TC
FATİH SULTAN MEHMET VAKIF ÜNİVERSİTESİ
SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ
TARİH ANABİLİM DALI
SİYASET VE ŞENLİK
1836 SÛR-I HÜMÂYUNU
YÜKSEK LİSANS TEZİ
MEHMET IŞIK
120121003
DANIŞMAN
YRD.DOÇ. DR. NURDAN ŞAFAK
İSTANBUL 2014
SİYASET ve ŞENLİK
1836 SÛR-I HÜMÂYUNU
Mehmet IŞIK
ÖZ
“Siyaset ve Şenlik 1836 Sûr-ı hümâyunu” adlı bu çalışmada Sultan II.
Mahmud’un kızı Mihrimah Sultan ile Bahr-ı Sefid Boğazı Muhafızı Ferik Mehmed
Said Paşa’nın evlilikleri ile Şehzade Abdülmecid ve Şehzade Abdülaziz efendilerin
sünnet düğünleri için tertiplenen 1836 Sûr-ı hümâyunu ele alınmıştır. Osmanlı
Devleti’nin siyasi, askeri ve ekonomik buhranlarla uğraştığı bir dönemde Sultan II.
Mahmud’un çocukları için büyük bir Sûr-ı hümâyun tertip etmesinin nedenleri ve
sonuçları üzerinde durulmuştur. Şenliklerin siyasi, ekonomik, toplumsal ve kültürel
hayata tesiri, 1836 Sûr-ı hümâyunu örneği üzerinden ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Sultan II. Mahmud sûr-ı hümâyundan hemen önce yaşanan Rus savaşı,
Yunanistan’ın bağımsızlığı ve Mısır Meselesi gibi devletin zafiyetini gösteren ve
halkın moralini bozan gelişmelerin menfi sonuçlarını, 1836 Sûr-ı hümâyununu tertip
edip şenlikler düzenleyerek, bertaraf etmeye çalışmış ve kısa süreli de olsa bir barış
ortamının oluşmasını sağlayabilmiştir. Osmanlı Devleti’nin başkentinde yapılan bu
şenlikler sırasında yapılan harcamalar esnafın geçici bir süre için mali sıkıntılardan
kurtulmasını ve rahatlamasını sağlamıştır.
Çalışmada sûr-ı hümâyun uygulamalarına örnekler verildikten sonra 1836
Sûr-ı hümâyunu ele alınmıştır. Üç bölümden oluşan çalışmanın birinci bölümünde
Mihrimah Sultan’ın evlenmesi, Şehzade Abdülmecid ve Abdülaziz Efendilerin
sünnet düğünleri incelenmiştir. İkinci bölümde ise 1836 Sûr-ı hümâyunun siyasi ve
ekonomik hayata tesirleri üzerinde durulmuştur. Üçüncü bölümde ise 1836 Sûr-ı
hümâyunun toplumsal ve kültürel hayata tesirlerine değinilmiştir. Arşiv vesikaları,
dönemin kronikleri, hatıratlar, Takvim-i Vekayi ve Sûr-ı hümâyunu anlatan Surnâmei Lebib, Surnâme-i Hızır ve Anonim Surnâme ışığında, evlenme ve sünnet
düğünlerinin aşamaları, yapılan şenlikler ve şenliklerin siyasi, ekonomik, toplumsal
ve kültürel hayata tesiri ele alınmış ve incelenmiştir
iii
ABSTRACT
Politics and the Feasts of Dynasty
1836 Sûr-ı Hümâyunu
In this work named Politics and the Feasts of Dynasty ;the marriage of the
daugher of Sultan Mahmud the second ;Mihrimah Sultan and heir of Abdulaziz and
heir of Abdulmecid ‘s circumsion feast have been discussed.This work mainly states
causes and effects of the feasts organised by Mahmud the second even though The
Ottoman Empire faced with economic and political turmoils in his time.The effects
of the feasts on political economic cultural life have been argued by taking Sur-ı
humayun(the feast of dynasty).
By having held in these feasts Sultan Mahmud the second tried to compensate
for Russian wars Independece of Greece and the problem of Egypt indicating
weakness of the goverment and the issues which led to discouragement of
public.Those feast let him set the peace for a while.The expenditure on these feast
which were organized in the capital city of Ottoman Empire provide craftmen
various oppurtunities and help them ease their economic problems.
In this work ;After giving some examples related to the practices of Sur-ı
humayun (the feast of Dynasty ); The feast of Dynasty has been taken.This work
consists of three parts;At the first part ,the marriage of Mihrimah Sultan and heir of
Abdulaziz and Abdulmecid’s circumsion feast the second one ;the effect of the feast
of dynasty on economic , political life as on the third part. The effect of Sur-i
Humayun ( the feast) on social and cultural life have been examined in details .
Archival files have been embraced with the light of the book Surnâme-i Lebib
Surnâme –i Hızır and Anonim Surnâme.
iv
ÖNSÖZ
Sûr-ı hümâyunlar, Osmanlı sarayının en önemli şenliklerinden birisini
oluşturmuştur. Padişah kızlarının evlenmeleri veya şehzadelerin sünnet düğünlerinin
yapılması anlamına gelen Sûr-ı hümâyunların, siyasi, ekonomik, toplumsal ve
kültürel hayata katkıları olmuştur.
Sultan II. Mahmud’un isteğiyle kızı Mihrimah Sultan ile Bahr-ı Sefid
Muhafızı Ferik Mehmed Said Paşa’nın evlenmesini ve oğulları Abdülmecid ve
Abdülaziz efendilerin sünnet merasimlerini kapsayan 1836 Sûr-ı hümâyunu ihtişam
içerisinde yapılmıştır. Osmanlı Devleti’nin siyasi, askeri ve mali yönden sıkıntılı bir
döneminde, II. Mahmud’un çocuklarının mutlu olmaları için ihtişamlı bir şenlik
tertipletmeyeceğini aksine şenliğin siyasi ve mali hedeflerinin olacağını düşünerek
araştırmamıza başladık. Yaptığımız araştırmalar sûr-ı hümâyunun siyasi ve
ekonomik yönüyle birlikte toplumsal ve kültürel sonuçlarının olduğunu ortaya
koydu. Netice itibariyle 1836 Sûr-ı hümâyunun sadece bir düğün olmadığını, aksine
19. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı siyasi, ekonomik, toplumsal ve kültürel hayatını
etkileyen önemli bir olay olduğunu gördük.
1836 Sûr-ı Hümâyunu’yla ilgili bilgilere ulaşmak için ilk olarak arşiv
taraması yaptık. Yaptığımız tarama neticesinde yüzü aşkın hat-ı hümayuna önemli
sayıda tezkire ve deftere ulaştık. Akabinde 1836 Sûr-ı Hümâyunu ile ilgili
araştırmamızı kroniklerinde ve Takvim-i Vekayi’de devam ettirdik. Ulaştığımız
bilgiler ile 1836 Sûr-ı hümâyununu anlatan Surnâme-i Lebib, Surnâme-i Hızır ve
Anonim Surnâme’nin verdiği bilgileri karşılaştırarak bu çalışmayı inşa etmeye
çalıştık.
Çalışmamızın birinci bölümünde ulaştığımız kaynakların ışığında Mihrimah
Sultan’ın evliliği ve şehzadelerin sünnet düğünlerinin icrasını ele aldık. Arşiv
vesikaları temel alınarak başladığımız çalışmamızı surnâmelerden, kroniklerden,
hatıratlardan ve Takvim-i Vekayi’den edindiğimiz bilgilerle destekledik. İkinci
bölümde ise 1836 Sûr-ı Hümâyunu’nun Osmanlı siyasi ve ekonomik hayatına
v
tesirlerini ortaya koymaya çalıştık. Siyaset- şenlik, şenlik-ekonomi ilişkileri ele
alınarak sur-ı hümayunun yapıldığı dönemin siyasi ve ekonomik yönüne ışık tutmaya
çalıştık.
Araştırmanın üçüncü bölümünde ise sur-ı hümayunların toplumsal ve kültürel
hayata etkilerini inceledik. 1836 Sûr-ı Hümâyunu’nun milliyetçilik akımlarının
toplumsal ayrışmaya yönelik etkilerinin artmaya başladığı bu dönemde yapılması
toplusal birlikteliğin korunması açısından fayda
sağlamıştır denilebilir. Düğüne
davet edilecek kişilerin din, mezhep ve milliyet ayrımına tabi tutulmaması, düğüne
katılanlara ihsanlarda bulunulması ve herkesin şenlikte birlikte eğlenmeleri
toplumsal birlik ve bütünlüğe katkı sağladığı söylenebilir. Şenlikler ve eğlenceler
sırasında sergilenen canbaz gösterileri, orta oyunları, giyilen kıyafetler, verilen
ziyafetler ve hediyeleşmeler asırlardır devam eden Osmanlı kültürünün numuneleri
olarak sergilenmiştir.
Çalışmanın
sonuç
bölümünde
ise
1836
Sûr-ı
Hümâyunu’nun
değerlendirilmesi yapıldıktan sonra Osmanlı Devleti’nin siyasi, ekonomik, toplumsal
ve kültürel hayatına etkileri ortaya konulmaya çalışılmıştır.
Çalışmanın hazırlanması aşamasında danışmanlığımı yürüten, tezin yazımı,
tashihi ve değerlendirilmesinde yardımlarını esirgemeyen değerli hocam Sayın Yrd.
Doç. Dr. Nurdan ŞAFAK’a, tezin incelenmesi ve tenkiti konusunda değerli
görüşleriyle katkılarını esirgemeyen ve tez jürisinde bulunan kıymetli hocalarım
Sayın Prof. Dr. Abdulkadir ÖZCAN, Sayın Prof. Dr. Gülden SARIYILDIZ’a,
teşekkür ederim. Çalışmanın kaynak temini ve araştırma metodu konusunda kıymetli
fikirleriyle beni yönlendiren değerli hocam Sayın Prof. Dr. Fahameddin BAŞAR’a,
arkadaşım Tarkan SUÇIKAR’a, Başbakanlık Osmanlı Arşivi çalışanlarına ve
yardımlarını hiçbir zaman esirgemeyen kıymetli eşim Nimet IŞIK’a teşekkür ederim.
Mehmet IŞIK
İstanbul- 2014
vi
İÇİNDEKİLER
ÖZ .......................................................................................................................... iii
ABSTRACT ........................................................................................................... iv
ÖNSÖZ ................................................................................................................... v
İÇİNDEKİLER ...................................................................................................... vii
TABLOLAR LİSTESİ .......................................................................................... viii
ŞEKİLLER TABLOSU .......................................................................................... ix
KISALTMALAR ..................................................................................................... x
GİRİŞ ...................................................................................................................... 1
A.
SURNÂMELER ........................................................................................ 6
B.
KAYNAKLAR .........................................................................................10
1. BÖLÜM .............................................................................................................16
A. MİHRİMAH SULTAN İLE BAHR-I SEFİD MUHAFIZI FERİK MEHMED
SAİD PAŞA’NIN DÜĞÜNÜ ..............................................................................16
A.1. DAMAT SEÇİMİ............................................................................................16
A.2. DÜĞÜN HAZIRLIKLARI, NİKÂH MERASİMİ VE NİŞAN ALAYI........18
A.3. DAVETLİLER ................................................................................................29
A.4. DÜĞÜNÜN İCRASI VE YAPILAN ŞENLİKLER .........................................39
B. ŞEHZADE ABDÜLMECİD VE ŞEHZADE ABDÜLAZİZ’İN SÜNNET
DÜĞÜNLERİ .....................................................................................................50
B.1. ŞEHZADELERİN SÜNNETLERİ ..................................................................50
B.2. DAVETLİLER VE SÛR-I HİTAN İÇİN YAPILAN ŞENLİKLER .................54
2.BÖLÜM ..............................................................................................................60
A.
SÛR-I HÜMÂYUNUN OSMANLI SİYASİ HAYATINDAKİ TESİRLERİ
60
A.1. SİYASET-ŞENLİK İLİŞKİSİ BAKIMINDAN 1836 SÛR-I HÜMÂYUNU ....68
B. SÛR-I HÜMÂYUNLARIN OSMANLI EKONOMİK HAYATINA ETKİLERİ
...........................................................................................................................82
B.1. EKONOMİK AÇIDAN 1836 SUR-I HÜMÂYUNU........................................84
vii
3. BÖLÜM .............................................................................................................98
A. SÛR-I HÜMÂYUNLARIN TOPLUMSAL VE KÜLTÜREL HAYATA
ETKİLERİ ..........................................................................................................98
A.1. TOPLUMSAL BİRLİKTELİĞE ETKİLERİ ...................................................98
A.2. KÜLTÜREL HAYATA ETKİLERİ .............................................................. 100
B. 1836 SÛR-I HÜMÂYUNU’NUN TOPLUMSAL VE KÜLTÜREL ETKİLERİ
......................................................................................................................... 105
B.1. TOPLUMSAL BARIŞA KATKILARI .......................................................... 105
B.2. 1836 ŞENLİĞİNDE YER ALAN KÜLTÜREL ÖĞELER............................. 106
SONUÇ ................................................................................................................ 111
BİBLİYOGRAFYA .............................................................................................. 117
EKLER ................................................................................................................. 127
TABLOLAR LİSTESİ
TABLO 1: SURNÂMESİ BULUNAN SUR-I HÜMAYUNLAR VE MÜELLİFLERİ
................................................................................................................................ 7
TABLO 2:MİHRİMAH SULTAN’IN DÜĞÜNÜN’DE OBA SAHİBİ DEVLET
ADAMLARI VE YARDIMCILARI. ......................................................................25
TABLO 3:DÜĞÜNE KATILAN YABANCI DEVLET TEMSİLCİLERİ...............37
TABLO 4:SUR-I HİTAN SIRASINDA SÜNNETİN YAPILDIĞI GÜNLER VE
SÜNNET OLAN ÇOCUKLARIN SAYILARI. ......................................................55
TABLO 5: SÛR-I HÜMÂYUN MÜNASEBETİYLE İSTANBUL’A GELEN BAZI
ULEMA VE ŞEYHLERE ATİYE OLARAK VERİLECEK MEBLAĞIN MİKTARI
VE ATİYE ALACAKLARIN İSİMLERİ. ..............................................................87
TABLO 6. SÜNNET DÜĞÜNÜ SIRASINDA OBALARDA MİSAFİR EDİLEN
ESNAF KETHÜDALARI.......................................................................................93
viii
ŞEKİLLER TABLOSU
ŞEKİL 1: İCRASI MUSAMMEM OLAN SUR-I HÜMAYUNDA TAŞRADA
BULUNAN VÜZERADAN DAVET EDİLECEK VE EDİLMEYECEKLERE
DAİR HATT-I HÜMAYUN. ........................................................................ 127
ŞEKİL 2: SÛR-I HÜMÂYUN VE CEMİYET-İ HİTAN MÜNASEBETİYLE
YABANCI DEVLETLERİN HÜKÜMDARLARINA YAZILACAK NAME-İ
HÜMAYUN MÜSVEDDESİNİN TAKDİM KILINDIĞINA DAİR HATT-I
HÜMAYUN. ................................................................................................ 128
ŞEKİL 3: SUR-I HİTAN-I NİŞAN-I HÜMAYUN MASRAF DEFTERİ .............. 129
ŞEKİL 4: SUR-I HÜMAYUNLARDA ESNAF ALAYI ÖRNEĞİ........................ 130
ŞEKİL 5: SUR-I HÜMAYUNLARDA YAPILAN ŞENLİK ÖRNEĞİ. ................ 131
ŞEKİL 6: SUR-I HÜMAYUNLARDA DAVETLİLERE VERİLEN ZİYAFET
ÖRNEĞİ. ...................................................................................................... 132
ix
KISALTMALAR
A.d.
Sadaret Defeteri
A.g.e
Adı geçen eser
Bkz.
Bakınız
b.no:
Beyit numarası
BOA
Başbakanlık Osmanlı Arşivi
C.
Cilt
C.AS.
Cevdet Askeriye
C.BH.
Cevdet Bahriye
C.SM.
Cevdet Saray
çev.
Çeviren
D.BŞM. SRH.d
Başmuhasebe Sûr-ı Hümâyun Defteri
DİA
Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi
HAT.
Hatt-ı Hümayun
H.
Hicri
Haz.
Hazırlayan
İA
Milli Eğitim Bakanlığı İslam Ansiklopedisi
M.
Milâdi
MEB
Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları
nr.
Numara
s.
Sayfa
x
S.
Sayı
TTK
Türk Tarih Kurumu
vr.
Varak
vb.
ve benzeri
Za.
Zilkade
Z.
Zilhicce
xi
GİRİŞ
Osmanlı Devleti’nin siyasi, askeri ve ekonomik hayatı kültürel alandaki
gelişimi ile gündelik yaşamı yerli ve yabancı araştırmacıların merak konusu
olmuştur. Altı asır devam eden siyasi olaylar, savaşlar, antlaşmalar, ekonomik
gelişmeler, iç karışıklıklar, toprak kayıpları gündemden hiç düşmemiştir. 19. yüzyıla
gelindiğinde değişen dünyanın her alandaki yansımaları Osmanlı Devleti’nde
görülmüş ve bundan dolayı diğer dönemlerden farklılık göstermiştir. Siyasi, askeri ve
ekonomik alanda yaşanan hızlı değişim siyasetin, askeriyeye ve ekonomiye,
ekonominin ise hemen her alana etkisinin olduğu bir yüzyıl olmuştur. Bu hızlı
değişim teknolojik gelişimin sürati ve kültürel etkileşimin artması nedeniyle diğer
dönemlere oranla birkaç kat daha fazla olmuş, çağın içinde bulunduğu duruma göre
şekil almıştır.
Osmanlı Devleti her alanda değişimlerin yaşandığı bir dönemde, temsil ettiği
kültürün öğelerini yaşatmaya çalışmıştır. Hemen her padişah döneminde gelenek
olarak sürdürülen törenler, eğlenceler, şenlikler tertiplenmiştir. Elbette ki 19.
yüzyılda yapılan şenliklerin ve törenlerin daha önceki dönemlerde yapılan şenlikler
ve törenlerle benzerlikleri ve farklılıkları olmuştur. Bu benzerlikler ve farklılıklar
yeri geldiğinde üzerinde durulacaktır.
Osmanlı kültürünün numunelerini oluşturan bu törenler, eğlenceler ve
şenlikler; bazen İslam dinin emri olarak, bazen asırlar öncesinden gelen gelenekler,
bazen ise padişah emriyle veyahut saray mensuplarının başlattığı ve tarihi süreç
içerisinde adet haline gelmesiyle ortaya çıkmıştır. Törenlerin tertibi, eğlence ve
şenliklerin yapılması sırasında çoğu vakit devletin gücü ve padişahın iktidarının
kudreti ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bazen kazanılan bir zaferin dosta ve düşmana
ilanı, bazen yaşanılan siyasi veyahut ekonomik buhranın bertaraf edildiğini
göstermeye yönelik bir adım, bazen de halkın, esnafın gönlünün alındığı ordunun
1
moral kazanmasının amaçlandığı bir nefes alma aracı olarak şenlikler ve eğlenceler
düzenlenmiştir.
Osmanlı’da yapılan tören, eğlence ve şenliklere örnek olarak; veladet-i
hümayun ( padişah çocuklarının doğumu), sur-ı hümayun ve sur-ı hitan (padişah
kızlarının düğünleri ve şehzadelerin sünnet düğünleri) bed-i besmele ( şehzadelerin
ilk derse başlamaları) törenleri ve kazanılan askeri zaferlerin kutlandığı fetih
şadumanlığı gösterilebilir. Ayrıca kandil gecelerinin huşu içinde kutlandığı, surre
alaylarının gönderildiği, donanmanın denize indirildiği günlerde de duruma göre
eğlenceler ve törenler tertip edilmiştir.1 Bu tarz törenler, eğlenceler ve şenlikler
Osmanlı kültür hayatının ve sosyal yaşamının anlaşılması açısında araştırmacılara
kıymetli bilgiler vermektedir.
Bu tezin ana konusunu oluşturan 1836 Sûr-ı Hümâyunu, Osmanlı Devleti’nin
en uzun yüzyılında yapılan son büyük Sur-ı Hümayun olma özelliğini taşımaktadır.
Bu şenlikte Sultan II. Mahmud’un kızı Mihrimah Sultan ile Bahr-ı Sefid Boğazı
Muhafızı Ferik Mehmed Paşa’nın düğünü ve akabinde Şehzade Abdülmecid ve
Şehzade Abdülaziz’in hitanları yapılmıştır. Dolmabahçe’de bulunan Bayıldım
Kasrı’nda yapılan Mihrimah Sultan’ın düğünü ile bu düğünün bitiminden hemen
sonra Sadabat’da yapılan şehzadelerin sünnet düğünleri sırasında düzenlenen
şenliklere devlet erkânı tamamı, ulema, vüzeradan ve yabancı elçilerden çok sayıda
davetli katılmıştır. 1836 Sûr-ı Hümâyunu’ndan bahseden kaynaklara girmeden önce
“Sur-ı Hümayun” sözcüğünün manası ve daha önce yapılmış sur-ı hümayunlardan
kısaca bahsetmemiz konunun anlaşılırlığına katkı sağlayacaktır.
“Sûr” sözcüğü, düğün, velime, nikâh, cemiyet ve veladet anlamlarına
gelmektedir. Padişah kızlarının düğünü ve oğullarının sünnetini ifade eder bir
tabirdir. Farsça kökenli olan bu sözcük düğün, eğlence veya şenlik anlamına da
gelmektedir.2 Padişah kızlarının düğünü ve şehzadelerin hitanlarını ifade eden sur-ı
hümayun sözcüğünü Şemseddin Sami, “Hanedan-ı Saltanat-ı seniyeye âid cemiyet-i
resmiye” olarak belirtmiş ve sûr kelimesini velime, nikâh, veladet, hitan gibi bir ayin
1
Zeynep Tarım Ertuğ, “Osmanlı Devleti’nde Resmi Törenler ve Birkaç Örnek”, Osmanlı, C.9,
İstanbul, Yeni Türkiye Yayınları, 1999, s.133.
2
M.Zeki Pakalın, Osmanlı Tarihi Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C.III, İstanbul, MEB, 1983,
s.279.
