2009). Prema prof. dr Dubravki ValićNedeljković, kritička analiza diskursa kao istraživački metod može da ukaže
na to kako javni diskurs elita može da utiče na mnjenje građana i kakvu
ulogu taj uticaj igra u reprodukciji društvenih struktura. Kritičke studije
diskursa su važne za medijsku publiku, jer mogu da upute auditorijum da
bude svesniji kako javni diskurs može da dezinformiše, manipuliše, ili
na neki drugi način da ih dovede u zabunu, tačnije da doprinese šumu u
komuniciranju u javnoj sferi (Valić Nedeljković 2011).
Holandski teoretičar Van Dajk navodi da autore koji se bave
kritičkim studijama diskursa, pre svega, zanima kako su predstavljene
marginalizovane grupe (manjine, izbeglice, raseljena lica, rasno markirane
osobe, žene) i to u informativnim medijskim sadržajima koji imaju najviše
uticaja na auditorijum, dakle vestima, izveštajima, intervjuima (Van Dijk
1987).
Francuski filozof Mišel Fuko smatra da se ne sme ići od diskursa ka
njegovom unutrašnjem i skrivenom jezgru, ka srcu misli ili značenja, koji
bi se u njemu manifestovali, nego od samog diskursa, od njegove pojave
i regularnosti, valja ići ka njegovim spoljnim uslovima mogućnosti, ka
onome što daje prostor slučajnom nizu ovih događaja i učvršćuje im granice
(Fuko 2007: 40–41).
Fokus grupe
Fokus-grupni intervju je kvalitativna istraživačka tehnika koja
podrazumeva seriju moderiranih grupnih diskusija koje okupljaju učesnike,
slične po nekim karkteristikama ili iskustvima, da diskutuju o određenim
pitanjima relevantnim za istraživački problem. (Đurić 2007). Fokus znači
da je diskusija fokusirana na mali broj pitanja, mišljenja, osećanja, stavova
i ideja, a pažnja istraživača usmerena je na ispitanika.
148
MEDIJSKA ISKLJUČENOST VIŠESTRUKO DISKRIMINISANIH SIROMAŠNIH GRUPA U SRBIJI
Analiza sa diskusijom
U tekstu se analizira način na koji o siromaštvu izveštavaju
elektronski i štampani lokalni, regionalni i nacionalni mediji. Takođe, kako
se identifikuju siromašni, o kojoj vrsti socijalne isključenosti se radi, kao i
to koliko novinari prepoznaju višestruko diskriminisane osobe i koliko im
daju mogućnost da pričaju o svom problemu. Analizira se i novinarski žanr,
kao i koja socijalno ranjiva kategorija dominira u elektronskim, a koja u
štampanim medijima.
Štampani mediji, televizijske i radio stanice – zbirni rezultati
Tema siromaštvo se od ukupno 249 analiziranih tekstova u glavnom
fokusu nalazi u 99, što čini 40% odsto, dok se u više od polovine (127
tekstova) nalazi kao jedna od više tema.
Siromaštvo i socijalna isključenost se u 99 (40%) tekstova navode
kao uzroci događaja. U više od 80 % (198 tekstova) ne navode se uzroci
siromaštva, a takođe u većini 183 teksta (73%) mediji ne navode ni rešenje
problema. Ovi podaci govore da se o siromaštvu izveštava površno, da
se ono pominje uzgred u okviru neke šire teme, kao i da izostaje dublja
novinarska analiza problema.
Identifikacija socijalno isključenih grupa
Kada je reč o socijalno isključenim grupama, u navedenom
istraživačkom periodu3 u najvećoj meri su identifikovani siromašni radnici,
i to njih 21% kao zaposleni i 6% kao žrtve privatizacije. Od socijalno
ranjivih grupa, najuočljiviji su penzioneri (19%) i nezaposleni (7%) . Ostale
grupe kao što su žene, deca, etničke zajednice, izbegla lica pojavljuju u
svega tri do četiri procenta, dok je najmanje osoba sa invaliditetom (2%).
Iako novinari često penzionere prepoznaju kao posebno socijalno ugroženu
grupu, istraživanja pokazuju da je siromaštvo penzionera neznatno niže od
proseka opšte populacije, dok je siromaštvo starijih lica preko 65 godina
bez penzije značajno, čak oko 20% (Prvi nacionalni izveštaj o socijalnom
uključivanju i smanjenju siromaštva u Republici Srbiji, 2011). Sa druge
strane, Romi, deca, žene, osobe sa invaliditetom koje nacionalni dokumenti
navode kao posebno ranjive grupe u medijima su gotovo nevidljive.
Kao vrsta socijalne isključenosti se u gotovo polovini analiziranih
tekstova (47%) navodi ekonomsko siromaštvo ili uskraćenost
3
Istraživanje je sprovedeno od 14. do 28. oktobra 2010. godine. Ovaj period odabran je za analizu
zbog 16. oktobra kada se obeležava Svetski dan hrane, i 17. oktobra – Svetskog dana borbe
protiv siromaštva.
149
Smiljana Milinkov
egzistencijalnih potreba (18%), a u 20 % se može okarakterisati kao
višedimenzionalna, mada to u medijima nije stavljeno u prvi plan niti je
prepoznato kao problem. Kada se poredi identifikacija socijalno isključenih
grupa i vrsta isključenosti, najviše dimenzija može se uočiti kod žena.
Dominira ekonomsko siromaštvo, nezaposlenost i uskraćenost osnovnih
egzistencijalnih potreba, ali se javljaju i nemogućnost participacije i
obrazovanja. Ovi podaci govore da se o društvenoj isključenosti žena ipak
piše iz više uglova, da se dublje analizira, međutim problem je što je takvih
tekstova malo. Kada je reč o deci, u polovini tekstova, kao vrsta društvene
isključenosti pominje se uskraćenost osnovnih egzistencijalnih potreba, što
je i očekivano budući da je prema podacima Mreže organizacija za decu
svako četvrto dete u Srbiji siromašno (www.blic.rs). Zanimljivo je da se,
kada se izveštava o osobama sa invaliditetom, prepoznaje višedimenzionalna
isključenost, pri čemu dominira problem zaposlenja. Međutim, pošto se
radi o malom broju tekstova gde se pominju osobe sa invaliditetom, ovaj
podatak se mora uzeti s rezervom. Kada je reč o Romima, pored nedostatka
egzistencijalnih potreba, pominje se i zdravstvo i obrazovanje.
Subjekat
Kao subjekat, odnosno onaj kome mediji daju mogućnost da
govori, u četvrtini analiziranih tekstova pojavljuju se državni organi,
a potom lokalni organi (8%), dok se socijalno isključene kategorije
pojavljuju u tragu, jedan ili dva procenta ili se uopšte ne pojavljuju, kao
na primer osobe sa invaliditetom. Činjenica da novinari kada izveštavaju
o siromaštvu za sagovornike biraju predstavnike vlasti, dok ih ne zanima
mišljenje direktno ugroženih građana, govori o nastavku trenda podilaženja
potrebama državnih, pokrajinskih i lokalnih zvaničnika, što nije u skladu sa
nezavisnošću medija. Takođe, primetno je da skoro da ne postoji medijska
inicijativa već je tema siromaštva nametnuta, jer se uglavnom izveštava sa
pseudodogađaja ili se prati aktivnost nekog od vladajućih političara. Ukoliko
se u obzir uzme i podatak da se u tekstovima retko navodi uzrok siromaštva
a gotovo nikad rešenje tog problema, moglo bi se prokomentarisati i kao
promocija vladajućih struktura, bez ikakve kritike. Rezultati analize govore
da mediji, bez obzira na činjenicu da poslednjih godina raste broj siromašnih
u Srbiji, to ne prepoznaju kao problem kome bi trebalo posvetiti značajniju
pažnju. Međutim, kada se čuje glas druge, medijske strane, priča ima nešto
drugačiji tok ali je epilog sličan – o siromaštvu se izveštava nedovoljno,
akutno, površno i stereotipno. Urednici i novinari novosadskih medija koji
su učestvovali u fokus-grupnom intervjuu4 prepoznaju važnost problema,
4
150
U fokus-grupnom intervjuu koji je organizovan krajem marta 2011. godine učestvovali
su Aleksandar Vukovac, urednik u novosadskom izdanju lista Press, Ivana Kupek,
MEDIJSKA ISKLJUČENOST VIŠESTRUKO DISKRIMINISANIH SIROMAŠNIH GRUPA U SRBIJI
znaju koje su kategorije stanovništva najranjivije, ali su takođe svesni
načina na koji se izveštava o socijalnoj isključenosti. Oni se slažu da od
datuma, da li je Svetski dan hrane ili Dan crvenog krsta, zavisi o kojoj
će se društveno ugroženoj kategoriji izveštavati. Kao razlog za površne
tekstove navode nemogućnost novinara da utiču na poboljšanje situacije,
ekonomske pritiske, komercijalizaciju medija, te da urednici traže samo
lepe slike Novog Sada, sopstveno siromaštvo ali i odbijanje društveno
ranjivih grupa da govore o svom siromaštvu: „Ne žive, valjda, u Novom
Sadu samo siromašni ljudi, ne žive u Novom Sadu samo ljudi koji spavaju
pored kontejnera, i nisu u Novom Sadu samo narodne kuhinje… I onda
se traže slike Novog Sada gde devojke izlaze iz butika sa kesama, gde su
ljudi srećni, gde se porodice igraju lepo u parku”, komentar je učesnice
fokus grupe. Bez obzira na to koliko su svesni da se malo piše o višestruko
diskriminisanim građanima, novosadski urednici i novinari ipak među
kategorijama društvene isključenosti ne prepoznaju i medijsku isključenost.
Objekat
Zanimljivo je da se državni organi pojavljuju i kao objekat, odnosno
onaj o kome se govori i to u 19%, a odmah nakon njih su penzioneri (14%).
Društveno ranjive grupe se za procenat više javljaju u ulozi objekta nego
subjekta što govori da, sem što im se ne čuje glas, njima se ne bave ni oni
kojima novinari daju priliku da iznesu svoje mišljenje.
Novinarski žanr i povod izveštavanja
Što se tiče novinarskih žanrova, kada se izveštava o društveno
isključenim grupama to su uglavnom samo faktografski žanrovi, vest
i izveštaj, dok je tematskih priloga malo a analitički tekstovi kao što su
članak i reportaža uopšte nisu zabeleženi. Od 249 tekstova registrovana su
samo dva intervjua sa socijalno ranjivim grupama, a razgovor je vođen sa
ženom sa sela i sa pripadnicama romske nacionalne zajednice.
Kad je reč o povodu za izveštavanje medija, u većini slučajeva se
radi o aktuelnim događajima, čak 114 od ukupno 151 teksta o društveno
isključenim grupama. Tako da od 16 tekstova koje govore o siromaštvu
žena, četvrtina je rezultat medijske inicijative. O deci, kao posebno ranjivoj
kategoriji novinari su samoinicijativno napisali svega pet tekstova. Koliko
izostaje medijska inicijativa govori i podatak da o ukupno 70 tekstova
dopisnica Blica iz Novog Sada, Gordana Mihailović, urednica na Radiju 021, Smiljka
Seljin, urednica Novosadske televizije, Norbert Šinković, novinar u mađarskoj redakciji
Radio Novog Sada, Nataša Krstin, novinarka Radio-televizije Vojvodine, Goranka
Jednak, novinarka srpske redakcije Radio Novog Sada, Nedim Sejdimović, sekretar
Nezavisnog društva novinara Vojvodine.
151
Smiljana Milinkov
posvećenih penzionerima, svega šest je napisano mimo konferencija za
novinare ili aktuelnih događaja. Što se tiče starih koji nemaju penziju,
osobama sa invaliditetom, Roma i izbeglih i raseljenih lica zabeleženo je
jedan ili eventualno dva teksta napisanih na inicijativu novinara.
Štampani mediji
Od 95 tekstova u štampanim medijima, 41 je depersonalizovan jer se
uopšteno govori o radnicima, nezaposlenima, svim siromašnim građanima
Srbije i gladnima. Tokom fokus-grupnog intervjua moglo se čuti mišljenje
da ne postoji poseban razlog što se ne zna ko su tačno siromašne kategorije.
Konstatovano je da novinari društveno isključene kategorije ne prepoznaju
jasno zbog nedostatka vremena, sredstava ili interesa da se piše o tom
problemu.
Penzioneri
Zanimljivo je da su čak 23 teksta posvećena penzionerima, što je
skoro četvrtina ukupnih tekstova u štampi. Novosadski novinari i urednici
značajno prisustvo penzionera u medijima pravdaju kontekstom perioda
u kom je rađeno istraživanje, pošto se tada u Skupštini Srbije vodila
polemika o reformi penzionog sistema, takođe je Vlada delila novčanu
pomoć penzionerima, a kao dosta bitan razlog navodi se i da su oni odlični
sagovornici, uvek spremni za saradnju.
Žene
Kada je reč o identifikaciji žena kao društveno isključene grupe, u
štampanim medijima se od ukupno 95 nalaze svega tri teksta. Jedan je
izveštaj iz dnevnog lista Blic pod nazivom „Posao čekaju i 20 godina” u
kom se govori o obuci za rad na računarima koju je za 150 nezaposlenih
Novosađanki organizovala gradska vlast. U ovom tekstu siromaštvo nije
u glavnom fokusu, već je samo jedna od više tema. Jedna od polaznica
kursa je osoba sa invaliditetom koja je 20 godina bez posla i prima
socijalnu pomoć. Ovde se radi o višestruko diskriminisanoj osobi, međutim
ona nije prepoznata kao takva, već je samo uzgred pomenuta kako bi se
naglasio značaj kursa. Izveštaj se nalazi na novosadskim stranama Blica,
propraćen je fotografijama polaznica kursa kao i zajedničkom slikom sa
gradonačelnikom Novog Sada Igorom Pavličićem.
Posebno je problematično kako je štampa ispratila priču o starici koja
je preminula zbog gladi. Takođe se ne prepoznaje višestruka diskriminacija,
152
MEDIJSKA ISKLJUČENOST VIŠESTRUKO DISKRIMINISANIH SIROMAŠNIH GRUPA U SRBIJI
a izveštavanje je senzacionalističko. Blic je izveštaj o smrti ilustrovao
fotografijom sina te žene koji je preminuo nekoliko dana ranije, dok je list
Pres detaljno izveštavao o ovom događaju, a na fotografiji bolničke sobe u
kojoj je majka umrla vide se lica ostalih bolesnih žena koje leže u toj sobi a
data je i fotografija sinovljevog leša u kući kada je nađen.
Mada je žena procentualno (51%) više nego muškaraca u medijima
su one gotovo nevidljive, jer se ne pominju posebno već se uglavnom
pojavljuju uopšteno kao siromašni, gladni, radnici ili penzioneri. Kao što u
državnim izveštajima izostaju temeljnije rodno osetljive analize siromaštva,
tako i štampani mediji ženu ne prepoznaju kao društveno ranjivu kategorija,
u velikoj meri višestruko diskriminisanu, jer se o ženama piše ili u okviru
crne hronike (smrt starice) ili kada vladajuće strukture odluče da organizuju
neku akciju (kurs računara) i tako novinarima nametnu priču.
Osobe sa invaliditetom
Dalje, u štampanim medijima osobama sa invaliditetom posvećena
su svega dva teksta, i to oba u niškim Narodnim novinama Jedna je vest
o otvaranju dnevnog boravka za decu sa invaliditetom u Babušnici za koji
je novac obezbedila Vlada Kraljevine Norveške. Siromaštvo i socijalna
isključenost se ne navodi kao uzrok događaja, takođe se ne navode
uzroci siromaštva niti se nazire rešenje problema. Drugi tekst je vest sa
konferencije za novinare koju je održao Savez slepih u Nišu povodom
Svetskog dana „belog štapa” na kojoj je Siromaštvo je jedna od više tema,
a socijalno isključene grupe su identifikovane i kao osobe sa invaliditetom
i kao nezaposleni.
Mali broj tekstova govori o tome da, iako se u svim zvaničnim
izveštajima nezaposlenost pominje kao jedan od najvećih problema osoba
sa invaliditetom, novinari ne prepoznaju da je upravo njihov zadatak da
svojim izveštavanjem pokušaju da doprinesu da se poboljša položaj ljudi
koji, opet dobrim delom zahvaljujući i medijima, žive zatvoreni između
„četiri zida”.
Romi
Romima su takođe posvećena svega četiri teksta, među kojima je i
dopisnički izveštaj u Politici sa useljenja romske porodice u Milanovcu u
kuću koju su dobili od opštine. U istim novinama nalazi se i komentar o
isključenosti Roma iz javnih institucija, vojske, policije, o radu „na crno”.
U ovom komentaru je siromaštvo samo jedna od više tema.
153
Televizija
Kada je reč o republičkom javnom servisu, Radio-televiziji Srbije, u 14
analiziranih centralnih informativnih emisija koje u proseku traju 35 minuta
siromaštvu je posvećeno svega 10 priloga (vesti, izveštaji ili TV paketi o
penzionerima, stanovnicima gradskih i prigradskih naselja, zaposlenima u
štrajku, uopšteno građanima Srbije i žrtvama privatizacije), dok društveno
isključenih grupa kao što su žene, deca, osobe sa invaliditetom, Romi i
stari uopšte nema. Kao da se zaboravlja da su prema članu 78. republičkog
Zakona o radiodifuziji javni servisi dužni da „proizvode i emituju programe
namenjene svim segmentima društva, bez diskriminacije, vodeći računa
naročito o specifičnim društvenim grupama kao što su deca i omladina,
manjinske i etničke grupe, hendikepirani, socijalno i zdravstveno ugroženi,
gluvonemi” (Zakon o radiodifuziji, 2002)
Što se tiče pokrajinskog servisa, Radio-televiziji Vojvodine, od 12
priloga posvećenih siromaštvu, polovina se bavi penzionerima, a ostali
uopšteno govore o gladnima, siromašnima, zaposlenima u štrajku. Samo
jedan tematski prilog posvećen je Romima i to povodom Svetskog dana
borbe protiv gladi, dok su osobe sa invaliditetom uzgred pomenute u jednom
prilogu. Radi se o akciji sremskomitrovačkog Centra za socijalni rad „Sava”
koji je zahvaljujući sekretarijatu za socijalnu politiku i demokratiju uveo
uslugu pomoći i nege u kući za stara lica i osobe sa invaliditetom. U prilogu
se samo u poslednjoj rečenici navodi da je usluga namenjena i osobama sa
invaliditetom, ali one nisu prikazane.
U ovom delu su predstavljeni samo rezultati analize televizijskog
programa republičkog i pokrajinskog javnog servisa, koji pokazuju da
su, iako su po zakonu dužni da sa podjednakom pažnjom govore o svim
građanima Srbije, društveno ranjive kategorije i medijski nevidljive.
Radio
Prema Univerzalnoj deklaraciji o demokratiji UN iz 1997. jednakost
između žena i muškaraca je pitanje ljudskih prava, preduslov i pokazatelj
održivog razvoja. Ta jednakost ne znači da će žene i muškarci postati isti, nego
da prava, odgovornosti i mogućnosti ne zavise od toga da li je neko rođen
kao žena ili kao muškarac. Istraživanje Republičkog zavoda za socijalnu
zaštitu, pokazalo je da je jedan od najizraženijih oblika rodne diskriminacije
strukturalna diskriminacija, koja podrazumeva „duboku nepravdu koju
neke grupe trpe kao posledicu često nesvesnih predrasuda, pretpostavki i
reakcija dobronamernih ljudi u običnoj komunikaciji, medijskih i kulturnih
stereotipa i strukturalnih karakteristika birokratske hijerarhije i tržišnih
mehanizama” (Praćenje društvene isključenosti u Srbiji, 2008: 110). Iako
rezultati analize medija u Srbiji potvrđuju rodnu diskriminaciju jer su žene
gotovo nevidljive, ipak radio-stanice u nekoj meri odstupaju, jer se „ženski
glas” više čuje.
Žene
Za razliku od štampe i televizije, žene se na radiju češće pominju kao
društveno isključena grupa:
„Mislim da su žene ugrožene, čak i one žene koje rade. Zato što je
njihova odgovornost ogromna. Imaju odgovornost prema deci koju su
rodile, žele toj deci da pruže sve, da bi deca bila uključena u zajednicu
i u društvo.... Znači, žene žele da pomognu, ako imaju roditelje i neku
rodbinu koja se muči, znači, imaju tu vrstu odgovornosti. A pri tom su,
to nije neka moja fantazija, jesu manje plaćene, teže dolaze do posla i
mislim da možda žene mojih godina, ja sam ovde najstarija, seniorka,
da žene mojih godina najčešće ostaju bez posla. I da je njima je jako
teško da se uključe, bez obzira, čak i najstručnije, prosto su negde
postale marginalna grupa. Mislim da eto to je neka ciljna grupa o kojoj
bih ja volela da društvo malo više povede račun”, prokomentrisala je
novinarka učesnica fokus grupe.
Međutim, u odnosu na radio-stanice gde se žene pominju kao deo
siromašnih, penzionera ili sagovornice u anketi, samo na Radio Beogradu i
Radio Zrenjaninu nekoliko priloga tematski je posvećeno baš ženama.
Tako je na Radio Beogradu emitovan prilog o donaciji za sigurnu
žensku kuću u Beogradu, gde je siromaštvo uzrok događaja a navode se
i uzroci siromaštva. Reč je o aktuelnom događaju i, što je bitno za radio,
postoji i tonski snimak subjekta (nevladina organizacija) ali ne i objekta,
odnosno žena koje se nalaze u sigurnoj kući. Ovaj podatak može da ukaže
da se novinar vodio linijom manjeg otpora, jer je jednostavnije snimiti
predstavnike nevladine organizacije nego ženu žrtvu nasilja. Takođe, postoji
mogućnost i da žrtve ne žele da pričaju s medijima upravo vođene iskustvom
senzacionalizma i neprofesionalnosti koji prate pojedine izveštaje.
U dva priloga na Radio Zrenjaninu žene (stručnjakinja, žena sa sela,
Romkinja) se nalaze u ulozi subjekata, što je zaista redak slučaj da novinari
ženama daju mogućnost da govore o siromaštvu, odnosno da se čuje direktan
glas žene. Na Radio Zrenjaninu zabeležen je i intervju o siromaštvu, i to
sa višestruko diskriminisanim osobama. Reč je o medijskoj inicijativi, a
sagovornice su dve Romkinje koje pričaju o teškom životu sa puno dece.
Ovaj prilog prati stereotipna slika romske porodice (siromašni i gladni sa
mnogo dece), ali je za razliku od ostalih medija bar data mogućnost ženama
da pričaju o svom životu.
Smiljana Milinkov
Zaključak
Medijska isključenost se definiše kao odsustvo informacija na
programima televizijskih i radio stanica, dnevnim i nedeljnim novinama o
delu pripadnika društva. U ovom radu analizirana je medijska prezentacija
marginalizovanih siromašnih građana Srbije, a posebno socijalno ranjivih
kategorija. Kritička analiza izveštavanja lokalnih, regionalnih i nacionalnih
medija o siromaštvu i socijalnoj isključenosti iz oktobra 2010. ipak je
potvrdila jedno od prvih istraživanja o medijskoj dimenziji društvene
isključenosti iz 2005. godine, prema kom su kao medijski isključene grupe
označeni: žene, deca, osobe sa invaliditetom, nacionalne, verske i seksualne
manjine.
Posebno zabrinjava gotovo potpuna nevidljivost društveno ranjivih
kategorija na programima republičkog i pokrajinskog javnog servisa koji bi
i po zakonu morali sa jednakom pažnjom da izveštavaju o svim građanima.
Za razliku od rezultata analize koji pokazuju skoro nevidljivost
društveno isključenih grupa u medijima, urednici i novinari pojedinih
novosadskih dnevnih listova, televizijskih i radio stanica upravo Rome,
žene, decu,osobe sa invaliditetom, beskućnike i stare izdvajaju kao
najsiromašnije kategorije u Srbiji. Nedovoljnu vidljivost osetljivih grupa u
medijima novinari pravdaju uređivačkom politikom, nedostatkom vremena
i sredstava, zatvorenošću sagovornika, lenjošću novinara, a kao razlog zašto
su siromašne grupe u većini slučajeva depersonalizovane navode da je to
zbog toga što kategorije i granice siromaštva nisu jasno definisane i što ni
ekonomisti ne znaju ko su sve siromašni u Srbiji.
Iako urednici i novinari ove marginalizovane grupe prepoznaju kao
najsiromašnije u Srbiji u medijskim tekstovima se one uglavnom pojavljuju
uopšteno kao siromašni ili gladni čime se gubi dimenzija višestruke
diskriminacije.
Ono što je takođe problematično jeste da, bez obzira na to što i novinari
sebe smatraju jednom od siromašnih profesija, o siromaštvu se ne piše jer,
kako pojedini navode, narod zna kako živi i ne želi o tome još i da čita, gleda
i sluša u medijima, već mu je potrebna neka razonoda. Kao da se potpuno
zaboravlja da su sem zabave, vrlo bitne funkcije novinarstva informisanje i
obrazovanje, što podrazumeva i neprekidnu edukaciju novinara. Kao da se
zaboravlja da je izlazak iz medijske isključenosti upravo jedan od osnovnih
koraka u borbi protiv siromaštva i da, ukoliko se nastavi sa iskrivljenom
medijskom slikom realnosti, do tog koraka nikada neće doći.
156
MEDIJSKA ISKLJUČENOST VIŠESTRUKO DISKRIMINISANIH SIROMAŠNIH GRUPA U SRBIJI
Literatura
Đurić, Slađana (2007). Fokus-grupni intervju. Beograd: Službeni glasnik.
Fuko, Mišel (2007). Poredak diskursa, Pristupno predavanje na Kolež de Fransu, održano
2. decembra 1970. godine. Loznica: Karpos.
Lakić, Igor (2009). Modeli analize diskursa novinskih članaka. Nikšić: Riječ, nova serija
broj 2.
Praćenje društvene isključenosti u Srbiji (2008). Beograd: Republički zavod za socijalnu
zaštitu.
Prvi nacionalni izveštaj o socijalnom uključivanju i smanjenju siromaštva u Republici
Srbiji (2011). Beograd: Tim potpredsednika Vlade za implementaciju Strategije za
smanjenje siromaštva
Savić, Svenka (1993). Diskurs analiza. Novi Sad: Univerzitet u Novom Sadu, Filozofski
fakultet.
Tuller, David (2003). Priručnik za izveštavanje o različitostima. Beograd: Samizdat B92.
Valić-Nedeljković, Dubravka (2011). Rodna perspektiva izvora informacija u vodećoj
dnevnoj štampi u Srbiji: kritičke studije diskursa kulturne rubrike u Večernjim
novostima, Politici, Danasu i Kuriru. Kultura.
Zakon o radiodifuziji („Službeni glasnik RS”, br. 42/2002, 97/2004, 76/2005, 79/2005 - dr.
zakon, 62/2006, 85/2006, 86/2006 - ispr. i 41/2009)
Dimitrijević: Pogoršano stanje ljudskih prava. Posećeno 30. 3. 2011. URL: http://www.
blic.rs/Vesti/Drustvo/244707/Dimitrijevic-Pogorsano-stanje-ljudskih-prava
Koliko je siromašnih u Srbiji? Posećeno 6. 4. 2011. URL: http://www.inkluzija.gov.
rs/?page_id=1189&lang=cs
Pojam socijalnog uključivanja. Posećeno 29. 4. 2011. URL: http://www.inkluzija.gov.
rs/?page_id=543&lang=cs
Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju. Član 5. Posećeno 3. 5. 2011. URL: http://www.
srbija.gov.rs/vesti/dokumenti_sekcija.php?id=119789
Strategija za smanjenje siromaštva Republike Srbije. Posećeno 5. 2. 2011. URL:
http://www.prsp.gov.rs/dokumenta.jsp
Svako četvrto dete u Srbiji siromašno. Posećeno 7. 6. 2011. URL: http://www.blic.rs/Vesti/
Drustvo/258545/Svako-cetvrto-dete-u-Srbiji-siromasno
157
Smiljana Milinkov
Smiljana Milinkov
MEDIA EXCLUSION OF MULTI DIMENSIONALLY
DISCRIMINATED POOR GROUPS IN SERBIA
Summary
The ways in which mass media deal with the cases of multiple
discrimination of the poor in Serbia are being analyzed in this paper. Those
are the groups that are socially excluded not only because of their economic
status, but also on the basis of their gender, race, ethnic origin, religion or
disability. Critical analysis of local, regional and national media reporting
on poverty and social exclusion in October 2010 has confirmed one of the
first researches undertaken about media dimensions of social exclusion in
2010. The groups excluded from the media are: women, children, persons
with disabilities, ethnic, religious and sexual minorities. Although editors
and journalists recognize these marginalized groups as the poorest ones in
Serbia, they are mainly present as generalized poor or hungry. That way
multiple dimensions of discrimination are lost in the media.
Key words: multiple discrimination, social exclusion, poverty, media,
Serbia, marginalized groups.
158
MEDIJI I SOCIJALNA ISKLJUČENOST
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
Marijana Markovik
UDK: 070:324(497.7)
Institute for Sociological Political
and Juridical Research
070:316.4.063(497.7)
University of St. Cyril and Methodius, Skopje
[email protected]
Jorde Jakimovski
Institute for Sociological Political and Juridical Research
University of St. Cyril and Methodius, Skopje
[email protected]
USAGE OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION
IN POLITICAL CAMPAIGNS
PROMOTED THROUGH MASS MEDIA
Summary
The years of stagnation proceeding the transitional period were
characterized by the lack of growth in the gross domestic product,
deepening of the gap between rural and urban areas, rising ethnic
tendencies, problematic sphere of freedom of information, unprincipled
usage of media for political campaigns. All these elements raised the
level of economic insecurity and social exclusion of the citizens of
Macedonia, and then, poverty and social exclusion have become
useful topics for political campaigns.
Some Macedonian media used personal stories referring to poverty
and social exclusion in a tendency to engage audience to become
critical and, even more, to react against Government politics. Personal
stories were about people who do not have appropriate health care,
employment, or ones who are excluded because of their ethnic
background. Recently some media started to promote some political
parties in front of the forthcoming elections. Advertisement material
for some parties contains elements of populism – personal stories
were used as arguments against government politics. That material
contained elements which provoke emotions, empathy, aggression –
it was colored with hard personal drama.
This paper attempts to explore the usage of poverty and social
exclusion in the context of forthcoming parliamentary elections in
Republic of Macedonia.
Key words: parliamentary elections, political campaigns, personal
stories, emotions, populism.
161
Marijana Markovik – Jorde Jakimovski
Introduction
The media are the most powerful tool for breaking the magic circle of
poverty and social exclusion. They could be used in achieving the democratic
goal. However, most often they help the political elites in their promotion.
Increased public knowledge, understanding and commitment on all
levels represent an important step in the elimination of fundamental sources
of poverty, creation of job openings and consolidation of the social structure.
The media also include various forms of public and private data and
statistics. One could manipulate with the data, and statistical information
could be used to defend almost every position.
Introduction to the research
The research covered four daily newspapers: Vecer, Vreme,
Dnevnik and Utrinski Vesnik. The selection of these media was based on
the assessment of the impact they have or may have on the public in the
Republic of Macedonia1. When selecting print media, two criteria were
taken into consideration: 1. circulation and 2. the way of reporting about
the two major Macedonian political parties: VMRO-DPMNE (ruling party)
and SDSM (opposition party). The selection of two political entities is made
according to two criteria: 1. actual situation in the Macedonian political
scene, the possible influence in the politics, the public, the society and 2.
the assumption and assessment of their influence on the media. Bias or
neutrality of the print media regarding the both parties was identified in the
preparatory phase of the study. Namely, the analysis of the used terminology
and language, the use of the sources and the way how journalistic genres
were used, determined the general inclination of the print media. Utrinski
Vesnik and Vreme approve and promote the policy of the opposition SDSM in
general, while Vecer approves the politics of the position VMRO-DPMNE2.
Dnevnik has an interesting transformation regarding the reports about the
relevant political events. Until the replacement of the editor in chief there
was a slight inclination towards the opposition SDSM, but after the editor
replacement there was a noticeable reserve through the publication of short
informative articles. The reflection of the political influences on the free
press is undoubtedly expressed in the comment of the new editor in chief of
Dnevnik (the title of the article: ”Dnevnik” in the jaws of the journalism, the
quote: ”The war of the parties imposed division of the media on the lefts and
1
2
162
Due to limited technical and material resources other newspapers and TV media were
not monitored and analyzed (especially those using Albanian language), although their
popularity and influence in Macedonian society is indisputable.
On line editions of the indicated newspapers were analyzed.
USAGE OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION IN POLITICAL CAMPAIGNS
PROMOTED THROUGH MASS MEDIA
rights. Instead of good reports and exclusive interviews, the political spin
and party elimination became prestigious posts in the media”, 06.04.2011).
This research and this paper are part of the comprehensive research
carried out by the Psychological Laboratory at the Institute for Sociological,
Political and Juridical Research, Skopje, which is an integral part of the
study about the behavior of the old and new media (the way that media
monitor and interpret key social processes and events), as well as the
behavior of the public.
Methodology and the research results
Monitoring of the selected media was carried out by application of the
method previously used in two longitudinal studies. The first, named Media
Mirror, was implemented in the period from 2005 to 2009 (supported by
NGO Info center, Open Society Macedonia Foundation, Swedish Helsinki
Committee for Human Rights, Open Society Institute & Soros Foundations
Network, Network Media Program Budapest), and the second, was
conducted by the Institute for Sociological, Political and Legal Research
and supported by IREX ProMedia3 and Medienhilfe4 (this research was
initiated after the armed conflict in Macedonia in 2001 and continued in the
next four years).
The (method) instrument used was a code sheet by which every
article subject to monitoring was analyzed according the following
variables: relation between headlines, title, cross heading and text, genre,
topic and subtopic, relation to the facts, sources and participants and the
type of the illustration (the relation between the illustration and the text).
This methodological approach leads to results that show whether the media
treat the themes of poverty and social exclusion as primary theme, or as a
secondary theme in the stories with the main purpose of ”building” rating
for certain political party and discrediting the other.
The main purpose of this monitoring and analysis is to present data
and arguments for the attitude of the media towards the use of categories
– poverty and social exclusion, as a tool in the political campaign of the
political parties at the beginning of the the early parliamentary elections in
Macedonia which will take place on 5th June 2011.
The early parliamentary elections are subject to speculations and
analysis of media in Macedonia for a longer period of time. However for the
purposes of the research, it was necessary to determine the time frame for
monitoring of the published articles. To determine the timetable for media
3
IREX ProMedia in RM was a division of the non-profit International Research and
Exchanges Board in Washington, DC.
4
Swiss-based nongovernmental organization.
163
Marijana Markovik – Jorde Jakimovski
analysis and monitoring two relevant terms were taken into account. The
actual beginning of the analysis was determined by the date 30th March 2011
when Prime Minister of Macedonia, Mr. Nikola Gruevski determined the
date for elections (5th June 2011) and the end of the analysis and monitoring
is the date when the Assembly was dissolved (15th April 2011). The total
duration of the monitoring and analysis was 17 days. The print media
included in the sample were constantly analyzed in this period.
The sample consisted of items that directly or indirectly related to
the topic of the research. Only articles authored by journalists who are part
of the editorial board of the print medium were taken into account5. The
analysis and monitoring included those articles in which poverty and social
exclusion were the main topic, sub-topic or in which the content of the
article implicitly indicated the same. The monitored items were subjected
to further qualitative analysis.
The following table (Table 1) displays an overview of the frequency
of articles according to the daily newspapers.
Daily
Newspapers
Dnevnik
Vreme
Utrinski
Vesnik
Vecer
Total
Total
number of
articles
Articles in which
poverty and social
exclusion are the
main topic
Articles in which the
aforementioned topic
could be directly
connected to a certain
political party
Articles that
indirectly refer
to poverty and
social exclusion
42
26
7
2
6
25
29
6
32
4
25
3
36
136
0
13
33
89
3
41
Table 1. Intensity of published material for each daily paper for the period
analyzed (30/03/2011 to 15/04/2011)
In total, 136 articles in the four selected newspapers were monitored
and analyzed. The articles were of a different genre: feature, news,
newspaper comments, reports, analyses, but also some articles of mixed
genres were also noticed (a combination of report and analysis and report
and comment). The news genre is most frequent in the daily newspapers
Dnevnik and Vecer. Mixed genres were seen most frequently in dailies
Vreme and Utrinski Vesnik. As it could be seen from the table, all analyzed
items were categorized in terms of importance given to the topics of poverty
and social exclusion in the article.
5
164
Articles that are personal views of columnists as well as letters of readers, comics,
cartoons and so on, were not included in the sample.
USAGE OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION IN POLITICAL CAMPAIGNS
PROMOTED THROUGH MASS MEDIA
The category Articles in which the poverty and social exclusion are
the major issue includes the articles referring to real life stories or reports of
certain events. The articles related to life stories often had a feature (story)
character, while the articles related to particular events had the character of
news.
The second category, Articles in which the topic could be closely
connected to a certain political party, includes the articles that have either
criticizing approach to government policies (this could be found in Utrinski
Vesnik and Vreme) or glorifying the government efforts to enable access
of citizens to all government institutions (such approach is recorded in the
daily newspaper Vecer).
The third category, Articles that indirectly refer to poverty and social
exclusion, contains articles mainly referring to two aspects: 1. Economy and
the influence of the economy on the standard of citizens and 2. Policy, events
on the political scene in pre-election period (this segment of monitoring
allows locating and specifying the topic in the specific political conditions).
As it can be seen from the table above, the leading daily newspaper in this
category is Dnevnik. This leadership of Dnevnik is due to the tendency of
this outlet to publish short articles and information mainly related to the
economics, but also related to other social areas (health care, education,
etc.), and indirectly indicate to the standard of citizens and the potential
availability of government institutions.
While news reports dominate in the daily newspaper Dnevnik, and
there is a consistency between the title, header, cross heading and text as
well as descriptive character of the textual unit, it is noticeable that the
other newspapers commonly use implying headlines, where the facts are
presented with a valuation with a mixture of genres, so besides the precise
sources the unidentified sources are often present as well.
The themes poverty and social exclusion, observed through the prism
of early parliamentary elections, are often connected with the following
topics: party employment, the project ”Skopje 2014”, a series of government
measures (land sale for one euro, interventions in the petrol price, foreign
investments etc.), inflation (with special emphasis on the petrol rising
prices), the situation in the health care (in this period, special emphasis was
put on the epidemic of measles).
The daily newspapers that are critical on the government policies,
point out that the possibility or availability of employment for the citizens
depends exclusively upon party affiliation:
”Employment for the deserving party staff and relatives of the senior
officials in public administration in the period before the elections is
the peak of the authorities` impudence, experts say.” (Party obedients
– government employees, Vreme, 12/04/2011)
165
Marijana Markovik – Jorde Jakimovski
On the other hand, the daily newspaper Vecer, promoter of
government policies, describes this employment as a priority effort with
equal opportunities for all the citizens:
”GOVERNMENT MEASURES REDUCE UNEMPLOYMENT IN
VELES” (Vecer, 08/04/2011).
The situation with measles epidemic is interpreted by the ”opposition
media” as a bad health policy, that does not allow citizens to have easy
access to health services:
”CHILDREN DIE DUE TO SHORTAGE OF PEDIATRICIANS”
(Vreme, 15/04/2011)
THERE IS NO ONE TO VACCINATE AGAINST MEASLES
(Utrinski Vesnik, 04/04/2011).
The project ”Skopje 2014”6 is very much present in the media, in
two ways: 1. For the purpose of the ruling VMRO-DPMNE pre-election
campaign and 2. For the purpose of criticism on the use of state budget:
”The experts say that by doing so, the government is trying to distract
citizens from the real problems, like inflation, unemployment, poverty in
the country” (New shovels for stale projects, Vreme, header, 05/04/2011).
The daily newspapers Dnevnik, Utrinski Vesnik and Vreme consider
the government as the culprit for inflation which directly reflects on poverty
and social exclusion:
”Only the Government believes that the inflation rate this year will be
three percent and doesn`t want to hear the businessmen requirements
to rescue the standard” (The prices are burning, the Government is
taking a sunbath, Vreme, cross heading, 13/04/2011)
”The paradox is that all those great projects did not revive Macedonian
economy, that according to many indicators still hasn`t overcome the
years lasting state of comma” (Operation successful, the economy in
a coma, Dnevnik, 04/04/2011).
The fact that the media did not believe in the effectiveness and
correctness of government decisions, but they saw them as a pre-election
trick, is outlined in the daily newspaper Utrinski Vesnik:
”The experts are of opinion that concerning the moment this decision
is more like a campaign ploy than a measure of a serious government,
which should have been brought earlier.” (Reduced prices on petrol
too, in the pre-election campaign, Utrinski Vesnik, 15/04/2011).
6
166
This project is a project of the Government of the Republic of Macedonia which is
mainly implemented in the center of Skopje (buildings, fountains, sculptures).
USAGE OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION IN POLITICAL CAMPAIGNS
PROMOTED THROUGH MASS MEDIA
Unlike Vesnik, Vecer gave quite the opposite picture of the situation
in the country concerning the impoverishment of the population. Namely,
according to the titles published in this newspaper, an impression can be
obtained that there is an economic welfare in Macedonia
”A TOTAL OF 4.59 BILLION DENARS IN THE HANDS OF THE
FARMERS” (Vecer, 15/04/2011)
”3% GDP GROWTH IN MACEDONIA”, (Vecer, 13/04/2011)
”INDUSTRIAL PRODUCTION INCREASED BY 10.9 PERCENT”
(Vecer, 30/04/2011).
In one article of Utrinski Vesnik the economic welfare and the access of
citizens to government institutions, were named ”Electoral brainwashing”:
”We already understood that industrial production in February
increased by 11 percent i.e. ... by spending 220 million euros from
the IMF we would save ... and so, a mixture of numbers, money, lies
and successes, until the washing machine entirely washes our brains!”
