iSTANBUL TicARET "''''e'l.;ıl'
YAYıN
NO: 1991 ·2
CEZAYIR
LIBYA
MORIYAHYA
FAS
PAZAR
ARAŞTIRMASI
Yayın
istanbul Ticaret Odası
No.: 1991 - 2
FAS PAZAR
ARAŞTIRMASI
Hazı rlayan lar:
Erdoğdu
Pekcan
A.Suha Alacaklıoğlu
Binnaz Ozgüven
istanbul - Mart 1991
ÖNSÖZ
Odamızın dış
arasında, dış
yer
ticareti geliştirme konusunda yaptığı çalışma ve araştırmalar
ülke pazar araştırma çalışmaları ve tanıtıcı yayınlar önemli bir
tutmaktadır.
Ticaret ilişkilerimizi artırma konusunda potansiyeli olan ülkeler bu bakım­
dan ilk planda gelmektedir. Kuzey Afrika'nın batı ucunda bulunan Fas, uzaklığına rağmen ticari ilişkilerimizi geliştirme imkanı olan ülkeler arasındadır.
Ayrıca tarihi bağlar Ve sosyal yakınlık dolayısıyla Türkiye ile ilişkilerini sıklaş­
tırma arzusunu taşıyan bir ülke görünümünü vermektedir.
1990
bu
yılı
ilk yarısında Fas'a gönderilen Odamız ekibi tarafından hazırlanan
ülkeyi ve özelliklerini tanıtma bakımından kullanıcılara faydalı oldiler, araştırmanın gerçekleştirilmesinde emeği geçenlere teşekkür
yayının
masını
ederim.
Genel Sekreter
Prof. Dr. ismail Özaslan
..
.
ıÇiNDEKILER
Sahife No.
BÖLÜM i
FAS HAKKINDA GENEL BiLGiLER
1.
ÜLKE VE TOPLUM ..........................................................................
1.1. Arazi ve Toplum.........................................................................
1.2. Kısa Tarihi .................................................................................
1.3. Anayasa ve Meclis........................ ...... .... ........... .... ........ ...........
1.4. Büyük Magrip Birliği ..... ...... ...... .......................................... ........
1.5. idari Yapı ...................................................................................
1.6. Genel Görünüm. ...... ...... ...... ............................... ............ ...........
1
1
4
5
5
7
2.
FAS EKONOMisi .............................................................................
2.1. Genel Durum ve Milli Gelir ........................................................
2.2. Tarım .........................................................................................
2.3. Madencilik ... ....................... ......................... ..............................
2.4. Enerji Sektörü ............................. ............ ............ ...... .................
2.5. Sanayi .......................... ...... ...... ........................ ............ ...... .......
2.6. inşaat .................................................................... ,....................
8
8
10
14
15
17
21
3.
PLAN VE KAMU MALiYESi, YATIRIMLAR. ........... :........................
3.1. Beş Yıllık Ekonomik Plan ...........................................................
3.2. Kamu Maliyesi ve Bütçe ............................................................
3.3. Vergi Sistemi .............................................................................
3.4. Yatırımları Teşvik Tedbirleri.......................................................
3.5. ihracatın Teşviki ........................................................................
3.6. Yatırım Eğilimi ...........................................................................
3.7. Yabancı Yatırımların Teşviki ......................................................
3.8. Özelleştirme Programı. ......................... .....................................
22
22
24
27
29
31
32
32
36
1
4.
5.
KAMBiYO, DIŞ TicARET VE GÜMRÜK REJiMi .... ...... ..................
4.1. Kambiyo Rejimi .................................. ;......................................
4.2. Dış Ticaret Rejimi ..................................................... ~................
4.3 Hakiki ve Hükmi Şahıslara Yönelik Kambiyo Mevzuatı .............
4.4. Gümrük Rejimi. ...................... ....................................................
FAS TicARET VE SANAYi ODALARı............................................
38
38
39
42
45
51
BÖLÜM ii
DIŞ EKONOMiK iLişKiLER
1. ÖDEMELER DENGESi ...................... ...... ...... ................ ........ ..........
1.1. Görünmeyen işlemler............................................... ...... ............
54
57
2.
DIŞ
BORÇLAR ... ....... ..... ...... ...... ....... ..... ...... ............ .................. .....
60
3.
DIŞ EKONOMiK iLişKiLER .................. ..... ...... ................ ...............
3.1. Avrupa Topluluğu Karşısında Durum ........................................
3.2. GATT .........................................................................................
3.3. ABD ile Ticari ilişkiler .................................................................
3.4. italya ile Ticari ilişkiler ...............................................................
3.5. Dünya Bankası...........................................................................
63
4.
5.
63
66
66
67
68
DIŞ TicARETiN GENEL çiZGi VE EGiLiMi ...................................
4.1. Fas'ın Son iki YıUık Dış Ticareti..................................................
4.2. 1990 Yılındaki Gelişmeler .........................................................
69
85
FAS iLE TÜRKiYE ARASINDA iLişKiLER.....................................
88
69
BÖLÜM iii
SONUÇ VE ÖNERiLER .........................................................................
EKLER:
i. Ticaret ve Sanayi Odaları
ii. Resmi Daire ve Bankalar Adresi
iii. Faydalanılan Yayınlar
93
BÖLÜM i
FAS HAKKINDA GENEL BiLGiLER
1. ÜLKE VE TOPLUM
1.1 AraziveToplum
ismi ile MOROCCO veya MAROQ olarak tanınan Fas,
Afrika'nın kuzeybatı ucunda uzanan bir krallıktır. Cebelitarık Boğazı'nın doğusunda Akdeniz'e sahili vardır, batısında ise Atlas Okyanusu'nda uzun bir
sahil şeridine sahiptir.
Dünyadaki
yaygın
Arazisi Türkiye'ye yakın büyüklükte olup, ihtilaflı Batı Sahara'nın 252 bin
km 2 'si de dahil 710.850 km 2 'dir. Nüfus ise gene bu ihtilaflı bölgede yaşayan
164 bin kişi de dahilolmak üzere 1987 tahminlerine göre 23.376.000 kişidir.
Nüfusun %99'u Müslüman olup 40.000 kadtar Hıristiyan ve 30.000 Yahudi
azınlık bulunmaktadır. Kuzey bölgelerinde ispanyolca yaygın olmakla beraber, geçerli yabancı dil Fransızcadır.
iklim yarı tropiktir denebilir. Sahillerde iklim sıcak ve güneşli olup mesela
Rabat'ta yaz ortalaması 2rC, kış ortalaması ise rC'dir. iç kesimlerde ise
daha sert olup yaz ortalaması Marakeş'de 38°C'ye kadar yükselir. Buna karşılık kış ortalaması 4°C'dir. Yağmur mevsimi kuzeyde Kasım'dan başlayarak
Nisan'a kadar sürer.
1.2
Kısa
Tarihi
1912 yılında Fas, büyük kısmı itibariyle Fransız himayesi altında idi. Kuzeyde ise daha ufak bir bölge ispanyol himayesinde bulunuyordu. Tanca i.
Dünya Savaşı'ndan sonra 1923 yılında Uluslararası bölge ilan edilmişti.
himayesinde bulunan Fas yerel yönetim bakımından
sultanlık idi ve 1927 yılından itibaren sultan V. Muhammed Fas'ın başına
geçmiş ve 1961 yılına kadar hükümdarlığını sürdürmüştür.
Bu
şekilde yabancı
1953
yılında başlayan
Fas
bağımsızlık
1
hareketleri 1956
yılında bağımsız
Fas krallığının kurulması ile sonuçlandı. 1961 yılı başlarında Sultan Muhammed V.'in ölümünden sonra oğlu ii. Hasan Fas Kralı olarak onun yerini aldı
ve idare, Krallık olarak yeniden şekillendi. Hasan ır babası gibi aynı zamanda
başbakanlık görevini de üstlenmişti.
Bundan sonraki dönemde çeşitli Anayasa değişiklikleriyle Millet Meclisi seçimleri yapıldı. 1972 Anayasasına göre Meclisin 2/3'ü doğrudan seçimle, kalan 1/3'ü ise mahalli idareler, mesleki kuruluş ve sendikalar tarafından seçilen temsilcilerden oluşuyordu.
1981 yılında temel madde fiyatlarına yapılan zamlar protestolara ve grevlere sebeb olduğu gibi 1984 başlarında gıda maddeleri fiyatlarına ve okul
masraflarına zamların kaçınılmaz olduğu yolundaki haberler daha şiddetli reaksiyonlara ve ayaklanmalara yol açtı. Askerler tarafından ateş açılması ve
100 kadar kişinin ölümü ile sonuçlanan olaylar karşısında Hükümet bu zamlardan gene vazgeçmek zorunda kalmıştır.
Bu dönem zarfında Kral Hasan'a karşı çeşitli darbe girişimleri de yapılmış­
tır. Bunlardan birincisi 1971 yılında bir grup ordu mensubu tarafından yapıl­
mış, fakat krala sadık kuvvetler tarafından bastırılmıştır. 1972'de Savunma
Bakanının dahilolduğu bir grup, Kral Hasan'ı öldürmeye teşebbüs etmiş, fakat başarısızlıkla sonuçlanmıştır.
1985 yılında islam fundamentalistleriyle "Genç islamıar" diye bilinen bir
solcu grup Hükümet darbesi yaparak islami esaslara göre bir Devlet kurma
girişiminde bulunmuş, fakat başarısızlıkla sonuçlanmıştır.
1986 yılı sonu ve 1987 başlarında Kral Hasan siyasi suçlular da dahil bütün tutuklular için bir seri aflar uygulamıştır.
Fas'ın ispanya ve komşuları ile bir takım arazi anlaşmazlıkları vardır.
ispanya, Fas'ın Akdeniz kıyısında bir kaç ufak yerleşim bölgesini ve güneyde ispanyol sahrası denen bir bölgeyi elinde bulunduruyordu. 1970 yılın­
da ilk defa bu işgale karşı bir politik görüş belirdi ve 1974'den itibaren bütün
partilerin iştirak ettiği bir kampanya başlatıldı. Uluslararası Adalet Divanı ve
Birleşmiş Milletler Dekolonizasyon Komitesi ispanyol Sahrasının kendi kaderini tayin etmesi fikrini destekliyordu.
2
1975 Kasımında Kral Hasan'ın emriyle 300.000 gönüllü Faslı, Sahrayı iş­
gal etmek üzere harekete geçti. 14 Kasım'da ispanya'nın, bu bölgeyi, Fas ile
güneydeki Moretanya arasında paylaşılmak üzere terkedeceğini bildirmesi
üzerine hareket durdu. 28 Şubat 1976'da ispanyolların Sahradaki kontrolları­
nı fiilen bırakmalarından sonra Fas kıtaları işgal için harekete geçtiler. Fakat
Poli~ario gerillalarının direnişi ile karşılaştılar. Polisario, bölgenin özerk olmasını isteyen Cezayir ve sonra da Libya tarafından desteklenmekte idi. Bu sebeble Fas-Cezayir diplomatik ilişkileri kesintiye uğradı. Nihayet bölge Fas'la
Moretanya arasında paylaşıldı. Fakat Polisario'nun Fas bölümüne sızma, sabotaj ve kayıplar verdirmeleri devam etti. Aynı hücumlar Moretanya bölümüne de yapılıyordu. 1979'da Moretanya, Polisario ile bir anlaşma imzalayarak
kendi bölgesini terketti. Bunun üzerine Kral Hasan Batı Sahra'da Moretanya'nın bıraktığı bölgeyi ilhak ettiğini bildirdi.
Bu durum Arab Birliği'nedahil bazı ülkelerle Fas'ın arasının açılmasına sebeb oldu. Batı Sahra ihtilafını Birleşmiş Milletler ele aldı. 1988 ortalarında, 71
ülke Cezayir'de kurulmuş olan Batı Sahra geçici hükümetini tanıdı. Bu durum
Fas'ı yalnızlığa itti. Bundan sonra Fas'ın yaklaşımları ile anlaşmazlık hafifledi
ve Şubat 1989'da Kuzey Afrika ülkeleri Başkanları Magrip Arab Birliğinin kuruluşunu kabul ettiler. Fas, Cezayir, Tunus, Libya ve Moretanya'nın dahil olduğu bu birliğin ilk Başkanı olarak Kral Hasan seçildi. Halen bu grup üyeleri
ve Suudi Arabistan'ın baskıları ile F;;ıs Batı Sahraya bağımsızlık vermeye yavaş yavaş razı olacak gibi görünmekle beraber sorun tamamen halledilmiş
değildir.
1.3. Anayasa ve Meclis
1972 Anayasasına göre Fas demokratik ve sosyal bir monarşidir. Anayasa
her şeyin üstündedir. Hakimiyet milletindir ve bu hükümranlık hakkı direkt
olarak referandum yolu ile, indirekt olarak da anayasal kuruluşlarca yürütülür. Bütün Faslılar kanun önünde eşittir've eşit siyasi haklara sahiptir. Fikir ve
söz hürriyeti, seyahat ve toplantı serbestisi teminat altındadır.
Devletin dini
islamdır.
Millet Meclisi 6
yıl
Kralın, Başbakanı
için seçilen 300 kadar üyeden
oluşur
ve tek derecelidir.
ve Kabine üyelerini tayin ve azil yetkisi vardır.
3
Adalet
yi
bağımsızdır.
tarafından
Hakimler,
tayin edilir.
1.3.1. Meclisin
kralın başkanlık ettiği
Yüksek Adalet Konse-
Teşekkül Tarzı
1972 Anayasasına göre Temsilciler Meclisi (Majlis on-Nuwab) üyelerinin
2/3'ü doğrudan seçimle, 1/3'ü ise mahalli idareler, mesleki kuruluşlar ve sendikalar tarafından kendi mensupları arasından 6 yıl için seçilmektedir. Mecliste aşırı uçlar dışında çeşitli partiler vardır, hatta bunlar arasında "Sosyalist
Halk Birliği"de sayılabilir. Bu partinin Temsilciler Meclisinde 36 sandalyesi
bulunmakla beraber 306 kişilik Meclisin 206'sl merkez sağ partilerin kontrolünde bulunmaktadır.
1984 Eylül ve Ekim'inde yapılan son seçimlere göre Mecliste temsil edilen
başlıca partiler ve üye sayıları şöyledir.
Genel
Seçimle
56
39
31
24
35
15
6
206
Anayasal Birlik Partisi
Milli Bağımsızlık Birliği
Halk Hareket Partisi
istiklal Partisi
Halk Gücü Sosyalist Birliği
Milli Demokrat Parti
Diğer 6 Küçük Parti
1.4. Büyük Magrip
Kuruluşlarca
27
22
16
17
1
9
8
100
Toplam
83
61
47
41
36
24
14
306
Birliği
Anayasaya göre Fas Büyük Magrip (yani Büyük Kuzey Batı Afrika)'nın bir
Nitekim 1989 Şubatında Marakeşde Kuzey Afrika Devlet
Başkanları toplantısı sonucunda Fas, Cezayir, Libya, Tunus ve Fas'ın güney
komşusu olan Mauretania, Magrip Birliğini kuran anlaşmayı imzalamışlardır.
Buna göre mal, hizmet ve insanların serbest dolaşımı suretiyle bu ülkeler
arasında ticaretin artırılması hedef alınmaktadır. Ayrıca ilgili Devlet Başkan­
larından oluşan bir genel politika konseyi ile Dışişleri Bakanlarından oluşan
bir ortak Komitenin kurulması da öngörülmektedir.
parçası olacaktır.
4
1.5. idari Yapı
Fas'da da bizde olduğu gibi idari yapı vilayetlere
mevcut olup en kalabalığı Kazablanka'dır.
bölünmüştür.
41 "vilayet"
Büyükşehirler sırasıyla şunlardır:
Rabat (Başşehir)
Kazablanka
Marrakesh
Fez
Oujda
Kenitra
Tetouan
Safi
Meknes
Agadir
Tanca (Tangier)
1.287.000
2.904.000
1.425.000
933.000
895.000
833.000
800.000
793.000
704.000
700.000
509.000
Birleşmiş Milletler Teşkilatının tahminlerine göre nüfus artış hızı 1970-75
döneminde % 030 iken 1980-85 döneminde % 025'e düşmüştür. Buna rağ­
men bir hayli yüksek olan nüfus artış hızı sebebiyle 1971 sayımında 15.3
milyon olan nüfus 1982 Eylül sayısına göre 20.4 milyona yükselmiştir. 1988
ortalarında 23.958.000 resmi tahmin rakamıdır. istatistiklere göre bu nüfusun
ekonomik olarak aktif kısmı 6 milyondur.
UNESCO tahminine göre nüfusun % 67'si okuma yazma bilmemektedir.
Bu sebeble 1963 yılında ilk eğitim mecburiyeti konulmuş ve 7-13 yaşlar arası
ilkokul çağı olarak kabul edilmiştir. Buna rağmen 1985 tahminine göre ilkokul
çağındaki çocukların % 64'ü okula kayıtlı bulunmaktadır. 7 yıllık orta eğitim
çağında bu oran % 24'e inmektedir.
ilkokul
Orta Eğitim
Yüksek Okul
Öğretmen Okulları
Toplam
Talebe sayıları (000 kişi)
1984/85 1985/86 1986/87
2.279
2.228
2.280
1.120
1.200
1.279
135
140
120
11
15
13
3.534
3.669
3.626
5
1.6. Genel Görünüm
Cezayirle ortak hududa sahip ve Kuzey Afrika islam ülkeleri kuşağının batı
ucunda bulunan Fas genel görünümü itibariyle diğer islam ülkelerinden daha
ziyade batıya dönük intibaını vermektedir. Özellikle Kazablanka, Rabat ve
Tanca gibi büyük şehirlerde kıyafet, sosyal hayat batı standartlarına daha
yakındır. Kadın/erkek ayrımı hissedilmemektedir. Gelir seviyesi bizden daha
düşük olmasına rağmen şehirler muntazam ve temiz görünümdedir. Bunun
başlıca sebebi şehir içinde gecekondu olmamasıdır. Şehirlerin eski bölümleri
bizde bazı şehirlerimizde rastlanılan kale içi gibi ayrı bir bölümü teşkil etmektedir. Buralara "Medine" adı verilmektedir. Şehrin modern mahalleleri bu bölgelerin dışında inşa edilmiştir. "Medine" bölümleri dar sokakları, dükkan ve
evleriyle olduğu gibi korunmakta, buralara. inşaat müsaadesi verilmemektedir. Modern kesimde de bir kaç büyük otel dışında binalar azami 3-4 kat olup
mimari stil itibariyle Arap-ispanyol karışımı "Magrip" çizgilerinin korunmasına
itina edilmektedir.
Fas'hlar ülkelerine "EI Magrip" demektedirler ve Arap aleminde de bu isim
kullanılmaktadır. "Maroc" veya "Marocco" batılılar tarafından verilen isimdir.
Bizim kullandığımız "Fas" bize özgü bir deyimdir.
6
2. FAS EKONOMisi
2.1. Genel Durum ve Milli Gelir
Fas'ın
1956 yılında bağımsızlığını kazanmasından sonra ekonomiye devletin müdahalesi önemli ölçüde genişlemiştir. Başlıca sanayi ve hizmetlerdeki
özel kuruluşların yerine devlet teşekkülleri kurulmuştur. Başarılı hükümetler
daha önce yabancı gruplarca kontrol edilen sanayi ve ticaret teşekküllerinin
millileştirilmesini bu dönemde teşvik ettiler. Fas Ekonomisi, uluslararası yük~
sek fosfat fiyatlarının yardımıyla, 1970'lerde önemli büyüme göstermiş fakat
ekonomik büyüme 1980'lerde yavaşlamıştır. 1987'de, Dünya Bankası tahminierine göre, Fas'ın GSMH'sl, 1985-1987 ortalama fiyatlarıyla 14,213 milyon $, kişi başına 620 $ olarak gerçekleşmiştir. 1980 ve 1987 yılları arasın­
da kişi başına GSMH'nın, reelolarak her yıl için ortalama % 0.5 oranında arttığı tahmin edilmektedir. GSViH'nın yıllık ortalama artışı, sabit fiyatlarla,
1965-1980 yılları arasında % 5.4 iken, 1980-1986 yılları arasında % 3.3'e
düşmüştür.
1983 ortalarından bu yana izlenilen mali ve ekonomik istikrar politikasına
1989 yılında da devam edilmiş, buna rağmen kamu maliyesi, fiyatlar ve ödemeler dengesinde istenen sonuçlar pek alınamamıştır.
Ancak petrol fiyatlarının düşük düzeyde istikrar bulması, dolar kurunda ve
faiz oranlarındaki gerilemeler Fas cari işlem açıklarının daha
fazla büyümesini önlemiştir.
uluslararası
Diğer
temel ekonomik unsurlardaki rahatsızlıklarla beraber üretimdeki artı­
şın da yeterli olmadığı ve ekonomik büyüme oranının nüfus artış oranının altında kaldığı görülmektedir.
1982-1986 döneminde ortalama yüzde 4.3 olan Gayri Safi Vurt içi Hasıla
artışı 1986'da cari fiyatla yüzde 5.8 iken, 1987'de yüzde 2.2'ye düşmüş,
1988'de yüzde 14 gibi yüksek düzeye çıkmıştır. 1989'da ise artış hızı tekrar
yüzde 2.4 oranına düşmüş, cari fiyatlarla 180.8 milyon dirhem olmuştur.
7
TABLO: i
BAŞlıCA SEKTÖRLER iTiBARiYLE
FAS'IN GAYRi SAFi MiLLi HASILASI
(Cari Fiyatlarla Milyon Dirhem)
1986
Tarım
ve Balıkçılık
Madencilik
Katı Yakıtlar ve Petrol
Petrol Rafinajı
Elektrik ve Su
imalat Sanayii
Kamu Kuruluşları
Ticaret Sektörü
Ulaştırma ve Nakliye
inşaat ve Konut
Diğer Piyasa Hizmetleri
Mali Müesseseler
izafi Banka Hizmetleri (-)
Sektörler Toplamı
ithal Vergileri-Subvansiyonlar
Devlet Hizmetleri
Piyasa Fiyatları ile GSMH
29.525,5
4.547,3
416,6
7.351,4
3.372,3
26.588,2
7.668,2
19.885,9
9.005,2
2.710,6
15.974,9
4.449,0
(4.198,0)
127.297,1
10.881,8
16.157,0
154.335,9
1987
23.991,6
3.991,6
354,9
7.036,9
4.135,2
28.407,9
7.394,4
20.657,3
10.510,2
2.908,1
17.019,0
5.351,3
(5.035,0)
126.723,4
13.443,2
17.667,0
157.833,6
1988
30.949,1
5.128,0
352,8
9.042,8
4.726,7
33.118,7
9.137,0
21.537,3
12.030,0
3.114,8
18.081,9
5.924,1
(5.499,0)
147.644,2
13.249,7
19.592,0
180.485,9
1989 ilkbaharında yetersiz yağışlar nedeniyle tarımsal üretimde görülen
gerilemeler bu düşük oranın başlıca sebebi olmuştur.
Madencilik, enerji, imalat sanayii, yapı ve diğer alt sektörlerde kaydedilen
gelişmeler tarımdaki üretim düşüşünü telafi edememiştir.
Fas istatistik Müdürlüğünün yayınladığı Milli Gelir rakamları Tablo 1'de verilmektedir. Buna göre GSMH cari fiyatlarla 1987 yılında % 2.2 artıyor görünmesine rağmen 1980 sabit fiyatlariyle % 2.6 düşmüştür. Çünkü enflasyon bu
yıl % 5'e yaklaşmıştır. 1988 yılında ise bir önceki yılın aksine Tarım ve Balık­
çılık gelirlerinde meydana gelen % 30'un üzerindeki artış sayesinde GSMH
cari fiyatlarla % 14.5, reelolarak ise 1980 fiyatlariyle % 10.4 artış göstermiş-
8
tir. Halen 180 milyar dirhem civarında olan Fas Milli Geliri 1 dirhem 335 TL.
hesabiyle 62 trilyon TL. veya 22.5 milyar dolar etmektedir. Yani kabaca Türkiye'nin 1/4'ü kadardır.
1988 sonu itibariyle nüfus 24 milyon tahmin edilmektedir. Bu hesapla fert
başına milli gelir bizim 1435 dolara karşılık 935 dolar düzeyinde kalmaktadır.
2.2
Tarım
istihdam bakımından, temel üretken faaliyet tarımdır. Tarım sektörü (Ormancılık ve Balıkçılık dahil) tahmini olarak 1987'de işgücünün % 39:2'sini istihdam etmektedir. Bu oran 1965'de % 61 idi. Tarım sektörü 1986-87'de
GSYiH'nın % 21'ini, ihracat gelirinin ise yaklaşık % 31'ini sağlamıştır. Temel
tarım ürünleri: buğday, arpa, mısır, turunçgiller ve sebzelerdir. Turunçgiller
ihracat gelirlerinin temel kaynağını oluşturmaktadır (1986'da 1.725 milyon
dirhem, 1987'de 1.454 milyon dirhem.) Fakat ülke tahıl, şeker ve diğer gıda
maddelerinde kendi kendine yeterli değildir. Hububat üretimi 1981-1984 yılla­
rı arasındaki kuraklıktan olumsuz etkilenmiş ve buğday ithalatı 1984 yılında
toplam ithalatın % 10'unu oluşturmuştur. 1985-1986 sezonundaki iyi hasat
sayesinde, buğday ithalatı 1985'deki 2,579 milyon dirhem'den 1986 yılında
1.486 milyon dirhem'e düşmüştür. 1987'de dünya gıda maddesi fiyatlarının
düşmesi kötü hasatın etkisini azaltmış ve buğday ithalatının maliyeti daha da
azalarak 1.446 milyon dirhem olmuştur. 1987/1988'de başarılı çekirge mücadelesinin ardından hububat üretiminde rekor kırılmıştır. 1987 yılında Dünya
Bankası 1987-1989 dönemi itibariyle tarım sektörü için hazırlanan ve üretici
fiyatlarını yükseltip sübvansiyonları artırarak tarımsal ihracatı artırmayı
amaçlayan iyileştirme planını desteklemek için Fas'a verilecek 225 milyon
$'Iık bir krediyi onaylamıştır.