2
münasebetiyle icra olunan şenlik şeklinde açıklamıştır.3 Saray düğünleri, şehzade
düğünleri ve sünnetleriyle sultanların (padişah kızları ve kız kardeşleri) düğünü4
olarak yaygın bir ifade kazanmış olan sur-ı hümâyûn, Osmanlı saray teşrifatına
mahsus bir deyim olup saltanat düğünü anlamına gelir; Osmanlı hanedanının erkek
çocuklarının sünnet edilmelerinde ve kız çocuklarının evlenmelerinde kurulan
düğünlere mahsus bir deyimdir.5
Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminden itibaren yapıla gelen sur-ı
hümâyunların ilki Osman Bey’in oğlu Şehzade Orhan ile Yarhisar Tekfurunun kızı
arasında yapılmıştır. Bunu Yıldırım Bayezid’in Germiyanoğlu Süleyman Şah’ın kızı
Devlet Hatun ile yaptığı düğün takip etmiştir. Padişah II. Murad’ın İsfendiyaroğlu
İbrahim Bey’in kızı Hatice Hatun ve II. Mehmed’in Dulkadiroğlu Süleyman Bey’in
kızı Sitti Hatun’la evlenmeleri münasebetiyle düzenlenen törenler Osmanlı
Devleti’nin kuruluş döneminin başlıca düğünleri olup bunların en ihtişamlısı,
Edirne’de yapılan Fatih Sultan Mehmed’in düğünü olmuştur.6 Klasik dönemde
şehzadelerin sünnet düğünleri de oldukça ihtişamlı kutlanmıştır. Sultan I.Murad Han
oğulları Bayezid, Yakup Çelebi ve Savcı Bey’in sünnet düğünlerini 1365 yılında
Bursa’da yaptırmıştır.7 Sultan II. Murad ise oğulları Şehzade Alâeddin ile Şehzade
Mehmed’in sünnetlerini Edirne’de yaptırmış, kızını ise İsfendiyaroğulları Beyliğine
gelin olarak vermiştir.8 Fatih Sultan Mehmed ise oğulları Bayezid ve Mustafa için iki
ay süren bir sünnet düğününü Edirne’de tertiplemiş ve düğünde büyük şenlikler
yapılmıştır.9
Fatih Sultan Mehmed döneminden sonra da padişah kızlarının ve kız
kardeşlerinin düğünleri ile şehzadelerin sünnet düğünleri yapılmaya devam
edilmiştir. Hanedanın erkek üyelerinin zaman içerisinde Türk ailelerden kızlarla
evlenmemeleri nedeniyle halka açık nikâh törenleri yapılmaz hale gelmiştir. Bu
durumun bir neticesi olarak sultan düğünleri ve sünnet düğünleri olağandan daha
3
Şemseddin Sami, Kamus-ı Türkî, İstanbul, Enderun Kitabevi, 1989, s.742.
Özdemir Nutku, “Düğün” DİA, C.10, İstanbul, 1994, s.17.
5
İsmet Parmaksızoğlu, “Sur-ı Hümayun”, İA, C.XXIX, İstanbul, MEB, 1961, s. 515.
6
Özdemir Utku, “Düğün”, DİA, C.10, İstanbul, 1994, s.17.
7
Joseph Von Hammer, Büyük Osmanlı Tarihi, C.I, (Çev. Mümin Çevik, Erol Kılıç), İstanbul,
Sabah Yayınları, 1998, s.195.
8
Hoca Saadettin, Tacü’t-Tevarih, C.II, Haz.: İsmet Parmaksızoğlu, Ankara, Kültür Bakanlığı
Yayınları, 1992, s. 197.
9
İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Saray Teşkilatı, Ankara, TTK, 1988, s.111.
4
3
gösterişli hale dönüşmüştür.10 Şehzadelerin düğünlerinin yapılmaması sünnet
düğünlerine verilen önemi arttırmıştır. Halk ile sarayın bütünleştiği büyük şenlikler
tertiplenmiştir. Yapılan düğünlerin süreleri boyunca gece ve gündüz olmak üzere
eğlenceler tertiplenmiştir. Bu eğlenceler sadece başkentle sınırlı kalmamış çoğu
zaman taşradaki şehir merkezlerinde de kutlamalar yapılmıştır.
Kanuni Sultan Süleyman’ın kız kardeşi Hatice Sultan ile Sadrazam Pargalı
İbrahim Paşa’nın 1524’deki düğünlerinde büyük şenlikler düzenlenmiştir. Kanuni
Sultan Süleyman’ın, Avusturya Seferi’nin ertesinde oğulları Şehzade Mustafa,
Şehzade Mehmed ve Şehzade Selim için tertip ettiği sünnet düğününde de büyük
şenlikler tertip edilmiştir. 27 Haziran 1530’da başlayan şenlik üç hafta sürmüştür.11
Halkın katıldığı eğlenceler düzenlenmiş, devlet erkânına, askerlere ve halka bahşişler
dağıtılmıştır. Kanuni Sultan Süleyman düğünün ihtişamı karşısında gururlanıp
damadı Sadrazam Pargalı İbrahim Paşa’ya “Senin düğünün mü parlak oldu yoksa
benimki mi?” şeklinde bir soru yöneltmiştir. Sadrazam Pargalı İbrahim Paşa ise
kayınpederinin sorusuna pek zarifane bir şekilde; “Elbette kulunuzun düğünü parlak
olmuştur. Çünkü o düğünde davetli olarak Sultan-ı Cihan ve Halife-i bülend-asitan
teşrife rağbet buyurmuştu. Bu düğünde davetli olarak o mertebede büyük bir zat
göremiyorum.” cevabını vermiştir.12
Kanuni Sultan Süleyman oğulları Şehzade Cihangir ve Şehzade Bayezid’in
28 Eylül 1539’da başlayan sünnet düğünleri ve eğlenceleri 15 gün sürmüş ve aynı
tarihlerde kızı Mihrimah Sultan ile Rüstem Paşa’nın düğün şenlikleri de
gerçekleştirilmiştir.13
Klasik dönemin sonlarına doğru gerçekleşen 1582 şenliği sadece Osmanlı
tarihinde değil belki başka ülkelerin tarihinde de eşine rastlanmayacak en görkemli
şenliklerden birisi olmuştur.14 Şenliklere çok sayıda yabancı elçi, devletin ileri gelen
vezirleri, paşaları ve ulemadan hatırı sayılır kişiler şenliğe katılmış ve tertip edilen
10
Erol Özbilgen, Bütün Yönleriyle Osmanlı, İstanbul, İz Yayınları, 2010, s.524; Ayrıca bkz. Ahmet
Önal, “Şenlikler ve Siyaset: Şehzadelerin Doğum ve Sünnet Şenlikleri”, Osmanlı Dünyasında Çocuk
Olmak, Editörler: Haşim Şahin, Nurdan Şafak, İstanbul, Dem Yayınları, 2012, s.29.
11
Hammer, Büyük Osmanlı Tarihi, C.V, s.46.
12
Metin And, 40 Gün 40 Gece Osmanlı Düğünleri Şenlikleri Geçit Alayları, İstanbul, Yapı Kredi
Yayınları, 2000, s.31.
13
Hammer, a.g.e., C.V, s.113.
14
And, a.g.e., s.31.
4
eğlenceleri ve oyunları seyretmişlerdi.15 Sultan III. Murad’ın oğlu Şehzade
Mehmed’in sünneti için yaptığı görkemli şenlik bazı tarihçilere göre 55 gün 55 gece
sürmüştür.16 O zamana kadar görülmedik bir ihtişam ve şatafatla kutlanan sünnet
düğününde yapılan eğlenceler, harcanan paralar, oynan oyunlar, davetlilerin katılımı,
gece ve gündüz yaklaşık iki ay süren kutlamalar tarihçilerin dikkatini çekmiştir.17
1582 Şenliği’nden sonra 26 Mayıs 1675’te IV. Mehmed’in oğulları Şehzade Mustafa
ve Şehzade Ahmed için düzenlediği şenlik 15 gün sürmüş ve şatafatlı şenlikler tertip
edilmiştir.18 Bu şenliğin akabinde ise kız kardeşi Hatice Sultan’ı ikinci veziri Sarıkçı
Mustafa Paşa ile evlendirmiş ve şenlikler düzenletmiştir.
Sultan III. Ahmed, 1720’de, babası IV. Mehmed’in, kendisi ve kardeşi için
tertip ettiği sünnet düğünün benzerini oğulları Süleyman, Mehmed, III. Mustafa ve
Bayezid için yaptırmıştır. On beş gün boyunca devam eden sünnet düğünün dört gün
sonrasında ise Sultan II. Mustafa’nın kızları yani yeğenlerinden ikisini Musul Valisi
Osman ve Maraş Valisi Silahtar İbrahim Paşalarla, ayrıca üç kızını da sırayla
Kaptan-ı Derya Süleyman, Nişancı Mustafa ve Rakka Valisi Ali Paşalarla
evlendirmiştir.19 Bu sur-ı hümayundan sonra uzun süre görkemli sultan düğünleri ya
da sünnet düğünleri tertip edilmemiştir. Sur-i Cihaz adıyla padişah kız kardeşlerinin
ve kızlarının düğünleriyle Sur-ı Hitan adı altında şehzade sünnet düğünleri icra
edilmiş ve bol masraflı, geniş halk kitlelerine yansıyan şenlikler daha az
yapılmıştır.20
1834 yılına gelindiğinde Sultan II. Mahmud’un kızı Saliha Sultan ile Tophane
Müşiri Halil Rifat Paşa evlenmiş ve parlak bir düğün tertip edilmişti.21 Bu düğünü II.
Mahmud’un kızları Mihrimah Sultan’ın, Adile Sultan’ın, Atiye Sultan’ın düğünleri
15
Uzunçarşılı, Osmanlı Saray Teşkilatı, s.111.
Bu düğünü anlatan eserlerden birisi Şair Nev’i’nin Suriyye Kasidesi’dir. Bkz. Nev’i, Şair Nev’i ve
Sûriye Kasidesi, Haz.: Tahir Olgun, İstanbul, Aydınlık Basımevi, 1937.
17
Hammer, Büyük Osmanlı Tarihi, C.VII, s.102.
18
Hammer, a.g.e., C.XI, s.261-262.
19
Hammer, a.g.e., C.XIV, s.29-31.
20
Adnan Giz, “Üç Yaşında Evlenen Sultanlar”, Tarih Dünyası Dergisi, S.2, İstanbul, 1950, s.106.
Sultan III. Mustafa’nın kızlarından Hibetullah Sultan’ın Veziriazam Hamza Paşa’yla Şah Sultan’ın ise
Sadrazam Ragıp Paşa ile nikâhlanması, Ragıp Paşa’dan dul kalan Saliha Sultan İle Kaptan-ı Derya
Turşu Mehmed Paşa’nın düğünleri örnek olarak gösterilebilir; Ayrıca bkz. Çağatay Uluçay, “Beş
Yaşında İken Nikâhlanan ve Beşikte Nişanlanan Sultanlar”, Yeni Tarih Dergisi, S.1, İstanbul, 1957,
s.103-104.
21
Ahmed Lütfi Efendi, Vak’anüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi, C.IV, Haz.: Yücel Demirel,
İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 1999, s. 140-141.
16
5
takip etmiştir.22 Sultan Abdülmecid’in kızları Fatma Sultan, Cemile Sultan ve
Münire Sultan’ın düğünleri ile 1856’da on iki gün süren gösterişli Şehzade Mehmed
Paşa, Şehzade Kemaleddin, Şehzade Burhaneddin ve Şehzade Nurettin’in sünnet
düğünlerini, 1870’de düzenlenen çifte şenlikle şehzadelerden Yusuf İzzettin,
Mahmud Celaleddin, Vahdettin, Selahattin ve Alâeddin Efendilerin sünnet düğünleri
takip etmiştir. 1899’da ise Sultan II. Abdülhamid’in şehzadeleri için son sur-ı
hümâyûn tertip edilmiş ve bir daha sur-ı hümâyûn yapılmamış ve bu gelenek son
bulmuştur.23
A. SURNÂMELER
Padişahların kız kardeşleri ve kızlarının düğünleri ile şehzadelerin sünnet
düğünleri hakkında kroniklerde çeşitli bilgiler bulunmaktadır. Osmanlı Devleti’nin
tarihinin her yönüyle bilgi edindiğimiz bu kroniklerin dışında, sultan düğünleri ve
sünnet düğünleriyle ilgili yerli ve yabancı gözlemcilerin yazdıkları edebi eserlerde de
önemli bilgiler yer almaktadır. 16. yüzyılın bitimine yakın bir tarihte gerçekleştirilen
1582 Şenliği sırasında
yaşananların
yazıldığı,
minyatürlerden de takibini
yapabildiğimiz şenliklerin anlatıldığı, bir edebi tür meydana çıkmıştır.
Düğün, ziyafet, şehrayin, şenlik anlamlarına gelen “sur” kelimesi ile mektup,
risale, kitap anlamına gelen “name” kelimelerinin birleşmesinden oluşan “surnâme”
sözcüğü; Osmanlıda düğün, şenlik, ziyafet ve benzeri konularda yazılan eserlerin
oluşturduğu edebi türün adı olmuştur. Bu türün ilk örnekleri 1582 yılında yapılan III.
Murad’ın oğlu III. Mehmed için tertip ettiği ihtişamlı sünnet düğünü sırasında
kaleme alınmıştır.24
22
Adnan Giz, “II. Mahmud’un Kızları”, Tarih Dünyası Dergisi, S.1, İstanbul, 1950, s.318. Ayrıca
bkz.Serap Sunay, “Tanzimat’ın İlk Saray Düğünü: Sultan II. Mahmud’un Kızı Atiyye Sultan’ın
Ahmed Fethi Paşa ile Evlenmesi” Belleten, C.LXXVII. S.278, Ankara, TTK, 2013, s. 119-150.
23
Mehmet Arslan, “Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikler ve Bu Konuda Yazılan Eserler:
Surnâmeler”, Osmanlı, C.9, Yeni Türkiye Yayıncılık, 1999, s.172.
24
Gülsüm Ezgi Korkmaz, “Sûrnâmelerde 1582 Şenliği”, Bilkent Üniversitesi Ekonomi ve Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksel Lisans Tezi, Ankara, 2004. s.1-2.
6
Surnâmelerde Osmanlı saray teşkilatı, adetleri, dönemin giyim kuşamı, nikâh
merasimi, yemek kültürü, çeyiz alayı, verilen hediyeler ve uyulması gereken teşrifat
kaideleri hakkında geniş bilgiler yer almaktadır. Fakat surnâmeyi kaleme alan
kişilerin padişah tarafından görevlendirilmesi veya müellifin padişahın ihsanına
kavuşmak ya da atiyye elde etmek amacıyla yazması, olayların abartılı, eğlencelerin
haddinden fazla övüldüğü, olağandan farklı ifadelerin kullanılmasına neden
olmuştur. Bununla birlikte düğünün olduğu dönemle ilgili kültürel faaliyetler, saray
ve halkın yaşamıyla ilgili kıymetli bilgilere de vâkıf olunmasına surnâmeler
azımsanamayacak ölçüde katkı sağlamıştır. Özellikle 1582 ve 1720 şenlikleri, hem
surnâmeler hem de minyatürlerle tasvir edilmiş ve yapılan düğünler ve şenliklerle
ilgili günümüze kıymetli bilgiler aktarmıştır.25 Osmanlı tarihi boyunca yapılan sur-ı
hümayunları anlatan çok sayıda surnâme bulunmaktadır. Surnâmeler üzerine
Mehmet Arslan 8 ciltlik bir çalışma yapmış ve yayımlamıştır.26
Tablo 1: Surnâmesi Bulunan Sûr-ı Hümâyunlar Ve Müellifleri27
Müellifin Adı
Surnâmenin Adı
Surnâmede Bahsedilen Sur-ı
Hümayun
Gelibolulu Mustafa Âlî
Câmiu’l-buhur
der-Mecâlis-i Sur
(manzum)
1582 Şenliği
III. Mehmed’in Sünnet düğününü
anlatıyor.
İntizâmî
Surnâme-i Hümâyûn
(mensur)
25
Nurhan Atasoy, Surnâme-i Hümâyun (Düğün Kitabı),İstanbul, Koç Kültür Sanat Yayınları,
1997. ( 1582 Şenliği).; Esin Atıl, Levni ve Surnâme, İstanbul, Koçbank Yayınları, 1999. (1720
Şenliği); Osmanlı döneminde yapılan şenliklerden 11 tanesinin surnâmeleri günümüze kadar
ulaşmıştır. Bu metinler genellikle içerik açısından birbirlerine benzemektedir. Manzum ve mensur
şekillerde yazılan surnâmelerin boyutları ve sayfa sayıları birbirlerinden farklılıklar göstermiştir.
Arslan tarafından bu surnâmelerin tamamına yakını manzum ve mensur surnâmeler olarak ikiye
ayrılmış ve Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri adı altında 8 cilt halinde yayımlanmıştır.
Arslan’dan başka surnâmeler üzerine Nurhan Atasoy, Esin Atıl, Mertol Tulum, Hatice Aynur
çalışmalar yapmıştır. Bununla birlikte Osmanlı Devleti’nin son büyük Sur-ı hümâyûnu olan 1836
Sur-ı hümâyûnu üzerine yazılmış olan Surnâme-i Lebib ve Surnâme-i Hızır Üzerine de çalışmalar
yapılmış fakat aynı sur-ı hümâyûndan bahseden Anonim Surnâme üzerinde herhangi bir çalışma
yapılmamıştır.
26
Mehmet Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri, C.1-8, İstanbul, Sarayburnu Kitaplığı,
2008.
27
Gülsüm Ezgi Korkmaz, “Sûrnâmelerde 1582 Şenliği”, s.3-4.
7
Nâbî
Surnâme
(Vekâyi-i Hıtân-ı Şehzâdegân-ı
Hazret-i Sultân
Mehemmed-i Gâzî) (manzum)
Abdî
Surnâme-i Abdî
(mensur)
Müellifi Belli Olmayan
Surnâme
(mensur)
Müellifi Belli Olmayan
Surnâme
(mensur)
Vehbî
Hazîn
Müellifi Belli Olmayan
Sûrnâme-i Vehbî
(mensur)
Surnâme-i Hazîn
(mensur)
Surnâme
(mensur)
Haşmet
Vilâdetnâme-i Hümâyûn (Vilâdet-i
Hibetullah Sultân) (mensur)
Melek İbrahim
Surnâme
(Vilâdet-i Hatice Sultan) (mensur)
Rifat
Esad
1675 yılında IV. Mehmed’in
şehzadeleri Mustafa ve Ahmed
için yapılan sünnet
düğünü ve Hatice Sultân ile
Musahib Mustafa Paşa’nın evlilik
törenlerini anlatıyor.
1710 yılında II. Mustafa’nın kızı
Safiye Sultan ile Maktul
Merzifonlu Kara
Mustafa Paşa’nın oğlu Ali
Paşa’nın evlenmesi dolayısıyla
yapılan düğünü anlatıyor.
1720 yılında III. Ahmed’in
şehzadeleri Süleyman, Mustafa,
Mehmed ve
Bayezid için tertib ettiği sünnet
düğünü, Sultan II. Mustafa’nın
kızları Ayşe Sultan ile Ağriboz
Muhafızı İbrahim Paşa ve
Emetullah Sultan ile Sirke Osman
Paşa’nın
Düğünlerini anlatıyor.
1724 yılında III. Ahmed’in kızları
Ümmü Gülsüm ile Ali Paşa’nın,
Hatice Sultan
ile Ahmed Paşa’nın ve Atika
Sultân ile Mehmed Paşa’nın
düğünlerini anlatıyor.
1759 yılında III. Mustafa’nın kızı
Hibetullah Sultan’ın doğumu
üzerine yapılan
şenlikleri anlatıyor.
1776 yılında I. Abdülhamid’in kızı
Hatice Sultan’ın doğum şenliğini
anlatıyor.
Surnâme-i Rifat (Gülşen-i
Hurremî) (manzum)
Surnâme (manzum)
1834 yılında II. Mahmud’un kızı
Saliha Sultan ile Tophane Müşiri
Halil Rifat
Paşa’nın düğününü anlatıyor.
8
Müellifi Belli Olmayan
Surnâme (mensur)
Mehmed Lebîb Efendi
Surnâme-i Lebîb (mensur)
Hızır
Surnâme-i Hızır (manzum)
Müellifi Belli Olmayan
Surnâme (mensur)
Tahsin
Surnâme-i Tahsin (manzum)
Surnâme-i Selâtîn
(Peyâm-ı sûr) (mensur)
Nâfi
-Devam->
1836 yılında II. Mahmud’un kızı
Mihrimah Sultan’ın Ferik Mehmed
Said Paşa
ile düğününü ve şehzadeleri
Abdülmecid ile Abdülaziz’in
sünnet törenlerini anlatıyor.
1847 yılında padişah
Abdülmecid’in şehzadeleri
Mehmed Murad ve
Abdülhamid için yaptığı sünnet
düğününü anlatıyor.
1858 yılında Abdülmecid’in kızları
Cemile Sultân’ın Mahmud
Celaleddin Paşa
ile; Münire Sultân’ın İbrahim
İlhami Paşa ile düğünlerini
anlatıyor.
9
B. KAYNAKLAR
Sultan II. Mahmud’un kızı Mihrimah Sultan ile Bahr-i Sefid Boğazı Muhafızı
Ferik Mehmed Said Paşa arasında yapılan düğün ve akabinde Şehzade Abdülmecid
ve Şehzade Abdülaziz Efendilerin sünnet düğünlerini anlatan üç adet surnâme
bulunmaktadır. Bunlardan ilki Surnâme-i Lebib olarak bilinen, Sultan II. Mahmud’un
isteği üzerine Mehmed Lebib Efendi tarafından kaleme alınmış surnâmedir.28
Düğünden bahseden ikinci surnâme ise Güran’da doğduğu düşünülen ve 1846’da
öldüğü bilinen Hızır Efendi’nin kaleme aldığı Hızır Surnâmesi’dir.29 Üçüncü kaynak
ise müellifi belli olmayan Anonim Surnâme’dir.30 Bu surnâmaler yapılan düğünler
hakkında etraflıca bilgiler vermektedir.
28
Mehmet Lebib Efendi’nin Sultan II. Mahmud’un emriyle kaleme aldığı Surnâme-i Lebib’in
nüshası İstanbul Üniversitesi Yazma Eserler Kütüphanesi’nde bulunmaktadır. TY. nu: 6097 künye
numarasıyla kayıtlı eser 260X160 boyutlarındadır. Rik’a hattıyla sarı kâğıt üzerine siyah mürekkeple
yazılmıştır.142 varak olan eserin ilk dört varağı manzum geriye kalan ise mensurdur. Nüsha tavsifi
için ayrıca Bkz; Mehmet Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri, C.4-5, İstanbul,
Sarayburnu Kitaplığı, 2008, s.14. Yüksel Baycar Aktaş, “II.Mahmud’un Kızı Mihrimah Sultan’ın Sûrı Hümâyûnu”, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Basılmamış
Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2006, s.11. Her iki çalışmada da eserin istinsah kaydı olmadığı
belirtilmiş ve başka nüshanın olmadığı vurgulanmıştır. Bununla birlikte Serap Sunay’ın, Belleten’de
yayımlanan ,“Tanzimat’ın İlk Saray Düğünü: II. Mahmud’un Kızı Atiyye Sultan’ın Ahmed Fethi Paşa
İle Evlenmesi,”adlı makalesinin 10 numaralı dipnotunda bulunan, “Lebib Efendi’nin yazdığı
surnâmenin bir sureti “Saadetlü Lebib Efendi Haziretleri tarafından kaleme alınan surnâme
suretidir.” başlığıyla Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde sadaret defteri (A.d) nr.366,vr.51b-60a,
arasında bulunmaktadır.” Bu bilgiden hareketle yaptığımız araştırmada bahsi geçen deftere ulaştık
ancak Surnâme-i Lebib’in nüshası elimizde bulunduğundan sadece karşılaştırmada yararlandık. Aynı
defterden Filiz Karaca’nın Tanzimat Dönemi ve Sonrasında Osmanlı Teşrifat Müessesi” adlı doktora
tezinde de bahsetmiştir. Bkz. Filiz Karaca, “Tanzimat Dönemi ve Sonrasında Osmanlı Teşrifat
Müessesi”, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Osmanlı Müesseseleri ve Medeniyeti
Tarihi Anabilim Dalı, Basılmamış Doktora Tezi, İstanbul, 1997. s.45-46.