(Utrinski Vesnik, 04/04/2011).
This pre-election campaign of the political parties, is determined
by the media as a destructive campaign in which each party blames the
other of stealing and impoverishing the people, reminds on the criminal
privatizations, pyramid savings banks and various scandals:
DESTRUCTIVE ELECTION CAMPAIGN: WHO STOLE MORE?
(Utrinski Vesnik, 14/04/2011).
Most of the government moves, such as the sale of land for one euro,
were named by the media as pre-election marketing moves, although the
government, particularly presented this action as a social assistance that
will help the citizens to legalize the informal settlements:
HURRAH, LAND WITHOUT MONEY (Utrinski Vesnik,
30/04/2011)
PRE-ELECTION SALE FOR ONE EURO (Utrinski Vesnik,
31/04/2011)
Such or similar representations of the life in Macedonia splashed like
a bubble of soap when touched by the real life, refracted through the prism
of individual human destinies and intentions to remain in the system and
to survive. Few stories that can be found in the pages of the monitored and
analyzed daily newspapers provide a bright view of the lives of people,
socially eliminated because of various reasons. Use of the journalist genre –
feature stories, initiates readers` emotion, empathy and desire, to undertake
167
Marijana Markovik – Jorde Jakimovski
a constructive social action. Some of the published reports are politically
neutral, i.e. the circumstances are not explained according the rule of this or
that political party, but as a result of inconsistencies and irregularities in the
operation of the government institutions:
”We left them with the hope that the doctor will not be necessary until
the bridge is build. But we didn`t get answers from the competent
institutions ...” (Winch, meaning – life Dnevnik, 13.04.2011).
Some published reports call the state institutions for responsibility,
regardless which political party is in power, while there are others full of
criticism, specifically addressed to the actual authorities:
”THE CANDLE WITNESSED POVERTY
The poorest deplete even more, quote: If there wasn`t a tragedy
covered by the media, it is questionable whether, when and how the
institutions would have figured out that the true poverty reigns in the
homes ... Increase of the prices finished off the citizens ...” (Utrinski
Vesnik, headline, cross heading, 31/04/2011) .
A positive story was noticed only in the daily newspaper Vecer. This
story informs how government reforms can make the life of citizens better:
”Tino Carras and Martin Ancevski are young people who are no
more than 20 years old ... Their company is a part of PSM-business
incubator ... companies established by young people ...” (Business
ideas turned into reality, Vecer, 06.04.2011).
As can be seen from the presented research data, the stories related
to poverty and social exclusion are rare and incidental. Some of them have
a dimension of a political engagement, while others are directed towards
showing human suffering with the idea that someone will read it and will
take some initiative. People who are socially excluded are ”voiceless” i.e. the
competent institutions do not listen to their demands, so the medium takes
the role of a voice that should be perceived, understood and consequently to
initiate adequate responses.
A special segment, present in a very few articles that talk about
poverty as a social problem, is the illustration. Namely, it could be noticed
as a poverty stereotype displayed in these articles. The Roma population,
undeniably excluded from the social system, is used as illustration in
these articles, but they do not represent the only segment of society which
is affected by poverty. The rural population is affected by poverty, but
certain segments of urban populations are affected too. To make the drama
of illustration larger, the faces on the photos are appearances of women
168
USAGE OF POVERTY AND SOCIAL EXCLUSION IN POLITICAL CAMPAIGNS
PROMOTED THROUGH MASS MEDIA
(presumably mothers) and children who beg or carry some garbage. Use of
this population as the stereotype of poverty and social exclusion is striking
in the article titled: The candle witnessed poverty, published in the daily
newspaper Utrinski Vesnik, 31/03/2011. The theme of the article does not
correspond with the photography, the theme is impoverishment, but the
motive for the story is the fire that broke out at the family who lived under
the elementary living conditions, without electricity and water.
The implemented research aimed to analyze the populist use of
poverty and social exclusion in sequence of the period before the early
parliamentary elections that will take place on 05/06/2011 in the Republic
of Macedonia. The research included a large number of articles, but not all
of them gave central place to poverty and social exclusion. In addition to
this text the general conclusions obtained from the findings of the study will
follow.
Conclusion
•
The topics: poverty and social exclusion are not treated by the media
seriously, and usually are used in populist goals, especially in the
period before the elections. In pre-election period, the categories
poverty and social exclusion are present in the mutual fights of the
parties through the media.
• Although the media are generally declared as neutral, the way they
use the basic elements of an article (title, headers, cross heading,
photography, features of the textual unit, the use of sources, the type
of genre and the attitude towards the participants) leads to favoring
certain political option.
• During this period, the topics of poverty and social exclusion were
accompanied by the following topics: employment, project ”Skopje
2014”, inflation, government policies, health care.
• Feature as a genre is used to intensify the emotional charge of readers
in a discourse presented by the journalist (for example, if real-life
stories of people living in poverty or socially excluded are put in
the context of certain government programs that have been identified
with a specific political party, then that political party is either
perceived as guilty and should be replaced in the next elections, or
they can be understood as productive and that political party should
be supported).
Stereotyping is noticed in the use of illustrations in articles related to
poverty and social exclusion. Pictures of Roma are often associated
with poverty and social exclusion, although they are not the only
groups in the society who are affected by above mentioned categories.
169
Therefore, activities regarding information on poverty and exclusion,
on all levels and among all groups, must be enhanced. This includes
preparation of plans and strategies for the process of decreasing poverty
and strengthening the process of informing the public. These processes are
particularly sensitive to the opportunity of creating incomes, diversification
of activities and proliferation of productive effects in the poor and
endangered communities.
Effective informing is one of the preconditions for sustainable
development and a path tracer for changes in human attitudes and behaviours.
A higher level of consciousness, understanding and commitment of all
social stratums should lead individuals, leaders, NGOs, creators of politics
and the government to raise the significance and importance of the questions
of poverty and social exclusion and consequently to take fundamental actions
to address these questions in the framework of sustainable development.
References
Healey, P. (1979). Basic Human Needs Methodology and Mobilization. Tokyo: The United
Nations University.
Jakimovski, J. (2000). Unemployment and Social Problems. Economic and social aspects
of unemployment in the Republic of Macedonia and Republic of Bulgaria and ways
to overcome it. Collection Institute for Sociological, Political and Juridical Research,
Skopje. Skopje: Economic Institute in Skopje and Friedrich Ebert Stiftung in Skopje.
Jakimovski, J. (2005). Enhancement of the Quality of Life of the Citizens as a Factor of
Economic Integration, Yearbook. The Process of Integration into Europe, Book 1 Nis.
Jozef, P. (1992). Global Change and Systemic Transformation, World Economy Research,
Institute of Warsaw, School of Economics, Issue No. 66.
Streeten, P. (1988). From Growth to Basic Needs. Finance and Development, 25(3): 28–31.
Rifkin, J. (1986). Posustajanje buducnosti. Zagreb: Naprijed.
Media Monitoring in the Republic of Macedonia, Media Mirror. Skopje: NGO Infocentar,
Foundation Open Society Institution. URL: http://www.nvoinfocentar.org.mk/reports.
Greenberg, J. & S. Hier (2009). CCTV Surveillance and the poverty of media discourse:
A content analysis of Canadian newspaper Coverage. Canadian Journal of
Communication, 34: 461–486.
Silverblatt, A. (2001). Media literacy. Keys to interpreting media messages. Second edition.
Westport: Praeger Publishers.
Stantic, G. et all. (2003). Politika u program HTV-a (rezultati istrazivanja). Zagreb:
Hrvatski helsinski odbor za ljudska prava.
Craig, C. (2004). The media politics and Public Life. Crows Nest:
Allen&Unwin.
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
Daniela Tasevska
Psychiatric Hospital ”Skopje”
[email protected]
UDK: 364.622:316.647.82
070:364.622
THE ROLE OF THE MEDIA IN DECREASING THE
STIGMA AT THE PEOPLE WITH MENTAL ILLNESSES
Summary
At the mental illnesses, inspite the symptoms and direct consequences
from the illness to the sick people themselves, their family members
and the whole society, there is an additional problem arising that is
making the situation even more difficult. This problem is the stigma
following the mental illnesses. Mostly, the basis for this kind of
behavior is the lack of knowledge about the reasons and possibilities
for curing the mental illnesses, which brings many prejudices and
negative attitude about the illness. This all leads to stigmatization and
discrimination.
In lowering the stigmata, the media are of great value and importance,
but unfortunately the media often release articles with negative
connotation in order to attract the attention of the viewers, readers
or listeners. The information and meaning about the public about the
mental illnesses, which are not based upon professional knowledge
and literature, has a great influence for creating the stereotypes,
because it forms the common opinion.
These articles and reports, that don’t work on the background of the
event, can ruin the hard long lasting work of many people working
of the mental health. Due to the great potential of the journalism
and media in the process of stigmatization, the cooperation with the
journalists is vital and priceless in every lowering the mental illnesses
prejudices program. Quite often the attitude can be changed with
personal contact between the psychiatric users, as well as with active
joining in the antistigma campaigns. Also it is very important that the
movies involving mental illnesses give positive directions.
Key words: media, stigma, mental illness, anti-stigma campaign.
171
Daniela Tasevska
”There is no health without mental health. For citizens,
mental health is a resource which enables them to realise their
intellectual and emotional potential and to find and fulfil their
roles in society. For societies, good mental health of citizens
contributes to prosperity, solidarity and social justice…”
Green Paper: Improving the mental health of the population:
Toward a strategy on mental health for the European Union
(Rihter, Ortakov, Belevska 2006: 270)
Mental health and well-being are essential for quality of life and enable
the human and citizen to live an active and creative life. Mental health is
an important component of social inclusiveness, productivity, peace and
stability in the environment in which the human and citizen lives. Hence,
ensuring conditions for development of mental health and well-being is a
must for any society.
Mental health and mental well-being are fundamental to the quality
of life and essential components of social cohesion, productivity and
peace and stability in the living environment (WHO 2005). Improving the
mental health betters individuals’ life quality and mental well-being of
the population as a whole. Development and implementation of effective
strategies and programmes not only on international and national levels
but in smaller frameworks, in the form of individual measures, contribute
significantly to improving mental health, and there is no country, not even
the most impoverished one, that can afford not to protect, improve and
invest in mental health. Rutz (Rutz 2005: 219–224) reports that currently,
around 400 million people in the world suffer from mental problems and
disorders: statistically, every European suffers from a mental disorder once
in their lifetime. According to this data, at this moment, 15-21 percent
of the adult population are suffering from mental problems, and burdens
weighing over the health care systems involving such patients are heavier
than those intended for patients suffering from tuberculosis, malaria and
cancer altogether.
In case of patients with mental disorders, beside the symptoms and
direct consequences of the illness for the patients themselves, their family,
friends and society in general, the situation is made even more difficult by
an additional problem – the stigma accompanying mental disorders, which
are the taboo topic in many countries in the world nowadays.
The term ”stigma” originates from the Greek word stigmata, which
means a sign or a branding mark. In ancient Greece, slaves or law offenders
were branded with marks on their skin in order to be recognised by other
people. The mark was usually impressed with a metal seal on one’s cheek.
In the Middle Ages, criminals were branded with marks on the earlobe.
172
THE ROLE OF THE MEDIA IN DECREASING THE STIGMA AT THE PEOPLE
WITH MENTAL ILLNESSES
Moreover, ever since ancient times until 19th century, mental illnesses were
attributed to supranatural forces or possession by demons. Such belief led
to an occurrence of labelling women with mental illness as witches and
putting them to death by burning them at the stake in the mediaeval times.
The original meaning of the word stigmata related to marks appearing on
the palms of some early believers in Jesus Christ, who were sanctified on
the basis of such marks (Rihter, Ortakov, Belevska 2006: 176).
Stigma of persons with mental ill health, as well as with any kind of
retardation, has also led to drastic and unprecedented intimidating actions
during World War II when the National Socialists performed ”euthanasia”
on, or mass killing of around 200,000 people treated in the so called
sanatoriums. Total 300,000 people were forcefully sterilised to prevent
contagion of mental disorders and retardations of any kind.
In the sociological sense, stigma is used as a synonym of labelling
individuals or groups that differ from the rest of the population with some
kind of attribute. Actually, every ill health may entail stigma. However, the
greatest stigmatisation seems to be related to mental illnesses (Crisp et al.
2000: 4–7). At the same time, the term stigma also implies attribution of
negative labelling to an individual or a certain group, as well as creation
of social distance and negligence. In sociological sciences, this synonym
marks the phenomenon that can mark characterise groups of people such
as: people with mental retardation, people with deformation of any kind,
unemployed homosexuals, prisoners, prostitutes, group affiliation to
a certain race etc. However, any affiliation to some minority may entail
stigma, e.g. some illnesses such as AIDS, epilepsy and many others.
Stigma science is a social scientific and research discipline. One of
the founders of the term stigmatisation in sociological science is sociologist
Erving Goffman, who explains the phenomenon of stigma, the way stigma
influences the behaviour of people with mental disorders and the way they
cope with it. Controversial opinions have been provoked by Scheff’s theory
on mental ill health as a result of the process of ”labelling.” Connecting his
theory on ”labelling” explains the process leading to assuming the role of
stigmatic person by persons with mental ill health. He says that the basis
for labelling actually involved the norms of society, and labelling denotes
what differs from the norms of a society. Thus, for example, some deviation
from the norms relates to a person that is treated in a psychiatric institution.
Individuals suffering from a disease retreat themselves, trying in such a way
to avoid negative reactions of the society, but on the other hand, the chances
for their participation in social life decrease. That person’s retreating and
isolation lead to lowering the feeling of social value, and in this way,
increase vulnerability for psychosocial loads (Rihter, Ortakov, Belevska
2006: 175–176)
173
Daniela Tasevska
Stigma is manifested on the cognitive, emotional and practical levels.
On the cognitive level, stigma appears in form of stereotypes. Stereotypes
are rooted in, the general attitudes and positions related to some group or
ethnic or religious affiliation. Stereotypes are rigid opinions that hardly
change on the basis of experience. Stereotypes derive prejudice, which is
connected to insufficient knowledge of an occurrence or illness. In such
a manner, stigma is closely related to prejudice. Prejudice is also rooted
opinion of an occurrence, which labels some groups of people with some
disease or some ethnicities with negative prefixes. Prejudice is often passed
on among people, albeit those who are the originators of prejudice have
not had an opportunity to learn in person about the occurrence they have
prejudice of. On emotional levels, stigma is manifested through emotions
such as fear of mental illnesses. Beside on cognitive and emotional levels,
stigma is present in the practical field as well. When prejudice is applied in
daily practice, this leads to discrimination that means specific disregard or
negligence.
Stereotypes for example contribute to maintaining stigma through
categorising some occurrences (schizophrenia is a multiple divided
person). Prejudice also leads to negative evaluation based on stereotypes
(schizophrenia leads to violence…). Finally, discrimination as consequential
behaviour based on stereotypes and prejudice (I do not agree with opening a
mental health centre in my neighbourhood…).
The basis for such behaviour is often ignorance of the reasons,
occurrences and possibilities for treatment of mental disorders as well as
the lack of contact with patients, which leads to prejudice and negative
attitude towards their ill health, which in turn leads to their stigmatisation,
social exclusion and discrimination. People with mental disorder are
often attributed negative traits such as increased aggressiveness, danger,
unpredictability, decreased intelligence, lack of self-control and discipline.
As a result, people that do not suffer from a mental disorder and do not have
any contact with diseased persons, feel non-understanding, fear, distrust and
repulsiveness when meeting an ill person. In particular, the picture of people
with mental disorders in public especially involves an image of people
with mental disease, especially persons suffering from schizophrenia, who
have tendency towards violence and therefore look more dangerous than
the fraction of the population not affected by mental illness. Such wrong
images of people with mental disorders are also highlighted via media, in
particular by connecting mental disorders with violence in sensationalist
reports, which effectively results in fear, distancing, exclusion and specific
discrimination of such individuals and their families. In this way, stigma
limits those people in seeking and obtaining adequate medical help and
finding job, and it causes violation of human rights looked at from any angle,
174
THE ROLE OF THE MEDIA IN DECREASING THE STIGMA AT THE PEOPLE
WITH MENTAL ILLNESSES
leads to homelessness, institutionalisation and decreases opportunities for
recovery. Persons with mental disorders are often seen as ”strangers” and
are refused access to society.
Consequences of stigma mostly affect users of mental health services
and their relatives. The reason is the fact that a diseased person, through
stigma, gets a double burden – not only should they get familiar with their
illness and the way of its treatment, but they should fight against labelling,
which they are attributed to by the people in their environment because of
the latter’s insufficient knowledge about the illness and because of rooted
prejudice. Attribution of some labels or descriptions that have negative
connotation and are insulting is a part of stigmatisation. Psychiatric hospitals
are also given negative labels, such as a ”madhouse.” Even people working
in psychiatric institutions are often attributed characteristics with negative
meanings. Suffering individuals’ relatives, because of such attitudes in their
surroundings, are possessed with embarrassment, and embarrassment leads
to hiding the occurrence causing that embarrassment, in this case, mental ill
health. Hiding mental ill health instigates chronification of the disease since
its timely treatment is disabled with the first signs of disease.
People suffering from symptoms of mental illness call upon doctors
from other medical areas, avoiding the path to the psychiatric office and that
way they lose precious time.
As the consequence of stigma, social distance and discrimination of
persons with mental ill health appear.
Social distance implies avoiding direct contact with a diseased person,
ignoring and circumvention. Direct consequences of stigma may be reduced
chances for employment, looking for an apartment for rent, withdrawing
from friends...
Discrimination occurs in form of open disgracing by colleagues and
members of state-run services (e.g. police). Personally, stigma leads to
decreasing the feeling of value, fear of defeat, withdrawal, lowered quality
of life, one’s avoiding to face their diagnosis, reduced willingness for
treatment and repulsiveness to taking medicines.
Social consequences of stigmatisation are reduced employment
of persons burdened with stigma and making treatment difficult. Stigma
disables opening of institutions and centres for mental health in residential
settlements, which stops processes of reform in health. In such a way social
consequences of stigma may be the second, and blaming and stigmatising
of the family of a diseased person the third illness.
Activities for coping with discrimination on the basis of mental
illnesses started in mid 1990s. Individuals working in mental health
institutions and in pharmaceutical companies were involved in those
activities. Above all, those activities were focused on schizophrenia, and
175
Daniela Tasevska
then on other mental illnesses, such as depression and addictions. In 1996,
at the initiative of Prof. Dr. N. Sartorius, the first task group within a global
anti-stigma programme, Open Door, was established under the auspices of
the World Psychiatric Association (WPA). Four task groups were formed
within the Open Doors:
• treatment task group,
• stigma task group,
• reintegration task group,
• evaluation task group.
Since 1996, more than twenty countries have adopted the global antistigma Open Doors programme, implementing anti-stigma programmes
in their own countries. The leaders of anti-stigma programmes are usually
represented by a small group of people who are involved in this area
on a long-term basis, and who later initiate establishment of a national
coordination body. The coordination body should consist of: users,
professionals, reporters, representatives of local and state authorities and
volunteers, as professional advisors.
Anti-stigma campaign in Germany
The Ministry of Training and Education of Germany has supported
the establishment of a competent network for schizophrenia within the
frameworks of which a national coordination body for promotion of the
Open Doors programme of WPA was formed. The centre of the programme
is based in the University Psychiatric and Psychotherapy Clinic in
Dusseldorf where a multi-centric programme was initiated by including
psychiatric centres in 6 cities in Germany. Then, each of the six centres
organised corresponding activities in their own regions. The results from
examinations of the population’s attitudes towards persons with mental ill
health, especially with schizophrenia, were used as the starting point of
the programme. Examinations led to a conclusion that to decrease social
distance towards people with mental disorders, positive messages are
desirable through TV, journalist and radio media, an opportunity for meeting
and contacting those people, information of the youngsters in secondary
schools etc.
Therefore, implementation of the Open Doors programme in Germany
took several levels:
1. Media campaign – presentation of two feature films in renowned
movie theatres upon previous notification: Beautiful Mind” and
”White Noise” Organisation of music jazz concerts with prominent
singers with the aim of decreasing stigmatisation.
2. Work on the topic of stigma with focus groups:
176
THE ROLE OF THE MEDIA IN DECREASING THE STIGMA AT THE PEOPLE
WITH MENTAL ILLNESSES
- groups of journalists,
- groups of managers of large firms,
- students.
3. Supporting establishment of anti-stigma non-governmental
organisations, which have in their part engaged journalists to ensure
positive messages in media. Besides, a non-governmental organisation
is tasked to organise meeting with users, family members, journalists
and professionals with thematic discussions. Furthermore, a nongovernmental organisation was organised, and this NGO responded
to negative articles in newspapers and advertisements, which could
affect stigmatisation in negative context, referring in writing to
the authors of such articles, directors of newspaper companies, or
sponsors of advertisements.
4. Course for education in the area for decreasing stigma of mental illhealth has thus created. (Rihter, Ortakov, Belevska 2006: 184–185)
Work with focus groups or target groups is seen as one of the
most efficient activities. A focus group consists of 10-12 persons from a
certain profession (for example, journalists), or students who are educated
continually in the stigma decreasing area, and remains a potential multiplier
for dissemination of the idea.
Anti-stigma campaign in Canada
In 1997, a press conference of the World Psychiatric Organisation
in Calgary, Canada was held where a statement of the World Psychiatric
Association was released that Calgary would be the location of a pilotstudy on a global plan for anti-stigma campaign to tackle discrimination
against schizophrenia. The leaders of the programme were Prof. Julio
Arboleda-Florez and his spouse Prof. Dr. Heather Stuart. They formed a
task group which consisted of about 15 members. The task group consisted
of professionals, users, family members, journalists, representatives of
state authorities, and local government, volunteers, advisors and possible
sponsors. Based on the result of the study, the following focus (target)
groups were identified for further work: health professionals, in particular
home doctors, health professionals in the area of emergency medical service,
as well as students of medicine, journalists, managers of firms, students
and politicians. One activity was also creation of messages directed to the
population (Stuart, Arboleda-Florez 2001: 245–252)
After the start of the action plan, the working group managed to
obtain financial support by the state and local authorities, as well as some
international foundations.
177
Daniela Tasevska
Among the focus groups, the most important turned out to be work
with students, and the least resonance was found with managers of great
firms.
As part of her specialist research paper, ”Stigma and Discrimination
Against Persons with Mental Diseases”, the author undertook research in
Macedonia about the problem of stigmatisation and discrimination against
people with mental disorders in order to increase awareness of wider
audiences for their social integration in the community. This research has
produced results that, in relation to the need for change in a wider social
community, directed to improving the relation to people with mental
disorders, most interviewees in the sample responded that something should
be done with the aim of better acceptance of those people. The interviewees
have pointed to the importance of sending positive messages to the public
through media, changing the existing legal regulations that are related
to people with mental disorders, as well as increasing opportunities for
visiting those people. Moreover, the respondents believe that it is important
to pay more attention to some target groups when the problem of better
acceptance of persons with mental disorders is in case. Those target groups
are: media, relatives, friends, students and adolescents, social services and
other (Tasevska 2010: 89–90).
Recommendations for anti-stigma campaigns
There are several methods of the anti-stigma programme:
– Public activities (lectures, an open door day, films etc.);
– School projects (explaining the disease, as well as opportunities for
meeting people with mental disease);
– Media campaigns (TV video spots, advertisements etc.);
– Work with focus groups (journalists, police and emergency aid);
– Protests against stigmatising titles and stigmatising advertisement
The campaign for explaining and providing information on mental
illnesses as well as corresponding instruction in schools may cause shortrun change. During work with media and public campaigns it is desirable to
seek positive figures for identification – for example, media stars in roles of
persons with mental ill health who overcome successfully daily livelihood
and live the so called normal life.
Role of media in reducing stigma and discrimination against
individuals with mental disorders.
In the end, we can infer that the role of the media could have precious
importance for decreasing stigma, but unfortunately, articles in newspapers,
178
THE ROLE OF THE MEDIA IN DECREASING THE STIGMA AT THE PEOPLE
WITH MENTAL ILLNESSES
TV and radio programmes often publish contents with a very negative
connotation in order to attract the attention and interest of the reader, the
viewers and listeners. The importance and information of general public for
mental diseases that are not based on professional knowledge and literature
influence greatly the creation of stereotypes because it forms general
attitude.
This is owing to the fact that mass media use generalised schemes for
observation of their environment which look like stereotypes and prejudice
created on the basis of cognition (Rihter, Ortakov, Belevska 2006: 179).
Thus, for example, the title in newspapers use usual procedure, and
the goal is to publish an interesting article, news, conflict, local event, as
well as violation of norms. In that way, one can provoke moral valuation
of a person in form of disregarding. For example: ”A killer in Bardovci
Hospital” (Rihter, Ortakov, Belevska 2006: 179).
Such titles and articles that do not penetrate the background of the
event may annul long-year work by a number of people engaged in the area
of mental health as well as the users of mental health services. Because of
the great potential of journalism and media in the process of stigmatisation,
cooperation of journalists is indispensable in any programme for decreasing
prejudice around mental illnesses. One may often change attitude through
personal contact with users and their families, as well as through active
involvement in anti-stigma campaigns. Furthermore, it is important that
films dealing with a mental illness give positive direction. An example of
positive influence of public opinion is ”Beautiful Mind” (Ron Howard),
a film describing Nobel Prize winner John F. Nash’s life where Nash gets
paranoid schizophrenia (Sartorius, Schulze 2005).
179
References
Белевска, Д. (2002). Стигма огледало на јавноста. Скопје: Датапонс.
Brockington I. F., Hall, P., Levings, J., Murphy, C. (1993). The Community′s Tolerance of
the Mentally Ill. British Journal of Psychiatry, 162: 93–99.
Crisp, A. H., Gelder, M. G., Rix, S., Meltzer, H.,I., Rowlands, O. J. (2000). Stigmatisation
of people with mental illnesses. British Journal of Psychiatry, 177: 4–7.
Mental health Declaration for Europe, Mental Health Action Plan for Europe (2005).
World Health Organisation.
Rutz, W.(2005). Seelishe Gesundheit, Stigma und Ausgrenzung aus eoropaischer
perspective und die Destigmatisierungs-programme der Weltgesundheitsoorganisation
(WHO). In: Gaebel, W., Моller H. J., Rossler, W. (Hrsg.), Stigma – Diskriminierung –
Bewaltigung. Der Umganag mit socialer Ausgrenzung psychisch Kranker. Stuttgart:
Kohlhammer Verlang. (219–224).
Рихтер, С. К., Ортаков, В., Белевска, Д. (2006). Ментално здравје во заедницата.
Збирка на трудови. Скопје: Датапонс.
Sartorius, N. (2005) Schulze H. Reducing the Stigma of Mental Illness. A Report From
a Global Programme of the World psychiatry Association. Cambridge: Cambridge
University Press.
Stuart, H., Arboleda-Florez, J. (2001). Community Attitudes Towards People with
Schizopfhrenia. Canadian Journal of Psychiatry, 46: 245–252.
Тасевска, Д. (2010). Стигма и дискриминација кај лицата со ментални заболувања.
Специјалистички труд, Филозофски Факултет, Скопје.
Wahl, O. F., Lefkowits, J. Z. (1989). Impact of a Television Film on Attitudes Toward
Mental Illness. American Journal of Community Psychiatry,17(4): 521–528.
Wolff, G., Pathare, S., Craig, T., Leff, J. (1996). Public Education for Community Care. A
New Approach. British Journal of Psychiatry, 168: 441–447.
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
Vladimir Ilievski
UDK: 364.622:331.5(497.7)
Institute of Social Work and Social Policy
Faculty of Philosophy
University of St. Cyril and Methodius, Skopje
[email protected]
SOCIAL EXCLUSION OF THE PEOPLE WITH MENTAL
DISORDERS AT THE LABOUR MARKET IN REPUBLIC
OF MACEDONIA
Summary
A large portion of the population, permanently or temporarily, suffers
from some kind of mental disorder. That significantly reduces the
quality of social behaviour of people concerned. It is a key factor
which contributes towards burdening the users of the services, their
families and the community at large.
The Universal Declaration of Human Rights (1948), Article 23, states
that everyone has a right to get employment, fair and adequate work
conditions, equal pay for equal amount of work and protection against
unemployment.
With the amendments of the Act for employment of persons with
disabilities in the Republic of Macedonia (2004), the persons with
psychosis are completely left out thus making their active participation
in the labour market difficult. This, on the other hand, makes their
rehabilitation and integration in the society a challenge.
The key areas which need immediate action is to allow the persons
with mental disorders equal access to the labour market in Republic of
Macedonia in accordance with the international standards for human
rights such as EU Convention for Human Rights (1984), EU Welfare
Charter (1996) and the Convention against unfair treatment. What is
necessary is well coordinated activity of all involved in the mental
health care and the labour market in the community, supported and
assisted by the media in promoting this issue.
Key words: persons with mental disorders, employment, labour
market, Republic of Macedonia
181
Vladimir Ilievski
A large portion of the population, permanently or temporarily, suffers
some kind of mental disorder. That significantly reduces the quality of social
behaviour of people concerned. It is a key factor which contributes towards
burdening the users of the services, their families and the community at
large.
The persons with mental disorders and their families usually have very
low income. The reasons for poverty, social exclusion and stigmatization
of these people are very high rate of unemployment, inaccessibility of
the public services and institutions, lack of support from their families,
community and media.
It is understood that the social and economic burden of mental illness
is huge for all countries, both developed and developing countries, bearing
in mind that in more than one half of diagnosed individuals these disorders
are becoming chronic, i.e. the periods of improvement are replaced with
periods of worsening and recurrence of signs of disorder that requires huge
material costs for treatment.
In Republic of Macedonia, mental health care for the population
is managed through three levels: primary, secondary and tertiary health
care. Most of thr people who suffer from certain mental disorders are treated
in three Special Psychiatric Hospitals, seven mental health care centres
that are located across the country, PHI University Clinic for Psychiatry in
Skopje and other psychiatric wards within the medical centres. The processes
of reform in mental health care services in the community due to a range
of factors have been stopped in 2005, and this complicates the process of
deinstitutionalization as a serious problem and requires its prompt solution.
There is a lack of uniform standards for admission, treatment and discharge
and for further outpatient treatment of patients in the psychiatric hospitals.
The terms and conditions for patients staying in Psychiatric Hospitals are
reduced to minimum.
There is an evident need for opening new Mental Health Centres
in major towns in Macedonia, which would speed up the process of
deinstitutionalization.
Due to the nature of the disease, but far more as a result of the social
attitude of non-acceptance, rejection and marginalization, a large number of
persons with mental disorders remain hospitalized in Macedonia for long
time, even lifelong.
1. Unemployment factors
Obstacles for understanding persons with mental disorders
are accompanied by fear, lack of information, ignorance, shame and
182
SOCIAL EXCLUSION OF THE PEOPLE WITH MENTAL DISORDERS
AT THE LABOUR MARKET IN REPUBLIC OF MACEDONIA
exclusion. All this leads to stigmatization and social exclusion of persons with
mental illnesses that further hinders their integration into the community.
The reasons for the poor status lie deep in the social, economic, cultural
and psychological roots of all cultures. For years, people with certain mental
illnesses, their needs and problems were hidden from society. As a result of
the classical medical approaches they were monitored and treated only as
passive consumers of health care services.
This target group is in constant social isolation. Poverty, unemployment
and social exclusion are one of the relevant features of life of people with
mental disorders. Many of them live in an environment of discrimination,
prejudice, ignorance, lack of information and unsatisfied basic needs. As a
rule, people with mental disorders and their families have low income that
lead to poverty.
The cause of poverty and social exclusion of these people is the low
rate of employment, inaccessibility of public services and institutions,
necessary support they should get from their families, community, as well as
the lack of development of services and support services for this population.
The media have a passive role concerning the actualization of the
problem of unemployment of persons with mental disorders. That is a huge
problem as they are able to actualize this problem very well and to make
progress towards better promotion of human rights of these persons in the
society.
It is a commitment of all modern societies to value people with mental
disorders in the first place as human beings, to be treated as people who have
equal rights, equal responsibilities and contributions that can contribute to
the development of society.
The establishment of legal frameworks represents challenge that will
be supported by concrete social actions and programs that are necessary
and that will allow the realization of equal rights for all persons with
mental disorders before the relevant institutions, in accordance with the
UN Standard rules and Convention on Human rights. This will enable
them to integrate in key areas into society such as education, health, social
protection and employment.
Along with social protection, employment policy has an important
role, given that employment is the best defence against social exclusion and
one of the ways for enabling their active participation in society.
United Nations Universal Declaration of Human Rights (1948),
Article 23 says that every person has the right to work, to free choice of
employment, to just and favourable working conditions, equal payment for
equal work and protection from unemployment.
European Social Charter of the Council of Europe from 1961 and
its revision from 1996 provides a comprehensive platform of rights
183
Vladimir Ilievski
related to conditions of employment, vocational (expertise, professional)
direction, training, rehabilitation with the aim to help all people to become
actively involved in the labour force.
The employment of persons with mental disorders represents
a pillar, the basis for their rehabilitation and reintegration in the
community. Rehabilitation is a complex process of qualification or return of
persons with mental disorders in active life and providing them opportunities
to reintegrate in the wider community.
Mental health has a universal dimension and means much more
than the absence of mental disorder. It is a set of measures, procedures for
facilitating the inclusion of persons with chronic diseases in the normal flow
of social life, if the disease after treatment has left a lasting impact.
Persons with mental health problems have the highest rate of
unemployment in countries that are members of the European Union. There
is an evident difference in earnings between people with mental disorders
who are involved in the labour market and those who have certain mental
disorders. The situation is extremely difficult for young persons who
suffer from mental diseases, and who are beginning their professional
careers. In countries where there is less mobility in the labour market and
lack of opportunities for engagement of persons with mental disorders,
they represent the largest group of unemployed persons. This impedes their
social functioning and their social inclusion in the community.
From the experiences of highly developed welfare states that are EU
members, there are many social programs for stimulating the employment
of disabled persons through opening the social-integration companies that
are active in the labour market. In some countries, such as Germany, Italy,
Slovenia, there are social farms in which disabled persons are productively
engaged. Social companies which employ persons with mental disorders
should build relationships with the existing mental health care centres in
the community, so that users continue to receive services in the centres, to
strengthen the network of cooperation and coordination between them for
the sole purpose of ensuring their greater social inclusion in society (Samtic
2008: 221).
2. Poor regulation for employment of the persons with mental
disorders at the labour market in Republic of Macedonia
According to the Constitution (1991), every person should have equal
access in employment, i.e. the Article 32 of the Constitution specifies that
everyone has the right to work, to free choice of employment and protection
at work.
184
SOCIAL EXCLUSION OF THE PEOPLE WITH MENTAL DISORDERS
AT THE LABOUR MARKET IN REPUBLIC OF MACEDONIA
According to the Law for Mental Health (2006) any person with
mental illness has the right to work in accordance with its health condition.
According to the Article 13 of the same Law, a person with mental illness
during its stay in a health care facility where it is treated, he or she may
be engaged and receive compensation for work, if the institution obtains
income from his work.
The amendments to the Law on Labour Relations (2005) forbid
any kind of discrimination, i.e. applicant for employment will not be
discriminated by the employer which promotes the concept of equal
opportunities in employment.
Until 2004, persons with mental disorders were included in the Law
on Employment of Persons with Disabilities. This was a measure for action,
and it enabled opening of social enterprises where these persons were
employed. They were engaged in different activities: cleaning the premises,
graphic activities, hair dressing saloons. Most of these social enterprises
were opened in Skopje.
Opportunity to use benefits envisaged by stimulatory active measures
from the Law on Employment of People with Disabilities (2000), which
included the persons with psychoses, ensured their inclusion in the labour
market through the opening of social companies. Their engagement in these
companies allowed them to successful carry out the process of rehabilitation
and re-socialization. (Law on Persons with Disabilities 2000)
With the changes of the Law on Employment of Persons with
Disabilities (2005) the persons with mental disorders, persons with
psychosis were excluded from this law and these social enterprises ceased
to exist. The participation of these persons in the labour market stopped as
well, and this further deepened the problem of unemployment, poverty and
social exclusion (Law on Persons with Disabilities 2005).
The real situation regarding the employment of persons with mental
disorders in the labour market in Macedonia is more than desperate. Apart
from individual employment which is insignificant, a large number of users
of psychiatric services are completely excluded from the labour market,
which further exacerbates their status in the society. In the quest to achieve
their basic social right, the right to employment, most often this category
of persons is stigmatized and discriminated by the employers already when
applying for job. Usually they are refused without specific explanation that
further imposes the feeling of not being productive, being abandoned by
society, loss of confidence, which complicates their social functioning and
integration into the community.
With the aim to promote quality employment in the Republic of
Macedonia, it is necessary to develop an opportunity of employment,
especially through policies for promotion and acquiring the skills and
185
Vladimir Ilievski
learning throughout life, i.e. the creation of conditions and promotion of
occupational rehabilitation as an important prerequisite for employment
and integration in the community.
The application of coordination method in the fight against poverty
and social exclusion in the Republic of Macedonia should represent active
exchange of good practices among the major social actors, who are creators
of social policy and social protection, with the sole purpose to provide a
decent minimum income for people who suffer from certain psychiatric
disorders. At the same time, this is the key for ensuring their human rights.
It is necessary to develop national strategies that will integrate
measures, health services and social sectors with those associated with
education, vocational training, informal education and employment. It
is necessary to adopt programs for rehabilitation of persons with mental
disorders with a possibility for opening a Vocational rehabilitation centres
that will be part of the services for mental health and psychiatric hospitals
in the country.
What is necessary is to make new amendments to the Law on
Employment of People with Disabilities in the Republic of Macedonia,
allowing for inclusion of people with psychosis. This will allow reactivation
of the social companies which were closed and lead to direct inclusion of
this target group in the labour market, alleviating the problem of poverty,
providing greater accessibility in using their resources with the community
and improving rehabilitation and re-socialization treatment, and thus their
quality of life.
Conclusion
Labour market in Macedonia is characterized by low activity and
high rate of unemployment and lack of inclusion. The employment rate in
Macedonia is only two-thirds of the average employment rate in the 27
member countries of the European Union. The low employment in the
country indicates insufficient utilization of labour. At this moment there
are no programs for professional rehabilitation of these persons within
the services for mental health, there are no national programs and active
programs for employment of these persons and reduction of poverty and
social exclusion.
The following measures should be taken:
– Changes and amendments of the Law on Persons with Disabilities,
which should include the persons with mental disorders as well;
– Reopening of the social enterprises, which will enable engagement of
the persons with mental disorders on the labour market;
186
SOCIAL EXCLUSION OF THE PEOPLE WITH MENTAL DISORDERS
AT THE LABOUR MARKET IN REPUBLIC OF MACEDONIA
– The open method of coordination should cover this target group
as a socially excluded and marginalized group in the struggle with
unemployment and poverty,
– Involvement of all protagonists: NGO sector, professional
organizations and media in the actualization of the unemployment
problem and the resolving of the same.
– Media as service to the citizens should cover the problem of persons
with mental disorders at the labour market and to improve their
situation in the society.
It is necessary to strengthen all the resources in the mental health care
services through direct support to civil society organizations of people with
psychosis and their family members, professional civil society; media to
actualize the problem of unemployment of persons with mental disorders
and to enable their social involvement on labour market in Republic of
Macedonia.
References
Ajdukovic, Dejan (2003). Socijalna rekonstrukcija zajednice. Zagreb: Drustvo psiholosko.
Белевска, Дијана (2002). Стигма огледало на јавноста. Датапонс: Скопје.
Butler, Avril (1983). Social work and mental Illness. Basingstoke: Macmillian
Рихтер, Кнегиња; Ортаков, Ввладимир, Белевска, Дијана (2006). Ментално здравје во
заедницата, Збирка на трудови. Скопје: Дата понс.
Sempik, Jое. (2008). Green care: A natural Resource for Therapeutic Communities?.
International Journal of Therapeutic Communities, 29(3): 221.
Law on Mental Health (2006). Official Gazette, 71/2006, Skopje.
Law on Persons with Disabilities (2000). Official Gazette, 44/2000, Skopje.
Law on Persons with Disabilities (2005). Official Gazette, 87/2005, Skopje..
NCIF (2008). National Care Farming Initiative. Retrieved 15th May 2010. URL: www.ncfi.
org.uk
Устав на Република Македонија (1991). Скопје. Гоцмар.
Wagner, Richart (2006). An update on affirmative businesses or social firms, for people
with mental illnesses. Psychiatric Services, 57(10): 1488–1492.
Wilcox, Deborach (2007). Farming and Care across Europe. Retrieved 5th April 2011, URL:
http://www.carefarminguk.org/uploads/Resources/D%20Wilcox%20Nuffield%20
Report.pdf
187
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
Azra Branković
School of Economics and Business
University of Sarajevo
[email protected]
Savo Stupar
School of Economics and Business
University of Sarajevo
[email protected]
UDK: 328.185(497.6)
316.34:177.5(497.6)
INEQUALITY, POVERTY AND CORRUPTION
CASE OF BOSNIA AND HERZEGOVINA
Summary
Social inequality refers to the degree to which people have privileged
access to the resources and position within society. In societies
that have high social inequality, a few individuals have the ability
to control and use important resources. More unequal societies do
worse according to almost every indicator of life quality. Countries
with grater disparities of income distribution are worse on all social
indicators from high murder rates to lower life expectancy. Bosnia and
Herzegovina has the highest GINI index in region what shows that
Bosnia and Herzegovina has the most unequal income distribution in
the region. Paper will present GINI index, the most used indicator of
inequality, for the world and region.
Bosnia and Herzegovina is poor country. The annual CIA report on
macroeconomics indicators reports that Bosnia and Herzegovina is
beside Albania the poorest country in Europe. Paper will present GDP
per capita in world and region, as well as other indicators of poverty
and reason for such situation in Bosnia and Herzegovina.