Fas'ın tarım ürünleri arasında gerek üretim gerekse döviz kazandırıcı
fonksiyonu itibariyle narenciye gibi başta gelen ürünlerden biri de zeytin'dir.
350 bin hektar yani 3.500 krrf alana yayılmış 33 milyon ağaçtan yılda yak350 bin ton zeytin alınmakta olup bunun % 80'i yağ imalinde kullanıl­
makta ve 30 bin ton zeytinyağı elde edilmektedir. Kalan % 20'si yani 60 bin
tonluk bölümü ise sofralık zeytin şeklinde şişelenmektedir.
laşık
Zeytinlik
alanın
% 42'si yılda 45-60 cm. yağmur aldığı için sulamaya gerek
9
göstermemektedir. Marakeş civarındaki iç bölgede kalan % 30 oranındaki
alan ise yılda 30 cm.den az yağmur aldığı için sulamaya ihtiyaç göstermektedir. Kuru tarım halinde bu ağaçlar iki senede bir iyi ürün vermekte, aradaki
yıllarda mahsul azalmaktadır.
Zeytin üretimi 1969'dan bu yana bir plan dahilinde artırılmaya ve ağaçların
Yeni hedeflere göre mevcut kultivasyonun 200 bin
hektarlık bölümü ıslah edilecek, ayrıca 300 bin hektar arazide yeni zeytinlikler tesis edilecektir. Su, gübre, müsait toprak gibi iyi şartlarda bir ağaç 50 kg.
zeytin verebilmektedir. Kendi haline bırakıldığı takdirde ürün ağaç başına 1520 kg.'ı geçmemektedir.
ıslahına çalışılmaktadır.
Zeytincilik geniş bir istihdam da yaratmaktadır. Tarım sektörü dışında 170
adet yağ tesisi zeytin yağı imal etmekte, 40 konserve fabrikasında da sofralık
zeytin hazırlanmaktadır. Zeytin yağı tamamen iç piyasada satılmakta ve nebati yağ ihtiyacının % 20'sini karşılamaktadır. Sofralık zeytinin ise % 60'1 ihraç edilmekte olup sağlanan gelir 300 milyon dirhem, yani yaklaşık 35 milyon
dolardır.
10
TABLO: 2
Belli Başlı Tarım Ürünleri (000 Ton)
Buğday
Pirinç (Kabuklu)
Arpa
Mısır
Patates
Baklagiller
Yer Fıstığı (Kabuklu)
Zeytin
Domates
Soğan (Kuru)
Hurma
Şeker Kamışı
Şeker Pancarı
Portakal
Mandalina
Limon
1986
1987
1988
3.809
24
3.563
307
550
468
25
480
400
270
44
792
2.625
809
346
2.427
23
1.543
240
560
376
37
320
"400
270
45
800
2.700
4.019
33
3.454
358
656}
330
28
450
1.094
2.990
1.234
30
Yukarıdaki
tablo 1988 yılına kadar olan bilgileri kapsamaktadır. 1989'da
Fas'ta hasat edilen tahılın 7.328.000 ton olduğu ve bu miktarın geçen yılın
560 bin ton altında kaldığı tesbit edilmektedir.
Bu rakamın 1.766.000 tonunu sert buğday, 216.000 tonunu yumuşak buğ­
day, 403 bin tonunu mısır ve 3 milyon tonunu da arpa oluşturmakta, arpa
üretimi geçen yıla göre yaklaşık yüzde 17 azalmış bulunmaktadır.
Fas ekonomisinde önemli bir yer tutan balıkçılık konusunda 1989 Kasım
ayında Yunanistan'la bir gorüşme yapıldığı, ve alınacak balıkçı gemileri ile ilgili mutabakat tesis edildiği, ispanya ile de balık donduran özelliğe sahip gemi konusunda anlaşma yapıldığı görülmektedir.
11
TABLO: 3
Canlı
Sığır
Koyun
Keçi
Deve
At
Katır
Merkep
Hayvan Varlığı
(Bin Baş)
1986
1987
1988
2.8511
14.545
5.276
37
172
494
785
3.178
16.136
5.807
41
187
524
854
3.137
12.733
5.030
1987
1988
222
129
646
6.317
1.036
368
240
125
730
7.520
1.051
423
Hayvansal Üretim
Kırmızı
Et
Beyaz Et
Tereyağı
Peynir
Süt tozu
Balık Üretimi
(000 ton)
(000 ton)
(Ton)
(Ton)
(Ton)
(000 ton)
12
2.3. Madencilik
Madencilik her ne kadar işgücünün sadece % 1'ini istihdam etmekte ise de
Fas ekonomisi için önemli bir sektördür. En önemli maden fosfat kayasıdır.
1980'li yıllarda yıllık ihracat hacminin uzun dönemde düşmesine rağmen Fas
büyük bir farkla bu maddenin en büyük ihracatçısıdır. Azalan dünya talebi
fosfat kayası ihracatının 1985 yılında 14.8 milyon tondan 1987 yılında 13.2
milyon tona düşmesine neden olmuştur. 1988 ihracatı gene 14.3 milyon tona
çıkmıştır. Fosforik asid ihracatı ise hacim olarak % 15 artarak 1988'de 1.7
milyon ton olmuştur ve bu miktar dünya pazarının 3'te birini oluşturmaktadır.
Aynı yıl içerisinde fosfat gübresi ihracatı da % 9.4 azalarak, 702.000 ton olmuştur. Fosfat ve fosfat ürünlerinden elde edilen gelir 1985 yılında 8.135 milyon dirhem'den 1987 yılında 7.554 milyon dirheme düşmüş (Toplam ihracat
gelirinin % 31 'i) 1988'de ise gene artarak 10 milyon 436 bin dirhem olmuştur.
1989 yılında bir önceki yıla nazaran fosfat üretimi yüzde 1.2 gerileme ile
26.8 milyon tonda kalmıştır. Fas dünyanın en zengin fosfat kayası rezervlerine sahiptir. Saptanmış rezervierin 10.5 milyar ton, muhtemel rezervlerle birlikte 57 milyar tonu bulduğu söylenmektedir. Son yıllarda ham fosfat satışla­
rında güçlüklerle karşılaşılmaktadır. ihraç edilen miktar 1989'da 1988'e göre
yüzde 13 azalışla 12.5 milyon ton olmuştur. Avrupa ülkeleri talebinde de yüzde 8.8'lik düşüş kaydedilmiştir. Mahalli satışlar ise 12 milyon tona yükselmiş­
tir.
Fas, ihracat gelirlerini artırmak için, fosfat türevieri sanayiine hızla yatırım
Halen fosfat işliyen 4 büyük tesis vardır ve fosforik asitle amon-·
yum fosfat gübresi üretmektedirier. Bunlardan Maroc Phosphore II'de 3 tane
sülfrik asit ünitesi de vardır. Böylece ham fosfat üretiminin 1988 itibariyle %
44'ü dahilde işlenmekte olup yeni gübre ve fosforik asit fabrikalarının açılışı
ile hem yeni fosfat rezervleri işletmeye alınabilecek, hem de ham maddenin
yerli işleme oranı yükselecektir.
yapmaktadır.
Uluslararası
fosfat ve fosfat türevieri piyasasında gerileme devam etmektedir. Nitekim Fas, Fosfat Ofisi (OCP)'nin ticari muameleleri 1986'da yüzde
10, 1987'de yüzde 1.8, 1988'de yüzde 4 ve 1989'da yüzde 6 gerileyerek
8.554 milyon Dirhem'de kalmıştır.
13
Fosfat Gübresi satışları da 1986'da 913 milyon Dirhem, 1987'de 840 milyon Dirhem, 1988'de 670 milyon Dirhem ve 1989'da 713 milyon Dirhem olmasına rağmen gene de 1987 yılı seviyesine ulaşılamamıştır.
Fosfat dışındaki diğer maden kaynakları arasında demir cevheri, kömür,
çinko, kobalt, bakır, gümüş ve manganez sayılabilir.
kurşun,
2.4. Enerji Sektörü
Enerji sektöründeki üretim indeksi 1982 yılından bu yana ortalama yüzde
3.1 büyüyerek 1987'de en yüksek seviyesine ulaşmış fakat 1988'de başla­
yan düşüş 1989'da da devam etmiştir.
Bu sektörün en önemli üç branşı olan kömür, petrol ve elektrikde üretim bu
dönem içinde çeşitlilik göstermiş bulunmaktadır.
Kömür üretiminde indeks 1984 yılında yüzde 11.4 artış göstermesine kar1985'de yüzde 7.5 oranında azalmış, bu oran 1987 yılında yüzde 18.1 'e
çıkmış, azalış 1988 ve 1989 da da devam ederek kömür ithalatının artması­
na neden olmuştur. 1989'un ilk on ayında 1988'e göre yüzde 9.9 artışla
1.070 bin ton kömür ithalatı yapıldığı görülmektedir. Toplam ithalatın %
60.7'si elektrik üretiminde, % 33.4'ü çimento sektöründe kalanı ise dökümhanelerde ve şeker üretiminde kullanılmaktadır.
şın
14
TABLO: 4
Başlıca Madenierin Üretimi
(000 Metrik Ton)
1986
Kömür
Ham Petrol
Demir Cevheri
Antimuan Cevheri
Bakır Konsantreleri
Kurşun Konsantreleri
Manganez Cevheri
Kurşun Konsantreleri
Çinko
Fosfat Kayası
Fluspat Cevheri (Asitli)
Baryum
Tuz (Rafine edilmemiş)
Gümüş (Ton)
Maden Suyu (1000 m3)
775.0
23.2
195.6
1.4
54.7
105.7
40.3
31.8
21.427.0
83.0
179.9
118.8
1987
634.2
18.3
227.5
1.0
41.0
104.4
42.5
19.6
19.5
22.328.0
78.5
126.8
130.9
162.2
72.0
1988
579.0
19.9
156.4
0.5
37.9
100.2
30.0
21.4
25.015.0
100.5
321.6
139.2
225.1
76.8
TABLO: 5
Fas'ın Primer Enerji Üretimi
Yerli Kömür (Bin Ton)
ithal Kömür (Bin Ton)
Yerli Ham Petrol(Bin Ton)
ithal Ham Petrol (Bin Ton)
Elektrik Enerjisi (Milyon Kwh)
Termik
Hidrolik
Doğal Gaz (Milyon M3)
1987
1988
634.2
1.014.6
18.3
4.530.0
7.256.3
6.431.3
825.0
73.7
636.7
1.068.0
19.9
15
5~125.0
7.532.9
6.596.6
936.3
74.0
%
Değişme
0.4
5.3
8.7
13.1
3.8
2.6
13.5
0.4
Fas enerji ihtiyacının büyük bir kısmını ithal etmektedir. 1987 yılında enerji
ithalatı, toplam ithalatın % 17.5'ini oluşturmakta iken 1988 yılında uluslararası petrol fiyatlarının düşmesi ile bu oran % 13.1'e inmiştir.
Fas'ın elektrik üretim kapasitesi 1980'den bu yana devamlı artmakta olup
büyük bölümü termik santrallardan üretilmek üzere 8 milyar kwh'a ulaşmıştır.
Hidro elektrik santralların payı % 12.5 olmakla birlikte yağışa göre bu pay değişmekte, kurak yıllarda (1984'de olduğu gibi) yarıya, % 6'ya inmektedir. Tüketim ise her yıl % 5 kadar artmakta olup 7.5 milyar kwh civarındadır.
Fosfat endüstrisinin bir ürünü olarak ortaya çıkan uranyumu kullanmak için
bir nükleer güç istasyonu kurmak üzere fizibilite çalışmalarına 1985 yılında
başlanmış ve fabrikanın kurulacağı alan 1988 yılında belirlenmiştir. Doğal
gaz üretimi, shale oil ve hidroelektrik gücün yanısıra Sovyetler Birliğinin yardımı ile 1995 yılında bitirilecek olan N'jara nehri üzerindeki barajdan elde edilecek hidroelektrik sayesinde Fas'ın ithal enerjiye bağımlılığının azalması
beklenmektedir. 1988 yılında Fas ve Cezayir arasında, doğal gazı Cezayir'den Fas ve ispanya'ya götürmek için inşa edilecek olan boru hattının anlaşması imzalanmıştır. Bu boru hattı da 1995 yılında tamamlanacaktır.
Enerji konusunda Fas'ın büyük ölçüde petrol ithalatına bağımlılığının gelecek için bir endişe kaynağı olduğu belirtilmekte, yukarıda sayılan tedbirlerin
yanısıra nisbeten kısa vadeli bir çare olarak kömüre daha fazla güvenin teş­
vik edildiği görülmektedir. Fas'ta yerli ham petrol üretimi ihmal edilebilir düzeydedir. Yılda 5.5 milyon tonu aşan ithal ham petrolünü işleyen iki rafineri
mevcuttur. Muhammedia'daki rafinerinin yıllık kapasitesi 5 milyon tona yükseltilmiştir.
2.5. Sanayi
imalat Sanayii Fas Gayri Safi Milli Hasılasının % 1?-18'ini oluşturmakta
olup, esas ağırlık fosfat türevieri üretimi ve petrol tasfiyesinden sonra gıda
sanayii, tekstil, deri eşya ve mamullerindedir.
16
TABLO: 6
Bazı Sanayi Ürünleri Üretimi
1986
Çimento
Elektrik Enerjisi (Milyon Kwh)
Tabii Gaz (Milyon ~)
Motorlu Araç montajı (Adet)
Halı ve Kilim (000 M2)
Tasfiye Edilen Ham Petrol
Benzin Üretimi
Gaz Üretimi
Motarin Üretimi
Fuel-oil Üretimi
Jet Fuel Üretimi
Asfalt Üretimi
1987
3.709 .
6.928
3.879
7.256
73.6
1.504
1.666
4.546.7
346
53
1.371
1.641
195
77
319
48
1.193
1.924
204
72
1988
4.263
7.532.9
74.0
14.329
1.677
5.144.2
364.6
45.7
1.543.6
1.901.8
215.8
Fas sanayinin kurulması ve geliştirilmesi son 25 yılın eseridir. Sanayi kapasitesinin yüzde 85'i bu dönem içinde gerçekleştirilmiştir.
Birbirini tamamlayan üç yönlü bir
sanayileşme
yolu
izlenmiştir.
• ithalat ikamesi gayesini güden sanayi kurulması:
• Ulusal kaynakları değerlendirme gayretleri:
Bunun tipik örneği fosfat kesiminde kurulan tesislerdir.
• ihracat için üretimi amaçlayan sanayileşme:
Tekstil sanayii bu alanda bir örnektir.
Elde edilen sonuçlar önemli olmakla beraber,
bazı engeller henüz aşılmış değildir:
aşağıda
belirtilen alanlardaki
- Muhtelif sanayi dallarındaki entegrasyonun zayıflığı,
- Başlıca yarı-mamuller ve teçhizat bakımından dışa bağımlılık,
- Çeşit azlığı.
Halihazırda
Fas sanayii çok merkezileşmiş durumdadır. Sınai tesislerin
17
yüzde 64'ü ve sektördeki istihdam ın yüzde BO'i Kazablanka-Kenitra bölgesinde toplanmıştır. Tesislerin çoğunluğu küçük ölçeklidir. Kalifiye eleman, teknisyen ve yönetici yetersiz görünmektedir.
Sınai ürün kalitesinin geliştirilmesi ve standardı ile ilgili entegre bir sistem
de görülememektedir. Teknolojik ve bilimsel alt yapı yetersizliği kendini belli
etmektedir.
imalat sanayiini başka bir açıdan dört ayrı grupta incelemek mümkündür.
1- Münhasıran ihracata yönelik olarak mahalli ham maddeleri
ren sanayi kolları:
değerlendi­
Bu sanayi kesimi imalat sanayinin yüzde 16'sını temsil etmektedir. Burada
sözkonusu olan başlıca ürünler tarım-gıda, deri mamülleri, kağıt hamuru ve
mantar'dan mamul eşyalardır.
2- ihracata yönelik fakat ham madde ihtiyacının büyük kısmını ithalat yoluyla karşılayan sanayi kesimi:
Bu kesim genel üretimin yüzde .17'sini karşılamaktadır. Petrol, Gübre sanayii, konfeksiyon ve elektronik unsurları içeren sanayi/er burada mütalaa
edilmektedir.
iç piyasaya yönelik olan ve ham madde ihtiyacının büyük
kısmını ithalat yolu ile karşılayan sanayi kesimi. Sınai üretimin yüzde 32'sini
temsil etmektedir. Besin yağları, süt mamulleri, tekstil, kereste, plastikler ve
boyalar vs. bu kesimde bulunmaktadır.
3-
Münhasıran
4- Son grup, iç piyasaya yönelmiş olmakla beraber, mahalli ham maddeleri veya yarı-mamul ithal maddelerini değerlendiren sanayi kollarını içine alan
sanayi kesimidir, ve sanayi üretiminin yüzde 35'ini temsil etmektedir. Pamuklu dokuma tezgahları, kağıtçılık. şeker fabrikaları ve çimento bu gruptadır.
Şeker pancarı işliyen 13 ve şeker kamışı işliyen 3 fabrika 500 bin ton şeker
üretmektedir. Buna rağmen 300 bin ton kadar şeker ithal edilmektedir.
18
Halihazırda sanayi sektörü ulusal ekonomide önemli bir yer işgal etmekte
ve Gayri safi yurt içi hasılaya yaklaşık yüzde 18 lik bir katkıda bulunmaktadır.
1989 yılı cari fiyatlarıyla sanayi sektörü değer artışı 6.772 milyon Dirhemdir ve bu sektörde 1988 yılındaki yüzde 3.4'lük büyümeye karşılık yüzde 4
oranında bir gelişme hızını ifade etmektedir. Gayri safi yurtiçi hasıla içindeki
payının ise biraz arttığı gözlenmektedir.
Sanayi sektörü, çeşitli faktörlerin etkisi ile
sından değişik bir görünüm arzetmektedir.
çeşitli branşlarda
verimlilik
açı­
dinamizm bazı sanayi kollarına itici bir güç kazandırmıştır. Bilhassa tekstil ve fosfat üreticilerinde bu dinamizm daha belirgindir. Diğer yandan, fiyatların stabilizasyonu nedeniyle gıda maddeleri sanayiinde şeker ve
süt sanayiinde üretimin kapasiteyi zorlayıcı bir aktivite dönemine girdiği görülmektedir.
ihracattaki
Sanayi sektöründe 1989 yılı içinde 1800 yatırım projesinin devreye girdiği
ve 1988 yılına nazaran toplam yatırımın yüzde 28'Iik bir artışla 5.292 milyon
Dirheme çıktığı, istihdam imkanında yüzde 5.6 oranında artış sağlandığı
gözlenmektedir.
Metalurji ve Mekanik sanayiinde yüzde 4'Iük bir
Ancak sektör içinde bazı branşlardaki olumlu
gerilemeleri dengelemektedir.
artış vardır.
gelişmelerdiğer branşlardaki
2.6. inşaat
TABLO: 7
Verilen inşaat Ruhsatıarı
1987
1988
% Değişim
Adet
Alan (000)2
31.596
30.271
(4.2)
7.708
8.344
8.3
19
Değer
(Milyon Dirhem)
6.854
8.492
24.0
inşaatta m2 maliyetinin bir yılda % 16 civarında arttığı rakamlardan anlaşıl­
maktadır.
1988 yılında inşaat değeri itibariyle, verilen ruhsatların 7.2 milyon Dirhem'lik bölümü yani % 85'i ikametgahıara, kalanı ise ticaret, sanayi ve idare
binalarına aittir.
Çimento ihtiyacı dahilden karşılanmaktadır. Mevcut 9 çimento fabrikası
1988'de 4.3 milyon ton çimento üretmişlerdir ve ihtiyaç az olduğu için ortalama % 70 kapasite ile çalışmaktadırlar. inşaat talebi arttıkça kapasite kullanı­
mının yılda % 4-5 artacağı umulmaktadır.
20
3. PLAN, KAMU MALiYESi VE YATıRıMLAR
3.1.
Beş Yıllık
Ekonomik Plan
Fas'ta 1983 yılı ikinci yarısından bu yana istikrar tedbirleri uygulanmaktadır. Dış ticaretin liberalleştirilmesi, bazı ürün ve hizmet fiyatlarının serbest bı­
rakılması, mali reform, tasarruf ve yatırımların teşviki şeklinde özetlenebilen
bu tedbirler, 1988-1992 Beş Yıllık Planda da yansıtılmaktadır. Bu planda serbest teşebbüs'e destek sağlamak esas prensip kabul edilmiştir. Kambiyo kı­
sıtlamalarının kaldırılması, desantralizasyonun teşviki, özelleştirme yukarıki
öğelere ilave edilmiş bulunmaktadır.
Özel sektörü desteklemek prensibi Planda kÜçük ve orta çaptaki teşeb­
büslerin teşviki ve yatırım imkanlarının artırılması ve kolaylaştırılması şeklin­
de ortaya çıkmaktadır. Mesleki ve teknik eğitimin artırılması gayeye erişmek­
te yardımcı olacaktır. Bunlar dışında planda Kırsal Bölgelerin kalkındırılması
ve Kamu kuruluşlarında reform yapılması ve özelleştirme öngörülmektedir.
Plana göre yatırımlarını
% 1 fs'u Mahalli idareler,
% 17.5'u Devlet,
% 19'u Kamu iktisadi Teşebbüsleri,
% 52'si ise Özel Sektör tarafından yapılacaktır.
Yatırımların dağılımı
ise
şöyle olacaktır:
% 40'1 üretici sektörlere,
% 39'u ekonomik alt yapıya,
% 21'i Eğitim, Sağlık gibi sosyal hizmetlere.
3.1.1. 1989-1990
Yılı
Genel Görünüm Tahminleri
1989 yılında gayri safi milli hasıla gelişme hızı, gerçek boyutlarıyla tetkike
alınmış ve yüzde 5-6'dan yüzde 3'e düşürülmüştür. Bu revizyonun en önemli
nedenleri olarak yıl sonuna doğru yüzde 5.5'e tırmanan enflasyonla birlikte,
büyüyen dış ticaret açığı ve yüksek dış borçlar gösterilmiştir.
21
1990'da ise tarım sektöründe beklenen iyi bir performans ve diğer sektörlerdeki olumlu gelişmelerle yüzde 4'Iük bir kalkınma hızı beklenmektedir.
Her ne kadar özellikle yarı mamul üreten sektörlerde yapısal bazı sorunlar
varsa da endüstri yatırımları gelişme göstermekte, ve bu sebeble imalat ve
ihracatta olumlu yönde gelişme beklenmektedir.
ithalatın 1989 yılında fevkalade artışı ve özel teşebbüslere hazineden yapılan yardımlar
ceğinden
sebebiyle 1990 yılı enflasyon oranının yüzde 6'Iara yükselekorkulmaktadır. Bu sebeble, sübvansiyonların tedricen azaltılması
kararlaştırılmıştır.
1989'da ihracatın düşüşü ve ithalatın artışı nedeniyle büyüyen
açığının 1990 yılında kapatılabileceği tahmin edilmektedir.
dış
ticaret
Fas'ın
önde gelen ihraç ürünlerinden fosfat konusunda Hindistan'la olan
ihtilafın giderilmesi açığın kapatılmasında önemli roloynayacaktır. Zira
1989'da Hindistan'ın anlaşmalara uymaması ihracat boşluğu doğurmuş idi.
1990'da ise talep yoğunluğu tam kapasite üretimi gerektirecek düzeyde görünmektedir.
Fas'ın
yine önemli ihraç ürünlerinden, tekstil konusunda Avrupa'dan güçlü
bir talep olmasına rağmen, ithalattaki hızlı artış ihracatı gölgeleyecek nitelikte
görülmektedir.
,
1989'da ortalama $ 17.3 varil fiyatından 1990'da
iki katına yükselişi enerji faturasını çok yükseltecek ve dış ticaret dengesini
bozacak gibi görünmektedir.
Dünya petrol
fiyatlarının,
3.2. Kamu Maliyesi ve Bütçe
ilişik tabloda görüleceği üzere Fas bütçesi son 3 yıl içinde gider bütçesi
büyüklüğü
olarak 1988'de 68 milyar dirhemden 1990'da 80 milyar civarına
Bizim paramızia 1990 bütçe giderleri 25 trilyon lira tutmaktadır.
Türkiye'nin 1990 bütçesi 65 trilyon olduğuna göre Fas bütçesi 2.5 defa küçük
yükselmiştir.
olmaktadır.
Bizim 1989 bütçesinde vergi tahakkuku 30 trilyon
22
olmasına karşılık Fas'ın
vergi gelirleri de aynı yıl 13 trilyon tutmaktadır.
itibariyle düşme, borçlarda artış görülmektedir.
Yatırım harcamalarında yıllar
Cari harcamaların 2/3'ü personel masrafları'dır. Bakanlıklar itibariyle en
fazla ödenek % 32 ile Eğitim Bakanlığı, % 21 Savunma ve % 11'er ile Maliye
.ve içişleri Bakanlıklarına aittir. Saglık Bakanlıgı % 5 payalmaktadır. Borç
idaresi toplam bütçenin % 32'sine bağlı olmaktadır.
3.2.1. Enflasyon
Artışta
1989 Kasım ayında yapılan Ulusal Kongrede Fas'ın büyük dış borçları ve
dış ticaret dengesindeki açık nedeniyle 1989 yılında büyüme hızının ancak
yüzde 3 olabileceği ve resmi tahmin olan yüzde 5'in tutmadığı ifade edilmiş­
tir.
Enflasyon konusunda da yüzde 2.3 olan
de 5.5 olarak belirlenmiştir.
artış
tahmini, 1989 sonunda yüz-
IMF ile olan ihtilafın bütçe açığından kaynaklandığı belirtilmekte,
kı bir şekilde kontrol edilmesi hususundaki tavsiye, .1990 yılı bütçe
da da dikkat çekmektedir.