29
Hızır Surnâmesi adıyla bilinen bu surnâmenin yazarı olan Hızır Efendi hakkında fazla bilgi
bulunmamaktadır. Güranlı olduğu tahmin edilen Hızır Efendi’nin ayak sahaflığı yaparak geçimini
sağladığı kaynaklarca belirtilmektedir. 1845 yılında vefat eden Hızır Efendi’nin eserini Sultan
Mahmud’tan ihsanına nail olabilmek amacıyla yazdığı beyitlerden anlaşılmaktadır. İstanbul
Üniversitesi Yazma Eserler Kütüphanesi TY. No:6122’de bulunan eser toplam 320 beyittir. Ayrıca
eserde Türkçe, Arapça, Farsça birer gazel ve 14 adet tarih beyti bulunmaktadır. Mehmet Arslan Hızır
Surnâmesi’nin eksik olmakla birlikte bir nüshasının daha Ankara’da Milli Kütüphane’de Yz. C. 5/2
numarada, Lebib Surnâmesi adıyla yanlış kaydedilmiş halde bulunduğunu belirtmektedir. Mehmet
Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri, I, İstanbul, Sarayburnu Kitaplığı, 2008. s.63-64.;
Aktaş, “II. Mahmud’un Kızı Mihrimah Sultan’ın Sur-ı Hümâyûnu”, s.15.
30
Sadberk Hanım Müzesi 626 numarada bulunan Anonim Surnâme’nin müellifi belli değildir. Müze
yönetimi yazma eserin nüshasını pdf olarak uygun bir ücret karşılığında araştırmacıların hizmetine
sunmaktadır. 23X14.5 cm boyutlarında ve 1,5 cm kalınlığındaki eser, toplam 109 varaktan meydana
gelmektedir. Rik’a yazı çeşidiyle yazılan eserin okunurluğu kolaydır. Ortalama her varakta 15- 18
satır bulunmaktadır. Eser 73b’den itibaren sûr-ı hümâyûnla ilgili bilgi vermemektedir. Üç sayfalık
10
1836 Sûr-ı Hümâyunu’nu anlatan üç surnâmeden; Surnâme-i Lebib ve Hızır
Surnâmesi’nin transkripsiyonu ve düğünün özet değerlendirilmesinin yapıldığı bir
çalışma yine Mehmet Arslan tarafından yayımlanmıştır. Arslan’ın yaptığı çalışmanın
özet değerlendirme ve transkripsiyonu yapılmış, çalışmanın devrin siyasi
panoramasındaki etkisinin üzerinde durulmamıştır. Edebi alanda yapılmış bir çalışma
için bu durum eksiklik olmamakla birlikte tarih araştırmacılarına sûr-ı hümâyûnun
tarihi değerini ortaya çıkarabilmeleri için bir fırsat sunmuştur. Çalışmanın hedefinin
Surnâme-i Lebib ve Hızır Surnâmesi’nin tespiti ve içeriğinin açıklanması nedeniyle
olsa gerek, düğünün değerlendirilmesini surnâmelere göre yapmış, hem Başbakanlık
Osmanlı Arşivi’ndeki belgelerden hem de dönemin gazete, hatırat ve kroniklerinden
yaralanmamıştır. Ayrıca çalışmasında Sadberk Hanım müzesindeki Anonim
Surnâme’den de faydalanılmamıştır.
1836 Sur-ı hümâyûnu üzerine yapılan bir başka çalışma ise Yüksel Aktaş
Baycar tarafından yapılan Yüksek Lisans tezidir.31 Tezde, Arslan’ın çalışmasıyla
benzer bir yol izlenmiştir. 1836 Sûr-ı Hümâyûnu’nu anlatan Surnâme-i Lebib’in
transkripsiyonu yapılmış, Lebib Efendi’nin hayatıyla ilgili verilen bilgilerde
vesikalardan yaralanılmış fakat sultanın düğünü ve şehzadelerin sünnet düğünleriyle
ilgili arşiv vesikası kullanılmamıştır. Surnâme-i Lebib’e dayanarak düğünün özeti
yapılmış,
düğünden
bahseden
diğer
kaynaklardan
haber
verilmiş
ancak
karşılaştırmalı bir değerlendirmede bulunulmamıştır. Hem Arslan hem de Aktaş
çalışmalarında sûr-ı hümâyûnun siyasi, ekonomik, toplumsal ve kültürel etkileri ve
sonuçlarına değinmemişlerdir.
Çalışmamızın ikinci bölümünde 1836 Sûr-ı Hümâyûnunun siyasi ve
ekonomik hayata etkileri, üçüncü bölümünde ise toplumsal ve kültürel hayata
tesirleri ele alınmıştır. 1836 Sûr-ı Hümâyûnu’nun Sultan II. Mahmud’un çocuklarının
düğünlerinin yapıldığı bir şenlik olmakla birlikte;
yapıldığı dönemin siyasi,
ekonomik, kültürel ve toplumsal hayatına yansımalarının olup olmadığını eğer
doğrudan bir tesiri var ise bunların hangi alanlarda ve ne şekilde olduğunu tespite
boşluktan sonra varak 77b’den itibaren yazının karakterinin değiştiği hemen fark edilmektedir ve
ayrıca anlatılan olaylar daha sonraki tarihleri işaret etmektedir.
31
Yüksel Baycar Aktaş, “II. Mahmud’un Kızı Mihrimah Sultan’ın Sur-ı Hümâyûnu”, İstanbul
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi,
İstanbul, 2006.
11
çalışacağız. 1836 Sûr-ı hümâyunu’nun daha eski tarihlerde yapılan sûr-ı
hümâyunlarla benzerlikleri ve farklıkları çalışmamızın yöntemini belirlemiştir. Bu
çalışmada Mihrimah Sultan’ın düğünü ile Şehzade Abdülmecid ve Abdülaziz
Efendilerin sünnet düğünlerinin anlatımına yer verilmesine rağmen asıl hedef olarak
1836 Sûr-ı Hümâyûnu’nun Osmanlı Devleti’nin siyasi, ekonomik, kültürel ve
toplumsal tarihindeki yerinin ve öneminin tespiti sağlanmaya çalışılmıştır.
Bu tezin hazırlanması sırasında, özellikle 1836 Sûr-ı Hümâyûnu’nun
bölümlerinin yazımında, öncelikle Başbakanlık Osmanlı Arşivi’ndeki belgelerden ve
defterlerden yararlanılmıştır. Düğünün anlatımında dilin inceliklerinin kullanıldığı,
olayların
ve durumların aktarımındaki derinliğinden dolayı surnâmelerden
faydalanılmıştır. Arslan’ın Osmanlı Düğünleri ve Şenlikleri 4-5. ciltte bulunan ve
Aktaş’ın tezinin ek kısmında bulunan Surnâme-i Lebib transkripsiyonlarından
karşılaştırmalar yapılarak yararlanılmıştır. Yine Arslan tarafından transkripsiyonu
yapılan Hızır Surnâmesi’nden ve Sadberk Hanım müzesinde bulunan ve
transkripsiyonu yapılmamış olan Ananonim Surnâme’den faydalanılmıştır.
Bu tez ele alınış yönüyle 1836 Sûr-ı Hümâyûnu üzerine yapılmış diğer
çalışmalardan farklılıklar göstermektedir. İlk olarak bu tez ile Mehmet Arslan
tarafından transkripsiyonu ve değerlendirilmesi yapılan Surnâme-i Lebib ve Hızır
Surnâmesi ile Yüksel Baycar Aktaş’ın yine Surnâme-i Lebib üzerinden hareketle
hazırladığı tezde üzerinde durulmayan konular ele alınnıştır. Evlenme ve sünnet
düğünüyle ilgili Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde sayıları yüzü bulan belge,
surnâmelerdeki, kroniklerdeki, hatıratlardaki ve Takvim-i Vekayi’deki bilgilerden
yararlanarak 1836 Sur-ı Hümâyûnu’nun Osmanlı siyasi, ekonomik, kültürel ve
toplumsal hayatına tesirlerinin tespitine çalışılacaktır. Her iki çalışmada da dönemin
siyasi ve ekonomik gelişmelerine değinilmemiştir. Sûrnâmelerin içeriği ve
müellifleri hakkında bilgi verilmesine rağmen Sultan II. Mahmud’un ülkesinin zor
zamanlar geçirdiği bir dönemde büyük bir şenlik tertip etmesinin nedenleri ve
sonuçları sorgulanmamıştır. 1836 Sûr-ı hümâyunun şenlik boyutunun dışında, siyaset
ve şenlik ilişkisi açısından ele alınması çalışmamızı diğer çalışmalardan
ayırmaktadır.
12
Sûr-ı hümâyûnun tertibinden az evvel Osmanlı Devleti, Rusya ile büyük bir
savaş yapmış ve mağlup olmuştur. Osmanlı-Rus harbinin neticesinde Osmanlı
tebaası olan Yunanlılar, Avrupalı devletlerin de desteğiyle bağımsızlıklarını ilan
ederek Osmanlı’dan ayrılmışlardır. Bu gelişmelerden bir süre sonra Osmanlı’nın
Kuzey Afrika’daki önemli topraklarından biri olan Cezayir’i Fransa işgal etmiştir.
Sultan II. Mahmud dış politikada bunlarla uğraşırken Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa
İsyan etmiş ve Kütahya’ya kadar gelmiştir. Kendi valisine bile söz geçiremeyecek
duruma düşen Osmanlı Devleti, valisi ile yaptığı antlaşmada bile yabancı devletlerin
arabuluculuk görevini üstlenmesine ses edemez hale gelmiştir. Diğer taraftan yapılan
antlaşmaya itimat etmeyen Sultan II. Mahmud, Mısır valisine karşı ezeli düşmanı
Rusya ile Hünkariskelesi Antlaşması’nı imzalamak zorunda kalmıştır. Fransa’nın
1798’de Mısır’ı işgali sonrasında Osmanlı Devleti ile ittifak antlaşması imzalayan
Rusya ve İngiltere’nin boğazlardan geçişle ilgili imtiyazlar elde etmişlerdi.32
Boğazlar uluslararası antlaşmalarda zikredilmesinin üzerinden bir müddet sonra
Hünkariskelesi Antlaşması ile bu imtiyazlarda daha fazlası Rusya’ya lehine
verilmişti. Bu durum ilerleyen dönemlerde Osmanlı uğraşmak zorunda kaldığı en
önemli sorunlardan birini “Boğazlar Sorunu’nu” doğurmuştur. Bir taraftan yaşanan
siyasi ve askeri gelişmeler diğer taraftan devletin ayakta kalabilmesi için yapılan
köklü ıslahatlar ve ülke ekonomisinin oldukça kötü olması, Osmanlı Devleti’nin
içinde bulunduğu müşkül durumu arttırmıştır. Halkın moralin bozuk olduğu, geçim
sıkıntılarının hat safhada yaşandığı bir dönemde Sultan II. Mahmud’un 1836 Sûr-ı
Hümâyûnu’nu tertip ettirmesinin bir çok gayesinin olması muhtemeldir. Daha önceki
çalışmalarda bu durumlara hiç değinilmemiştir.
Törenlerin, eğlence ve şenliklerin siyasi, ekonomik, kültürel ve sosyal
işlevleri üzerinde Metin And ve Özdemir Nutku kitaplarında genel ifadelerle
32
Osmanlı Devleti’nin toprağı olan Mısır’ın 1798’de Fransa tarafından işgalinin ardından,Osmanlı
Devleti Rusya ve İngiltere ile 21 Ocak 1799’da ittifak antlaşması imzalamıştır.Rusya Karadeniz’den
Boğazlar yoluyla Akdeniz’e gemi geçirebilme izni aldığı bu antlaşmadan bir süre sonra 23 Eylül
1805’te yeni bir antlaşmayla imtiyazlarını arttırmıştır.Bu durumdan rahatsız olan İngiltere’nin
baskıları neticesinde 5 Ocak 1809 tarihinde imzalanan Kale-i Sultaniye Antlaşmasıyla Boğazlar’dan
geçiş konusunda düzenleme yapma yetkisi Osmanlı’nın tekelinden alınarak ikili antlaşmalara
bağlanmıştır.Böylelikle Boğazlar konusu uluslararası bir statü kazanma yönünde Osmanlı aleyhine
değişmiştir. Kemal Beydilli, “Küçük Kaynarca'dan Yıkılışa", Osmanlı Devleti Tarihi,
C.I,İstanbul,1999, s.77. Ayrıca bkz. Rıfat Uçarol, "Küçük Kaynarca Antlaşması'ndan 1839'a kadar
Osmanlı İmparatorluğu", Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, C.XI, İstanbul 1989, s.181.
13
değinmiş33, Ebru Baykal’a ait Osmanlı’da Törenler adlı basılmamış yüksek lisans
tezinde ise törenlerin siyasi, ekonomik, kültürel, toplumsal alanda birleştirici
yönlerinin olduğu tekraren vurgulanmıştır.34 Osmanlı Devleti’nin son asrında büyük
bir sur-ı hümâyûn tertip edilmesinin sadece evlenme ve sünnet düğününün icrası
amacıyla yapılmış olması muhtemel gözükmüyor. Bunun delili olarak da, 1836 Sur-ı
hümâyûn’dan önceki ilk büyük şenliğin 116 yıl önce yapılmış olması ve geçen bu
süre içerisinde ve 1836’daki şenlikten sonra da 1922’ye kadar çok sayıda sultan
evlenmesi ve şehzade sünneti gerçekleştirildiği halde büyük bir şenlik tertip
edilmemesi olarak görülebilir. Şenliğin yapıldığı dönemin, siyasi, askeri, ekonomik
ve toplumsal yapısını göz önüne aldığımızda yapılan şenlikten Osmanlı padişahı
Sultan II. Mahmud’un siyasi, askeri, ekonomik ve toplumsal beklentiler içinde
olduğunu söylememiz yanlış olmaz. Bilakis arşiv vesikaları ve sur-ı hümâyûnu
anlatan ana kaynaklardaki bilgiler bu savımızı destekliyor. Buradan hareketle
törenlerin, şenlik ve eğlencelerin siyasi, ekonomik, kültürel ve toplumsal işlevlerini
somut bir örnekle yani 1836 Sûr-ı Hümâyunu üzerinden hareketle ortaya konmaya
çalışılacaktır. Böylelikle Osmanlı Devleti’nin buhranlı bir döneminde Sultan II.
Mahmud’un büyük şenlikler tertip ederek kızını evlendirmesi ve oğullarının sünnet
düğününü yapmasının ardındaki beklentilerin ne olduğunu görebileceğiz.
Tezin birinci bölümünde 1836 Sûr-ı Hümâyunu’nun evlenme ve sünnet
düğünleri ele alınacaktır. Birinci bölümün birinci kısmında Mihrimah Sultan’ın
Bahr-ı Sefid Boğazı Muhafızı Ferik Mehmed Paşa ile olan düğünün yapılması,
düğüne davet edilenler, yapılan şenlikler, yabancı elçilerin düğüne teşrifleri, dağıtılan
ihsanlar, hediyeler ve rütbe tevcihleri gibi sultan düğününün sınırları içerisinde
yaşanan gelişmeleri ele almaya çalışacağız.
Birinci bölümün ikinci kısmında ise; 1836 Sur-ı Hümâyûnu’nun ikinci
evresini oluşturan şehzadelerin sur-ı hitanları ele alınacaktır. Sur-ı Hitan’a karar
verilmesi, icrası için yapılan hazırlıklar, vakt-i muhtarın tayini, şehzade sünnetlerinin
33
Bkz. Metin And, 40 Gün 40 Gece Osmanlı Düğünleri Şenlikleri Geçit Alayları, İstanbul, Yapı
Kredi Yayınları, 2000. ; Özdemir Nutku, “II. Mahmut Döneminde Düzenlenen Önemli Şenlikler”,
VIII. Türk Tarih Kongresi, Bildiriler, C. III, Ankara, 1983. vd.
34
Ebru Baykal, “Osmanlı’da Törenler”, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış
Yüksek Lisans Tezi, Edirne, 2008, s.10
14
yapılması, sünnete davet olunanlar, yapılan şenlikler ve rütbe tevcihleri ve atiye ve
ihsanların dağıtımı gibi konular ele alınacaktır.
Tezin ikinci bölümünde ise örneklerden hareketle sur-ı hümayunların siyasi
işlevleri üzerinde durulacaktır.1836 Sur-
hümayunun siyasi hayata etkisinin ele
alınacağı ikinci bölümün birinci kısmı tezin ana temalarından birini oluşturmaktadır.
Osmanlı Devleti’nin buhranlı bir döneminden uzun yıllar yapılmamış bir geleneğin
yeniden canlandırılmasının, askeri, siyasi ve ekonomik anlamda zor şartların
yaşandığı bir dönemde masraflı bir sur-ı hümayuna ihtiyaç duyulmasının nedenleri
ve sonuçlarını ise ikinci bölümün ikinci kısmında ele alınacaktır.
1836 Sûr-ı Hümâyunu’nun kültürel hayattaki yeri ve tesiri, sosyal
bütünleşmeye katkısının irdelenmesi ise tezin üçüncü bölümünü oluşturmaktadır.
İnsanların tarih boyunca bir arada yaşamalarının neticesinde meydana gelmiş olan
kültür öğelerinin; törenler, şenlikler ve eğlenceler yoluyla yaşatılması kardeşlik
duygularının oluşmasında etkili olmuştur. Milli kültür unsurlarının ön plana
çıkarılması düşüncesinin Fransız İhtilali neticesinde yaygınlaşması çok uluslu
devletler için tehdit haline gelmiştir. Osmanlı Devleti sınırları içindeki milletlerde de
milliyetçilik anlayışının yaygınlaşması, devletin bekası için tehdit oluşturmaya
başlamıştır. Sultan II. Mahmud döneminde Osmanlı coğrafyasında yaşanması
muhtemel milli içerikli ayaklanmaların doğurabileceği olumsuzluklara karşı
birleştirici ve bütünleştirici etkinliklerin yapılması,
kültürel öğelerin sergilenmesi
kardeşlik duygularını pekiştirmiştir denilebilir. Osmanlı toplumunda kardeşlik
duygularının pekiştirilmesinde 1836 Sûr-ı hümâyununun ne derece etkili olduğunu
ortaya çıkarmaya çalışacağız.
Sonuç bölümünde ise 1836 Sûr-ı Hümâyunun genel bir değerlendirmesi
yapıldıktan sonra Osmanlı toplumu ve kültürü üzerine etkileri ortaya konulmaya
çalışılacaktır. Sultan II. Mahmud’un emriyle tertip edilen 1836 Sûr-ı hümâyunun
sadece düğünden ibaret olmadığını siyasi, ekonomik ve kültürel hayata etkisi ele
alınarak çalışma sonlandırılacaktı.
15
1. BÖLÜM
A. MİHRİMAH SULTAN İLE BAHR-I SEFİD MUHAFIZI FERİK
MEHMED SAİD PAŞA’NIN DÜĞÜNÜ
A.1. DAMAT SEÇİMİ
Osmanlı padişahları harem ağalarının ya da valide sultanların beyanı üzere
kızlarının evlenme, oğullarının ise sünnet vaktinin geldiğinden haberdar olur ve
emirler vererek hazırlıkların yapılmasını buyururlardı. Devlete hizmet eden önemli
vezirlerden birisi seçilir ve padişahın onayıyla padişah kızlarından veya kız
kardeşlerinden biriyle evlendirilirdi. Padişah kızı ya da kız kardeşiyle evlenen kişi
şanslı sayılır ve saraya damat olduğu için saygı görürdü.1
Sultan II. Mahmud geleneklere bağlı kalarak çocuklarının düğünleriyle
yakından ilgilenmiştir. Kızı Saliha Sultan ile Halil Rıfat Paşa’nın 1834’te
evlenmelerini uygun görmüş ve kaidelere uygun olarak düğünleri yapılmıştır. Bu
düğün münasebetiyle İstanbul’da eğlenceler tertip edilmiştir.2 Sultan II. Mahmud,
kızı Mihrimah Sultan’ın3 evlenme çağına geldiğini öğrendikten sonra önceki kızı
1
M.Çağatay Uluçay, Padişahların Kadınları ve Kızları, Ankara, TTK, 1985, s.131.
Özdemir Nutku, “II. Mahmut Döneminde Düzenlenen Önemli Şenlikler”, VIII. Türk Tarih
Kongresi, Bildiriler, C. III, Ankara, 1983, s. 1658.
3
Uluçay, a.g.e., s.132. Sultan Mahmud’un Hoşyar Kadın’dan olan kızıdır. 4 Nisan 1814 tarihinde
dünyaya gelmiştir. Doğumu aynı yıl dünyaya gelen Şehzade Bayezid ve Şah Sultan ile birlikte
imparatorluğun tamamına duyurulmuştur. Evliliğinin akabinde kocasının babası Sultan II.Mahmud
tarafından Bursa’ya sürgün edilmesine üzülen Mihrimah Sultan babasından ricacı olarak eşinin tekrar
İstanbul’a dönmesini sağlamıştır. Bir süre sonra ise hastalanmıştır. Bir rivayete göre yakalandığı
verem hastalığından bir başka rivayete göre ise doğum sırasında vefat etmiştir (31 Ağustos 1838).
Mihrimah Sultan’ın doğum tarihi üzerinde ve ölümünün nasıl olduğu üzerine farklı görüşler vardır.
Mehmet Arslan Mihrimah Sultan’ın doğum tarihi olarak “1229 yılı şevval ayının 19’unda Perşembe
günü (4 Nisan 1814) doğdu” bilgisini verirken Aktaş, Mihrimah Sultan’nın doğum tarihini BOA.,
2
16
Saliha Sultan gibi onun da vezirlerinden münasip biriyle evlenmesini arzu etmiştir.
Karar alındığında, doğum tarihindeki ihtilafa rağmen, Mihrimah Sultan 24
yaşındadır.4 Mihrimah Sultan’ın evlendirilmesi kararı alındıktan sonra padişahın
emriyle damat adayı olarak belirlenen devletlilerin isimleri kâğıtlara yazılmış ve kura
çekilmiştir.5 Çekilen kuranın neticesinde Mehmed Said Paşa6 damat olmaya hak
kazanmıştır.7 Mehmed Said Paşa Asakir-i Hassa-i Şahane ferikliği görevine
getirilmiş daha sonra kendisine Bahr-i Sefid Muhafızlığı görevi verilmiş ve Biga
Sancağı tevcih edilmiştir.
HAT, 41783 numaralı hatt-ı hümâyûna dayandırarak 29 Cemaziyelevvel 1227 (10 Haziran 1812)
olarak verir. Fakat Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde yaptığımız taramada Mihrimah Sultan’ın
doğumuyla ilgili bu belgeye ulaşamadık. Bkz. Mehmet Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve
Şenlikleri, IV, İstanbul, Sarayburnu Kitaplığı, 2008, s.14. Aktaş, “II. Mahmud’un Kızı Mihrimah
Sultan’ın Sur-ı Hümâyûnu”, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yakınçağ Tarihi
Anabilim Dalı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2006, s.21. Mihrimah Sultan’ın
hastalanarak ya da doğum sırasında öldüğü konusunda da netlik bulunmamaktadır. Konu üzerine tez
hazırlayan Aktaş, Çağatay Uluçay’ın Padişahların Kadınları ve Kızları adlı çalışmasını esas almış ve
hastalanarak öldüğünü belirtmiştir. Mehmet Arslan ise bu durumla ilgili iki farklı rivayetin olduğunu
belirterek üzerinde durmamıştır. Bkz. Uluçay, Padişahların Kadınları ve Kızları, s.132. İlber Ortaylı
ise Mihrimah Sultan’ın evliliğinden bir buçuk yıl sonra doğum esnasında öldüğünü belirtmektedir.