Corruption is closely related with poverty and inequality. Bosnia
and Herzegovina is one of the most corrupted countries in the
Europe, according to Transparency International, nongovernmental
organization that has been measuring yearly Corruption Perception
Index (CPI) since 1995. Paper will present comparative analyses of
situation regarding corruption in the world, region and Bosnia and
Herzegovina.
Key words: inequality, poverty, corruption, Bosnia and Herzegovina.
189
Azra Branković – Savo Stupar
1. Inequality
Social inequality refers to the degree to which people have privileged
access to the resources and position within society. In societies that have
high social inequality, a few individuals have the ability to control and use
important resources. This access to resources also enables the selected few
to use this power to gain access to even more power and to use that to
perpetuate inequality. Our world is a world of inequality. The global wealth
pyramid today has a very wide base and a sharp point. The richest 1% of
adults control 43% of world assets; the wealthiest 10% have 83%. The
bottom 50% has only 2%. The wealthiest tenth control the vast bulk of the
world’s capital, giving them a lot to say in funding businesses, charities and
politicians. The bottom 50% hardly controls capital at all.
There were 24.2 millions of millionaires in mid 2010, 0.5% of
world adults’ population. (Millionaire is anyone whose net assets exceed
$1 million, including home and art collection according to Credit Suisse
”Global Wealth report”.) They control $69.2 trillion in assets, more than a
third of global total. Some 41% of them live in US, 10% in Japan and 3% in
China. Nearly half of them (47%) are entrepreneurs, so the most common
way to get rich is to start business. Only 16% inherited money. Another 23%
of millionaires got rich through paid work. For the first time the number of
rich people in Asia was much the same in Europe, about 3 million in each
continent.
Debate about inequality is old one. For much of the past two decades
the prevailing attitude among the world policy elite was that inequality is
not important but ensuring that those at bottom were becoming better off.
However, that did not prove true and now focus is on inequality. David
Cameron, Britain’s prime minister said recently that more unequal societies
do worse according to almost every quality of life indicator. Countries with
grater disparities of income distribution are worse on all social indicators
from high murder rates to lower life expectancy. Several prominent
economists now recognized that inequality is a root cause of the financial
crises. In financial crisis public spending cuts hit the poor hardest. The gap
between rich and poor has risen in other emerging economies (China and
India) as well as in many rich countries like United States of America.
Dominique Strauss Kahn, Head of International Monetary fund said
that new global growth model gaping income gaps threaten social and
economic stability. A new survey by the World Economic forum, whose
annual gathering was in Davos in January, 26th says its members see
widening economic disparities as one of the two main global risk over the
next decade.
190
INEQUALITY, POVERTY AND CORRUPTION CASE OF BOSNIA AND HERZEGOVINA
Gini-coefficient of inequality is the most commonly used measure
of inequality. The coefficient varies between 0, which reflects complete
equality and 1, which indicates complete inequality (one person has all the
income or consumption, all others have none).
The most equalitarian countries in the world are Scandinavians
countries. These countries are the wealthiest countries in the world but they
do have also a long tradition of equalitarianism. The most unequal countries
of the world are poor African countries. However, United States of America
is pretty unequal country. Russia, China and India also belong to the group
of unequal countries.
Sweden
Norway
Slovakia
Czech Republic
26
70,7
23 25
Luxembourg
26
Germany
26
65
European Union
27
31
63,2
32,1
63
33
36,8
62,29
38,1
56,2
41
45
42,2
41,5
Canada
Greece
India
Japan
Turkey
China
Russia
United States
Bosnia and Herzegovina
Sierra Leone
Botswana
Lesotho
South Africa
Namibia
Figure 1. Gini index for selected country of the world
Bosnia and Herzegovina is the unequal country with Gini index of
56.2 and the most unequal country in the region.
191
Azra Branković – Savo Stupar
COUNTRY SERBIA MONTENEGRO
GINI
INDEX
28.41
36.9
BiH
CROATIA
SLOVENIA
56.2
29
31.2
ALBANIA MACEDONIA
33
42.8
Table 1. Gini index for the countries in the region
28,41
42,8
SERBIA
36,9
MONTENEGRO
BiH
33
CROATIA
SLOVENIA
ALBANIA
31,2
56,2
MACEDONIA
29
Figure 2. Gini index for the countries in the region
2. Poverty
Bosnia and Herzegovina is a developing or emerging economy with a
GDP per Capita of $4.524,6. Based on the GDP per Capita, B&H ranks as
the 73rd out of 164 counties on the World Banks list and the 98th out of 182
counties on the IMF list. GDP per capita may vary dependent of different
sources, as there is no reliable statistics in Bosnia and Herzegovina regarding
GDP or total population. However, Bosnia is one of the poorest countries
in region. The latest annual CIA report on macroeconomics indicators
reports that Bosnia and Herzegovina is beside Albania the poorest country
in Europe.
192
INEQUALITY, POVERTY AND CORRUPTION CASE OF BOSNIA AND HERZEGOVINA
Countries
BiH
Serbia
Montenegro
Slovenia
Croatia
Albania
Macedonia
GDP per capita
$ 4.524,6
$ 5.872,4
$ 6.634,6
$ 23.725,6
$ 14.222,4
$ 3.808,1
$ 4.514,6
Table 2. GDP per capita for the countries in region
GDP per capita
Macedonia
Albania
$4.514,60
$3.808,10
$14.222,40
Croatia
$23.725,60
Slovenia
Montenegro
Serbia
BiH
$6.634,60
GDP per capita
$5.872,40
$4.524,60
Figure 3. GDP per capita for the countries in region
The most obvious reason for poverty is the war in Bosnia and
Herzegovina in the period 1992-1995. War in Bosnia and Herzegovina is
known for brutal ethnic cleansing, genocide, mass rape and concentration
camps. The most recent research places the number of killed people in
Bosnia and Herzegovina at around 100,000–110,000, (some sources cited
over 300,000), and the number of displaced at over 2.2 million, making
it the most devastating conflict in Europe since the end of World War II.
Today 117,000 are still refugees or internally displaced persons. In August
2010, 10,402 persons were still missing from the conflicts in Bosnia and
Herzegovina.
193
Azra Branković – Savo Stupar
Economy in Bosnia and Herzegovina never recovered after the war.
There are no significant foreign direct investments. There is still fear of
unstable political situation. Index of economic freedom puts Bosnia and
Herzegovina at 104th place out of 184 countries. It takes a lot to register
company, procedures are long and corruption at every step is expected.
There are also no significant investments from country sources. State
budgets are heavily burdened by social transfers. With 4 percent of GDP
allocated to social cash transfers, such as social assistance and civilian and
veteran disability benefits which are financed through the general government
budget BH is one of the highest spenders in the Europe and Central Asia
region in this sector. By comparison, the regional countries’ expenditure
average is 1.7 percent of GDP, and the Organization for Economic Cooperation and Development (OECD) nations’ average is 2.5 percent. The
level of spending on social transfers in BH has become fiscally unsustainable,
particularly given the impacts of the global financial and economic crisis
on public revenues. For historical reasons, non-insurance cash transfers in
BH have been heavily dominated by ”rights-based” programs originally
designed to protect war veterans or their surviving dependents (”veteranrelated benefits”). Veteran-related benefits absorb about three-quarters of
total spending on social transfers in BH. One-quarter of total spending on
social protection transfers go to disability benefits of civilian victims of the
war, non-war invalids and child protection allowance. However, povertyreduction impact of social assistance is negligible. Those in the poorest
quintile receive only 18 percent of total social protection transfers in BH. A
similar share of these benefits goes to those in the richest quintile.
Bosnia and Herzegovina has the highest unemployment in Europe.
State Statistic Agency reported that in the February 2011, number of
unemployed people in Bosnia in Herzegovina was 527,667 versus 695,665
employed people. Nearly half of younger age group is unemployed and
labor market participation of women is very low. Refugees and internally
displaced persons still have problem with economic reintegration and access
to health care, social protection and pensions remains the main obstacle
to sustainable return. Number of unemployed people has been constantly
increasing, what is shown at the table below.
Bosnia and Herzegovina
(February)
Registered Unemployment
Number of people
2009.
2010.
2011.
Total
491 672
Total
519 336
Total
527 667
Table 3. Unemployment in Bosnia and Herzegovina 2009–2011
194
INEQUALITY, POVERTY AND CORRUPTION CASE OF BOSNIA AND HERZEGOVINA
No. of unemployed
527.667
530000
519.336
520000
510000
491.672
500000
No. of unemployed
490000
480000
470000
2009.
2010.
2011.
Figure 4. Unemployment in Bosnia and Herzegovina 2009–2011
3. Corruption
Corruption is a major threat to the functioning of Bosnian political
and administrative system. Corruption happens where those in power use
illegal means to enrich themselves. Huge amount of donors’ money arrived
in the Bosnia and Herzegovina after the war, but disappeared without trace.
Many companies have been privatized, but money disappeared too.
No country is free of corruption, but there are differences in the level
of corruption. Transparency International, nongovernmental organization,
has been measuring yearly Corruption Perception Index (CPI) since 1995.
The Corruption Perception Index (CPI) ranks countries according to the
perception of corruption in the public sector on a scale from 10 (highly
clean) to 0 (highly corrupt).
Based on the CPI results for 2010, Bosnia and Herzegovina has an
index of 3.2, which describes the country as very corrupted. In the list of
178 countries with available data on the issue, ranking from the countries
with very low corruption to the countries with extremely high corruption,
Bosnia and Herzegovina is on the 91st place. This represents the middle of
the list, putting Bosnia and Herzegovina below its neighbors like Croatia,
Serbia and Montenegro.
195
Azra Branković – Savo Stupar
Year
2010
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
Bosnia
CPI
3,2
3,0
3,2
3,3
2,9
2,9
3,1
3,3
Rank
91
99
92
84
93
88
82
70
No. of
Counties
178
180
180
180
163
159
146
133
Croatia
CPI
4,1
4,1
4,4
4,1
3,4
3,4
3,5
3,7
Serbia
CPI
3,5
3,5
3,4
3,4
3,0
2,8
2,7
2,3
Montenegro
CPI
3,7
3,9
3,4
3,3
3,0
2,8
2,7
2,3
Table 4. Corruption in region 2003 -2010
CPI index for countries in region 2003 -2010
5
4,5
4
3,5
3
2,5
2
1,5
1
0,5
0
Bosnia CPi
Croatia CPI
Serbia CPI
20
10
20
09
20
08
20
07
20
06
20
05
20
04
20
03
Montenegro CP
Figure 5. CPI index for countries in region 2003–2010
Highest CPI
Bosnia and
Herzegovina
Lowest CPI
Denmark
9.3
Afghanistan
1.4
New Zealand
9.3
Myanmar
1.4
3.2
Singapore
9.3
Somalia
1.1
Table 5. Corruption in Bosnia and Herzegovina compared to selected countries
(2010)
196
INEQUALITY, POVERTY AND CORRUPTION CASE OF BOSNIA AND HERZEGOVINA
4. Conclusion and recommendation
Bosnia and Herzegovina is the poorest country in the region. Old
people, 50% of young population, people with disabilities, minorities like
Roma, returnees, and displaced people live at the edge of poverty and are
socially excluded. Bosnia and Herzegovina is the most unequal country in
region. Bosnia and Herzegovina has also the highest rate of unemployment
in Europe. Young people, minorities, women, returnees do not have access
to employment. Economy has never recovered after the war. Money from
donations and privatization has not been used for investments, but went
to private pockets. Bosnia and Herzegovina has the highest corruption in
region. There are many laws and strategies in Bosnia and Herzegovina.
There are Anti-Corruption strategy 2009–2014, Poverty reduction strategy,
Social inclusion strategy, Economic development strategy 2008–2013.
None of these strategies has ever been implemented. The same situation is
with the laws. There is a Law on Anti-corruption agency, but the latest 2011
Bosnia and Herzegovina progress report, issued by European Commission in
November 2010, says that corruption exists at the highest level of authority
and politics that are at the same time responsible to initiate and realize anticorruption activities.
All indicators show that situation in Bosnia and Herzegovina has
been worsening. Future is not bright taking into account expected energy
and food price increase at the world market, decrease of donors’ activities in
Bosnia and Herzegovina and decrease in Diasporas’ money transfers.
Priorities have to be given to economic development. Favorable
environment for investments has to be created. Public revenues have to
be devoted to public investments which would be increasingly needed
to stimulate growth as the economy continues to sag under the impact of
economic crisis. Social assistance has to be need based instead of right
based. However, all these measures will give no result unless rule of law is
respected by everybody in Bosnia and Herzegovina.
197
Azra Branković – Savo Stupar
References
Agencija za statistiku BiH. Retrieved: 9.9.2011. URL: www.bhas.ba
Bosnia and Herzegovina progress report. Retrieved 9.9.2011. URL: www.ec.europa.eu/
enlargement
Economist, January 22nd-28th, 2011
ICTY, Prosecutor vs Krstic, Judgement, Case No. IT-98-33, United Nations, 2 August
2001. Retrieved: 9.9.2011. URL: http://www.instituteforgenocide.ca/aggressionagainst-the-republic-of-bosnia-and-herzegovina/
Index of Economic Freedom 2011. Retrieved: 9.9.2011. URL: www.heritage,org/index
Poverty analyses-Measuring inequality. Retrieved: 9.9.2011. URL: www.worldbank.org
Multi-annual indicative planning document 2009-2011 for Bosnia and Herzegovina.
Retrieved: 9.9.2011. URL: www.delbih.ec.europa.eu
Social safety nets and Employment support project in Bosnia and Herzegovina, World
bank report. Retrieved: 9.9.2011: http://reliefweb.int/sites/reliefweb.int/files/resourc
es/92676C6642CB2F5A492576D6001944AF-Full_Report.pdf
Transparency International. CPI table 2003-2010. Retrieved: 9.9.2011. URL: www.
transparency.org
Transparency International, CPI table 2003-2010. Global Corruption Barometer 20032010. Retrieved: 9.9.2011. URL: www.transparency.org
The world bank. GDP per capita. Retrieved: 9.9.2011. URL: www.worldbank.org
198
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
ZaklinaTrajkovska-Ancevska
University Clinic of Hematology, Skopje
[email protected]
UDK: 316.34:177.5
070:316.4.063
THE MEDIA ROLE IN POVERTY ALLEVIATION
Summary
Poverty is a complex phenomenon. Poor people are those who are
isolated from the quality of life, comfort and dignity that are considered
normal in a society. Poverty and social exclusion include lack of funds
and material goods including economic, social, political and cultural
dimension, which means that the policy against social exclusion is a
better access of institutional mechanisms for social integration.
The role of media as a powerful means of information is necessary
and important for reducing the poverty rate. The informative media
supposed to function as civic forums and then you can use indicators
to monitor their operations. It is the media to be effective in the
context of poverty and should be extensively informed about social
issues would be taken as a series of activities in the fight for poverty
reduction.
Key words: Social exclusion, poverty, media, marginalization,
inequality, unemployment;
Poverty is a complex social phenomenon. Poverty is defined as a lack
of necessary resources such as food, clothing, shelter, clear drinking water
which results of low standard of living. Poverty is defined as a situation
where basic needs are bigger than the opportunities for their gratification.
Some do not see poverty only through material needs such as food
and housing, but also in the sphere of cultural needs and social exclusion,
which means lack of realization or denial of social rights that every
individual has for certain standard of living and social inclusion in the
institutions. Poverty flows and is a denial of fundamental human rights and
it’s overcomes or suppression should be a preoccupation of all societies.
Inequity, marginalization, social alienation, inequality, especially poverty,
which causes extreme poverty must be overcome and economic order, social
Justice and peace must reinvigorate. Extreme continues to be considered
poverty today affects 1.2 billion people around the world. The battle against
199
ZaklinaTrajkovska-Ancevska
poverty is one of the world’s major problems of nowadays. This problem
though is most evident in the third world counties, Asia, Latin America and
Africa, is still present in economic developed parts of the world like U.S.
and EU.
When we are talking about poverty it should be pointed out that there
are several forms of use of this term in terms of degrees of gradation, ie.
defining the borders of poverty. Most characteristic are the concepts of
absolute, relative and subjective poverty.
Absolute poverty means the inability to have the basic subsistence
needs, such as lack of food, clean water and adequate housing, lack of
clothing or medication and fight for survivor. This kind of poverty is most
common in developing countries, but it exists in developed countries also.
The elimination of absolute poverty is one of the main focuses of OON.
Relative poverty means lack of resources that prevent individuals and
households to determine exercise diet, participate in certain social activities
and living conditions that are lived in common in societies that have certainly
belong. Relative poverty varies from country to country depending on the
standard of the population. In the EU there is another definition of relative
poverty, which says:
”Poor are considered to be people whose income and resources are
inadequate in terms of the standard considered acceptable in the
environment in which they live. Because of the poverty they face and
other nuisances such as unemployment, low incomes, poor housing
issue, inadequate health care and limitations terms of learning, cultural
life, sport and recreations. They often are excluded from activities
(economic, cultural, and social) that are within reach of others and
their approach to achieving the fundamental rights is limited”.
In the determination of relative poverty, a problem occurs not only
in the separation of the concept of absolute poverty, but also in the fact
of putting a sharp line or so-called border of poverty that separates the
poor from other members of the society. The border of poverty is used to
determine the so-called poverty index which, as statistical data showing
what percentage of us is poor or below that limit. Subjective poverty reflects
individual perceptions of people about their earnings.
In the EU, poverty is defined through the concept of relative poverty
that is not limited to situations of material poverty, but it involves suppression
of social resources in a wider multidimensional content. Poverty in the EU
is a serious problem, not on the level of bare subsistence as in third world
countries, but there is 18% or 60 million people living on the edge of poverty
or they are at risk of long-term poverty from a bad financial situation.
200
THE MEDIA ROLE IN POVERTY ALLEVIATION
The risk of poverty is especially high for certain social groups such as
pensioners, handicapped, disabled, children, youth, unemployed and single
parent families and those with lower education.
In social sciences there are theoretical perspectives that attempt to
analyze poverty in the broader context of relations in the society. Regardless
of which aspect they accentuate, all theories agree that it is an awkward
situation for a man that needs to be addressed and to help the poorer ones.
Research of poverty, especially in the middle of the twentieth century, are
intensified and focused in urban areas. According to theory of culture of
poverty, the poor are in a closed circle in which existence is hard and where
begets poverty is transmitted from one generation to another, often caused
by living conditions that are usually extremely disadvantageously. Nutrition
is poor and insufficient and people often suffer from undernourishment.
They also often work physical work labor, without health and social
security, in inadequate housing conditions as extremely negative effects on
their psycho-social life. Poverty is the main source of oppression and social
exclusion causes great suffering and loss of opportunities for men, women
and children through the world.
Poverty cannot be separated from the neo-liberal ideology, because
much of it is produced from those entering the market under conditions that
exacerbate inequalities of income (eg. adoption of low-paid job, because no
other opportunities for employment or exclusion due to inability to enter
the labor market (eg. liabilities related to child care, elderly sick people,
disabled people).
Lack of material resources easily leads to social, cultural, moral and
political pauperization. This people are more or less isolated from society,
thus reducing social interaction, which reduces the real opportunities that
exist in society. The consequences of this situation are transmitted to the
whole society. An important factor contributing to this situation is that
unemployment is closely associated with poverty. A large percentage of the
unemployed populations are living in jobless pauperization. In addition,
part of the poor live in families where one or two members are employed.
This is the result of very low wages in certain sectors in which people work
in poor conditions, unable to meet their basic needs.
Another important category are unemployed people with higher
education. This category of citizens quickly loses the knowledge and
professional skills, and additional problem is that the knowledge and skills
quickly outdate and that leads to reduced working capacity. The only thing
remaining is to work on lower-skilled jobs or to live on social contribution.
All of that can lead to disruption of mental health (frustration, depression,
self-isolation), which further reduces their chances for better life.
201
ZaklinaTrajkovska-Ancevska
Another important factor is the level of education, because increasing
the level of education decreases percentage of the poorer. The most affected
are multimember families with households of more than five members.
In the last decade there are growing interests for the nature of gender
inequality poverty. Namely gender inequality is obviously reflected in the
political, social, economic and cultural spheres of life. Obviously there has
always been historical evidence that women are subject of discrimination at
home, work, and politics and other. Lot of economic and political institutions
are discriminatory towards women as a result of tradition and norms. It can
be concluded that women as a vulnerable group do not have equal access to
financial resources and political power as men.
The European Union in 2010 announced the European Year for
Combating Poverty and Social exclusion. Main task of this initiative is to
pay attention to the problems and concerns of people who struggle with
poverty and social exclusion and to inspire all people in Europe and social
partners to engage in the fight against this seriously problem. This can be
achieved by increasing public awareness about poverty and social exclusion
and strengthening the political commitment of the European Union and
the Member States to combat these problems. The duty of the European
Year also is the year of combating stereotypes and collective perception
of poverty. Aims which are the basis for future EU policy regarding the
reduction of poverty within the basic objectives of European social policy
are:
• Development of a comprehensive labor market with equal
opportunities for employment;
• Guarantee of adequate income to enable a decent standard of living;
• Improving inadequate education;
• Protection of children;
• Providing decent housing for all;
• Access to high quality public services and facilities for all.
In the Republic of Macedonia there is a national strategy for reducing
poverty and social exclusion, which was created as a document that reflects
intention of the country to achieve inclusion and well-being of all segments
of the society. That would mean the completion of the desire to build a
cohesive society in which the fight against poverty and social exclusion
will mean the existence of unconditional, equal chances and opportunities
of all. The main strategic goal to reduce poverty and social exclusion in
Macedonia is to be achieved through better use of available human and
material resources, improving living conditions for working and social
conditions of all citizens, systemic and institutional interaction in order to
speed the growth, higher living standard and quality.
202
THE MEDIA ROLE IN POVERTY ALLEVIATION
The transition process in Macedonia led to extensive changes in
socio-economic life and social structure of the transition of the population.
Slowed transitions along with the slowed economic development are the
primary reasons for increasing poverty and social exclusion of much of the
population. The process accelerates the depletion that started in early 90s and
lasts until today. According to the preliminary report of the UNDP to achieve
the Millennium Development Goals in the Republic, poverty index shows
that 55.1% of the population suffers from various forms of poverty. Higher
poverty index is usually found in the high rate of long-term unemployment
and high degree of functionally illiterate population. According to the
analysis of UNDP, long-term unemployment affects more low-income
poverty, social exclusion and uneducated population. Eradication of this
problem in this country is seen through the achievement of the Millennium
Development Goals, the active involvement of civil sector, in setting a clear
national strategy against poverty as well as transparency and accountability
in the use of national resources and the eradication of corruption.
”Media play an important role in creating a democracy, informing
people and generating discussion on events and issues worldwide.
Globalization of communication is seen as an agent of the power of
education and equality. The global distribution of knowledge enriches
culture; it shares responsibility for issues that affect us all. Print media
is a privilege for people educated and rational way of communicating
with others. Radio is fulfilling sense of participation in the community
and not very dependent on literacy. Media forms such as television
and computer communications offer greater interactivity, autonomy
by the user, the right of personal choice. All these media technologies
offer a very effective resource for all citizens and for those who lack
education, economic resources and livelihood” (Stadler 2007).
”The media can encourage the development of education, facilitating
access to valuable information on health care, agricultural techniques to
improve the quality of life, access to economic resources and their use.
Anywhere in the world the role of the media is to inform, educate and monitor.
These three things cannot be divided among themselves or unconnected.
Social and ethical implications arising from the media and communication
policies are of great magnitude. On the positive side, the media has an
important role in education in the exchange of information and entertainment
in democracy and the responsibilities associated with this role. The media
are able to help build tolerance and understanding developed through
cross-cultural exchange and imagined communities and relationships with
203
ZaklinaTrajkovska-Ancevska
mitigation technologies that help to bridge the space, time and cultural
differences. The media has the potential to expand the sphere of moral
concern, fostering a sense of connection with people around the world, by
informing the interconnected chain of responsibility and awareness of the
problems we face.
The more interconnected world, the horizons of responsibility is wider
and some that are far away in space and time, as well as non-human world.
Even more, local media and members of our community, not far
from our lives, mass communication brings questions about poverty and
education in our homes and makes these problems is important for our
concern about emotional responses, ethical review and potentially action”
(Thompson 1995:16).
New media technologies have the potential to make development in
terms of education, strengthening of democracy and freedom and poverty
reduction. The media can be used to change and expand the existing discourse
on poverty. The media have a key role in education and in reducing poverty
and raising awareness among the public.
The media is the most powerful means of communication. They give
real exposure to mass audiences for what is right or wrong. The media
are potentially powerful force for eliminating poverty by journalists who
believe the right and responsibility comes through their work. Information
is power and it is imperative for any true democracy and should ensure that
the media disseminated accurate information. However, many aspects of
this element of democracy are lacking.
”Strategy for Poverty Reduction strongly insists on the quality of citizen
participation in policy forums in order to have an effective discussion
of issues related to the fight against poverty. The media sector can play
an important role in providing a platform for discussions on national
interests and maintaining the relevant debates of good information
on creating awareness and dissemination of accurate and timely
information to improve policies to eliminate poverty”. (Национална
стратегија за намалување на сиромаштијата и социјалната
исклученост во Македонија- www.mtsp.gov.mk/WBStorage/Files/
stratecija_socijalna.pdf)
Well-informed citizens are crucial to the success of development
programs for poverty reduction and to provide results of its implementation.
This should actively participate and non-governmental organizations,
citizens, promote the reduction of poverty and increase economic
development in society and achieve economic prosperity. The ideal role
of media in supporting positive social change in some way should be a
national strategy.
204
THE MEDIA ROLE IN POVERTY ALLEVIATION
The strongest weapon we have to mention the campaigns of
public interest, public information campaigns that specifically aim
to meet educational goals, but use a short form of advertising-based
strategies in the print media, radio or television and the Internet outdoor.
Everywhere there is the possibility of free and independent media and
communications actors who will act together to develop clear and coherent
strategy and action for the action in the field of poverty and its reduction.
References
Maile, S. (ed.) (2008). Education and Poverty Reduction Strategies - Issues of Policy
Coherence (Colloquium Proceedings). HSRC Press.
Thompson, John B. (1995). The Media and Modernity: A Social Theory of the Media.
London: Polity.
Kendall, D. (2005). Framing Class: Media Representations of Wealth and Poverty in
America. Lanham: Rowman and Littlefield.
Национална стратегија за намалување на сиромаштијата и социјалната исклученост
во Македонија. Министерство за труд и социјална политика
Stadler, Jane (2007). Role of the Mass Media in Education and Poverty Reduction.
Retrieved 7.5.2011. URL: http://www.hsrc.ac.za/Document-2087.phtml
Џон, Х.; Жулијан, Л.; Пјаш, Д. (2009). Социјална исклучување. Скопје: Академски
печат.
205
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
Ioana Vid
UDK: 316.774:81’38
Faculty of Political Sciences, Philosophy and Communication Sciences
West University of Timişoara
[email protected]
SOCIAL FEATURE STYLISTICS
Summary
Themes of social features are the issues that directly affect people.
Val Vâlcu defines journalism as ”social news topics journalism that
reveals social phenomena…Unlike political or economic journalism,
social journalism is directly linked to individuals and the community,
focused on their problems, not on the actions of elites, that are reflected
on the citizen only in a subsequent stage.” (Vâlcu 2007: 38).
Topics on the social environment or ‘society’ are present in almost
every outlet. Their importance arises from the fact that they are often
the base for many media campaigns. In general, the editors consider
”the social” to be of interest to older audiences, who are not of
interested to advertisers and hence this area is not given too much
importance. But, as Vâlcu states, there are many social themes that
target younger audience, and for that reason we can easily consider
social journalism to be ”in trend” (Vâlcu 2007: 32–33).
If Europe is talking about social journalism, in the U.S. it is called
community or civic journalism. The difference between them is that
social journalism is a field of specialization of a journalist who chooses
interesting topics from social life experiences. Civic and community
journalism are components of the former, characterized by a social
role and the fact that they are closer to the citizen (Vâlcu 2007: 41).
Journalistic description of reality just as it is may have an impact on the
civil society and determine the authority to take action. But this may
remain, as well, free and plain loud echo. Thus, a solution that would
prevent the social mission of feature from remaining only a myth is
to produce serial features that draw attention of the community and of
those who are able to take action against a problem, that highlight its
consequences in the stories of people directly affected by the problem
and, eventually, propose solutions to them.
Key words: social feature, society, media campaigns, audiences.
207
Ioana Vid
A feature presents real facts that involve active participation of the
journalist that is on sight. Sometimes, the facts are perceived by the author
as being ridiculous because they lack importance and for that reason this
they resort to ironic statements. Although, in a feature the ironic tone is not
used very often, its structure still allows introductory or the last paragraph
to be taunting. In a report, the moralizing tone or the sentimental tone is not
recommended.
Luminiţa Roşca advocates that ”the adequacy of style to the related
facts, to the type of publication and to the public’s expectations is made
also through the selection the appropriate language facts with these”. This
explains the facts that in numerous publications articles are saturated with
terms belonging to slang language. Argotic expressions and those from the
common language appear frequently in texts about sports and in similar
texts. Their usage can be considered as a way through which a journalist
tries to attract a large number of readers, although their excessive use affects
clarity, accuracy and credibility of the newspapers articles (Coman 2006:
41–43).
Intonation, morphology, syntax, pronunciation, dialect, colloquial
language, figures of speech, these are all elements that give expression to an
Article.
The role of metaphors and comparators in a feature, according to
Luminiţa Roșca, is to describe in a suggestive way, to enhance a certain
fact by using an artistic language and making the reader understand a reality
that could be more difficult for understanding in other ways. The figures of
speech, not very often used in today’s press features, are used to describe
facts, faces, and feelings (Coman 2006: 50). The metaphor is used also with
the purpose of concealing the information so that it is not offered in a direct
form to the reader and to make him meditate upon the meaning of the text.
The title of a feature is, in most cases, suggestive and metaphoric. It is not
actual when it is purely informative, as the one in the news, but exciting,
with the role of arousing the readers’ desire to go through the text because, if
he can guess the conclusion or has from the beginning an attitude regarding
the presented facts, he can lose his interest in the article (Popescu 2003:
203).
Beside metaphorical language, detail is another way of separating
feature from other newspaper categories. Unlike the news, a journalist can
use dialog, giving motion to the text, and when he is describing the place
in which the event takes place he can use details. In a feature, ”the place
(scene) receives personality (of the one that lives in the middle of it, of the
one that sees it, uses it, changes it), and the person grasps the atmosphere of
the place (moves, actions, facts, etc. are being influenced). Once captured
208
SOCIAL FEATURE STYLISTICS
and expressed, the meaning of the boundary between the man and the place,
the first one is cached in his medium” (Popescu 2003: 203).
The themes of social features result from the problems that affect
people in a direct way. Val Vâlcu defines social journalism as being a
”journalism that discovers press subjects in the events that result from
social phenomenon. This type of press tries to identify the social causes
of the events. (...) Unlike political or economic journalism, the social one
exists on a direct boundary with the person and the community, focused on
their problems, not on the actions of some elites, which are reflected on the
citizen only in a subsequent stage” (Vâlcu 2007:3). Social topics, or ”of
society”, appear in almost every outlet. Their importance emerges from the
fact that in most cases they have been based on some press campaigns. In
general, the editors consider that social is of interest to older public, who are
not interesting to advertising companies. That is why this domain does not
receive a much importance. But there are, pleads Val Vâlcu, social topics
that are of great interest among the younger public, and social journalism
can really be ”a trendy genre” (Vâlcu 2007:3).
If in Europe it is being talked a lot about social journalism, in the U.S.,
this is called community or civic journalism. The difference between these
is that social journalism is a domain of specialization of a journalist, who
chooses interesting topics from the events regarding social life. Civic or
community journalism is parts of the first one, described by their social role
and by the fact that is much closer to the citizen (Vâlcu 2007: 41). In local
news, especially, we can talk about the existence of community journalism
because the news-writer is closer to people, meets them in the street and can
talk to them personally. So, the press has the opportunity of getting involved
more in projects that serve the benefit of that certain community. In case of
a national press, it of course must cover all the topics that are of interest for
the whole country and it is in a way detached from direct problems of the
public. Still, civic journalism is being upbraided, although it is much closer
to a citizen and stands for projects that are of interest to the public, as it
forgets to be ”a watch dog for the society”. Val Vâlcu asks himself ”why the
press could not assume the both roles, enforcing authorities, but proposing
projects for the community, that can mobilize the incumbents of the changes
to take action?” (Vâlcu 2007: 43). With this fact, ”the journalists become
once more members of the community. Despite of their lack, they remain
parts of an external mechanism.” (Vâlcu 2007: 43)
The social report can assume these roles: to enforce injustice, and to
search and find answers to some social problems in order to make authorities
to take action. Assigning these functions to a feature is generally looked upn
with doubts. In the 30`s, Geo Bogza was speaking about the social mission
of a journalist, and to those in doubt he poses the following question: A
209
Ioana Vid
war report, in which a journalist only describes the reality that he sees on
the frontline, in a very precise way and without taking part, does not have
more importance in pleading for peace than a conciliating speech? (Popescu
2003: 330).
Journalistic description of reality just as it is may have an impact on
the civil society and it can make authorities to take certain measures. But
this may remain, as well, free and plain loud echo. Thus, a solution that
would prevent the social mission of feature from remaining only a myth is to
produce serial features that attract attention of the community and of those
who are able to take measures against a problem, to describe it, to enhance
its consequence through the stories of people who are directly affected by
a certain problem and, eventually, propose solutions. Filip Brunea-Fox
was the first journalist who wrote serial features that had echo among the
community and the authorities, examples being the features on the leprosy
from Lărgeanca and those from the nurseries from Bucharest.
Evenimentul Zilei approaches, in the form of feature, social themes
like abandoned children, drugs, discriminations among minorities, problems
in schools, success stories or dramas, one of a kind places and people.
Problems regarding the detoxification centers in Romania, the dramas told
by the survivors of the Holocaust and the persons that still bear the mark
of communism are used as some of the topics that were the basis for the
realization of serial stories.
Stories from the ”underground world” of Bucharest
The series of features about junkies, published in Evenimentul
Zilei, has started after the administration board members of the ”Alexandru
Obregia” Hospital from Bucharest decided to close the biggest treatment
point for heroin addicts in the country. The newspaper quotes: ”Hundreds
of junkies end up thrown in the arms of Death” (7th October 2010). The
consequences of this fact, we find out from the short introduction, can
be fatal for 400 patients who could, the doctors say, die if they stop the
methadone treatment.
The journalist starts with following the instruction images:
• The hospital’s administration, under the beck and call of which is
the centre, decides to close temporarily for reorganizing because the
area’s inhabitants are displeased with the its presence next to a school
and sources from the police say that in the center’s courtyard, drug
traffic is being made. Even more, a major problem of the facility is
the lack of personnel.
210
SOCIAL FEATURE STYLISTICS
•
•
•
•
Police officers assert that the centre should be moved in the hospital
”Alexandru Obregia”, and not closed;
Doctors say that the cessation of the treatment has serious
consequences for the patients: some of them will end up in critical
condition at the hospital or they will die because they will take
overdoses, or others will continue engage in crimes in order to buy
drugs;
A solution would be to send the patients to other units in the country;
but all of these are fully occupied;
The facility’s experts plead that Dan Voiculescu and Cristian
Popescu-Piedone, the Conservatory Party leaders, are pressurizing
them to close the unit, because elections are soon.
•
Placed in front of the event, after he collects all the information, the
journalist sets the approach and tries to look for answers to the following
questions: ,,What will I say” and ,,From whose point of view?” (Coman
2006: 30–31) The topic can be discussed from at least three perspectives:
• from the patients’ and doctors’ perspective, accentuating consequences
for the patients;
• from the displeased inhabitants’ perspective regarding the location of
the facility near a school; and
• from the unit’s administration board who claims that there is a lack
of personnel.
So, the reporter does not prepare only the informative article. He
writes a feature in which he announces, first of all, the decision taken by the
hospital’s board members, explains the reasons why the unit is being closed
and at the same time the consequences of this decision for addicts, and in
the end reveals the story of a young heroin user. The journalist describes
a social phenomenon of drug abuse, starting from general facts and going
into particular ones. The approach chosen by the journalist is from the
perspective of the ones that attend treatment in this unit and we find it right
from the first paragraph of the text:
”The biggest unit for heroin addicts is being closed. Almost 400
junkies could die, believe the doctors. (…) The board’s decision of the
”Alexandru Obregia” Hospital, under whose authority is the facility,
caused an outrage not only among patients, but also among doctors.
The reason: the stationary’s clients will not be able to be taken to other
units that are also fully occupied. Stopping methadone treatment leads
to withdrawal that will push many to take drugs again or, even more,
will sentence them to death.” (Evenimentul Zilei, 7th October 2010).
211
Ioana Vid
To show how the event affects the patients, the journalist reveals ”a
story”:
”C. is about 30 years old and from the age of 21 he has fallen into
the hands of heroin addiction. He then started taking methadone
treatment. Now he is addicted to it. And to the center from sector
4, that is about to close as he has just heard. (Evenimentul Zilei, 7th
October 2010)
In this feature, human interest is being triggered, first of all, by
enhancing the consequences brought by the decision to close the facility,
and second, through the story of a young man who follows a detoxification
treatment.
The last ”episode” of the series is, actually, an article, and not a
feature, that discusses the problems of drug addicts from a general point of
view, without containing a story with real life persons. Don’t take junkies
the chance to live (Evenimentul Zilei, 8th October 2010) is a vast article, an
analysis, about the fact that the leaders of the civil society ask the prime
minister to take measures, pleading that the decision to close the facility is
illegal. The journalist, in this case, only resorts to experts for an analysis
of the event’s consequences and analysis of the measures proposed by the
authorities. And, finally a solution for solving the problem is stipulated:
reestablishing The National Anti-drug Agency.
In the next feature, Suburban Bucharest: love stories and heroine, the
journalist tells the story of two youngsters, addicted to drugs. The angle of
the feature can be found from the title, introduction and first paragraph. The
story of the two youngsters is bounded, even from the start, by the event,
the closing of the facility for drug addicts that took place a few days earlier.
”Two youngsters in love resisted together after crawling for more
than 10 years through the Bucharest’s world of drugs and prostitution.
These last days have brought sad news for those like Mihai and Corina,
a junkie couple from Bucharest, who now follow the treatment with
methadone. (Evenimentul Zilei, 12th October 2010).
Through the selected information, the journalist brings out two
characteristics associated with the report, in comparison with other
journalistic genres: catching the human interest and stirring emotion
(Coman 2006: 17). The reader’s attention is caught right from the title: The
expression ”Suburban Bucharest” warns the reader that a reality that he is
not familiar with will be revealed. The fact that he passes by this reality
every day, hidden in train stations, subways, ghettos or sewers from the
Capital, allows him only a superficial overview of that world. The two things
212
SOCIAL FEATURE STYLISTICS
put in parallel – heroine and love – denote a repulsion of the reader who has
the first impulse to tag this ”underground” world as being hostile, a world
in which there is not a single form of affection. ”Well, this hostile world,
does not exclude love and affection for the others.” – the journalist seems
to address the skeptical reader. And hope is the only thing that can pull out
the inhabitants of this world from the drugs nightmare, hope that seems to
perish with the closing of the biggest treatment facility for heroin addicts.
So, the way in which the journalist selects and presents the information to
the readers is essential to stir and affect their interest and emotions.
In the first paragraph, the main information is being presented (the
unit’s closing), together with the consequences of this fact, the existence
of some attitudes from both sides, and then comes the shaping of the
consequences by exposing a life story.
”The biggest facility that cures junkies will close and almost 400
addicts will be left without methadone. The inhabitants of the
Argeşelul area, where the unit is situated, were pleased to hear about
the closure of the center, and so were the politicians that have used the
closing for their election campaign. Doctors on the other hand show a
horrifying image of what will follow. Many patients will start taking
drugs again; some will die or engage in number of criminal activities.
Putting out of treatment all of drug addicts could push many of them
back to a life that no one would want to live.
Mihai and Corina say that they love each other. They have been
together for ten years and they are happy. Their story seems to be
taken out from a movie and it is about the push over the limits when
drug addiction catches you: to purchase their daily dose, Corina
prostituted for several years. Mihai joined her on the streets where he
”choses” her clients, for his share of heroine. (Evenimentul Zilei, 12th
October 2010)
In a feature, this type of topics are often discussed, topics about unhappy
people, abandoned children, drug addicts, etc., that pleads for reader’s
affection. In the matter of stylistics, a feature places great importance to
details that call upon emotion and empathy (Coman 2006: 17). In the above
paragraph, the journalist selects information and details to help the reader
understand the event and its consequences, and, then, proceeds further to
reveal a certain problem, i.e. a real story.
”When they speak about how they met, Mihai and Corina grin
just like a childish bloomer. (...) They look at each other languid;
sometimes touching carefully their crooked tattooed hands, bantering
with small misdeed from their family, like «măi, marţafoiule». They
213
Ioana Vid
have that solitude that embraces you after years of relationship and
they complement each other when speaking, they finish each other’s
phrases. They have a certain hunger to tell about how many things
they have been through, they talk fast and excited, they say «And how
many things didn’t happen!» when the end is near”. (Evenimentul
Zilei, 12th October 2010)
The information that catches human interest is being bounded, usually,
by the consequences of the facts, by the conflicts, or the characters involved
in the event, that excite attention with something outstanding. (Coman 2006:
17). In this feature, human interest is caught, first of all, through the characters
of the story, and secondly, through specific shaping of the consequences of
the event. The text above does not practically provide any solid information
on the event itself or on the story of the two. But, if the journalist had not
included these details, the main function of the feature would not have been
accomplished. This explains the power of the text ”to stir the reader into «a
deep human emotion». In this way, the journalist supports his own point
of view on the feature with its most important exactness: to put a human
being, caught in a relevant life situation, in its center” (Coman 2006: 17).