Şöyle
açığın sı­
tasarısın­
ki, genel bütçede toplam harcama 79.6 milyar Dirhem (takriben 26
trilyon TL.) olarak 1989'a göre yüzde 6.6 daha fazla tesbit edilmiş olmakla
birlikte, enflasyon oranı gözönüne alındığı takdirde minimum bir reel büyüme
hedeflendiği anlaşılmaktadır.
23
TABLO: 8
FAS BÜTÇESi
(Milyon Dirhem)
1988
Giderler
Genel Bütçe Giderleri
Cari Harcamalar
Yatırımlar
Devlet Borçları
Katma Bütçeler
Özel Hazine H.
TOPLAM GiDERLER
Gelirler
Dolaysız Vergiler
Gümrük Vergileri
Dolaylı Vergiler
Damga Vergileri
Tekel ve işletme
Vergileri
Borçlanma
Ek Gelirler
Diğer Gelirler
Genel Bütçe Gelirleri
Katma Bütçe
Özel Hazine Hesapları
TOPLAM GEliRLER
Bütçe Açığı
1989
58.880
25.134
16.445
17.301
683
59.563
8.788
68.351
62.708
28.830
13.932
19.946
847
63.555
11.072
74.628
67.949
30.347
15.168
22.434
815
68.764
10.793
79.557
9.798
8.64114.187
1.897
11.005
8.170
16.383
1.930
11.340
9.662
17.485
2.130
1.534
7.780
980
17.830
9.058
1.850
17.950
397
53.292
325
7.267
60.884
(7.467)
Kaynak: Le Maroc en chiffres 1988 ve BMCE
24
1990
58.328
847
8.487
67.662
(6.966)
Bankası yayınları
64
62.701
815
9.043
72.559
(6.998)
Cari masraflar 1990 yılı bütçesinde 30.4 milyar Dirhem'le toplam harcamaların yüzde 38'ini oluşturmakta, amme borçları 22.4 milyar Dirhem'e ulaş­
makta ve bu rakam da genel masrafların yüzde 28'ini teşkil etmektedir. Bu
toplam içinde dış borçlara 16.9 milyar Dirhem ayrılmıştır. Yatırım harcamalarının yüzde 9 artışla 15.2 milyar Dirhem olarak tesbit edildiği görülmektedir.
Bu harcamalar içinde kamu yatırımlarının yeniden yapılandırılmasına, baraj
çalışmaları ve sulama yanında ağaçlandırılmaya önem verildiği gibi, gemi ve
uçak alımı da planlanmıştır.
Ayrıca
kanlığı
mali destek alan diğer projeler olarak üniversiteler, Ulaştırma Babütçesi içinde de havaalanı çalışmaları, demiryolu bağlantıları ve ge-
liştirilmesi bulunmaktadır.
Tarımsal yatırımlar bütçenin yüzde 13'ünü, sağlık konuları yüzde 3.3'ünü
kapsamakta, sağlık hizmetlerine tahsis edilen 496.8 milyon Dirhem, 1989'a
göre yüzde 58 artış göstermektedir.
Birçok kamu kuruluşunun özelleştirilmeye hazırlandığı, özelleştirme dışın­
da kalacak kamu kuruluşlarının genel bütçeden 1.6 milyar Dirhem yardım
görecekleri, merkezi sistem dışı organizasyon tesisi için devam eden programa göre yerel yönetimlere 4.2 milyar Dirhem tahsis edildiği kaydedilmektedir.
1990 bütçesiyle 17 bin
dirilmektedir.
kişiye
istihdam
imkanı yaratılmaya çalışılacağı
bil-
3.3. Vergi Sistemi
3.3.1. Vergi Reformu
1990 yılında genel bütçe gelirlerinde yüzde 10.3 artış beklenmekte olup,
bu artış vergilendirmeden ziyade vergi reformundan kaynaklanacaktır. Reform katma değer vergisi uygulamasında bir genişlemeyi, gümrük vergisi
tahsilatında artışı ve gelir vergisinde adilane bir dağılımı kapsamaktadır.
Borçlanma ve ek gelirler, 1989 bütçesine göre yüzde 1'den daha az bir
artış gösterirken, normal gelirler 1990'da 44.7 milyar Dirhem olarak beklenmekte, dolaylı vergiler yüzde 6.7 artışla 17.5 milyar Dirhem olarak planlanmaktadır.
25
Gümrük vergilerindeki artış yüzde 18.2 olarak 9.66 milyar Dirhem yani
yaklaşık 1.15 milyar dolar tahmin edilmekte, vergi borçlarını ve kaçakcılığını
önlemek için daha büyük çaba gösterileceği belirtilmektedir.
Genel kanaate göre 1989 yılı Aralık ayında onaylanan bütçeye gösterilen
tepki, yeni ekonomik politikaların işsizliği artırıcı olmasının yanısıra, Fas ekonomisinin yapısal sorunlarına çözüm getirebilecek güçte bulunmamasından
ileri gelmektedir.
1989 Haziran'ında onaylanan gelir vergisi sistemi 1 Ocak 1990'dan itibaren geçerli olacaktır; yeni sistemin bürokrasiyi önleyeceği ve işçilerin vergi
yükünü azaltacağı bildirilmektedir.
3.3.2.
Başlıca
Fas'ta kurulu
ledir:
Vergiler
teşebbüslerin
tabi
olduğu
vergi sistemi
esasları
itibariyle
şöy­
1. Patent Vergisi: Sınai ve ticari faaliyette bulunupta kanunla muafiyet taolan bütün şahıslar bu vergiye tabidir. Vergi oranı % 10 ile % 30
arasında, çeşitli meslek ve karakteristiklere göre değişmektedir. Ayrıca istihdam edilen şahıs başına 10 ile 24 Dirhem vergi alınmaktadır.
nınmamış
2. Tescil Vergisi: Şirketlerin sermayesi veya sermaye artırımı halinde tescilde alınan damga vergisi bir defaya mahsus olmak üzere toplam sermaye
. üzerinden % 1.5 damga resmine tabidir. Ayrıca gayrimenkul kıymetler üzerinden %·2 ile % 3.5 ve işletme sermayesi üzerinden % 1.5 ile % 3 arasında
ek vergi alınmaktadır.
3. Noter Vergisi: Şirket sermayesinin ilk 5.000 Dirhem'inden % 1, ikinci
5.000 Dirhem'inden % 0.5 ve fazlasından % 0.2 oranında alınmaktadır.
4. Belediye Resmi: Kullanılan veya sahip olunan gay'ri menkul ve arazinin
değeri üzerinden % 7.S-ile % 13.5 arasında alınmaktadır.
5. Ek Vergi: Gayri menkulün mahalli değeri üzerinden şehir merkezine
uzaklık ve yakınlığa göre % 1 ile % 8 arasınd~ değişmektedir.
6. Mesleki Kazanç Vergisi: Kuru·mların bütün kazançları toplamı üzerinden, indirilmesine müsaade edilen masraflar çıktıktan sonra kalan kar'dan,
26
1- 500.000 Dirheme kadar % 40
500.001-2.000.000 Dirhem arasında % 44
2.000.000-Dirhem üstü için % 48 oranında alınır.
7. istihsal Vergisi: ithal edilen ve satılan mal değeri üzerinden ortalama
% 15 olarak alınır. Bahse konu ürün'ün zaruri madde olup olmayışına göre
nisbet % 6.38 ile % 20 arasında değişmektedir.
8. Hizmetler Üzerinden Stopaj: Normal nisbet % 7.5'dur.
3.4.
Yatırımları Teşvik
Tedbirleri
ilk defa 13 Ağustos 1973 tarihli bir kanunla özellikle sanayi, denizcilik,
küçük sanayi, madencilik ve turizm yatırımlarının teşviki öngörülmekte, ihracata dönük yatırımlara öncelik verilmekte idi.
ihracat teşvikleri aynı kanunla yürütülmekte olduğu halde yatırımların teş­
viki hükümleri 17 Ocak 1983 tarihli bir kanunla yenilenmiştir.
Bu kanunun 1. maddesine göre sanayi kuruluşları veya bu karakterdeki girişimler ve sanayiye ilişkin hizmetler bazı şartlarla teşviklerden faydalanırlar.
Sanayi kuruluşu tarifine, mamul madde veya ara malı üretmek üzere vergisi
hariç en az 100.000 dirhem makine ve teçhizat yatırımı yapan (yaklaşık 35
milyon TL.) teşebbüsler dahildir. ikinci gruba ise milli ekonominin gelişmesi
ile doğrudan veya endirekt ilişkisi olan sektörlerde çalışanlar girmektedir.
Mühendislik büroları, sanayi malları tahlil ve değerlendirme .laboratuarları bu
arada sayılmaktadır.
Yatırım
projelerinin
teşvike layık
Bakanlığı'ndadır. Bakanlık
cevap vermek
olup olmadığını belirleme yetkisi Sanayi
müracaatlara 30 gün içinde olumlu veya olumsuz
zorundadır.
Ayrıca
ülke yatırım teşvikleri bakımından dört bölgeye ayrılmıştır. i. Bölge
Kazablanka ve civarını kapsamaktadır. iii. Bölge genellikle Rabat'tan Tanca'ya kadar uza"nan sahil ile Atlas dağları arasındaki bölgeyi kapsamaktadır.
iV. Bölge Atlas dağlarının doğu ve güneyinde kalan bölgeleri ve bazı sahil
kesimlerini kapsamaktadır. ii. Bölge ıse dağınık yerleşim yerlerinden meydana gelmiştir.
27
3.4.1.
Başlıca
Genel
Teşvikler
a) Gümrük muafiyeti: iii. ve iV. bölgelerdeki yeni yatırım veya tevsiler için
gerekli yatırım malı, teçhizat ve hammadde ithalinde uygulanır. Küçük ve orta sanayi için ii. bölge de muafiyete dahilolup, kanunun yürürlüğe girişinden
itibaren 10 yıl için bu muafiyet geçerlidir.
b) Üretimlerinin tamamı veya bir bölümünü ihraç eden kuruluşlar için bölge
farkı gözetilmeden teşvikin vize edildiği tarihten itibaren 7 yıl boyunca gümrük iadesi uygulanır. Bu iade ihracat miktarıyla orantılı olarak kullandırılır.
c) 1986 yılından itibaren sanayi kuruluşlarının dahilden sağladıkları malzeme ve teçhizat için de vergi muafiyeti uygulanmaya başlamıştır.
veya sermaye artırımı halinde damga vergisi muafiyeti ve tescil
harcından istisna iii. ve LV. bölgedeki teşebbüslere uygulanır. ii. bölgede küçük ve orta işletmeler de muafiyete dahildir.
d)
Kuruluş
e) Yatırım programlarını gerçekleştirmek için alınan kredilere ödenecek faizlerin bir kısmı sanayi kuruluşlarına iade edilir. Bu iade Milli Kalkınma Bankası'ndan kredi alan kuruluşlar için 2 puan, Halk Bankası'ndan kredi alan küçük sanat erbabı için 5 puandır. (Fas'da kredi faizlerinin % 10-15'i aşmadığı
gözönüne alınırsa iadenin önemli bir oranda olduğu anlaşılır.) Bu hüküm
1987 yılından sonra kaldırılmıştır.
f) Küçük ve orta sanayi'e yarattıkları istihdam imkanına karşılık her daimi
işçi başına 5.000 dirhem (1.5 milyon TL. kadar) prim ödenir.
g) Vergi Muafiyeti
i) iii. ve LV. bölgelerde yapılacak yeni yatırımlarla iL. bölgede küçük ve
orta sanayi yatırımları işletmeye girdikten sonraki ilk 5 yıl için Patent vergisinden istisna edilmiştir.
ii) LV. Bölgedeki yatırımlar 5 yıl Meslek veya Kurumlar Vergisinden muaftır. Hızlandırılmış amortisman sistemini tercih ettikleri takdirde ise vergilerini aynı süre için % 50 indirimli verirler.
iii. Bölge
yatırımları
ise 5
yıl
% 50 indirimden
28
faydalanır
veya seçimlik ola-
rak iki misli
hızlandırılmış
amortisman tercih edilir.
3.4.2. Özel Teşvikler
a) Su veenerji
na ilişkin
nir.
kaynaklarının geliştirilmesi, kullanımı
yatırımlar ayrıca
% 20'yi aşmamak
veya çevre koruması­
üzere prim sistemiyle destekle-
b) 30 milyon dirhemi (yaklaşık 10 milyar TL.) aşan yatırımlarda ilgili Devlet
ile teşvikler konusunda anlaşma yapmak ve ek teşvikler almak
kuruluşu
imkanı vardır.
c) Denizcilik Sektörü: Ticaret, yolcu gemileri veya balıkçılık tekneleri alanında % 15 oranında teçhizat primi verilir. Ayrıca geminin cinsi ve büyüklüğüne göre % 2.5 ile % 15 arasında değişmek üzere selektif ek prim ödemesi
yapılabilir.
d) Turizm: En az 5 yıldızlıolmak kaydıyla otel yapımında yatırım toplamı­
nın % 15'i kadar avans verilir. Bu avans faizsiz kredi şeklinde olup 5 yıl ödemesiz süreden sonra 5 yıl içinde ödenebilir.
e) Madencilik sektöründe 500.000 dirhemi aşan ve 50 kişilik istihdam yaratan yatırımlarda işletici yetkili dairenin onayı ile altyapının % 50'sine kadar
mülkiyet hakkına sahip olabilir.
3.5. ihracatın Teşviki
ihracatçılar ilk 5 yıl Kurumlar Vergisi muafiyetinden faydalanmakta, ondan
sonraki 5 yıl ise geçerli vergi oranının yarısı uygulanmaktadır. Ancak bu muafiyetten faydalanmak için 2 şart vardır. Evvela ihracatın o vergi yılı içinde 2
milyon dirhemi geçmesi lazımdır. ikinci olarak bu avantaj ihracatı Teşvik Kanunu'na istinaden çıkarılan Kararın 1. maddesinde sayılan sektörlerdeki sanayi ve küçük san'at faaliyetlerine uygulanmaktadır. Listedeki 55-60 sektör
hemen bütün sanayii kapsamakta, ayrıca halı, deri, nakış işi gibi el ve ev sanatları teşvike dahil bulunmaktadır.
Bankalar ihracatçıya Merkez Bankası reeskont kredisi kaynağından kredi
vermekte olup faiz oranı normal kredilerde % 12 iken bu kredilerde % 9'dur.
29
Ayrıca
bu krediler bankalar için tesbit edilen kredi
tavanı hesabının dışında
tutulmaktadır.
Ayrıca ihracatçılara dış
larını karşılamak
3.6.
pazarlarda temsil edilebilmeleri ve reklam masrafüzere yıllık toplam ihracatlarının % 3'ü kadar döviz verilir.
Yatırım Eğilimi
Fas'da yatırım faaliyeti görünüşe göre yoğun bir şekilde sürdürülmektedir.
Ticaret ve Endüstri Bakanlığı bünyesinde onay için bekleyen dosyaların çokluğu bu görüşü desteklemektedir.
Yatırım talepleri 1989 yılı ilk 9 ayında 1988'in aynı dönemine kıyasla adet
olarak % 11 artarken, toplam değer olarak artış oranı % 15'dir. Ancak yeni istihdam yaratma konusunda artış oranı % 4'de kalmıştır. Yatırım talepleri içinde sektörler itibariyle en büyük artış metal ve makine sanayiinde % 59, diğer
endüstri karakterli yatırımlarda % 64, endüstriyel hizmet diye tarif edilen
branşlarda % 82 olarak tesbit edilmektedir. Buna karşılık elektrik ve elektronik alanında % 46 düşüş vardır. izin verilen yatırımların yarattığı yeni istihdam imkanının % 29'u tekstil ve deri sanayii sektöründedir.
Yatırım başvuruları Rabat'taki Bakanlık merkez bürosuna yapılmakta iken
1989 Kasım'ından itibaren Ticaret ve Sanayi Bakanlığı'nın taşra birimlerine
de yapılabilmektedir.
3.7.
Yabancı Yatırımların Teşviki
ihracat Kanununun ii. Bölüm 3. maddesindeki hükme göre: (x)
Yeni bir teşebbüse yatırım yapan yabancıların işin bitiminde veya tasfiye
halinde bu sermaye hasılasını dışarıya transfer hakkı garanti edilmektedir.
Ancak bunun için,
a) Sermayenin, Fas Merkez Bankası, Bank AI Maghrib'e konvertibi döviz
cinsinden fiilen yatırılmış veya bir klering hesabının kullanılması suretiyle
gelmiş olması,
b) Asgari 5 yıldan beri sermaye veya yatırım hesabının borçlandırılması
(x) Kaynak: Code des Exportation-Oireetion du Commeree Exterieur.
30
suretiyle
işlemesi lazımdır.
Katma değerin transferi Kambiyo Müdürlüğü'nün müsaadesine bağlıdır.
Gayri mukimlere düşentemettülerin transferi
sınırsız
olarak kabildir.
Kamu kuruluşlarının özelleştirilmesiyle beraber yabancı yatırımların da
teşvik edilmesi için bir dizi önlem ve kararlar alınmaktadır. Bizim, ticaret ve
hizmetler sektörünü 1984 yılında yabancı sermayeye açmamıza karşılık Fas
bu açılışı ancak 1989 başında yapmıştır.
Özellikle körfez'den gelecek yatırımların özendirilmesine önem verilmektedir. Riyad'da Aralık ayında yapılan toplantıda Suudi Arabistan'la bir ortak yatırım kuruluşu oluşturulması kararlaştırılmıştır.
Kasım
1989'da, Bakanlar Konseyi, Mayıs 1973 tarihli Maroccanisation yasasını değiştirerek işverenlerin sabit sayıda yerel işçi çalıştırma mecburiyetini kaldırmış, böylece yabancı sermaye ile birlikte yabancı teknisyen ve kalifiye işçinin de yatırımlara katkısı temin edilmiştir.
Fakat bazı çevrelerin bu liberalleşme ve
medikleri tesbit edilmektedir.
özelleştirmeden
memnun görün-
"Confederation Democratique du Travail" ve "Union Generale des Travailleurs Marocaines" gibi iki büyük sendika Fas'taki yüksek işsizlik düzeyine
dikkat çekmekte ve 7 milyonluk çalışan nüfusun yarısının işsiz veya gizli işsiz
tarifine girecek durumda olduklarını belirtmektedirler.
Bu arada resmi rakamlar bulunmamakla beraber yetkililerin ifadesiyle
sizlik oranının yüzde 14.3 olduğu tesbit edilmektedir.
iş­
Arap Magreb Union üyesi devletler, Fas bankalarının profesyonel bir zihniyetle işbirliği yapmaları halinde AMU ülkelerinin çıkarlarını da koruyabileceklerini ifade etmekte, Magreb bankaları ve mali kuruluşlarının bölge ülkeleri
arasında ticari alış-verişi güçlendirebilecek bir yapıya kavuşturulması gereği­
ni vurgulamaktadırlar.
31
3.7.1. Fas-Suudi
Yatırımı
Bu arada 1989 Aralık ayının başında Riyad'da Fas ve Suudi Arabistan
400 milyon dirhem sermaye ile ortak bir yatırım şirketi kurma anlaş­
ması imzalandığı, kuruluş sermayesinin her iki ülke tarafından garanti altına
alındığı ve Merkezi Casablanca'da olan bu kuruluşun vergi muafiyetine tabi
olarak çalışmaya başladığı görülmektedir.
arasında
Kuruluş,
ilgili
iki ülkenin olduğu gibi diğer ülkelerin de
destek sağlamaktadır.
tarım,
turizm ve konut ile
yatırımlarına
Aynı
zamanda Orta Afrika Cumhuriyeti Banguida da ortak bir banka kurmak üzere anlaşmaya varıldığı ve yine iki ülkenin ayrıca Royal Air Maroc tarafından işletilen yeni bir hava bağlantısını onayladığı nakledilmektedir.
özellikle küçük ve orta girişimlere yapılan yatırımların dessanayi, madencilik ve diğer alanlarda da ortak geleceği
belirleyecek bir organizasyon kurulduğu, bu organizasyonun jeoloji, ormancı­
iık alanlarında da işbirliğini kapsadığı nakledilmektedir.
Bunun
yanısıra,
tekleneceği, tarım,
kurulan Gine~Fas Bankası'yla, ortak bir ulaşım
firması kurulduğu ve Gine'de maden araştırmaları için faaliyete geçildiği,
banka sermayesinin yüzde 40'ının FAS tarafından temin edildiği bildirilmektedir.
Gine ile de
Yatırımları
Aralık ayında
Anlaşmaları:
Garanti
Yabancı yatırımcılara tanınan
aşağıdaki
Birleşik
ülkelerle iki
Devlet garantisi
kapsamında
taraflı anlaşmalar yapmıştır:
Devletler
Belçika/Lüksemburg
Federal Almanya
Hollanda
Kanada
Fransa
Arap Birliği Ülkeleri
1962
1965
1967
1971
1974
1975
1972
32
Fas Hükümeti
3.8. Özelleştirme Programı
Liberalizmi ekonomik felsefe olarak kabul eden ve piyasa ekonomisini etkinlik ve verimliliği artırma aracı olarak gören Beş Yıllık Plan, Kamu sektörünün konumunu ve kapsamını yeniden tarif etmeye ve değerlendirmeye yönelmiştir.
Kamu iktisadi Teşebbüslerinin bütçeye yük olduğu gözönüne alınarak, istikrar tedbirleri çerçevesinde Devlet bazı ekonomik faaliyetleri tedricen bıra­
kacak ve özel sektöre devredecektir. Ancak Bakanlıklararası Komite tarafın­
dan stratejik önemde olduğu kabul edilen faaliyetler Devletin uhdesinde kalacaktır.
1989'un sonlarında dört büyük banka (Banque Marocaine du Commerce
Exterieur, Banque Nationale pour le Developpement, Credit Immobilieer Hotelien ve Banque Centrale Populaire) ile 72 teşebbüsün, 37 otelin ve yaklaşık
bir düzine şeker sanayii kuruluşunun altı yıl içinde özelleştirilmesi konusunda
görüşmeler başlamış ve kesin bir listenin oluşturulmasına gayret edilmiştir.
Aralık ayında
Ulusal Meclis yukarıda sözü edilen dört büyük Banka da dahil olmak üzere toplam 113 kuruluşun özelleştirilmesine konu olan kanunu
kabul etmekle beraber, yasaya karşı olanların sayısının fazlalığı dikkat çekmektedir.
1990 Ocak ayında Resmi Gazete'de yayınlanarak yürürlüğe giren bu kanun gereği özelleştirilecek kuruluşların değerlerinin belirlenmesi ve hisse satıŞ işlemlerinin başlatılması beklenmektedir. Usul ve esaslarla ilgili kararname taslağı altı yıllık bir geçiş dönemini kapsıyacaktır.
ifade edildiğine göre kuruluşların özel tekeller tarafından satın alınması
önlenecek ve bir dereceye kadar yabancı sermayeye izin verilecektir.
Dünya
Bankası'nın
özelleştirme
bir kolu olan "International Finance Corporation" (IFC)
programındaki gelişmeleri Casablanca bürosu aracılığı ile izle-
mektedir.
Yabancı
nel olarak
sermayeye
ilişkin yatırımlar
özelleştirmede
konusundaki hazırlıklar yanında geyerel sermayenin tercih edileceği anlaşılmaktadır.
33
1980'lerin ortalarında Dünya Bankası'nca yapılan bir araştırma büyük miktarlara varan özel sektör sermayesinin çoğunlukla Fas'ın varlıklı ailelerinde
bulunduğunu göstermektedir. Özelleştirmeyle bu paranın resmi banka sistemine çekilmesi, dolayısıyle yeni teşvik ve gelişmelere bu yolla parasal destek
sağlanması öngörülmektedir.
Mevcut sermayeyi harekete geçirebilmek için Casablanka borsasının da
yenilenmesi ve yerel bankaların yeni beceriler kazanması gerekecektir. Ayrı­
ca özelleştirme sayesinde özel sektörü elinde bulunduran yaklaşık iki bin ailenin ellerindeki varlığın bir araya gelmesi sağlanacak, bu mümkün olmadığı
takdirde, holdingleri daha da genişletme ve bu yolla sermaye birikimi sağla­
ma yöntemleri araştırılacaktır.
34
4. KAMBiyO DIŞ TicARET VE GÜMRÜK REJiMi
4.1. Kambiyo Rejimi
Fas para birimi Dirhem'dir, 100 santime bölünmüştür. Dirhem'in kambiyo
kuru Fas Merkez Bankası olan "Bank AI-Maghrib" tarafından günlük olarak
Fransız frangına göre tesbit edilir. Bu tesbit Fasın başlıca ticaret ortaklarının
para birimlerindeki değer değişmeleri ve Fas dış ticaretinin coğrafi dağılımı
ve ödemelerin yapıldığı para cinslerine göre ağırlıklandırılması suretiyle hesaplanır. Fasta kote edilen diğer başlıca yabancı paralar için alış ve satış
kurları ise Dirhem/Fr. frangı kuru esas alınarak frank'ın Paris borsasındaki
çapraz kurları na göre tayin edilir.
Dirhem kurundaki son
gelişmeler
efektif
satış
kuru itibariyle
şu şekilde-
dir:
30
30
Aralık
Aralık
1988 :
1989 :
8.23
7.99
12.89
4.72
5.56
Drh=
Drh=
Drh=
Drh=
Drh=
1 ABD $
1 ABD $
1 L (Sterlin)
1 DM
100 Yen
Dirhem'in devalüasyonu için IMF ve Dünya Bankasının baskısı olduğu ve
% 15 devalüasyon istendiği bilinmektedir. 1990 Mayıs başında Dirhem %
10'a yakın oranda devalüe edilmiş 21 Mayıs 1990 itibariyle 8.6274 Drh= 1
ABD $'1 olmuştur. Devalüasyonun devam edeceği ve % 20'ye ulaşacağı söylentisi mevcuttur. x
Bütün döviz alım satımları Merkez Bankasında toplanmakla beraber yetkili
Bankaların özel şahıslar namına döviz alım ve satımını idare etmelerine müsaade edilmiştir. Yani bu Bankalar her para birimi için özel şahıslardan aldık-
x
$= Drh
Dirhemin Ylllar itibariyle $'a göre kuru IMF tarafından aşağıdaki
şekilde tesbit edilmiştir.