Bkz. İlber Ortaylı, Osmanlı Sarayında Hayat, İstanbul, Yitik Hazine Yayınları, 2008, s.118.
4
Damadın doğum tarihi hakkında kesin bir bilgi olmadığı için kaç yaşında saraya damat olduğu
bilinmemektedir. Bununla birlikte 1822’de Enderun’a kabul edildiği düşünüldüğünde Mihrimah
Sultan ile aralarındaki yaş farkının 10-15 yaş civarında olduğu söylenebilir. Bkz. BOA., HAT, 41783.
naklen; Aktaş, “II. Mahmud’un Kızı Mihrimah Sultan’ın Sur-ı Hümâyûnu”, s.20.
5
Miss Pardoe, damadın kura ile seçimi hakkında damat adaylarının isimlerinin yazılı olduğu
kâğıtların bulunduğu bir kutudan Sultan II. Mahmud’un dua ettikten sonra bir isim çektiğini ve
kuranın Mehmed Said Paşa’ya denk geldiğini belirtmiştir. Bu konuyla ilgili surnâmelerde bilgi
bulunmamaktadır. Pardoe bu kura işleminin “Perde-i Şerife-i Hazret-i Nebeviyye Odası’nda”
yapıldığını yazmasına rağmen yaptığımız araştırmalarda Topkapı Sarayı’nda bu isimde bir odanın
varlığına dair bir bilgiye ulaşamadık.
6
Mehmed Said Paşa, Bursa’da dünyaya gelmiştir. Dayısının delaletiyle 1822 yılında Enderun’a
girmiş ve kısa sürede zekâsı, iktidarı ve temiz ahlakı nedeniyle sivrilmiş ve dikkatleri üzerine
toplamıştır. 1826’da mabeynci,1827’de başçukadarlık görevine getirilmiştir.1832 yılında kısa
süreliğine Anadolu’ya süvari mirlivalığı ihsanıyla gönderilen Mehmed Said Paşa, 1834’de ferik
payesiyle Çanakkale Boğazı Muhafızlığı görevine tayin edilmiştir. Bahr-ı Sefid Boğazı Muhafızı
olduktan bir süre sonra kendisine Biga Sancağı tevcih edilmiş ve paşa ünvanı almıştır. 6 Nisan
1836’da Sultan II. Mahmud’un kızı Mihrimah Sultan ile nikâhları kıyılmış ve saraya damat olmuştur.
Damat olduktan sonra Asakir-i Mansure-i Şahane Müşirliği rütbesine terfi ettirilmiştir. 11 Muharrem
1252 ( 28 Nisan 1836) tarihinde Dolmabahçe’de müthiş bir düğünle Mihrimah Sultan ile evlenmiştir.
Daha sonraki yıllarda Anadolu Seraskeri, Rumeli Seraskeri ve Ticaret Nazır’lığı gibi görevlerde
bulundu.1845’te Mecalis-i Aliyye’ye memur tayin edilen Mehmed Said Paşa daha sonra tekrar
seraskerliğe getirilmiştir. Sinop, Edirne ve Şam valiliği görevlerini yürütmüştür. 1869 yılına
gelindiğinde vefat etmiştir. Cenazesi Üsküdar Nasuhi Tekkesi haziresine defnedilmiştir. Mehmed Said
Paşa’nın kısa biyografisi için; Bkz. Mehmed Süreyya, Sicil-i Osmanî, III, Dersaadet, Matbaa-i
Amire,1308, s.47.; Ayrıca bkz., Yüksel Çelik, Şeyhü’l Vüzerâ Koca Hüsrev Paşa/ II.Mahmud
Devrinin Perde Arkası, Ankara, TTK, 2013, s. 421.; Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve
Şenlikleri, C. 4-5, s.17. ; Aktaş, a.g.e., s.20.
7
Mehmed Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, İstanbul Ünivesitesi Yazma Eserler Kütüphanesi, TY.
nu: 6097, vr. 6a.
17
Mehmed Said Paşa’nın padişaha damat adayı olarak belirlendiğinin haber
verilmesi
görevi
Mabeyn-i
Hümayun
hûddâmından
Cemil
Bey
görevlendirilmiştir.1836 senesi Şubat ayının başında Cemil Bey, Mehmed Said
Paşa’nın damat seçildiğini belirten pusulayı vapurla gittiği Çanakkale’de Mehmed
Said Paşa’ya iletmiş ve birlikte İstanbul’a dönmüştür. Mehmed Said Paşa’nın
İstanbul’da geçici ikametgâhı olarak Sultan Abdülhamid türbesi yakınlarında
bulunan Saray-ı Hümayun Kethüdası merhum Ebubekir Efendi’nin konağı
belirlenmiş ve paşa bu konağa yerleştirilmiştir.8 Mehmed Said Paşa İstanbul’a
gelişinin hemen sonrasında Serasker Paşa’nın refakatiyle Mabeyn-i Hümayuna
gelmiş ve burada kendisine vezirlik rütbesi verilmiştir. Aynı anda yukarıda da
bahsedildiği üzere Asakir-i Mansure-i Şahane Müşirliği’ne terfi ettirilmiş ve resmen
damat olduğu ilan edilmiştir (28 Şubat 1836).9 Mehmed Said Paşa’nın padişaha
damat olduğunun nişanesi olarak yakası al üzerine işleme sırmalı harvani giydirilmiş
ve müşirlik rütbesine terfisinden mütevellit pırlanta ile süslü bir adet nişan ihsan
edilmiştir.10
A.2. DÜĞÜN HAZIRLIKLARI, NİKÂH MERASİMİ VE NİŞAN
ALAYI
Damat adayının belirlenmesinin hemen akabinde padişah tarafından yapılacak
düğünün aşamalarının tespitinin ve hazırlıkların yapılması hususu üzerine hatt-ı
hümâyûn ilanı kaide olduğundan Sultan Mahmud da bu kaideye uymuştur.
Müneccimbaşından gelen zayiçeye11 uygun olarak, kızı Mihrimah Sultan ile Bahr-i
Sefid Boğazı Muhafızı Mehmed Said Paşa’nın nikâh akdinin yapılmasını, nikâhtan
8
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 6b.; Ayrıca bkz. Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve
Şenlikleri, C.4-5, s.63.
9
Lebib Efendi, a.g.e., vr.7a.; Ayrıca bkz. Anonim Surnâme, Sadberk Hanım Müzesi, Y.nr. 626,
vr.3a-3b. Arslan, a.g.e., s. 63.
10
Lebib Efendi, a.g.e., vr.7a. ; Ayrıca bkz. Anonim Surnâme, vr. 3b. ; Arslan, a.g.e., s.63.
11
Belirli zamanlarda yıldızların vakit ve hey’etleri ile durumlarını gösteren yıldızlar dairesine verilen
isimdir. Müneccimler bununla eşref saatini seçtikleri gibi üfürükçüler de hastalıkların nev’ini tayin
ederlerdi. M.Zeki Pakalın, Osmanlı Tarihi Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C.3, İstanbul, MEB,
1983, s.648-649.
18
sonra düğün şenliklerinin yapılmasını ve düğünün hemen ardından ise Şehzade
Abdülmecid ve Şehzade Abdülaziz efendilerin sünnet düğünlerinin yapılmasını
emreden hatt-ı hümayun hazırlanmıştır.12
Hatt-ı hümayun aynı gün alaturka saat ile saat 3 (8.30)’te Kurena-yı Hassa-i
Hazret-i Tâcîdârî’den Vassaf Beyefendi Babıâli’ye götürmüştür. Burada Vassaf
Beyefendiyi, Tezkire-i Evvel Akif Efendi, Tezkire-i Sâni İsmail Efendi, Mektûbî
Şerif Bey, Divan-ı Hümayun beylikçisi vekili Sârim Efendi, Âmedi-i Divân-ı
Hümayun vekili Rif’at Bey, Nezaret-i Umûr-ı Mülkiyye kâtibi Nasır Efendi, Divân-ı
Hümayun tercümanı Tecelli Efendi, Umur-ı Hariciye kisedarı Şihab Efendi ve diğer
bazı resmi görevliler karşılamıştır.13 Vassaf Beyefendi, Mülkiye Nâzırı Mehmed Said
Pertev Efendi Bab-ı âli’de olmadığı için, kendisini karşılayan Hariciye Nâzırı Akif
Efendi ile birlikte getirdiği hatt-ı hümâyûnu sadrazama sunmuştur. Alkış
merasiminin ardından Vassaf Beyefendi, hatt-ı hümâyûnu orada bulunanların
huzurunda yüksek sesle okumuştur.14
12
Osmanlı Devleti’nde padişah cülûsu, veladet (doğum), harp ilanı, ordunun hareketi, sadrazamlara
mühür verilmesi, denize gemi indirilmesi, sultan düğünü vs. hadiseler birinci ve ikinci müneccimlerin
tertip ettikleri zayiçe üzerine bir eşref saati tespitiyle o saat ve o dakika icra olunurdu; bunu devlet
ricali de kendi talihlerinin iyi gitmesi için uygularlardı. Bundan dolayı müneccimlik Osmanlı
Devleti’nde mühim bir görev olarak kabul edilmiştir. Osmanlı padişahları içerisinde bu geleneğe pek
itibar etmeyen şahıs I.Abdülhamid ve III. Selim olmuştur. Müneccimbaşıların bir başka görevi ise
takvim düzenlemektir. Bkz. İ.Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Saray Teşkilatı, Ankara, TTK, 1988,
s.369-372.
13
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr.8a-8b.; Ayrıca bkz. Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve
Şenlikleri, s.64. ; Anonim Surnâme, vr. 3b.
14
“Benim vezîrim; bi-tevfîkihî teâlâ sünnet-i seniyye-i hazret-i nebeviyye üzere kerîme-i
muhteremem Mihrimâh Sultân'ı bu def‘a Asâkir-i Mansûre-i Şâhânem müşîri nasb ve ta‘yîn
eylediğim Bahr-i Sefîd Boğazı Muhâfız-ı sâbık Mehmed Sa‘îd Paşa'ya tezvîc ve tenkîh itmekliği
ve müşarun-ileyhin yerine dahî Asâkir-i Mansûrem feriklerinden Mehmed Vâsıf Paşa'nın boğaz-ı
mezkûr muhâfızlığı ile Biga sancağının uhdesine tevcîh olunmasını ind-i şâhânemde tensîb
eyledim ve inşaallah-ı te‘âlâ bu günlerde bir vakt-i mes‘ûd ihtiyârıyla akd-i nikâh resminin ve
ba‘dehu ibtidâ-yı Muharrem'de Beşiktaş Saray-ı Hümâyûnu'mda sûr-ı hümâyûnumuz merâsimi
ve evâhir-i Muharrem'de Sa‘dâbâd Saray-ı Hümâyûnu'mda mahdûmlarım Abdülmecîd ve
Abdülazîz efendilerin hitân cemiyetleri resminin icrâsını irâde ve tasvîb eylemiş olduğumdan bilûtfihî te‘âlâ vakti hulûlünde icrâlarınaibtidâr olunur. Müşîr-i müşarun-ileyh zâtında sâdık ve redd
u inkâr ve kendü tertîb-kerde-i şâhânem olduğundan tahsîl-i rızâ-yı şahânemde olarak nice
hidemât-ı mebrûreye muvaffak olması eltâf-ı celîle-i sübhâniyeden me’mûl iderim. Sen ser‘asker
paşa ile gerek akd-i nikâh resminin ve gerek ândan sonra icrâ olunacak iki sûr-ı hümâyûnum
merâsiminin tertîbini müzâkere iderek iktizâ iden husûsâtı bundan böyle taraf-ı hümâyûnuma arz
ve istîzân edesin bir de müşîr-i müşârünileyh emsâli misillü Mansûre Hazine-i Âmire'mizden maaş
tahsîsi dahî lâzımeden olmağla âna göre tanzîm ve Ferîk Mehmed Vâsıf Paşa'nın dahî tevcîhini olvechile icrâ ve i‘lân eyleyesin hemân Rabbim-teâlâ hazretleri habîb-i ekremî efendim hürmetine bu
sûr-ı hümâyûnumuzu yümn-i vâsi‘âda makrûn ve sâye-i şâhânemizde kâffe-i ibâdı mesrûrü'l-hâl
eyleye. Âmin be-câh-ı seyyidü'l-mürselîn.” Takvim-i Vekayi, def’a 124, 19. Za, 1251. Ayrıca
Bkz. Lebib Efendi, a.g.e., vr.9b.; Anonim Surnâme,vr.3b.
19
Vassaf Beyefendi’nin hatt-ı hümayunu15 okumasının akabinde Nakşî
Tarikatı’ndan Çarşamba Pazarı’nda bulunan Murad Molla Hankâhı Şeyhi Seyyid
Mehmed Murad Efendi, bütün bu hususların hayırla sonuçlanması amacıyla dua
etmişler ve hazır bulunan kişiler ise hep birlikte duaya âmin demişlerdir. Vassaf
Beyefendi duanın ardından rütbelerine uygun olarak yakası sırmalı mor harvani ve
dua eden şeyh efendiye de a‘la derecede güzel ferace giydirilmiş; sonra kahve, şerbet
ve duhan merasimi icra edilmiş ve padişahın hatt-ı hümâyûna cevap niteliğinde telhis
yazılarak Vassaf Beyefendi’ye verilmiştir.16
Hatt-ı hümayunun sadrazam huzurunda okunup cevabî telhisin yazıldığı gün
saat 5’te yeni damat Mehmed Said Paşa yanında, serasker paşa, Müşir-i Asakir-i
Hassa Ahmed Fevzi Paşa, Mihrimah Sultan’ın kethüdası Sa’ib Efendi, bir tabur
piyade asâkir-i mansûre ve mükemmel mızıka takımıyla çok miktarda kavas ve
çavuştan oluşan bir alay olduğu halde Babıâli’ye gitmiş, arz odasının kapısında
sadrazam ile görüşmüş ve onun izniyle odaya girip kendilerine ayrılan yerlere
oturmuşlar. Tebrik ve tehniyet merasiminin ardından Teşrifatî Beyefendi’nin
gösterdiği yol doğrultusunda Damat Mehmed Said Paşa ve beraberindekiler önce
Bab-ı hazret-i fetva-penahîye daha sonrada Bab-ı Seraskeri’ye gitmişler ve burada da
gerekli törenler yapılarak damat paşanın eteği öpülüp teşekkür ve tehniyet merasimi
tamamlandıktan sonra herkes konaklarına dağılmıştır.
Sultan II. Mahmud’un Vassaf Beyefendi aracılığıyla Babıâli’ye gönderdiği
hatt-ı hümayundan bir gün sonra sadrazam tarafından bir tezkire yazılarak Vassaf
Beyefendi, maiyetindeki adamları ve hatt-ı hümayunun okunmasının ardından dua
eden Murad Molla Hankahı Şeyhi Seyyid Mehmed Murad Efendi ve müritlerine çok
miktarda atiyyeler gönderilmiş ve gönülleri alınmıştır. Padişahın gönderdiği
fermandan anlaşıldığı üzere, damat olarak seçilen ve İstanbul’a gelen Mehmed Said
Paşa’dan boşalan Bahr-i Sefid Boğazı Muhafızı görevi ihmal edilmemiş ve hemen
ferik Mehmed Vasıf Paşa tayin edilmiştir. Yine damat paşanın harcamalar için
15
Takvim-i Vekayi, def’a 124, 19. Za, 1251. Ayrıca Bkz. Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 9b.;
Anonim Surnâme, vr. 3b.
16
Lebib Efendi, a.g.e., vr. 9b. ; Ayrıca bkz. Takvim-i Vekayi, def’a 124, 19. Za, 1251. ; Arslan,
Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri, s. 66.
20
ihtiyaç
duyacağı
miktarlar
göz
önünde
bulundurularak
maaş
tahsisinde
bulunulmuştur.
Padişahın emri doğrultusunda 1251 senesi Zilhicce ayının dokuzuncu
Perşembe günü (6 Nisan 1836) saat 9’da nikâh merasiminin yapılması
kararlaştırılmıştı.17 Nikâh merasiminden iki saat önce Dârüssaadetü’ş-şerife Ağası
Abdullah Ağa davetlilere bir tezkire göndererek nikâhın ne zaman ve nerede icra
olunacağını bildirmişti.18 Davetliler perşembe günü sabahın erken saatlerinde
kendilerine tezkire ile bildirilen saatte Hırka-i Şerif Odası civarında bulunan Hazine-i
hümâyûn Kethüdası Sadık Ağa’nın dairesine gelmiş ve bir müddet burada
dinlendikten sonra nikâhın yapılacağı mekâna yani Bürde-i Şerife Dairesine saat
12’de toplu olarak geçmişlerdi.
Nikâh için davet edilen heyet içerisinde; nikâhı kıyacak olan Şeyhülislam
Mekki-zade Mustafa Asım Efendi, Sadrazam Mehmed Ra’uf Paşa, Mihrimah
Sultan’ın vekili Dârüssaadetü’ş-şerife Ağası Abdullah Ağa, Harem-i
hümâyûn
ağalarından Osman Ağa, Mehmed Said Paşa’nın vekili Serasker Paşa ve şahitler
olarak ise Damat Halil Rıfat Paşa, Ahmed Fevzi Paşa, Umur-ı Mülkiye Nâzırı
Mehmed Said Pertev Paşa, Ser-havası Mukarrebinden Rıza Beyefendi, Hazine-i
hümâyûn kethüdası ağa, Mihrimah Sultan’ın kethüdası Sa’ib Efendi, Teşrifati
Efendi, Müneccimbaşı Efendi, Ayasofya-i Kebir Camii Şeyhi Yusuf Efendi, Ebu
Eyyub-ı Ensari Camii imam-ı evveli ve aynı zamanda Sultan Ahmed Camii vaizi
olan Abdullah Efendi bulunuyordu. Özellikle nikâhın hayırlara vesile olması
amacıyla Ayasofya-i Kebir Camii Şeyhi Yusuf Efendi, Ebu Eyyub-ı Ensârî Camii
17
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr.10b. ; Ayrıca bkz. Arslan, a.g.e, s.68.; Anonim Surnâme, vr.
6b.
18
BOA., HAT., 1597/76.; BOA., HAT., 485/23812. Mihrimah Sultan’ın düğünün yapılmasına karar
verilmesinin ardından nikâh, evlenme ve sünnet düğünlerinin hayırlı bir vakitte yapılması amacıyla
müneccimbaşından vakt-i muhtarın tayini belirlenmesi hususunda ferman yazılmış ve akabinde
müneccimbaşının hazırladığı zayiçeler padişaha bildirilmiştir. BOA., HAT., 485/23812. numaralı
arşiv vesikasından anlaşıldığı üzere padişah tarafından görevlendirilen Vassaf Beyefendi,
müneccimbaşı tarafından belirlenen vakt-i muhtarın bildirilmesiyle görevlendirilmiştir. Vakt-i
muhtarın belirlenmesi konusunda Safer ve Muharrem aylarından birinin belirlenmesi üzerinde
durulmasına rağmen Safer aynın yaz aylarına denk geleceğinden sıcak havanın tesirinden dolayı
düğünün Muharrem ayı içerisinde yapılmasını fakat Muharrem ayının da 10. gününden sonraya
alınması gerektiğine karar verildiğini göstermektedir. Ayrıca bu belgenin devamında düğüne davet
edilecekler için Serasker Paşa’nın davetnameleri zamanında göndermesi konusunda emir verilmiştir.
21
imam-ı evveli ve aynı zamanda Sultan Ahmed Camii vaizi olan Abdullah Efendi’nin
duaları alınmak amacıyla davet edilmişlerdi.19
Davetliler nikâh merasimi için hazır olduklarında güllab ve buhur merasimi
tertiplenmiş, meclise iki adet büyük buhurdan konulmuştur. Bürde-i Şerife Odası’nın
kapıları kapanmış ve adet olduğu üzere Şeyhülislam Mekki-zade Mustafa Asım
Efendi, nikâh hutbesini okuyarak nikâh akdini yapmıştır. Nikâhın kıyılmasının
akabinde tarafların vekilleri arasında mihr-i mu‘accel ve mihr-i mü’eccel tespit
edilmiş, iki tarafın vekilinin belirlenen mihr-i mu‘accel ve mihr-i mü’eccel’i
kabullerinin ardından kapılar açılmıştır. Nikâhın kıyılmasının ardından Ayasofya-i
Kebir Camii Şeyhi Yusuf Efendi, Ebu Eyyub-ı Ensari Camii imam-ı evveli ve aynı
zamanda Sultan Ahmed Camii vaizi olan Abdullah Efendi dualar etmiş, duanın
akabinde Hırka-i Sa’adet’ten adab ile çıkılmış ve başka bir odaya geçilmiştir.20
Nikâh merasiminin ardından geçilen odada şerbet, güllab ve buhur
merasimleri yapılmış, davetlilere padişah tarafından çok değerli hediyeler
gönderilmiş ve hazine kethüdası ağa ve hazine vekili Abdullah Ağa aracılığıyla
davetlilere hediyeleri takdim edildikten sonra herkes kendi mahallerine dağılmıştır.21
Osmanlı Devleti’nde nişan alaylarının ve nikâh merasimlerinin tertibine önem
verilirdi. Bir nevi damat ile padişah kızlarının birbirlerini yakından görme ve tanıma
anlamına gelen nişan alayları önce yapılır, eğlenceler düzenlenir ve davetlilere
ziyafetler verilirdi. Bir süre sonra düğün yapılması aşamasına geçildiğinde ise nikâh
merasimi gerçekleştirilirdi. Fakat Mihrimah Sultan’ın nikâh akdi nişan alayından
önce tertip edilmiştir. Bu durumun meydana gelmesinin nedeni ise müneccimbaşının
nikâh için belirlediği hayırlı vaktin erken bir zamana denk gelmesiydi. Sultan II.
Mahmud, müneccimbaşından gelen zayiçeye uyarak nikâh akdinin daha önce
yapılmasını nişan alayının ise daha sonra icra edilmesini uygun bulmuştu.22
Belirlenen saat ve dakika geldiğinde nikâh akdi gerçekleştirilmiştir.
19
BOA., D.BŞM. SRH.d., 20608. ; Ayrıca Bkz. Takvim-i Vekayi, def’a 127, 29. Z. 1251.; Lebib
Efendi, Surnâme-i Lebib, vr.10b. ; Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri, s.67. ; Müellifi
Belli Olmayan, Anonim Surnâme, vr. 6b.
20
Lebib Efendi, a.g.e., vr.11b. ; Ayrıca Bkz. Arslan, a.g.e., s. 68., Anonim Surnâme, vr.7a.
21
Lebib Efendi, a.g.e., vr.12a. ; Ayrıca Bkz. Arslan, a.g.e.,, s. 68., Anonim Surnâme, vr.7a.
22
BOA., HAT., 485/23812.; BOA., HAT., 1597/76.
“ Düğünün yapılması konusunda dini hassasiyetlere özen gösterilmiştir. Düğünlerin mümkün mertebe
kandil gibi dini günlere getirilmesine özen gösterilmiştir. Dündar Alikılıç, İmparatorluk
22
Serasker Paşa, görevinin icabı nikâh akdinin ardından Bab-ı Seraskeri’ye
teşrif ederek nişan alayının tertibi göreviyle ilgilenmişti. İlk olarak Mehmed Said
Paşa tarafından Mihrimah Sultan’a iletilerek takdim edilmek üzere hazırlanmış olan
mihr-i mu‘accel, değerli mücevher takımları ve çok kıymetli, nefis eşyalardan oluşan
nişan takımı alayı düzenlenmiştir. 23
Nişan alayına mızıka takımı24, bir tabur asakir-i mansure askeri, yaya olarak
asakir-i mansure çavuşları, mülâzımları, yüzbaşıları, atlı olarak binbaşı ağalar,
asakir-i mansure alay eminleri, kaymakamları, mirayları, asakir-i hassa miralayları,
asakir-i mansure mirlivaları paşalar, asakir-i hassa mirlivaları paşalar, mansure ve
hassa ferikleri paşalar katılmışlardı.