The journalist chooses to offer the information that, although at first sight
they may seem unimportant to describe the situation, shock through their
unusual character:
”Gesture of affection in the dependence period reduces aspects that
can seem to be surrealistic: „I knew that she was in a worse condition
than me, that’s why I would give her from my share”, narrated Mihai
the moments when he quit, in the name of love”. (Evenimentul Zilei,
12th October 2010)
Titled Three years of heroine of a child, the third feature on this topic,
sets its priority on drug addiction among minors. This problem is brought
through a story of a 15 year old that stopped taking drugs after 3 years of
addiction. The lead reveals to us, in a short form, the approach to the theme:
”In Ferentari, on the alleys of drugs and among the groups that gather
to exchange some heroine balls are also children. One of them is
Viorel, a 15 year old boy, cleaned of heroine after 3 years of pain.
Others, without power or support, bow their heads toward their veins,
where the needle brings them, in a package, a drop of happiness and a
permanent illness”. (Evenimentul Zilei, 22nd October 2010).
In the second step, the journalist reveals the family drama that the
child went through. This is the main reason that made him take drugs. There
214
SOCIAL FEATURE STYLISTICS
were 8 brothers, three of them were addicted to the dust that opened their
door to a ”second world, with uneven rooms: one large, of desperation and
one narrow, of lack of worries”. To stir emotion, the reporter chooses the
details that are most relevant for the topic and tries to present them so that
the reader has the impression that he sees through the journalist’s eyes:
”Drugs make him seem bigger, in age, not in constitution. He doesn’t
have the fresh cheek of a young high school boy, but of someone who
has gone through a lot in his life”. (Evenimentul Zilei, 22nd October
2010)
Taking that into consideration, the journalist does not set off-course,
but rather around the main idea. He does not quit on secondary ideas from
which he could start another perspective of dealing with the text. As Jane
T. Harrigan said, a story does not contain a single idea. The angle presumes
that the story should contain a main idea around which secondary ideas
exist (Popesc 2003: 399–400). One of these is the story about people who
cannot enter detoxification facility, no matter if there are available places,
because they do not have identification papers. This was the problem of
the three brothers. One of them, after trying hopelessly to apply for a
place in the unit, died of an overdose. Viorel managed, in the end, to get
identification, with the help of a social service assistant, and to successfully
finish a detoxification plan and to return to school he had abandoned for
three years. This problem could have been a topic of another feature and
also it could be another angle of the problem.
The ending made by the journalist is not a conclusive one, yet it offers
information that could provoke empathy of the readers and at the same time
make them contemplate about the situation: the child wishes he could have
worked even in a building hallway, to make some money. The journalist
chooses to present the information about a child that goes home only when
he is sleeping, and if he would have a place to stay he would not go there
at all. In this way, he reveals the critical situation of the character of the
feature.
”He would agree eagerly to wake up at 4, to sweep and clean, and
then to go to school. Home, a place where he goes to only for a few
hours, to sleep. And he would not go there at all, if he had a place to
stay. Even if he does not know a lot, he realizes that in the crowded
house with broken windows and wall made from clay, he doesn’t have
anything good to learn”. (Evenimentul Zilei, 22nd October 2010)
The feature does not only tell a story. In the end, it is a feature about
24 thousand drug users in the capital, about only 400 of them who receive
215
Ioana Vid
treatment and most of them are minors. Inclusion of this type of information
in the feature is common to the American report style, as is usage of first
person in the article. This way of treating information denotes the fact that
the purpose of a feature is to attract attention to a problem and to make it
understandable to the readers; and, only then, to tell a story.
Features that have drug addiction as a topic start from mainstream
events, in this case the temporary closing of the biggest detoxification centre
in Bucharest. The journalist sets the angle from the drug addicts’ perspective,
describes the consequences that closing of the facility could have for them
and points out the problem so that it captures human interest and makes the
readers sensitive. Even more, the journalist speaks with experts in the field
who propose a solution to the problem that way attracting attention to all
detoxification units around the country, not only the one from the capital.
The insistency of the journalist on this theme was not put to waste. And so
the authorities felt that they must take attitude regarding this problem and,
in the end, they have abandoned the idea of temporary closing of the facility
It also has to be said that this manner of developing a story diverges
from classic style of journalism, common to a French feature, and it is
closer to the American one. So, the expressivity of the text has to suffer. It
can be concluded from the analysis s that the information, reduced to only
its journalistic quality, affects the text. At the same time, one of the main
purposes of feature is to excite the readers and awake their empathy.
In other words, a journalist has to give greater importance not only to
the selection of the information, but also to the way he presents it, the use of
expressive language being essential in this endeavor.
References
Coman, Mihai, [coordonator] (2006). Manual de jurnalism, vol. II. Iaşi: Editura Polirom.
Popescu, Cristian Florin (2003). Manual de journalism. Bucureşti: Editura Tritonic.
Vâlcu, Val (2007). Jurnalismul social. Iaşi: Editura Polirom.
216
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
Dejan Donev
Institute for Journalism, Media and Communication
Faculty of Law ”Justinianus I”
University St. Cyril and Methodius, Skopje
[email protected]
UDK: 174:316.774
ETHICAL DILEMMAS IN SOCIAL MEDIA
Summary
Advanced technologies had changed the way on which communication
is creating, transferring, disposing and keeping safe, and also opened
the space for a phenomenon called ”new media”.
In the era of new media, the ”social media” took a significant and
special place, which with their own interactive character, are the most
efficient form for reversible communication allowing the public’s
opinion to be heard .On this way, social media becomes corporative,
and the use of interactive nets as a form of social media marketing, is
a new brand and top theme.
Therefore, the companies that rely on such marketing and PR move,
believe that the same would bring them a good image (style) and
would allow them to spread their brand and production portfolio to
increasing number of users.
But, as traditional, so does social media confronts with ethical
dilemmas. Placing a profile of some social medium for one company,
more than anything else represents relationship with their users,
a relationship undoubtedly based on ”trust”. But does, beside
simultaneously declared intention in their communication with the
users, the relationship is also based on the key ethical principles:
truthfulness, frankness, transparency, respect and responsibility? At
the same time, what happens with the platforms for discussion and
the erasing of ”bad comments”, then the respectability on the privacy
for the members, the question of social needs and interests of the
members, the reality of social excluding…
This is just a part of the ethical dilemmas with whom the social media
confronts with, and the ones that the author explores in the text.
Key words: Ethical dilemmas, social media, new media, trust,
transparency, respect.
217
Dejan Donev
th
In the last decade of 20 century, there were drastic changes in
production, distribution and usage of information. The same are consequences
of the rapid technological process, which contains enormous quantity of
potential for expansion in it. More precisely, like Anthony Giddens notes,
”the last decade of the past century finished with what we can call ”a
media revolution”, which implies a new way of introducing informatics
technologies, at the same time imposing new rules and different way
of exploring. Dramatic communication explosion is not showing any
signs of stopping, especially on the open multidimensionality – The
Internet”. (Gidens 1998: 249-250).
This is to say that the developed technologies have forever changed
until then known way of creating, transporting, placing and keeping
communication. Thanks to the progress of technology and the quick
spreading of the Internet (like a medium platform) – which are at the middle
of communicational revolution – the traditional form of communicating
itself, begun to change faster and faster. Classical media (the radio, TV,
telephones) went through one deep transformation, according to which:
”they still take central place in the process of informing and communicating,
but their way of acting and organization started changing” (Eid & Ward
2009: 1–4).
&
So, at the end of the 20th century a connection, a union was made
between traditional media like movies, pictures, music, speeches, the written
word with interactive power of the computer, and the most important of
all – the Internet. The New Media or the so-called ”Third Media” (which
have evolved as a result of Web 2.0 concepts and new media technologies),
are now seen like a part of the changes which have happened and still are
happening on social, technological and cultural level, presenting one part
of the new tehnoculture. In general, ”the basic idea of the whole process is
to overcome the human’s communication to a certain level – to get down
from communicating with one medium, to a one-time communicating with
several media, using large number of human receptors” (Sapunar 1994:
201).
It is so, because they offer possibility of access based on user’s will
towards the content, anytime, anyplace, on whatever digital device, and
so on interactive feedback, creative partaking and creating communities
connected through medium’s content. The thing that separates new media
from traditional ones ”is not the digitalization of the content of the media’s
bits, but also the dynamic life of the content of new media and its interactive
218
ETHICAL DILEMMAS IN SOCIAL MEDIA
relation with media’s consumers” (Гроздановски 2011: 24). That as a cause,
but more important as a consequence, have multiple faster spreading of the
information.
Another important expectation from new media is the ”democratization”
of the creation, publishing, distribution, and consumption of mediated
content. In this sense, ”movies presented through out digital television with
high definition on LCD screens, is still an example of traditional medium.
Respectively new media are not new, only if they don’t contain technologies
that offer digital interactivity, like for example graphical marks which
contain links” (Manovich 2003: 24).
From these assertions a scientific discussion arise, above all, those
of Douglas Kellner, Callum Rymer, and James Bohman – that new media,
especially Internet, provide potential for democratic postmodern public
sphere, in which citizens would get the opportunity to participate and be
well informed without any hierarchical behavior while debating in relation
to their social structure, which means ”new media are kind of computer
technology used like a platform for distribution” (Manovich 2003: 16–23).
With this, the progress of new media, defined like ”further improving
of the electronic devices for communicating” (Sapunar 1994: 201), with
a help from the traffic on Internet, increased the communication among
people all around the world. That gave people a possibility to express
themselves through out blogs, web-pages, pictures and other media created
by the users in so called ”virtual communities based on-line and which
exceed geographical borders, eliminating social barriers” (Flew 2002: 3).
&
In the era of so called ”new media”, ”social media” took its special
and more significant place. In the mass of mixed, contradictory, antithetic
and almost in larger percent confused assessments – what, in fact, are these
”social media”? Like Blossom defines them, it’s about: ”any highly scalable
and accessible communications technology or technique that enables any
individual to influence groups of other individuals easily” (Blossom 2009:
29).
This leads us to an entry for social media like media for social
interaction, using highly accessible and scalable communication techniques.
Social media is the use of web-based and mobile technologies to turn
communication into interactive dialogue. Andreas Kaplan and Michael
Haenlein define social media as ”a group of Internet-based applications
that build on the ideological and technological foundations of Web 2.0,
which allows the creation and exchange of user-generated content” (Kaplan
219
Dejan Donev
and Haenlein 2010: 59–68). Businesses may also refer to social media as
consumer-generated media (CGM). A common thread running through all
definitions of social media is a blending of technology and social interaction
for the co-creation of value.
But, let’s start from the neologism which is formulated by these terms:
”social” and ”media”. Etymologically, the first term is from Latin origin –
”socius” - which means a friend, a partner, while the second one comes
from antique mythology and signifies mediator, communicator. Differently
said:
”social media are one of those phrases that many people think they
should know because it combines two familiar words. I suppose that
anyone know what social means. After all, people are social beings,
relying upon one’s abilities to interact with and influence others in
order to survive. To be social is a desirable thing. The word connotes
something good. Now let’s take the word media. In a traditional sense,
media includes things such as newspapers, magazines, and television.
While the word media does conjure up images of news organizations,
it also brings up impressions of how the news is delivered: via print,
audio, video, and photographs. Each is an important medium used to
engage an audience by telling a compelling story or sharing important
news” (Safko and Brake 2009: 3).
For the first time, the term, in this context and knowledge, was used
by Tina Sharkey in 1997, using it on a form of internet’s contents which
contain members from one community, on what she based and registered
in the domain ”socialmedia.com”. Later, the same is popularized by Chris
Shipley, in context of uniting blogs, wiki-applications, social networks and
related technologies in one new form called ”participating media”.
All previously said explains the fact that social media refers to tools and
platforms which people use on the Internet with purpose to share thoughts,
views and what so ever other information on to each other. According
to Lon Safko and David K. Brake, ”social media refers to activities,
practices, and behaviors among communities of people who gather online
to share information, knowledge, and opinions using conversational media.
Conversational media are Web-based applications that make it possible to
create and easily transmit content in the form of words, pictures, videos, and
audios” (Safko and Brake 2009: 6).
Differently from traditional media (radio, TV, newspaper) which
function like an one-way ”street” because of the fact that the story we may
see, hear or read, and the possibility for sharing a reaction of the same,
is very small – social media, with their interactive character, are the most
220
ETHICAL DILEMMAS IN SOCIAL MEDIA
efficient form of two-way communication allowing ”public’s altitude” to be
”heard”.
Depending from the content and from the way of communicating,
there are several basic kinds of social media: social networks (Facebook,
MySpace), blogs (Twitter), social bookmarks (Digg), sites for sharing
pictures (Flickr, YouTube), sites that contain traveling guidance (TripAdvisor,
WikTravel) etc. In another words, the most popular social media are the
blogs, forums, podcasts, wiki-applications and many more forms of social
networking.
&
In accordance with the thesis that in modern society, public
communicating is performed with mediation from media, and from here
the task of the media to give information to the public and to allow her free
exploring of the thought for certain themes of general interests - in modern
society, like the one we live today, it asserts that the public operates in an
open communicational space in which the same those communicators intend
to charm their own public as much as possible for accomplishing special
goals and interests. The very same today can be accomplished through new
media, especially the new form – ”social media”, which represent a channel
of modern on-line communication, transforming the way of reestablishing
relations and the using of the Internet.
This indicates that social media are efficient where there is a strong
grouping or great interest, which already exists in physical world. That
sort of grouping people has already existed in physical world and these
social media may come as a help for the same group of people for striving
something to accomplish or organize. There can rarely be found some groups
that would be interesting for the on-line world, and then be transported in
physical or off-line world.
Exactly in that sense we can find the ”big meaning”, but also and the
danger from these media, that are temporary, relatively young and maybe
still not enough explored, but from the amount of usage in modern world,
they are quite popular – they become rapidly increasing internet segments
which finds their place and become integral part of the PR and Marketing
strategies to a large numbers of companies and corporations, sport clubs,
agencies and even traditional media. The one becomes more aware of the
meaning and role that social media have, at the same time not viewing them
as competitors, but as one parallel channel for sharing his/her own stories
with the biggest possible public, and as a possibility to see who reads them
and what kind of opinion they have.
221
Dejan Donev
1
It’s own social networking is based on creating ”virtual communities”
– which are founded on certain web-site, and they usually start with one
group of so called ”admins” when they invites members on their lists, coworkers or some friends to join them. In the meanwhile, the new members
repeat the same process, increasing the number of knots and links in the net.
That net presents a new kind of objectivity, transparency, which
now becomes a subject of trust, and where the biggest attention should
be dedicated on building and postulating new forms of protection of the
privacy rights. By that, we put an accent on increased necessity of ethical
consideration and moral deliberation of our own and others acts, in relation
to these media. What’s more, because of the weak control to what is
written or posted on these media, there is one enormous space opened for
manipulation and negative usage. In this sense,
”the use of new media and social networks (e.g. MySpace, Facebook,
LinkedIn, Habbo, Twitter, Nexopia) has implications for society,
culture, and politics that has encouraged researchers to investigate
a variety of related issues such as: social identity, privacy, distance
learning, social capital, socio-psychological effects of the web, misuse
of cyberspace, Diaspora, social status, and access to information.
There have been also numerous incidents of misconduct that have
led to negative and harmful situations, such as: political deception of
constituents, suicide, libel and breach of privacy, cyber-crimes, and so
on” (Eid and Ward 2009: 1).
In another words, good ethics leads to trust and friendships, while
a lack of them can leave you looking over your shoulder. Social media is
no exception. From here the question: does the current media ethics can
answer on these new forms of challenges which appears with this new form
of social connecting, or there should be found a new ways that would help
ethics to act, be implemented, with one cause and above all – protecting
everyone’s dignity as a participant, as well as the objectivity of the same
process?
The possible fields of ethical dilemmas should simultaneously be
located, crystallized and sorted, like this:
1. The abuse of personal data, which distracts from the thought
of creating a profile, beside the fact that, for example, 77 % from
the poll conducted on the younger population on the University of
Minnesota, declared that they have a profile mostly because of the
1
222
The term ”social networking” is certainly a part of what is produced as ”social media,”
but it does not cover every form of social media. As more and more publishing
products offer functions that enable people to keep in touch with one another and have
conversations, I think that we’ll see the term ”social networking” being used to address
a commonly available feature in a number of different types of technologies.
ETHICAL DILEMMAS IN SOCIAL MEDIA
opportunity to make new acquaintance, communicating with friends
from overseas countries and getting information related to education.
(”New Study Examines Use of Social Media in the Classroom” http://
www.sciencedaily.com/releases /2008/06/080620133907.htm.) This
tells that in the ethical deliberation of these media, a special place
should be dedicated, from one side, to privacy rights as a value, and
from another, to privacy like a legal concept, especially on database
and general privacy in the cyberspace2.
2. The usage of interactive networks like a form of social media
marketing because they are new trend and top theme. Advertising
marketing, or form of interactive marketing which becomes more
massive, but also totally personalized and targeted – is the most
powerful up till now!
Social media like Facebook, Twitter and others, have offered to the
users a possibility for interaction and potential influence on thousands
of people. Undoubtedly, social media with their easy-availability
and simple techniques of using, and also more economical then
the traditional ones – for a lot of organizations, became a tool for
communication with massive and global auditorium. Some of the
biggest corporations even recruit external consultants and gurus for
social media, which are developing several strategies and techniques
for more efficient appearance.
As we can say, a lot of people and firms owe their success to one of
those social networks, where they advertised themselves. For example,
on the big informative market, these media offer marketing services
for advertising your firms through creating and implementing efficient
strategy for appearance on social media. The goal is developing
reversible communication with consumers of your product, service,
company or brand and often accomplishing high financial gain for
you against recipients and their ethics.
What’s interesting is that in the era of Google, Twitter, Facebook and
other similar to them, the customers have control of the information
as much as the sellers. Earlier, the buying process was a one-way
interaction between the informed salesman and the interested
customer, and the action was taking place on the market. Today,
social media have enormous influence on customer’s behavior. In one
research, (Stelzner 2009) even 49 % of the sellers have expressed that
social media are the key for their success. Nowadays, everything is
much easier and available, respectively – companies decreased stake
”time”, financial resources and energy, but increased their results.
2
For a illustration, 2010 was alarmant year in relation with privacy on Facebook, when the same
was indangered by Google.
223
Dejan Donev
Simultaneously this means that even as Social Media has quickly
become integral to corporate communications strategy, it also
presents a very, very new model, with new challenges. As in any
new endeavor, questions arise about ethical boundaries. Those
boundaries are rarely marked by a bright line. ”Shades of gray” need
exploration. The companies that use social media should be aware
that their communication with all users should be based on few
key ethical principles (basic for all other ways of communication):
truthfulness, sincerity and transparency, respect and responsibility.
The truth of the sent message can be checked easier than ever, and
selling lies underestimates and offends the public, which may results
as a boomerang coming back and destroying company’s image. Also,
the fact that they ”play on home court” or better said ”own field”
on the medium, doesn’t give them the right for bombing with ten or
more times repeated message or link for new products or services.
Aggressive communication against moderate one, isn’t helping, but
hinders! That kind of communication is treated like spam, and the
spam is never welcomed! We all want to promote our companies
and their products, but there is a difference between reaching out
and spamming Twitter and Facebook with links and promotional
messages. At the end of the day, social medium is one public sphere
where, like in every other place, the contamination is not acceptable.
The platforms for discussion are the best place on social media, for
debates related on company’s themes. And erasing ”bad” comments
it’s not ethical at all. Why, when even ”bad critics can be good ones”?
All previously said, only confirms that computers and internet network
totally change the business scene, the way of experiencing, practicing
and managing the marketing.
3. The larger freedom for expressing through out social media,
contributes for developing debates and raising a general
consciousness. In some occasions, posted opinions and elaborations
are positive enough, and useful, but in more of the occasions, the
users, and even quasi-journalists from these media, ”abuse” rights
for discussions on taboo-themes, to reveal business secrets, to direct
slanders to exactly known profiles, to spread lies and insults, and with
that to ruin the equilibrium of the dichotomy truth – lie. This leads
to a burning clash of interests which for those on which some rights
or some ethical norms are hurt is real, while for those which violates
them, it is imposed, imagined breaking it. In any case, all that leads
to destruction of communication and informing course, to chaos and
mixing of values and criteria in the field of communication, causing
224
ETHICAL DILEMMAS IN SOCIAL MEDIA
national, religious intolerance and hostility, anacrones and anticivilization views on world.
It’s about the dilemma of quantity toward quality. That is to say,
with increasing of the volume of information, the quality decreases.
For example, if at the beginning, bloging was a challenge which
journalists, writers, academics etc. had accepted, today, having a blog
is nothing different from having e-mail. On blogs, everyone can write
anything, without self-introduction. That’s why on a lot of blogs we
can read conspiracy theories, appearance of aliens, the end of the
world, questions about ”high politics”, and all of these laical and
speculative brought, as well as so called ”daily-political” questions as
a space for provoking hate-speech against efforts for creativity, exact
journalism and critical contents, which are not excluded from almost
every country on Balkan peninsula3.
4. The possibility, in accordance to cultural environment,
communicational and political environment in which we live - to
exist and spread hate-speech, because in this sphere is really difficult
to find a way to control or limit this kind of speeches. This is one
real significant ethical dilemma because we are witness to tendency
of tolerating these provocations based on excuse that is all about
excess situations ”in the name of political spark”, or, for enlarging the
definition of the term ”hate-speech” – which in both cases leads to the
unwell!
The cure for this appearance, which is totally opposite from the spirit
of ethical communications, are the aware users like the best filter on
social networks, which, report these kinds of troubles to admins on
social networks, who erase or block those groups or that man, whoever
is responsible for spreading hate-speeches or whatever other kind of
speech that ruins ethical regulations in communicating processes. The
danger that lurks, of course, are the journalists hungry for ”sensation”,
that use these kind of situations received by social media for posting
sensational information to the public, leaving one of the postulates
of journalist profession – the credibility and the relevance of the
information.
5. Today’s experience regard the political praxis, speaks that there
is a possibility of abusing social media, which increases negative
relation. Having in mind the fact that big percent of the citizens visit
social networks, the possibilities for their political manipulations
are even bigger – posting ordered results from polls, for hiding the
3
In Macedonia a tipical example are the cites „Чиста Македонија„, „Да собереме 10.000.000
луѓе кои ја мразат Грција„, „Нож, жица, Сребреница„, Само мртов Шиптар е добар
Шиптар„ etc.
225
Dejan Donev
truth and offering curved picture about the reality; government’s
campaigns with contents close to citizens interests to enchant the
same; presenting political programs based on lies and imagination.
Simply, in these media, you can find anything, and because of the
citizens weak will, they are often valuated as correct and necessary
and we build attitudes upon them. All this suits to those which, not
paying attention on morality, egoistically care for their own interests.
6. What is objective and truthful information and who decides for
that, where is and what is the journalist role in social media? In
other words: Can journalists play around on ”The Dark Side” (stuff
that can’t be verified and thus can’t be published) and still maintain
their ethics, integrity and duty to the public? Is this a case of applying
the rules of a traditional medium to a new one - Journalism 2.0 that
retrieves for new social media ethics?
In this context, till recently, a lot of world’s editor’s offices started
creating new, or making changes to the already existing, above all
ethical codes and regulations for using social media. As Jane Kirtley,
from the Faculty of journalism and communications from Minnesota
University claims, ”media’s companies have to have clear rules, that
must pay attention on whether journalists can use social medium as
for personal so does professional usage, who will they have as friends,
what material can they post on their profiles” (Betancourt 2009)…,
which opens a series of ethical controversies in relation to regulations
which should be carried out by the editor’s offices4.
7. One of the most important ethical dilemmas is the question of online socialization: Is it possible to have some form of socialization
and real experience of some real action without physical presence of
subjects and objects and for what kind of experience it is about - in a
qualitative sense? The consideration of this dilemma is an attempt to
address the problem of human alienation: does humanity has begun
to alienate before the emergence of social media (and their appearance
is just an attempt, a way to save humanity, communication in the 21st
century) or it leads to escapism?
4
226
In addition to ethical commitments, Facebook recently launched a new direction in the operations
and determined that it will strive to become well known and relevant media, something which
can be trusted just like on CNN or BBC. To that end, Facebook established voluntary system of
journalists, people who are well known in the world of journalism and who accepted to share
information from their environment and to worry about the ethics of information shared under
the slogan: ”He who possesses the information is the richest man. But the possibility of having
the information means an opportunity for their abuse. That’s why ethics is the one that should
have the main role in possessing and transporting information”. This page is oficially createdd
by Facebook team - http://facebook.com/journalist.
ETHICAL DILEMMAS IN SOCIAL MEDIA
&
The last two decades have witnessed a rapid transformation of
traditional media into new media that encompasses digital, computerized, and
networked information and communication technologies. Thus, the progress
of computer technology in the last twenty years began to create a number of
ethical dilemmas in all professions and spheres of life. ”This shift has raised
concerns and discussions around the positive and negative implications of
the new media, and other issues such as control of information, volume and
speed of communication, Habermasian democratic public sphere, the global
influence of media conglomerates” (Eid & Ward 2009: 1).
While traditional media have developed their own mechanisms about
the credibility of their information, the new media, i.e. social media, these
and many other fundamental questions (raised by the practices of Internet
and on-line communications) like questions about institutes, laws, habits and
ethics, develops in very different contexts of modernity, where probability
is a privileged category.
Thus, the appearance of the corpus of ethical dilemmas in social media,
especially in relation to current understanding of privacy and protected
rights, plagiarism, piracy, tapping, freedom of expression... – should be
reviewed and more than likely to be redefined. Both professional journalists
and citizen journalists should struggle to re-invent media ethics, and debate
whether and how to adapt existing norms, such as accuracy, verification
and objectivity, to the new media environment. However, despite an initial
clash of values, increasing numbers of responsible journalists offline and
online are developing a media ethics that integrates traditional and new
media practices.
The previously said indicates that the growth of new media means
that journalism ethics is undergoing a difficult transition from a traditional,
professional ethics to a mixed media ethics. It is about the necessity of an
upgrade of media ethics, particularly in the part of social media, ethics
which should be more rigorous toward the traditional, and more successful
toward dealing with ethical dilemmas in social media. It is about a stronger
ethics of responsibility toward facing with the possible consequences!
It is so, because – in an era in which information travels 20 seconds
from one to the other end of the world – today’s media, especially social
media, stand in front of a difficult moral dilemma: the field on which they are
key actors is the right approach for reviewing the trust and moral principles
on which function not only media, but the entire modern society.
227
Dejan Donev
References
Betancourt, Leah. ”The Journalists Guide to Facebook”. Retrieved 26th April 2011. URL:
http://mashable.com/2009/08/03/facebook-journalism/.
Blossom, John (2009). Surviving and Thriving as Social Media Changes Our Work, Our
Lives, and Our Future. Indiana: Wiley Publishing, Inc.
Eid, Mahmoud & Ward, Stephen J. A. (2009). Editorial: Ethics, new media, and social
networks. Global Media Journal - Canadian Edition, 2(1): 1–4.
Flew, Terry (2002). New Media: An Introduction. Oxford: Oxford University Press.
Gidens, Entony (1998). Sociologija. Podgorica: CID.
Гроздановски, Љубиша (2011). Политичката пропаганда и новите медиуми. Скопје:
Правeн факултет, магистерски труд.
Kaplan, Andreas M. & Michael Haenlein (2010). Users of the world, unite! The challenges
and opportunities of Social Media. Business Horizons 53 (1): 59–68.
Manovich, Lev. (2009). New Media From Borges to HTML. In: Noah Wardrip-Fruin &
Nick Montfort (eds.). The New Media Reader. Cambridge: Massachusetts. (13–25).
”New Study Examines Use of Social Media in the Classroom”. Retrieved 26th April 2011,
URL: http://www.sciencedaily.com/releases/2008/06/080620133907.htm.
Safko, Lon and David K. Brake (2009). The Social media bible: tactics, tools, and strategies
for business success. New Jersey: John Wiley & Sons, Inc.
Sapunar, Marko (1994). Osnove znanosti novinarstva. Zagreb: Ehopa.
Stelzner, Michael (2009). ”Social Media Marketing Industry Report: How Marketers Are
Using Social Media to Grow Their Businesses”. Retrieved 26th April 2011, URL:
http://www.whitepapersource.com/socialmediamarketing/report/
228
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
Ivana Stojanović Prelević
Faculty of Philosophy
University of Niš
ivanas@filfak.ni.ac.rs
UDK: 070:004.738.5
004.946
INTERNET AS CREATOR OF NEW ALTERNATIVE
FORM OF CULTURE AND SUBJECTIVITY
Summary
Contemporary, postmodern culture follows technological
development. When we are talking about contemporary cultural
identity, discourse about internet is unavoidable. Mark Poster thinks
that internet is not just an instrument but it makes new environment
as virtual reality. Author explores the difference between forming
subjectivity by television and forming subjectivity (or subjectivities)
by internet (focus is on virtual reality). Does virtual reality create
needs for play and possibility to go back to childhood, or it fulfills our
spiritual needs? Author tries to answer this question. He thinks that
effects of virtual reality can be dangerous if it presents escape from
reality. A linguistic perspective will help us to determinate internet
culture. David Crystal reminds that the language of internet is ”writing
speech”. Here it will be explored what Net-speak can tell us about
contemporary culture. Result is that contemporary culture creates
new culture, fragmented identities and possibility of new experiences.
Key words: contemporary culture, virtual reality, subjectivities,
language variety, Net-speak
Introduction
We are living in media era. Our mode of life is determined by media. If
we consider audio visual media – television and internet and their effects on
people identities we can see some differences. Television has one window
on the screen, and it shapes our attitudes in one way, often manipulative.1
It seems that television makes rational and individual persons, or perhaps
people which think that they are rational. Internet has lot of windows, and
1
Digital televison and teletext have the same functions as internet. They give us possibilitie of
choices. In that case, we can say that television makes fragmented identities in the same way as
the internet.
229
Ivana Stojanović Prelević
it makes fragmented identities. Theorist Mark Poster thinks that internet
makes new environment and completely new identity.
Every culture has its own language. Internet creates new language
– Net-speak. David Crystal (2006) says that there are seven varieties of
language: electronic mail (e-mail), chat groups, virtual worlds, World Wide
Web (WWW), instant messaging, Blogging and Net-speak. All of them
have specific characteristics, but we find that a virtual world makes biggest
changes on people’s identities. One of the reasons is a possibility to return
to childhood and experience our dreams and imaginations. That can be
dangerous if our new experience becomes an escape from reality and an
alternative for our real life.
Net-speak belongs to speech and writing. Because of that, when we
talk about Net-speak it is necessary to analyze speech acts. To understand
a speaker it is necessary to understand the meaning of his utterance, which
we will call in this paper e-utterance. If we cannot see our conversationalist,
it is difficult to determine meaning of utterance. Often, we do not know our
conversationalists. Because of that, Net-speak has lot of terms by which a
user can show expressions and feelings. Some of them will be present in
this paper.
Contemporary culture and ethic
Three universal definitions of culture are: ”ideal” definition,
documentary definition and the social one. According to the first, culture is
a process of human advancement, advancement of absolute and universal
values. The second definition defines culture as collection of mind work
and imagination. And the last one describes culture as a mode of life that
has some value and meaning. All of these definitions completely describe
some work or period, Raymond Williams thinks (Vilijams 2008). But, we
can divide definitions of culture in this way: classic and modern definitions.
Classic definitions are ideal definitions. Modern definitions have roots in
anthropology; they are social definitions. Culture as aesthetic beauty shaped
in opera, ballet, arts and literature was attainable for minority. It was elite.
But, later, elite and common people begin to meet in the amusement parks
and horse races. Common people begin to read books, newspapers, and enjoy
arts. When TV came, just minority watched it. But today most people have
television and enjoy it. The same happened with the appearance of internet.
Until 1990 internet was used by government, educational institutions and
private industries, but after the 1990 there were 30 million users all over the
world. Also, there are big inequalities between internet users: poor people
cannot use internet, and in high development countries rich white people use
internet more than black people. If we accept modern definitions of culture,
230
INTERNET AS CREATOR OF NEW ALTERNATIVE FORM OF CULTURE AND SUBJECTIVITY
which define our culture as a mode of life and its meaning and value, we
can describe shortly our contemporary culture. We are living in the era of
media. Our attitudes and identities are shaped by media and media culture.
But media culture has its own characteristics. Its main feature is that media
culture is commercial and it produces consumerist society. As part of this
culture, we become consumers of values that media serve to us. But we do
not think that people become passive public! No! As rational beings, people
could be critical users and have a distance. They have possibility of choices.
They decide what channel they will be watching, they decide what virtual
world to visit, they decide which radio station they will be listening to.
Caspar Maze suggests that it is good for children to know media grammar.
This knowledge is useful for all people. Current themes of theorists of
culture are media educations and need for ethics.
What about ethics today? Ethics is very important for culture. Books,
fairy tales, comics, films tell us a story about battle between good and evil.
This element also exists in virtual worlds and games. Also, virtual culture
could picture human relationship towards traditional values, or sensitivity
towards poor people or unhappiness. People talk about these problems on
Facebook, give comments, put pictures on the screen and so on. Many
theorists ask if it is possible to learn ethics. Journalists have ethic codes, but
they must first learn the theories of moral. Just as journalists decide by their
own ethic how to act in some situation, so do common people. We can be
utilitarian or Kantian, but that depends on our moralism – which is shaped
by social values and acceptance.
Language variety
Our language is determined by situations. We speak in one way
at dinner, in another way in the street, or at the court and so on. Some
elements of our speech are changed when we go to court, when television
commentators present some act, or when reporters report about an event
in a country etc. A variety of language is a system of linguistic expression
whose use is governed by situational factors (Crystal 2006: 6). Also, it
includes speech and writing, regional and class dialects, creative linguistic
expression like in literature and so on.
Contemporary society uses internet communication as a necessary
form of communication; it is necessary for students, professors, journalists
and for all people who want to be up to date. Spoken language has only a
limited presence on the internet, through films, video clips, videos.
As we mentioned, David Crystal differs seven internet usage
situations: electronic mail (e-mail), chat groups, virtual worlds, World Wide
Web (WWW), instant messaging, Blogging and Net-speak. ”E-mail is the
231
Ivana Stojanović Prelević
use of computer systems to transfer messages between users – now chiefly
used to refer to messages sent between private mailboxes (as opposed
to those posted to a chat group)” (Crystal 2006: 11). It takes very small
internet space, for example, we can go on one page on the Web and send
twenty mails. E-mail is fast as telegram and letters, undoubtedly. E-mail
reminds of telephone dialogue, or of informal conversation and informal
letters. It is good because it is chief communication, faster than letters, but
it has some boundaries. It is not a kind to break off a relationship or to report
family death by e-mail. But people can send CV for jobs, or report about
conferences and so on.
Some of theorists write recommendations for conversation via mail.
”There is no way of controlling an e-mail, once it has been sent; nor is there
any way of knowing who will eventually see it or edit it. The e-mail guides
are thus very emphatic in their advocacy of caution: Don’t write anything to
or about another that you would not feel comfortable saying face to face”,
Crystal citied Flynn and Flynn (Crystal 2006:132). Or just: ”Watch what
you say, Big Brother is watching you”, as Angell and Brent caution (Angell,
Brent 1994: 6).
Chat groups are continuous discussions on a particular topic,
organized in ”rooms” at particular internet sites, in which computer users
interested in the topic can participate (Crystal 2006: 11). Crystal differs
two situations here: synchronous and asynchronous. In the first one, a user
enters the chat room and makes conversations in real time. They can enter
one room, but if they have good communicative skills they can open more
than one room. ”In an asynchronous variety, interactions are stored in some
format and made available to users upon demand, so that they can catch
up with the discussion, or add to it, at any time-even after an appreciable
period has passed”(Crystal 2006: 12). Chat has some overlapping with
e-mail. But chat communication involves several people, who exchange
mails. In a synchronous chat users join in conversation in real time. The
online members see what communicators talk about, after their speech. In
asynchronous chat, message goes to a central address, but it is then stored in
some format and made available upon demand. The members of chat groups
have the same interests or aims. They can be professionals or amateurs. But
there are a lot of people who just want to talk or to play games. Identity and
responsibility of members are different. Some groups insist on real names,
and some not. Chat groups can be domains of monologues and dialogues,
speeches, formal debates, presentations and so on. In their studies Brever
and Davis wrote: „There is no guarantee that a sender E, responding to
message A, has read any of this messages B, C, D which may have been sent
to the group in the interim. Indeed, E does not know whether A will read E’s
respond –or whether anyone ever will” (Davis, Jeutonne 1997: 62).
232
INTERNET AS CREATOR OF NEW ALTERNATIVE FORM OF CULTURE AND SUBJECTIVITY
The next variety is virtual world, which means imaginary world,
where people can enter to engage in different social interactions. These
social interactions are linguistically or symbolically determined. Famous
virtual worlds are Facebook, MySpace, Twitter and so on. World Wide
Web is the complete collection of all computers linked to the Internet
that hold documents. It contains games, news reporting, creative writing,
encyclopedic references and so on. Instant messaging service allows
electronic conversation between people who know each other to take place
in real time (Crystal 2006:14). There are systems of messengers, Instant
Messenger, Yahoo, MSN Messenger and so on. Blogging is a distinctive Web
application. Blog is shortened form of weblog. There are diaries, from brief
notes to extended essays; some are monologues, and some are interactive.
These seven situations are not entirely mutually exclusive. Many websites
contain discussions, e-mail links and so.
Net-speak
We learn in school how to write letters, essays, requests and other
forms or stories. Now, we have a new form of communication – internet
communication, which includes special form of speaking – Net-speak.
Net-speak differs from situation to situation: conversation via mail, in chat
rooms, to construct an effective web page, or to socialize in a virtual world.
Recommendations about Net-speak are only beginning to be
formulated.
”Market research companies are investing a great deal to discover
how people react to different web page configurations. Psychologists
are beginning to probe the kinds of problem which affect individuals
who engage in unconstrained fantasy play” (Crystal 2006: 17).
The term „Net-speak” is an alternative to „Internet language”, or
„Netlish” derived from English, or cyber-speak. From Crystal’s perspective,
net-speak is broader than Web-speak, he thinks:
„On the Internet, as with traditional speaking and writing, the language
that individuals produce is far exceeded by the language they receive;
and as the Internet is the medium almost entirely dependent on
reactions to written messages, awareness of audience must hold a
primary place in any discussion. The core feature of the Internet is its
real or potential interactivity” (Crystal 2006: 20).
Traditional speaking is opposite to electronic communication, as real
life is opposite to a virtual reality. Net-speak contains a lot of new suffixes,
terms and signs: Dot com, (from commercial), .pro (from professional), or
233
Ivana Stojanović Prelević
@, e-books, e-cards and so on. Paolillo (1999) said that if we want to know
how internet shapes our language, it is necessary to see properties of seven
varieties of Netspeak.
Linguistic capacity is determined by keyboard and screen. Manovich
(Manovič 2001) described the relation between screen and users. It is sure
that screen wants to ”swallow” users. Cinema, TV screen or today screen
connected with Network, all of them have the same function to make new
reality different from ”real reality”. This new reality is presented on the
screen and by special effects on the screen users have a feeling that they
participate in that reality. Often this world is fiction, which has its own laws.
But that fiction can be true, and that truth is different from truth of the real
world. If we are participating in this fictional world, we are participating
in fictional truthness. Sender and receiver are constrained linguistically by
the properties of the Internet software and hardware. Elmer Dewitt names
Net-speak ”written speech”. Hale and Scanlon (Hejl I Skenlon, 1999) said
that the maxim of Wired style is: ”Write the way people talk”. David Crystal
asks: Which people?
If we want good conversation, it is necessary to understand speaker’s
utterance. In internet communication we could talk about e-utterance. Some
theorists will say that to understand meaning of some utterance, the hearer
must understand literal meaning, and for some others it is necessary to
recognize speaker’s intention (Grajs, 1989). Psychological articulations of
meaning are emotions, intentions, beliefs and thoughts. They are important
for pragmatically oriented theorists. We know that internet communication
includes speech between unknown speakers, then it is difficult to recognize
intention, or we cannot see our conversationalist always and nonverbal
communication is impossible. Often people are not sincere, which could
produce bad conversation. But these difficulties also exist in everyday
conversation. What is, then, special characteristic of Net-speak? Internet is
mass-communication, which is global phenomenon. This communication
has its own language – Net-speak and culture.
Net-speak belongs to speech and writing. Web behaves like traditional
written (literary, journalistic or scientific) texts. Contrary to the Web, e-mail,
chat groups, virtual world’s thoughts are expressed through writing. On the
Web, people give comments to the writers as if they communicate face to
face. E- mails are writing. But they are not letters, they are mail. It could be
reminiscent of speech, we can send regards, or say ”Hello” to someone, we
can inform somebody about something. But in chat rooms we are speaking
as if we are doing that in virtual world.
D. Crystal (2006) found several differences between Net-speak and
face-to-face conversation. The first is the lack of simultaneous feedback.
Message is not sent when we are writing it on the screen, and second, it
234
INTERNET AS CREATOR OF NEW ALTERNATIVE FORM OF CULTURE AND SUBJECTIVITY
is not possible for people to react while message is being typed. Another
difference is the rhythm of conversation. Rhythm of net conversation is
slower than in speech situations. Conversationalists can tolerate two or
three seconds delay. Delay of ten seconds can make frustration. Speaker can
think that the right moment is missed, and from the recipient’s point of view
reaction can be ambiguous, as there is no way of knowing whether the delay
is due to transmission problems or to some sender’s attitude. Secondly, Netspeak lacks facial expression. There are signs for positive and negative
attitudes: : ), : ( . Also, there is a list with hundred signs of emotions, jokes,
sympathy, good mood and so.
Here are some of them:
8-) User is wearing sunglasses,
B:-) User is wearing sunglasses on head,
:*) User is drunk,
:-[ User is a vampire,
:-@ User is screaming,
%-( %-) User is confused,
:-o 8-o User is shocked, amazed,
:-] :-[ User is sarcastic.
Net-speak is close to speech, except that we are using smiles and
abbreviations, which we do not use in essays, journalistic texts and so on.
We will show another difference, and it is the lack of reaction signals as
mhm, mmmm, oh and comment clauses, such as you know, you see. Theorists
describe these as result of cold, distant and antagonistic conversation.