1984
1985
1986
1987
1988
1989
8.81
10.06
9.10
8.36
8.21
8.49
35
ları
ve özel şahıs veya firmalara sattıkları dövizin hesabını tutarlar ve her gün
bu bakiye fazla veriyorsa ellerindeki dövizi Bank AI-Maghrib'e satmak zorundadırlar, açık verdiği takdirde ise bu miktar kadar Merkez Bankasından alır­
lar. Bu işlem Banka tarafından tesbit edilen kurlar üzerinden yapılır. Bankaların kendi aralarında döviz tesviye işlemi yapmalarına müsaade edilmez. Bu
yüzden Fasta kambiyo borsası teşekkül etmemiştir. Turistlere uygulanan kurla, "traveliers Cheque" ve konvertibi yabancı para üzerinden açılan akreditiflere uygulanacak kurlar da Bank AI-Maghrib tarafından belirlenir.
1 Haziran 1979 tarihinden itibaren vadeli döviz işlemleri de yapılmaktadır.
Özel gümrük düzenlemelerinden yararlanan ihracat ve ithalat için Bankalarla
müşterileri arasında 1 ay ile azami 12 ayarasında değişen vadeler için belli
bir faiz geliri üzerinden mukavele aktedilebilir. Bankalar bunlara paralel olarak Merkez Bankasiyle mukabil mukaveleler yaparak işlemleri Bank AIMaghrib'e intikal ettirirler. Bu mukavelelerle % 2 komisyon karşılığı spot kambiyo kuru garanti edilmiş olur. Bu komisyonun 1/8'i ilgili Bankada kalı'
4.2.
Dış
Ticaret Rejimi
Dış
ticarete ilişkin bütün yabancı para işlemleri Fas Merkez Bankası Bank
AI-Maghrib vasıtasıyle realize edilmektedir. Merkez Bankasının yetkilendirdiği bankalar ithalat ve ihracat işlemlerini kabul etmekte ve Merkez Bankası'nın
yönetmeliği dahilinde takip ve yürütmekle yükümlü bulunmaktadırlar ..
Bankalar her hafta başı, dövizli işlemlere
sı'na iletmek mecburiyetindedirler.
Maliye
Bakanlığı'na bağlı
kanlık adına
tam yetkiyle
ilişkin raporlarını
Kambiyo Kontrol
Müdürlüğü
Merkez Banka-
(Kambiyo Ofisi), Ba-
donatılmıştır.
Yetki belgesine tabi ithalat ve ihracat işlemlerinin onayı ve geçerlilik süresi
tesbiti söz konusu Müdürlük tarafından yapılmaktadır.
Herhangi bir belge ve onaya gerek kalmaksızın doğruca yetkili bankaya
müracaat suretiyle gerçekleştirilebilecek ithalat da bulunmakla beraber çok
az bir seviyededir ve yine de mücbir sebep ibrazı aranmaktadır.
Her yıl ithalat ve ihracat Rejimi şartlar ve ihtiyaçlara uygun olarak yeniden
36
hazırlanarak yayınlanmaktadır.
4.2.1. ithalat
Genel ithalat
programı
A ve B listelerinden
oluşmaktadır.
A listesi, ithali izne bağlı olmayan maddeleri, yani liberasyon listesini, ikinci
B listesi, ithali izne bağlı olan maddeleri, yani lisansa bağlı mallistelerini kapsamaktadır.
A listesinin Fas ithalatının yüzde 90'lnl, B listesinin de yüzde 1O'unu
ettiği ifade edilmektedir.
teşkil
A listesindeki mallar için ithalat taahhütleri (engagement d'importation), B
listesindeki mallar için de ithalat sertifikaları, yani lisans (certificat d'importation) alınmasıgerekmektedir.
Ayrıca bazı
mallar için önceden vize
alınması öngörülmüştür.
Fas'ın
Arab ülkeleri ve bazı Afrika ülkeleriyle (Senegal, Gine, Moritanya ve
Fildişi Sahili), tercihli ticaret anlaşmaları vardır. Ve bu ülkelerden yapılan ithalat gümrük vergisinden muaf olarak Fas'a girmektedir.
Bu ülkelerden ithal edilen mallar A listesinde değil ise Ticaret ve Sanayi
Bakanlığı'ndan ithal sertifikası alınmasını gerektirmektedir.
ithalatta, miktar kısıtlamaları yolu ile himaye yerine gümrük tarifeleri yolu
ile himaye esası benimsenmektedir. ithalatdaki yüzde 45'Iik gümrük tarife tavanları, diğer vergilerle beraber yüzde 100'e ulaştı rı lmaktadır.
Lisansa bağlı yani B lıstesi muhteviyatı mallar bazı durumlarda toplu kotaya da tabi tutulmaktadır. B listesi, ülke ihtiyacına göre tayin edilmekte ve lisans dağıtımı yapılmakta olup devlet tekelinde olan ithalat da bulunmaktadır.
Mesela Gübre, çay, şeker ithalatı devlet kuruluşları tarafından gerçekleştiril­
mektedir.
ithalat işlemlerinde müracaatlar yetkili bankalara yapılmakta ve ithal edilmesi istenen malın kategorisine göre ithalat taahhüdü veya lisans müracaa-
37
tında bulunulmaktadır.
Mal bedelinin kambiyoya yetkili banka tarafından tahsilini ve blokajını müteakip müracaat ilgili Bakanlığa intikal ettirilmekte ve tetkikini müteakip olumlu bulunduğu takdirde müsaade belgesi (sertifika veya
taahhütname) Kambiyo Ofisi tarafından vize edilmektedir.
Tekemmül eden müracaat banka tarafından transfer için Merkez Bankailetilmekte, otorizasyon föyünün tanzimi ve bankaya iadesiyle yine Merkez Bankası'nın tayin ettiği muhabir bankaya küşat işlemi yapılmaktadır.
sı'na
Banque Marocaine du Commerce Exterieur ve Citibank Maghreb yetkilileri
transfer işlemlerinde daha ziyade krediye dayanan ödemelerin en erken 30
günlük bir zamana ihtiyaç gösterdiğini belirtmektedirler.
1981 yılında en tıkanık devrini yaşadığı, Kurye kredisi
ile ithalatın yürütülmeye çalışıldığı ve hatta Merkez Bankası'nca otorizasyon
verilmesine rağmen karşılığının bulunmaması nedeniyle akreditiflerin tek taraflı iptal edildiği ifade edilmektedir. Henüz ödemesi yapılmamış ihracat bedellerinin teminat gösterilerek ithalatın yürütülmeye çalışıldığı, en yüksek ihracat potansiyelinin oluştuğu fosfat kaynaklarının bile bu tip ithalat imkanına
dayanak olarak kullanıldığı nakledilmektedir.
Transfer
işlemlerinin
O dönemde yaşanan döviz tıkanıklığının yarattığı güçlükler halen etkilerini
hissettirmektedir. Fas'ın imalattan kalan işçilik ücretleri karşılığında hammadde ithalatına müsaade edilmektedir. Ancak ihraç kaydıyla yapılacak yani ihracata yönelik mamullerin üretiminde kullanılacak hammaddelere ilişkin ithalat ile yarı mamulolarak getirilip imal ve ihraç edilecek mal bedelleri ihracat
bedellerine peşinen mahsup edilerek ödenebil'mektedir.
Bu işlem Fas'taki yabancı bankaların ihracata aracılık etmeleri ve kredi tesis etmeleri kaydıyla gerçekleşmekte olup, yine Merkez Bankası müsaadesiyle yapılabilmektedir.
4.2.2. ihracat
Fas menşeli mamullerin tümünün ihracatı serbest bulunmaktadır. Bazı ihraç ürünleri müsaadeye tabi olmakla beraber gerekli müsaade ihracat işle­
miyle beraber yürütülmektedir.
38
ihracat bedellerinin fiili ihracatı müteakip bir ay içinde FAS'a intikali gerekmektedir. Akreditifli ihracat işlemlerindeki ödemeye ilişkin şartlar küşadın geldiği banka tarafından tetkik edilmekte, gerekirse Merkez Bankası'ndan onay
alınmaktadır.
Merkez Bankası umumiyetle döviz girişimleri için 4 aya kadar mühlet vermekte, bu süre yükleme tarihinden başlamakta ve mal cinsine göre değiş­
mektedir.
Taahhüt kapatma
işlemi
de müteakip ay içinde
yapılabilmektedir.
ihraç fiyatları Kambiyo Ofisi marifiyetiyle tesbit edilmekte ve ihracat bağ­
lantısından önce onaylanıp alıcıya intikal ettirilmektedir.
4.3. Hakiki ve Hükmi
Şahıslara
Yönelik Kambiyo
Mevzuatı
4.3.1. Muhtelif Ödemeler ve Alacaklar
Ecnebi ülkelere yönelik paraların transferi Kambiyo Dairesinin müsaadesine tabidir. Ancak, navlun ve ithalat ihracat muamelerinin gerektirdiği masraflar ile Fas'taki yabancıların yatırımlarından elde ettiği vergi sonrası net karları
gibi bazı transferler yetkili Aracı Bankalar vasıtasıyla yapılabilir.
Bazı
transferler, sınırlamalara tabidir. Kambiyo yönetmeliği nazarında
Fas'ta daimi oturan kişi niteliğini kazanan ecnebi uyruklu gerçek kişiler, Kambiyo Dairesinin muvafakatından sonra, Fas'ta elde ettikleri ücret gelirlerinin,
eşi Fas'ta oturuyorsa % 30'unu, Fas'ta oturmuyorsa % 50'sini kendi menşe
ülkelerine transfer edebilirler.
Serbest meslek sahipleri ve sanayiciler, tüccarlar, tarımcılar ve sanatkarlar
için, aynı oran, Vergi Dairesi tarafından tesbit edilen kazanç üzerinden, vergi
ve harçların indirilmesinden sonra, uygulanır.
Fas vatandaşlarından ihracatçılar ve turizmciler dışındakilere iş seyahatleri'nde günlük harcırah olarak azami 1.500 OH, seyahat başına ise 15.000 OH
(1.750 dolar) tahsisat verilir. ihracatçılar ile turizm mensupları, seyahat başı­
na ve günlük harcırah olarak herhangi bir kısıtlama olmadan yıllık olarak, ecnebi ülkelerle ticari işlemlerinden kazanarak Fas'a getirdikleri hasılatlarının %
·39
3'üne eşit dövizi serbestçe kullanabilir.
Fas uyruklu Fas'ta oturan kişiler ile Fas'ta kurulu şirketler, beyan etmek
zorunda oldukları ve bazılarının ülkeye getirtilmesi zorunluluğu olan, döviz
alacaklarını ecnebi ülkelerde tutmak isterlerse Kambiyo Dairesinden müsaade almaları gerekir.
Genel kaide olarak, ecnebi ülkelere yönelik transferler, ancak Kambiyo
Dairesinin onayı ile mümkün olabilir. Kesin dönüş dolayısıyla, ecnebiler sermayelerini, herhangi bir meblağ sınırlaması olmadan, Fas'ta ikamet edilen yıl
başına 26.000 TL (3.000 $) hesabiyle transfer edebilirler.
Ancak Fas'ta yatırım yapan ve Yabancı Sermaye Kanununa tabi ecnebi
şirketler, sermayenin tekrar transfer garantisinden, katma değerin ve karın
transfer garantisi nden yararlan i rlar.
4.3.2. Muhtelif Transferler
Kambiyo yönetmeliğinin genel prensibi uyarınca, Fas'ta oturan Fas uyruklu kişiler ile Faslı şirketler ticari menşeli olmayan bir işlemden doğan döviz
hasılasını ülkeye getirip yetkili bir Aracı Bankaya tevdi etmeye mecburdur.
Fas'ta oturan yabancı uyruklu kişiler, Fas'ta başlatılan bir işlemden dolayı elde ettikleri ticari nitelikte olmayan kazançlarını ülkeye getirmek zorundadır.
Ülkeye Fas parası dirhemin ithali yasaktır. Yabancı turistler Fas'a, herlıan­
gi bir meblağ kısıtlaması olmadan serbestçe döviz getirebilirler.Bu dövizler,
banknot, travelers-çek, banka veya posta çekıeri, kredi mektupları, kredi
kartları veya dövizi natık herhangi bir ödeme tarzında olsun hudutlarda veya
gümrük dairelerine beyana tabi değildir.
Bankalar, turistlerden ikametleri sonunda ellerinde kalan döviz bakiyelerini
ve dirhem şeklindeki bakiye paraları geri almaya yetkilidirler. Dirhem bakiyesinin tekrar geri alınması işlemi, Banka tarafından, dirhemlerin satın alındığı­
nı kanıtlayan kambiyo bordrosu görülerek yapılır; Bu işlem sırasında geri alı­
nan dirhem tutarı ve karşılığında verilen dövizlerin nitelik ve miktarını gösterir
bir kambiyo bordrosunun yabancı turiste verilmesi gerekir. Fasta mukim kişi­
ler de yabancı banknotları herhangi bir sınırlama olmadan ithal edebilirler,
ancak bu dövizlerin Fas'a giriş tarihinden itibaren 30 gün içinde birFas Ban-
40
kasına
verilmesi gerekir.
4.3.3.
Yabancı Şahısların
Açabilecekleri Hesaplar
i. Fas'ta oturan veya oturmayan ecnebi uyruklu gerçek veya tüzel kişiler
yetkili Bankalar nezdinde Kambiyo Ofisinin müsaadesi olmadan döviz hesapları açtırabilirler. Yabancı ülkelerden gelen havaleler, çek tahsilatları, travelers-çek, yabancı para girişi her türlü döviz tahsilatı bu hesaplara alacak kaydedilebilir.
Bu hesaplardan, hesap sahibi kimsenin veya ecnebi uyruklu üçüncü bir
şahsın lehine olarak ecnebi ülkelere havale yapılabilir. Fas'ta oturan veya
oturmayan gerçek veya tüzel kişiler lehine tanzim ediimiş yabancı paralı çekler ödenebilir. Ancak bu tür ödemeler, Aracı Banka vasıtasiyle Fas uyruklulara Dirhem olarak yapılır.
ii. Fas'ta oturan veya oturmayan ecnebi uyruklu gerçek veya tüzel kişiler
Kambiyo Dairesinin müsaadesine gerek olmadan, yetkili Aracı Bankada Konvertibil Dirhem hesabı açılabilir. Bu hesaplara yabancı lehine tahakkuk eden döviz alacakları dirhem şeklinde girer ve Fas'taki bütün ödemelerde kullanılabilir.
adına
iii. Yetkili aracı Bankalar, Fas dışında oturan ecnebi uyruklu gerçek veya
tüzel kişiler adına defterlerinde "sermaye" hesapları açmaya yetkilidirler. Bu
hesaplar dirhem olarak kaydedilir ve kambiyo yönetmeliği nazarında transfer
edilebilir bir niteliği olmayan meblağları almaya yöneliktir. "Sermaye" hesapları, şunlar için Kambiyo Dairesinin müsaadesine gerek olmadan alacaklandırılabilir: Tekrar transfer garantisini taşımayan yabancı ve Fas menkul değerlerin Kazablanka Borsasında satış hasılatı; başka bir "sermaye" hesabın­
dan tahsil edilen meblağlar. Yukarıda belirtilenler dışında, bir "sermaye" hesabının alacağına kaydedilecek her türlü işlem Kambiyo Dairesinin özel müsaadesine tabidir.
"Sermaye" hesaplarından Kambiyo Dairesinin müsaadesi olmadan yapıla­
bilecek ödemeler de şunlardır: Maliye Bakanlığı tarafından ihraç edilen Hazine bonolarının satın alımı; Kazablanka Menkul Kıymetler Borsasında kote
edilmiş menkul değerlerin satın alımı; ülkesi ne olursa olsun, diğer bir "sermaye" hesabının alacağına yapılan transfer; 30.000 DH'lık bir tavanla sınırlı
41
olmak üzere, hesap sahibinin ve/veya
Ierinin Fastaki ikamet masrafları.
eşinin,
birinci derecede halef ve seIef-
4.4. Gümrük Rejimi
Gümrük Kanunları ilk defa 1973 yılında ihracatı kolaylaştırmak gayesiyle
tadil edilmiş ve sonradan 1984 ve 1985 yıllarında yapılan değişikliklerle son
şeklini almıştır.
ihracatın Arttırılmasını Hedef Alan Değişik Gümrük Rejimieri
Aşağıda Sıralanmakta Ve Ayrıntılı Olarak incelenmektedir:
- Muvakkat kabul, "esas" rejim,
- Peşin ihracat,
- Muvakkat ithalat,
- ihracat antreposu,
- Transit rejimi (bu son 4 rejim, birinci rejimin
yardımcı
ve tamamlayıcısı ni-
teliğindedir.)
- Muvakkat ihracat,
- Drawback.
4.4.1. Muvakkat Kabul
a. Tarifi
Bu rejim, malların, tabi olduğu vergi ve harçlardan muaf olarak ithaline ve
(gümrük kanununun 115. maddesinde öngörülen kesin yasaklamalar dışın­
da) bir tadilata uğrayacak veya ilave işçilik görecek malların serbestçe giriş
veya çıkışına imkan vererek; nihai mamulün tekrar ihraç veya reeksport
amacıyla antrepoya teslimini sağlıyacaktır.
b. Bu rejimden, önceden idari bir müsaade almaya lüzum olmaksızın otomatik olarak yararlanacaklar, öngörülen imalat, tadilat veya ek işçilik için gerekli tesislere sahipolan şahıslardır.
Ayrıca, uluslararası
ticaret teamüllerine uymak düşüncesiyle, imalatçılar
ülkelerde piyasa sahibi olan ticaret şirketleri de, gümrük idamuvafakatiyla, bu rejimden istifade edebilirler.
dışında yabancı
resinin
peşin
42
c. Bu rejimden yararlanabilecek mallar
ayrı
bir listede belirtilir.
d. Bu rejimden yararlanan kimselere, işlemlerini tamamlamak için tanınan
ilk mühlet altı aydır ve üç kere temdit edilerek iki yıllık bir süreyi kapsayabilir.
e. Devir imkanı
ihracatçı sanayicilerin daha geniş iştirakini kolaylaştırmak üzere, kanun
koyucu, bu rejim altındaki malların değişik imalat düzeylerinde, sanayiciler
arasında devrine imkan vermiştir. Ancak devralanlar ek üretim sonucu elde
edilen malları ihraç etmek zorunda olacaklardır.
Sanayiciler arasındaki devirlerin önceden idari bir müsaadeye tabi olmadı­
edilmektedir; ancak, her devir sırasında, bu işlemler, muvakkat
kabul beyanıyla bildirilmektedir.
ğına işaret
f. Teminatlar:
Bu rejimden faydalanmak için gümrüğe idare tarafından tesbit edilen bir
meblağın yatırılması, banka teminat mektubu verilmesi veya diğer kabul edilebilir teminat gösterilmesi gerekmektedir.
g. Mevzuatta
Sağlanan Kolaylıklar
Muvakkat kabul rejiminin gümrükleme
tirilmiş ve hızlandırılmıştır:
mevzuatında,
idari
işlemler basitleş­
Bu rejim altındaki işlemler, gümrüklemede öncelikten yararlanmaktadır (ithalatta, gümrük beyannamesinin verilmesinden itibaren en geç 48 saat içinde ve ihracatta 4 -dört- saat içinde.)
ihtilaf halinde, ne ithalat ve ne de ihracat sırasında işlemler hiç bir şekilde
engellenemiyecek, malların sevkiyatına müsaade edilecek, ihtilaflar sonradan halledilecektir.
Ayrıca,
gerek ithalat, gerekse ihracatta söz konusu
kadar gümrüklemeden yararlanabilirler.
43
kuruluşlar işyerlerine
Ve nihayet, bazı sektörıerdeki girdi malları için basitleştirilmiş gümrük tarifesinin uygulanmasına müsaade edilebilir. Mesela montaj sektöründe her bir
parçanın kendine özgü gümrük pozisyonuna göre ithal edilmesi yerirıe, reeksport edilecek bitmiş mamulün gümrük tarife pozisyonuna göre beyan edilip ithal edilmesi mümkündür.
h. işlemlerin Yöntemi
Es~p
beyana
yöntem herşeyden evvel, muamelelerin azaltılmas!na olanak veren
bir sistemin.uygulanması şeklindedir.
dayalı
ilgili sanayiciler, işlemlerini kararname hükümleri çerçevesinde beyan
ederler ve bu arada gerçekleştirilen imalat veya tadilattan doğan fire oranı ile
ilgili önerilerini sunarlar.
Bu beyan muvakkaten kabul edilir ve idare önerilen
altı aylık bir süreye sahiptir.
Bu yüzden, gümrük hizmetleri
telik kazanmıştır.
Muvakkat ithalle gelen fakat
deler,
artık
normların
tahkiki için
çıkmış,
seçme ii ni-
sistematik olmaktan
kullanılmayan
veya imalat bakiyesi olan mad-
- tüketime arzedilebilir,
- tekrar ihraç edilebilir,
- veya idarenin lehine terkedilebilir ve
- gözetim altında imha edilebilir.
Ayrıca,
ihracat sırasında peyderpey işlemleri gerçekleştirenlere, ihraç edilen miktarlar ölçüsünde teminatların çözülmesine olanak verecek şekilde taahhütlerinden kısmi olarak kurtulduklarını beyan eden bir belge tevdi edilir;
teminatların kesin olarak çözülmesi, beyan edilen hesapların tamamen düzenlemesinden sonra verilecek bir belge ile gerçekleşir.
4.4.2. Peşin ihracat
Bu sistem muvakkat kabul ile ilgili istisnasi bir uygulamadır.
44
Deneyimler şunu göstermiştir ki, birçok sektörde sanayiciler, kullanılacak
hammaddelerin önceden, muvakkat kabul rejinii uyarınca ithalini bekledikleri
takdirde, malları talep edilen süreler içinde teslim edememekten ötürü dış siparişleri kaybetmektedirler.
Söz konusu sanayiciler, dış ülkelerden talep edilen emtianın aynı, fakat ithalat harç ve vergileri ödenmiş maddelerle imal edilmiş mamul stokları na sahip olduklarında, bu durum daha da üzücü olmakta, bu harç ve vergilerin iade edilememesi nedeniyle, Fas mamulleri, dış piyasada rekabet ederriemektedirler.
Peşin
ihracatla ilgili
Başka
bir deyimle,
işlem, işte
bu mahzurları ortadan kaldırmaya yöneliktir.
Bu şekilde, yukarıda izah edilen durumda bulunan sanayici, önceden herhangi bir müsaade almadan, ithalat harç ve vergileri ödenmiş ithal hammaddelerden elde edilen bitmiş mamulleri ihraç edebilmekte ve bu şekilde ihraç
edilen mallar içinde bulunan hammaddelerin aynısını muvakkat kabul şeklin­
de ithal edebilmektedir.
peşin
ihracatının, kullanılacak
kabul
ihracat, işlemlerin tersine işlediği ve nihai mamul
maddelerin ithalinden evvel yapıldığı, bir muvakkat
işlemidir.
Neticede, vergi ve harçların peşin alınması mümkün olmakta ve
tin kontrolu ile ilgili formalitelerden sarfınazar edilmektedir.
dış
ticare-
4.4.3. Muvakkat ithalat
Tarifi
Muvakkat ithalat, malların tabi oldukları gümrük harç ve vergilerinden muaf
olarak ve giriş yasakları ve sınırlamaları askıya alınarak ülkeye girmesini öngören bir rejimdir.
- ikametgahıarı ecnebi ülkelerde olup Fas'a muvakkaten oturmaya gelen
kişilerin getirdiği eşyalar; örneğin, turistler ile ecnebi ülkelerde çalışan Fas'lı
işçilere ait eşyalar bu gruba girer.
-
Kullanıldıktan
sonra, ithal edildikleri vaziyette ihraç edilebilen malzemeler
45
ve mamuller;
sınai
yabancılardakalan
amaçlar için arızi bir kullanım için getirilen fakat mülkiyeti
ambalaj malzemeleri ile üretim malzemesi bu gruba girer.
Muvakkat kabul rejiminden yararlananlar bu rejimden de
yararlanırlar.
Uluslararası
leasing işlemlerindeki gelişme gözönüne alınarak bu tür malzemelerin bu rejim altında mütalaaedilmesi öngörülmektedir.
Malların
ülkede
kalış
süresi ve aranan teminatlar, muvakkat kabuldeki gibi-
dir.
4.4.4. ihracat Emtiasının Bir Antrepoda Stoklanması
re
ihraç mallarının belirli bir süre ile, idarenin kontrolu altında bulunan bir yeyerleştirilmesine imkan veren bir rejimdir.
Bu şekilde, ihracatçı sanayiciler, bir ihracat imkanı beklerken, muvakkat
kabul rejimi altında ithal edilen malların stoklanacağı, idarenin onayladığı
mahalleri kullanmak olanağına kavuşurlar; böylece süre sınırlamasından da
kurtulmuş olurlar.
4.4.5. Transit
Malların bir gümrük kapısından diğer bir kapıya nakline imkan veren bir rejimdir. Böylece ithaf eşyasının giriş gümrüğü dışında bir yerde mesela ithalatçının bulunduğu yerde işlem görmesi, ihraç malının da ihracatçının merkezinde formalitelerinin tamamlanması imkan dahiline girmektedir. istenen te~
minat ve diğer şartlar muvakkat kabul rejimindeki gibidir.
4.4.6. Drawback
Bu sistem ihracat sanayi'ine yönelik bir teşvik mahiyetindedir. ihraç edilecek mamulde kullanılan başlıca maddelerin ithal edilmesi sırasında ödenen
gümrük vergisi ve diğer özel vergilerin ihracatçıya iadesini öngörür.