Paşaların ve subayların ardından hademeler başlarının üzerinde taşıdıkları
şeker tablaları, Saksonyakari kâseler içinde şekerlemeler dolu tepsiler, lahuri şallar
ve muhtelif kumaşlar, valide sultan için hazırlanmış özel hediyeler, arabalarla taşınan
gümüşten yapılmış iki sanduka içerisinde ıtriyat ve buhurat, sonra gümüş tepsi
üzerinde gümüş sahanlar, muhtelif gümüş tepsiler üzerinde murassa’at, mücevherat
ve altın, gümüş, pırlanta zinet eşyaları, gümüş tepsiler içerisinde mihr-i mu’accel
geliyordu. Bunların arkasından ise Asakir-i Mansure çavuşları, Serasker Paşa, onları
takiben mızıka takımıyla bir tabur, asakir-i mansure’den oluşan alay, saat 4
sıralarında Bab-ı Seraskeri’den çıkarak Ayasofya Caddesi yolundan ilerleyerek yol
üzerindeki evler ve dükkânlardaki seyirciler ile yol kenarına dizilmiş kalabalık
seyirciler tarafından takip edilmiştir. Kalabalık seyirci gurupları nişan alayını
gördüklerinde tebrik ve maşallah sesleriyle dualarla saray-ı hümayuna varmıştır.
Saraya vardıklarında atlı olanlar orta kapıda atlarından inmiş, iki sıra dizilmişler ve
Seramonisi, Tarih Düşünce Kitapları Yayınları, İstanbul, s. 191. Fakat 1836 Sûr-ı hümâyununda
farklı bir durum meydana gelmiş ve yine dini hassasiyete dikkat edilerek Kerbela Matemi’nden dolayı
düğünün Muharrem ayının ilk on gününden sonra icra edilmesine karar verilmiştir. Bu durum
Şeyhülislam Mekkizade Mustafa Asım Efendi tarafından memnuniyetle karşılanmıştır. Bkz. BOA.,
HAT., 1597/76.
23
Miss Pardoe, nikâh törenin yapılacağını duyduktan sonra törenin yapılacağı yere yakın bir alanda
bir oda kiraladığını ve olayları takip ettiğini belirtiyor. Verdiği bilgilerin gerçekle neredeyse birebir
uyuşması, özellikle kapalı alanda yapılan nikâh merasimine katılanların isimleri, hal ve tavırlarına
kadar ayrıntılı bilgi vermesi, Miss Pardoe’nin törende bulunan birinden olayları duyup aktarmış
olması ihtimalini arttırıyor. M.Julıa Pardoe, 18.Yüzyılda İstanbul, Çev. Bedriye Şanda, İstanbul,
İnkılâp Kitabevi, 1997, s. 71-72.
24
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr.12b. ; Ayrıca bkz. Arslan, a.g.e, s.69.; Anonim Surnâme,
vr.7a.
23
nişan takımı defter-i teşrifat gereği Darüssaade ağasına teslim edilmiş ve Harem-i
hümayun ağalarına takdim edilmiştir.25
Nişan alayı sırasında değerli hediyeleri taşıyan Mehmed Said Paşa’nın dört
nefer gedikli ağalarına çok değerli kumaşlar, on nefer diğer ağalara külliyetli
ihsanlar, yüz yirmi nefer diğer ağalara da muhtelif atiyyeler verilerek memnun
edilmiş ve hayır duaları alınmıştır. Sultan II. Mahmud tarafından, damat paşaya
gönderilmesi adet olan “nişan yağlığı bohçası” Mihrimah Sultan’ın baş ağası Necib
Ağa aracılığıyla ve teşrifat halifesi efendi, üç nefer teşrifati yamakları ve kırk nefer
kavvasın delaletiyle Topkapı Sarayı’ndan çıkarılmıştır. Bunlar Bab-ı Askeriye
vardıklarında asakir-i mansure sağlı sollu dizilmiş, mızıkalar çalınmaya başlanmıştı.
Mehmed Said Paşa bohçayı getirenleri merdiven başında karşılamış, nişan
bohçasını Necib Ağa’nın elinden alıp saygıyla öptükten sonra yanlarında bulunan
yüksek bir yastığın üzerine yine saygılı bir şekilde yerleştirilmesini istemiştir. Daha
sonra kahve, çubuk, güllab ve buhur merasimi icra edilmiş ve Necib Ağa’ya
Mehmed Said Paşa tarafından muhtelif hediyeler verilmiş, ayrıca harvani giydirilmiş
ve güzel bir at verilmiştir. Yine adet olduğu üzere damat tarafından daha önceden
hazırlanmış olan bohça da Necib Ağa’ya teslim edilmiş, aynı yolla ve merasimle
saraya dönülmüştür.26 Böylece Mihrimah Sultan’ın nikâhı kıyılmış ve akabinde
Serasker Paşa ve Çavuşbaşı Necib Ağa’nın idaresinde nişan alayı tertip edilmiştir.
Mihrimah Sultan’ın Dolmabahçe’de yapılacak olan düğünü ile şehzadelerin
Sadabat’ta yapılacak olan sünnet merasimleri için, düğünün başlamasından bir hafta
önce her iki mekânda da düğün hazırlıkları tamamlanmıştır. Hazırlıkların
yapılmasıyla Serasker Paşa ve Divan-ı hümâyûn’da Çavuşbaşı olan Necib Efendi
ilgilenmiştir. Beşiktaş’taki Bayıldım Kasrı’nın eksikleri tamamlanmış ve Sadrazam
Mehmed Emin Paşa’ya tahsis edilmiştir.
Kasır renkli avizeler ve çeşitli kandillerle süslenmiştir. Ayrıca davet edilen
yüksek rütbeli müşirler ve ileri gelen ulema için kasrın içindeki diğer odaların tertip
ve düzeni intizam ile yapılmıştır. Düğüne katılacak davetlilerin teşrifat kaidelerine
uygun olarak karşılanması ve daha önceden belirlendiği üzere dinlenmeleri için
25
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr.13a. ; Ayrıca Bkz. Arslan, a.g.e, s. 69.; Anonim Surnâme, vr.
7b.
26
Lebib Efendi, a.g.e., vr.13b. ; Ayrıca Bkz. Arslan, a.g.e., s.70. Müellifi Belli Olmayan, a.g.e.,
vr.7b.
24
Matbah-ı Amire’ye tahsis olunan alanın önüne kadar ve aşağı meydanın zirvesine
kadar setler inşa edilmiş ve bu setlerin üzerine de düğüne gelecek olan davetliler için
çadırlar hazırlanmıştır. Ayrıca düğüne davet olunanların misafir edileceği obalar
kurulmuştur.27 Her bir obanın başında ise devletin ileri gelenlerinden biri bulunmuş
ve ev sahipliği yapmıştır. Düğün boyunca çadırlarında misafirleri ağırlayacak olan bu
kişilerin işlerinin çıkması veyahut dinlenmeye çekildikleri vakit, onların yerlerine
misafirlerle ilgilenmek ve ev sahipliği görevini yürütmek amacıyla birer kişi daha
yardımcı olmaları için görevlendirilmiştir. Bazı obalara ise yardımcı tayin
edilmemiştir.28
Tablo 2: Mihrimah Sultan’ın Düğünün’de Oba Sahibi Devlet Adamları Ve
Yardımcıları.
Oba Sahibi Devlet Adamları
Yardımcılar
Serasker Hüsrev Paşa
Sabık Tophane-i Amire Nâzırı Arif Beyefendi
Damat Halil Rıfat Paşa
Sabık Masarifat Nâzırı Osman Beyefendi
Damad-ı Sânî Mehmed Said Paşa
Esbak Çavuşbaşı Ali Efendi
Kaptan-ı Derya Mehmed Tahir Paşa
Sabık Mukataat Nâzırı Mehmed Efendi
Müşir-i Asakir-i Hassa Fevzi Ahmed Paşa
Esbak Çavuşbaşı Naşid Beyefendi
Kaymakam-ı sabık Ahmed Hulusi Paşa
Hüsam Efendi
Umur-ı Mülkiye Nâzırı es-Seyyid Mehmed Said
Pertev Paşa
Osman Ferid Efendi
27
28
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib vr.20a. ; Ayrıca bkz. Arslan, a.g.e., s.76.
Lebib Efendi, a.g.e, vr. 20b.-22a.
25
Umur-ı Hariciye Nâzırı
el-Hac Mehmed Akif Paşa
(Oğlu) Amedi hulefasından Nail Efendi
Mânsûre Defterdarı es-Seyyid Abdurrahman Nafiz
Efendi
Esbak Kasabbaşı Şakir Efendi
Darbhâne-i Âmire Defterdarı es-Seyyid Ali Rıza
Efendi
Kapıkethüdası Mehmed Emin Efendi
Divân-ı Hümâyûn Çavuşbaşısı el-Hac Necib
Efendi
Tayin edilmemiş.
Evkaf-ı Hümâyûn Nâzırı Hasib Efendi
Tayin edilmemiş.
Tophâne-i Âmire Nâzırı el-Hac Saib Efendi
Tayin edilmemiş.
Mühimmat-ı Harbiyye Nâzırı Mehmed Emin
Seyyid Efendi
Tayin edilmemiş.
Zahire Nâzırı es-Seyyid Mehmed Hadi Efendi
Tayin edilmemiş.
Çadırların
etrafına
davetlilerin
ihtiyaçlarının
karşılanması
amacıyla
hademeler görevlendirilmiş, teşrifat memurları tayin edilmiştir. Dinlenmeleri ve
çadırlarda verilecek ziyafetler için yataklar hazırlanmış, kiler ve kahve çadırları
kurulmuştur. Dolmabahçe’de yapılacak düğüne davet edilenlere verilecek ihsanlar ve
hediyelerin korunması için çadırlar kurulurken, bu çadırlardaki hediyelerin düzenli
dağıtılması içinde memurlar tayin edilmiştir.
Tüfekhane önündeki düzlük canbaz gösterileri için hazırlanmıştır. Meydana
dikilen direkler üzerine ipler çekilmiş ve gösteri için elverişli hale getirilmiştir.
Gümüşsuyu mahalline Asakir-i Mansure-i Muhammediye taburları ordu düzeni
şeklinde dizilmiştir.29 Davetlilerin gelişi sırasında onları karşılamak ve gideceği
çadıra kadar eşlik etmek amacıyla görevliler tayin edilmiştir. Misafirler, Dolmabahçe
sahilinde karşılandıktan sonra hal ve şanına göre teşrifat kaideleri uygulanarak
29
BOA., C.AS., 424/17609. “Sur-ı hümâyûnda bulunacak olan Topçu Taburu için Dolmabahçe’de
çadırlar kurulmuş ve askerlerin ihtiyaçları olan yeni icat kırmızı benekli yirmi çadır mühimmatı
harbiye çadırından iade şartıyla verilmiştir.”
26
hazırlanan süslü binekler yahut arabalarla gidecekleri çadıra kadar memurlar
eşliğinde götürülmüştür. Zaim Ağa her defasında yaya olarak peşlerinden onları takip
etmiş ve refakatçi olmuştur.
İstanbul’a dışarıdan gelen davetliler eğer varsa kendi ikametgâhlarında yok
ise
kendileri
için
tahsis
edilen
saray,
konak
ve
sahilhanelerde
ikamet
ettirilmişlerdir.30 İkametgâhların belirlenmesinde misafirlerin rütbe ve mevkilerine
dikkat edilmiştir. Düğüne katılacak kişilerin hangi gün ve saatte düğüne iştirak
edecekleri karışıklığın önüne geçmek ve misafirlerin daha iyi bir şekilde
ağırlanmalarını sağlamak amacıyla planlanmış ve bir tezkire ile bilgilendirilmişlerdir.
Düğünler başlamadan önce şehrin süslenmesine özen gösterilmiştir. Şehrin
cadde ve sokakları kandillerle süslenmiş, halka ve davetlilere gündüz başka gece
başka seyir sunmaya özen gösterilmiştir. Topkapı Sarayı, Balıkpazarı, Haliç,
Tophane, Beşiktaş, Boğaziçinin sağ ve sol tarafları, Üsküdar sahili, Çamlıca Tepesi
ve bahsi geçen yerlerin etrafındaki mahaller kandillerle süslenmiştir.31 Lebib Efendi,
ışık gösterilerinden ve özellikle sahildeki kandillerin ışıklarının denizde yansımasıyla
oluşan huzmelerden denizin renginin altın rengine büründüğünü yazmıştır. Ayrıca
düğünün yapıldığı mevkideki kasr-ı hümayunun ve çadırların kandillerle
süslenmesinin ardından meydana gelen manzarayı “gökyüzündeki yıldızları
kıskandıracak güzellikte” diyerek yapılan şenliğin şatafat ve ihtişamını ortaya
koymaya çalışmıştır. Daha önceki sûr-ı hümâyunlarda adet olan şehrin süslenmesi ve
kandiller ve meşalelerle cadde ve sokakların aydınlatılmasına 1836 Sûr-ı
Hümâyununda da özen gösterilmiştir. Arşiv vesikalarından anlaşıldığı üzere şehrin
ışıklandırılması için görevliler tayin edilmiş, hiçbir masraftan kaçınılmamıştır.32
30
İstanbul dışından gelenlerin ikamet etmeleri için belirlenene yerlerin listesinin Lebib Efendi
ayrıntılı olarak vermiştir. ; Ayrıca Bkz. Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr.17a-18b. ; Metin And,
düğüne davetlilerle ilgili Takvim-i Vekayi’nin 9 Safer 1250 tarih ve 84. sayfada 1836 sur-ı
hümayununa katılanların listesinin verildiğini belirtmiş hatta bu konuyla ilgili çok yazılı kaynaklar ve
resimli kaynakların bulunduğu belirtmiştir. And’ın, verdiği tarih Saliha Sultan’ın Halil Rıfat Paşa ile
olan düğünün son günüdür. Takvim-i Vekayi’de yaptığımız incelemede verilen isim listesinin 1834
Sur-ı Hümayuna ait olduğunu görebiliyoruz. Karşılaştırma için Bkz. And, 40 Gün 40 Gece Osmanlı
Düğünleri Şenlikleri Geçit Alayları,İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, s.53.; Takvim-i Vekayi, def’a
84, 9.S 1250.
31
BOA., C.SM., 71/3575.; BOA., C.SM., 773880. ; Ayrıca bkz. Anonim Surnâme, vr.13a.-13b.
32
BOA., C.SM., 773880.
27
Düğünde tertiplenen şenliklerin gece boyunca sürmesi amaçlanmış, Lebib Efendi’nin
tabiriyle mehtabı kıskandıracak güzelliklerin ortaya çıkması sağlanmıştır.33
Düğün öncesinde Donanma-yı Hümâyûn, Beşiktaş Sarayı’nın önünden
Tershane-î Amire’ye kadar sahil boyunca sıralanmış ve kandillerle süslenmiştir.
Ayrıca yine Dolmabahçe sahiline üç sal yan yana bağlanmış ve üzerine büyükçe bir
kale inşa edilmiştir. Düğün boyunca gece ve gündüz hem bu kale üzerinden hem de
donanmaya ait gemiler üzerinde eğlenceler tertiplenmiştir. Sallardaki havai fişekler
atılarak fıskiye gibi yerden göğe doğru ateş püskürtülmüş ve yapılan gösteriler
insanları hayrete sürüklemiştir.34
Düğün hazırlıkları için gerekli olan malzemelerin temini ve şehirde yapılacak
süslemeler, tamiratlar veyahut şenliklerde kullanılacak malzemelerle ilgili arşiv
vesikalarından edindiğimiz bilgiler sefer tasından makasa, yeni icat edilmiş kırmızı
benekli çadırlardan şenliklerde kullanılacak fişeklerin üretimine kadar ayrıntılı bir
şekilde kaydedilmiştir. Düğünde kullanılan fişekler Karaağaç bölgesinde üretilmiş ve
üretiminde lağımcılar ve humbaracılar çalışmıştır.35Hem Dolmabahçe’de hem de
Sadabat’ta askerler için çadırlar kurulmuş, iskeleler yapılmış ve bu faaliyetler
sırasında çalışan askerlerin ihtiyaçları karşılanmıştır.36 Davetlilere verilecek
ziyafetler için mutfaklar kurulmuş, canbaz gösterileri ve diğer oyunlar için alanlar
açılmıştır. Halkın eğlenceleri takip edebilecekleri yerler belirlenmiştir. Düğün için
Dolmabahçe sahiline gelecek davetlileri karşılamakla görevli kişiler tayin edilmiştir.
Düğün hazırlıklarında hiçbir masraftan kaçınılmamış, davetlilerin rahat
etmeleri ve düğüne tanıklık eden İstanbul halkının düğünlerin süresi boyunca geçe ve
gündüz eğlenmeleri hedeflenmiştir. Yapılan büyük çaplı hazırlıklar İstanbul’da son
yüzyılın en ihtişamlı sûr-ı hümâyunun gerçekleşmesinde etkili olmuştur
33
34
35
36
Lebib Efendi Surnâme-i Lebib, vr.24a.
Lebib Efendi, a.ge, vr. 25a.
BOA., C.AS., 424/1761.
BOA., C.SM., 159/7965. ; BOA., C.SM., 54/2738.; BOA., C.SM., 54/2740.
28
A.3. DAVETLİLER
Osmanlı Devleti’nde düğünlere gelenek olduğu üzere İstanbul’daki vüzera,
meşayih ve ulemadan başka taşrada bulunan vezirler, memurlar ve davet edilirdi.
Mihrimah Sultan’ın düğünü ve şehzadelerin hitanları için de Sadrazam tarafından
İstanbul’da ve taşrada bulunan paşaları, memurları, şeyhleri, imamları, âlimleri ve
meşayihleri düğüne davet eden mektuplar gönderilmiş ve sûr-ı hümâyûna davet
edilmiştir.37 Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nde gönderilen davetnameler ve gelen
cevap nameler oldukça fazladır. Bu davetnamelerde genellikle düğünün yapılacağı
tarihte davet edilen kişinin davete katılması veya katılamayacaksa nedeninin
payitahta bildirilmesi istenilmiştir.38
37
BOA., D.BŞM. SRH. d/20608.
BOA., D.BŞM. SRH., 20608. ; Ayrıca bkz. Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib,
vr.18a.-18b.
“Sûret-i Mekâtîb-i Sâmiye-i Hazret-i Sadâretpenâhî
Cenâb-ı meserret-bahşâ-yı kulûb-ı âlemyân (tenezzehe zâtihî ani'ş-şebîh ve'n-noksân) mihr-i münîr-i
burc-ı hilâfet ve mâh-ı cihân-ı tenvîr-i evc-i saltanat-ı velî-ni‘metimiz velî-ni‘met-i âlem lâ-zâlet
şumûs-i şevketihî şârıka-i alâ mefârıki'l-ümem şevketlü kerâmetlü mehâbetlü kudretli efendimiz
hazretlerini ilâ nihâyeti'd-deverân ziver-efzâ-yı erîke-i şân-ı şevket-ünvân ve ensâb-ı me‘âlî-iktisâb-ı
şâhânelerin mânend-i nücûm zâhire-i ferâvân eyliye, âmin. Be-câh-ı Nebiyyi'l-emîn hamden lillâhi
te‘âlâ perverişyâfte-i harem-saray-ı saltanat ve pîrâye-i serâ-perde-i iffet olan benât-ı ismet-ayât-ı
tâcidârâneden devletlü ismetlü Mihrimâh Sultân aliyyetü'ş-şân hazretleri bi-inâyetillahi'l-meliki'lmu‘te‘âl vâsıl-ı nisâb-ı kemâl olarak sünnet-i seniyye-i hazret-i seyyidü'l-enâm şenşene-i Devlet-i
Aliyye-i ebediyyü’d-devâm olduğu üzere akd ü tezvîci mevsimi hulûl etmiş ve kezâlik nev-nihâlân-ı
gelin-i saltanat ve cihandârî ve esmâr-ı şecere sâbitü'l-asl-ı şevket ve şehriyârî-i şehzâdegân-ı civanbahtân devletlü necâbetlü Sultân Abdülmecîd Efendi ve Sultân Abdülazîz Efendi hazerâtının dahi
resm-i hitân-ı mes‘adet-nişânlarının icrâsı vakt-i feyz-i müstelzimi gelmiş olduğundan bî-inâyetillâh-i
te‘âlâ şeref-i hulûlüyle teşerrüf olunacak iki yüz elli iki sene-i müteyemmimesi mâh-ı Muharremü'lharâmının ibtidâsında sultan-ı müşârün-ileyhâ hazretlerinin velîme-i meymenesiyçün Dolmabağçe
nâm mahall-i ferah-fezâda sûr-ı hümâyûn-ı meyâmin-makrûn resm-i münîfi icrâ ve mâh-ı mübâreki mezkûrun evâhirine doğru Sa‘dâbâd nâm nüzhetgâh-ı behişt-asâde dahi şehzâde-i müşârün-ileyhimâ
hazerâtının hitân-ı resm-i âlîsi ifâ olunması tasmîmât-ı hayriyye-i aliyyeden bulunmuş olup şevketme’âb-ı kudret-nisâb efendimiz hazretlerinin lezâyiz-ni‘met ve inâyet-i şehriyârâneleri urûk-ı
âlemyâna sârî ve bahr-i muhît-i lutf ü merhametleri cihân ve cihânyâne cârî olarak mücerred
bendegân-ı sıdk-ı nişânların izâka-i ni‘am-ı şîr-nikvâr-ı nevâziş ve âtufetleriyle mükerreren dilsîr-i
server ve mefharet etmek irâde-i ihsân-‘âdesiyle bi-tevfîkihî te‘âlâ işbu bed‘ ve şurû‘ buyurulacak sûrı müstelzimü'l-hubûrda cümle bendegân-ı Devlet-i Aliyye iktisâb-şâdî ve meserret idecekleri misüllü
menâsıbda bulunan vüzerâ-yı izâm ve vükelâ-yı fihâm-ı saltanat-ı seniyye hazerâtından bulundukları
mahall ve mevâkı‘ın icâb-ı hâl ve keyfiyyâtına göre münâsib olan zevât-ı sütûde-sıfât hazerâtının dahi
bizzat gelüp ve meserret-i âlem-bâhâdan hisseyâb-ı mübâhât ve mefharet olmaları velâ-siyemâ zât-ı
vâlâ-yı destûrîleri efham-ı havâss-ı vüzerâ-yı izâm-ı saltanat-ı sermediyyü'd-devâmdan bulunmaları
cihetiyle işbu da‘vet-i seniyye resm-i âlîsinin hakk-ı vâlâ-yı destûrîlerinde dahi icrâsı husûsuna irâde-i
mekârim-‘âde-i hazret-i zıllullâhî şâyân buyurulmuş olmağla kemâ-fi's-sâbık mütehayyizân-ı dâ'ire-i
destûrîlerinden münâsib bir bendelerinin tevkîl ve irsâli tensîb-kerde-i âtıfet-şi‘ârîlerinden olduğu
sûretde bi-mennihî te‘âlâ îyd-i adhâdan sonra ve Muharrem'den evvelce âsitâne-i şevket-âşiyânede
mevcûd bulunmak üzere i‘zâm ve isbâline himem-i behiyyeleri erkâr buyurulmak siyâkında kâ'ime…
38
29
Sadrazam tarafından 1836 Sûr-ı Hümâyunu için davetlilere gönderilen
mektupta; 1836 Nisan ayı içerisinde yapılacak Mihrimah Sultan’ın Dolmabahçe’de
yapılacak düğünü ile şehzadelerin Sadabat’ta gerçekleştirilecek sünnet düğünlerinin
yapılmasına padişah tarafından karar verildiği bildirilmiştir. Ayrıca davet olunan
kişilerin padişahın ihsan ve atiyyelerinden yaralanmak, düğüne katılma şerefine
ulaşmak gibi gayet güzel bir amaç için İstanbul’a hareket etmeleri, eğer kendileri
gelemeyecekse vekil göndermeleri talep edilmiştir. Bu yolculuğa kurban bayramının
hemen sonrasında çıkılması ve Muharrem ayından önce İstanbul’da olunması
yönündeki fermana riayet etmeleri hususunda bilgilendirilmişlerdir.39
Sadrazam tarafından Bahr-ı Sefid Boğazı Muhafızı’na Sivas Valisi’ne,
Trabzon Valisi’ne, Bağdat, Erzurum, Bosna, Karaman, Şehr-i Zor valilerine, Hersek,
Üsküp, Alacahisar, Pirezen Mutasarrıflarına, Belgrad ve Niş Muhafızlarına,
İskenderiye, Teke ve İçil muhassıllarına, Maraş, Musul ve Tunus Beylerbeyine ve
Üsküp Nazırı’na bu mektuplardan gönderilmiştir.40 Davet mektubu alan kişiler aynı
zamanda kendi idarelerindeki bölgelerde bulunan ve haklarında hüsn-i zan beslenilen
ulema, şeyh ve meşayihten kişilerin davete icabet etmeleri sırasında ihtiyaçlarının
giderilmesi ve bir nevi pasaport niteliğinde olan ruhsatnamelerin verilmesi
konusunda
bilgilendirilmişlerdir.41
Sadrazam
tarafından
gönderilen
davet
mektuplarına cevaben yazılan yazılarda bazı bölgelerin serhat ili olması, bazı
bölgelerde ise iç karışıklıkların bulunması nedeniyle42 valiler kendileri gelmek yerine
vekillerini görevlendirmişlerdir.43 Ayrıca padişah tarafından davet edilmelerine
rağmen gelemeyeceklerini özürleriyle beyan ettikten sonra düğünün güzel ve hayırlı
olması için dualar ettikleri belirtmişlerdir. Bazı ulema ve meşayihten kişiler ise yaşlı
oldukları veyahut hasta olduklarını özür beyan ederek gelemeyecekleri sadarete
39
BOA., HAT.,486/23827.; BOA., HAT.,486/23818.