Identities in a virtual world
In virtual world, subject matter is not real – it is totally imaginary. The
focus of virtual worlds are characters and places of virtual world. It looks
like world in any films, or books. It is different from theater; in a theater
play we could have contact with real people- as in performance, or when the
actors say something to public. Virtual world can have different concepts
of fantasy world: horror, thriller, science fiction. They are played by users –
two or more. Each user creates its own character and shape.
The common generic designation of virtual world is acronym
MUD. This term has had two glosses. „It originally stood for „multi-user
dungeon”, in the popular mind reflecting the name of the leading role play
fantasy game devised in the 1970s, and still widely played „Dungeons and
Dragons” (Crystal 2006: 179). Virtual worlds could be lots of things: sports
center, park, business center and some imagined place. People can chat, but
235
Ivana Stojanović Prelević
they have a new identity. People interact in real time and make text-based
communication.
Virtual world is an alternative world, which has its own culture and
rules. We could have two or more alternatives in this space. This world
makes people happy. If they do not have a job, in virtual world they could
have, if they do not have a nice house, in this space they could have a big
house, housekeeper, swimming pool. Everything that is difficult to do in
real world, becomes possible in virtual. But people will be happy in virtual
world, but in real they will be only satisfied. Before the computers appeared,
books and films were our inspirations and shapers of our dreams. Internet
gave us the possibility to experience what it is like to be a robot, a dragon,
ghost and everything that we imagined when we were children. Are we
are now happy because our childhood exist longer? Young people become
children again. They are playing with their own dreams and imaginations.
Is not that escape from reality? What about our spirit and spiritual value?
First, virtual world could present escape from reality but it doesn’t need
to. If we use virtual world just for entertain, it is not dangerous. Second, it
presents technical innovation and new form of communications – virtual
communication. The virtual effects are strong because of power of mediavisual effects, sound effects, and because of that, virtual world presents
an alternative which is not expensive and is often accessible. Mark Poster
thinks that the culture is simulated, because media changes things and
transforming original identities in their referentiality (Poster 2008: 546).
Conclusion
Internet, with its own language, functions and spread, presents new
culture, which is alternative for many people. Is it that culture real? We
could say yes, inasmuch it affects our real lives. We can be creative, active
in real social life, to communicate with famous writers and philosophies.
We can make profit on the internet, call people for conferences, and we
can be someone else: Batman, boy, princess and so on. We are consuming
all, or some varieties of language on the internet, and shape our mode
of life, modern and fast. Productiveness, speed and variety are values of
consumerist society.
Net-speak is a new language. It is written speech. On one hand,
it looks very lively and pragmatic, and on the other, it looks cold. This
language has specific properties: there is no simultaneous feedback, rhythm
of conversation is slow and Net-speak has new symbols. Unless it is about
essays, conversationalists often talk very fast and clear, with the same
amount of words as in the real world, or less.
236
INTERNET AS CREATOR OF NEW ALTERNATIVE FORM OF CULTURE AND SUBJECTIVITY
Virtual world is new world for people. In this world, people could
create many identities. It is a new experience; different from the experience
that TV gave us. Affected by TV we could imagine, for example, that we are
avatars, or we couldn’t, if we do not have good imagination. Affected by the
virtual world, everybody could be avatars in an alternative world, with all
of their characteristics.
References
Angell, David, and Brent, Heslop (1994). The elements of e-style. New York: AddisonWesley.
Crystal, David (2006). Language and the Internet. New York: Cambridge University Press.
Davis, Boyd H., Jeutonne P. B. (1997). Electronic dscourse: linguistic individual in virtual
space. Albany, NY: State University of New York Press.
Grice, Paul (1989). Studies in the Way of Words. London: Harvard University Press.
Hale, Constance and Jessy Scanlon (1999). Wired style: principles of English usage in the
digital age. New York: Broadway Books.
Hebdidž, Dik (2008). Potkulture-značenje stila. U: Jelena Đorđević (ur.), Zbornik: Studije
kulture. Beograd: Službeni glasnik. (286 – 317).
Manovič, Lev (2001). Metamediji. Beograd: Centar za savremenu umetnost.
Paolillo, John (1999). The virtual speech community: social network and language
variation on IRC. Journal of Computer-Mediated Communication (4). URL: http://
www.ascusc.org/jcmc/vol4/issue4/paolillo.html.
Poster, Mark (2008). Postmoderne virtuelnosti. U: Jelena Đorđević (ur.), Zbornik: Studije
kulture. Beograd: Službeni glasnik. (539–554).
Vilijams, Rejmond (2008) Analiza kulture. U: Jelena Đorđević (ur.), Zbornik: Studije
kulture. Beograd: Službeni glasnik. (124–134).
237
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
Vladislava Gordić Petković
Department of English Language and Literature
University of Novi Sad
[email protected]
UDK: 82:004.738.5
141.72:004.738.5
WOMEN IN THE CYBERSPACE: VIRTUAL VOICES
AND CYBERRITUALS OF WOMANHOOD1
Summary
The paper will examine the ways intimate and public histories of
women are created and circulated in cyberspace, as well as the ways
virtual voices are constructed in cyberculture. Jelena Lengold’s novel
”Baltimore” recounts a cyberritual of womanhood which transforms
Edgar Allan Poe into a ”virtual unknown”: he turns into an imaginary
friend and lover of a woman in Belgrade, into a virtual body reflected
in the eye of a web camera in Baltimore, the actual city reverted into
an allegory of death and the land of Never More. The identification of
the women’s social self in Lengold’s novel will be contrasted to the
social and cultural reconstruction of motherhood in David Albahari’s
novel ”Bait” and to bleak dystopian feminine gospel in ”The Gospel
According to A Thirsty Woman” by Mirjana Novaković.
Key words: cyberspace, cyberrituals, informational technologies,
women’s writing, womanhood
The challenges that women have had to face in their attempt to create
and circulate their versions of intimate and public histories are much older
than computers and informational higways. In the history of the oppression
of women and other groups on the margins of society, the language and the
tools of patriarchy have naturally forced the creation of resistance.
New technologies have readapted and reinforced systems for
capturing the multitude of voices at the margins, and cyberspace has offered
new ways to construct gender and identity by helping us transcend our
grounded identities. This transformation became necessary within a new
media environment, which posseses capacity to represent a virtual unknown
and to offer the means for women to transgress restrictions.
1
This paper is an outcome of the research project ”Digital media technologies and socioeducational change” (Project No. III 47020) which is implemented with financial support from
the Ministry of Education and Science of the Republic of Serbia
239
Vladislava Gordić Petrović
In 1936, philosopher Walter Benjamin published his influential essay
”The Work of Art in the Age of Mechanical Reproduction”, in which he
mused on what kinds of collective experience might replace the solitary
appreciation. Several decades later, in 1970, sociologist Alvin Toffler coined
the phrase ”futureshock” to describe a psychological state experienced by
those who faced with enormous changes in a short period of time. The speed
and perfection of contemporary digital culture resulted in discarding predigital formats as inefficient and obsolete. Tweeting, blogging, browsing
and networking became verified strategies in women’s activism. However,
the cyberactivism of women should not imply the uniformity of goals and
interests. Dona Haraway, who conceived the metaphor of a non-monolithic
identity of a cyborg, half-machine and half-person which travels within
cyberspace, wishes to offer a political strategy for diverging interests.
Haraway was the first thinker who advocated creating coalitions based on
affinity instead of identity. Her concept of the cyborg is a rejection of rigid
boundaries, which is the only thing the strategies of women’s activism have
in common.
Women meet with several challenges in the world of the Web. First of
all, they have to observe the gap between those who have access to the new
information technologies and those that do not, bearing in mind that there
is always a risk that women might slide into a world divided between the
info-poor and the info-rich. Second, women must ensure that the star-like
potential of informational technologies is directed towards enhancing human
well-being rather than strengthening existing power monopolies. What is
also of great importance is not only a question of having large number of
women users of information technologies, but of their being partners with
men in adapting the cyberspace so as to solve the crucial issues of status,
identity and power.
With its capacity to create and connect, cyberspace encourages
women to participate in designing and implementing models of economic
development, ensuring that different cultures coexist without conflict.
Cyberspace provides the sense of trust, solidarity, partnership and
collaboration for women who are rooted in their local culture and want to
have their share of global civil society.
Communication may involve the exchange of meanings or
information, but it always does so within a social relationship that has its
own qualities and constraints that intertwine with those of communication
(Hook 2011:1). The virtual voices of woman who are reconsidering
their identities in cyberspace are growing stronger and more articulate in
media, art and culture. Hot topics in global poverty policy of today are
health, agriculture, trade and investment, also education and development
assistance. Lack of access to quality education is preventing millions of
240
WOMEN IN THE CYBERSPACE: VIRTUAL VOICES AND CYBERRITUALS OF WOMANHOOD
people from escaping the cycle of extreme poverty around the world. For
instance, most of the 67.5 million children still out of school are amongst
the poorest and hardest to reach. More than half of them are girls, and most
are living in countries in conflict and in rural areas; many poor families need
their children (especially daughters) at home to help with chores including
farming or collecting water. Women are too often disempowered and
burdened by the strains of productive work, the birth and care of children
and other household and community responsibilities.
Transnational economic models have created an illusion of diversity
but the global strategies of fighting poverty and lack of education and
communication need to differ in order to reach the local communities.
Probably the best ”trick” of diversity and multiculturalism can be observed
in the Barbie doll. It changes colours and garments, impersonating an
Indian, Hispanic, African American or a Mongolian woman (in 2009 even
a Totally Tattoos Barbie was launched), but its hips, waist, facial lines and
proportions remain the same.
A strategy of promoting women’s economic, political and cultural
status which substantially differs from the false diversity of the Barbie
doll is documented in the article by Marisa Rius, ”Crossing Borders: From
Crystal Slippers to Tennis Shoes”. In Tijuana, right at the border between
Mexico and the US, while queuing at the American consulate sometime
in 1997, she was invited to a birthday party of young girl. In the rural
areas of Mexico, becoming fifteen years old is an event which borders on
a ritual of womanhood, only seemingly associated with a presentation of
a young girl to the society but actually representing a developing woman
ready to marry. What Rius witnessed was a rite of passage transformed
into a cyberritual of entry into structures of knowledge, power and identity
that substantially differed from the traditional role of a dutiful daughter of
patriarchy. The present to the birthday girl was a computer with modem: for
Rius, such a present might mean that the young girl will negotiate with the
cultural expectancies more confidently once she has entered cyberspace and
understood her cyber-possibilities:
How do cultural scenarios change when dining rooms are ”crowned”
with a computer next to the refrigerator? How do women deal with their
cyberskills vis-a-vis patriarchal laws and patriarchal language in mixed
cultural locations? What happens to women at the border, at the limits of
cultural hybridity and frontier technologies? (Harcourt 1999: 27)
The answers to some of these questions stem from the idea that the
wish to correspond and communicate is engrained into all technological
projects that are supposed to improve the quality of our life.
A bleak dystopian vision which counterpoints idyllic reality described
by Rius establishes itself in literature when least expected. The long gothic
241
Vladislava Gordić Petrović
story ”The Gospel According to A Thirsty Woman” by Serbian writer
Mirjana Novaković describes a menacing social and religious turmoil in
the year 2000, when a society which advocates equality at the cost of the
identity loss becomes threatened by a silent advent of a female goddess that
walks on water and advocates diversity, as well as imperfection.
The Female Christ can be perceived by her followers only: she is a
virtual entity reduced to a distant voice or an elusive touch. As an epitome of
human imperfection, she assumes the shape of a bespectacled ragged young
girl, very plain looking and not attractive at all since, unlike the citizens of
the Open Society, the Messiana has never been subjected to either genetic
modification or plastic surgery. The narrator, who has been indoctrinated
by the Open Society to prioritize the appearances, pities her for being
”tragically ruined before her life even begun”, shocked to learn that ”that
there is someone who has less, who is worse off, doomed to inherit all of her
parents’ inadequacies” (Novaković 1996: 59).
The story is set in a nameless city once known as Belgrade, where
people are forbidden to use both the personal and proper names, but obliged
to undergo plastic surgery and genetic modification in order to achieve
faultless physique. The dismal state dubbed Open Society advocates the
dissolution of family ties, ordering its citizens to live in self-sufficiency and
detachment, without friends and relatives.
Quality education in such a state is an unachievable goal, as students
are consequently encouraged to study as little as possible, using their
portable arm-joint computers that provide access to all kinds of information
they need without much effort. Technology is used to reinforce the motives
of intellectual laziness, listlessness, and overindulgence, and also to point at
erosion of standards, values and ideals. Computers thus provide a strategy
of criticizing a culture of uniformity which subdues individuals without
offering an alternative, but also hint at the anomie induced in the Serbian
lost generation of the nineties.
The Open Society serves as a metaphor of the oppression against
women and their feminine gospel: while breaking family bonds, eradicating
marriage, advocating rational thinking and an unnatural equality, this
Orwellesque world also attempts at erasing gender differences. Thus the
female construct of love, compassion and commitment embodied in the
female Messiana has to work in secret, through imperfect individuals
struggling to make the world safe for diversity.
Honesty between women was a cherished ideal in the era of feminism,
and writing letters became a strategy of confession and purgation, the
first way to create an intimate archive that contains women’s narratives.
Correspondences survive as a powerful record of women’s willingness to
build the relationship among themselves. Traditionally, letter writing has
242
WOMEN IN THE CYBERSPACE: VIRTUAL VOICES AND CYBERRITUALS OF WOMANHOOD
been seen as part of the ritual of literate femininity, and this paradigm
holds in relation to twenty-first-century e-mail habits. The same as letters,
computer technologies help crystallize the idea of the relational self as a
feminist ideal (Jolly 2008: 3).
The motives of communication, technology and confession are related
in David Albahari’s ”Bait”, a novel about exile, memory and inheritance.
The audio tapes, brought to Canada from the Former Yugoslavia by the
main character, contain his mother’s personal history. The narrator of ”Bait”
hears his mother’s voice speaking in his mother tongue ”across time and
outside of life” (Albahari 1996: 93), equaling her voice to an urn containing
the ashes and a substitute to reality.
For the narrator’s mother, ”history had been a fact, a mallet that with
inexorable precision had come down on her.” (Albahari 1996:20) Born in a
small Bosnian town, she got married in Zagreb to a communist Jew from an
Ashkenazi family, and converted to Judaism at the beginning of the Second
World War. In order to escape the Holocaust that started in Zagreb, the
family moved to Belgrade, but the father was sent to a concentration camp
and killed. The narrator’s mother has to represent herself as an Orthodox
Serb again, in order to save the lives of her children, and her manipulations
with her identity go on. ”I never stopped being a Serb, nor did I renounce the
Jewish faith then. In war, life is a document. What was written on the paper,
and on all my papers, still said that I was a Serb” (Albahari 1996: 28). At first
forced to change her identity because she ”did not exist” for her husband’s
family, the narrator’s mother had to revert to the ”old,” abandoned identity
which suddenly provided her with an existence in the historical context. The
Balkan identities thus seem to be absolutely inconvenient: they are subject
to change, they must be adopted and renounced, lost and found.
The impossibility of self-identification in the Balkans seems to be as
absurd as the postmodern transfigurations of identity: the narrator’s mother
was born shortly before the fall of the Austrian-Hungarian monarchy and
saw the birth of a new country, which first became the Kingdom of Serbs,
Croats, and Slovenians (1918), then The Kingdom of Yugoslavia (1929),
only to – shortly after World War II – turn into the National Federative
Yugoslavia, and then the Socialistic Federative Republic of Yugoslavia that
fell apart in the 1990s. The changes of the name and the political system
denied the possibility of the formation of a fixed identity. The disintegration
of the private self is influenced by the social-political discourse in a tragic
way. In the case of the identification of the Balkans the playfulness and
experimental potential of the postmodern identities are irretrievably lost to
a dismal threat of social exclusion.
Serbian writer Jelena Lengold casts unassuming accounts of ordinary
lives with an ambition to discuss the tricky and ambivalent concept of
243
Vladislava Gordić Petrović
everlasting love rather than engage into questioning the turmoils of history
or impasses of gender inequality. Her female characters belong to a paradigm
of recurring traits: their fear of happiness is almost as unbearable as their
fear of death, while their intense awareness of love’s fragility and inability
to last forever stems from their turbulent family histories. Lengold’s female
characters are obsessed with the gender-linked miscommunication, with the
unbridgeable gulf between men and women, especially between husbands
and wives. Not yet estranged but already far from burning with desire for
each other, the couples in her fiction try to redefine their relationships,
looking for excitement in communication and sometimes even using new
technology and novel mass media formats of communication in order to
rekindle the flame that has long burned to ashes.
A particular rendition of a cyberritual of womanhood can be found
in Jelena Lengold’s novel ”Baltimore”. In a seemingly simple plot dealing
with a woman writer’s fighting a creative crisis, there is an unexpected twist:
the solace for futile life and inspiration gone dead can be found in a specific
union of literature and technology. In the narrator’s imaginative territory,
the identity of Edgar Allan Poe is transformed into a ”virtual unknown” – an
imaginary friend and lover whose elusive figure exists only in the eye of a
web camera. The wordscape of the novel suggests that the pursuit of love
turns into a journey towards death, transforming the virtual and fictional
Baltimore into an allegory of death and the land of Never More.
”Baltimore” portrays a woman in her mid-forties who is feeling
lonely and adrift within her marital bliss gone sour, trying to settle a
strained relationship with her mother and fight writer’s block. At quarter
past two every day she is at her computer, watching via web camera a man
in Baltimore heading off to work, quarter past eight his time. The nameless
narrator invents a biography of the Baltimore man, names him Edgar after
E. A. Poe, constructs his quotidian routine and emotional history. She
never considers the possibility of meeting her imaginary friend Edgar in
person, since she is convinced that the deepest bonds are created between
strangers – ”the more your nearest and dearest love you, the lesser their
wish to know who you really are,” (Lengold 2003: 63) therefore the most
intimate friendship springs where people know nothing of one another. This
proposition empowers the cyberspace with countless possibilities denied
in everyday life offline. Therefore only a fictitious, virtual character in
the novel ”Baltimore” is endowed with a name and a history: the narrator
remains nameless as well as her husband, her mother and her psychoanalyst.
The only exception to the rule is found when the narrator gets involved in an
online romance with a young man: her short-lasting virtual self constructed
as a sexual predator and dominatrix goes under the name of Lucy. The affair
in real life that results from the virtual encounter is brief and insignificant,
244
WOMEN IN THE CYBERSPACE: VIRTUAL VOICES AND CYBERRITUALS OF WOMANHOOD
not a feasible way to compensate passion and romance missing from her
marriage and is quickly forgotten. The reader is even mislead to believe
that the sexual adventure might have been nothing short of an emotional
idealist’s wet dream.
Lengold character’s need to comunicate is reflected in her secret
desire to see her own reflection in Edgar’s eye. At times she almost manages
to meet his gaze when he smiles into the survaillance camera. Although she
constructs his life and daydreams of their affair, this is not another fantasy
of a perfect love or a simulation of an alternative life, since ”Baltimore”
more often than not refers to death, articulating heroine’s strong belief that
perfect love and the extinction of life make an indissoluble whole. In the
end of the novel, the heroine makes one puzzling remark which questions
both her destiny and her sheer existence: ”Nobody will ever know why I
went away, where I went and what became of me. Some will try to find the
clues in my first and last novel. They will start looking for me in Baltimore,
but in vain.” (Lengold 2003: 102)
The wordscape of the novel offers an explanation that search for love
and devotion has only been a part of journey towards death. Baltimore is
thus not only a point on the virtual map, not only a fantasy about Mr Right,
not a sexual simulation or stimulation, but rather the Poesque land of Never
More. Lengold weaves an intimate history dealing with a cyberritual of
womanhood, differing to a great extent from the historical and cultural
reconstruction of motherhood in Albahari’s novel and the bleak testimony
of a failed women’s uprising in Novaković’s story. What is common to these
three authors is the acute awareness that technology offers multiple ways of
dealing with women’s histories. Both new and old technologies can be used
to capture the multitude of women’s voices, and cyberspace has offered new
ways to construct gender and identity by helping us transcend our grounded
identities, the same as the young Mexican girl who got her first computer
back in 1997.
245
Vladislava Gordić Petrović
References
Albahari, D. (1996). Mamac. Beograd: Stubovi kulture.
Burnett, G., Buerkle, H. (2004). Information Exchange in Virtual Communities: A
Comparative Study. JCMC, 9 (2).
Crystal, D. (2001). Language and the Internet. Cambridge: Cambridge University Press.
Gordić Petković, V., Karanfilović, N. (2008). Landscapes and Wordscapes: History, Story
and Memory in Constructing the Characters and Story Telling. Romanian Journal of
English Studies. 5: 18-25.
Harcourt, W. (1999). [email protected]: Creating New Cultures in Cyberspace. London
and New York: Zed Books.
Hook, D. (ed). (2011). The Social Psychology of Communication. Houndmills: Palgrave
Macmillan.
Jolly, M. (2008). In Love and Struggle: Letters in Contemporary Feminism. New York:
Columbia University Press.
Jones, S. (1997). Virtual Culture: Identity and Communication in Cybersociety. London:
SAGE Publications.
Lengold, J. (2003). Baltimor. Beograd: Stubovi kulture.
Marcelle, G. (2000). Creating an African Women’s Cyberspace. Southern African Journal
of Information and Communication. URL:
http://www.sajic.org.za/index.php/SAJIC/article/viewFile/171/106
Novaković, M. (1996). Dunavski apokrifi. Novi Sad: Matica srpska.
O’Hagan. S. (2011). ”Analogue Artists Defying the Digital Age”. Observer, April 24, 2011.
246
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
Boris Stojkovski
Department of History
Faculty of Philosophy
University of Novi Sad
[email protected]
UDK: 316.343-052”652”(398)
392.65(398)
FACTS AND FATES. SLAVE WOMEN AND
PROSTITUTES AS SOCIALLY EXCLUDED GROUPS
IN MEDIEVAL DUBROVNIK
Summary
In the paper the fate and perception of two marginalized and socially
excluded groups of medieval Dubrovnik will be discussed. The first
of are slave women. Slave trade was very developed in medieval
Dubrovnik, and on the basis of large archive of this Dalmatian city the
facts on these women will be followed. Other marginal and socially
excluded group of women in medieval Dubrovnik was the prostitutes.
The destiny of these women will be also followed through perception
in literature and especially archive documents and other historical
sources. One of the most important aspects of the paper is the public
perception of these groups, reconstructed in the light of different types
of historical sources available, as well as literature and public opinion
of medieval Dubrovnik. These archive documents were created in
public (state) institutions and are official documents of the State, but
also the types of media in that time. When possible, reconstruction of
further fates of some women will be given, stressing those who had
overcome stereotypes ran out of the marginalization and managed to
be socially included in the society of the city.
Key words: Dubrovnik, middle ages, slave women, prostitution
I would like to start presenting this topic by quoting a line from Ante
Cvitanić, legal historian and editor and translator of the Statute of the city
of Dubrovnik, from the year 1277. He said in the foreword, while speaking
on the slavery in the law of Dubrovnik, that any social phenomenon cannot
be uprooted while it is economically payable (Statut 1990: 23).
To say it differently, slavery and slave trade was just a business like
any other to the medieval Mediterranean societies, including the Dalmatian
city of Ragusa, i. e. Dubrovnik. Public opinion was, most probably,
247
Boris Stojkovski
following the official one. The aforementioned Statute of Dubrovnik is full
of regulations considering slaves and slavery. And they show us that this
business is more than economically payable.
Customs of Dubrovnik has earned four grossus for every slave man or
woman sold in the city. Only Venetians, the supreme rulers of Dubrovnik,
were free of paying customs. Any Slav who brings a slave into the city is
free of customs too, but every home citizen has to pay four grossus to the
customs and was in obligation to report the slave to the authorities within
three days. Considering slave export, the exporter was due to pay one
yperpyra, 8 grossus to the customs and four to the prince of Dubrovnik. A
Slav is free of customs (Statut 1990: 18-21). If these regulations are violated
the punishment was prescribed. There was also a very specific tax on the
slaves sold. If the slave woman or man were taller than two ells, the prince
gets two grossus from the sale. If she/he is not taller than two ells, according
to the old custom, prince doesn’t get any money (Statut 1990: 77).
These are just some of the regulations connected with slavery
incorporated in the city’s legislation. But, what do sources tell us about
everyday life of slaves, especially slave women, who occupy centerfold
of our attention. Slave girls came to Dubrovnik very young. Marriage or
some normal job was not their destiny since they were not free. Number
of slave women was sold alongside their children. They could have had
children before being enslaved, or, more probably, with their masters. We
know of many slave women freed with the children they had with their
masters (Чремошник 1932: 150–151; Čremošnik 1951: 41; Lučić 1984:
266). If a slave woman marries a free man without her master’s consent,
their children belong to her master as well as all goods he had found in the
house of a men who lives with the slave woman. All descendants of a slave
woman born in her relationship with somebody belong to her owner (Statut
1990: 187–1 88).
Women were more numerous as slaves than men. Mostly, they were
working in the house as housewives. Especially children were very close
with them, because they grew up alongside these women and were directed
to them. Slave women worked also as midwives, nannies and wet nurses
(Lučić 1969: 137–139; Динић-Кнежевић 1995: 20). Midwives slaves had
also chapters in the Statute dedicated to their profession (Statut 1990: 188).
Wet nurses were in better position than most slave women. Mistress could
not have fired them without husband’s permission. Also she could release
them before she dies. Descendants of a wet nurse slave remain at her master’s
until he is married again (Lučić 1969: 138–139). Great council of Dubrovnik
had decided on August 27th 1366 that to a slave woman who would take a
man into her room, a nose had to be cut off. All in all, by words of our
late professor and an expert for women in medieval Dubrovnik, Dušanka
248
FACTS AND FATES. SLAVE WOMEN AND PROSTITUTES AS SOCIALLY EXCLUDED
GROUPS IN MEDIEVAL DUBROVNIK
Dinić-Knežević slave women (and slaves in general) were not human
beings but a certain value in money for their owners, and it had its legal
base in the Statute (Динић-Кнежевић 1974: 17). One example illustrates
very low position of slave women in social scale. A few slave women saw
a fight between neighbors and another fight in streets of Dubrovnik. But,
even though they were eyewitnesses of what happened, the court did not
accept them as witnesses, because slaves were not allowed to testify, and
their testimony had not had quality of being good in law (Динић-Кнежевић
1974: 21).
Slave women were very important in every-day life of not only
children, but other women in general, they were somewhat of an assistant.
The evidence for that is very old and goes all the way to the year 1235.
For this year we have a document preserved where we see that daughters
of noblemen had been given slave women in dowry. A few decades after,
between 1280 and 1285, no less than 32 slave girls and women were a part
of dowry (Динић-Кнежевић 1995: 20).
Releasing slaves was a common item in all medieval societies. Most
frequently, a slave was released on his master’s death, or an owner himself
had released his slaves for saving his/her soul. Some slaves, especially slave
girls and women, were released so they can marry and continue their new
life in freedom. There were cases, not so often though, that slave women
were even given some money or goods so they can start their new life with
something. Archive documents even provide us with data that some of the
released slave women got married and continued their new life outside
Dubrovnik, or even returned to their homelands (Lučić 1969: 139–140;
Динић-Кнежевић 1974: 14–16; Динић-Кнежевић 1995: 20-24).
Slave women were present also in literature. Great poet and writer
of Dubrovnik Hanibal Lucić (1485–1535) has written a drama, i. e. a
play named Robinja or in English Slave girl. The main character is a girl
captured by the Turks who wish to sell her as slave. She is discovered by
her ex-wooer ban Derenčin. Of course, it finishes with a happy ending, the
two youngsters got married and lived happily ever after. It is interesting to
say that this play is the first lay drama in the Slavic language of Ragusans,
and also the first drama that has its role model in the plays of ancient Greek
writers (Lucić 1996: 1–60). As we can see this drama, an important in play
in the history of literature, has a source and main character in one slave girl.
A historian Wilhelm Heyd has a hypothesis that women were sold
in larger number than men as slaves because they have better and stronger
character and they are more adaptable than men are. They also handle better
chores, and learn manual work faster and better. Last, but not the least they
serve also for pleasures of their masters (Heyd 1959: 561–562).
249
Boris Stojkovski
Now we shall provide some information on slave trade in Dubrovnik
in order to try to show how large was the predominance of women, but also
to illustrate the public opinion on this matter, especially by giving the list of
occupations of the buyers and sellers of slaves in medieval city of Ragusa
or Dubrovnik.
In the year 1280 a total of 17 slave women and only one man were
sold. Most of these women were from Bosnia. One of these women went
to Venetia, while two girls from Croatia were sold to Barletta, also in Italy
(Čremošnik 1951: 82, 99–100, 116, 137, 164; Чремошник 1932: 37–
179). In 1281 there was 91 slaves sold; only ten were male. Most of them,
approximately 90% percents came from region of Bosnia. Where did these
women continue their unfortunate life? The list of cities is an impressive
one. Besides Dubrovnik, eight buyers were from Bari. Slaves also went
to Narbonne (France), also Majorca, Venetia, Trani, Ravello, Murano,
Negroponte (Eubeia in Greece), also in Akon, Tripoli, etc. Amongst others,
glazier and goldsmith were trading in slave women (Стојковски 2009а:
216–217). During next year, 1282, 78 slaves were sold in total in the city of
Dubrovnik. Of that number 9 were of male sex. Buyers came from all over
Italy-Venetia above all, but also Trani, Ravello, and other cities. The island
of Crete was an origin of some buyers. Slave women came mostly from
Bosnia and its surroundings, but very interesting, from Srem too (DinićKnežević 1973: 42; Динић-Кнежевић 1995: 17–20; Стојковски 2007а:
134–141; Стојковски 2009а: 217–218; Stojkovski 2010: 234–237).
These are only some examples. All the way to the end of the 13th
century a number of slave women is predominant. The slave women were
bought by representatives of the noblest Ragusan families, even priests,
different craftsmen, one painter, professional traders. Highest ranking buyer
is the vice-chancellor of the Kingdom of Jerusalem, the one founded in the
Holy Land by the crusaders. Venetians were not so numerous, but are the
citizens of Barletta. At the end of the century, even the city clerk had bought
slave woman in Dubrovnik. People from Dubrovnik or its surroundings
are predominant. And these unfortunate women came mostly from Bosnia,
but also Slavonia, Srem or different parts of Serbia (Lučić 1993: 24–105;
Стојковски 2009а: 218–226).
The following, 14th century is the one where most of these unfortunate
women still come from Bosnia, but, there are also some new regions, such
as Rascia, i. e. Serbia. This is the period where we find specialized slave
traders, priests and different craftsmen and traders as buyers or sellers of
these women (Динић 1967: 19–22, 35-36, 40–41; Vinaver 1953: 133).
One of the most exceptional is without a doubt Žore Bokšić, high ranking
protovestiarius of the kings of Bosnia, a businessman interested in selling
Bosnian plumb as well as slave girls all the way from 1367 until 1377. His
250
FACTS AND FATES. SLAVE WOMEN AND PROSTITUTES AS SOCIALLY EXCLUDED
GROUPS IN MEDIEVAL DUBROVNIK
wife was also included in this trade (Kovačević 1962: 292; Rokai 1995:
151).
This and next century characterizes also an appearance of very wellknown businessmen from Italy and Catalonia specialized in slave trade, but
also those to whom trading in women is one of the jobs. We know of three
Anconitans called Francischi, Johannis and Marselli who bought plumb and
10 slave women age 10 to 30 from Taddeo Iacoppi of Florenze (Vinaver
1953: 133; Динић 1967: 35; Rokai 1995: 151). Speaking of Catalonians
two examples are Bernardus Simon and Petrus Doy. The first one is a large
scale slave trader who bought in May 1390 ten slaves, five women and
men, and in next year six more bought or sold (Динић 1967: 54–55, 58–59;
Фејић 1988: 244-245). Doy is the only man who’s name appears both in
the archives of Dubrovnik and Barcelona. He was involved in a conflict
with Ragusian authorities on a ship of an Anconitan Leo Massi (also traded
in slaves). Doy was importing cloth and salt, and exporting plumb. Slave
trade was his secondary, less important business (Фејић 1988: 111–115).
Concerning slaves, all of them were of feminine sex, three Bosnian slave
girls were bought by this Catalonian businessman (Динић 1967: 64–65).
During the 14th and 15th century slave trade between Dubrovnik and Iberian
Peninsula, with an accent on Catalonia and all of other parts of the Crown
of Aragon has flourished (Стојковски 2009b: 265–274).
The most important archive document comes from January 27th
1416 when Grand council of Dubrovnik has forbidden slave trade in the
city. Citizens of Ragusa were not allowed to hold slaves or buy them or
sell them. This trade was considered not humane, against Christianity and
dignity of human being (Динић 1967: 89-90; Недељковић 1984: 114–115).
The slave trade did continue, but it had changed its’ shape. This decision
actually shows full hypocrisy of a medieval society. The trade in people
from Dubrovnik’s surroundings was smaller. Definitely, this decision has
helped for this to stop or become smaller (Рокаи 2005: 204; Живковић
1976: 57). During the 15th century Dubrovnik has become a crossroad of
wide international slave trade, and slaves were most of foreign origin, from
Levant, Russia, Greece, Arabs, black slaves, etc.
In 15th century, important for our topic, there is not such widespread
trade in women. They do persist to exist in the documents, but men, probably
most of them prisoners of war (especially after the fall of Constantinople
in 1453) or victims of wider trade, are predominant. Nevertheless, in 1460
a slave girl aged 28, of Tartar origin, is sold by a Venetian to Anconitan
(Krekić 1961: 409; Рокаи 2005: 204; Стојковски 2007b: 82). There was a
bit more Russian and Greek slave girls, and they were an object of an unfair
trade between of mostly Catalan and different Italian traders, some of them
251
Boris Stojkovski
professional, but most of them just buying slaves as one of their areas of for
themselves (Стојковски 2007b: 84–86).
It is well known that slave girls and women were concubines and
lovers of many of their masters. We had seen in details that their life was
not easy, and that they were treated by traders as any other goods. But, there
were occasionally, women who had beaten the stereotypes, prejudices and
legally became free. One of them is Stana. We do not know anything about
her. She is a daughter of Radillus from Rudine, maybe Rudnik, or maybe
somewhere in Bosnia. She had become a slave of Marinus de Rasa. But, he
lived with her like they were lovers, she was his concubine. She ran away
from Apulia back to Dubrovnik. She thought of herself as a free woman,
since he held here not as slave, but lover. Than her ex master had sued her to
court of Dubrovnik and asked the court to give her back to him. But on July
28th 1282 authorities of Dubrovnik have released Stana, officially claiming
that she was right and her ex owner wrong. Unfortunately, we know nothing
on her further fate (Lučić 1967: 462; Lučić 1984: 339).
Some of these women were employed in so called houses of love.
Those were bordellos, situated under the walls of the city, podno Mira.
Famous writer from Dubrovnik Marin Držić in his Novela od Stanca
mentions in so many places prostitutes and slave women working there,
especially when two main characters satirically tease one another. What we
find out here is that sexual violence over slave women, prostitution, but also
raping was well-known in medieval Dubrovnik (Динић Кнежевић 1974:
135–145; Држић 1985).
A married woman called Bogna was the key figure in activities
connected with prostitution in early 15th century Dubrovnik. She is known as
abbess, or Latin habatissa, abadessa, Bogna de Castelletto. Casteletto was
a part of the city where prostitutes were working. And this Bogna woman
is something similar to madam or pimp. Her husband Djurcho was also
a problematic man he was accused in 1401 and 1402 of numerous thefts.
Bogna was even accused of treason and helping Bosnian king Ostoja in his
war against Dubrovnik during the year 1403. But, allegations, in spite of the
very strong evidence, were withdrawn. The accusations were actually never
investigated. Why? Well, some of her best customers were very famous city
patricians and noblemen. Sapient sat. Bogna was herself a victim of attack
by both men and women. In 1403 and 1405 she had even accused some
women of stealing from her. In April 1405 she got involved in a quarrel in
the city tavern, and even paid a sentence of 2 hyperpers. In November 1406
she had accused another prostitute of stealing from her. She is last time
mentioned in 1409 alongside three of her colleagues who were witnesses of
an attack on a man (Krekić 2005: 125–128).
252
FACTS AND FATES. SLAVE WOMEN AND PROSTITUTES AS SOCIALLY EXCLUDED
GROUPS IN MEDIEVAL DUBROVNIK
We know that a woman called Višnja in November 1407 accused
a man called Nicholas because several sailors had attacked her, after the
mentioned Nicholas had quarreled with her husband. This woman is a
prostitute from Castelletto. We are not sure, it is hard to guess, but one
can have an assumption that her husband approved or maybe even forced
her to go into prostitution. In 1408 and 1409 a woman from Castelletto
was attacked in a tavern near this place, probably by her customers. This
area of Dubrovnik is well known for different acts of violence, vices such
as prostitution and alcohol. A drunken man Johannes and his also drunk
companions in March 1408 wanted to enter a house of a prostitute but
the fight started and Johannes was injured. In February 1409 a man and a
woman attacked women from bordello, stubbing one with knife in head,
and hitting both of them with legs. Two months later another prostitute
is attacked near brothel. These examples of violence had brought to the
decision from February 9 1409 when judicial authorities of Dubrovnik had
limited the zone where prostitutes were supposed to live and work. Those
working outside this line should have moved into it by the end of February
(Jeremić-Tadić 1938: 124; Jeremić-Tadić 1940: 119; Динић Кнежевић
1974: 141; Krekić 2005: 128–129).
Violence on slave women, servants and other feminine in Dubrovnik
was not an unusual thing. Most of the attacks on servants were committed by
their masters. Sometimes they had drawn a man into their room and because
of this illegal activity they were punished. There is an amusing case that one
man came to visit one servant, she had hidden him, but he fell asleep and
was discovered by his own snoring. There was also a case when a servant
Ljubna was almost raped when she came to a shop in July 1408. An owner
of the shop had invited her to a top floor, in order to show her the goods she
needed, but he locked the door and attempted a sexual attack on her. One
porter attacked a servant, and after she had refused to give him to touch her
breasts and talk about dishonesty he beat her twice in a week. Other servant
girl was attacked by group of men, who were guards. One other girl, also
a servant was sent in 1402 by her mistress alongside porter to bring water.
While going to do what they were asked by their mistress he had raped
her. Even a city salt trader was in 1408 involved in sexual violence when
he forced a woman to go to the place where he was selling salt and he and
his assistant tried to rape her and had beaten her heavily. Young patricians,
some of them belonging to the most famous families of Dubrovnik, such as
Rastić, Menčetić or Kotruljević were accused in 1406 of molesting women
in and outside the city walls. Unfortunately, we know only of two or three
punishments for all of these and other deeds of mobbing, molesting women
and raping them (Krekić 2005: 129–133).
253
Boris Stojkovski
Prostitution was tolerated in the defined area. Slave trade was forbidden
in 1416, but in centuries before that year it had brought a lot of money into
the state treasury. After that, slave women were sold too. Most of them were
kidnapped by the Turks, from the Turks or were taken away by people who
were specialized in kidnapping and selling people, the so called ropci or
enslaverers. The other part of this business is that Dubrovnik had become
an international crossroads and very big and important Mediterranean
slave magazine with vast contingents of human article arriving constantly.
When discussing public opinion on this matter it is very difficult to find
a general attitude. Hypocrisy was very common to all medieval societies
of the Mediterranean concerning slave trade and prostitution. Women who
belonged to these two lower classes of society were deprived, molested.
Small percentage of them has managed to continue with normal life, doing
normal jobs. People of all classes, crafts, even artists and priests were buying
and selling women. Men and sometimes even women, from patricians to
servants were molesting and beating other women. Only a few punishments
have reached our time, all of them in money. Only for one woman, the early
feminist hero Stana, we know that had justice on her side, and went to live
freely.
Community was very aware of all of this. Some of the greatest minds
of medieval and early modern city of Dubrovnik have discussed these
matters in their plays. Just like today, only in modern media and society
and public in contemporary sense, in medieval Dubrovnik there was a part
of society, a public opinion who found these issues as normal, every-day,
even earned a good living out of trading in human beings. The others were
opposing them as inhumane, immoral, etc. While on the third side we can
find something we call today in modern vocabulary as double standards and
two-facedness regarding fate of slave women and prostitutes, two socially
excluded groups in medieval society of Dubrovnik.
254
FACTS AND FATES. SLAVE WOMEN AND PROSTITUTES AS SOCIALLY EXCLUDED
GROUPS IN MEDIEVAL DUBROVNIK
References
Čremošnik, Gregor (1951). Spisi dubrovačke kancelarije, knjiga I. Zagreb: Jugoslavenska
akademija znanosti i umjetnosti.
Чремошник Грегор (1932). Канцелариски и нотарски списи 1278-1301. Београд:
Српска академија наука и уметности.
Dinić-Knežević, Dušanka (1973). Prilog proučavanju migracija našeg stanovništva u
Italiju tokom XIII i XIV veku. Годишњак Филозофског факултета у Новом Саду,
књига XVI/I: 39–62.
Динић-Кнежевић, Душанка (1995). Миграције становништва из јужнословенских
земаља у Дубровник током Средњег века. Нови Сад: Српска академија наука и
уметности, Огранак-Филозофски факултет Одсек за историју.
Динић-Кнежевић, Душанка (1974). Положај жене у Дубровнику у XIII и XIV веку,
Београд: Српска академија наука и уметности.
Динић, Mихаилo (1967). Из Дубровачког архива, т. III, Београд: Српска академија
наука и уметности.
Држић, Марин (1985). Дундо Мароје, Новела од Станца, Београд: Просвета.
Фејић, Ненад (1988). Шпанци у Дубровнику у Средњем веку, Београд: Историјски
институт Српске академије наука и уметности.
Heyd, Wilhelm (1959). Histoire du commerce du Levant au Moyen-Âge I-II. Amsterdam:
Adolf M. Hakkert.