46
5. TicARET VE SANAVi ODALARı
Ticaret ve Sanayi Odaları bir Kamu kuruluşu statüsüne yakın olup idari
Ticaret Bakanlığı'nın, mali yönden ise Maliye Bakanlığı'nın kontrolü altındadır. Tüccar, sanayici ve meslek erbabının Odaya kayıt ve üyelik zorunluluğu yoktur, dolayısıyla aidat şeklinde bir gelir söz konusu değildir.
bakımdan
Fas'ta 20 kadar Ticaret ve Sanayi Odası vardır. Büyük Odaların başkanla­
rı Hükümet tarafından, diğerlerinin yöneticileri ise Ticaret Bakanlığı'nın onayı
ile tayin edilmektedir. Genel Sekreterlik görevini Genel Müdürler yapmaktadır. Bunlar ve yardımcıları ile Şube Müdürleri Bakanlık tarafından tayin edilmektedirler ve Devlet memuru statüsündedirler.
Odaların
gelir
karşılanmaktadır
kaynağı
Maliye Bakanlığı bütçesinden ayrılan bir ödenekle
ve bütçeleri Bakanlık tarafından onaylanmaktadır.
Bu ödenek 6 milyon $ civarındadır (16 milyar TL) ve Odalar arasında o
oda bölgesindeki iş hacmi ve vergi tahsilat emsaline göre dağıtılmaktadır. Bu
ödeneğin 1/4'ü Kazablanka Ticaret Odasına düşmektedir.
Bu statüleri sebebiyle kadrolarını ihtiyaçları ölçüsünde tesbit edememekte
ve dolayısiyle özellikle araştırma, tanıtım vb. fonksiyonlar istenen ölçüde yerine getirilememektedir.
Geçen yıl, bu durumu düzeltmek için Maliye Bakanlığı nezdinde bir Fon
ve Odaların bu Fondan takviye edilmelerine imkan veren hukuki
bir düzenlemeye gidilmiştir. Bu tasarıya göre Fonun kaynağı gelir ve kurumlar vergisinin belli bir yüzdesi olacak, ancak Fon'dan odalara transfer edilecek ödemeler gene Maliyenin kontrolunda tesbit edilecektir.
kurulması
Fas Ticaret ve Sanayi Odalarının son ülke çapındaki toplantısına Kral iI.
Hasan da ilgi göstermiş ve Odaların fonksiyonlarının ne kadar önemli olduğunu belirten bir mesaj göndermiştir. Bu mesajdan bazı pasajlar aşağıdadır.
"Ticaret ve Sanayi Odalarının ulusal ekonomimizin atılımlarında ve geliş­
mesinde oynayabileceği temel rolün bilincinde olarak, onları daima ilgi alanı­
mızda tuttuk ve onlara verdiğimiz önem ölçüsünde büyük görevler vermeye
özen gösterdik."
47
"Ticaret ve Sanayi
bilir:
Odalarının doğal
görevleri
arasında aşağıdakiler sayıla­
sisteminin kurulması ve bunun ekonomik sektöre kolaylıkla ulaşmasını temin etmek suretiyle, bilgilerin arttırılması;
- Kuruluşların gelişmesi ve mükemmeliyete erişmesi için personeli yetiştir­
mek,
- Ekonomik ve iş idaresi yönünden kuruluşları geliştirmek ve uluslararası
ortamla bütünleştirmek için devamlı uyarlamalar yapmak,
- Ekonomik gelişmenin gereklerine cevap verebilmek için kollektif teçhizatlanmayı yerel, bölgesel ve ulusal düzeyde geliştirmek;
- Güvenilir bir bilgi
iletişim
"Normal görevlerinin ötesinde, Ticaret ve Sanayi Odaları, dünyadaki Ticaret ve Sanayi Odaları ile devamlı olarak temas içinde bulunarak, teknolojik,
bilimsel ve ekonomik yönlerini geliştirmekle de yükümlüdürler. Başka bir ifade ile, müteşebbis yöneticiler tarafından idare edilen kamu organları olan Ticaret ve Sanayi Odaları, insanları ve kuruluşları yerel ve bölgesel ekonomiyi
canlandıracak şekilde yönlendirerek, bölgelerin ekonomik gelişmesini sağlar­
lar.
Dolayısıyla,
bu toplantıda Odalara artan bir hareketlilik vermek uluslararayerine artık kuruluşlararası ilişkilerin ön plana geçtiği bir dünyadaki
gelişmelere ayak uydunibilecek bir düzeye kavuşturmanın yolları aranmalı­
sı ilişkiler
dır.
işte bu görüşle, Fas'ın ekonomik sektörünün, benimsediğimiz liberal ekonomi politikası çerçevesinde, kendi dinamizmi ile yeni dış piyasaları arayıp
geliştirecek bir rekabet gücüne sahip olması gerekmektedir."
Kral ii. Hasan'ın bu şekilde, Odaların fonksiyonlarını dünyadaki ekonomik
gelişmelere paralelolarak klasik görevlerinin dışına çıkması ihtiyacını belirtmesi Odalara yeni bir mali düzenleme getirilmesi çalışmalarını başlatmıştır.
Ticaret ve Sanayi Odaları bir Federasyon şeklinde teşkilatlanmıştır. Federasyon merkezi Rabat'tadır. Ayrıca Kazablanka'da Uluslararası Ticaret Odası'nın Şubesi vardır.
48
BÖLÜM ii
DIŞ EKONOMiK iLişKiLER
1. ÖDEMELER DENGESi
Gelişmekte
olan bütün ülkelerde olduğu gibi Fas'ta da ekonomik dar boğazlardan en önemlisi ödemeler dengesinde ortaya çıkmaktadır. 1975-1986
arasında Fas devamlı olarak dış ticaret açığı ve cari işlemler açığı vermiştir.
Dış ticaret açığı 1987-88'de de devam etmiştir. FOB esasına göre yıllık ithalat ve ihracat oranları Fas parası dirhem üzerinden son yıllarda şöyle bir seyir takip etmiştir:
TABLO: 9
(Milyon Dirhem)
1984
1985
1986
1987
1988
ihracat
ithalat
Açık
ihr/ith.
19.041
21.584
21.946
23.251
29.626
31.443
35.350
31.655
32.184
35.791
(12.403)
(13.766)
( 9.709)
( 8.933)
( 6.165)
%60.6
61.1
69.3
72.2
82.8
Kaynak: Banque Marocaine du Commerce Exterieur (BMCE) Revue d'lnformation. Eylül 1989
Fas Dış Ticaret Bankası tarafından sağlanan veriler 1987 ve 1988'de özellikle dış ticaret dengesindeki nisbi iyileşme sebebiyle cari işlemlerin fazla verdiğini göstermektedir. ilişik tablo, Banka bültenlerinde verilen rakamların
Ödemeler Dengesi için bizim kullandığımız sisteme göre yeniden düzenlenmesi suretiyle hazırlanmış ve kolayanlaşılır hale getirilmiştir.
1987 'de yaklaşık 1.4 milyar dirhem olan cari işlemler fazlası Amerikan doları cinsinden ifade edilirse 165 milyon dolar 1988 fazlası ise 460 milyon dolar olmaktadır.
1989
yılı
sonunda ödemeler dengesinin ne
49
şekil aldığı hakkında
tam bir
bilgi ve yayın yoktur. Ancak dış ticaret dengesinin kötüleştiği görülmektedir.
ihracat % 5 oranında düşerek 28.271 milyon dirhem olurken, ithalat % 19
oranında artarak 46.594 milyon dirheme çıkmıştır. Böylece açık iki kat büyümüş ve ihracatın ithalatı karşılama oranı geçen yıl% 80'i aşmışken tekrar %
60 düzeyine inmiştir. ihracattaki düşme Hindistan'ın bir ihtilaf sebebiyle fosfat
alımlarını bir süre durdurmasından ileri gelmiştir. Bu ticari anlaşmazlığın
1989 yılı sonunda halledildiği ve 1990 da fosfat ihracatının eski düzeyine geleceği belirtilmektedir.
1989 yılı için verdiğimiz ihracat rakamının FOB, ithalat rakamının ise elF
esasa göre olduğunu burada belirtmeliyiz, bu sebeble açık başta verdiğimiz
cetvelde gösterilen ticaret açığına göre daha fazla olacaktır. Çünkü o cetvelde ithalat da FOB esasa göre verilmiştir. Fas verilerinde navlun hem ithalat
hem ihracat için ayrı kalemler halinde gösterilmiştir. ihracatı FOB, ithalatı elF
olarak alırsak 1983-1989 arası dış ticaret dengesi aşağıdaki şekilde olmaktadır:
TABLO: 10
(Milyon Dirhem)
1983
1984
1985
1986
1987
1988
1989
ihracat
ithalat
14.324
19.110
21.741
22.103
23.390
29.751
28.271
25.542
34.397
38.679
34.608
35.271
39.133
46.594
50
Açık
(11.218)
(15.287)
(16.938)
(12.505)
(11.881)
. ( 9.382)
(18.323)
ihr/ith.
%56.1
55.6
56.2
63.9
66.3
76.0
60.7
TABLO: 11
ÖDEMELER DENGESi (Milyon Dirhem)
ihracat
Navlun ve Taşıma
Gelir
Gider
ithalat
Diğer Hizmetler (Net)
Dış Ticaret Dengesi
Dış Borç Faiz Ödemelerr
Yatırım Gelirleri
Kamu Dövizli işlem
Gelir Giderleri (Netyx
Özel Karşılıksız Transfer xx
Kamu Karşılıksız Transfer
Turizm Gelirleri
Turizm Giderleri
Hizmetler Dengesi
Cari işlemler Dengesi
Sermaye Hareketleri (Net)
Özel Ticari Krediler
Diğer Özel
Kamu Ticari Kredileri
Diğer Kamu
IMF
Rezerv Değ. ve Hata
1986
1987
1988
21.946
23.251
29.626
2.195
(3.425)
(31.655)
658
(10.281 )
(6.405)
136
2.143
(3.560)
(32.184)
609
(9.741)
(6.539)
139
2.848
(4.134)
(35.791)
1.095
(6.356)
(8.662)
150
(5.335)
13.548
555
6.730
(910)
8.319
(1.962)
(3.882)
14.135
568
7.800
(1.100)
11.112
1.371
(2.176)
11.683
1.417
9.045
(1.345)
10.112
3.756
1.217
292
938
2.854
(2.597)
(742)
(1.819)
345
1.063
1.448
(905)
(1.503)
(4.917)
226
1.018
2.220
(653)
(1.650)
1.962
(1.371 )
(3.756)
Kaynak: a.g.e
x
: 1988 yılında 5.5 milyar dirhemi Hazine, 3.8
milyarı KiT'ler tarafından
ödenmiştir. Kalan bölüm yabancı sermaye kar payı transferleridir.
Dış temsilcilik giderleri, yabancı misyonların Fas'taki harcamaları ndan doğan döviz gelirleri vb. kamu döviz giderleri.
Fas'lı işçilerin gönderdiği veya getirdiği dövizler.
xx
:
xxx
:
51
Ödemeler Dengesinin ABD doları itibariyle büyüklükleri hakkında bir fikir
verebilmek için IMF yayınlarından 1986 ve 1987 yıllarına ait olmak üzere
alınmış bazı rakamlara bakmak yeterli olacaktır.
TABLO: 12
Fas Ödemeler Dengesi (Milyon ABD $)
ihracat FOS
ithalat FOB
Hizmet Gelirleri
Hizmet Giderleri
Mal ve Hizmet Dengesi
işçi Transferleri
Kamu Karşılıksız Transferleri
Cari işlem Dengesi
1986
1987
2.411
(3.477)
1.165
(1.864)
(1.766)
1.394
159
(212)
2:781
(3.850)
1.411
(1.938)
(1.596)
1.579
191
175
1.1. Görünmeyen işlemler
Ödemeler Dengesi tablosunda görüldüğü üzere Dış Ticaret açığını kapatmaya yardımcı olan iki önemli kalem turizm ve yabancı ülkelerde çalışan
Faslı işçilerin gönderdikleri dövizlerdir. Bu karakteristiği itibariyle Fas bize
benzemektedi r.
1.1.1. Turizm
Fas'a gelen turist sayısı ve turizm'den elde edilen döviz kazancı son yıllar­
hızlı bir artış göstermiştir. Aşağıdaki tablodan görüleceği üzere gelen yabancı turist sayısı 1983 yılında 1.35 milyondan 1988'de 2 milyona yükselmiş
döviz geliri ise Dirhem olarak 3.25 milyar'dan 9.1 milyara yani yaklaşık 1.1
milyar $'a çıkmıştır. Bunların dışında dışarıda ikamet eden Faslılar ve işçiler
tatilierini geçirmek üzere her yıl Fas'a gelmekte olup, bunların girişleri de aynı dönemde 600 binden 860 bine ulaşmıştır.
da
52
TABLO; 13
FAS TURizMi
Gelen Turist Sayısı ve Döviz Geliri (000
Yabancı
Turistler
Deniz Gezileriyle
Günlük Ziyaret
Fas Uyruklular
TOPLAM
Döviz Gelirleri (Mn. Oh)
Kişi)
1983
--
1984
1985
1986 1987 1988
-- -- --
1.283
1.335
1.537
1.471
1.566
1.978
74
72
594
601
1.951 2.008
3.250 4.220
73
643
-2.253
6.100
58
658
2.186
7.000
94
682
2.342
8.000
76
863
2.917
9.100
--
Fas Dış Ticaret Bankası kayıtlarına göre döviz gelirlerinin büyük kısmı direkt Banka sistemi kanalıyla girmekte olup, bu tutar 1987'de 7.321 milyon
dirhem'den 1988'de 8.276 milyona yükselmiştir.
Faslı
turistlerin harcamaları ise aynı Banka kayıtlarına göre 1987 yılında
1.1 milyar dirhem, 1988'de ise 1.345 milyon dirhem olarak gösterilmektedir.
Fas'a gelen Avrupalı turistler içinde önde Fransa gelmekte, onu ispanya
ve Almanya takip etmektedir. Aşağıdaki tabloda 1987 ve 1988 yılları için verilen rakamlar turist kompozisyonu hakkında bir fikir vermektedir.
TABLO: 14
Ülkelere Göre Yabancı Turistler
1987
Fransa
Diğer Arap Ülkeleri
ispanya
F.Almanya
ingiltere
A.B.D.
Diğerleri
TOPLAM
x
1988
444.653
68.525
367.153
172.418
145.961
58.629
308.905
1.566.254
: Tahmin
53
485.002
492.561
329.531
168.254
108.791
66.564
327.717
1.978.420
1989x
460.000
943.000
293.000
160.000
93.000
71.000
330.000
2.350.000
Görüldüğü
üzere 1988 yılındaki artışın hemen tamamı
rinden gelenlerin sayısındaki artıştan ileri gelmektedir.
diğer
Arap ülkele-
1990 yılında da devam etmiştir. 1989 yılında turist
giriş sayısı bir önceki yıla nazaran % 27 daha fazla olup, 2.4 milyona ulaş­
mıştır. Fakat bu artışta Fas'la Cezayir arasındaki anlaşmazlığın giderilmesi nden sonra Cezayir sınırının açılmasıyla gelen Cezayirlilerin sayısındaki artış
baş rolü oynamaktadır. 1987'de 25 bin olan Cezayirli ziyaretçi sayısı 1988'de
450 bine, 1989 yılında ise 900 bine ulaşmıştır.
Turist
sayısındaki artış
Fas istatistiklerine göre 1988'in ilk 8 ayında 327 bin Cezayirlinin gelmesine
1989'un aynı döneminde bu sayı 793 bine çıkmıştır. Bu kesin istatistikler yukarıda 1989 için verilenglobal rakamları doğrulamaktadır.
karşılık
Fakat turizmde endişe yaratan husus Avrupalı ziyaretçi sayısında % 4-5
azalma olmasıdır. Verilen bilgilere göre Fransa gene en fazla turist
gönderen ülke vasfını korumakla beraber Fransız turist sayısı 1989'da % 4
azalma ile 460 bine, ispanyol turistler % 10 azalma ile 193 bine, Batı Almanlar % 5 düşüşle 160 bine ve ingiliz turistler ise 1988'e göre % 14 eksik olarak
93 bine düşmüştür.
oranında
Bu ilgi azalışının sebebieri arasında çifte rezervasyon, bazı otellerde hizmet düzeyinin düşüklüğü, seyyar satıcı ve dilencilerin hücumu x ve sahte rehberler gösterilmekte ise de başlıca sebebi diğer Akdeniz ülkeleri özellikle
komşu Tunus ve gittikçe cazibesi artan Türkiye'nin rekabetiyle Avrupalı turistlerin buralara kaymasının teşkil ettiği belirtilmektedir.
Fas turizmini geliştirmek üzere Dünya Bankasının, özel sektöre yatırım
kredisi veren bir kolu olan IFC tarafından 92 milyon $'Iık bir kredi sağlanmış­
tır. Credit Immobilier et Hotelier (CIH) adlı Fas Bankası aracılığı ile kullandırı­
lacak bu kredi ile otel ve t.uristik tesis yapılacaktır.
Ayrıca Birleşik
Arap Emirliklerinin Fas'ta bir otel zinciri kurma
girişimleri
vardır.
x
Fas seyahatimizde bizdeki şiddet ve ölçüde bir dilenci ve seyyar satıcı
hücumuna rastlanmamıştır.
54
1.1.2. işçi Dövizleri
Fas Kambiyo Müdürlüğü verilerine göre yabancı ülkelerde çalışan Faslı iş­
çilerin gönderdiği dövizler 1987 yılına kadar devamlı artış göstermiş, 1984'de
8.3, 1985'de 10.6, 1986'da 13.7 milyon dirhemden 1987'de 14.4 milyon dirheme (14.362 milyon dirhem) yükselmiştir. Ancak 1988'den başlayarak gönderilen dövizlerin azaldığı görülmektedir. Başlıca etken Faslı işçilerin en yoğun şekilde bulunduğu Fransa'nın işçi transferlerine kısıtlama getirmesi ve
bazı Faslı işçilerin yurt dışında yatırımı tercih etmeleri gösterilmektedir.
Bu durum ödemeler dengesini de olumsuz etkilemektedir.
2. DIŞ BORÇLAR
sonra Fas'ın dış borçları hızla büyümüş ve 1983 yılında kritikleşmiştir. Bu tarihte toplam dış borç 13.2 milyar ABD $ idi. Bunun üzerine
Ağustos 1983'de Dirhem % 6 oranında devalüe edildiği gibi 638 milyon dolarlık vadesi gelmiş ödemeler ertelenmiştir. 1985 yılında gene 480 milyon dolarlık dış borç orta ve uzun vadeli olarak yeniden takvime bağlanmış, ancak
Fas bu yeni ödeme planını karşılamakta gene başarısız olmuştur. Halbuki bu
arada hem 1983, hem de 1985 yıllarında iki defa IMF'den 300'er milyon
SDR'lik destek kredisi almıştır.
1978
yılından
1987 ve 1988'de de birkaç defa borç ertelemesi yapılmasına rağmen ödeme güçlüğü çekilmiş ve bu durum sadece dış borçlar tutarının yıldan yıla artmasına ve servis yükünün ağırlaşmasına yol açmıştır.
Maliye Bakanlığı yetkililerince Fas'ın dış borçlarının ekonomiye büyük bir
yükolduğu, Kasım 1989'da Ulusal Kongre'ye sunulan 1990 yılı bütçesi esnasında dile getirilmiş ve Brady Planı çerçevesinde borçların yeniden düzenlenmesi, azaltılması ve ulusal finans kurumlarıyla ayarlama konusunda müzakerelere girilmesi istenmiştir.
55
TABLO: 15
Fas'ın Dış Borçları
(Milyon $)
1983
1984
1985
1986
1987
1988
Uzun Vadeli
Kısa Vadeli
IMF Kredisi
11.025 11.811 13.948 15.874 18.180 18.767
1.131
1.073 1.066
200
795
863
1.031
1.085 1.274 1.094 1.119
956
TOPLAM
13.187
--
13.969 16.289 17.830 20.094 19.923
Yıllık
Borç Yükü
Ana Para Ödemesi
Faiz Ödemesi
Toplam Yıllık Ödeme
747
750
1.497
304
729
1.033
685
686
1.371
1.236
830
2.065
1.043
848
1.891
925
1.025
1.951
Dış
104.0
123.5
146.9
126.9
125.7
105.9
Borç/GSMH %
Oranı
Kaynak: EIU Country Profile 1990
Tabloda göze çarpan karakteristik dış borç toplamının Gayri Safi Milli Hasıladan daha fazla olması, buna mukabilolumlu bir nokta olarak kısa vadeli
borçların toplam borcun gittikçe daha az· bir bölümünü kapsamasıdır.
1983'de kısa vadeli borçların payı % 8.6 iken, 1987'de % 4'e, 1988'de ise %
1'e inmiştir.
Dünya
Bankası'nca yayınlanan
dış borçlarında
milyon dolara
"Dünya Borç Tabloları" adlı yayında Fas'ın
marjinal bir azalma gözlenmekte, toplam 1988 yılında 19.922
düşmektedir.
Uzun vadeli devlet garantili borç kesimi 18.786 milyon dolar olup toplam
borcun yüzde 94'ünü oluşturmaktadır. Kısa vadeli borçlar ise 1987'de 795
milyon dolarken 1988'de 200 milyon dolara inmiş bulunmaktadır.
Aynı kaynağa
göre Fas'ın 1989 için toplam uzun vadeli borç servis yükü
2.638 milyon dolar olup bunun 1.2 milyon doları faiz ödemelerine ayrılmıştır.
1990'da borç servisinin yüzde 20 artması ve 3.165 milyon dolara ulaşması
56
beklenmekte olup bu rakamın 1.91 milyon dolarının ana para ödemesi, 1.26
milyon dolarının da faiz ödemelerinden müteşekkilolacağı tahmin edilmektedir.
Yine Kasım 1989'da Londra Klubüyle ABD'den Citibank ve Fransa'dan
Banque Nationale de Paris tarafından öncülüğü yapılan görüşmeler sonucu
ticari banka borçlarının 3.2 milyon dolarının belirli bir takvime bağlanarak yayılmasına karar verildiği fakat Brady Planı çerçevesindeki borçların ertelenmesi ve azaltılması konusunda bir formül bulunamadığı bildirilmektedir.
Bu duruma Meksika ile yapılan Brady Plan anlaşmasının belirlediği faiz
konusunun sebebiyet verdiği ve yüzde 6.5'den yüksek faiz talepleri karşısın­
da anlaşmaya varılmadığı ifade edilmektedir.
1989'un sonu itibariyle Fas'ın dış borçlarının revize edilmesi konusunda
tatminkar bir anlaşma sağlamak amacıyla yabancı banka kreditörlerinin
Londra Klübü çerçevesinde yaptıkları istişareler tatminkar sonuç vermemiş
ve Fas yeni teklifler ve şartlarla karşılaşmıştır.
Bu yeni teklifler üzerinde Fas'la yabancı bankalar arasında bir mutabakat
takdirde Fas için çok zor ve içinden çıkılmayacak bir durum
belirecek ve borçların azaltılması programında ciddi aksaklıklar doğacaktır.
hasıl olmadığı
IMF'den hala yeni bir destek sağlanması beklenmektedir. Fakat IMF Fas'ın
ekonomik performansı ile ilgili şüphelerini açıkca belirtmiştir ve 1990 için genel görünümünü cesaret verici bulmamaktadır.
IMF'nin Orta vadeli program şartlarının Fas tarafından kabul edilmeyişi yanında Dünya Bankası da taahhüdünün ikinci taksidinin tediyesi için yeni şart­
larında ısrarlı olmakta, iki yönlü bu problem, 1990'ln ilk yarısında Fas'ın dış
borç ve dış ekonomik pOlitikasını rahatsız etmektedir.
3. DIŞ EKONOMiK ilişKiLER
Ticaret Rejimi 1983 yılı ikinci yarısından itibaren oldukça Iiberalleştiriimiş ve bu durum da Fas'ın 18.5.1987 tarihinde GATT'a girişini mümkün hale getirmiştir. Katılma ancak iki yıl süren görüşmeler sonunda mümkün olabilmiştir.
Fas
Dış
57
Fas'ın
Arab ülkeleri ve bazı Afrika ülkeleriyle (Senegal, Gine, Moritanya,
Sahili) tercihli Ticaret Anlaşmaları vardır ve bu ülkelerden yapılan ithalat gümrük vergisinden muaf olarak Fas'a girmektedir.
Fildişi
Ekonominin dışa açılma politikasına 1989 da da devam edilmiştir. ithalatta
miktar kısıtlamaları yolu ile himaye yerine, gümrük tarifeleri yolu ile himaye
esası benimsenmektedir.
3.1.Avrupa
Topluluğu Karşısında
Durum
Fas, coğrafi durum itibariyle, Avrupa'dan 11 km uzakta, Akdeniz ve
Atlantik'in kavşak noktasında, Afrika ve Arab dünyasının kapısında bulunmaktadır. Avrupa ile kurduğu ekonomik ve siyasi bağlar da çok eskiye dayanmaktadır. Nitekim Fas, 17. yüzyıldan beri ingiltere, ispanya ve Fransa ile
ticari ve denizcilik anlaşmaları akdetmiştir. Bu durum Fas'ı, AT ülkeleriyle iliş­
kilerini derinleştirmeye sevketmektedir.
Fas AET ile ilk defa 1968 yılında müzakerelere başlamış ve beş yıl süreli
"kısmi iltihak" anlaşması yapılarak 1969 yılında imzalanmış ve yürürlüğe
girmiştir. Bu anlaşma ile Fas'ın Topluluğa 100 bin ton petrol ürününü vergiden muaf olarakihraç etmesi imkanı sağlanmış, ayrıca zeytinyağı ve hububat için tercihli tarife uygulanması kabul edilmiştir. Narenciye için gümrük tarifesi %80 oranında, konserve meyve, sebze için de %50 oranında indiriImiş, deniz ürünleri ve şarap için özel imtiyaz tanınmıştır. Bunlara karşılık
Fas, topluluk üyelerinden ithalatta gümrük resmini %30 oranında indirmiştir.