BOA., D.BŞM. SRH. 20608.; BOA., HAT., 486/23818.; BOA., HAT., 486/23818-A.; BOA.,
HAT.,486/23818-B. BOA., HAT.,486/23818-C. BOA., HAT.,486/23827.
41
BOA., HAT.,486/23818-D. “Sur-ı hümâyûnun ilanı ve daveti muntazamın emri aldığına, minnet
ve şükranla karşıladığına dair Konya’dan Haziret-i Molla-yı Rumdan Çelebi Mehmed Said imzasıyla
yazılmış namede, Çelebi Mehmed Said, padişaha çok dualar ettikten sonra evlenme ve sünnet
düğünlerinin hayırlar getirmesini temenni etmiş ve Muharrem’den önce İstanbul’a hareket edeceğini
bildirmiştir.
40
43
BOA., HAT., 485/23814.; BOA., HAT., 485/23814-A.; BOA., HAT., 485/23814-B.; BOA.,
HAT., 485/23814-E.; BOA., HAT., 485/23814-D.
30
bildirmişlerdir.44
Davete gelecek durumlarda olanlar ise kendilerine gösterilen
mazhardan dolayı teşekkürlerini beyan eden nameler göndermişlerdir. Selanik
Muhassılı İbrahim Paşa da davetname gönderilen çok sayıda devlet adamından birisi
olarak İstanbul’a teşekkürlerini bildiren bir name göndermiştir. 45
Düğüne davet edilmek, daveti uygun bulunan kişiler için devletin kendilerine
gösterdiği itibar olarak kabul edilmiştir. Davetliler, kendilerine belirtilen vakit
geldiğinde düğüne katılmak için yola çıkmışlardır. Padişaha ve önemli devlet
adamlarına teşekkürlerini beyan eden hediyelerle İstanbul’a gelip düğün gününden
önce kalacakları misafirhanelere yerleşmişlerdir. Daha sonra Serasker Paşa ve Necip
Efendi tarafından hangi gün düğüne katılacaklarını belirten tezkireye göre hareket
ederek vakitleri geldiğinde harekete geçmişlerdir. Güzel kıyafetleri ve getirdikleri
hediyeler ile düğün sırasında davetliler adına verilen ziyafete katılıp, şenlikleri
seyrettikten sonra hayırlı olsun temennileri ve dualar eşliğinde padişahın kendilerine
bahşettiği ihsan ve atiyyeleri alarak görevlerini yerine getirmişlerdir.46
Sur-ı hümâyûna davet edilecek kişilerin seçiminde hassas davranılmış,
bulundukları bölgedeki görev ve sorumluklarına göre bazı kişilerin sur-ı hümâyûna
katılmaları yönünde davetnameler gönderilirken bazı kimselere ise idarelerindeki
mahallerin
asayişin
bozulması
riski
göz
önünde
tutularak
davetnameler
47
gönderilmemiştir. Düğün için davetname gönderilmeyen ulema ve meşayihten bazı
kimselerin yaşlı, hasta veya bulundukları yerlerin payitahta uzak olması gerekçe
olarak gösterilmiştir. Bazıları ise rütbe ve paye olarak yeterli görülmemiştir. Ayrıca
çok sayıda davetlinin uygun şartlarda ağırlanamayacakları göz önünde tutularak
davetlilerin sayılarının sınırlandırılması yoluna gidilmiştir. Bununla birlikte taşradan
düğüne davet edilmeyen ulema ve meşayih düğüne katılabilmek için sadaretten izin
istemişlerdir. Bu durumda ise unutulan ya da davetleri gözden kaçan ulema ve
meşayihten kişilere düğüne gelme izinleri verilirken bazılarının istekleri ise
reddedilmiştir. İstanbul’a uzak şehirlerde bulunan devlet görevlilerinden düğüne
gelmek istemelerine rağmen bulundukları bölgelerde hassas görevlerde bulunmaları
44
BOA., HAT., 485/23809-C.
BOA., HAT., 486/23827-A. BOA., HAT., 486/23820.; BOA., HAT., 486/23820-A.; BOA.,
HAT., 486/23820-B.
46
BOA., HAT., 485/23810.
47
BOA., HAT., 485/23809.
45
31
ya da idaresindeki bölgelerde karışıklık çıkma ihtimali bulunan zevatın bu istekleri
sadaret tarafından uygun bulunmamış ve bu kişilere hatt-ı hümâyûn gönderilmiştir.
Davete katılması uygun görülenler ile uygun görülmeyenler gerekçeleriyle birlikte
aynı belge bildirilmiştir.48
Bursa’dan sur-ı hümâyûna dâhil olmak isteyen ulemadan bazı kimseler
sadarete isteklerini iletmişlerdir. Bursa uleması içerisinden kimlerin gelip
gelmeyeceği hususunda yazılan tahrirata kısmen bir gerginliğe neden olmuş,
ulemadan bazı kişiler davetlilerin belirlenmesinde bölgenin mahalli idarecilerinin
tarafgir davrandıklarını düşünerek, ruhsatnameyi almadan İstanbul’a gitmek
istediklerini belirtilip ayaklanmışlardır. Bu gelişmeler üzerine meşayihten ve
medrese-i kiramdan olanların da davete katılacak kişiler arasında dahil edilmeleriyle
sorun çözülmüştür. Böylece ulemadan beş, meşayihten on altı kişi daha sur-ı
hümâyûna davet edilenler arasına eklenmiştir.49 Bursa’dan davete katılmaları
hususunda bir sakınca bulunmayan kişilerin isimlerinin yazılı olduğu defter
İstanbul’a gönderildikten sonra sadaret tarafından davete katılmak isteyenler arasında
seçim yapılmış ve sayı sınırlaması getirilerek, rütbe ve derecelerine göre durumu
uygun görünenler davete çağrılırken uygun görülmeyenler davete çağrılmamıştır.50
Ankara ve Kangırı mutasarrıfı Kemal Paşa, Vidin Muhafızı Hüseyin Paşa,
Çirmen mutasarrıfı Mustafa Nuri Paşa, Selanik mutasarrıfı İbrahim Paşa, Karaman
Valisi Hacı Ali Paşa, Aydın muhassılı Yakup Paşa, Bahr-i Sefid Boğazı Muhafızı
Said Paşa ve Ruscuk muhafızı Mubarza Said Paşa hem daha önceki sur-ı hümâyûna
katıldıkları veçhiyle hem de bulundukları yerlerin asayişi açısından sur-ı hümâyûna
gelmelerinden sakınca görülmemiş ve davetname gönderilmiştir.51 Sivas Valisi Reşit
Paşa’nın ihtiyar olması, Arnavutluk’un ve Tırhala Sancağı’nın Yunan tarafından
48
BOA., HAT., 485/23810.
BOA., HAT., 485/23809-D. BOA., HAT., 485/23809-E.
50
“Bursa ulemasından sur-ı hümâyûna gitmeğe arz ve kesb olan zevattan intihab olunan zevat-ı
setva-yı sematın defteri esamîsidir ki bir vecihle zikr ve beyan olunur; 1-Tarik-î Nakşiyye’den el-Hac
Mehmed Emin Efendi, 2-Eşrefzade el-Hac Nafiz Efendi, 3-Seyfeddin Efendi, 4-Tarik-i Nakşiye’den
el-Hac Ahmed Baba Efendi, 5- Mevlevi Şeyhi Efendi yani el-Hac Mehmed Efendi, 6- Hazreti Emir
Sultan Şeyhi el-Hac Ahmed Efendi, 7- Şeyh Hafız Sadık Efendi, 8- Medrese-i Kiramdan Ankaravi
Abdurrahman Efendi, 9- Medrese-i Kiramdan Kayserili Mustafa Efendi, 10-Medrese-i Kiramdan
Bolvadinli Salih Efendi. Sur-ı hümâyûna katılacakların belirlenmesi hem ihsan ve atiyyelerin
dağıtımı, hem rütbe tevcihleri hem de saraya yakın olmanın kazandırdığı sosyal statü düşünüldüğünde
çok önemli bir durumdur. Bundan dolayı sadaret her türlü ayrıntıyı düşünmüş ve davetname yazarken
kişileri titizlikle seçmiştir. Bkz. BOA., HAT., 485/23809-B. BOA., HAT., 485/23809-F.
51
BOA., A.d. nr. 366.
49
32
insali ve Fener eşkıyasının tehlike oluşturmasından dolayı Rumeli Valisi Mahmud
Hamdi Paşa ve Tırhala mutasarrıfı hazeratının davetleri uygun bulunmamıştır.
Ayrıca Bağdat ve Şehr-i Zor muhassıllı ve Erzurum ve Bosna valileri ve Belgrad ve
İskenderiye muhafızları hazeratının bulundukları bölgelerin serhat illeri olması
nedeniyle sur-ı hümayuna katılmaları uygun görülmemiştir. İsmi bu belgede geçen
bazı valiler ise
“afv buyrulmuş olmanız hasebiyle sizler dahi mücerred hassa-i
sururu mefhuzat olmanız için i‘şâr olundu. …” ifadesiyle sur-ı
hümâyûna
52
katılmalarına izin verilmiştir.
Kefe Başbuğu’nun uzakta olması, Trabzon Valisi Osman Paşa’nın ise
Lazistan’da karışıklık çıkma durumuna göre gelip gelmemesi kendi isteğine
bırakılmıştır. Bir önceki sur-ı hümâyûnda taşrada bulunan Arnavud paşalar davet
olunmamıştır. Fakat bu defa mir-i miran ve Arnavud paşaların davetleri padişahın
takdirinde olduğu ancak hüsnü nazar ile bakılmasının daha iyi olacağı belirtilmiştir.
Bununla birlikte Üsküp Nâzırı Ali Hıfzı Paşa’nın Arnavud paşalarla mukayese
edilmeden davet edilmesinin daha iyi olacağı belirtilmiştir.53 Üsküp
Paşa’nın
daha
sonra
davetname
gönderilerek
davet
edildiği
Nâzırı Ali
belgelerden
anlaşılmıştır.54 Mısır Valisi’nin ve Adana Valisi İbrahim Paşa’nın daha önceki sur-ı
hümâyûna davet edilmemesi göz önünde bulundurularak, bu defa da bir şey
yazılmaması yakışıksız olacağından dolayı tahrirat yazılmasına, bazı yakın
mahalledeki vüzeranın davet edilmesine, uzakta olanların ise bu davetten af
edilmesine karar verilmiştir.
Eflak-Boğdan voyvodaları ve Sırbistan’ın idarecisi Miloş Bey’in sûr-ı
hümâyûna davet edilmesinin, bir önceki sûr-ı hümâyûnda bulunmadıkları için elzem
olduğuna, bu defa dahi kendilerinin gelmesi zorunlu tutulduğunda ise Rusya’nın
durumu farklı algılayacağı üzerinde durulmuştur. Bu durumda hem Miloş Bey hem
de Memleketeyn voyvodoları’nın kendilerini temsil için bir vekil göndermeyi tercih
52
BOA., HAT., 485/23810. BOA., HAT., 486/23828-A: numaralı bir diğer belge ise Bosna Valisi
Vecihi Paşa’dan sadarete gönderilmiştir. Bu belgede ise Vecihi Paşa, Mahall-i memuriyetinden
infikaki tecviz buyrulmaması cihetiyle sur-ı hümâyûnda bulunamayacağından beyan-ı teessürle
beraber tebrik ve teşekkürünü bildirmektedir.”.Erzurum Valisi E’sad Paşa daha sonra sur-ı hümâyûna
dâhil olmuştur.
53
BOA., HAT.,485/23810.
54
BOA., HAT.,486/23820. BOA., HAT.,486/23820-B.
33
edeceklerini ancak bu vekillerin kendi ailelerinden birisi olması şartıyla yanlış
anlaşılmayacağı ve gönderilen vekilin kabul edilebileceği belirtilmiştir.55
Osmanlı Devleti, hem Mısır Sorunu, hem Sırbistan ve Eflak –Boğdan sorunu
hem de Yunanistan’ın Teselya üzerindeki hedefleri nedeniyle sûr-ı hümâyûna davet
edilecek kişilerin özenle seçilmesi gerekiyordu. Özellikle bahsi geçen yerlerin Rusya
ile olan yakınlıkları ve Rusya ile son on yılda yapılan savaşların neticeleri, akabinde
Mısır Sorunu nedeniyle yapılan Hünkar İskelesi Antlaşması’nın oluşturduğu ittifakın
bozulmaması algısı Osmanlı Devleti’nin atacağı en küçük adımda dahi itinalı
davrandığını göstermiştir.
Sultan II. Mahmud’un kızı ve oğulları için tertip ettiği düğüne sadece içeriden
değil Avrupa’dan da misafirler davet edilmişti. Avrupa devletlerinin krallarına da
Mihrimah Sultan’ın evlenmesi ve şehzadelerin hitanlarıyla ilgili davetnameler
gönderilmiştir.56 Davetnamelerden bazıları yabancı devletlerin elçilerine teslim
edilirken bazıları ise sefirler aracılığıyla gönderilmiştir.57 İstanbul’dan düğüne davet
amacıyla gönderilen namelere Avrupalı Devletlerin kral ve imparatorlarından cevabi
nitelikli mektuplar gelmiş58, Fransa Kralı ise kendisine davetname getiren amedci
beye hem cevabi bir name hem de büyükçe bir vazo ile çok sayıda kitap ve atlas
hediye etmiştir.59 İngiltere sefiri ile İngiltere Kralına gönderilmesi gereken
davetname
Avusturya sefaretine teslim edilmiştir.Yolda yaşanan sorunlardan ve
gönderilen davetnamenin kaidelere aykırı olarak yolda mührünün kırılarak açılmış
olması ise Osmanlı Devleti ile İngiltere arasında siyasi krize neden olmuştur.60
55
BOA., HAT.,485/23810.
BOA., HAT.,487/23864.
57
BOA., HAT., 487/23873.
58
BOA., HAT., 487/23866.
59
BOA., HAT., 1189/46867. “ Fransa Kralı tarafından gönderilen vazo Beylerbeyi Sarayı’na
gönderilmiş, haritalar ise Tershane-i Amire ve Mekâtib-i Hayriye’ye hediye edilmiştir.
60
“İngiltere Devleti’ne İngiltere Sefiri ile gönderilmesi gereken davetname Avusturya sefaretine
teslim edilmiştir.Avusturya sefareti davetnameyi Beç’e göndermiştir. Zarf burada Semlin (Zemun)
Karantinası nedeniyle on üç gün kalmış ve sırma işlemeli ipek zarfın mührü kırılarak bir kopyası
alındıktan sonra Viyana’da İngiltere sefaretine teslim edilmiştir. İngiltere bu olay üzerine “İngiltere
padişahı cenablarının Dersaadet’te bir elçisi ve Devlet-i Aliyye’nin Londra’da bir sefiri olub da
İngiltere padişahı cenabları sultan-ı azimüşşan hazretleri beyninde vaki olan muhaberat ve
mekatibatın hod be hod vasıtası olmak teşebbüsü ve……. gibi bu derece adat ve kaideden hariç ve bu
kadar uygunsuz bir hareketin vuku bulması Nemçe Devleti gibi bir devletin yeni millet ve
devletlerinin kavaid-i düveliye usulünde maharet ve danişi derkar ve bedidar iken İngiltere Devleti’nin
badi-i istiğrabı olmuş olduğu dahi düvel-i müşarünileyhaya ifade ve beyan ideceksiniz.” diyerek ağır
bir dille Osmanlı Devleti’nin dikkati çekilmiştir. BOA., HAT., 950/40835-I.; BOA., HAT., 47297-G.;
56
34
Bunların dışında Avrupalı devletlerin hemen hemen tamamına yakınının elçileri
düğüne katılıp ülkeleri adına tebriklerini beyan etmişlerdir. Elçiler için karşılama
töreni tertiplenmiş, ülkelerinin siyasi ağırlıklarına uygun olarak karşılama
yapılmıştır. Elçiler sahilden itibaren kendileri için ayrılan çadıra ulaşana dek
refakatçiler eşliğinde ilerlemişlerdir. Bu sırada elçilerin karşılanması sırasında
marşlar çalınmıştır.
Düğüne katılan yabancı devletlerin sefirleri devlet adamlarının bulunduğu
obalarda ağırlanmış, ziyafetler verilmiş ve eğlenmeleri için şenlikler tertip edilmiştir.
hariciye nazırı, serasker paşa ve daha sonra sadrazam tarafından kabul edilen yabancı
sefirler, hükümdarlarının tebriklerini sunmuşlardır. Düğüne katılan yabancı devlet
temsilcileri ile ayrı ayrı ilgilenilmiş, devletarası politikada yanlış anlaşılmaya meyil
verici hareketlerden kaçınılmıştır. Özellikle sömürgecilik yarışının yaşandığı bir
dönem uygulanacak denge politikasının işletilmesine özen gösterilmiştir.
Akdeniz coğrafyası üzerinde devam eden üstünlük mücadelesinde Osmanlı
Devleti çıkarlarına uygun bir politika yürütmeye gayret etmiştir. Yunan İsyanı
sırasında İngiltere, Fransa ve Rusya gibi büyük devletlerle karşı karşıya kalınmasının
doğurduğu olumsuz sonuçların çok yeni olması,
Kanuni Sultan Süleyman
döneminden itibaren iyi ilişkilerin kurulduğu Fransa’nın Napolyon döneminde önce
Osmanlı toprağı olan Mısır’ı işgali ve ardından Mısır Sorunu sırasında Sultan II.
Mahmud’un rakibi Mehmet Ali Paşa tarafında yer alması, Osmanlı Devleti
idarecilerinin uluslararası siyasete bakış açılarını değiştirmiştir. 1826-1829 tarihleri
arasında karşı karşıya gelinen ve Yunanistan’ın bağımsızlığıyla sonuçlanan
Osmanlı–Rusya harbinden bir süre sonra Sultan II. Mahmud’un Mehmet Ali Paşa’ya
karşı Ruslardan yardım istenmesi, siyasi anlayışın değiştiğini göstergesi olmuştur.
Osmanlı Devleti’nin Hünkariskelesi Antlaşması ile Rusya’ya yaklaşması, Akdeniz
havzasındaki çıkarlarını koruma ve genişletme hesapları yapan İngiltere ve Fransa
başta olmak üzere, Avrupalı devletleri rahatsız etmiştir.
BOA., HAT., 46638-B. ; BOA., HAT., 46645.; Ayrıca bkz.Aktaş, “II. Mahmud’un Kızı Mihrimah
Sultan’ın Sûr-ı Hümâyûnu”, s.28.
35
İngiltere ve Fransa yapılan antlaşmayı protesto etmelerine rağmen Osmanlı
Devleti’ne karşı açıkça düşmanlık göstermek yerine, yakınlaşmak ve çıkarlarına
uygun kazanımlar elde etmek için çaba sarf etmişlerdir.61 İngiltere bir süre sonra
Osmanlı Devleti topraklarındaki ekonomik çıkarlarını korumak amacıyla harekete
geçmiştir. Bir süre sonra da İngiltere ile Osmanlı Devleti arasında Balta Limanı
Ticaret Antlaşması yapılmış ve İngiltere bu antlaşmayla yeni imtiyazlar elde etmiştir.
1836
Sûr-ı
Hümâyûnu’nun
icrası
sırasında
Avrupalı
devletlerin
temsilcilerinin bulunması sadece tebrik sunma adetini yerine getirmek olmamıştır.
Devletleri adına sûr-ı hümâyûnda bulunarak hem Osmanlı’ya iyi niyet ve
dostluklarını beyan etmişler hem de siyasi dengenin korunup korunmadığını
gözlemlemişlerdir. Avusturya elçisinin imparatorunun cevabi namesini Sultan II.
Mahmud’a sunmak istemesi ile Fransız donanmasının düğün şenlikleri esnasında top
atışı için izin talebinde bulunması gibi durumlar Osmanlı Devleti idarecileri
tarafından uygun bir lisan ile reddedilmiştir. Avusturya elçisinin Sultan II. Mahmud
tarafından huzura kabulü durumunda diğer devletlerin temsilcileri bu durumu
Avusturya’ya imtiyaz sağlandı şeklinde değerlendirebilirlerdi. Yine Fransız
donanmasının Çanakkale Boğazı’nı geçip İstanbul’a gelmesi ve topla selamlaya
katılması da aynı izlenimi oluşturabilirdi. Devletlerarası ilişkilerin yakından takip
edildiği bir dönemde Osmanlı idarecileri her iki isteğe de ret cevabı vererek siyasi bir
krizin çıkmasının önüne geçmiştir.