Jeremić R-Tadić J (1940). Prilozi za istoriju zdravstvene kulture starog Dubrovnika III.
Beograd: Centralni higijenski zavod.
Jeremić R-Tadić J (1938). Prilozi za istoriju zdravstvene kulture starog Dubrovnika I.
Beograd: Centralni higijenski zavod.
Krekić, Bariša (1961). Dubrovnik (Raguse) et le Levant au Moyen âge, Paris-La Haye :
Mouton&Co.
Krekić, Bariša (2005). Prostitution and sexual violence in Dubrovnik at the beginning of
the Fifteenth century. Истраживања, 16: 125–137.
Lucić, Hanibal (1996). Robinja. Predgovor Dunja Paljšenac. Zagreb: SysPrint.
Lučić, Josip (1967). Pomorsko-trgovačke veze Dubrovnika i Italije u XIII stoljeću.
Pomorski zbornik Društva za proučavanje i unapredjenje pomorstva Jugoslavije,
knjiga 5: 447–475.
Lučić, Josip (1969). Obrti i usluge u Dubrovniku do početka XIV stoljeća. Zagreb:
Sveučilište u Zagrebu, Centar za povijesne znanosti.
Lučić, Josip (1984). Spisi dubrovačke kancelarije II. Zagreb: Jugoslavenska akademija
znanosti i umjetnosti.
Lučić, Josip (1993). Spisi dubrovačke kancelarije IV. Zagreb: Hrvatska akademija znanosti
i umjetnosti.
Недељковић, Бранислав М. (1984). Liber viridis, Београд: Српска академија наука и
уметности.
Rokai, Petar (1995). Dubrovnik i Ankonitanska marka u Srednjem veku, Novi Sad:
Filozofski fakultet.
Рокаи, Петар (2005). Жене у односима Дубровника и Анконитанске марке у Средњем
веку. Истраживања, 16: 190–210.
Statut grada Dubrovnika (1990). prir. Ante Cvitanić Dubrovnik: Historijski arhiv.
255
Boris Stojkovski
Стојковски, Борис (2007а). Робље из Срема у Дубровнику од 1282. до 1300. године.
Споменица Историјског архива Срем, 6: 143–152.
Стојковски, Борис (2007b). Робље са Црног мора и Леванта у Дубровнику током XIV
и XV века. Истраживања, 18: 78–89.
Стојковски, Борис (2009а). Трговина робљем на Медитерану у средњем веку. MA
thesis and book in print.
Стојковски, Борис (2009b). Трговина робљем између Балканског и Иберијског
полуострва током XIV и XV века. Годишњак Филозофског факултета у Новом
Саду, XXIV-2: 265–275.
Stojkovski, Boris (2010). Középkori délvidéki adatok a Dubrovniki (Raguzai) Levéltárban,
Magyar tudomány napja 2009, főszerkesztő Szalma József. Újvidék: Vajdaság magyar
tudományos társaság: 232-238.
Vinaver, Vuk (1953). Trgovina bosanskim robljem tokom XIV vijeka u Dubrovniku. Anali
Historijskog instituta u Dubrovniku, godina II: 125-146.
Живковић, Паво (1976). Млетачка трговина босанским робљем у Средњем вијеку.
Годишњак Друштва историчара Босне и Херцеговине, XVI-XVII: 51–58.
256
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
Profir Ioana
Université Libre de Bruxelles
ioana.profi[email protected]
UDK: 070.16(=214.58):316.647.8
341.43(=214.58)(44)
FRAME ANALYSIS ON ROMA RELATED
PRESS ARTICLES:
A COMPARATIVE APPROACH
LE MONDE VS. JURNALUL NATIONAL
Summary
Roma are the most important European minority, with communities
in all European countries, but they still remain unknown and
misunderstood. They are often victims of discrimination and exclusion
because of their image in society. Excepting the rare cases of direct
contact with Roma, this image is created by media and policy makers.
Frame analysis is a good tool to study on the texts published in
newspapers the frames used to describe Roma issue at a local and
international level, the opinions that journalists want to impose or to
influence, the interests policy makers could have. Framing is about
influencing public opinion, shaping public understanding, about how
media are treating news and issues and what influence they want to
have on the public. The frames
chosen are never a coincidence and they can produce empathy,
categorization, evaluation, generalization.
Studying frame analysis on Romanian and French press articles about
Roma expulsions from France in 2010, and I could observe a series
of frames used to describe Roma issue and their effects on public
opinion and Roma. The frames differ from a newspaper to the other,
depending on the cultural embedded frames, the current events and
facts, the desired effects.
They are often presented from a negative perspective that reinforces
the bad stereotypes and given ideas, produces poverty and social
exclusion. Just a few articles are focusing on Roma individuals doing
something good, not stealing or begging, but being a good example
for the community. Very few articles are focusing on the real cause of
their problems and on the influence of majority population on poverty
and social exclusion.
Key words: Roma, framing, frame analysis, Roma expulsions,
Sarkozy’s policy, Romania, stereotypes
257
Profir Ioana
1. Introduction
In 2010, Roma issue was brought back on the international stage by the
social and diplomatic crisis created by the expulsions demanded by French
President Nicolas Sarkozy. Roma issue is very old and complex, especially
in the Central and Eastern Europe, and Western European countries like
France, Italy, Germany or Belgium are making Roma expulsions regularly.
Though, a crisis has burst only in the summer of 2010, putting Roma issue
in a bad social and diplomatic perspective. The point of this research is to
discover how the crisis was approached by two important daily newspapers,
Le Monde for the French part and Jurnalul National for the Romanian part,
using the frame analysis.
2. What is framing all about
Framing is all about influencing public opinion, shaping public
understanding, about how media are treating news and issues and what
influence they want to have on the public. ”The ”framing” concept can be
applied to a nearly unlimited range of topics; but it also involves multiple
actors and mechanisms” (D’Angelo, Paul, and Jim A. Kuypers 2010: xiii).
The objects of frames in the news are political events, issues and actors
(ex: leaders, groups, nations). It can be possible that the same set of news
is framing not only one target (an issue or an event), but also a related
one. Understanding the framing process deepens our awareness of the news
media, the political influence on it, and the relationship between elites,
media and the public.
Frames can produce empathy, depending on the words and images
chosen to make the audience experience the same feelings as the subject;
categorization, using words and images familiar, similar with those in
audiences’ schemas; evaluation, coming from categorization; generalization,
liking the frame of an event to bigger categories.
Images are playing an important role in framing, strengthening the text
meaning. Especially nowadays, all the technical advances in photography
and color reproduction, images have a stronger impact, even when the texts
lack tough verbal paradigm. Images are very important in accompanying
the text because they reinforce the frames and provide some.
3. Key Terms
Robert Entman presents in his book two classes of framing, substantive
and procedural (Entman 2004: 10). Substantive frames are those that fulfill
one or more from the following functions, generally when relating about
258
FRAME ANALYSIS ON ROMA RELATED PRESS ARTICLES:
A COMPARATIVE APPROACH LE MONDE VS. JURNALUL NATIONAL
events, actors (leaders, groups or nations) or issues: identify the causes;
evaluate, give a moral judgment; present the solutions or the improvements.
Procedural frames occupy most of the news, as they evaluate political
actor’s legitimacy, their representativeness, success, technique, etc. Its
functions are more targeted, but produce significant political effects.
The cultural resonance and the magnitude are very important,
as frames using them have greatest potential to influence. They are
distinguishing the words and the phrases that have a greater capacity to
influence and to stimulate support or opposition, usually words that are
”noticeable, understandable, memorable and emotionally charged” (Entman
2004: 32). The more resonance and magnitude is put in the frames and
the more they are repeated, the more they stimulate similar reactions and
feelings in the majority of the audience. Magnitude put in frames is also a
good indication of the political importance of an event.
Robert Entman differentiates the terms schemas and frames. Frames
are related only to texts, but schemas are ”interpretive processes that occur
in the human mind; clusters or nodes of connected ideas and feelings stored
in memory in knowledge networks, neighboring each other psychologically
and perhaps even physiologically” (Entman 2004: 26). The relationship
between frames and schemas is very important because the more harmonious
they are, the more success they will have. When culturally dominant
schemas produce conflicts or unclear interpretations, framing depends on
motivations, power and strategy.
Counterframes are ”culturally incongruent interpretations, blocked
from spreading because of their dissonance with dominant schemas,
unfamiliarity, complexity or low apparent relevance to values” (Entman
2004: 37). When a frame clearly dominates media, it becomes difficult for
most people to develop an alternative interpretation, even if counterframes
are important for creating personal interpretations and evaluations.
4. Frame analysis on Roma related press articles
The purpose of this paper is to compare the frame analysis of the
articles published about the same issue, Roma expulsions in 2010, in
two daily newspapers, a French and a Romanian one, namely Le Monde
and Jurnalul National. The two daily newspapers chosen for the analysis
published a very close number of articles about Roma during all the year
2010, 65 and respectively 70.
As a procedure of analysis we have chosen the Four Steps Method
described by Baldwin Van Gorp (D’Angelo and Kuypers 2010: 94). The
first step is the collection of the source material, more precisely of the
frames that exist about a specific subject. This research doesn’t have to limit
259
Profir Ioana
only at the media, as frames are part of a culture and find themselves in the
public discourse, they have been created and used in different periods and
by different actors.
The second step is about the open coding of a text, without any
predefined coding instrument. In this phase, ”the different elements of the
strategically collected set of texts are compared in order to make an inventory
of empirical indicators that may contribute to the readers’ interpretation
of the text” (D’Angelo and Kuypers 2010: 94). During this moment it is
important to focus not on the story, but on the way it is told.
The third step, the arranging the codes around ”axes” of meaning, is
about comparing and reducing to dimensions the data found in the previous
step. The level of abstraction increases as we pass from the individual to
global analysis of the texts.
The fourth step, the code selection, is about filling a frame matrix with
all the elements discovered in the analysis and the relation among them.
Following this procedure of analysis, an analyzing has been made
to study the evolution of frames in Roma related articles published during
2010 in the two selected newspapers.
4.1. Le Monde
The routine period
During the routine period, a very few articles were written about
Roma, showing that while presented afterwards as a major issue in the
French society, Romanian Roma didn’t seem to present too much interest,
and the articles were short and containing common frames and stereotypes.
The journalists were satisfied with putting the official frames into articles,
without any personal reflection, commentary or counterframe.
The frames that appear during this period are the following:
•
The Fight Against Organized Criminality and Children
Exploitation
The first article, from February, was already talking about the problems
generated by the migratory flow of Roma coming from Romania to France,
and more precisely about children exploitation. Under the generic frame
of the fight against the organized criminality, the article kept the frame of
the authorities. Roma repatriations that were taking place already from a
while and under the same conditions as the ones that were given so much
media coverage in august 2010 and provoked EU anger were not yet under
the frame of discrimination and racism. The image given about Romanian
Roma in this article is of traffickers, beggars, children exploiters.
260
FRAME ANALYSIS ON ROMA RELATED PRESS ARTICLES:
A COMPARATIVE APPROACH LE MONDE VS. JURNALUL NATIONAL
•
Roma framed as thieves and beggars
These articles are presenting a stereotyped image of Roma: beggars,
thieves etc. The statements are always accompanied by a concrete example,
which makes the arguments even more credible. Also, numbers and statistics
are given, which brings more precision. The effect of all these articles is that
the solutions already taken are not enough, Roma are presented as all the
same and all criminals and beggars and the readers are more influenced to
discrimination and social exclusion than to tolerance and understanding of
the situation.
•
The Normality of Young Roma
Very few articles and news coverage are presenting Roma individuals
under another frame and from another point of view. Especially the young
are described as being the same as any other young people, normal, with
the same dreams and aspirations. Unlike the common stereotype of Roma
children that are not encouraged to attend school, the young subjects of
the article are intelligent and very willing to learn. We finally have a Roma
individual presented from a positive point of view, coming out of the
usual discourse, especially because the subjects chosen are living in the
communities that authorities are going to destroy.
•
The Crisis Period
This period lasts from the first articles relating the violence from
Saint-Aignan and the Presidential decision against Roma community that
followed a few days later, until the end of the hostilities demanded by the
European Institutions. In the large amount of articles that were published
some macro (generic) frames could be identified:
•
The Amalgam and the Cancellation of the Generalization
After a young Manouch was killed by a police officer in Saint-Aignan
on July 16 and his relatives protest that ended in violence, the president
Nicolas Sarkozy decided to take measures concerning the Manouch and the
Roma, ignoring that these two communities are very different. The articles
that are following are not taking the President’s frame anymore, but are
putting the measures taken under the frame of discrimination, racism and
amalgam.
•
Victims of Discrimination and Presidential Diversion
All over the articles, Sarkozy’s struggle for Roma expulsion is framed
as a diversion from other undesirable public affairs and the willingness to
261
Profir Ioana
increase his popularity before the electoral campaign. All the actions that he
decided to take against Roma were considered as illegal and exaggerated,
both by the press and European and international institutions.
The journalists never abandoned this frame, from the beginning of
the crisis created by Sarkozy’s expulsions policy, until the end, marked by
the conflict with the European Commission and the discovery of the file
containing Roma’s fingerprints and family history.
•
Roma’s hard life in Romania and France
Surely curious to see how Roma are living in Romania, some journalists
wrote a couple of articles directly on the field. They could see with their
eyes Roma’s difficult situation in some cities or neighborhoods, but also
that efforts are made and improvements are following. Again with concrete
examples they contradict some stereotypes French have about Roma, such as
their obstinacy to integrate in the society, their lack of willingness to attend
school or any other professional training, their dirtiness, the big birth rate,
their predilection to take advantage of the state allocations without working,
etc. Even the frame of the weariness of the authorities is contradicted, as
they give examples of the efforts that the mayors and local authorities are
doing to help Roma communities.
•
The Expulsions are Useless and Inefficient and are Soiling
France’s Image
This is one of the major counterframes and is it recurrent in the articles.
This frame is constructed on an evaluation of the effects that this measure
had in the past and on its inefficacity. The Presidential solutions are taken
as brutal, sign of the state powerlessness, unrealistic, so doomed to failure
from the very beginning. The ARH (Aide au Retour Humanitaire,) is seen as
wasted money, as Roma families are returning in France afterwards, so they
could have been used for some other kind of integration policies.
•
Roma are Romania’s responsibility
Romania is blamed for Roma situation inside and outside its borders.
This is one of the recurrent frames that appear when journalists are looking
for a solution or writing and article about Roma situation in Romania.
Besides, there are several articles where Romanian authorities are accused
of not caring about Roma situation and not making any effort for their
integration and well-being that attract the warning of the non-adhesion to
the Schengen area.
262
FRAME ANALYSIS ON ROMA RELATED PRESS ARTICLES:
A COMPARATIVE APPROACH LE MONDE VS. JURNALUL NATIONAL
•
The Failure of the European Integration Programs
Looking for causes and explanations, the French journalists framed
the failure of the integration of Roma in Romanian society and the
improvement of their living conditions as the misuse of European funds
assigned to this cause. This frame is deriving from the previous one, as
Romania’s ignorance and lack of interest and efficiency wasted so many
resources that could avoid such an awkward international situation.
•
The Roma Artist
As several Roma oriented researchers already observed (Liègeois
2009: 35), the only positive stereotype about Roma is when he is expressing
his art. Roma artists, no matter if they are singers, circus staff, dancers, etc.
are given another aura and are definitely not under the same frames as the
other common Roma.
•
The Condemnation of the European and International Institutions
Short time after the intensification of the media coverage of the
expulsions, the European and International Institutions and even the Pope
expressed their disagreement concerning French policies towards Roma
and accused France of discrimination. The apogee of this frame was
reached when the European Commission was about to start procedures
against France. Under such a high European pressure President Sarkozy
had to abandon his views and policies and to follow European demands.
The end of the media coverage of this crisis is ended with an interview of
Commissioner Viviane Reding, proud of the success of its initiative and
happy that she could stop the discrimination policies of President Sarkozy.
4.2. Jurnalul National
The Routine Period
Jurnalul National has been chosen for the analysis because it has
proved its concern for Roma issue by publishing during the last years many
articles and media coverage. During the years it has made several campaigns
Roma oriented. The latest one, in 2010, called Resistance Movement – Tax
the Gypsy!1, was meant to display examples of very rich Romanian Roma
that are guilty of tax avoidance. This campaign was started because of the
social and economic strict measures taken by the Romanian authorities
because of the economic crisis. The journalists are accusing the politicians
of overtaxing the population, already poor and with low wages, but ignoring
1
In Romanian : Miscarea de Rezistenta – Impozitati tigania!
263
Profir Ioana
the enormous fortunes of some Roma artists and businessmen and their
skills of breaking the laws and not paying all the taxes to the state.
During the routine period these articles are numerous and well
developed. All the negative stereotypes that exist about Roma are appearing
and creating negative frames and cognitive schemas.
•
The Roma framed as a thief, cheater, outlaw
Eleven articles from the routine period and one from end of the crisis
period are under this frame. Judging to the importance given to the articles
and the high cultural resonance of the stereotypes used, this is one of the
strongest frames. The articles cover usually a full page and they appear also
on the front page.
•
The Roma framed as poor honest citizens, struggling to integrate
in the society
For the journalists of Journalul National the Roma are either bad,
either good; either rich thieves, either poor normal people struggling to
work and educated their people; there is no middle course. The frame of the
good Roma is built touching examples of Roma individuals that are fighting
against discrimination and poverty to integrate in the society and give a
better life to their children.
The Crisis Period
The situation changes during the crisis period when the journalists are
just relating the facts and taking over the official frames. The frame direction
is completely changed, Roma are not anymore described in a bad light,
but more as victims of poverty, bad policies, discrimination, failure of the
European integration programs because of the indifference and corruption.
The frames that we could identify are the following:
•
Roma expulsions – a failure of France’s integration policy
Romanian authorities are not considering Roma issue as being only a
Romanian concern, but more a European one and don’t consider themselves
responsible of the Romanian Roma that emigrated in the Western European
countries. Roma are just another issue in the difficult economic and social
context of contemporary Romania, so the politicians don’t really feel
concerned about it.
264
FRAME ANALYSIS ON ROMA RELATED PRESS ARTICLES:
A COMPARATIVE APPROACH LE MONDE VS. JURNALUL NATIONAL
•
Discrimination
Roma expulsions from France are put under the discrimination
frame, as they are also European citizens that have to enjoy the freedom of
movement. This frame exist from always regarding Roma community, and
one of the good parts that it comes back in nowadays discourse is that it can
be fought at all the levels.
•
Condemnation of the European Institutions
This is one of the frames that journalists just took from the official
ones, without any personal interpretation. Though, the catchphrases and the
metaphors used as framing devices are very suggesting and reinforce the
awkward situation France put himself in.
•
Failure of the integration programs
In the search for solutions to this problem, the causes are also
revealed. After years of European funding for the implementation of Roma
integration programs, it has become obvious that they failed. This frame
is built through extensive media coverage that relate directly from the
communities that should had benefit of all the advantages of the programs.
The effect of this frame is that Romanian authorities and the other actors
implied are powerless regarding this issue, that the ignorance and corruption
cancel all the efforts.
•
Roma integration abroad
This frame is coming as an answer to the failure of the French
integration case. The frame is built on the example of the Italian authorities
that are proposing cultural activities to Roma and other disfavored social
categories to make them establish contacts with the society they live in.
•
Roma issue – an obstacle to the Schengen area
This frame appears often in the Romanian articles as it is a subject of
actuality, reflecting the suspense and frustration Romania feels when Roma
integration becomes a condition to the adhesion to the European Institutions
or other administrative structures, such as the Schengen area.
4.2. Comparing the Frame Matrix - Le Monde vs. Jurnalul
National
The approach of the Roma issue by the two newspapers was very
different, even if they have built almost the same frames. As we could see,
in the routine period, Jurnalul National built its own frames about Roma,
265
Profir Ioana
seen as either bad, either good. The articles are well developed and the
framing devices very present. The language used is very sarcastic, full of
metaphors and catchphrases, reuniting all the bad stereotypes that exist in
the Romanian culture about Roma. The articles have a high magnitude and
resonance, sign of the importance given to the effect that is willing to be
produced. On the other side, the frame of good Roma is built on concrete
examples, using a language that produces empathy.
The readers of this newspaper arrived in the crisis period with a precise
cognitive schema and two different frames about Roma. But, during the
crisis period, the journalists just related the facts and took over the official
frames. The articles were short, with few framing devices and personal
commentaries. The readers were just offered the details of the expulsions
and the reaction of different actors.
On the other side, in the articles published in Le Monde, the itinerary
was completely different. During the routine period there was little interest
to this issue, the few articles that appear are taking the official frames and
common stereotypes. The interest increases during the crisis period, from
the need to inform the readers and to build a strong counterframe to the
Presidential frame. The frames of the articles are diversifying; the journalists
offer concrete examples and numbers. In all the 60 articles published in
this period, the Roma are built a fair image, of victims of the policies and
poverty, the effect expected is the empathy and the solidarity. The solutions
suggested by the journalists are the opposite of Sarkozy’s expulsions and
social exclusion.
5. Conclusion
The comparative approach between Le Monde and Jurnalul National
offers a good perspective on the way the Roma issue and then the expulsions
crisis was perceived and treated in France and in Romania. The frame
analysis of the articles allowed us to see what are considered to be the
causes of the problem, how were judged the official frames and solutions,
what were the solutions suggested. The frames and the framing devices
discovered are giving an overview on the potential position of the public
opinion and the perceptions that exist in the society about Roma individuals
and Roma issue.
266
FRAME ANALYSIS ON ROMA RELATED PRESS ARTICLES:
A COMPARATIVE APPROACH LE MONDE VS. JURNALUL NATIONAL
References
D’Angelo, Paul, and Jim A. Kuypers (2010). Doing News Framing Analysis: Empirical
and Theoretical Perspectives. New York: Routledge.
Delsouc, Michel (2005). Tsiganes qui sont-ils? D’une approche stéréotypée à une approche
socio-ethnologique, CDRP Midi-Pyrénées.
Entman, Robert M. (2004). Projections of Power: Framing News, Public Opinion, and
U.S. Foreign Policy. Chicago: University of Chicago.
Garo, Morgan (2009). Les Rroms: Une Nation En Devenir? Paris: Syllepse.
Goffman, Erving (1986). Frame Analysis an Essay on the Organization of Experience.
Boston: Northeast Univ.
Guy, Will (2001). Between past and Future: the Roma of Central and Eastern Europe.
Hatfield: University of Hertfordshire.
Halfpenny, Peter. Using Text Mining for Frame Analysis of Media Content. ESRC National
Centre for E-Social Science, University of Manchester.
Klimova-Alexander, Ilona (2005). The Romani voice in world politics: the United Nations
and non-state actors. Aldershot, Hants, England: Ashgate.
Liégeois, Jean-Pierre (2009). Roms et Tsiganes. Paris: Découverte.
Liégeois, Jean-Pierre (2007). Roms en Europe. Strasbourg: Éditions Du Conseil De
L’Europe.
Reyniers, Alain (1998). Tsigane, Heureux Si Tu Es Libre! Paris: Unesco.
Reyniers, Alain (2006). Etudes Tsiganes. Vol. 28-29. Paris: Association Des Etudes
Tsiganes.
Ringold, Dena, Mitchell A. Orenstein, and Erika Wilkens (2005). Roma in an Expanding
Europe Breaking the Poverty Cycle. Washington, DC: World Bank.
Robert, Christophe (2007). Eternels Etrangers De L’intérieur?: Les Groupes Tsiganes En
France. Paris: Desclée De Brouwer.
Scheff, Thomas J. (2006). Goffman Unbound!: a New Paradigm for Social Science.
Boulder, CO: Paradigm.
Stauber, Roni, and Raphael Vago (2007). The Roma: a minority in Europe: historical,
political and social perspectives. Budapest: Central European UP.
Vermeersch, Peter (2006). The Romani Movement: Minority Politics and Ethnic
Mobilization in Contemporary Central Europe. New York: Berghahn.
267
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
Laura Spariosu
Odsek za rumunistiku
Filozofski fakultet
Univerzitet u Novom Sadu
[email protected]
UDK: 070:314.745.4(=214.58)
O REPATRIJACIJI ROMA
U SRPSKOJ I RUMUNSKOJ DNEVNOJ ŠTAMPI1
Sažetak
Cilj ovog rada je da se istraži tretiranje problema repatrijacije Roma
iz zemalja zapadne Evrope u srpskoj i rumunskoj dnevnoj štampi. Namera
autorke je da uradi analizu tekstova na ovu temu objavljenim u rumunskom
dnevnom listu Adevărul odnosno srpskom dnevnom listu Blic, u periodu mart
2010 – februar 2011. godina, prema unapred utvrđenom kodeksu. Imajući
u vidu gore navedeno, analiziraće se veličina teksta, žanr, autorstvo, povod,
vizuelna prezentacija, lokacija, tema, subjekt, akter, vrednosni kontekst i tip
naslova, sa namerom da se utvrde sličnosti i razlike u bavljenju dvaju lista
ovom temom.
Ključne reči: Romi, repatrijacija, zapadna Evropa, Adevărul, Blic
1. Uvodne napomene
Potpisivаnjem Deklаrаcije Dekаde inkluzije Romа 2005-2015, u
Sofiji 2. februаrа 2005. godine, zаpočelа je reаlizаcijа inicijаtive Dekаdа
inkluzije Romа 2005-2015. Cilj ove međunаrodne inicijаtive kojа okupljа
držаve centrаlne i jugoistočne Evrope, međunаrodne orgаnizаcije, udruženjа
grаđаnа i predstаvnike romskog grаđаnskog društvа, je unаpređivаnje
položаjа Romа, kаo i smаnjivаnje rаzlikа između Romа i ostаlog delа
stаnovništvа (Strategija za unapređivanje položaja Roma u Republici Srbiji,
2009).
Premа podacima Popisa stаnovništvа iz 2002. godine, u Republici
Srbiji 108.193 grаđаnа se izjаsnilo dа su pripаdnici romske nаcionаlne
mаnjine. Međutim, brojna istrаživаnjа ukаzuju nа to dа je broj pripаdnikа
romske nаcionаlnosti u Republici Srbiji mnogo veći, tako da se procenjuje
dа je ukupаn broj Romа između 250.000 i 500.000.
1
Rad je urađen u okviru projekta br. III47020 Digitalne medijske tehnologije i društvenoobrazovne promene koji finansira Ministarstvo prosvete i nauke Republike Srbije.
269
Laura Spiriosu
Zаkonom o zаštiti prаvа i slobodа nаcionаlnih mаnjinа iz 2002. godine
Romimа je priznаt stаtus nаcionаlne mаnjine. Ovаj zаkon pripаdnicimа
nаcionаlnih zаjednicа garantuje prаvo nа predškolsko, osnovno i srednje
obrаzovаnje nа mаternjem jeziku2.
Premа UNICEF-ovom izveštаju o stаnju dece u Republici Srbiji iz
2006. godine, gotovo 70% romske dece je siromаšno, а preko 60% romskih
domаćinstаvа sа decom živi ispod grаnice siromаštvа. Nаjugroženijа su
decа kojа žive izvаn grаdovа i u domаćinstvimа sа više dece. Preko 4/5
siromаšne romske dece živi u porodicаmа u kojimа odrаsli člаnovi nemаju
ni osnovno obrаzovаnje (Strategija za unapređivanje položaja Roma u
Republici Srbiji, 2009).
Stаtistički podаci o populаciji Romа stаrijih od 25 godinа iz Popisа
stаnovništvа 2002. godine ukazuju na to da je 27% Romа bilo bez škole,
dok je za opštu populаciju ta brojka ispod 6%. Osnovnu školu je zаvršilo
28% Romа, srednju 9%, dok je onih sа visokim obrаzovаnjem preko 20
putа mаnje.
Jedаn od osnovnih fаktorа koji utiču nа lošije postignuće romskih
učenikа u školi je jezička barijera.
Premа službenim podаcimа iz 2002. godine, 76% grаđаnа koji su se
izjаsnili kаo Romi govori svojim mаternjim jezikom, dok interno rаseljeni
Romi sа Kosovа i Metohije često govore sаmo аlbаnski. Istrаživаnjа
pokаzuju dа 37% romske dece uopšte ne govori srpski pre nego što dostigne
školski uzrаst, а dа 46% imа sаmo ogrаničeno znаnje srpskog jezikа
(Strategija za unapređivanje položaja Roma u Republici Srbiji, 2009).
Istrаživаnjа Centrа zа interаktivnu pedаgogiju potvrđuju dа 20%
romske dece nа stаrijem predškolskom uzrаstu ne vlаdа srpskim jezikom.
Mnogа romskа decа nemаju priliku dа pre polаskа u školu i u školi uče svoj
mаternji jezik i dа se obrаzuju nа mаternjem jeziku, niti imаju mogućnosti
da usvаjаju srpski jezik koji im je potrebаn zа dаlje školovаnje3. Posebno
ozbiljni problemi postoje kod dece čiji je mаternji jezik аlbаnski – ovo se
nаročito odnosi na Aškаlije i Egipćаne, jer onа gotovo dа nemаju mogućnost
dа pohаđаju škole u kojimа je nаstаvа nа аlbаnskom jeziku, kаo i decа
iz porodicа koje se vrаćаju po osnovu sporаzumа o reаdmisiji i kojа su
zаpočelа obrаzovаnje nа jeziku zemlje iz koje su vrаćenа4.
2
3
4
270
Držаvа se obаvezаlа dа pripаdnicimа mаnjinskih nаcionаlnih zаjednicа obezbedi uslove
zа obrаzovаnje nа mаternjem jeziku, а dok se ne stvore uslovi zа to držаvа je obаveznа dа
im obezbedi dvojezičnu nаstаvu ili pohаđаnje nаstаve nа mаternjem jeziku sа elementimа
nаcionаlne istorije, trаdicije i kulture.
Zbog jezičke bаrijere nekа romskа decа se upisuju u prvi rаzred, iаko po godinаmа mogu
pohаđаti stаriji rаzred.
Republikа Srbijа je zаključilа sporаzume o reаdmisiji sа 17 zemаljа Zаpаdne Evrope, a
jedinstveni sporаzum o reаdmisiji između Evropske unije i Republike Srbije stupio je nа snаgu
1. januara 2008. godine
O REPATRIJACIJI ROMA U SRPSKOJ I RUMUNSKOJ DNEVNOJ ŠTAMPI
Tokom poslednje decenije i po, desetine hiljаdа Romа je nаpustilo
Srbiju trаžeći utočište u zemljаmа zаpаdne Evrope. Većinа njih je podnelа
zаhtev zа аzil. Nаjveći broj grаđаnа naše zemlje tаdа je dobio privremenu
zаštitu od strаne zemlje u kojoj su potrаžili utočište. Ovа licа se sada vrаćаju
bilo nаsilnim putem – deportаcijom, bilo u okviru tzv. mаndаtnog povrаtkа5.
Sаvet Evrope je 2003. godine procenio dа će iz zаpаdnoevropskih
zemаljа biti vrаćeno 50.000 do 100.000 držаvljаnа Republike Srbije6. Ovаj
broj je verovаtno veći, jer se premа podаcimа Vlаde Nemаčke u ilegаlnom
stаtusu nаlаzi čаk 100.000 od ukupno 600.000 grаđаnа Republike Srbije
koji borаve u toj zemlji.
Ministаrstvo zа ljudskа i mаnjinskа prаvа formirаlo je Kаncelаriju zа
reаdmisiju nа аerodromu „Nikolа Teslа” u Beogrаdu, а podаci koje prikupljа
ovа kаncelаrijа pokazuju dа je od ukupnog brojа vrаćenih po sporаzumu o
reаdmisiji nаjmаnje 65 do 70% pripаdnikа romske nаcionаlne mаnjine.
Prilikom deportovаnjа mnogim nаšim držаvljаnimа kršenа su
osnovnа ljudskа prаvа, tako što im je uskraćena mogućnost dа ponesu ličnа
dokumentа ili dokumentа o obrаzovаnju dece, a zаbeleženo je i niz slučаjevа
rаzdvаjаnjа porodice, vrаćаnjа bolesnih licа, dece do nаvršenih 12 meseci,
dece kojimа je neophodnа posebnа zdrаvstvenа negа i sl. Ove porodice po
povrаtku u Republiku Srbiju susreću se sа problemom prijаvljivаnjа dece.
Nаime, nekа decа rođenа u zemljаmа Zаpаdne Evrope nisu upisаnа ni u
mаtične knjige zemlje u kojoj su rođenа, ni u mаtične knjige Republike
Srbije. Procedurа nаknаdnog upisа, prvo u zemlji rođenjа, а potom i kod
nаs, trаje dugo i iziskuje dodаtne troškove. (Strategija za unapređivanje
položaja Roma u Republici Srbiji, 2009).
2. Analiza empirijskog materijala
2.1. Korpus
Istraživački korpus čine tekstovi o repatrijaciji Roma iz zemalja
zapadne Evrope objavljenim u rumunskom dnevnom listu Adevărul,
odnosno srpskom dnevnom listu Blic, u periodu mart 2010 – februar 2011.
godina7. Analizirano je ukupno 118 tekstova, 86 u Adevărul, 32 u Blicu,
prema unapred utvrđenom kodeksu8 koji obuhvata:
a) veličinu teksta;
b) žanr;
5
6
7
8
Mandatnim povratkom se smаtrа dobrovoljni povrаtak odnosno povrаtak nа koji lice ili porodicа
pristаju.
Iz Nemаčke je vraćeno 30.000, iz Holаndije 12.000, iz Belgije 3000, iz Švаjcаrske 3000, iz
Luksemburgа 3000 srpskih državljana.
Tekstovi na datu temu preuzeti su sa sajtova dnevnih listova Adevărul i Blic .
Kodeks sastavila Višnja Baćanović.
271
Laura Spiriosu
c)
d)
e)
f)
g)
h)
i)
j)
k)
autorstvo teksta;
povod;
vizuelnu prezentaciju;
lokaciju;
temu;
subjekt;
akter;
vrednosni kontekst;
tip naslova.
2.2. Rezultati istraživanja
2.2.1. Veličina teksta
Na osnovu analize, zaključujemo da u rumunskom dnevnom listu
Adevărul od ukupno 86 tekstova, prednjače veliki – 40 (47%), 15 je kratkih
(17%), a 31 tekst je srednje veličine (36%)9. Kada je reč o Blicu, od ukupno
32 teksta najviše je srednjih – 14 (43%), 13 tekstova je veliko (41%), a 5
tekstova je kratko (16%).
2.2.2. Žanr
Od novinskih žanrova, ubedljivo dominira članak, kojih u Adevărul
ima 72 (83%); osim članaka, beležimo i 4 reportaže (5%), 4 vesti (5%) i
6 izveštaja (7%). U Blicu dominantan žanr je takođe članak – ukupno 29
(91%), dok je od drugih medijskih formata zastupjena samo vest, kojih ima
ukupno 3 (9%).
2.2.3. Autorstvo teksta
U dnevnom listu Adevărul 31 tekst (36%) je potpisan punim imenom
novinara, 1 put (1%) se pojavljuju inicijali autora, a najčešće – 43 puta
(50%) je to sadržaj prenet iz drugog medija, ili se kao izvor informisanja
pojavljuje agencija - 11 puta (13%). U Blicu se situacija donekle razlikuje
– 26 puta (82%) je sadržaj preuzet iz novinske agencije, 1 put (3%) je reč o
sadržaju prenetog iz drugog medija, dok je samo 2 puta (6%) tekst potpisan
punim imenom novinara, a 3 puta (9%) se pojavljuju inicijali autora.
2.2.4. Povod
U vezi sa povodom izveštavanja, u oba lista dominantan je aktuelni
događaj – 82 puta (95%) u Adevărul, 32 puta (100%) u Blicu, dok u
rumunskom dnevnom listu beležimo i 4 medijske inicijative (5%).
9
272
Kratak tekst – nekoliko rečenica; srednji – do trećine stranice; velik – polovina i više od polovine
stranice.
O REPATRIJACIJI ROMA U SRPSKOJ I RUMUNSKOJ DNEVNOJ ŠTAMPI
2.2.5. Vizuelna prezentacija
U najvećem broju slučajeva, zapažamo da tekst (u oba lista) prati i
fotografija – 85 puta (99%) u Adevărul, 29 puta (91%) u Blicu; samo 1
tekst (1%) u Adevărul i 3 teksta u Blicu (9%) su bez fotografije. Najčešće
su to fotografije pripadnika romske nacionalne manjine i, retko, fotografije
predstavnika vlasti (francuskih, rumunskih i srpskih)10 ili drugih subjekata
(predstavnika iz sveta kulture ili sporta)11.
Slika 1. Foto: Adevărul – deportacija Roma
Slika 2. Foto: Adevărul – deportacija Roma
10 Fotografije francuskog predsednika Nikole Sarkozija, rumunskog predsednika Trajana
Baseskua, srpskog ministra unutrašnjih poslova Ivice Dačića, kao i fotografije francuskog
ministra inostranih poslova Bernara Kušnera, francuskog državnog sekretara za evropska pitanja
Pjera Leluša, rumunskog predstavnika u Evropskom parlamentu Điđija Bekalija, romskog kralja
Florina Ćoabe.
11 Fotografije književnika i nobelovca Gintera Grasa, rumunskog nobelovca Elija Vizela i
rumunskog tenisera Ilije Nastasea.
273
Laura Spiriosu
Slika 3. Foto: Adevărul – predsednik Francuske i Rumunije, Nikola Sarkozi i
Trajan Basesku
Slika 4. Foto: Beta (Preuzeto iz Blica) – romski kamp
Slika 5. Foto: AP (Preuzeto iz Blica) – književnik Ginter Gras
274
O REPATRIJACIJI ROMA U SRPSKOJ I RUMUNSKOJ DNEVNOJ ŠTAMPI
2.2.6. Lokacija
U rumunskom dnevnom listu Adevărul najčešće mesto zbivanja
događaja su evropske zemlje – Francuska, Italija, Španija, Slovačka,
Mađarska, Belgija, Vatikan i skandinavske zemlje: Finska, Norveška,
Švedska, ukupno 54 puta (63%); Rumunija se kao lokacija pojavljuje 31
put (36%), a 1 put je neidentifikovano (1%). U Blicu takođe dominiraju
evropske zemlje kao mesto dešavanja - Francuska, Belgija, Nemačka,
Italija, Bugarska, Švajcarska, ukupno 20 puta (65%); Rumunija se kao
lokacija pojavljuje 10 puta (32%), a po 1 put mesto zbivanja je glavni grad
Srbije Beograd, odnosno Kosovo (3%).
2.2.7. Tema
Među temama, centralno mesto zauzimaju ljudska prava – 79 puta
u Adevărul (92%), 32 puta u Blicu (100%), tako da možemo zaključiti da
su skoro svi analizirani tekstovi posvećeni rosmkoj nacionalnoj manjini i
njihovim problemima. Osim ljudskih prava, treba spomenuti i tekstove sa
socijalnom tematikom – ukupno 6 (7%), odnosno tekstove o aktivnostima
državnih organa – 1 (1%), obe zastupljene u rumunskom dnevnom listu.
2.2.8. Subjekt – ko govori?
Na osnovu dobijenih rezultata, zapažamo da su subjekti u dnevnom
listu Adevărul politička partija, eksperti iz naučnih institucija, predstavnik
iz sporta, građani – po 1 put (4%), 5 puta (6%) su to nevladine organizacije,
19 puta (22%) pripadnici nacionalnih manjina12, 14 puta (16%) državni
organi13, dok su najzastupljeniji strani subjekti, koji se pojavjuju ukupno 44
puta (52%)14.
Kada je reč o Blicu, konstatujemo da je situacija slična: po 1 put
(12%) u svojstvu subjekta se pojavljuju pripadnici nacionalnih manjina15,
političke partije, državni organi16 i predstavnik iz kulture17, 3 puta (10%)
12 In Romanian : Miscarea de Rezistenta – Impozitati tigania !
13 Rad je urađen u okviru projekta br. III47020 Digitalne medijske tehnologije i društvenoobrazovne promene koji finansira Ministarstvo prosvete i nauke Republike Srbije.
14 Držаvа se obаvezаlа dа pripаdnicimа mаnjinskih nаcionаlnih zаjednicа obezbedi uslove
zа obrаzovаnje nа mаternjem jeziku, а dok se ne stvore uslovi zа to držаvа je obаveznа dа
im obezbedi dvojezičnu nаstаvu ili pohаđаnje nаstаve nа mаternjem jeziku sа elementimа
nаcionаlne istorije, trаdicije i kulture.
15 Zbog jezičke bаrijere nekа romskа decа se upisuju u prvi rаzred, iаko po godinаmа mogu
pohаđаti stаriji rаzred.
16 Republikа Srbijа je zаključilа sporаzume o reаdmisiji sа 17 zemаljа Zаpаdne Evrope, a
jedinstveni sporаzum o reаdmisiji između Evropske unije i Republike Srbije stupio je nа snаgu
1. januara 2008. godine
17 Mandatnim povratkom se smаtrа dobrovoljni povrаtak odnosno povrаtak nа koji lice ili porodicа
pristаju.
275
Laura Spiriosu
su to građani i međunarodne organizacije18, a kao i u prethodnom slučaju,
najzastupljeniji su strani subjekti koji se pojavljuju ukupno 24 puta (78%)19.
2.2.9 Akter – o kome se govori?
U oba dnevna lista, najzastupljeniji akteri su pripadnici nacionalnih
manjina tj. Romi, koji se u ovoj ulozi pojavljuju ukupno 70 puta (81%)
u Adevărul, a 21 put (66%) u Blicu; osim pripadnika romske zajednice, u
svojstvu aktera u Adevărul se pojavljuju državni organi20 i građani – 1 put
(2%), 4 puta (5%) su to strani akteri21, a 10 tekstova (12%) je bez aktera; u
Blicu su strani akteri više zastupljeni i pojavljuju se ukupno 11 puta (34%)22.