1976 Ocağında Fas ile topluluk arasında iki yıl süren müzakereler sonucunda sınırsız bir süre için yeni bir anlaşma imzalanmıştır.
bir
1984'de Fas Avrupa topluluğuna üyelik için başvurmuş fakat bu talep reddedilmiştir. ispanya ve Portekiz'in topluluğa katılması sonucunda AT ve FAS
26.5.1988 tarihinde Rabat'ta 1976 işbirliği Anlaşmasına ek uyum protokellerini ve FAS - AT Balıkçılık protokolü'nü imza etmişlerdir.
Mali protokol, Topluluğun Fas'ın ekonomik kalkınmasına yardımını içermektedir. Bu protokol çerçevesinde, 5 yıllık bir süre içinde Topluluk Fas'a
423 milyon ECU'luk bir yardım yapacaktır.
58
Ticari Protokol'da Fas'ın genişletilmiş Topluluk ile geleneksel ticari mubadelerininin korunması esas alınmıştır. Fas'ın AT'a yönelik ihracatı, ortak tarım politikası tarafından korunan ürünler hariç, gümrük vergilerinden muaf tutulmaktadır.
Balıkçılık alanındaki işbirliği protokolu, Fas balıkçılık kaynaklarının işletil­
mesi ve korunması üzerindeki egemenlik haklarına saygı gösterilmek şartıy­
la topluluk balıkçı gemilerine balık avlama imkanı vermektedir. Buna karşılık
topluluk her yıl 70 milyon ECU'luk telafi edici bir yardımı öngörmektedir.
Coğrafi
durumu nedeniyle Fas, kendisini AT ile aynı güvenlik alanı içinde
görmekte ve Topluluk pazarının Fas için arzettiği ekonomik ve ticari önem
dolayısıyle Topluluğa asli üye olmayı istemektedir. Ancak bu istek Toplulukca Roma Anlaşmasına aykırı görülmektedir.
Diğer
taraftan tek bir Avrupa pazarının 1992 yılında yürürlüğe girmesi karşısında, Magreb ülkelerinin de kendi önlemlerini alması düşünülmektedir. Ortak geleceklerini beraberce tayin etmek ve 1990'11 yıllarda AT karşısında, bir
bütün, ekonomik Magreb Topluluğu olarak çıkmaya hazırlanmanın, Magreb
Arap ülkelerinin ortak arzusu olduğu .ifade edilmektedir.
Büyük Magreb bölgesi, Fas, Cezayir, Tunus, Libya ve
Moritanya'yı
kapsa-
maktadır.
Ticari mübadelerin az oluşu veya daha genel bir deyimle Magreb ülkeleri
ekonomik iç bağlantının fevkalade zayıflığı, Magreb ekonomik birliği hakkında lehte bir faktör olarak gösterilen coğrafi devamlılık, seKtörel tamamlayıcılık ve bir Magreb içi pazarının mevcudiyeti gibi varsayımlafı münakaşa götürür hale getirmektedir.
arasındaki
Böyle olunca Fas'ın orta ve uzun vadede ihracat performansı, özellikle taürünleri, narenciye ve işlenmiş ürünler bakımından Avrupa ile ticari ilişki­
lerine bağımlı kalmaktadır.
rım
ispanya ve Portekiz'in Topluluğa girişi Fas'ı çok yakından etkilemiştir.Fas
özellikle tarım ürünü ihracatının bu değişiklikten dolayı bir kısıtlamaya uğra­
masını ve yön değiştirmek zorunda kalmayı istememektedir, çünkü bu 1.5
milyon Fas'lıyl etkileyecektir. Diğer taraftan Fas tarım ürünlerine karşı toplu-
59
luk gümrük duvarının indirilmesi, Güney Avrupa ülkelerini özellikle italya ve
Yunanistan'ı rahatsız etmektedir. Fas rekabeti bu ülkelerin tarım ürünleri ihracatını etkileyecektir.
1987 Anlaşması 1992 yılında sona ermektedir. Fas Hükümeti Toplulukla
geleneksel ticaretinin bu tarihden sonra da devamı, tekstil, gıda ve agro-endüstri gibi hasas konularda mevcut koruyucu mekanizmaların sürdürülmesi
için Topluluk nezdinde ısrarlı taleplerde bulunmaktadır.
3.2. GATT
Gatt tarafından Fas'a ilişkin olarak hazırlanan raporda, Fas ihracatında
son yıllardaki hızlı gelişmeye işaret edilmekte ve Dünya Bankası tarafından
desteklenen 1980 reformlarının genişletilmesi için 1988'de yapılan beş yıllık
plan gereği ekonominin düzenlenmesi ve ihracatın arttırılması yönünde katkıda bulunulacağı belirtilmektedir.
Bu arada rapor,
Fas'ın
belli
başlı
ihracat ürünlerinin güçlü bir rekabetle
bu ürünlerin en önemlilerinin giyim
belirtilmektedir.
karşı karşıya bulunduğuna değinmekte,
eşyası
ve tarım ürünleri
olduğu
Yapılan
tetkik sonucu taze meyve ve sebze yanında, çiçek, balık ve şarap
gibi pek çok tarım ürünleri ihracatının birçok ticari engelle karşılaştığı, bilhassa önde gelen ihraç ürünü giyim eşyasının kotaya tabi tutulduğu belirtilmektedir.
Raporda dış ticaret açığının 1989 sonundaki büyümesinde rekabetin yarattığı dış pazar kaybının payı bulunduğu vurgulanmaktadır.
3.8. ABD ile Ticari ilişkiler
Fas iş çevreleri ABD ile mevcut ticari ilişkileri yetersiz bulmakta, bilhassa
son yıllarda bu ülke ile dışticaret açığının büyük boyutlara ulaştığını belirtmektedirler.
1988'de ABD, Fas'ın ithalat pazarında yüzde 7.3 bir paya sahip olarak
321.5 milyon dolarlık mal satarken, Fas ihracatı bu ülkeye sadece 68 milyon
dolar görülmekte, bununla beraber bu rakam 1987'ye göre yüzde 53 artış
60
sergilemektedir. ABD'ye belli başlı ihraç ürünlerini gübreler, giyim ve yiyecek
maddeleri teşkil etmekte, ithalatında ise tahıılar, soya yağı ve makina parçaları ağırlık taşımaktadır.
1989'un ilk 10 ayında Fas'ın kömür ithalatının yarısından fazlasının
550.000 tonla ABD'den yapıldığı ve bu miktarın 1988'in aynı dönemindeki ithalata göre yüzde 10 artış gösterdiği, ingiltere'nin de 237.000 ton'la ikinci büyük kömür kaynağını oluşturdUğu tesbit edilmektedir .
. Şu an Fas'ta faaliyette olan 47 ABD firması bulunmakta ve bunların 16 tanesinin yaklaşık 150 milyon dolarlık yatırım sağladığı belirtilmektedir.
3.4. italya ile Ticari ilişkiler
1989 Kasım ayında yapılan ticari görüşmelerde Fas-italya tic.aretinin geliş~
tirilmesi konusunun incelendiği, 1988'de Fas'ın beşinci büyük ithalat ve dördüncü büyük ihracat kaynağı olan bu ülkeyle ekonomik bağlarının güçlendiriImesine karar verildiği bildirilmektedir.
itaiya'ya yapılan ihracatın belli başlı maddeleri olarak, fosforik asit, balık
ve balık ürünleri görülmekte, kurşun ve fosfat da önemli ürünler arasında bulunmaktadır.
italya'dan ithal edilen ürünferin başında da makina, sentetik \ifler, plastik
ürünler, kimyasal maddeler ve tekstil makinaları gelmekte, 1988'in ilk yarısın­
da itaiya'ya yapılan 119.2 milyon dolarlık ihracat rakamının 1989'un aynı döneminde değişmediği ve 120 milyon dolarda kaldığı anlaşılmaktadır. italya'dan yapılan ithalat ise yüzde 28 civarında artarak 131.1 milyon dolardan
168 milyon dolara çıkmaktadır.
Fas'taki italyan yatırımları toplam yabancı yatırımlarının sadece yüzde
4'ünü oluşturmakta ve 48 milyon Dirhem görülmektedir.
Her iki ülke bünyesinde, aralarındaki ekonomik ilişkileri güçlendirmek ve
teşebbüsleri arttırmak amacıyla bir ortak komite oluşturulduğu ve italya'daki
komitenin 1989 sonunda Fas'a270 milyon dolarlık kredi sağladığı bildirilmektedir.
61
3.5. Dünya
Bankası
Dünya Bankasının, Banque Nationale pour le Developpement Economique (BNDE) ve diğer yedi ticari yerel bankaya 170 milyon dolar endüstriyel
finans kredisi tahsisinde bulunduğu, bu tahsisi n Fas'daki ekonomik liberalleş­
meyi desteklemeyi amaçladığı tesbit edilmektedir.
Aynı
zamanda ticari bankalar arasında rekabet yaratacak, özellikle turizm
ve endüstriyel ihracatı arttıracak planlar içinde yatırım kredilerininin Dünya
Bankası'nca arttırılacağı bildirilmektedir.
Verilen 170 milyonluk kredi 20
etmektedir.
yıl
vadelidir ve 5
yıl
ödemesiz süreyi ihtiva
Fas'da bilim ve teknoloji eğitiminin geliştirilmesi için Avrupa Topluluğu da
44.5 milyon dolarlık yardımda bulunmuştur. Bu yardımla 9 yıllık eğitimin son
3 yılında zorunlu bilim ve teknik eğitime katkı sağlanacağı ve kurulacak dört
teknik üniversite için kullanılacağı anlaşılmaktadır.
Ayrıca
Arap yardımlaşma teşkilatı (ODA) nın da Fas'a olan büyük katkıla­
rının 1989 yılında düşüşte de olsa devam ettiği, islam Kalkınma Bankası'nın
Körfez'den ham petrol alımı için 10 milyon dolarlık, ispanya'nın da geliştirme
projeleri için 22 milyon dolarlık yardım yaptığı belirtilmektedir.
4. DIŞ TiCARETiN GENEL çiZGi VE EGiLiMi
Fas'ın devamlı dış
ticaret açığı vermesinin sebebi başta
çay, kahve, tereyağı olmak üzere gıda maddesi ithal zorunda
ra enerji bakımından da ham petrole bağımlı olmasıdır.
buğday, şeker,
kalması yanısı­
ithalatın mal grupları itibariyle dağılımı tablosundan görüleceği üzere Fas
gıda maddeleri ithalatını azaltmaya çalışmaktadır. Tarım ürünlerinin mevsimlik şartlara bağlı olması sebebiyle bazı yıllar tthalatı artırmak zorunda kalmasına rağmen gıda maddelerinin toplam ithalat içindeki payı 1980'de % 17
iken son yıllarda % 11'e inmiştir.
62
Kumaş,
binek oto ve yedek parçası, ilaç ve bazı dayanıklı tüketim malları­
tüketim maddeleri ithalatının toplamdaki payı da gene % 11 civarındadır, ancak 1980 başlarında % 6-7 düzeyinde olan payı ile kıyaslanırsa
tüketim malı ithalatının devamlı artış eğilimi göstermekte olduğu anlaşılır.
nı kapsıyan
Ham petrol ve kömürden oluşan enerji maddeleri ithalatı, toplam ithalatın
1988'de % 13'ünü, 1989'da ise % 15'ini teşkil etmektedir. ithalatın geri kalan
üçte ikiye yakın bölümü ham madde, yarı mamul ve sanayi mallarından oluş­
maktadır.
ihracatın kompozisyonuna baktığımg zaman, gıda maddeleri yani deniz
ürünleri, narenciye ve sebze meyva ihracatının son 10 yılda ihracatın 1/4'ünü
teşkil ettiği görülür. Ham madde ihracatı yerine bunları işleyerek satmak
programı başarı ya ulaşmış ve toplam ihracatın hemen yarısını ham maddeler teşkil ederken, bu pay 10 yıl içinde 1/4'e düşürülmüş, buna karşılık Sun'i
gübre, fosfat asidi gibi yarı mamul ihracatı 1980'de % 14 pay sahibiiken,
1988'de bu pay % 29'a çıkmıştır. Konfeksiyon, halı ve benzeri nihai ürün ihracatının payı da 10 yılda % 11'den % 24'e yükseltilebilmiştir.
4.1. Fas'ın Son iki Yıllık Dış Ticaret Kalemleri·
1988 ve 1989 yıllarında Fas'ın başlıca mal grupları itibariyle
racatı ileriki tablolarda detaylı olarak verilmektedir.
ithalatı
ve ih-
Tablolarda ayrıca ithalat mal gruplarında başlıca satıcılar, ihracatta da
başlıca alıcı ülkeler ve bunların toplam içindeki payları belirtilmeye çalışılmış­
tır. Bu bilgiler tabloların alt bölümlerinde 1989 yılı için verilmekte olup mal
cinsleri karşısında başlıca ihracatçı ülkelerin, büyüklük sırasile, sattığı miktarlar (ton) ve değeri (milyon dirhem) olarak ifade edilmiştir. Ayrıca "% pay"
sütununda o malın toplam ithalatı içinde satıcı ülkenin payı miktar ve değer
yüzdesi itibarile gösterilmektedir.
ihracat tablolarında da ayni bilgiler alıcı ülkeler bakımından sıralanmıştır.
Alt bölümde ilk iki sütundaki miktar ve değer tutarlarından, ithalat ve ihracatta
malın birim fiyatı da bulunabilir.
63
1- iTHALAT TABLOLARı
TABLO: 16
ithalatın Başlıca Mal Grupları itibarile Dağılımı 1988 - 1989
(Milyon Dirhem)
1988
1989
89/88 %
Gıda, içki, Tütün
Hayvan ve Bitki Esaslı
Ürünler
Enerji kaynağı, Madeni yağ
Maden esaslı ürünler
Yarı mamüller
Tarım Alet ve Makineleri
Sanayi Alet ve Makineleri
Mamul Tüketim Maddeleri
4175.4
4992.0
19.6
2997.7
5 155.7
3409.8
10323.0
408.8
8342.7
4319.3
3461.7
7156.8
1874.2
12131.4
461.9
11 498.2
5018.1
15.5
38.8
<45.0>
17.5
13.0
37.8
16.2
TOPLAM
39.132.5
46594.4
19.1
Değ.
TABLO: 17
ithalatın Mal Grupları itibariyle % Dağılımı
(1980 - 1989)
Gıda
Maddeleri
Ham Maddeler
Yarı Mamuller
Makine Teçhizat
Tüketim Maddeleri
Kaynak: Fas
Dış
1980
1982
1984
1986
1988
1989
16.9
35.3
21.1
18.9
7.8
13.4
38.9
18.6
22.1
7.0
16.9
39.3
18.9
18.8
6.1
12.5
31.9
21.8
23.8
10.0
10.7
29.5
26.4
22.4
11.0
10.7
26.8
26.0
25.7
10.8
100.0
100.0
100.0
100.0
100.0
100.0
Ticaret
Bankası,
Nisan 1990
64
TABLO: 18
1. Başlıca Gıda Maddeleri ithalatı
1989 .
1988
89/88 %
Değ.
Değer
000 Ton
Mn.Dh
000 Ton
Mn. Oh.
Diğer
1 368.9
278.0
28.0
12.0
21.7
17.3
6.7
5.4
142.3
94.1
1414.5
558.3
586.9
324.2
214.6
250.0
111.1
81.7
149.8
484.3
1 255.3
276.0
27.5
12.4
20.4
18.6
10.0
6.2
47.9
87.0
1 817.9
672.6
619.4
460.4
343.6
211.4
186.3
92.5
59.9
527.9
< 8.3>
< 0.7>
< 1.8>
2.9
< 6.0>
7.1
51.0
14.0
<66.3>
< 7.5>
28.5
20.5
5.5
42.0
60.1
<15.4>
67.6
13.3
<60.0>
9.0
TOPLAM
1 974.4
4175.4
1 761.3
4992.0
<10.8>
19.6
Buğday
Şeker
çay
Sigara
Tereyağı
Kahve
Süt
Baharat
Mısır
Miktar
1989 itibarile Başlıca Satıcılar:
Ton
Milyon Oh.
% Pay
Miktar Değer
Buğday
ABD
Fransa
828654
426.633
1 189.5
628.3
66.0
34.0
65.4
34.6
Şeker
Tayland
Çin
ABD
Brezilya
110.000
25.011
1 576
5225
316.8
564.9
293.2
91.7
40.0
91.0
100.0
48.4
47.1
91.2
100.0
54.8
7185
4700
3600
118.3
78.9
63.7
35.3
23.1
17.7
34.4
23.0
18.5
11 069
6508
113.1
104.9
59.7
64.8
53.5
56.3
2683
1 189
50.5
8.4
43.2
19.2
54.6
9.0
çay
Sigara
Tütün
Tereyağı
Hollanda
isveç
isviçre
Kahve
Süt
Endonezya
Hollanda
Baharat
Brezilya
Türkiye
65
TABLO: 19
2. Enerji Maddeleri ve Madeni Yağ ithalatı
1988
1989
% Değ·*
000 Ton
Mn.Dh
000 Ton
Mn. Oh.
Miktar
Değer
Diğerleri
5001.3
1 051.0
185.7
9.3
6.4
9.4
4379.8
426.2
234.1
67.7
34.7
13.2
5644.6
1 309.7
223.8
12.1
10.0
15.2
6093.8
612.9
289.3
81.1
54.6
25.2
12.9
24.6
20.5
30.4
56.6
61.6
39.1
43.8
23.6
19.7
57.2
91.0
TOPLAM
6263.1
5155.7
7215.4
7156.8
15.2
38.8
Ham Petrol
Kömür/Kok
Likit Gaz
Madeni Yağ
Parafin
Başlıca Satıcılar
- 1989
% Pay
000 Ton
Ham Petrol:
Irak
8. Arap Emir.
Rusya
Kuveyt
Milyon Oh.
Miktar
Değer
2969.9
997.7
961.2
536.5
3221.1
1 069.3
1 057.6
550.0
52.6
17.7
17.0
9.5
52.8
17.5
17.3
9.0
Kömür:
ABD
ingiltere
799.6
292.5
350.7
136.4
61.0
22.3
57.2
22.3
Likit Gaz:
Cezayir
142.8
184.2
63.8
63.7
Madeni Yağ ve Parafin, sırasile ispanya, Fransa, Almanya, italya gibi Avrupa ülkelerinden ithal edilmektedir.
* % artış veya
<eksiliş>
olarak 1988 yılına göre değişimi vermektedir.
66
TABLO: 20
3. Hayvan ve Bitki Esaslı Ürünler ithalatı
1988
000 Ton
Tahta ve Kereste
Bitkisel Yağ
Pamuk
Kağıt Hamuru
Yün ve Tiftik
Diğerleri
TOPLAM
1989
Mn Dh
000 Ton
697.9 1 145.1
173.1
631.4
22.7
286.7
25.6
132.9
5.5
177.7
104.9
623.9
1029.7 2997.7
606.7
197.0
33.3
27.6
3.8
114.8
983.2
Mn.Dh.
%
Değ·
Değ·
Mikt.
7.8
1 234.3 <13.1 >
826.5
13.8
30.9
425.9
46.6
48.5
159.7
7.9
20.1
149.0 <29.5> <16.2>
666.4
9.4
6.8
3461.7 < 4.5> 19.1
Başlıca Satıcılar - 1989
Tahta ve Kereste Hemen hemen eşit değerlerde olmak üzere sırasile, ispanya, Gabon, Rusya, isveç, Romanya, Arjantin, Portekiz başta olmak üzere
28 ülkeden alınmaktadır.
% Pay
Bitkisel
Yağ:
ABD
Fransa
Brezilya
Pamuk:
(Miktar: Ton)
Mali
ispanya
ABD
Diğer Afrika Üı'
Türkiye
Yün ve Tiftik:
(Miktar: Ton)
ispanya
Fransa
Y. Zelanda
Kağıt
isveç
Hamuru:
Değer
000 Ton
Mn Dh
Miktar
83.6
66.4
21.1
371.2
266.1
80.8
42.4
33.7
10.7
44.9
32.2
9.8
8865
5353
3052
10947
518
120.8
63.5
42.7
136.2
6.3
26.6
16.1
9.2
32.9
1.6
28.3
14.9
10.0
32.0
1.5
1 498
933
514
18.6
46.8
45.7
22.4
112.3
39.0
24.3
13.4
67.4
31.4
30.7
15.1
70.3
67
TABLO: 21
4. Maden Esaslı Maddeler ithalatı
1988
000 Ton
1989
Değ·
000 Ton
Mn.Dh. Mikt.
Diğer
2924.8 2748.2
30.1
436.7
7.0
78.5
105.7
146.4
1 095.2
33.3
7.5
138.0
1 046.7 <62.6> <61.9>
507.9 10.6
16.3
80.0
7.5
2.0
235.7 30.6
61.0
TOPLAM
3067.6 3409.7
1.274.0
1870.3 <58.5> <45.1 >
Ham Kükürt
Sentetik Elyaf
Sun'i Kauçuk
MnOh
% Değ·
Başlıca Satıcılar
--
- 1989
% Pay
000 Ton
Mn Oh
Miktar
Değer
Küt<ürt:
Kanada
Polonya
Kuveyt
640.5
193.8
108.3
624.1
168.8
100.6
58.5
17.7
9.9
59.6
16.1
9.6
Sentetik Elyaf:
(Miktar: Ton)
italya
ispanya
F. Almanya
8027
8978
5279
134.3
133.2
88.4
24.1
27.0
15.9
26.4
26.2
17.4
Sun'i Kauçuk:
(Miktar: Ton)
italya
ingiltere
2668
2094
27.2
19.7
35.4
27.8
34.0
24.6
68
TABLO: 22
5. Yarı Mamul Ürünler ithalatı
1988
000 Ton
Kimyevi Mad.
Demir-Çelik
Çelik levha, çubuk
Plastik Madde
Kağ ıt ve Karton
Sentetik elyaf
Bakır
Tabii, Sun'i gübre
1989
Mn Oh
000 Ton
471.6 1757.8
419.6
908.1
282.4 1277.7
86.9 1053.8
116.9
676.7
483.3
21.2
12.1
287.6
454.7
474.1
654.7
499.6
302.7
102.3
128.8
26.0
15.4
370.7
2090.5 10323.0
2353.0
%
Değ·
Mikt.
Değ·
1955.5 38.8
19.1
1254.6
1577.2
7.2
1132.3
17.8
10.2
759.7
606.8 22.3
439.5 27.1
430.8 <18.5>
11.2
38.2
23.4
7.4
12.3
25.5
52.8
< 9.1>
12.6
17.5
Mn.Dh.
Yukardakiler dahil
Fasıı toplamı
Başlıca Satıcılar
12131.4
-1989
% Pay
Kimyevi Madde: Fransa
Ispanya
Rusya
F.Almanya
Ingiltere
ABD
000 Ton
Mn Oh
Miktar
49.3
64.3
304.1
14.2
5.3
30.7
559.6
210.8
202.9
163.5
108.2
105.9
7.5
9.8
46.4
2.2
0.8
4.7
Değer
28.6
10.8
10.4
8.4
5.5
5.4
(Kimyevi Madde ithal edilen 34 ülke arasında Türkiye 1 645 000
Dirhem değerinde 335 tonla 32. sıradadır.)
Demir-Çelik:
italya
Brezilya
ispanya
Macaristan
Kanada
B.Almanya
Hollanda
140.3
101.8
61.7
48.5
40.5
24.6
29.4
69
328.7
243.2
143.1
112.9
103.4
99.8
73.9
28.1
20.4
13.2
9.7
8.1
4.9
5.9
26.2
19.4
11.4
9.0
8.2
8.0
5.9
(Yarı
Mamul,
Devamı)
% Pay
Mn Oh
Miktar
75.7
33.8
42.3
31.7
19.6
16.1
15.9
10.6
5.8
456.6
182.2
225.0
146.5
124.9
75.4
53.3
43.4
25.4
25.0
11.2
14.0
10.5
6.5
5.3
5.2
3.5
1.9
29.0
11.6
14.2
9.3
7.9
4.8
3.4
2.8
1.6
25.5
20.6
7.2
11.7
290.3
206.3
106.6
105.1
24.9
20.2
7.1
11.4
25.6
18.2
9.4
9.3
Demir, Çelik Levha
profil, çubuk:
Fransa
B Almanya
ispanya
italya
Belçika / Lux.
Brezilya
Doğu Almanya
Taiwan
Türkiye
Plastik H. Mad.
Fransa
ispanya
F. Almanya
S. Arabistan
Değer
000 Ton
(Türkiye 27 ülke arasında 1.3 milyon dirhem tutarında 158 ton ihracatla
26'ncı sıradadır.
Kağıt
ve Karton:
Sentetik Elyaf:
(Miktar: Ton)
Not:
isveç
Fransa
ispanya
Finlandiya
Rusya
Meksika
halya
Taiwan
ispanya
Fransa
ABD
(Türkiye
45.4
14.4
12.7
11.7
19.9
274.8
131.3
74.0
66.5
38.5
35.3
11.2
9.8
9.1
15.5
36.2
17.3
9.7
8.8
5.1
5184
3838
4245
2063
1 161
2187
188
91.2
82.5
78.8
77.2
51.3
40.8
4.7
20.0
14.5
16.3
7.9
4.5
8.4
0.7
15.0
13.6
13.0
12.7
8.5
6.7
0.8)
70
TABLO: 23
Makine Teçhizat ithalatı
Milyon Dirhem
89/88 %
Değ.
1988
1989
Tarım Makineleri
Traktörler
Muhtelif Makine, Teçh.
Gemiler*
Sanayi Araçları
Tekstil Makineleri
PTT apareyleri
Pompa ve Kompresör
Pistonlu ve diğer Motor
217.0
191.8
1 506.4
712.7
758.8
630.0
296.0
323.1
356.9
242.3
219.1
1 757.3
1 679.4
942.2
711.4
622.0
353.9
292.2
11.6
14.2
16.7
135.6
24.2
12.9
110.2
< 9.5>
<18.1>
TOPLAM
8751.6
11 960.1
36.6
* Gemiler 1988 yılı için 18 672, 1989 da ise 23 500 ton toplam hacmindedir.