Sûr-ı
hümâyûna
küstürülmemelerine
katılan
dikkat
elçilerin
edilmiştir.
ağırlanmasına
Yanlış
özen
anlaşılmaya
gösterilmiş,
meyil
verecek
yaklaşımlardan uzak durularak, tüm devletlere eşit uzaklıkta durulmaya özen
gösterilmiştir. Yabancı devletlerin sefirleri ve maslahatgüzarları eşleri, serkatipleri ve
tercümanlarıyla birlikte Dolmabahçe’de tertip edilen düğüne iştirak etmişlerdir.62
Yabancı elçilerin dışında Rum, Ermeni, Katolik Patrikleri ve ileri gelenleri
Hahambaşı ve Beç Maslahatgüzarı da düğüne davet edilmiştir.63 Mihrimah Sultan’ın
61
M. Hanefi, Kutluoğlu,“Kavalalı Mehmed Ali Paşa”, DİA, C.25, Ankara, 2002. s.62-65;
Ayrıca bkz; Ramazan Ata, “Mısır Meselesi ve Osmanlı Devleti’nde Paradigma Değişmesi”,
Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, S.16/2, Elazığ, 2011, s.309.
62
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr.86b.- 87a.
63
BOA., HAT., 46645.
36
düğünü bir nevi uluslararası bir toplantı görünümü kazanmıştır. Dünyanın önemli
devletlerinin temsilcilerinin bulunduğu 1836 Sûr-ı Hümâyununda oluşturulan dostluk
havası ve tertiplenen şenlikler olumlu yönde kamuoyunun oluşmasına katkı
sağlamıştır denilebilir. Osmanlı Devleti’nin güç ve kudretinin devam ettiğini, Sultan
II. Mahmud’un otoritesini ve halkın birlik ve beraberliğinin yabancı devlet
temsilcilerine gösterilebilirliği açısında önemli bir fırsat olduğu söylenebilir.
Tablo 3:Düğüne Katılan Yabancı Devlet Temsilcileri64
64
Devletin Adı
Unvanları
İsimleri
Fransa
Sefir
Amiral Baron Rosen
İngiltere
Büyük Elçi
Lord Ponsonby
Rusya
Sefir
Potenef
Avusturya
Sefir
Baron Ostermer
Prusya
Sefir
Konfesmark
Danimarka
Sefir
Baron de Hubş
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 86b.- 87a.
37
Yunanistan
Sefir
Zoğrak
İsveç
Maslahatgüzar
Mösyö Nasta
Sardunya
Maslahatgüzar
Mönbilyö
Amerika Birleşik Devletleri
Maslahatgüzar
Porter
Toskana
Maslahatgüzar
Kavalye
Sicilyateyn
Maslahatgüzar
Deriko
İspanya
Maslahatgüzar
Kordova
Felemenk
Maslahatgüzar
Nasta
Osmanlı topraklarındaki gayrimüslimlerden hatırlı kişiler de düğüne davet
edilmiştir.65 Esnaf kethüdaları, tüccarlar, din adamları ve köklü ailelerin ileri
gelenleri bu davetlileri oluşturmuştur. Osmanlı tebaası gayri Müslimlerin dışında da
sefirler ve maslahatgüzarlar davete katılmıştır. Bunların dışında İran elçisi de sûr-ı
hümâyûna gelmiş ve şenlikleri izlemiş ziyafetlere katılmıştır. Müslüman bir ülkenin
elçisi olması nedeniyle diğer elçilerden farklı bir günde sûr-ı hümâyûna katılmıştır.
65
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 86b.- 87a.
38
Düğüne sıbyan mektebi öğretmenleri, hademeleri ve öğrencileri davet
edilmiş, özellikle sûr-ı hitana katılan okulların öğrencilerine, öğretmenlerine ve
hademelerine hediyeler verilmiştir. Ayrıca İstanbul’da bulunan Ermeni mektebi,
Katolik ve Yahudi okulları düğüne katılmışlardır. Hatta Ermeni öğrencilerin
padişahın huzurunda koro halinde şarkı söylemişler ve padişahın ihsanına mazhar
olmuşlardır.66Kardeşlik
duygularının
pekişmesinde
etkili
sayılabilecek
bu
gelişmelerin yaşanması iç huzurun sağlanması yönünde Osmanlı idarecilerinin işini
kolaylaştırdığını söyleyebiliriz.
A.4. DÜĞÜNÜN İCRASI VE YAPILAN ŞENLİKLER
Sûr-ı hümâyûnun başlayacağı 27 Nisan 1836 tarihinde İstanbul her yönüyle
düğüne hazır hale gelmiştir. Anadolu’dan ve diğer bölgelerden düğüne katılmak
üzere İstanbul’a gelmiş olan davetliler kendilerine ayrılan ikametgâhlarda beklemeye
başlamışlardı. Bu tarihe kadar ise nikâh töreni ve nişan alayı tamamlanmıştı.
Hazırlıkların tamamlanmasının ardından müneccimbaşının hayırlı vakit olarak
belirlediği 27 Nisan 1836 Çarşamba günü Sultan II. Mahmud’un emriyle düğün
başlamıştır. Lebib Efendi düğünün evrelerini gün be gün olayları anlatıp davetlilerin
isimlerini sıralarken, Anonim Surnâme’de ise günler belirtilmiş fakat olayların
akışında detaya inilmeden daha çok davetlilerin isimleri ve aldıkları hediyelerin
isimlerinin yazılı olduğu listeleri verilmiştir. Her iki surnâmenin dışında kalan Hızır
Surnâmesi’nde ise beyitler halinde yazarın önemli gördüğü olaylar anlatılmıştır.67
Mihrimah Sultan ile Bahr-ı Sefid Boğazı Muhafızı Ferik Mehmed Said
Paşa’nın düğünü Dolmabahçe’deki Bayıldım Kasrı civarında yapılmış ve dokuz gün
sürmüştür. Düğüne gelen davetliler kahve, çubuk ikramıyla karşılanmış ve çadırlarda
66
67
BOA., HAT., 1421/58083.
Hızır Efendi, Hızır Surnâmesi, İstanbul Üniversitesi Yazma Eserler Kütüphanesi, nu: 6122.
39
dinlenmeleri sağlanmıştır. Misafirlerin çadırlarda biraz dinlenmelerinin ardından asıl
ziyafet alanına geçmeleri sağlanmıştır. Ziyafet esnasında hanende ve sazendeler
tarafından musiki icra edilmiştir. Rakkaselerin ve oyuncuların sergiledikleri oyunlar
izleyen davetliler, ziyafet bitip ayrılma vakitleri geldiğinde padişah tarafından
verilmeleri adet haline gelen ihsan ve atiyyelerden alıp, dualar ederek düğünden
ayrılmışlardır. Davetlilerin atiyyeleri Enderun-ı Hümayun Nazırı ve Hazine-i
Hümayun kethüdası tarafından hazırlanır ve takdim edilirdi. Uygulama düğün
boyunca aynı şekilde sürdürülmüştür.
Düğünün başladığı gün Dolmabahçe sahili ve şehrin genelinde şenlikler tertip
edilmiştir. İlk gün saat 5’te Dolmabahçe’deki obalara kadılar ve paşalar davet
edilmiş, sahilde karşılanan davetliler kahve ve çubuk ikramından sonra davetli
oldukları çadırlara götürülmüştür. Tertiplenen ziyafet ve ardından dağıtılan atiyyeler
davetlileri memnun etmiştir. Saat 9’da ise davetlilerin ikinci kafilesi düğüne iştirak
etmişlerdir. Kazasker, Nakîbü’l-eşraf, Nakşî, Kadirî, Mevlevî vb. tarikatları tekke
şeyhleri ve bazı türbedarlar kendilerine verilen pusulaya göre davete icabet
etmişlerdir. Aynı şekilde bu davetliler için de benzer teşrifat kaideleri uygulanmış ve
ziyafetin ardından çeşitli hediyeler takdim edilmiştir.68
27 Nisan Çarşamba akşamı yapılan şenlikler esnasında Balıkpazarı’ndan
Topkapı Sarayı’na, Tophane’den Dolmabahçe sahiline, Galata ve Haliç’ten, Beşiktaş
ve Boğaziçi’ne, Üsküdar sahilinden Çamlıca Tepesi’ne kadar şehrin her bir yanı,
kandiller,
meşaleler
ve
mahyalarla
aydınlatılmış,
çeşitli
ışık
gösterileri
düzenlenmiştir. Deniz üzerinde sandallar ve kayıklar üzerine yerleştirilen kandillerle
deniz yüzeyi aydınlatılmış, daha önceden tertip edilen gösteriler seyircilere
izlettirilmiştir. Donanmaya ait gemiler ve yine sahil boyunca birbirlerine bağlanmış
olan kayıklar ile sandallar üzerinden atılan fişekler ışık cümbüşleri meydana
68
Lebib Efendi davete katılanların rütbe ve isimlerinin ayrıntılı olarak vermiştir. Bkz. Lebib Efendi,
Surnâme-i Lebib, vr.25b.- 32b ; Ayrıca Bkz. Anonim Surnâme, vr.16a-16b. vd.; Lütfi Efendi,
Vaka’inüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi, s. 878.; “ Lebib Efendi, düğün günlerini teferruatlı
şekilde anlatıp,düğüne katılanların hangi çadırlarda ağırlandıklarını, isim ve rütbelerini belirtmiştir.
Anonim Surnâme’de ise düğün hakkında genel bir bilgi verildikten sonra düğüne katılanların hangi
gün ve saatte davete katıldıkları belirtilmiş ve isim listesi verilmiştir.”
40
getirmiştir. Işıkla yapılan garip suretler izleyenlerde şaşkınlık oluşturmuş, heyecana
sevk etmiştir.69
Düğünün ikinci günü, 28 Nisan 1836 Perşembe, saat 9’da bir önceki günde
olduğu gibi davetliler düğün alanına geldiler. Paşalar, muhafızlar, Sadr-ı Anadolu ve
Sadr-ı Rumeli payesinde olan görevliler düğün alanına gelmişlerdir. Burada onlara
da gereken ilgi ve alaka gösterilmiş, çubuk ve kahve ikramından sonra ziyafet verilen
çadırlara geçilmiştir. Ziyafet sonrası yine adet olduğu üzere padişahın hediyeleri
keseler içinde davetlilere takdim edilmiştir. Perşembe günü saat 4’te ve 8’de olmak
üzere iki defa Celvetî, Rufa‘i Sad‘i, Şa‘banî, Gülşenî, Bayrâmi,Uşşâkkî, Şâzelî,
Sinânî şeyhleri ile Selâtîn Camii imam ve hatipleri düğüne iştirak etmişlerdir.
Kendilerine ayrılan çadırlarda ziyafete katılan şeyhler ve imamlar yemek sonrasında
musiki dinlemişler ve padişah tarafından kendilerine sunulan atiyyeleri almışlardır.
Davetten duydukları memnuniyetten dolayı padişaha dua etmişler ve sur-ı
hümayunun hayırlı olması temennisinden bulunmuşlardır.
Perşembe günü bir önceki günde olduğu gibi yine eğlenceler tertip edilmiştir.
Işık gösterileri ve deniz üzerinde yapılan şenlikler halkın ilgisini çekmeye devam
etmiştir. Perşembe günü ayrıca Canbaz Ahmet Ağa’nın gösterisi izlenmiştir.
Dolmabahçe’de Tüfekhane önündeki düzlüğe dikilen direklerin üzerine gerilmiş ipler
ve Canbaz Ahmet ipler üzerinde gösteriler yapmıştır. “Yüksekliği yetmiş zira
uzunluğu yüz yetmiş beş zira70 olan” ip üzerinde yapılan gösteriler halkın şaşkınlıkla
69
Lebib Efendi kandillerin ve fişeklerin patlaması sonrasında meydana gelen görüntüyü Mevlevi
ayinindeki tennurelere benzetmiştir. “Hitâm-ı sûr-ı zifâfa kadar bi'l-münâvebe zikrolunan sallardan
endaht olunan püskürmelerden tennûr-ı tûfân feşân-ı ateş misillü fevvâreler nümâyân ve husûsa ki
hevâyîler meş'ale-i âh-ı âşıkân mânend-i âsumâna kadar perrân oldukça gûyâ ki zemîn-i sûrgâhı
yerden göğe kadar ateş-zâr ve sükkân-ı a‘lâyı etraf temâşâsında pervâne-girdâr ve şu‘le-i serkeşîdesini
bârgâh-ı kürre-i nâre bir sütun-ı üstüvâr ve bir tarafdan şerâreler nisâr edüp beste-i denbâleleri olan
kândil-i rûy-ı tâbnâklarını envâr-ı rahmet gibi rûy-ı zemîne îsâr ettiler ve çarh-ı felekler mevlevî
dilsûz-misâli tennûresini ateşden iderek izhâr-ı sûz-ı tâb ile deverân “Allah Allah ne bu deryalar” sûz
u güdâz zemzemesiyle etrafına âteş-feşân ve gayret-i temâşâsı gerdiş-i çerh-i berînin cigerini sûzân
itdi.” Bkz. Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr.34a-34b.
70
Zira‘: Uzunluk ölçülerinden birinin adıdır. Lügatte bilek, kol manasındadır ki, dirsek ucundan orta
parmağın ucuna kadar olan kısımdır. Istılahta bu miktara müsavi olan uzunluk mikyası demektir.
Buna “ arşın” da denir. Bkz; Pakalın, Osmanlı Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C.III, s. 663.
41
izlediği gösteriler olmuştur.71 Aynın günün akşamında ışıklı gösterilere devam
edilmiştir.
Düğünün üçüncü Cuma günü Dolmabahçe’deki çadırlarda mutasarrıflar,
muhafızlar, valiler, müderrisler, dersiâm müderrisler, türbedarlar, hâfız-ı kütüpler,
muvakkitler, kurâlar, hattatlar, kayyumbaşılar, imamlar düğüne davet edilmiş ve
ziyafete katılmışlarıdır. Yapılan gösterileri izledikten sonra kendilerine verilen
hediyeleri almış ve padişaha dua etmişlerdir. Cuma günü bir önceki gün yapılan
canbaz gösterilerine devam edilmiştir. Gösterilere İran’dan gelen canbazlar da
katılmıştır. Cuma günü akşamı ise fişek, kandil ve mahya gösterileri devam
etmiştir.72
Düğünün dördüncü günü olan Cumartesi günü davetliler Dolmabahçe’deki
kendilerine ayrılmış çadırlarda yerlerini almışlardır. Gün içerisinde muhtelif
saatlerde bazı yüksek rütbeli paşalar, dâru’l-hadis müderrisleri, Süleymaniye
müderrisleri, müneccimbaşı, müftüler, padişah imamları, muhtelif camilerin
imamları bazı yüksek rütbeli görevlilerin oğulları ve torunları, müsevvidler,
kethüdalar, bevvabinler, Cuma vâ‘izleri, şeyhler, kayyumbaşılar ve mütesellim ve
nazır gibi diğer bazı yüksek rütbeli şahıslar düğüne davet edilmişlerdir. Aynı
akşamda çeşitli canbaz gösteriler ve ışıklı gösteriler tertip edilmiştir.
Düğünün beşinci Pazar günü ise teşrifatçılar tarafından belirlenen ve
davetlilere
pusulalarla
bildirilen
muhtelif
saatlerde
eski
şeyhülislamlar,
kaymakamlar, alay emînleri, binbaşılar, mühendisler, kalyon, korvet ve firkateyn
süvarileri olan kaptanlar; mîrlivâlar, mîralâylar, katipler, rûznâmçeciler, zimmet
halîfeleri, sergi halîfeleri, yoklamacılar, şerîfler, Mekke ve Medine ahâlisinden ve
mücâvirinden bazıları davet edilmiştir. Davetlilere izzet ve ikramda bulunulmuş,
hediyelerle gönülleri hoş edilmiştir. Ayrıca aynı gün Rum, Ermeni, Katolik patrikler
ve Musevilerin dini lideri hahambaşı ile Beç Maslahatgüzarı ve Gayr-i Müslim
tebaanın ileri gelen saygın kişileri Hariciye Nâzırı beyefendinin çadırında misafir
edilmişlerdir. Aynı şekilde bu misafirler içinde ziyafet tertip edilmiş ve padişah
71
72
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 47b.
Hızır Efendi, Hızır Surnâmesi, b.no: 51-52.
42
tarafından uygun görülen hediyeler takdim edilmiştir. Onlar da Sultan II. Mahmud’a
teşekkürlerini bildirmişlerdir.73
Sûr-ı hümâyunun altıncı günü olan Pazartesi günü, teşrifata uygun olarak
davetlilerin kabulüne devam edilmiştir. Pazartesi günü Dolmabahçe’deki çadırlarda
bazı yüksek rütbeli paşalar, Çelebi Efendi, mutasarrıflar, payitaht dışından düğüne
davet edilmiş olan diğer şeyhler, devlet dairelerinin halifeleri, mümeyyizler, bazı
önemli odaların hademeleri, mektupçular, zimmetler, kîsedârlar, sergi halîfeleri,
İstanbul’da bulunan camilerin imamları, va‘izler, şeyhler, ders-i âmlar, hattâtlar,
kurrâlar, tekke pîşkademleri, telhîsîler, çavuşlar, muhtelif pâyeli İstanbul’daki ve
diğer Osmanlı mülkündeki kadılar davet edilmiştir.
Müslüman bir ülkenin elçisi olması nedeniyle İran Sefiri diğer devletlerin
sefirlerinden önce düğüne davet edilmiş ve yukarıda bahsi geçen davetlilerle birlikte
ona da ziyafet verilmiştir. Pazartesi günü ve akşamında da eğlenceler ve şenlikler
yapılmıştır. Türk ve İran canbazları birbirinden ilginç gösteriler yapmıştır. Pazartesi
akşamı Boğaz’ın her iki yakasında, Galata, Haliç, Balıkpazarı ve Topkapı Sarayı
civarında kandillerle, mahyalarla, meşalelerle yapılan ışık gösterilerine devam
edilmiş, havai fişekler atılmıştır.74
Düğünün yedinci günü olan Salı günü daha önceki günlerde olduğu üzere
davetlilerin ağırlanmasıyla başlamıştır. Dolmabahçe’deki çadırlara bazı yüksek
rütbeli görevliler, müdürler, nazırlar, ruznamçeler, muhasebeciler, tezkireciler,
tercümanlar, mukataacılar, gümrükçüler, şıkk-ı sani ve şıkk-ı sâlis defterdarları,
kâtipler, kapı kethüdaları, mütevelliler, ser-halifeler, hâceler, bazı önemli dairelerin
halifeleri misafir edilmiştir. Davetlilerce musiki dinlenilmiş, rakkaselerin oyunları
seyredilmiştir. Akabinde daha önce olduğu gibi muhtelif hediyeler verilerek
geldikleri üzere yolcu edilmişlerdir.
Salı günü diğer günlerden ayrı olarak yabancı devletlerin elçileri ve
maslahatgüzarları kabul edilmiştir. Hariciye Nazırı’nın çadırında yapılan ziyafete
73
BOA., A.d. nr. 366. vr.50a-60b. Lebib Efendi düğün her günü gelen davetlileri isimlerini ve hangi
çadırlarda ağırlandıklarını belirtmiştir. Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr.48a-75b.
74
Lütfi Efendi, Vaka’inüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi, C.V, s. 879.
43
katılmışlardır.Yabancı konuklar davete yanlarında eşlerini, serkatiplerini ve
tercümanlarını birlikte getirmişlerdir. Dolmabahçe’de tertip edilen düğünün
ihtişamıyla ilgili İngiltere Büyükelçisi Lord Ponsonby’nin eşi hatıratında geniş
bilgiler vermiştir. Ayrıca Lebib Efendi’nin isim listesinde adını zikretmediği Prusyalı
Helmut Moltke’de bulunmuş ve düğünden Moltke’nin Türkiye Mektupları adıyla
basılan anılarında bahsetmiştir.75
Yabancı elçilerin davet edildiği gün davetliler arasında bulunan H.Moltke
olayı şu şekilde anlatmıştır;
“
Evvelki gün Sultan, ikinci kızı Mihrimah’ın düğünü şerefine
sefirlere muhteşem bir akşam yemeği verdi. Her yanı pencereli ve
İstanbul, Beyoğlu ve denize bir nezareti olan bir köşkte toplanıldı.
Pencerelerin
altında
ip
canbazları,
at
canbazları,
İranlı
pandomimacılar ve sayısız seyirciler vardı. Kadınlar bol feraceli ve
beyaz yaşmaklarıyla yüksek bir yamacın ta yukarısına kadar
sıralanmış oturuyorlardı. Gün batmasından bir saat önce bizi gayet
büyük eski bir Türk çadırına götürdüler, burada yüz kişilik bir sofra
kurulmuştu. Bronz tepsiler, gümüş takımlar ve porselenler gerçekten
muhteşemdi. 200’den fazla mum, kordiplomatikle padişahın damadı,
vezirler ve imparatorluğun üstün rütbelerinden mürekkep heyeti
aydınlatıyordu. Yemekten sonra tekrar köşke gidildi ve oradan
donanma fişeklerinin atılışı seyredildi.”76
Moltke’nin verdiği bilgiler ile Lebib Efendi’nin verdiği bilgiler birbirini teyit
ediyor. Sırasıyla Hariciye Nazırı, Serasker Paşa ve daha sonra ise Sadrazam
tarafından kabul edilen yabancı sefirlere ziyafet verilmiş, yemekten sonra musiki
dinletilmiştir. Türk ve İran canbazlarının gösterileri yapıldıktan sonra ışık ve
donanmadan yapılan top atışı gösterileri seyredilmiştir. Anonim Surnâme’de de
olayın akışı aynı şekliyle anlatılmıştır. Sefirlerin serkatipleri, tercümanları ve
eşleriyle birlikte iskeleye geldikten sonra karşılandıkları ve her birisi için mızıka
75
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, 86b.- 87a.; Ayrıca bkz. Anonim Surnâme, vr.70a-70b. Her iki
surnâmede de Moltke’den bahsedilmemiştir. İngiliz elçisinin eşiyle birlikte katıldığı Anonim
Surnâme’de “madameleriyle birlikte” ifadesi kırmızı mürekkeple özellikle vurgulanmıştır.
76
Helmuth Von Moltke, Moltke’nin Türkiye Mektupları, Çev. Hayrullah Örs, İstanbul, Remzi
Kitabevi,1969, s. 52.
44
çalındığına değinilmiştir.77 Moltke, karşılama töreni sırasında bu ayrıntıdan
bahsetmemiştir.78
Anonim Surnâme’de yabancı sefirlere ziyafet verilen oba tasvir edilmiş ve
ziyafet sırasında kullanılan takımlar ile obanın ışıklandırmasıyla ilgili bilgiler
verilmiştir. “ ….bâ‘de saat onda obaya gidilmiştir. … muntâzamdır. Ta‘âm takımları
ve şamdanlar ve tabaklar ve avizeler ve kaşıklar ve çatal ve bıçaklar bütün altından
idi. Sekiz bin kîse akçelik takımdır. Farsda i‘mâl olunmuştur.”79 Bu ifadeler diğer
surnâmelerde ve kaynaklarda yer almamaktadır. Lebib Efendi sefirler kendi
usullerince yemeklerini yediler şeklinde olayı anlatırken, Miss Pardoe de benzer
ifadeler kullanmıştır.80 Moltke ise bu durumdan bahsetmemektedir.
Anonim
Surnâme’deki bilgiler Osmanlı mutfak kültüründe bulunmamasına rağmen ziyafette
Batı kültürünün öğelerinin kullanıldığını göstermiştir.81
Mihrimah Sultan ile Mehmed Said Paşa’nın düğününün sekizinci Çarşamba
günü (5 Mayıs 1836) padişahın emri doğrultusunda Cihâz Alayı düzenlenmiştir.