2.2.10. Vrednosni kontekst i tip naslova
U oba dnevna lista vrednosni kontekst u koji je postavljen akter je
isključivo neutralan – 84 puta (98%) u Adevărul, 32 puta (100%) u Blicu,
dok u Adevărul beležimo 2 negativna konteksta (2%); u vezi sa tipom
naslova, zapažamo da je uvek realan, na primer: Protest Roma u subotu;
Sarkozi: nastavljaju se deportacije itd23.
3. Zaključne napomene
Na osnovu analize istraživačkog korpusa, zaključujemo da se
rumunski dnevni list Adevărul više bavio temom repatrijacije Roma nego
Blic (86 tekstova prema 32); međutim, imajući u vidu činjenicu da je
najveći broj Roma iz zemalja zapadne Evrope vraćen upravo u Rumuniju,
ovo smatramo prirodnim i logičnim.
Sa druge strane, iako je broj tekstova u Blicu na ovu temu manji,
analiza je pokazala da postoji dosta sličnosti, ali i razlika.
Rukovodeći se kodeksom i rezultatima, zapažamo da, kada je u pitanju
veličina teksta, polovina tekstova u Adevărul spada u red velikih, dok u
Blicu prednjače tekstovi srednje dužine. Od žanrova, u oba lista ubedljivo
dominira članak, a isto važi i kada je u pitanju povod izveštavanja, gde
je puna pažnja posvećena aktuelnim događajima i vizuelna prezentacija,
budući da u oba lista fotografija prati skoro svaki tekst. Kada je reč o
18 Iz Nemаčke je vraćeno 30.000, iz Holаndije 12.000, iz Belgije 3000, iz Švаjcаrske 3000, iz
Luksemburgа 3000 srpskih državljana.
19 Francuski predsednik, premijer, ministar policije, ministar spoljnih poslova i državni sekretar za
evropska pitanja, evropska komesarka za pravosuđe, sveštenici katoličke crkve u Francuskoj,
italijanski ministar policije, nobelovac Eli Vizel, Evropski parlament, nemačka vlada, OUN,
nemačka štampa
20 Rumunski predsednik Trajan Basesku
21 Francuski predsednik Sarkozi, francuska vlada, Francuska kancelarija za imigraciju
22 Francuski predsednik i francuske vlasti, rumunska vlada, belgijska vlada, Evropska komisiju,
EU
23 Naslovi preuzeti iz Blica
276
O REPATRIJACIJI ROMA U SRPSKOJ I RUMUNSKOJ DNEVNOJ ŠTAMPI
autorstvu teksta, dominiraju sadržaji preneti iz drugog medija - Adevărul,
odnosno agencija koje se pojavljuju kao izvor informisanja - Blic.
U vezi sa lokacijom, analiza pokazuje da se u oba lista evropske zemlje
najčešće pojavljuju kao mesto zbivanja događaja, iako se u Blicu kao mesto
dešavanja pojavljuju i Beograd i Kosovo, kojih nema u Adevărul. Od tema
„tretiraju” se ljudska prava tj. prava romske nacionalne manjine, dok među
subjektima u oba lista prednjače strani subjekti, a pojavljuju se i pripadnici
nacionalnih manjina, iako zapažamo da su oni mnogo više zastupljeni u
Adevărul nego u Blicu; sa druge strane, pripadnici nacionalnih manjina su
na prvom mestu kada je reč o akteru. Na kraju treba još spomenuti da je u
oba dnevna lista vrednosni kontekst u koji je postavljen akter isključivo
neutralan, a tip naslova uvek realan.
Literatura
Taler, Dejvid (2003). Priručnik za izveštavanje o različitostima. Beograd - London: Institut
ze medije i različitosti, Samizdat B92.
Zachary, G. Pascal (2003). The Diversity Advantage. USA: Westview Press.
Van Dijk, Teun (1987). Communicating racism: Ethnic prejudice in thought and talk.
London: Sage.
Internet izvori
http://www.adevarul.ro/
http://www.blic.rs/
http://www.mpn.gov.rs/page.php?page=121
277
Laura Spiriosu
Laura Spariosu
SERBIAN AND ROMANIAN DAILY PAPERS ABOUT ROMA
REPATRIATION
Summary
The aim of this paper is to research the treatment of the problem of
Roma repatriation from West European countries in Serbian and Romanian
daily newspapers. It is the intention of the author to analyse texts about
this issue published in Serbian daily newspaper Blic and in Romanian daily
newspaper Adevărul, in the period February-March 2010. Having that in
mind, and also the fact that this is case of marginalized ethnic minority,
attention is placed on the question how the selected media present the event,
and what is similar and what is different in its treatment.
Although in Romanian daily paper Adevărul more texts about
Roma repatriation were published than in Blic (86:32), according to the
results it could be said that there were detected many similarities, but also
dismilarities. Similar in both media are results related to journalistic genre,
cause of reporting, visual presentation, location, topic, subject, object,
valuable context and text title; disimilarities are lesser and could be detected
related to text length and authorship.
Key words: Roma, repatriation, West Europe, Adevărul, Blic.
278
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
Ankica Dragin
UDK: 316.774:316.723(=214.58)
Asocijacija centara za interdisciplinarne i multidisciplinarne
studije i istraživanja – ACIMSI
070.16(=214.58)(497.113 Jabuka)
Univerzitet u Novom Sadu
[email protected]
MEDIJSKO IZVEŠTAVANJE O ROMIMA:
SLUČAJ JABUKA
Sažetak
Imajući u vidu društvenu marginalizaciju Roma u Srbiji, predrasude
javnosti prema ovoj etničkoj zajednici, te način medijskog izveštavanja
o događajima u vezi sa Romima, ovaj rad bavi se izveštavanjem
štampanih medija u Srbiji o događajima u vojvođanskom selu Jabuka
tokom leta 2010. godine koji su naizgled naprasno poprimili obeležja
međuetničkih incidenata, a čiji akteri su bili i pripadnici tamošnje
romske zajednice. Polazeći sa stanovišta da preovlađujući način
izveštavanja o Romima u Srbiji doprinosi utvrđivanju postojećih
predrasuda i negativnih stereotipa o ovoj etničkoj zajednici, kao i
njenoj još većoj društvenoj marginalizaciji i povećanju netrpeljivosti
šire zajednice ka njenim pripadnicima, rad je kritičkom analizom
sadržaja 92 priloga iz štampanih medija u Srbiji koji su pratili događaje
u Jabuci od juna do avgusta 2010. godine utvrdio da su tom prilikom
javnosti o Romima i drugim akterima poslate prevashodno negativne
poruke i iskrivljena slika događaja, da se veliki broj štampanih
medija eksplicitno ili implicitno služio uvreženim stereotipima o
Romima, da su štampani mediji imali značajnu ulogu u informisanju
javnosti o ovim događajima, te da su posledice takvog izveštavanja o
događajima u Jabuci potencijalno šire i dalekosežnije nego što se to u
vreme njihovog odvijanja činilo.
Ključne reči: Romi, medijsko izveštavanje, štampani mediji,
međuetnički incidenti, društvena marginalizacija, Jabuka
279
Ankica Dragin
Uvod
Medijsko izveštavanje o međuetničkim incidentima u zemljama
Jugoistočne Evrope predstavlja poseban novinarski izazov, naročito nakon
dešavanja na zapadnom Balkanu tokom poslednje decenije XX veka.
Činjenici da pri pomenu ovih događaja danas većina žitelja Srbije najčešće
pomišlja na nešto što se događalo relativno davno, nekome drugom i u nekom
kraju dovoljno udaljenom„od nas”, koji je danas možda inostranstv,o uveliko
je doprinelo i tadašnje medijsko „proizvođenje ’očiglednosti razlika’”
(Đerić 2008), oličeno u uvek lokalno obojenom, ali odvajkada globalnom
prisutnom, obrascu „nas”, koji predstavljamo homogeni normativ, nasuprot
„drugih”, obično manje brojnih i moćnih, koji predstavljaju odstupanje od
njega (Van Dijk 1988a). Scena za dijalog, ili poprište sukoba, u zavisnosti
od odnosa društvene moći, interesa i aktera, a priori je postavljena u svakom
društvu, a mediji, kao najuticajniji mehanizam kreiranja javnog mnjenja u
savremenim društvima, imaju moć da utiču na razne njegove aktere. U tom
smislu, kao i u kontekstu novinarske etike, najaktuelnije medijsko pitanje
današnjice i dalje je sledeće: o kome mediji i kakvog interesa imaju da
izveštavaju, te šta će time postići? Tome bi svakako valjalo dodati i pitanje
o tome u kojoj meri mediji (mogu i treba da) usmeravaju i utiču na stvarne
i potencijalne efekte onoga što sami kreiraju u odnosu na zadate društvenoprofesionalne parametre i činjenice u vezi sa onim o čemu izveštavaju?
(Van Dijk 2001)
Mediji su „izvor etničkih mišljenja” (Van Dijk 1987), te stoga i
njihovo izveštavanje o Romima1 danas ima veliki uticaj na formiranje
stavova medijske publike o ovoj etničkoj zajednici. Iako su Romi najbrojnija
manjinska etnička grupa Starog Kontinenta i za očekivati je da se veliki broj
Evropljana sreće sa njima naročito u Jugoistočnoj Evropi, romska zajednica
još uvek ima relativno mali broj sopstvenih medija (Dolovac 2009), dok je
interesovanje većinskih medija za teme u vezi sa njom uglavnom svedeno
na one koje se tiču kriminala, migracija, siromaštva2 ili kulture, odnosno
muzike3. Jezik kojim se o Romima piše je prilično neodređen i slobodan,
te stoga ostavlja i puno prostora za nagađanje. Izvori iz redova Roma se
vrlo retko citiraju ili se to čini bez objašnjavanja šireg konteksta, što Rome
zauzvrat čini nevidljivima u okviru šire društvene zajednice (White 2011).
Ovakav pristup medija izveštavanju o Romima doprinosi njihovoj daljoj
društvenoj marginalizaciji i u suprotnosti je sa profesionalnim i etičkim
kodeksima međunarodnih i nacionalnih novinarskih udruženja (IFJ 2003,
Kujundžić et al. 2008).
1
2
3
280
U Evropi većinom stereotipno i reprodukujući uvrežene predrasude o njima (Bernáth et al. 1998,
Waringo 2005, Sedlakova 2004, Erjavec 2001).
Gotovo isključivo u negativnom kontekstu.
Najčešće u pozitivnom kontekstu.
MEDIJSKO IZVEŠTAVANJE O ROMIMA: SLUČAJ JABUKA
„Slučaj Jabuka” 4
Jabuka je mesna zajednica na teritoriji grada Pančeva koje prema
popisu iz 2002. godine ima 6.315 stanovnika/ca, pripadnika/ca 16 nacionalnih
zajednica među kojima su najbrojniji Srbi i Makedonci. Većinu stanovništva
čine kolonisti iz 1946. godine, a u selu živi i preko 100 romskih porodica.
U naselju postoji škola, dom zdravlja, pošta i druga osnovna
infrastruktura, ali ne i policijska stanica. Osim po velikom broj stanovnika
koji pripadaju makedonskoj nacionalnoj zajednici, Jabuka je široj javnosti
poznata i po tamošnjem domu za lica ometena u mentalnom razvoju.
Najznačajniji događaji u mestu su turnir u malom fudbalu, festival
folksvagena – buba i seoska slava koja se obeležava 2. avgusta kao Ilinden.
Meštane/ke najviše pogađa nezaposlenost i nemaština budući da je najveći
broj stanovnika/ca nekada radio u pančevačkim fabrikama i firmama koje su
kasnije propale ili su usled privatizacije drastično smanjile broj zaposlenih.
„Slučaj Jabuka” medijsku, a samim tim i pažnju najšire javnosti,
privukao je u junu 2010. godine. Nakon što je prvo u verbalnom sukobu
preko Fejsbuka, u kom je jedan maloletni meštanin optužio drugog za krađu
patika, a posle i u njihovom fizičkom sukobu istim povodom, jedan od njih
preminuo od posledica teških telesnih povreda koje mu je nožem naneo za
krađu prozvani vršnjak5, meštani banatskog sela Jabuka počeli su svako
veče da se okupljaju i u grupi prolaze ulicama u kojima stanuju prevashodno
pripadnici/e romske nacionalne zajednice. Kao razlog za ovakvo okupljanje
prve večeri nakon smrti mladića navedeno je odavanje počasti preminulom,
odnosno odlazak u njegovu kuću kako bi se porodici izjavilo saučešće.
Grupa vršnjaka preminulog, kojima su se kasnije pridružili i njihovi
roditelji, potom je iz njegove kuće krenula u noćnu šetnju ulicama Jabuke
u kojima stanuje najviše Roma. Tokom ovih višednevnih šetnji meštani su,
javno i otvoreno negodujući zbog smrti mladića i znajući da je osumnjičeni
za ubistvo stanovnik tog dela sela, u početku verbalno napadali Rome
okrivljujući ih za sam događaj. Kasnije su na njihove kuće počeli da bacaju
i kamenice, da oštećuju njihovu imovinu i da im prete.
Zbog ovih događaja, protumačenih od strane policije kao izražavanje
nezadovoljstva zbog nasilne smrti sugrađanina, ali ipak na neprihvatljiv i po
javni red i mir opasan način, sahranu je sledećeg dana obezbeđivala policija.
Ovi događaji su se u narednih nekoliko dana ustalili i eskalirali, uprkos tome
što je istragom utvrđeno i javno saopšteno da sukob dvojice maloletnika,
odnosno kasnije ubistvo nije bilo nacionalno motivisano. Policija je zbog
nastavljenih noćnih izgreda privela sedam većinom maloletnih lica pod
4
5
Izraz preuzet iz teksta „Jabuka nije lokalni problem“ objavljenog u Politici 21. juna 2010.
Događaj se desio u noći između 9. i 10. juna 2010. Saopštenje o hapšenju osumnjičenog
Policijska uprava u Pančevu je izdala 10. juna, a mediji 11. juna prenose ovo saopštenje, najčešće
kao vest u crnoj hornici, ne pominjući činjenicu da je policija obezbeđivala sahranu
281
Ankica Dragin
sumnjom da su počinila krivično delo širenja rasne, verske i nacionalne
mržnje i netrpeljivosti, a u selo je na poziv lokalne policije pristigla i
žandarmerija koja je obezbeđivala deo naselja u kom su se izgredi dešavali.
Nakon jenjavanja ovih događaja osumnjičena lica su puštena iz pritvora, a
sudski postupak protiv njih je nastavljen.
Mediji su se ovim događajima najintenzivnije bavili krajem juna
i početkom jula 2010, kao i krajem jula i početkom avgusta iste godine
kada su Jabuku ponovo posetili najviši državni zvaničnici, predstavnici
organa uprave i nevladinih organizacija. Kasnije su o njima izveštavali
sporadično: u jesen 2010. u kontekstu početka nove školske godine u
Jabuci6 i toka sudskog postupka protiv osumnjičenih učesnika izgreda ili
novih pojedinačnih napada na meštane Jabuke početkom 2011. godine.
Opis problema i cilj rada
Mediji u Srbiji o događajima u vezi sa Romima uglavnom izveštavaju
faktografski korektno, ali bez udubljivanja u temu. Pritom, najčešće
bez obzira na temu o kojoj izveštavaju, gotovo po pravilu kao aktere po
etničkoj pripadnosti eksplicitno pominju samo Rome, ali ne i pripadnike
drugih zajednica. Ovakvo izveštavanje najuočljivije je u crnoj hronici i u
prilozima o socijalnim temama. Kada pripadnici romske zajednice i budu
upitani za svoje stavove, oni se najčešće prenose bez dodatnog pojašnjenja
specifičnosti konteksta romskih sagovornika.
Polazeći sa stanovišta da preovlađujući način medijskog izveštavanja
o Romima u Srbiji doprinosi utvrđivanju postojećih predrasuda i negativnih
stereotipa o ovoj etničkoj zajednici, kao i njenoj još većoj društvenoj
marginalizaciji i povećanju netrpeljivosti šire zajednice ka njenim
pripadnicima, ovaj rad za cilj ima da analizira sadržaj priloga iz štampanih
medija u Srbiji koji su od juna do avgusta 2010. godine pratili događaje
u vezi sa „slučajem Jabuka” i utvrdi koji štampani mediji su najčešće
izveštavali o ovom događaju i na koji način, u kom kontekstu su pominjani
akteri događaja, da li su i u kojoj meri mediji svojim izveštavanjem doprineli
dinamici i razvoju ovih događaja, te koje poruke su tom prilikom poslate
javnosti.
6
282
Uglavnom elektronski mediji, intervjuišući Rome u Jabuci i njihovu decu o tome da li se boje da
idu u školu i da li imaju problema zbog toga što su Romi. Za detalje pogledati prilog na http://
www.rtv.rs/sr_ci/vojvodina/miran-pocetak-skolske-godine-u-jabuci_210772.html.
MEDIJSKO IZVEŠTAVANJE O ROMIMA: SLUČAJ JABUKA
Korpus, metod i kriteriji analize empirijskog materijala
Korpus analiziran za potrebe ovog rada čine 92 napisa, odnosno teksta
koji predstavljaju jedinicu analize iz ukupno 18 štampanih medija u Srbiji
objavljenih u periodu od 11. juna do 7. avgusta 2010. godine7.
Kao svojevrsni kontrolni korpus, isključivo zbog provere podataka
i radi preciznije rekonstrukcije hronologije događanja u vezi sa „slučajem
Jabuka”, u radom obuhvaćenom periodu, korišćeni su transkripti verbalnog
sadržaja 63 priloga iz 17 elektronskih medija (4 radija i 13 televizija)8
emitovanih u periodu od 11. juna do 4. avgusta 2010. godine9.
Za hronološku rekonstrukciju događanja u vezi sa „slučajem Jabuka”
i kritičku analizu sadržaja tekstova napravljen je kodni list koji sadrži
podatke o samom članku, odnosno njegovom izgledu10, kao i koje su
najčešće korišćene reči i njihove konotacije. U trećem delu kodnog lista
nalaze se podaci o akterima – neposrednim ili posrednim – koji se u tekstu
pominju, a u poslednjem delu nalazi se deo kojim se utvrđuje da li obrađeni
napis sadrži elemente neprofesionalnog izveštavanja u vidu iskrivljavanja,
senzacionalizma, kršenja načela dobrog ukusa ili načela privatnosti (Valić
Nedeljković 2002). Kodirani sadržaji interpretirani su prevashodno
kombinovanjem kvantitativnih i kvalitativnih podataka, a u odnosu na
definisani problem i cilj istraživanja. Naposletku, pri izvođenju zaključaka
imalo se u vidu da li su mediji o događajima i akterima izveštavali istinito,
odgovorno, sa dužnom novinarskom pažnjom, te kakav odnos su imali
prema izvorima informisanja (Kujundžić et al. 2008).
Analiza i rezultati
Učestalost medijskih napisa i vrsta tekstova
U periodu od 11. juna do 7. avgusta 2010. godine objavljeno je 92
teksta11 tokom 21 dana. Najviše tekstova objavili su Blic (preko 18%),
7
Dnevne novine: (nacionalna pokrivenost) 24 sata, Alo, Blic, Danas, Kurir, Politika, Pravda,
Press, Privredni pregled i Večernje novosti; (regionalna pokrivenost – Vojvodina) Dnevnik i
Nacionalni građanski; nedeljnici (nacionalni): Ekonom:east magazin, Pečat i Vreme; (lokalni)
Pančevac i PančevacPress; dvonedeljnik (lokalni): Start 013 – Pančevo. Tekstovi iz štampanih
i transkripti priloga iz elektronskih medija pribavljeni su iz arhive pres i medijskog klipinga
„Ninamedia“ iz Novog Sada.
8 Radiji: Beograd 1, B92, Beograd 202 i Novi Sad, program na srpskom jeziku; televizije: Avala,
B92, B92 Info, Hepi /Happy/, Kanal 9, Kopernikus, Panonija, Pink, Prva srpska televizija, RTS
1, RTS 2, RTV 1 i Studio B.
9 Ovi transkripti nisu posebno analizirani, niti su deo kvantitativnih podataka koje ovaj rad navodi.
10 Datum, ime medija, stranicu na kojoj je napis objavljen, rubrika, ime autora/ke, naslov, nadnaslov
ili antrfile, dužina teksta, da li ima izdvojenih ili ubačenih tekstova u osnovni tekst, broj i opis
forografija
11 Vesti, proširene vesti, kraćih tekstova do 100 reči, srednje dugih tekstova sa više od 100 reči
dužine do 1 stranice i tekstova dužih od jedne stranice.
283
Ankica Dragin
Politika (11%), Dnevnik (10%) i Press (9%) pretežno u rubrikama „Hronika”
(22%), „Društvo” (9%), „Vesti” (8%) i „Crna hronika” (7%). Na naslovnim
stranama listova događaji su se našli u 10% tekstova, dok su sami tekstovi
najčešće bili srednje dužine (38%), u vidu proširene vesti (15%) ili kraći
tekstovi do 100 reči (14%), sa antrfileom (34%) i/ili nadnaslovom (48%) i
sa po više na razne načine ubačenih, označenih ili izdvojenih kraćih tekstova
(u 32% tekstova). U najvećem broju slučajeva tekstovi su potpisani (36%).
Autor/ka je nepoznat u 22% tekstova, a u isto toliko tekstova navedeni su
samo njegovi/ni inicijali.
Fotografije
Uz 57 tekstova (62%) objavljeno je ukupno 96 fotografija. Broj
fotografija uz tekstove kretao se od 1 do 6, a 22% fotografija je uz sebe imalo
i ispise sa tumačenjem njihovog sadržaja. Na fotografijama su u početku
najzastupljeniji Romi iz Jabuke, najčešće u svojim kućama, ispred njih ili u
društvu policije, dok su na nekima sami meštani. Sa ovih fotografija gotovo
u svim slučajevima moguće je identifikovati osobe i/ili njihove kuće. Civili
na njima deluju zabrinuto, a njihov izgled i okolina odiše vrlo skromnim
uslovima života. Kako događaji eskaliraju, fotografije počinju više da
prikazuju vozila policije ili kordon žandarmerije. Kada Jabuku posećuju
državni zvaničnici, fotografije uglavnom u prvom planu prikazuju njih u
razgovoru sa meštanima Jabuke i/ili Romima.
Najčešće korišćene reči i izrazi
Najčešće korišćene reči i izrazi su „Rom/i/ski” (u 77% tekstova), a
zatim „ubica” (18%) ili „ubistvo” (65%). Ostale reči12 koje se odnose na
ove događaje i/ili na njihove aktere zastupljene su u približno podjednakoj
meri, u zavisnosti od toga koji konkretni događaj je u pitanju, koji medij o
njemu izveštava i sa kog stanovišta.
Kako su događaji eskalirali za upotrebu jezika karakteristično je da
mediji više koriste reči koje odišu velikim emotivnim nabojem. Neutralnije
sinonime bez velikog emotivnog naboja koriste državni organi u svojim
izjava i saopštenjima, kao i mediji kada dolazi do de-eskalacije incidenata
ili kada pažnju čitalaca žele da sa prošlih događaja preusmere ka onim
budućim.
12 Npr. Napad, svađa/sukob, nasilje, mržnja, rasizam/ni, incidenti, osveta/odmazda, linč, mir/
ni, tragedija, zločin, vređanje, fizički sukob, osumnjičeni (B. J.), preminuli/pokojni (D. S.).
U nastavku teksta detaljnije se analizira samo upotreba reči ključnih za razumevanje slike o
Romima/kinjama prikazane tekstovima iz korpusa
284
MEDIJSKO IZVEŠTAVANJE O ROMIMA: SLUČAJ JABUKA
Analizom konteksta u kom se reči pojavljuju ispostavilo se da se
Romi u čak 54% odsto tekstova prikazuju u pasivnoj ulozi, kao oni koji
trpe nasilje, ali ipak u negativnom svetlu, eksplicitno13 ili implicitno.14
Romi se u pozitivnom kontekstu prikazuju u svega 4 teksta, u 11 tekstova
spomenuti su u neutralnom kontekstu, a u čak 27 tekstova (29%), uglavnom
onih objavljenih krajem jula i početkom avgusta 2010. reč „Rom/i/ski” se u
njima uopšte ne pojavljuje.
Iako se radi o akteru osumnjičenom za ubistvo, reč „ubica” ili
konstrukcija da je B. J. „ubio D. S-a”, osim što krši načelo pretpostavke
nevinosti, događajima je u ranim fazama medijskog izveštavanja dodavala
emotivni naboj, naročito u kombinaciji sa pominjanjem nacionalne
pripadnosti jednog ili obojice aktera, najčešće osumnjičenog. U određenom
trenutku se u tekstovima po pravilu počela pominjati nacionalna pripadnost
osumnjičenog B. J-a (u 33 teksta ili 36%) i preminulog D. S-a (u 6 tekstova
ili 7%), čime su mediji naviše doprineli iskrivljavanju, a posle i podsticanju
pogrešnog tumačenja uzroka i okolnosti izvršenja krivičnog dela u očima
javnosti, a za koje su nadležni istražni organi kasnije saopštili da nije bilo
nacionalno motivisano.
Iako je kod meštana Jabuke zamena teza u vezi sa ovim događajem
postojala od samog početka15, medijsko ukazivanje na nacionalnost
osumnjičenog i/ili preminulog i njeno kasnije pominjanje po inerciji
doprinelo je tome da se i široj javnosti i o razvoju događaja u Jabuci stvori
iskrivljena slika. Iako su pripadnici neromske populacije još od prvog dana,
odmah nakon smrti D. S-a, iskazivali netrpeljivost prema Romima, do avgusta
2010. godine su i sami mediji, velikim delom i na osnovu izjava nekih od
aktera tekstova u tom periodu, o ovom događajima govorili kao o „sukobu
Srba i Roma”16, a o Jabuci kao „poprištu međunacionalnih sukoba Roma i
ostalih građana sela” (Press, 3. avgust 2010: Tadić u Jabuci na Svetog Iliju).
Upotreba reči „sukob” na način koji implicira da su i Romi njegovi aktivni
učesnici ne odgovara istini. U kontekstu nacionalno nemotivisanog ubistva
kao pojedinačnog događaja koje je bilo povod nacionalno motivisanim
incidentima17, stvaranje utiska kod čitalaca da su i Romi u jednakoj meri
aktivni učesnici izgreda18 – iako danima zbog straha ne izlaze iz svojih kuća
jer im nekoliko noći zaredom prete i imovinu organizovano oštećuju mnogo
13 Tako što se nazivaju pogrdnim imenima, sagovornici i novinari/ke im pripisuju negativne
osobine ili otvoreno govore o stereotipima i predrasudama prema Romima/kinjama.
14 Aludirajući na nacionalnu pripadnost osumnjičenog za ubistvo na osnovu toga u kom delu mesta
stanuje ili je otvoreno navodeći.
15 Da je B. J, budući da je Rom i sa svime što se na osnovu negativnih stereotipa o njima
pretpostavlja, neminovno zbog toga i usmrtio D. S-a.
16 Press, Dnevnik, Ekonom:east; kasnije neki mediji i akteri ovu frazu naveode obrnutim redom
ili ih nazivaju međuetničkim ili međunacionalnim sukobima.
17 Kao kolektivnom činu.
18 Sve vreme nazivanih sukobom/ima.
285
Ankica Dragin
brojniji izgrednici, koji čak smatraju da na to imaju pravo – u najmanju ruku
abolira izgrednike, pa čak i opravdava njihovo postupanje19.
Upotreba reči „incident/i” i njihovi opisi takođe ukazuju na promenu
njihove percepcije od strane raznih aktera i medija kako su događaji u Jabuci
eskalirali, odnosno jenjavali. Iz medijskih napisa je evidentno da su počeli
kao „organizovana protestna šetnja” (Pančevac, 18. jun 2010: Buknula
mržnja prema Romima), da su kasnije šetnje prerasle u verbalne napade i
vređanje Roma i kamenovanje njihovih kuća. Kako se situacija smirivala,
tako je i „divljanje neromskog stanovništva nad Romima” (Vreme, 17. jun
2010: Dogvil kod Pančeva) postalo „nemili događaj” (Blic, 2. jun 2010:
Pomoć Romima).
Reč „Cigan/i” koristi se u 8 tekstova, od kojih je u četiri ona opravdana
jer govori o anticiganizmu kao negativnoj društvenog pojavi, odnosno
kritikuje medijsko izveštavanje o incidentima u Jabuci20. Ostali tekstovi ovu
reč koriste tako što citiraju sagovornike, pa i same Rome koji novinarima
poveravaju kakve pogrde su izgrednici uzvikivali protiv njih, a u jednom
slučaju citirana je i izjava jedne javne ličnosti u Srbiji (Pečat, 18. jun 2010:
Jabuka razdora).
Akteri događaja
Mediji tokom događaja u Jabuci pominju 13 individualnih ili
kolektivnih aktera od manjeg ili većeg značaja za dinamiku događaja
(Tabela 1)
Akter
Br. tekstova
%
Akter
Romi
68
62
62
74
73
22
17
74
64
67
80
79
24
18
Vršnjaci
Mesna zaj.
Gr. uprava
Drž. organi1
NVO
Mediji
Ombudsman(i)
Osumnjičeni
Preminuli
Meštani
Policija
Sud
Tužilaštvo
1
Br. tekstova
%
30
17
40
57
12
22
33
18
43
62
13
24
20
22
Predsednik Republike: 16 tekstova (17%); Zaštitnik građana Republike Srbije i Pokrajinski ombudsman zajedno: 20 tekstova (20 %); Poverenica za zaštitu ravnopranosti: 2 (2%); Ministarstvo
za ljudska i manjinska prava: 10 tekstova (11%); MUP: 4 teksta (4%); Skupština i Vlada APV: 4
teksta (4%).
Tabela 1. Individualni i kolektivni akteri novinskih tekstova
19 Koje je tužilaštvo u Pančevu kasnije okvalifikovano kao krivično delo „izazivanje rasne, verske
i nacionalne mržnje i netrpeljivosti“ (Krivični zakonik Republike Srbije, glava 28, član 317).
20 Danas, 16. jun 2010. u 2 kraća teksta; Večernje novosti, 22. jun 2010: Anatomija ulice: Jabuka u
grlu; Politika, 7. avgusta 2010: Anticiganizam.
286
MEDIJSKO IZVEŠTAVANJE O ROMIMA: SLUČAJ JABUKA
Rekonstrukcijom hronologije događaja u Jabuci i stavljanjem podataka
u tabeli u njihov kontekst čini se da se u medijima prilično tačno odražava
proporcija učešća svih aktera i stepen njihovog stvarnog i potencijalnog
doprinosa, odnosno moći da utiču na dinamiku ovih događaja.
Romi se kao akteri događaja pominju u 68 obrađenih tekstova (74%)21
i o njima je, uključujući i osumnjičenog B. J-a, javnosti poslato mnogo
negativnih, većinom implicitnih poruka. U početku su predstavljeni kao
bepomoćne žrtve napada neromskog stanovništva, a kasnije se implicira
da su i oni aktivni učesnici međuetničkih sukoba22. Ubica je jedan od njih,
siromašnih, plašljivih, sklonih krađi i sukobima, te su stoga, kao ubice koje
zaslužuju osvetu, nepoželjni ne samo u Jabuci. Žive u mahalama, uzrok su
nemira, učesnici su incidenata i u sukobu sa Srbima23, ali su i dobri muzičari,
a neki od njih su i dobre komšije koje osuđuju ubistvo i hoće da nastave da
žive normalno.
Osumnjičeni B. J. pominje se u 58 tekstova (63%) kao ubica Rom
koji je vršnjaka usmrtio nakon što mu je, kao već proslavljeni lopov, prvo
ukrao patike. Roditelji su mu posle toga pobegli iz sela, a on je priveden i
brani se ćutanjem. Dok nekoliko tekstova, u nastojanju da budu objektivni,
navodi da se radi o maloletnom delikventu, drugi navode da B. J. potiče iz
problematične porodice kriminalaca i da ni školovanje nije završio.
Preminuli D. S. pominje se u 62 teksta (67%) kao tragično nastradali
(beli) mladić srpske nacionalnosti, učenik mašinske škole koji je svirepo
ubijen od strane vršnjaka Roma zato što je tražio da mu vrati prethodno
ukradene patike. Cela lokalna zajednica žali za njim i saoseća sa njegovom
porodicom, a spremna je i da osveti njegovu smrt.
Meštani se pominju u 74 teksta (80%). Prema procenama policije i
tužilaštva, njih od 500 do 1.200, ožalošćenih i revoltiranih što je maloletni
Rom ubio svoj vršnjaka Srbina, svako veče se okuplja i kamenuje kuće
Roma, koji su u njihovim očima kolektivni krivci za ovaj događaj, i
ograničava im kretanje. Na kraju sedmorica izgrednika bivaju privedeni pod
sumnjom da su počinili krivično delo izazivanja rasne, verske i nacionalne
mržnje i netrpeljivosti protiv Roma. Iako su zbog ovih incidenata privedeni
izgrednici u očima ostalih meštana postali žrtve društvene prisile oličene
u žandarmeriji, neki od meštana (tvrde da) ipak pomažu Romima. Samo
21 Romkinje se pominju samo kada se navode kao sagovornice, uglavnom u tekstovima koji odišu
dramamtičnošću, senzacionalizmom ili (kvazi-)patetikom, a inače se u tekstovima gotovo
isključivo govori o Romima kao zajednici ili u muškom rodu.
22 Kojima su, u najmanju ruku, samim svojim obitavanjem u Jabuci u jednakoj meri doprineli kao
i izgrednici.
23 Isključivo navođenim u muškom rodu ili zbirno, kao zajednica.
287
Ankica Dragin
u jednom tekstu se u vezi sa ovim događajima pominje činjenica da je
nezaposlenost i nemaština u Jabuci izuzetno velika24.
Kao suprotstavljena meštanima pominje se policija, odnosno
žandarmerija koja, doduše sa zakašnjenjem, čuva Rome od terora i linča
njihovih sugrađana i privodi izgrednike. Razni državni i pokrajinski organi
su u više navrata posetili Jabuku i Pančevo, javno osuđivali ugrožavanje
prava Roma na nacionalnoj osnovi, izdavali saopštenja za javnost, održali
konferencije za medije, pozvali ih da profesionalno izveštavaju o događajima
u Jabuci i najavljivali pomoć Romima i mladima u vidu programa za
obrazovanje i zapošljavanje. Gradska uprava i MZ Jabuka nastojale su
iz dana u dan da uspostave red i zaštite ugrožene Rome u Jabuci, ali im
je to pošlo za rukom tek nakon intervencije policije, žandarmerije, suda,
tužilaštva i drugih državnih organa. Vršnjaci preminulog su zajedno sa
svojim roditeljima iskazivali netrpeljivost prema Romima, da bi konačno
u centru sela nacrtali i „memorijalni” mural. Nevladine organizacije u više
navrata javno su osudile izgrede uperene protiv Roma u Jabuci i upozoravale
na pojavu rasizma i anticiganizma u društvu.
Analizom interakcije aktera i njihovih u javnosti iznesenih stavova
stiče se utisak da su svi u početku bili zatečeni ovim događajima, prvenstveno
zbog njihovog opsega i intenziteta, ali ne i preterano iznenađeni činjenicom
da su oni bili upereni protiv Roma. Takođe se stiče utisak da su svi akteri
bili zatečeni činjenicom da čak i u veoma maloj seoskoj zajednici poput
Jabuke postoji toliki potencijal za netoleranciju i kolektivno nasilje prema
„drugima”, iako se iz pojedinih izjava vidi da su svesni toga da „je slična
situacija pre izvesnog vremena bila i u nekim drugim vojvođanskim
opštinama” (Dnevnik, 17. jun 2010: Nedopustivo maltretiranje Roma).
Sa ovom nezavidnom činjenicom najneposrednije su se suočili kada su u
Jabuku stigli prvi mediji, a ovi događaji dospeli do javnosti.
Mediji kao akteri „slučaja Jabuka”
Mediji u početku nasilnu smrt maloletnika u Jabuci tretiraju kao vest
iz crne hronike. Kada su počeli da izveštavaju o ponavljanju noćnih šetnji
meštana ovi događaji u očima javnosti, a potom i samih meštana i Roma u
Jabuci, dobijaju na težini, čega su i sami mediji (trebali biti) svesni.
Romski deo Jabuke postaje „divlje romsko naselje iz kog je ubica”
(Nacionalni građanski, 12. jun 2010: Kamenovana kuća osumnjičenog za
ubistvo dečaka). Istog dana pojavljuje se i jedan tekst skandaloznog naslova
koji dodatno uzburkava strasti u Jabuci i skreće pažnju javnosti na događanja
24 Drugi smatraju i da ceo slučaj ne bi eskalirao da reprezentacija Srbije tog vikenda nije izgubila
na svetskom prvenstvu u fudbalu (PančevacPress, 18. juna 2010: Ubistvo Dejana S, pa rasni
neredi u Jabuci).
288
MEDIJSKO IZVEŠTAVANJE O ROMIMA: SLUČAJ JABUKA
u ovom mestu (Kurir, 12. jun 2010: Dečak zver – Isekao vršnjaka pa spavao
u krvavoj majici). Sve dok nije zapaljena jedna romska kuća i oštećen lokalni
objekat Evangelističko-metodističke crkve, te dok policija nije privela
prve izgrednike osumnjičene za krivično delo izazivanja rasne, verske
i nacionalne mržnje i netrpeljivosti prema Romima, mediji su nekoliko
dana sporadično pratili događanja u Jabuci, a potom počinju da govore o
„linču i odmazdi” nad Romima (Press, 15. jun 2010: Antiromski ispadi
u Jabuci kod Pančeva). Pritom koriste senzacionalistički jezik na granici
dobrog ukusa pri opisu načina na koji su D. S-u nanesene smrtne povrede,
a ustaljuje se i praksa pominjanja nacionalne pripadnosti osumnjičenog
za ubistvo (po pravilu) i preminulog (mnogo ređe). Nagađanja o stvarnim
okolnostima smrti D. S-a nastavljaju se i nakon što je policija demantovala
da se osumnjičeni iživljavao na pokojniku nakon što ga je usmrtio i najavila
dolazak žandarmerije.
Posle prvih reagovanja zvaničnika meštani Jabuke po prvi put
pominju da je priča medijski naduvana, dok mediji po prvi put navode „da se
miran protest oteo kontroli” (Blic, 16. jun 2010: Žandarmi čuvali Rome od
rasista). Uprkos javnim apelima zvaničnika da mediji o svemu odgovorno
izveštavaju, istog dana osvanuli su novi senzacionalistički tekstovi o ovim
događajima (Alo, 16. jun 2010: Krvava Jabuka).
Zbog prisustva žandarmerije situacija se smiruje, ali mediji navode
da su incidenti bili „između pripadnika srpske i romske nacionalnosti”
(24 sata, 17. jun 2010: U selu Jabuka konačno mirno). Nadležni organi
medijima ponovo upućuju poziv „da, kao i do sada, na profesionalan način
prate dešavanja i da javnosti dostavljaju tačne i proverene informacije”
(PančevacPress, 18. jun 2010: Najavljena nova hapšenja) pozivajući se na
„istinito informisanje i proveru svega što se čulo o Jabuci” (Pančevac, 18.
jun 2010: Buknula mržnja prema Romima).
Iako se u nekim medijima po prvi put izostavljaju Romi/kinje kao
akteri i pominju se diskriminacija, izazivanje rasne, verske i nacionalne
mržnje i netrpeljivosti kao krivično delo, drugi mediji tvrde da je ceo slučaj
bio „revolt građana... medijski upakovan kao rasna mržnja” (Pečat, 18. jun
2010: Jabuka razdora) i zbog toga prozivaju pojedine nevladine organizacije
i državne funkcionere. Prvi kritičko-polemički tekstovi o medijskom
izveštavanju o događajima u Jabuci (Politika, 19. jun 2010: Maloletnička
delinkvencija i rasizam odraslih; Večernje novosti, 21. jun 2010: Nije Jabuka
ceo narod), kao i jedan tekst sa analizom implikacija ovih događaja na širem
planu (Politika, 21. jun 2010: Jabuka nije lokalni problem) pojavljuju se tek
nakon što se žandarmerija povukla iz Jabuke.
289
Ankica Dragin
Mediji potom počinju da pišu kako u Jabuci više nema „sukoba
Srba i Roma”25 i time stvaraju i model za kasnije medijsko izveštavanje i
izjašnjavanje pojedinih aktera o ovim događajima.
Iskrivljavanje, senzacionalizam, poštovanje načela dobrog ukusa
i privatnosti
Iskrivljenu sliku o događajima u Jabuci prikazuje 53 teksta (58%),
dok o njima na pomalo senzacionalistički način izveštava 48 tekstova
(53%). Načelo poštovanja dobrog ukusa prekršeno je u 19 tekstova (21%),
a privatnost aktera potencijalno je ugrožena u 57 tekstova (62%).
Iskrivljavanje se najčešće ogleda u navođenju nacionalne pripadnosti
aktera ubistva iako je ovaj događaj zvanično okarakterisan kao nacionalno
nemotivisan, iznošenjem činjenica iz života B. J. koje nisu u neposrednoj
vezi sa ovim događajem, a koje ga predstavljaju u lošem svetlu, dok se
o preminulom iznose samo pozitivne činjenice, kao i kršenjem načela
pretpostavke nevinosti. O negativnim porukama na račun cele romske
zajednice je ranije već bilo reči, a iskrivljavanje se ogleda i u eufemističnom
opisivanju izgreda kasnije okarakterisanih kao krivično delo upereno protiv
Roma: od toga da se kamenovanje kuća naziva razbijanjem prozora, preko
pravljenja lažnih analogija sa iskustvima susednih zemalja (Večernje
novosti, 21. jun 2010: Nije Jabuka ceo narod) kako bi se opravdalo nasilje
nad Romima, pa do toga da je naslov u suprotnosti sa navodima u tekstu
(Dnevnik, 18. jun 2010: Povećana bezbednost u Jabuci).