Başlıca Satıcılar
Tarım
Makineleri
- 1989 (Milyon Dirhem)
: B. Almanya 86.2, Fransa 42.7 Mn. OH. (Türkiye 3
milyon dirhemlik ihracatla 17 ülke arasında 10. sı­
radadır.)
Traktör
Muhtelif Mak. Teçh
: ingiltere 108.3, B. Almanya 48.3, italya 38.9
: Fransa 647.0, B. Almanya 246.2, italya 243.2, ispanya 130.5, Japonya 104.9, ABD 87.5.
: ispanya 924.9, B. Almanya 327.9
Gemi
: Fransa-456.7, isveç 197.9, Japonya 150.4
Sanayi Araçları
: isviçre 268.4, B. Almanya 130.7
Tekstil Makineleri
: Kanada 215.3, Fransa 200.1
PTT apareyleri
Pompa ve Kompresör : Fransa 138.9, italya 50.9
: Fransa 95.2, ingiltere 49.3, ispanya 37.6
Motorlar
71
TABLO: 24
Tüketim Maddeleri ithalatı
(Milyon Dirhem)
1988
Binek Otosu
Pamuklu Dokuma
ilaçlar
Sentetik Dokuma
Radyo ve TV
Oto Yedek Parça
Plastik Eşya
1989
% Değ~
Diğer
464.0
572.3
387.8
311.0
280.3
254.2
210.7
253.3
1 585.7
624.2
567.3
452.1
367.6
286.6
284.2
281.2
252.1
1902.8
34.5
<0.9>
16.6
18.2
2.3
11.8
33.5
<0.5>
20.0
TOPLAM
4319.3
5018.1
16.2
Kağıt
Başlıca Satıcılar
- 1989
(Rakamlar Milyon Dirhem - %'Ier Toplamdaki Pay)
Binek Otosu
Pamuklu Dokuma
ilaç
Sentetik Dokuma
Radyo - TV
Oto Yedek Parça
Plastik Eşya
Kağıt
: Fransa 525.8 (%84.2), Türkiye 3.9 Milyon Oh
(%.06)
: Fransa 369.0 (%65)
: Fransa 300.3 (%66.4)
: Fransa 158.1 (%43), Belçika 85.2 (%23.2) Türkiye
5.6 (%1.5).
: Japonya 65.6 (%22.9), Hollanda 53.4 (%18.6),
Fransa 38.0 (% 13.2)
: Fransa 121.6 (%42.8), italya 45.6 (%16)
: Fransa 127.7 (%45.4), ispanyu 60.5 (%21.5)
: Fransa 116.0 (%46), ispanya 51.8 (% 18.4)
72
II. iHRACAT TABLOLARı
TABLO: 25
ihracatın Başlıca Mal Grupları itibarile Dağılımı 1988-89
(Milyon Dirhem)
Gıda, içki, Tütün
Hayvan ve Bitki Esaslı
Ürünler
Enerji kaynağı, Madeni yağ
Maden esaslı ürünler
Yarı mamüller
Tarım Alet ve Makineleri
Sanayi Alet ve Makineleri
Mamul Tüketim Maddeleri
TOPLAM
89/88 %
1988
1989
7527.8
7260.6
< 3.6>
1 129.8
612.9
5 135.7
8642.2
.3
358.8
6343.0
1 323.1
732.7
·5.252.4
5940.4
3.3
982.8
6775.3
·17.1
19.6
2.3
<31.3>
29750.5
28270.6
< 5.0>
değ.
173.9
6.8
ihracatın Mal Gruplanitibariyle % Dağılımı
( 1980-1989)
Gıda
Maddeleri
Ham Maddeler
Yarı Mamuller
Makine Teçhizat
Tüketim Maddeleri
Kaynak: Fas
1980
1982
1984
1986
1988
1989
26.9
47.5
14.0
0.3
11.3
24.3
39.5
21.4
0.5
14.3
22.4
35.2
26.9
0.7
14.8
29.5
25.7
22.5
1.9
20.4
25.3
23.2
29.0
1.2
21.3
25.7
25.8
21.0
3.5
24.0
100.0
100.0
100.0
100.0
100;0
100.0
Dış TicaretBankası,
Nisan 1990
73
TABLO: 26
ı. Gıda Maddeleri ihracatı
Kabuklu Su Ürünleri
Taze ve tuzlu balık
Konserve Balık
Narenciye
Sebze Konservesi
Taze Sebze
Taze Domates
Meyva Suyu
Arpa
Diğer
1988
1989
% Değ·
1 612.2
881.8
904.4
1 609.7
563.8
289.6
391.1
367.9
178.3
729.0
1 563.1
1 018.0
1 002.3
1 168.3
708.9
269.2
286.3
401.1
1.4
842.1
< 3.0>
15.4
10.8
<27.4>
25.7
< 7.1>
<26.8>
9.0
<99.2>
15.5
7 !;i27.8
7260.6
< 3.5>
Başlıca Alıcılar
Kabuklu Ürünlerde
Taze
Balık
Konserve
- 1989
: Japonya %57, ispanya % 25
: ispanya, italya, Japonya
balık
: Avrupa ülkeleri ve Afrika
: Fransa başta olmak üzere Avrupa ve Suudi
Narenciye
Arabistan
Domates ve Meyve Suyu : Fransa, Almanya
ihraç Fiyatları:
Kabuklular
Taze
Balık
: Tonu yaklaşık 3000 $
: Tonu yaklaşık 2450 $
Konserve
: Tonu yaklaşık 2050 $
Narenciye
: Tonu yaklaşık. 260 $
Taze domates
: Tonu· yaklaşık 335 $
74
TABLO: 27
2. Hayvan ve Bitki Esaslı Ürünler ihracatı
1988
Kağ ıt
harnu ru
Parnuk
Oiğerleri
TOPLAM
Mn Oh
100.5
5.5
505.7
131.7
85.2
8.0
499.8
199.6
58.4
492.5
73.4
623.7
25.7
26.6
164.4 1129.9
166.6
1323.1
1.3
17.1
Pamuk
: italya 157.2
000 Ton
Mn. Oh.
Mikt.
Değ·
000 Ton
Başlıca Satıcılar
Kağıt hamuru
% Değ·
1989
<15.2> <1.2>
44.5
51.6
-- ----
- 1989
Mn. Oh
Toplarnın
% 31.5'u
ingiltere 122.8
Mn. Oh.
Toplarnın
% 24.5'u
Tunus 88.5
Mn. Oh.
Toplarnın
%17.7'si
: Bulgaristan 58.1
Mn. Oh.
Toplarnın
%29.1'j
Japonya 50.6
Mn. Oh.
Toplarnın
% 25.3'ü
Çekoslovakya 46.9 Mn. Oh.
Toplarnın
% 23.5'u
75
TABLO: 28
4. Maden Esaslı Ürün ihracatı
1988
Fosfat
Bakır
% Değ·
1989
000 Ton
Mn Oh
14260.3
4 154.1
12426.0
287.1
45.2
159.8
.31.7
000 Ton
Mn.Dh.
Kurşun
Fluo - Spat
89.7
88.9
108.7
398.1
112.0
358.9
23.1
·45.0
35.3
107.5
723.2
288.8
770.0
281.2
Çinko
Diğerleri
TOPLAM
15582.6
5135.7 13775.8
B.aşlıca Alıcılar
53.0
6.5
5252.3 <11.6>
- 1989
Fosfat
: ispanya başta olmak üzere 40 ülke
Bakır
: ispanya 220.7 Mn. Oh. Toplamın%78'i
Kurşun
: Belçika ve ispanya
Fluo - Spat
: ABD ,·Kanada, Norveç
Baryum Sulfat
: Norveç
Çinko
: Belçika
76
Değ·
4148.0 <12.9> < 0.1>
284.7
1.2 < 0.8>
125.2 <27:2> <21.6>
120.5 21.2
35.5
1.7
114.0 < 9.8>
44.7·
43.5
Baryum Sülfat
Mikt.
138.7
< 2.6>
2.3
TABLO: 29
5. Yarı Mamul Ürün ihracatı
1989
1988
Değ·
%
000 Ton
Mn.Dh.
Mikt.
Değ·
1 694.5" 2 637.5
1 716.6 4672.2
1 745.6
2653.2
3.0
0.6
135.4 1 332.5
179.4
1 454.0 <71.7><68.9>
1 833.2 32.5 37.6
3546.7 8642.2
2410.0
5940.4 <32.0><31.3>
000 Ton
Mn Dh
Tabii ve Sun'i
gübre
Fostorik Asit
Diğerleri
TOPLAM
Başlıca Alıcılar
485.0
- 1989
Tabii ve Sun'j Gübre: Avrupa ülkeleri, Çin, S. Arabistan, 22 ülke
Türkiye 51.4 Milyon Oh. ithalat ile 14.
Fosforik Asit
arasında
sıradadır.
: Hindistan, Endonezya, italya, ingiltere, Çekoslovakya, Brezilya'dan sonra Türkiye 91 Milyon Oh. ithalat·
ile 7'nci gelmektedir.
Fosforikasitihracatının
1989
yılında düşmesi Fasın
ihracat gelirlerinin
400 milyon dolar.kadar eksilmesine sebeb
77
olmuştur.
TABLO: 30
6. Nihai Ürün ihracatı
(Milyon Dirhem)
1988
1989
% Değ·
Diğerleri
2443.3
1 190.2
475.7
556.0
463.0
1 573.8
2557.4
1 387.1
530;8
511'.0
468.0
2300.1
4.7
16.5
11.6
<7.0>
1.1
46.1
TOPLAM
6702.0
7761.4
15.8
Konfeksiyon Giyim Eşyası
Tuhafiye
Ayakkabı
Halı
Deri giyim,ç anta
Başlıca Satıcılar
Giyim
eşyası
ve Tuhafiye
- 1989
: %80'i Fransa'ya ihraç edilmektedir.
Ayakkabı
: %52'si Fransa'ya, % 22.5'ğu Libya'ya
Halı
: %80'i Almanya'ya ihraç edilmektedir.
Deri eşya, çanta
: ispanya, Fransa.
78
4.2. 1990
Fas
dış
Yılındaki Gelişmeler
ticareti
hakkındaki
1990
yılına
ait bilgiler ancak ilk 3 aya aittir.
TABLO: 31
Mart 1990 Sonu itibarile Ticaret Dengesi
(Milyon Dirhem)
ithalat
ihracat
Ticaret Açığı
ihr. / ith. oranı
Ocak Mart 1989
Ocak Mart 1990
10479.0
5930.9
4548.1
%56.6
12334.7
7705.5
4629.2
%62.5
% Değişim
12.7
29.9
1.8
ihracatın ithalatı karşılama oranındaki artış ilk 3 aylık dönemde ihracatın
geçen yılın aynı dönemine kıyasla %30 artışına karşılık ithalatın daha yavaş
ve % 17.7 oranında artmasından ileri gelmektedir.
ihracatta görülen 1.8 milyar dirhemlik artış başlıca fosforik asit ihracatında
500 milyon ve tabii ve kimyevi gübre ihracatında 400 milyon, su ürünlerinde
de 300 milyon dirhem tutarındaki fazlalıktan doğmaktadır. Ticari anlaşmazlık
dolayısiyle Hindistan'a fosforik asit ihracatı 1989 yılında kesilmiş idLihtilafın
halli üzerine Kasım 1989'dan itibaren bu ülkeye sevkiyat tekrar başlamış ve
tonu 428 $'dan 200 bin tonluk bağlantı sağlandığı bildirilmiştir. Bu durum
1990 yılı ilk 3 aylık fosforik asit ihracat rakamını yükseltmiştir.
Başlıca
yıllarla
kalemler itibariyle 1990 yılı Ocak - Mart ihracat
mukayeseli olarak ileriki tablo 32'de verilmektedir.
79
rakamları
evvelki
TABLO: 32
Başlıca Ürünler itibarile ihracat
(Milyon Dirhem)
Ocak -- Mart
1989
1989
1990
%Değ·
4154
2637
2443
3348
4672
1190
1610
666
845
476
556
287
4148
2653
2557
3583
1434
1387
1168
817
710
531
517
285
878
101
664
800
186
300
417
150
206
110
143
67
729
523
853
1082
692
30
504
186
279
179
122
54
<17.0>
,417.8
28.5
35,3
272.0
<90.0>
20.9
24.0
35.4
62.7
<14.7>
<19.4>
23390 ' 29.750
28270
1987
1988
,
Fosfat
3080
830 "
Tabii ve Suni Gübre
2346 '
Konfeksiyon Ürünü
Balık ve Su Ürünleri
2977
'·3584
Fosforik Asit
Tuhafiye vb.
1089
Narenciye
1454
Sebze Meyve Kons.
617
Taze Sebze Domates
742
Ayakkabı
367
Halı Kilim
542
Bakı r Cevheri
207
Toplam ihracat
'
5931 7705
29.9
Kaynak: Fas Dış Ticaret Bankası - BMCE
1990 yılına ait dökümlüithalatrakamları bulunamamıştır. "Economic Intelligence Unit"itı muhtelifkaynaklardantopladıgı verileregöre 1990 yılıilk 4
aylık ithalat ve ihracatrakamları ise aşağıda verilmektedir:
Ocak -Nisan 1990' ihracat (Fob): 10 023 MilyonDirhem,
ithalat (Cil): 16 393 Milyon Dirhem '
1990 yılı başında yeni Dış Ticaret Rejimi yayınlanmış bulunmaktadır. Yeni
rejim devlet müdahalesini asgariyeindirmekte, dışticaret sistemini basitleş­
tirmekte Ve ithalatta liberasyon oranlarını a.rtırmaktadır. 1988 yılında GATT'a
üye olan Fas'ta, bildirildigine göre halen ithalatın %95'i libere edilmiş bulunmaktadır. ithal müsaadesf gerektiren "B" listesinden liberasyon listesi olan"A"
listesine transfer edilen mallar listeler halinde yayınlanmaktadır. 1 Eylül
1989'dan geçerli olmak üzere bir çok gıda maddeleri, hayvani ürünler, meyva
80
sebzeler, tuvalet malzemeleri, inşaatsüsleme malzemeleri,
torve teçhizatlarınınithali serbest bırakılmıştır.
bazı
elektrik mo-
Ancak işverenler Federasyonu, yeni serbest ticaret rejimine karşı çıkmakta
ve liberasyana paralel gümrük indirimiyle birlikte yeni sistemin karışıklık yaratabileceği ve işsizliğe yol açacağını ileri sürmektedir. 1989 sonu itibariyle
nazikleşen ekonomik durumun ancak liberalizasyonun frenlenmesi suretiyle
düzeltilebileceği hususunda ısrar etmektedirler.
Eldeki sonveri olan Nisan ayı dış ticaret rakamına göre aylık ithalat 4058
milyon dirhemile Nisan ihracatı olan 2318 milyon dirhem'in neredeyse iki katını bulmuştur. ihracatın ithalatı karşılamaoranı bu ay için %57'ye düşmüş­
tür.
Avrupa
Toplı.:ıluğuna
üyelik
müracaatının yukarıda
dığımız şekildereddedilmiş olmasına rağmen
lere yol
3.1 bölümünde açıkla­
liberalizasyonun devamı tepki- .
açmaktadır.
5. FAS iLE TÜRKiYE ARASıNDAKi iLişKiLER
Akdenizden çok AtlasOkyanusunakıyısl olan Fas ileilişkilerimiz, coğr?fi
uzaklığı sebebiyle, ekonomik bakımdan yeterli düzeyde olmamakla beraber
Osmanlı imparatorluğunun Kuzey Afrika ve Akdenize hakim olduğu günlerden kaıan bir bağlantının varlığı hissedilmektedir.
1970'Ierde islam Ülkeleri Konferansının kurulmasından sonra bu teşkilata
üye 46 üye memleket arasına Türkiye ile Fas'ın da dahilolması ve 1981
Ocağında Mekke'de yapılan 3. islam Ülkeleri zirvesinde üyeler arasında
ekonomik ve ticari ilişkilerin geliştirilmesi için teşkilatlanmaya gidilmesi kararı
iki ülke arasındaekonomik bağlantının kuvvetlendirilmesi imkanlarını artır­
mıştır.
Fas-Türkiye Dış ticaretinde dengeli bir
yapıbulunmamaktadır. Fas'ın sürekli artışgösteren ihracatı yanında Türkiye'ninsözkonusu ülkeye olan ihracatında ciddi birgelişme kaydedilmemekte,
dolayısıyla dışticaret dengesinde Türkiyealeyhine artış vuku bulmaktadır.
Bu olumlu
yaklaşımlara rağmen,
81
Türkiye'nin Fas'a değişmeyen ana ihraç ürünleri, demir - çelik dışında anason ve kimyon olup, bu son iki tarımsal ürün gelenekselolarak Fas pazarın­
da birinci sırayı işgal etmektedir.
Bunlar dışında ihracatımız içinde son yıl rakamının önemli bir bölümünü
her çeşit oto lastiği, iplik, kord bezi, buzdolabı ve makine parçaları oluştur­
maktadır.
Fas'dan yapılan ithalatın büyük bir kısmın.ı "Di amonyum fosfat", fosforik
asitler ve odun hamuru teşkil etmekte, çeşit itibariyle zayıf olan ithalatımız
1989'da büyük bir düşüş göstermektedir. Buna rağmen ihracatımızın ithalatı
karşılama oranı 1989 için ancak yüzde 48'e yükselmektedir.
TABLO: 33
TÜRKiYE-FAS DIŞ TicARETi
('000 ABD $)
Yıllar
1985
1986
1987
1988
1989
1990(8 ay)
Görüldüğü
ithalatımız
ihracatımız
Ticaret Açığımız
59.818
71.611
73.366
75.773
27.549
41.441
2.970
3.990
6.401
7.544
13.342
16.360
56.848
66.621
66.965
68.229
14.207
25.081
5.0
5.6
8.7
10.0
48.4
39.5
ticaretimiz daima aleyhimize açık vermektedir.
Çünkü gübre fabrikalarımızın fosforik asit ihtiyacı 1989'a kadar büyük kısmı
itibariyle Fas'tan sağlanıyordu. Buna karşılık Fasın bizden alımları az miktarda demir çelik ürünleri dışında pek ufak kalemlerden ibaret idi. 1988 sonlarında dünya fosfat piyasasının değişmesi ve fiyatların yükselmesi ile Fasın
fosfat ihracatında düşme olmuş ve aynı şekilde Türkiye'nin Güney Afrikadan
fosforik asit ithalini artırması üzerine Fastan fosforik asit ithalatımız 1988'de
62 milyon dolar iken 1989 yılında 19 milyon dolara düşmüştür. Buna karşılık
Fasın bizden aldığı demir çelik ürünlerinin iki kat artarak 3.5 milyon dolardan
7.3 milyon dolara çıkması dolayısıyla ticaret açığımız 1988'deki 68 milyon
dolar düzeyinden 14 milyona inmiştir.
gibi Fas'la
dış
ihr / ith.%
82
Fostorik asit fiyatları son yıllarda artış göstermekte ve fiyat değerlenoirme­
sinde kalite de roloynamaktadır. Bu sebeple aşağıda son 3 yılda muhtelif ülkelerden yaptığımız ithalat ve birim fiyatlarını vermekte fayda mütalaa ediyoruz.
TABLO: 34
Türkiye'nin Fosforik Asit ithalatı
Vıi
1987
1988
1989
Değer
Ülke
(000 ton)
Miktar
(000$)
Birim Fiyat
$/Ton
Fas
Tunus
G. Afrika ve
Namibia
israil
364.1
197.7
67814.0
42851.5
186.2
216.7
44.9
66.0
7498.4
11661.3
167.0
176.7
Fas
Tunus
G. Afrika ve
Namibia
israil
277.6
92.8
62110.4
30965.7
233.7
333.5
163.8
44.8
34522.6
9854.2
210.7
220.2
Fas
Tunus
G. Afrika ve
Namibia
israil
81.8
4.9
19312.4
1880.8
236.2
386.4
327.7
17.4
82976.7
5124.0
253.2
294.7
Görüldüğü gibi Fas, Tunus ve israil'in fiyatları çok artırması karşısında itdaha makul düzeyde kalan Güney Afrikaya kaydırılmıştır. Bu ülkeden 1987'de 44.912 ton fosforik asit ithal edilmişken 1989 yılı
ithalatı 327.655 tona çıkmıştır. Fastan ithalatımız ise aynı sürede 364 bin
tondan 82 bin ton civarına inmiştir.
halatın ağırlığı, fiyatları
Fasa yapılan ihracata gelince, uzun yıllardan beri ciddi bir gelişme sağla­
namayan Fas'a yönelikihracatımız 1987'den sonra ilerlemiş olup, 6.4 milyon
dolarlık rakam 1988'de 7.5 milyon dolara, 1989'da ise yüzde 48 artışla 13.3
83
milyon dolara yükselmiş bulunmaktadır.
Bu değer içinde sanayi
de edilmektedir.
ürünleripayının yükseldiği
memnuniyetle müşaha­
Daha da önemlisi, ihracata konu maddesayısında çok önemli çeşitleme
kaydedilmekte, sayı 1982'de12iken, 1986'da SO'yi, 1987'de 70 1i, 1989'da
110 u aşmakta, olumlu bir gelişme sergilemektedir.
l
Yine uzun yıllar sürekli ve hızlı artış gösteren Fasçıkışlı Türkiye ithalatı­
nın, önemliölçüde frenlendiği tesbit edilmekte, öncekiyıllarda Türkiye aleyhine önemli artışlara ulaşan DışTicaret dengesindeki farkların 1989'da büyük
ölçüde azaldığı görülmektedir.
1990 yılındaki gelişmeler de aynı doğrultuda olmuştur. Ocak- Ağustos döneminikapsayan 8 aylık rakamlara göre ihracat geçen yılın 12 aylık rakamını
aşmıştır. Buna karşılık ithalat da ilk 8 ayda geçen yılın tamamından bir hayli
fazla olmuştur. Bunda gübre fabrikaları ihtiyacı için 18.5 milyon dolarlık diamonyumfosfat ithaledilmesinin payıbüyüktür.
ileriki tablolar son 3 yıllık dış ticaretimizi maddeler itibariyle göstermektedir.
84
TABLO: 35
Maddeler itibariyle Fas'aihracatımız (000 $)
Hamsi (Kurutulmuş / Salamura)
Anason Tohumu
Kimyon Tohumu
Yonca Tohumu
Sünger Taşı
Krom Sülfat
Etilen
ilaçlar
Sabun ve Temizleme Müst.
Reçine
PlastikKap
Oto iç ve Dış Lastiği
Lastik imali için Naylon Poliamid
Tabii ve Sentetik iplik
Kord Bezi
Pamuk ve Polietilen Çuval
Sera Camı
Demir- Çelik ürünleri
Pistonlu Motor
1988
1989
104
167
478
77
82
636
370
181
503
44
229
49
6
115
129
981
Diğer
. TOPLAM
82
218
141
769
22
918
1.021
1.217
270
202
244
273
278
358
3.456
7.320
190
222
1.096
625
114
243
1.728
166
8.118
182
755
147
208
1.129
7.544
13.342
16.360
Buzdolabı
Harman Makineleri
Kaset, Kı rtasiye
787
230
365
1990
(Ocak - Ağustos)
85
TABLO: 36
Maddeler itibariyle Fas'tan ithalatımız (000$)
1988
Koyun Bağırsağı
Sakız ve Bitkiler
Tabii Kalsiyum Fosfat
Fosforik Asitler
. Diamonyum Fosfat
Deriler
Selilöz
Kağıt Hamuru
Giyim Eşyası
1989
14
16
62.110
481
19.312
3.273
19.239
18.438
73
13.569
4.448
5
5
16
2.745
11
901
107
75.773
27.549
41.441
Arıtılmış Kurşun
Diğer
TOPLAM
1990
(Ocak - Ağustos)
86
BÖLÜM iii
SONUÇ VE ÖNERiLER
Fas, dışa açılma politikasına 1989 yılında da devam etmiştir. Bu ülke Ticaret ve Tarifeler Genel Anlaşma liGATTila katılma belgesini 18 Mayıs 1987'de
imzalamıştır. Magrib Arap ülkeleri arasında bu örgüte giren ilk Arap ülkesi
Fas olmaktadır.
Bilindiği
gibi, 1983 yılına kadar kontenjan ve yasakların hakim olduğu Fas
Dış Ticaret rejiminin korumacılığa ait hükümleri, bu tarihten beri oldukça liberalleştirilmiş ve bu durum Fas'ın GATT'a girişini mümkün hale getirmiştir. Bu
görüşmeler sürecinde Fas'ın GATT'ın genel ilkelerine uyum göstereceği belirtilmiş ve taahhütte bulunulmuştur.
Bu cümleden olarak Fas gümrük vergileri yüzde 1OO'den yüzd'e 45'e indirilBu indirim 1990 yılında yüzde 25'e düşmüştür. Ancak ortalama yüzde
25 olan bu koruma oranı birçok alanlarda çok daha yüksek nisbetlere va rabilmektedir.
miştir.
Fas'ın
GATT'a girişi, bu ülkeyedünyanın en geniş ve en iyi hazırlanmış
Uluslararası Ticaret örgütüne açılma imkanım sağlamış ve buna mukabil karşılıklılık ilkesine uygun olarak, Fas piyasası diğer 93 ülkeye açılmıştır.
Bu esaslar dahilinde hazırlanan Fas'ın 1989 yılı Genel ithalat Programı,
1.8.1989 tarihi itibariyle yayınlanmıştır.
Program A ve B listelerinden
oluşmaktadır.
-Birinci A listesi, ithali izne bağlı olmayan maddeleri, ikinci B listesi ithali
izne bağlı olan maddeleri kapsamaktadır.
- A listesindeki mallar için ithalat taahhütleri (engagement d'importation) B
listesindeki mallar için de ithalat lisansı (Cerficat d'importation) alınması gerekmektedir.
iiAii listesi Fas
ithalatının %90'lnı,
B listesi ise % 1O'unu
87
teşkil
etmektedir.
-Tereyağı,
tohumluk hububat, tohumluk olmayan hububat, yağlı tohumlar,
nebati yağlar, ham petrol yağları ve gümrük tarifesinin 48. faslına giren muhtelif kağıtlar için yetkili mercilerden önceden vize alınma zorunluluğu getirilmiştir.
.
- Gümrük tarife anlaşmaları çerçevesinde, A listesindekibazı mallannSuudi Arabistan, Fildişi Sahili, Mısır, Gine, Irak, Ürdün, Libya, Moritanya, Senegal, Sudan ve Tunus'dangümrüksüz ithali mümkündür. Bunun için Ticaret ve
Sanayi Bakanlığı'ndan ithalat sertifikası alınması gerekmektedir.'
-ithalatın rasyonalizasyonu hususunda önemli bir adım atılmıştır. ithalatta
miktar kısıtlamaları yoluyla himaye yerine, gümrük tarifeleri yolu ilehimaye
esası benimsenmektedir.
ithali izne bağlı B listesindeki mallardanbazıları, ithaliizne bağlı olmayan
A listesine alınmakla beraber ithalattaki yüzde 25'lik gümrük tarife tavanıarı
bazı hallerde diğer vergilerle yüzde 80'e ulaştırılmaktadır. Bu maddeler arasında elektrik malzemeleri,musluk, sanayi cihaz ve eşyaları,elektrikli mutfak
cihazları ve otomobil yedek parçaları zikredilebilir,
Diğer
yönden ihracatı Teşvik önlemleriyoğunlaştırılmıştır. Dış satışlar üzeistatistik vergisi (kazanç vergisi) kaldırılmıştır. Madeni ürünlerin
çıkışlarında alınan yüzde5'lik vergi binde 5'e indirilmiştir. ihracat sertifikasına
tabi mallar listesi hissedilirderecedeazaltılmıştır. ihracatçılara, sattıkları mallar üzerinden, hammadde ihtiyaçlarını karşılamak üzere döviz tahsisi ilkesi
getirilmiştir. Aynı zamandamevcut ihracat sigortası sistemini dahada güçlendirmek amacıyla yeni bir sigorta şirketi kurulmuştur.
rinden
alınan
Ayrıca
ihracata yönelik teşebbüslerin meslekvergisindenmuaflık süresi bir
yıl daha uzatılarak 14 yıla çıkarılmıştır. Nihayet, ticaretin liberalizasyonunu
arttırmak ve ülkenin dış rekabet koşullarınaintibakını çabuklaştırmak için gı­
da - tarım ürünleri ithalatında ticaret ve ihracat ofisi tekeli yani sadeceDevlet
eliyle satınalma usulüterkedilmiştir.
ithalatta alınan vergi ve resimler şunlardır:
Gümrük vergileri "0" ile yüzde 25 arasında değişmektedir, Mali prelevman
vergisi yüzde 12.5 ve katma değer vergisi yüzde 7 ila yüzde 30 oranlarında
88
uygulanmaktadır.
Yasaklı
C listesi kaldırılmıştır. Fakat B listesinde olup ülkede üretilen
mallar için ithalat yasağı hala sözkonusu olmaktadır.
bazı
Gümrük değerlendirmesi değer esasına göre yapılmaktadır. Gümrük sınıf­
da ürünün esasını teşkil eden maddeye göre yapılmaktadır. Ayrı­
ca ham, yarı mamul ve tüketim mal grupları şeklinde bir sınıflandırma da
mevcuttur. Numune ithali serbesttir ve gü·mrük vergisi alınmamaktadır.
landırması
Menşe kuralları, Fas'ın akdettiği
Ticaret anlaşmalarına göre istenilmektedir. Türkiye için menşe şehadetnamesi istenmemektedir, gümrük formalite leri, gümrük mercilerine beyandan ibarettir. Kambiyo kontrolu B listesinde belirtilen mallar için vardır. Diğer mallar için yoktur. ithalatta teminat alınma­
maktadır.
Fas-Türkiye Ticari ilişkilerinin Gelişme imkanı
Türkiye - Fas ekonomik ve ticari ilişkilerinin hukuki çerçevesini 1972 yılın­
da Ankara'da imzalanan Türkiye - Fas ticaret anlaşması ile 1984, 1985 ve
son olarak 1DA. 1986 tarihinde Rabat'ta imzalanan 3. KEK tutanağı ve 2.5.
1986 tarihli Bankacılık düzenlemesi teşkil etmektedir. 1989 yılında yapılması
gereken 4. KEK toplantısı henüz yapılamamıştır.
işbirliği çerçevesinde yapılan görüşmelerde daha önce yapılan
ele alınan konular gözden geçirilmiş, ortak çalışmalar, ortak iş­
letmeler tekrar gündeme getirilmiştir.
Ekonomik
toplantılarda
1986 Mayıs ayında Fas'la yapılan Banker anlaşması T.C. Merkez Bankası'nca bu yıla kadar uygulamaya konulmamıştır. Fas özel sektör ağırlıklı heyetlerin 1986 yılında gerçekleştirdikleri ziyaretten bu yana hiçbir ciddi ziyaret
mevcut değildir.
Sözkonusu heyet mensupları tarım sanayii, mekanik ve elektra - Mekanik
konularında temaslarda bulunmuşlar, Türkiye'nin sanayi alanında ulaşmış olduğu gelişme düzeyiyle yakından iigilenmişler ve işbirliği potansiyelinin mevcudiyetini vurgulamışlardır. Firmalarımızdan talep edilen praforma faturalara
ve numune isteklerine itibar edilmediği ve gönderilmediği konusunda serze-
89
nişleri vardır.
Bilhassa otomobil ve motosiklet yedek parçaları, PTT cihaz ve malzemeleri, su pompalanmasında kullanılan sabit dizel motorlar, atölyelerde kullanılan
makineli aletler, galvanizli saçlar, tekstil ekipman makinaları ithali konuların­
da istekli görülmüşlerdir. Türk Renault otomobilleri Fas'ta çok tutulmaktadır.
Fakat bu ziyaretten sonra da Fas'la ticaretin yavaşladığı görülmektedir.
1987 yılında fosfat ithalatı tamamen kesilmiş, 1989 itibariyle sadace 481.400
dolarlık alım gerçekleştirilmiştir. Fas'tan 1987'de fosforik asit ithalatımız 67.8
milyon dolar iken 1989 yılında fosforik asit ve türevieri olarak da 21.5 milyon
dolarlık ithalatımız görülmektedir.
Halbuki fosfat ve fosforik asid ihracatı Fas için hayati bir önem taşımakta,
bu durumda, Türkiye'nin Fas'a karşı kullanabileceği en etkin silah da yine
fosfat ve diğer yan ürünler konusunda toplanmaktadır. Zira Fas'ın sözkonusu
maddelerin ihracatından elde ettiği gelir, genel ihracatının takriben yüzde
40'ını teşkil etmektedir.
Fas fosfat kuruluşu "OeP"nın, 1989 yılında gerçekleştirdiği 4 milyar 148
milyon Dirhem'lik (takriben 500 milyon Dolar) fosfat ihracatı içinde Türkiye'nin
payı 482 bin dolar olmakla beraber, yine aynı yıl gerçekleştirilen yaklaşık 180
milyon dolarlık fosforik asid ihracatı içinde Türkiye'nin payı 19 milyon doları
aşkın bulunmaktadır.
Bugüne kadar bu etkinlik tatbikata konulamamış, ancak 1986 Nisan futanağında, fosfat ve türevieri konusunda Fas tarafı ham fosfat ve fosforik asit
ihraç imkanlarının artırılması hususuna değindiğinde, Türk tarafı, bu artışın
ikili ticaret dengesindeki gelişmeye bağlı olduğuna işaret etmiş, fakat bugüne
kadar herhangi bir olumlu adım atılamamıştır.
Yine aynı tarihte imzalanan tutanakta Türkiye'den yeşil çay, kütük demir
ve beyaz çimento alım konuları mevcut 'olmasına rağmen işlerlik kazandırıla­
mamış, çeşitli nedenlerle ihracat taahhüdümüz yerine getirilememiştir.
Fas ithalatında önemli bir tüketim maddesi olan yeşil çay konusu da bu yı­
la kadar haHedilememiş, Çaykur ile Fas'lı muhatabı Onts arasında hazırlanan
kesin satış mukavelesi tamamlanamamış, askıya alınmıştır.
90
Bu aksamalara karşılık, Fas'a ihraç potansiyelimiz olan mallar vardır ve
bunlar elektrikli aletler, sağlık malzemeleri, sınai ekipmanlar, metal eşyalar,
alüminyum ve mamulleri, tütün, dondurulmuş et ve gıda maddeleri, cam, oto
yedek parçaları, demirçelik ve inşaat malzemeleri olarak görülmektedir.
iki ülke arasındaki ticari ilişkilerin sağlığa kavuşturulmasının Fas'a yönelik
Ancak bu konuda bazı bünyesel güçlükler ve engeller mevcuttur.
ihracatımızın artırılmasına bağlı olduğu açıktır.
Evvela her iki ülkenin üretim yapıları birbirini tamamlayıcı nitelikte olmayıp
aksine benzer bir durum arzetmektedir. Teknik ve kapasite bakımından bizim
kesin bir üstünlüğümüz varsa da bu benzerlik önemli bir engel teşkil etmektedir.
ikinci olarak her ticari işlemin esasını oluşturan ödeme bakıı:nından pürüzler mevcuttur.
Bugün için Fas, gerek Merkez Bankası gerek ticari bankalar olarak döviz
sıkıntısı içinde bulunmaktadır. Transferler zamanında ve rahatlıkla icra edilememekte, mal bedelleri transfer sırasına tabi tutulmaktadır.
Fas Merkez Bankası acil ödemeler için yabancı bankalardan kurye kredisi
temin etmekte, bilahare bu krediler alınan ticari nakit kredilerle tasfiye edilmektedir.
Bütün bu olumsuzluklara rağmen yabancı kredi kaynakları, finans kurumları, Fas'ı güvenli ve gelişime ve takviyeye müsait, riski az bir ülke olarak tanımlanmaktadır.
Buna rağmen içinde bulundukları finansal güçlükler bizim
bir engel teşkil etmektedir.
bakımımızdan
Kredili ithalat istekleri her kesimden iletilmekte ve hatta fiyat konusunun,
uluslararası piyasaların fevkinde de olsa kredi miktarı ve vadesine göre değerlendirileceği nakledilmektedir. Bu durumda mal takası da tercih edilmektedir.
Ticari ilişkileri etkileyen üçüncü olumsuz faktör, ulaşım sorunudur. iki ülke
91
arasında doğrudan bir irtibat yoktur. Deniz nakliyatı Avrupa limanları üzerinde aktarma suretiyle yapılabilmektedir. Halbuki hacim ve ağırlık nedeniyle
Fas'lı firmaların tercih nedeni olan deniz yolunun belli bir program dahilinde
organize edilmesi önemli bir konudur.
Fas ithalatçıları, Türkiye mahreçli mallara ilişkin konişmentoların Marsilya
veya Barselona'ya kadar tanzim edildiğini, mallarını bu limanlardan teslim almak mecburiyetinde bırakıldıklarını ifadeyle dökme mallarda büyük problemIerin doğduğunu, bu sebeple ithalattan vazgeçme durumunda bırakıldıklarını
nakletmektedirler. Halbuki Amerika'ya sefer yapan ticaret gemilerimiz için
Tanca Limanı yol üstündedir ve uğrak yapılabilir.
Ancak geçen yıl Deniz Nakliyat tarafından Türkiye - Fas deniz hattı ihdas
edildiği bilinmekte ise de bunun yeterliliği şüpheli görünmektedir. Özel deniz
taşıma şirketlE)ri ise bu taşımalara itibar etmemektedirler.
iki ülke arasında haberleşme konusunda da büyük rahatsızlıklar vardır.
Daha ziyade Fas tarafından kaynaklanan sorun sebebiyle tatminkar bir telefon veya teleks bağlantısı kurmak zor olmaktadır.
Bu problemler nedeniyle dış ticaret girişimleri
teklifler yeterince değerlendirilmemektedir.
başarılı
olmamakta, talep ve
Fas'ta yerleşik iki tekstil ve dokuma fabrikası sahibi olan bir Türk müteşeb­
bisle yapılan konuşmalarda, Türkiye'den sentetik iplik hammaddesi ithal etmek konusnda bazı güçlüklerle karşılaştığı kendisi tarafından ifade edilmiştir.
En büyük güçlük kredili ithalat talebi sebebiyle ortaya çıkmıştır. Rejim itibariyle ithalatın 6 ay vadeli ödeme şartı bizim ihracatcılarımız tarafından kabul
edilmemiş ve araya bir kredi müessesesi de sokulamadığı için ithalata devam edilememiştir.
Türkiye - Fas ticari ilişkilerini dengelemenin bir yolu da müteahhitlik hizmetlerinden geçmektedir. Dış müteahhidierimiz burada bir köprübaşı kurdukları takdirde, teçhizat ve malzeme ihracatının da artması olağandır. Aslında
böyle bir adım atılmıştır. STFA firmamız Tanca - Rabat otoyolu ve KazabIanka limanı inşaatları için ihaleye girme hakkını elde etmiştir. Ancak 800 milyon
dolarlık bu büyük projelerde finansman ve kredi sorunları ortaya çıkınca ilerleme kaydedilememiştir. Bu konuda Türkiye'nin Afrika Bankası'na iştirak et-
92
mesi halinde müteahhitlerimize ihalelerde büyük
edilmektedir.
kolaylık sağlanacağı
ifade
Fas'ın baraj inşaatları ve hidrolik enerji tesisi kurma programları vardır ve
bunlar yürürlüktedir. Bugüne kadar gerçekleştirilen altyapı porjeleri yanında
bir o kadar da yapılmak istenilenler vardır ve müteahhitlerimizi beklemektedir. Fas Sular idaresi'nce bu konuda verilen teknik bilgilerin değerlendirmeye
alınmasında fayda mütalaa edilebilır.
Alt yapı yatırım programlarında baraj yapımına öncelik tanınmaktadır ve
her yıl bir barajın yapımına karar verilmiştir. Yapılacak toplam 14 barajın yanında elektrik üretimi konusu da tercihen Türk firmalarına verilebilecektir.
Dış
Ticaret konusunda olduğu gibi baraj ve diğer müteahhitlik hizmetlerinde de finansman sorunu bulunmaktadır ve uygun bir çözüm getirilirse büyük
projeler gerçekleştirilmesi mümkün görülmektedir.
Kredi paketi, Fas ve Türk hükümetlerinin
rulabilecektir.
katkısı
ve
dış
kredilerden
oluştu­
Sovyetler Birliği, italya, Türkiye ve Fas'lı şirketlerden oluşan konsorsiyumla gerçekleştirilmesi planlanan Mjara barajı inşaatı henüz tahakkuk safhasına
konulamamıştır.
Görüldüğü
gibi çeşitli ülkeler ve bu projelere ilgi duymaktadır, fakat Japonya, italya ve Fransa'nın sağladığı imkanlarla yetinmek istenilmemekte, sözkonusu ülkeler firmaların sağladığı krediler yanında, Türkiye'nin maddi ve
manevi varlığının, yakınlaşmasının da önemli olacağı vurgulanmaktadır.
Yetkililer tarafından Türkiye'nin ve Türk firmalarının olumlu jestinin ziyadesiyle karşılık göreceği anlatılmakta, ülkelerinin ziyaret edilmesi ve dostça diyalog isteği dile getirilmektedir.
Gerek yabancı sermaye olarak, gerek Türk bankalarınca açılacak kredilerin ve bilhassa Eximbank imkanlarının ülkelerine yöneltilmesinde Türkiye'nin
yararının da sözkonusu olduğu nakledilmektedir.
Fas elektrik tüketimini gelecek on yıl içinde iki misline çıkarmak, kırsal
93
alanda elektrik götürülecek yerleri de üç misline yaymak istemektedir. Bu seyahatte elektrik enerjisi dağıtım şebekesinin çok yetersiz olduğu müşahade
edilmiştir. Öyleki Rabat ve Kazablanka gibi büyük şehirlerin varoşlarında dahi elektrik şebekesi yoktur. Şehir dışındaki viIIalar ve bazı büyük çiftlikler kendi jeneratörlerini kullanmaktadırlar. Yakıt ihtiyacı kısmen ithal kömürle karşı­
lanmaktadır. Bu sebeble yerli kömür üretiminin 800 bin ton'dan 1.5 milyon tona çıkarılması planlanmaktadır.
Bu nedenlerle ülkede önemli bir enerji pazarı mevcuttur. Türk firmalarının
elektrik ihalelerine katılması beklenmekte, öncelik tanımaya hazır oldukları
nakledilmektedir. Fas Maliye Bakanlığı'nca bütün engellerin kaldırılmasına
imkan olduğu, Fas'lı firmalarla ortak yatırımlar ve joint - venture'ler yapılması­
nı temenni ettikleri, tarım, sanayi, teknik, turistik ve balıkçılık alanlarında ortak şirketler kurulabileceği ve hatta tersane yapılabileceği ifade edilmektedir.
Ve bütün otoritelerce, Türkiye'nin izlediği ekonomik politikanın kendilerine
örnek olduğu, 1983 yılından beri bu örneği yakınen izledikleri belirtilmektedir.
ihraç mallarımızın tanıtımına ehemmiyet verilmesi ve fuarlara katılımın ihmal edilmemesi gerekmektedir.
Karşılıklı özel sektör heyetlerinin temslarına, verilen söz ve mukavelelere
riayet edilmesine özen gösterilmesi, fiyat politikası itibariyle gerçekçi rakamların ortaya konulması lazımdır.
Açıklanan şartlara uyulabildiği,
ürün
imkEtniarı yaratılabildiği
nuçlar
Fas,
alınacağı
tanıtımı yapıldığı
takdirde ihrcatımızın
muhakkak gibidir.
artırılması
ve vadeli satış
yönünden olumlu so-
uzaklığı, ithalatının finansmanı bakımından zayıf
görüntüsü ve riski
ile şimdilik ideal bir ticaret ortağı sayılmasa dahi, bizden yaklaşım beklemekte olan ve girdiğimiz takdirde önemli bir paya sahip olacağımız intibaı'nı veren potansiyel bir pazardır.
94
EKLER
EK: i
Ticaret ve Sanayi
Odaları
FAS Ticaret ve Sanayi Odaları Birliği:
FEDERATION DES CHAMBRES DE COMMERCE ET D'INDUSTRIE DU
MAROC
56, Avenue de France - Rabat - Agdal - TeL.: (07) 765.23/24
Milletlerarası
Ticaret Odası:
CHAMBRE DE COMMERCE INTERNATIONAlE - C.C.!
4, Rue du Rhône - Casablanca - TeL.: 30.97.71 /30.97.16
Başlıca
Ticaret ve Sanayi
Odaları:
Agadir
Bd. Hassan ii - B.P. 240
TeL.: (08) 228.49/217.94
Meknes
Place Abdelaziz Ben Driss
TeL.: (05) 211.11 /212.72
Beni Mellal
Bd. Mohammed V
TeL.: (048) 24.34
Nador
Rue Moulay Hassan 1er - B.P. 37
TeL.: (060) 38.57/35.49
Casablanca
98, Bd. Mohammed V
TeL.: 22.14.31 34 / 27.92.61
Oujda
12, Bd. Allal Ben Abdallah - B.P. 413
TeL.: (068) 24.12/24.11
EI Jadida
Angle Av. Ben Khaldoun et
Av. Skak M'Hamed Errafii - B.P.53
TeL.: (034) 23.02/37.85
Rabat
Rue Ghandi - B.P. 131
TeL.: (07) 664.42/66
Essaouira
10, Rue du Caire
TeL.: (047) 26.66
Safi
Ru de Tetouan
TeL.: (046) 30.34 - 26.47
a
97
Fes
Bd. Chefchaouni - B.P. 203
TeL.: (06) 228.32/231.83
Taza
Boulevard Hassan ii
TeL.: (067) 35.83/36.76
Kimitra
Place Administrative B.P. 151
TeL.: (016) 21. 64/39.57
Telex: 91.047
Tetouan - Larache - Chaouen
33, Bd. MohammedV - Tetouan .
TeL.: (096) 21.30/39.71
Khouribga
8. Avenue Moulay
Abdallah - B.P. 67
TeL.: (049) 34.30 - 34.34
Tanger
41. Bd. Pasteur - B.P. 41
TeL.: (09) 325.35/357.71
Telex: 33039 - Chacomin
Marrakecn
Djenan EI Hartsi - B.P. 529
TeL.: 319.51 /305.50
98
EK: ii
i. Resmi Daireler ve
Bankaların
Adresleri
1. Ticaret ve Sanayi Bakanlığı
Ministere du Commerce et de l'lndustrie
Quartier des Ministeres
Tel.:(07) 659.51
Rabat - Cheilah
2. Dış Ticaret Dairesi
Direction du Commerce Exterieur
Rue de Tadla
. Tel.:(07) 515.12 - Rabat
3. Kambiyo Dairesi (Ticaret Bölümü)
Office des Changes (Div. Commerciale)
Charia E.I Maghreb EI Arabi
Tel.:((07) 319. 72 - 73
Rabat
4. Ticari Geliştirme ve ihracat Dairesi
Office de Commertialisation f.Jt
d'Exportation (OCE)
45, Avenue des FAR
Tel.:31.41.03 Telex: 21.610
Casablanca
5. Gümrükler ve Vasıtalı Vergiler G. Müdürlüğü
Direction Generale des Douanes et Impots Indirects
TeL.: 22.41.16 22
Telex: 21.888 - 27.860
Casablanca
6. Kazablanka Fuar ve Sergiler idaresi
Office des Foires et Expositions de Casablanca (OFEC)
TeL.: 22.28. 13/13.71 Telex: 22.093
Casablanca
a
99
7.
ihracat Koordinasyon ve Kontrol Özerk idaresi
Etablissement Autonome de Contrôle et du Coordination des
Exportations
72, Rue Mohamed Smiha
TeL.: 30.61.98 - 30.51.04 - 30.51.68 - 30.15.00
Telex: 22.712 - 23.768
Casablanca 01
8. Ekonomik Kalkınma Bankası
Banque Nationale Pour le Developpemen
Economique (BNDE)
Place des Alaouites - B.P. 407
TeL.: (07)264.41 Et 43
Telex: 31.492
9. Fas ihracatı Geliştirme Merkezi
Centre Marocain de Promotion des Exportations (CMPE)
23. Boulevard Girardot
TeL.: 30.22.10/30.75.43/30.75.88 Fax: 30.17.93
10. Ziraat Bankası
Caisse Nationale de Credit Agricole (CNCA)
2, Rue AI Jazair BP 49
TeL.: (07) 259.20 - 245.63
Telex: 31.657 - 32.956
Rabat
11. Fas Merkez Bankası
Bank AI Maghrib
277, Av. Mohammed V BP 445
TeL.: (07) 630.09
Telex: 31.006 - 31.909 - 31.612
Rabat
12. Fas Dış Ticaret Bankası
Banque Marocaine du Commerce Ext9rieur (BMCE)
140, Aveneu Hassan II
TeL.: 27.20.49/27.30.90/27.60.27 / 27.90.20
Telex: 21.635/21.708/21.871/21.875/22.804
13. Ticaret ve Sanayi Bankası
Banque Marocaine pour le Commerce et l'lndustrie (BMCI)
26, Place Mohammed V
TeL.: 22.41.01/22.31.01/40
Telex: 21.902 / 21.967 / 23.727
100
14. Kazablanka Halk Bankası
Banque Populaire de Casablanca
101, Bd. Mohamed Zerktouni
TeL.: 22.41 .11 / 22.25.89 / 27.05.40
Telex: 21.723/23.078/22.091 /22.633
15. Citibank Maghreb
51. Avenue Hassan II
TeL.: 22.41.68 - Telex: 21.868
ii. Denizcilik ve
Balıkçılık Kuruluşları
1. Deniz Balıkçılığı Bakanlığı
Ministere des Peches Maritimes
63, Avenue Moulay Youssef
TeL.: (07) 633.66
Rabat
2. Fas Gemicilik Şirketi
Compagnie Marocaine de Navigation (COMANAV)
7. Bd. de la Resistance - BP 628
TeL.: 30.30.12 - 30.20.06
Telex: 26.093 - 26.704
Casablanca
3.
Milli Balıkçılık Dairesi
Office National des Peches
13 - 15, Rue Chevalier Bayard BP 21
Casablanca
TeL.: 24.05. 51 /52
Telex: 25.708
101
III. Mesleki
Kuruluşlar.
1. Fas ihracatçılar Birliği
Association Marocaine des Exportateurs (ASMEX)
23. Bd. Mohamed Abdou
TeL.: 25.26.96 - Telex: 23. 835
Casablanca
2. Fas Ürünleri Tüccar, ihracatçı ve ithalatçılar Birliği
Association des Commerçant, Importateurs, Expertateurs de
Produits du Maroc
7. Rue Labas
TeL.: 26.87.51/53 - Telex: 24.621
Casablanca
102
EK: iii
KAYNAKLAR.
Revue d'informations - Banque Marocaine du Commerce Exterieur
(BMCE) Aylık Dergileri
The Economist Intelligence Unit - Country Profile
Europe Yearbook 1989
Maroc Export - CM PE
Programe General des importations - Doc. No. 384, Direction du Commer
ce Exterieu r
Yatırım ve ihracat Teşvikleri Bölümü için:
- Guide de I'exportateur Marocain, CMPE
- Code des Investissements Industriel - Mars 1989
Ministere du Commerce et de I'industrie
-Code des Exportation - Min. du Commerce et de I'ind.
Direction du Commerce exterieur
-Comment Investie au Maroc - Le Premier Ministre
Le Maroc en Chiffres
Orientation Plan for Eco. and Social Dev. 1988 - 92 Ministry of Planning.
103
Download

fas pazar