Senzacionalizam se najviše ogleda u preteranoj patetičnosti ili kritičnosti,
upotrebi bombastičnih izraza, kao i stvaranju atmosfere neizvesnosti i
napetosti raznim jezičko-stilskim preterivanjima, čak i iznošenjem neistina,
dok se načelo dobrog ukusa najčešće krši opisom morbidnih okolnosti
ubistva i nadimka osumnjičenog B. J, pa čak i vređanjem njegove ličnosti.
Privatnost aktera narušena je navođenjem imena i prezimena maloletnika i
osumnjičenih za krivična dela ili posrednim ukazivanjem na njihov identitet
iznošenjem imena ulica, otkrivanjem identiteta njihovih prijatelja, rođaka
i komšija, kao i činjenicom da se na većini fotografija osobe i objekti koji
su na njima mogu jasno identifikovati. Podatak da su čak tri od ove četiri
pojave zastupljene u preko 50% tekstova jasno ukazuje na njihov kvalitet i
(ne)pouzdanost slike o događajima i akterima koja se na osnovu njih stiče.
Ono što mediji jesu činjenično tačno preneli javnosti o događajima
u Jabuci je da se u Jabuci desilo ubistvo, da su i osumnjičeni i preminuli
maloletnici, da su meštani zbog ubistva iskazivali svoj revolt tako što su
25 Press, Dnevnik, Ekonom:east; kasnije i neki drugi mediji i akteri ovu frazu navode obrnutim
redom ili ih nazivaju međuetničkim ili međunacionalnim sukobima, implicirajući da su obe
strane bile jednako aktivne, odnosno angažovane u njima.
290
MEDIJSKO IZVEŠTAVANJE O ROMIMA: SLUČAJ JABUKA
ugrožavali bezbednost stanovnika dela naselja u kom prevashodno žive
Romi, da su nadležni državni organi reagovali kako bi se sprečilo eskaliranje
incidenata, da su incidenti okarakterisani kao krivično delo upereno protiv
Roma, da su osumnjičeni izgrednici privedeni i da su razni akteri na različite
načine reagovali na dešavanja u Jabuci. Kombinacijom ovih informacija i
načina njihovog plasiranja u javnost – prvenstveno fokusiranjem na pojedine
aktere, njihove karakteristike, isticanjem ili potiskivanjem pojedinih
segmenata, „sakrivanjem” iza reči sagovornika i nepreciznim, činjenično
neosnovanim, emotivno obojenim ili dvosmislenim jezičkim formulacijama
punim implicitnosti koje ne odgovaraju činjenicama – javnosti je ipak
poslata nejasna i u velikoj meri iskrivljena slika o događajima u Jabuci i
njihovim glavnim akterima.
Zaključak
U vreme kada je eskalirao „slučaj Jabuka” je sa medijskog aspekta
nesumnjivo bio udarna vest i izuzetna prilika za medijsko izveštavanje, ali i
istraživanje. Događaji u Jabuci ukazivali su na kolektivno kršenje osnovnih
ljudskih prava najbrojnije društveno marginalizovane grupe u Srbiji i ono
je kasnije okvalifikovano kao krivično delo. Akteri, odnosno potencijalni
sagovornici medija bili su brojni i šaroliki: od socijalno ugroženih stanovnika
zabačenog sela do visokih državnih zvaničnika. Iako su štampani mediji u
Srbiji, poštujući pravo javnosti na pravovremeno i istinito informisanje i
svesni svog društvenog uticaja, u jeku ovih događaja o njima intenzivno
izveštavali, na osnovu kritičke analize sadržaja objavljenih tekstova stiče
se utisak da je njihov tržišno-komercijalni interes ipak bio pretpostavljen
onom javnom.
Većina objavljenih tekstova spada u kraće forme koje izveštavaju o
događajima i prenose stavove pojedinih aktera. Osim što većina tekstova
uglavnom nudi iskrivljenu, negativnim etničkim, kulturološkim i socijalnim
stereotipima obojenu sliku događaja u Jabuci i njenih glavnih aktera,
očigledno je odsustvo tekstova koji se podrobnije bave opsegom, uzrocima
i mogućim dugoročnim posledicama slučajeva društvene marginalizacije
i otvorene diskriminacije „drugih”, u ovom slučaju Roma. Ovakvim
izveštavanjem stvara se utisak da su događaji poput onog u Jabuci uobičajeni,
sporadični i prolazni, lokalni incidenti. Takvim pristupom mediji propuštaju
priliku da odgovorno i sa dužnom novinarskom pažnjom javnosti ukažu
na obaveze države i društva u slučaju pojedinačnog i kolektivnog kršenja
ljudskih prava pripadnika društveno marginalizovanih grupa, kao i na
eventualne negativne posledice tolerisanja takvih pojava.
Izveštavajući o događajima u Jabuci mediji su nepozvani učestvovali
u životima žitelja jedne male sredine koja nije uvek svesna njihove moći i
291
Ankica Dragin
uticaja. Analizirani tekstovi nedvosmisleno poručuju da odgovornost za to
da li će se izroditi još ovakvih povoda – ili ipak prilika - za preispitivanje
pristupa (izveštavanju o) Romima i drugim društveno marginalizovanim
grupama u Srbiji ipak prevazilazi individualne mogućnosti i lokalne okvire.
Ukrštanjem podatka da su objavljeni tekstovi bili prevashodno u formi
proširene vesti ili izveštaja srednje dužine sa podatkom da izuzetno mali broj
tekstova26 u korpusu kritički i dublje pokušavaju da analiziraju pozadinu i
suštinske povode događanja u Jabuci, stiče se utisak da su izveštavajući
o „slučaju Jabuka” mediji propustili da jasno i nedvosmislenu ukažu na
jednu od realnosti koja već duže vreme sve upadljivije obeležava život
društveno marginalizovanih grupa u Srbiji. U Jabuci su se juna 2010. godine
„dogodilo” siromaštvo, odnosno nemaština i nezadovoljstvo mladih. Krađa
patika kao njihova posledica (ponovo) je eskalirala do najekstremnijih,
društveno najpogubnijih oblika iskazivanja nezadovoljstva: nasilja, otvorene
diskriminacije i najgrubljeg kršenja osnovnih ljudskih prava „drugih” –
drugačijih, malobrojnijih i društveno manje moćnih.
Najveću pažnju medija i šire javnosti na događaje u Jabuci skrenula je
činjenica da su lokalne vlasti i policija u nastojanju da obezbede red i mir u
jednom zabačenom selu u pomoć morale da pozovu žandarmeriju. Samo u
Vojvodini danas ima 93 romska naselja ili delova naseljenih mesta u kojima
pretežno živi romsko stanovništvo (Muškinja 2011), a većina njihovih
stanovnika je u neznatno drugačijem položaju u odnosu na Rome u Jabuci.
Budući i da se značajan broj „nerazmišljajućih novinara” (White 2011) koji
stoje iza tekstova u korpusu eksplicitno ili implicitno služio stereotipima o
Romima uvreženima ne samo u Srbiji27, te imajući u vidu još uvek veliki
uticaj štampanih medija na kreiranje javnog mnjenja na srpskom govornom
području, društvene implikacije i posledice medijskog izveštavanja o
„slučaju Jabuka” potencijalno su šire i dalekosežnije nego što se to u leto
2010. godine u Banatu činilo.
Literatura
Bernáth, Gábor et al. (1998). As Cutaways, Only in Mute: Roma in the Hungarian Media.
Posećeno 10.maja 2011. URL: http://www.errc.org/popup-article-view.php?article_
id=1168.
Dolovac, Mirjana. (2009). Romi i mediji. Međunarodna politika, 60 (1134), 91–104.
Đerić, Gordana (ur.) (2008). Intima javnosti. Beograd: Institut za filozofiju i društvenu
teoriju.
26 Svega 3 teksta (3%) u 1 mediju u korpusu: Politika, 19. i 21. juna i 7. avgusta 2010.
27 Sažete u stavu da su Romi sami po sebi zbog svog načina života, tradicije i kulture i broja
pripadnika njihovog naroda izvor nesigurnosti i uzrok raznih nevolja u svojoj okolini (na osnovu
Waringo 2005).
292
MEDIJSKO IZVEŠTAVANJE O ROMIMA: SLUČAJ JABUKA
Erjavec, Karmen (2001). Media Representation of the Discrimination Against the Roma in
Eastern Europe: The Case of Slovenia. Discourse & Society, 12(6): 699–727.
IFJ - International Federation of Jurnalists. (1954). Status of Journalists and Journalism
Ethics: IFJ Principles. Posećeno 1. maja 2011. URL: http://www.ifj.org/en/articles/
status-of-journalists-and-journalism-ethics-ifj-principles.
Krivični zakonik Republike Srbije. (2010). Posećeno 1. maja 2011. URL: http://www.
tuzilastvo.org.rs/html_trz/PROPISI_ZAKONI/KRIVICNI_ZAKONIK_CIR.pdf.
Kujundžić, Lidija et al. (2008). Kodeks novinara Srbije – Uputstva i smernice. Beograd:
Fondacija Konrad Adenauer.
Marin, Noemi et al. (2002). Impact of Media on Conflict Resolution and Education in the
New Europe. Global Media Journal, 1 (5). Posećeno 24. aprila 2011. URL: http://
lass.calumet.purdue.edu/cca/gmj-fa02-marin-lengel.htm.
Medija centar Beograd. (2008). Problem zdravlja Roma i mediji u Srbiji: Rezultati
petomesečne analize pisanja nacionalne štampe o Romima. Beograd: Medija centar.
Posećeno 5. maja 2011. URL: http://www.mc.rs/code/navigate.aspx?Id=1466.
Muškinja, Oliver. (2011). Romska naselja u Vojvodini. Novi Sad: Pokrajinski ombudsman.
Posećeno 5. maja 2011. URL: http://www.ombudsmanapv.org/Dokumenti/2011/
romska_naselja_.pdf.
RTV. Miran početak školske godine u jabuci. 9. septembra 2010. Oosećeno 15. aprila
2011. URL: http://www.rtv.rs/sr_ci/vojvodina/miran-pocetak-skolske-godine-ujabuci_210772.html.
Savić, Svenka (1993). Diskurs analiza. Novi Sad: Univerzitet u Novom Sadu i Filozofski
fakultet.
Sedláková, Renata. (2004). Presentation of the Roma Ethnic Minority in the Czech
Media. Posećeno 20. aprila 2011. URL: http://www.iccv.ro/oldiccv/Nyess/Papers_
Sibiu_2004/12.%20renata.pdf.
UNDP BRC. (2002). The Roma in Central & Eastern Europe: Avoiding the Dependincy Trap.
Posećeno 5. maja 2011URL: http://europeandcis.undp.org/home/show/62BBCD48F203-1EE9-BC5BD7359460A968.
Valić Nedeljković, Dubravka (2002). Praktikum novinarstva. Beograd: Privredni pregled.
Van Dijk, Teun A. (1987). Communicating Racism: Ethnic Prejudice in Thought and Talk.
Newbury Park, CA: Sage. Posećeno 12. aprila 2011. URL: http://www.discourses.
org/OldBooks/Teun%20A%20van%20Dijk%20-%20Communicating%20Racism.
pdf.
Van Dijk, Teun A. (1988a). News as Discourse. Hillsdale, NJ: Erlbaum. Posećeno 18. aprila
2011. URL: http://www.discourses.org/OldBooks/Teun%20A%20van%20Dijk%20
-%20News%20as%20Discourse.pdf.
Van Dijk, Teun A. (2001). Critical Discourse Analysis. U Tannen, D. et al (ed). Handbook
of Discourse Analysis. Oxford: Blackwell. (352-371). Posećeno 9. aprila 2011. URL:
http://www.discourses.org/OldArticles/Critical_discourse_analysis.pdf .
Waringo, Karin. (2005). Gypsies, Tramps and Thieves: The Portrayal of Romani People in
the Media. Posećeno 20. aprila 2011. URL: http://www.ezaf.org/down/IIIAZK23.pdf.
White, Aidan. The Media and the Roma: Time to Speak the Truth. 17. maj 2011. Posećeno
23. maja 2011. URL: http://www.media-diversity.org/en/index.php?option=com_
293
Ankica Dragin
content&view=article&id=1852:the-media-and-the-roma-story-time-to-speak-thetruth-&catid=15:mdi-news&Itemid=33.
Ankica Dragin
MEDIA REPORTING ABOUT ROMA: THE JABUKA CASE
Summary
Bearing in mind the marginalization of the Roma in Serbia, public
prejudices towards this ethnic group and the way of media reporting about
events involving the Roma, the paper deals with reporting of Serbian printed
media about the events in the village of Jabuka, Vojvodina Province, Serbia,
which seemingly suddenly turned into an inter-ethnic conflict with the local
Roma as one of its actors. Starting from the position that the predominant way
of reporting of Serbian media about the Roma contributes to strengthening
the existing prejudices and negative stereotypes about this ethnic group,
as well as to its additional social marginalization and increase of public
intolerance towards its members, this paper, by means of critical analysis of
92 texts from printed media reporting about the events in Jabuka from June
– August 2010, found that in this period the pubic received mostly negative
messages about the Roma and other actors of the events, that the media
distorted the picture of these events in the process, that a large number
of the media used the common stereotypes about the Roma explicitly or
implicitly, that printed media had a major role in public information on
these events, as well as that the consequences of such reporting about the
Jabuka events are potentially wider and more far-reaching than it seemed at
the time they were happening.
Key words: the Roma, media reporting, printed media, inter-ethnic
incidents, social marginalization, Jabuka
294
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
Oana Barbu
UDK: 316.347:316.723(=214.58)
Faculty of Political Sciences, Philosophy
and Communication
316.647.82(=214.58)(498)
West University of Timişoara
[email protected]
THE SOCIAL IMPACT OF ROMA INTEGRATION
CAMPAIGNS
Summary
The present study aims to analyze the impact Roma social integration
campaigns have had, both on a national collective level of perception,
and on the external representation of our country.
Without trying to minimize their huge effort on social integration, we
will try to take into discussion the poor character of these campaigns
that have not focused on the specific cultural identity of Roma people,
but especially on negative elements such as scarcity, illiteracy, misery,
or even their deficiency of social values.
Due to the negative image that Romania has created in the European
space, in terms of the Roma ethnic minority integration, these
extensive campaigns aimed mainly to obtain free access to health care
and education, the promotion of specialized research departments and
legal advice in cases of discrimination, abuse and violence.
However, we believe that these social campaigns have only placed
disadvantages to the Roma minority. By focusing on deprivation,
rather than on a distinct cultural identity, their attempt has resulted in
a positive discrimination which led to the foundation of stereotypes
already known and a generalized rejection both nationally and
internationally.
Our proposed solution focuses more on cultural identity approach of
Roma minority, with an emphasis on positive identity elements that
will better help their social absorption.
Key words: social campaigns, poverty, discrimination, Roma
minority.
295
Oana Barbu
Context
This paper has as point of departure the finding that the vast majority
of Roma community in almost all European countries are facing great
problems in social integration. We have to keep in mind the overall context
and admit that the socio-economic status of Roma people is very low nearly
everywhere and that Roma bear consequences of negative attitudes from the
majority of society.
The Roma people are a controversial ethnic group. They have a
turbulent history and are alienated in many modern societies. Roma (also
referred to as Romani or Gypsies) are believed to have started emigrating
from the northwestern part of India around the 11th century, moving towards
Europe and North Africa, while living a largely nomadic existence. It is
because of their unstable lives and particular behavior resulted in social
hierarchies and cultural features that made them so difficult to integrate.
Recent sociological studies (Challenges to Roma Integration Policies
in the European Union and Among Candidate Countries 2006) point out
that on almost every social indicator, including income, life expectancy,
literacy, crime rate, education, and child welfare, Roma are the lowest of
any European group. Many believe the main problems are caused by the
Romani’s lack of integration into the education system, and segregation
within schools. At a social stage, it is considered that low levels of education
generate a downward spiral, leading to the current poverty and social
isolation of this community that cannot rally with the 21th century society.
Very conservative, traditional and hostile to change, the Romani community
live their lives according to their own principles and laws, without taking
into account the laws of the country in which they reside.
The community often does not look at the causes, but rather form
perceptions based on their experiences, which suggest that Romani bring
with them crime, begging, and squatter camps. While these issues could
be seen as a poverty issue, or a traditional way of perceiving life, rather
than a Roma issue, some parts of Roma culture do not help dispel the
stereotypes. An example is the romanipe, the totality of the Roma spirit, the
fundamental norms of the Romani way of live and cultural identity, which
led to discouragement of dealing with non-Roma people when it comes to
business or marriage (Saul and Tebbutt 2004: 218–219). The nomadic way
of life and the various dialects they speak are strong qualities that influence
the romanipe or the ”Roma-being”, which is considered the achievement of
traditional Roma culture.
Therefore, Roma groups who have integrated into society and
therefore thinned their romanipe are considered in many communities halfbreed, therefore inferior and sometimes excluded from their congregation.
296
THE SOCIAL IMPACT OF ROMA INTEGRATION CAMPAIGNS
Not only that this unwritten law bears a symbolic cultural significance, but
it is considered ideological as a sin when not respected.
For a majority community of a country, such as Romania, this
kind of attitude leads to intolerance and further prejudice. These kinds of
stereotypes lead to targeted discrimination. In 2008 Italy revived a policy
used by Portugal in the 16th century – the deportation of Roma. France
has followed this in 2010 by sending back over 1000 Roma to Bulgaria
and Romania, sometimes aided by cash incentives, arguing that most of
the people deported were breaking French laws by living in illegal squatter
camps.
Most worryingly, despite recognition of the magnitude of problems
facing Roma, there are few attempts at national level to curb developments
which deepen social exclusion of Roma. An escalation of forced evictions
of Roma in EU Member States, candidate countries, and countries which
will join the EU in 2007, including Bulgaria, Czech Republic, Hungary,
France, Greece, Italy, Slovenia, Slovakia, Turkey and others, forces
numerous Roma into segregated and extremely substandard conditions and
deprives them from access to basic social and economic rights. Segregation
of Roma at school deepens in some countries with school facilities which
used to have multiethnic student bodies becoming predominantly Romani
and degenerating in academic standards. Such developments are often
authorized, instigated or condoned by local or regional governments.
Despite the fact that actions or inaction of local governments are not in
compliance with national law and central government policies on Roma,
central governments have not been effective in challenging them1.
Roma in Romania
The Roma (Roma in Romani; Romi, Rromi or Ţigani in Romanian)
compose one of the major minorities in Romania, their existence on our
territory goes back to the 14th century. Even if their number fluctuated
depending on diverse historical and political events, according to the 2002
census, a number of 535,140 people or 2.5% of the total population declared
themselves as Roma, and therefore they become the second-largest ethnic
minority in Romania after Hungarian2.
1
2
http://www.edrc.ro/docs/docs/Romii_din_Romania.pdf, Retrieved 15.03.2011.
Ibidem
297
Oana Barbu
Figure 1. Roma minority in Romania, 2002 Census (Source: http://www.insse.ro/
cms/files/RPL2002INS/index_rpl2002.htm)
Documenting Romania’s Roma population still remains difficult
because many Roma members do not declare their ethnicity or, even worse,
do not have any identity card or birth certificate. Since 2007 members of this
ethnic group have migrated to Spain, Italy, and France, where the failure of
some Roma to assimilate has become a contentious political issue.
While a number of governments of EU Member States have singled
out Roma and other Traveler communities as unreasonably exposed to
social exclusion and have committed to carry out targeted actions in order
to integrate Roma in society, effective social inclusion policies on Roma
are still to be seen. An important number of social campaigns regarding this
minority have failed in their attempt to integrate Roma in their community
because of their inefficient messages to the public.
According to a report form 2009 made by the European Union’s
Fundamental Rights Agency, the discrimination perception of the Roma
community of Romania is lower than in other EU countries covered by the
report. The perceived discrimination levels given by the report are: Czech
Republic 64%: Hungary 62%: Poland 59%: Greece 55%: Slovakia 41%:
Bulgaria 26%: Romania 25% (http://fra.europa.eu/fraWebsite/roma/roma_
en.htm).
Based on this report, Romanian newspapers have stated that the Roma
minority in Romania is the ”least discriminated Roma minority in Eastern
Europe”. The survey sought to identify the percentage in which the Roma are
discriminated against when looking for job, but also at workplace, looking
298
THE SOCIAL IMPACT OF ROMA INTEGRATION CAMPAIGNS
for a house, on contact with the staff from hospitals, from social welfare or
education, the coffee shops, restaurant or bars, in a store or a bank. Thus, the
results show that only 9% of the Roma in Romania have felt discriminated
at work or in seeking employment, only 4% at school, when, in the case of
private services, discrimination rate reaches 14% (Ciupercă 2009).
The same report suggested that the favorable responses from Bulgaria
and, to a lesser extent, Romania be regarded with caution, as the low levels
of reported discrimination might be a result of the high levels of segregation
between Roma and non-Roma.
Figure 2. The most Roma inhabited areas in Romania, in terms of population
density, 2002 Census
(source: http://www.insse.ro/cms/files/RPL2002INS/index_rpl2002.htm)
As the image above indicates spatial segregation is high amongst Roma;
(that is, they are living in areas predominantly populated by other Roma):
with a percent of 66% in Romania the separation of the Roma community
is a clear sign of social exclusion. The implications of this should be borne
in mind when looking at the results, as higher levels of spatial segregation
imply that Roma respondents are cut-off from mainstream society, which,
on the one hand implies that they experience high levels of discrimination,
but, on the other hand, may serve to shelter them from discriminatory
treatment as contact with the majority population is limited.
Efforts to desegregate Roma and non-Roma education, a practice
Romania had said it would abolish by 2010, are being supported by the
Roma Centre for Social Intervention and Studies (CRISS). However, it
involves more than just combining classes, according to CRISS’ Cezara
299
Oana Barbu
David, ”The problem is not just that they are physically separated, it’s also
about the quality of education and teacher training in Roma schools”, Mr.
Cezara David told Deutsche Welle, adding that desegregating schools often
results in ”white flight,” where non-Roma parents simply remove their
children from mixed classes3.
Just fewer than 10 percent of Roma children complete secondary
school while less than 1 percent completes a tertiary education. Teaching
staff are hard to retain too, with over 50 percent of teachers in ghetto schools
leaving every year.
Social Campaigns on Roma Integration
On March 28th, 2006, the Romanian Parliament declared April 8th as
”Celebration of Roma communities in Romania”. However, it is enough to
recognize, in Romania, all the problems that the Roma are a disadvantaged
and discriminated ethnic group constantly, always kept in poverty and
ignorance by politicians? Roma Civic Alliance from Romania (ACRR),
Romani CRISS, florists Association and Ruhama Foundation consider that
besides the social problems, communication, tolerance and transparency are
the main problems faced by the Roma Romanians cohabitation. Being an
ethnicity that is based essentially on a cultural identity and not a historical
one, the Roma face reluctance in asserting their identity. Also, their reticent
attitude towards education and social system respect makes it impossible
for the authorities to integrate most of them.
Nevertheless, in Romania, a number of social campaigns were carried
out in order to encourage communication between Romanians and the
Roma community. A group of organizations that aim to improve the lives
of Roma in Romania have begun an education program. Among them,
school No. 136, in Bucharest’s Ferentari district and 90 other schools across
Romania to support the process of integration between Roma and the rest
of Romanian society.
”We are trying to provide a safe place for children off the street,”
said Valeriu Nicolae of the Policy Center for Roma and Minorities. ”If they
had the same, or better approach in every community, where children were
happy to be in school, it would change the way these communities work.”
The education program targets kids with ages from 10 to 15, predominantly
Roma, who are currently exposed to high risk behavior like crime, drugs and
prostitution. Most of the kids in the program are barely literate. The purpose
of this program is to keep these kids in school by providing opportunities
3
300
http://www.dw-world.de/dw/article/0,,6136374,00.html, Retrieved 12.11.2010.
THE SOCIAL IMPACT OF ROMA INTEGRATION CAMPAIGNS
like a football team, photography and film classes and peer mentoring. The
club welcomes any kids from the slum who want to join4.
On the other hand a lot has been spoken lately about Roma in Romania
and their identity. A number of TV shows, soap operas, events and spectacles
dedicated to their music, traditions and identity are extremely visible. Maybe
too visible, according to the Romanian public. The result is an attitude of
rejection among society members as the result is high exposure of Roma.
Without any strategy or settled communication objectives, any plan of
welcoming their cultural heritage is going to crack, as Romas experience
positive discrimination, without being effectively integrated!
Picture 1. S.P.L.E.R. Campaign, 2010
„Doi pe un balansoar”
(source: http://www.adplayers.ro)
Picture 2. Roma family
(source: http://www.errc.org/)
The problem with integrating this ethnic community in our society
is not only their typical way of perceiving rules and social responsibilities.
They do not engage at any social level and often, their nomadic spirit
makes them separate from our community. Lack of interest in school is due
to economic pressures by parents’ personal disappointments and lack of
culture of the community who may be susceptible to formal institutions. On
the other hand, all social campaigns conducted so far have highlighted the
difficulties faced by this community. Poverty, ignorance, lack of education,
lack of money and all stereotypes formed around this ethnic group are put
to the fore front in all these campaigns.
4
Ciupercă, A. (2009). Romii sunt cel mai puţin discriminaţi în România. Thursday, 29. April
2009. Retrieved: 15.3.2010. URL: http://www.evz.ro/detalii/stiri/romii-sunt-cel-mai-putindiscriminati-in-romania-849107.html
301
Oana Barbu
One of the campaigns with most impact on Roma’s image in
Romania (from 2004) showed in a video material a Roma grandfather who
is destroying his accordion in order to transform it in a schoolbag for his
grandson. The images as touching as they are only point out the poverty and
misery in which Romas live. The grandson is barely dressed up, his face is
dirty and he has no shoes. Their house is decaying; the yard is full of mud.
Picture 3. and 4. ”Pasi spre toleranta” Campaign, in 20045
The images awaken reluctance in the minds of viewers, as poverty
and misery are the main stereotype characteristics for which they are not
accepted. Romanians believe that Roma prefer to live in misery as part of
their nomadic heritage, they are lazy and dirty and not willing to work. So,
imagine how could such a campaign raise public’s goodwill?
Furthermore, there are several negative reactions from the majority
community to all the campaigns of this kind. People started to get nervous
about the fact that, in Romania, at any University Roma children have
candidate on privileged positions, that they don’t have to pay for school or
any type of education while they are building extravagant houses and earn
a lot of money from working abroad.
5
302
Personal video cuttings. The campaign was initiated by the Media Monitoring Agency and
Romani Criss. Full campaign spot accessible at http://www.youtube.com/watch?v=EP2RPiaVt6I.
THE SOCIAL IMPACT OF ROMA INTEGRATION CAMPAIGNS
Over the internet, we found an anonymous mockery blogger campaign
stating the following quotes ”give them more money to build another
palace”, ”Romas don’t have money because they invested them in glazed
windows”, ”with or without school, Romas climb the social stairs!”6
Picture 5. ”With or without school, Romas climb the social stairs”
Anti-integration campaign on www.arhiblog.ro
We believe that at some point, integration is not the problem of state
anymore, but of the individual, of his capacity, his desire and his mentality
to accept a point of view. And in this identity communication two parties
are involved. We need to focus on changing the mentality of the majority
community, before we hope to integrate Roma community. Moreover, Roma
community has a duty to respect your country, trying to integrate into their
tradition rules the social operational norms everybody else respects. This is
why we consider a campaign for Roma that put more emphasis on social
and cultural identity, highlighting their specific individuality, rather than
their shortcomings. A positive integration can take place only focusing on
what a community can bring in addition to the social-cultural environment
in which it operates, the benefits it has and not on its negative elements.
From this start point, having people’s endorsement any other campaign can
be successful.
6
Romanian Bloggers Campaign http://www.arhiblog.ro/rromii-n-are-bani-de-creioane/.
303
Oana Barbu
References
Challenges to Roma Integration Policies in the European Union and Among Candidate
Countries” Paper submitted by the European Roma Rights Centre (ERRC) and
the European Network against Racism (ENAR) in preparation of the Peer Review
Meeting 23-24 October, 2006 http://www.errc.org/.
Saul, Nicolas and Susan Tebbutt (ed.) (2004). The Role of the Romanies. Liverpool:
University Press.
Monica Flasikova-Benova, Roma: A european minority. The challenge of Diversity, online
version. Retrieved at 20.04.2011. URL: http://www.socialistsanddemocrats.eu/gpes/
media3/documents/3693_EN_SD_Roma_book.pdf.
Ciupercă, A. (2009). Romii sunt cel mai puţin discriminaţi în România. Miercuri, 29. April
2009. Retrieved: 15.3.2010. URL: http://www.evz.ro/detalii/stiri/romii-sunt-cel-maiputin-discriminati-in-romania-849107.html.
Internet sources
DW Review on Roma communities: http://www.dw-world.de/dw/article/0,,6136374,00.
html
Romania 2002 Census: http://www.insse.ro/cms/files/RPL2002INS/index_rpl2002.htm
Romas from Romania overview: http://www.edrc.ro/docs/docs/Romii_din_Romania.pdf
304
MEDIA AND SOCIAL EXCLUSION
Alexandru – Claudiu Râţă
UDK: 070.16(=214.58):316.647.8
Faculty of Political Sciences, Philosophy and Communication Sciences
West University ff Timişoara
[email protected]
ROMA’S DESTINY – A MEDIA INFLUENCED SOCIAL
DIPLOMACY
Summary
From a sociological point of view, different from the legal aspect –
which argues that the fundamental problem of any ethnic minority
is given by the differences in equal rights in favor of majorities, the
concern that attracts the attention is that of adaptation, integration
of minorities in human, local, national and, why not, international
communities.
The opportunity of a qualified media discourse, well-intentioned
and effective, could be a recommended tool to facilitate equal social
dialogue or the change of an attitude which could solve at least part of
the social exclusion that constantly threatens both sides: Roma People
and most countries of Central and Eastern Europe, in the first place,
the destiny of an entire continent, afterwards.
Some states have already shown their aggressive policy against
these populations, and, unfortunately, this behavior will not remain
isolated. Very often and repeatedly, without a state to protect them and
finding their only shield of protection from veiled electoral ambitions,
with restricted freedom of movement, discrimination regarding
employment and fighting segregation in schools, today’s Roma are
far from being more relaxed, serene and safe.
Key words: ethnicity, integration, media, media discourse, minorities,
rights, Roma, social diplomacy, social exclusion
”It is difficult to talk about optimal social integration when the perception
of any ethnic social group is placed higher than human rights”
(Lucian Tanashovsky 2011)
305
Alexandru – Claudiu Râţă
The beginning of diplomatic history is normally confused with the
dawn of history of civilization, though we cannot speak of diplomacy, in
the clearest sense of the word, until the advent of the State. Roma ethnic
minority groups are everywhere, not having a state of their own; therefore
a commitment to consider a new approach can be only a brave one. If good
harmony, set out as the ultimate goal of the diplomatic process, appears
as condition without which it is impossible to reach a high level of social
inclusion of Roma, I find the approach I propose to be a righteous one.
In order to narrow the multitude of definitions that were set until now,
we can state that classical diplomacy is ”an activity undertaken by a State
through its diplomatic representatives” (inside the diplomatic missions of a
State or inside a State – embassies, general and honorary consulates, cultural
institutes) ”in order to achieve the previously intended and established
foreign policy” (Râţă 2010: 2). This global way of conducting activity
was born with the emergence of the National State, implying therefore its
existence. In this situation, in the absence of parameters enshrining the
state – legal, social, or from any other approach – an essential tool for the
protection of interests of any kind of ethnic minorities is the promotion of
a true and favorable image targeting social inclusion of the Roma groups.
The negotiation of a state of facts means attitude
In a less formal „idiom”, one almost occasional, social, diplomacy
means the use of finesse in order to obtain a strategic advantage or in order
to find a mutually acceptable and accepted solution to a common challenge,
an attitude based on a set of measures derived from conviction and good
intentions, non-aggressively formulated and also playing a role of a delicate
situation solver between individuals, wide or narrow social groups.
From a sociological point of view, different from an approach than
the legal status offers – which sustains that the fundamental problem of
any ethnic minority is given by the differences from the equal rights of the
majorities – the preoccupation that attracts attention is adaptability as the
integration of minorities in communities at a local, national, and, why not,
international level.
Unfortunately, some states have already shown their aggressive
policy against these populations and this behavior will not remain isolated.
Very often and repeatedly, without a state to protect them and finding their
only shield of protection from veiled electoral ambitions, with restricted
freedom of movement, discrimination regarding employment and fighting
segregation in schools, today’s Roma are far from being more relaxed,
serene and safe.
306
ROMA’S DESTINY – A MEDIA INFLUENCED SOCIAL DIPLOMACY
This way, the opportunity of a qualified media speech, well-intentioned
and effective, could be a recommended tool when facilitating a fair social
dialogue or a change of attitude which could solve at least part of the
social exclusion that is constantly threatening both levels: in the first place,
”everyone’s people” within the majority of Central and Eastern European
states and the destiny of an entire continent afterwards.
A crucial dimension of understanding deportation as the reaction in
terms of social representation of Roma communities, attributed to the public
as a whole as well as to agents of social control, is given by the nature of
the information transmitted and received when it comes to the behavior of
Roma.
Each society is in possession of a set of ideas about what causes
this deviation and of a set of images depicting this reasoning. Then, these
concepts give shape to the societal behavior by opposing them to the
available presentations.
”In industrial modern societies the body of information on which
these kinds of ideas
are built is invariably received from a second hand. This means that
they reach the public as already processed by the press” (Cohen 1973: 16).
The creation of the opinion state and discrimination in the
treatment of information
Rejecting any form of ethnocentrism, absolute attitudes of rules,
and rejecting the presentation of some cultures as superior – automatically
implying that others are inferior – could be an important attribute of civilized
press and an important tool in changing often unjust perceptions.
One of the objectives of this approach is represented by the
highlighting the relationships existing between the press and some racist
originating manifestations, and particularly the ones regarding Roma
people. In the modern society the social importance of the media makes
this attitude fundamentalist when studying ethnic racism. More specifically,
the presentation of facts or actions of some minorities by bringing negative
or positive values of these social groups on the agenda of public debate
could encourage racist attitudes, or on the contrary, could avoid them by
encouraging and training social inclusion in favor of all parties.
It is well-known everywhere that for the most part media are the
actors and artisans that contribute in an extremely significant way to the
creation of the ”Opinion State”. Not so many years ago a habit existed of
asserting that anything not included in the books written until that time
could not generally enjoy any of the public’s credit, therefore supposing a
307
Alexandru – Claudiu Râţă
certain lack of credibility in the influence chapter or even in authority. Today
we are able to state beyond any doubt this fact: the cognitive horizon of
most people is determined almost exclusively by media content. Romanian
society in particular, and even the global one on a larger scale, has reached
the point in which they regard the things that were not published or were not
replayed by the cameras and microphones as the ones that never occurred.
Unfortunately, however, the manner of presentation of any ”press fact”
determines significantly and fundamentally any public opinion on this
matter.
Considering thoroughly these issues, we can state with certainty that
the way the media treat Roma communities today could be one of the most
significant obstacles to a harmonious coexistence with the society.
Generally, when newspapers, radio or television approach and present
information concerning ”Gypsies” they are either adopting a manner of
presentation that brings into question the artistic side, or treat this topic by
placing these communities in the area of delinquency.
This set of often superficial views and representations, based on
some stereotypes deeply prevalent in the consciousness of a majority, may
be nothing more than a unitary construction to provide a far broader and
rigorous conceptualization about Roma people; not a system of ideas that
would admit that it treats people with a complex history, culture and their
own language – all different, clearly – but not necessarily inferior to the
majority.
Thus we find ourselves on many occasions in the already known
position of retrieving derogatory terms or pejorative phrases associated
with the media representations or the actions of those who make up these
minority groups from the news pages of the newspapers or from inside the
broadcasting formulations. Sometimes the media are producing the echo
of some criminal events even if later on it is proven that the Roma in case
was not guilty of the related facts and this correlation seems almost natural
because of the steadfastness with which it is reproduced. It can provoke
a dangerous terminological association – Gipsy-delinquent – bringing
that way a considerable damage to the treatment and respect that these
communities are entitled to, both individually and as a cultural group.
However, the press generally suggests to its public – in representations
concerning the Roma community – usually and ex officio, some negative
features also essential in terms of representation of their groups.
In a stereotypical and harmful manner the image of reality is that of
any group of travelers (nomads): some are not leaving clean grounds at their
departure, others are dishonest and illegal. The difference appears in the
situation in which people from other social groups share the same traits but
they go unnoticed and they are left aside.
308
ROMA’S DESTINY – A MEDIA INFLUENCED SOCIAL DIPLOMACY
While building a largely negative image of the Roma, the media
are defending themselves by arguing that the attitude they adopt is a mere
reflection of the general public attitude. Stretched to and extreme this
could pass as a plausible argument, but by this representation media do
nothing more than to encourage, or to confirm racist assumptions induced
and sustained at a time by the same media. ”The personal archive of
information, one that serves as a reference for each of the definitions of
normal or abnormal behavior, is today easily influenced by media” (Wilkins
1996: 25–26).
Society as a whole does not have the capacity to provide a sufficiently
varied set of information for the individual to rely on direct personal
experience, apart from a limited range of activities.
Racist insults that appear in the media widely infect society in
a manner in which an individual racist remark is never able to do. This
position confirms the prejudices and creates new ones, almost similar to
how the parents pass unwanted, unexamined or unintended aversions to
their children.
Even if the reality of journalism is different, it would be good for
the ego of any journalist to weigh so heavily on such an important ethnic
group, hence many of the journalists – engaged in corporate journalism –
might appear as important actors on the regional, national or international
scene by the mere act of interest shown towards thinking like a professional
player in a responsible league.
In other words, representatives of media institutions could, fully
understanding the sensitivity of this social phenomenon, participate in
an exalted human adventure by reshaping the perception of an endlessly
condemned ethnicity. An action that would produce only gain for the
improvement of the social inclusion of minority groups, a gesture still the
size of a drop of fresh water drained into an ocean of so bitter injustice.
References
Bârgăoanu, Alina (2006). Tirania actualităţii. O introducere în istoria şi teoria ştirilor.
Bucureşti: Tritonic.
Gandy, Oscar (1998). Communication and Race. London: Cape Publishers.
Otovescu, Dumitru (coordonator) (2010). Tratat de sociologie generală. Craiova: Beladi.
Râţă, Alexandru-Claudiu (2010). „Nation and media – Image Crisis and People’s
Diplomacy”, Conference „Bridges of Media Education”. 2010:2.
Stanley, Cohen (1973). Folk devils and moral panics. Oxford: Routledge Press.
Wilkins, Leslie (1996). Information and the definition of deviance. London: Constable and
Robinson Ltd.
309
Regionalni program podrške istraživanju
u oblasti društvenih istraživanja na Zapadnom Balkanu
(RRPP)
Program
Regionalni program podrške istraživanju u oblasti društvenih
istraživanja na Zapadnom Balkanu (RRPP) je uspostavljen sa namerom
da unapredi istraživanja u oblasti društvenih nauka u zemljama regiona.
Program je rezultat konsultacija sa istraživačima i istraživačkim institucijama
iz regiona, Švajcarske i drugih evropskih zemalja. RRPP se realizuje kroz
tri međusobno povezane komponente:
· Pružanje istraživačkih grantova projektima koji se fokusiraju na pitanja
tranzicije u svakoj zemlji i regionu kao celini;
· Organizovanje seminara iz metodologije istraživanja, kao i tematskih
treninga;
· Uspostavljanje i jačanje regionalne saradnje.
Ciljne grupe
Istraživačke institucije
Javni, privatni ili polu-privatni univerziteti i samostalne istraživačke
organizacije koje podržavaju regionalnu integraciju i saradnju sa
željom da unaprede svoju strukturu i praksu u sprovođenju istaživanja
u skladu sa evropskim naučnim standardima. Partnerske institucije
u okviru programa imaju mogućnost da razviju ljudske resurse,
unaprede pristup znanju kao i regionalnim i međunarodnim mrežama.
Istraživači
Program se posebno fokusira na asistente, profesore i postdiplomce
ili doktorante. Kako bi dao svoj doprinos smanjenju nejednakosti
polova, RRPP posebnu pažnju posvećuje uključivanju istraživačica.
Istraživačima je pružena jedinstvena prilika da postepeno
unaprede sopstvene istraživačke kapacitete kroz program
koji nudi trening, pristup znanju, individualna mentorstva,
finansiranje kao i regionalno i međunarodno umrežavanje.
Donosioci odluka i politika
Dekani, rektori i drugi predstavnici relevantnih institucija su uključeni
u proces konsultacija i saradnje na strateškom nivou. Oni takođe
311
imaju korist od procena, izveštaja i rezultata istraživanja realizovanih
u okviru RRPP programa.
Organizacija
Univerzitet u Fribourgu je zadužen za upravljanje programom koji
finansira Švajcarska agencija za razvoj i saradnju. RRPP struktura se
sastoji od Naučnog i Upravnog odbora, Program menadžmenta i Lokalnih
koordinacionih jedinica u zemljama Zapadnog Balkana. Stručnjaci iz
različitih oblasti konstantno daju svoj doprinos programu kao mentori,
konsultanti ili predavači.
312
Kontakti
RRPP web
http://www.rrpp-westernbalkans.net/home
Kontakti
Institut ekonomskih nauka
RRPP Lokalna koordinaciona jedinica
Prof. dr Ivan Stišić, stručni savetnik
master Bojana Radovanović, lokalni koordinator
Zmaj Jovina 12
11000 Beograd
Srbija
[email protected]
Univerzitet u Fribourgu
Interfaculty Institute for Central and Eastern Europe (IICEE)
Bd de Pérolles 90
Office E325
1700 Fribourg
Switzerland
Prof. dr Nicolas Hayoz, direktor Programa
Tel.: +41 26 300 7975
Fax: +41 26 300 9626
[email protected]
Jasmina Opardija, menadžer Programa
Tel.: +41 26 300 7769
Fax: +41 26 300 9626
[email protected]
313
Download

Medijski diskurs o siromaštvu i socijalnoj isključenosti