Cihaz Alayı büyük bir kalabalıkla tertiplenmiştir. Teşrîfâtî Halifesi başta olmak
üzere, mızıka takımı ile süvârî asâkir-i hâssa-i şâhâne bölükleri, mülâzım-ı asâkir-i
hassa, binbaşı ağalar, yine mülâzım-ı asâkir-i hâssa, Cum‘a günü giydikleri
elbiselerle mîralây beyler, mülâzım-ı asâkir-i hâssa, tersâne-i âmirenin sancak
beyleri, mîrlivâ paşalar, mülâzım-ı asâkir-i hâssa, Saliha Sultan’ın kethüdâsı Hacı
Edhem Efendi, kethüdâ-yı bevvâbîn-i şehriyârî Hasan Bey, Esmâ Sultan’ın kethüdâsı
masârifât nazırı Salih Beyefendi, Hîbetullâh Sultan’ın kethüdâsı duhân gümrükçüsü
Hacı Mustafa Ağa, Mihrimah Sultan’ın kethüdâsı Tophâne-i âmire Nazırı Sa’ib
Efendi, mîrâhûr-ı şehriyârî, cihazı taşıyan her katırın yanında iki nefer hazine-i
77
Anonim Surnâme’de ve Surnâme-i Lebib’de “…mûmâ-ileyhimin kadrlerine hürmet ve ihtimâmen
mızıkalar çalınarak togrı kasr-ı hümayun menzil-gâhına iş‘ad…” ifadeleriyle yabancı elçilerin gelişi
sırasında müzik çalınması elçilere verilen değeri göstermektedir.
78
Moltke, a.g.e., s. 52-53.
79
Anonim Surnâme, vr. 70a.
80
“…Altıncı günü yemek elçilere verildi. Dünyanın büyük ülkelerini temsil eden insanlar, hep
birlikte dünyalara söz geçiren İmparator’un sofrasında yemek yiyeceklerdi. Avrupa biçimi bir yemek
sofrası konularak önceden düzenlenmiş yemek çadırı, asılı örtüler ve aynalarla iyice süslenmişti…”
Buradaki ifadeden anlaşılacağı üzere İngiltere elçisinin eşi, davetin elçiler için düğünün 6. günü olarak
belirtmiş olsa da hem elimizdeki surnâmeler hem de Moltke’nin verdiği tarih düğünün yedinci günü
yani 4 Mayıs 1836 Salı günü olduğu göstermektedir. Pardoe, 18. Yüzyılda İstanbul, s. 96-98.
81
Anonim Surnâme, vr. 70a.
45
hümayûn hademesi, cihazı taşıyan çok sayıda süslü katırdan oluşan katar, altın ve
gümüş kapların taşındığı arabalar ki bunlardan her iki yanında birer hazine-i
hümayûn hademeleri vardı. Sırayla ikişer hazine-i hümayûn hademeleri ki her birinin
başında sîm kafesler içinde mücevherât ve murassa‘at ayrıca başka altın ve gümüşten
yapılmış muhtelif eşyalar bulunuyordu. Harem-i hümayun ağaları, oda lalası,
Mihrimah Sultan’ın başağası, hazine-i hümayun vekili ve daha birçok kişinin
katılımıyla cihaz alayı düzenlenmiştir.82
Cihâz Alayı, saat 5’i 50 dakika geçe Beşiktaş Saray’ından hareket etmiştir.
Alayın
geçeceği
güzergâhın
her
iki
tarafı
meraklı
seyirciler
tarafından
doldurulmuştur. Cihâz Alayı, Dolmabahçe’den geçerek burada bulunan kasrın önüne
gelip oradan da hareketle Mekteb-i Kışla-yı hümayun, Balmumcu Çiftliği
güzergahından devam ederek Zincirlikuyu caddesine, oradan da Tevfîkiyye Cami ve
Mehmed Paşa Köşkü yakınlarındaki Mihrimah Sultan’ın sahil sarayına varmıştır.83
Damad Mehmed Said Paşa alaya katılan görevlilere ihsanlarda bulunmuş ve
hediyeler vermiştir. Bu alay, mücevherât, altın, gümüş kaplar ve gümüş sandıklardan
ibaret olduğu için cihâzın ağır ve taşıması zor olan bölümü ise sahilden sandal ve ma
‘unalarla deniz yoluyla taşınmıştır.84 Değerli eşyaların taşınması herkesin ilgisini
çekmiştir. Halk tertiplenen alayı başından sonuna takip etmiştir. Moltke’nin de Cihâz
Alayı’nın takip edenler arasında yer almıştır.
“Dün Hanım Sultan’ın çeyizi yeni ikametgâhına götürüldü.
Suvârilerin himayesi altında ve önden birkaç paşa giderek, büyük
kıymetli kumaş denkleri yüklü 40 katır, bunun arkasından şallar,
halılar, ipekli elbiseler ve bunun gibi şeyler dolu 20 kadar araba,
nihayet başlarının üstünde büyük gümüş tepsilerle 160 hamal geçti.
Bu tepsilerin en öndekinde cildi altın ve inci ile süslü muhteşem bir
Kur’an vardı, sonra büyük gümüş sandalyeler, mangallar, mücevher
dolu çekmeceler ve kutular, altın kuş kafesleri ve Allah bilir daha ne
takımlar geliyordu. Bu eşyalardan bir kısmı herhalde gizlice yeniden
82
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr.89a-89b. ; Ayrıca bkz. Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve
Şenlikleri, s. 26-27.
83
Lütfi Efendi, Vaka’inüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi, s. 879.
84
Lebib Efendi, a.g.e., vr. 89b. ; Ayrıca bkz. Arslan, a.g.e., s. 27.
46
hazineye dönecekti ve gene bir prenses evlendiği zaman halkın
önünden geçirilecekti.”
Moltke’nin ifadeleri ile surnâmelerin anlatımları arasında farklılıklar
mevcuttur. Cihâz alayına katılan kişiler ve halkın önünden geçirilen eşyalarla ilgili
surnâmelerde verilen bilgiler farklıdır. Özellikle cildi altın ve inci ile süslenmiş bir
Kur’an’dan bahsedilmemektedir. Ayrıca çeyiz alayıyla ilgili verilen hediyelerin
gizlice saraya geri götürülmesi ve “bir başka Sultan düğününde yeniden halkın
önünden geçirilecektir” iddiasıyla ilgili Moltke’nin bir dayanağı bulunmamaktadır.
Bu tarz bir uygulamanın olduğu yönünde hiçbir emareye rastlamadığımız gibi
düğünü anlatan üç surnâmede de bundan bahsedilmemiştir.
Cihâz Alayı’nın yapıldığı gün bazı müftüler, müderrisler, dersiâmlar, hâfız-ı
kütüpler,
şeyhler,
hattâtlar,
İstanbul
dışından
gelen
şeyhler,
türbedârlar,
müezzinbaşılar, mektep hâceleri, imamlar, mîrmîrânlar, kapıcıbaşılar düğüne davet
edilmiştir. Bu günün akşamında da her zaman olduğu üzere şenlikler tertiplenip,
ışıklı gösteriler
düzenlenmiş
ve
fişekler
atılarak
izleyenlerin eğlenmeleri
sağlanmıştır.
Çeyiz alayından sonraki gün yani düğünün dokuzuncu, Muharrem’in 19.
Perşembe günü Arus alayı düzenlenmiştir.85 Arus alayı, cihâz alayının takip ettiği
güzergahı takip etmiştir. Harbiye Mektebi önüne gelindiğinde Sultan II. Mahmud,
gelin alayının izlemek istemiştir. Bu sırada alaya teşrif edenler padişaha saygından
dolayı atlarından inip toprağı öpmüş ve ta‘zim merasimi icra edilmiştir.86 Gelin
alayının geçtiği sokaklarda sokağın her iki tarafını dolduran kalabalık, alayı
hayranlık içerisinde izlemiştir.87 Bebek civarındaki saraya gelindiğinde Mihrimah
Sultan’ın kethüdası Hacı Sâ’ib Efendi ile bevvabîn-i şehriyârî Hasan Efendi
buhurdanlarla Mihrimah Sultan’ın gelin arabasını karşılamışlardır. Harem kapısından
içeri alınan gelin ile damat paşanın istikbal ve temenna töreni icra edilmiştir. Törenin
85
Lütfi Efendi, Vaka’inüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi, s. 879.
Bulundukları görev ve rütbelerine göre Arus Alayı’na katılan kişilerin isim listesi için; Bkz.
Anonim Surnâme, vr.72a-72b. Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 89a-89b. ; Ayrıca bkz. Arslan,
Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri, s.27-28.
87
Gelin alayının düzenlendiği alanda yapılan geçit törenini ve arus alayını takip edenlerin sayısı
için; Bkz. Pardoe, 18. Yüzyılda İstanbul, s.106-110
86
47
akabinde Arus Alayı’na katılan bazı yüksek rütbeli oba sahibi yüksek dereceli
paşalar, bazı valiler, paşalar ve saray görevlileri için ziyafet verilmiş geri kalanları
ise gönderilmiştir.88 Yatsı namazından sonra bazı ihsanlar dağıtılmış ve ziyafete
katılanlar kendi mekânlarına dağılmıştır.
Düğünün ertesi sabahı Damat Mehmed Said Paşa, teşekkür için Mabeyn-i
hümayuna gitmiş, padişahla görüşmüş ve kendisine çok değerli bir yüzük hediye
edilmiştir. Aynı gün Akıntı Burnu’ndaki camide Cuma namazını kılan Sultan II.
Mahmud, kızı Mihrimah Sultan’ın sarayına teşrif etmiş ve onları tebrikle birlikte
kıymetli hediyeler vererek gönüllerini hoş etmiştir. Aynı gün İstanbul’da çeşitli
gösterilere devam edilmiştir. Magrib’den gelen zorbazlar ve şu‘bedebâzlar muhtelif
oyunlar sergilemişlerdir. Yine İran canbazı eski gösterilerine yenilerini ekleyerek
gösteri tertip etmiştir. Zeyrek takımından ibaret Zuhûrî Kolu ile Ali Ağa Kolu
“Mahalle Baskını, Derzi Oyunu, Yazıcı Oyunu, Çeşme Oyunu, Tımarhane Oyunu,
Berber Oyunu, Kal‘a Oyunu” adlı oyunları oynamışlar, Nemçeli canbazlarla
Edirne’den gelen küçük bir çocuk, kılıç ve bıçaklarla yaptığı gösterilerle izleyenleri
hayranlık içerisinde bırakmışlardır.89
Moltke, gelin alayını anlatırken Miss Pardoe kadar ayrıntıya girmemiştir.90
Fakat Mihrimah Sultan’ın gelin arabasının ve atlarının Rus Çarı tarafından hediye
edildiğini belirtmiştir. Miss Pardoe gelin alayını anlatırken benzer bilgiler
vermiştir.91 Fakat surnâmelerde ve arşiv vesikalarında da bu bilgiyi teyit edici bir
88
Anonim Surnâme, vr.73a-73b.; Ayrıca bkz. Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 89b-90a. ;
Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri, s. 28.
89
Lebib Efendi, a.g.e., vr. 97a.; Ayrıca bkz. Hızır Efendi, Hızır Surnâmesi, beyit.61-62.
Anonim Surnâme, vr.73a-73b. Not: Müellifi belli olmayan Anonim Surnâme Arus Alayı’ndan sonra
ziyafete katılan devletlilerin isim listesini vermiş ve varak 74a boş sayfa olarak kalmış, varak 74b. surı hümâyûnu bittiğini belirterek anlatmayı bitirmiştir. Bundan sonrası ise farklı bir yazı çeşidiyle
sonraki dönemleri ilgilendiren konulardan bahsetmiştir. Sur-ı hitanla ilgili bilgi vermemiştir.
90
“Bu gün prenses, şimdiye kadar yüzünü görmemiş olduğu kocasına teslim edilecekti. Önden
süvariler, sonra sarayın bütün memurları, bütün paşalar, sonra müftü ile benim hâmim Serasker
gidiyordu, bunların arkasından da açık arabalarla padişahın iki oğlu, sonra kızlarağası ve 30 harem
ağası; nihayet muhteşem, tamamıyla kapalı bir arabada gelin geliyordu. Araba ile altı al aygır Rus
Çarı’nın hediyesiydi. Bunu, içlerinde cariyelerin bulunduğu 40 kadar araba takip ediyordu. Alay
kalabalık bir halk arasından herhalde bir mil yürüdü. Birçok güzel atlar göze çarpıyordu.” Moltke,
Moltke’nin Türkiye Mektupları, s. 53.
91
“…. O zaman, Sultan’ın sarayından çıkmasında ilk acele eden kişi Kızlarağası oldu. Gelin alayı,
gizi anlaşılmaz gerçek bir zafer alayıydı. İstanbul’un bütün soylu kadınları önümüzden geçecekler ve
görmek olanağını bulamayacağımız güzelliklerini, yalnızca düşleyecektik. Padişah’ın bandosu, marş
çalmaya başladı ve çok iyi çaldı. Bu küçük marşı, düğün nedeniyle bandonun yetenekli şefi Donizetti
48
bilgi yoktur. Oysa düğün davetnamesiyle birlikte Fransa’ya giden sefirin dönüşte
Fransa Kralı tarafından Sultan II. Mahmud’a hediye olarak gönderilen büyük bir
vazo, çok sayıda kitap ve atlas getirdiğinin bilgileri arşivde bulunmaktadır.92
Netice itibariyle hem surnâmelerin, hem Miss Pardoe hem de Moltke’nin
verdiği bilgiler, Mihrimah Sultan ile Damat Mehmed Said Paşa’nın düğününün
oldukça ihtişamlı yapıldığını göstermektedir. Ayrıca kaynaklardan öğrendiğimiz
kadarıyla yerli ve yabancı çok sayıda davetli düğüne katılmış, ilginç ışıklı gösteriler,
canbaz oyunları ve süslemelerle İstanbul’da büyük bir şenlik tertip edilmiştir.93
Düğün sırasında yapılan şenliklerin, oynan oyunların ve yapılan gösteriler İstanbul
halkının ve davetlilerin eğlenceli günler geçirmesine katkı sağlamıştır. Özellikle ışık,
kandil ve fişek gösterileri ile Türk ve İranlı canbazların ip üzerinde sergiledikleri
gösteriler şaşkınlık ve hayranlıkla izlenmiş, halkın şenliklere katılımını teşvik
etmiştir.
bestelemiştir. Arkadan süvari alayı geçti. Sonra, aralarında güveyi de bulunduğu durumda, gösteriş
içinde paşalar alayı, bundan sonra dört güzel atın çektiği Avrupa arabasında, padişah geçti. Her atı,
sarı ve al üniformalı bir iç oğlan tutuyordu. Bunun arkasında padişahın resmi arabası gözüktü. Bu
araba gümüş rengi yaldızlıydı ve kabartma tavanın pervazlarına akik, süleymani ve yeşim taşı
işlenmişti. Bu, Rus Çarı’nın Osmanlı İmparatorluğu’na armağanıydı…” Pardoe, 18. Yüzyılda
İstanbul, s.107-108.
92
BOA., HAT., 1189/46867.
93
Hızır Efendi, Hızır Surnâmesi, beyit. 44-45-46.
49
B. ŞEHZADE ABDÜLMECİD VE ŞEHZADE ABDÜLAZİZ’İN
SÜNNET DÜĞÜNLERİ
B.1. ŞEHZADELERİN SÜNNETLERİ
Sultan II. Mahmud oğulları Abdülmecid ve Abdülaziz Efendilerin sünnet
düğünlerinin, kızının düğününden hemen sonra yapılmasını emretmişti. Serasker
Paşa ve Divan-ı Hümayun Çavuşbaşısı Necib Efendi daha önceden kendilerine
verilen emir doğrultusunda sünnet düğünü için gerekli hazırlıkları yapmıştı. 94
Şehzadelerle birlikte sünneti yapılacak çocukların isimleri deftere daha önceden
kaydedilmişti. Deftere kayıtlı olan çocukların ailelerine bir pusula ile düğünden üç
gün önce sünnet kıyafetlerini teslim almaları bildirilmiştir.
Düğünün yapılacağı yer olarak Sadabat seçilmiş, Ebniye-i hâssa müdürü ve
ilgili memurlar düğün yapılacak alanın tertip ve düzeni için görevlendirilmişti.
Sadabat’ta bulunan köşkün eksikleri giderilmiş, yakınına bir köprü inşa edilmiştir.
Köprünün etrafında sünnet çocuklarının geceleri soğuktan korunmaları için özel
mekânlar yapılmış, çadırlar kurulmuştur.95 Ayrıca Mihrimah Sultan’ın düğününde
olduğu üzere oba sahipleri için Sadabat’ta da çadırlar kurulmuş ve ihtiyaçları
karşılanmıştır.96 Sünnet edilecek çocukların rahat etmeleri için hazırlanan mekânların
içlerine süslü yataklar, yastıklar, minderler, sırmalı atlas kâliçeler, mücevher işlemeli
yorganlar konulmuştur. Mekânların içerisi türlü süslerle süslenmiştir. Şehzadelerle
birlikte sünnet edilecek olan devlet büyüklerinin çocukları için de özel yerler
yapılmış ve gerekli süslemeler yapılmıştır. Devlet büyüklerinin çocukları için
doksan, diğer çocuklar için ise dokuz yüz yatak hazırlanmıştır. Yatakların süslenmesi
için altmış adet şal, altmış adet sevâyî, altmış adet sırma işlemeli, altmış adet pullu,
sekiz yüz adet de Lehkari yorgan; iki yüz kırk kadarı ipekli işlemeli toplam sekiz yüz
94
BOA., HAT., 487/23871. ; Ayrıca bkz. Lütfi Efendi, Vaka’nüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi,
C.V, s. 879.
95
BOA., C.SM.,54/2740.
96
BOA., C.SM.,159/7965.; BOA., C.SM., 54/2740.
50
adet yüz yastığı ve hepsine değerli pembezârdan çarşaflar serilmiş, yatakların içleri
de Lâhur şallar ve sırmalı pûşîdeler ile süslenmiştir.97 Sünnet düğününün yapılacağı
mekân kandiller, meşaleler ve mahyalarla donatılmış, çocuklar için yapılacak
eğlenceler için mekânlar yapılmıştır.98 Bu hazırlıkların tamamlanması için hazineden
para talebinde bulunulmuş ve ödenek alınmıştır.99Sultan II. Mahmud düğünün
eksiksiz olmasına önem vermiş ve gerekli harcamaların yapılması için emir
vermiştir.
Sultan II. Mahmud 10 Mayıs 1836 Pazartesi günü sünnet düğününün
yapılacağı Sadabat’taki kasr-ı hümayuna gelmiştir. Sultanın gelişinin ertesi günü
sünnet düğünü başlamıştır. Mihrimah Sultan’ın düğünü gibi bir hafta sürecek olan
düğün için Bahçekapı’dan ve karşısı Galata’dan başlayarak Eyüp ve Sadabat’a kadar
Haliç kıyısındaki sahilhaneler, iskeleler, konaklar ve caddeler mahyalar, kandiller ve
meşaleler yakılarak süslenmiştir.100 Halkın gösterileri izleyebilecekleri
mekanlar
oluşturulmuş ve seyirlik alanlar oluşturulmuştur.101 Aynı şekilde sünnet düğünün
yapılacağı mekân olan Sadabat deresinin her iki yanı ve derenin sığ olan yerlerinde
oluşmuş adacıkların üzerleri aynı şekilde ışıklarla süslenmiştir.102
Sünnet düğünü 11 Mayıs 1836 Salı günü başlamıştır.103 Düğün günü ve
sünnetin yapılacağı saat, müneccimbaşına danışılmış ve hayırlı vakit olarak, 23
Muharrem Salı saat dördü kırk dokuz geçe olarak belirlenmiştir.104 Sünnet için
belirlenen vakit geldiğinde sünnet işlemini gerçekleştirecek olan Ser-Etıbbâ
Abdulhak Efendi, Cerrâhân-ı hâssa emîni İsmail Efendi, cerrâh Şâkir Efendi ve
yardımcıları olan neferlerle birlikte, Darüssadetü’ş Şerife Ağası Abdullah Ağa,
97
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib vr. 101b.-103a.
A.g.e., vr. 89b-90a. ; Ayrıca bkz. Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri, s.28.
99
BOA., C.SM., 77/3880.
100
BOA., C.SM., 71/3575. İstanbul’un cadde ve sokaklarının kandillerle süslenmesi için görevliler
belirlenmiş, görevlilerin ihtiyaçlarının karşılanması için cebehaneden, daha sonra teslim olunması
kaydıyla, lazım gelen malzemeler ve seçilen görevlilerin kalacağı çadırlar verilmiştir.
101
BOA., HAT., 1445/59446./1.
102
BOA., HAT., 1445/59446./2.; Ayrıca bkz. Vaka’nüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi, C.V, s. 879.
103
BOA., HAT., 485/23812. Dolmabahçe’de yapılan düğünün hemen ertesinde sünnet düğünü için
lazım gelen hazırlıkların hızlıca Sadabat’a götürülememesi ihtimalinden dolayı düğünün Safer ayı
içerisinde bir günde yapılabileceği gündeme gelmiş hatta Vassaf Beyefendi tarafından Rebi’ül evvel
ayının ahirinde yapılmasında bir beis olmadığını ileri sürmüşse de sünnet düğünü daha önceden
müneccimbaşı beyefendi tarafından hayırlı vakit olarak belirlendiği 23 Muharrem’de yapılmıştır.
104
BOA., HAT., 487/23872.
98
51
Hazine-i hümâyûn vekili Abdullah Ağa ve şehzadelerin lalaları Tahir Ağa ve Osman
Ağa, Teşrîfâtî Beyefendi, Müneccimbaşı Efendi ve Harem-i hümâyûnda görevli
diğer ağaların hazır bulunduğu hitan odasına gelmişlerdir.105 Sadabat Sarayı’nın
Çağlayan tarafına bakan sünnet odasında Cerrâhân-ı Hâssa Emîni İsmail Efendi,
Şehzade Abdülmecid’in, Cerrah Şakir Efendi ise Şehzade Abdülaziz’in sünnet
işlemini
gerçekleştirmiştir.106
Sünnetin
icrasının
ardından
şehzadeler
için
hazırlanılmış süslü yataklara taşınmışlardır. Hızır Efendi, eserinde şehzadeleri sünnet
eden cerrahları güzel sözlerle överek anlatmıştır.107
Sünnet işleminin kazasız, kolay ve zahmetsizce yapılmasından dolayı hemen
kurbanlar kesilmiş, tebrik ve ilan amaçlı donanmadan toplar atılmıştır. Şehzadelerle
birlikte sünnet vakti gelmiş olan gulâmları da sünnet edilmiştir. Abdülmecid ve
Abdülaziz efendilerin sünnetlerinin hemen ardından hem şehzadelere hem de diğer
çocuklara acılarını unutturmaya yönelik gösteriler ve şenlikler yapılmaya
başlanmıştır.
Garip
kıyafetler
giyen
komedyenler,
zorbâzlar,
taklabâzlar,
şu‘bedebâzlar, ilginç hareketler, komik oyunlar sergilemişlerdir. Sünnet işinin
icrasının hemen ardından padişah, şehzadelerini bulundukları çadırda ziyaret etmiş
ve kaldığı köşke tekrar dönmüştür. Lebib Efendi bu ziyaretten hemen sonra ikinci bir
ziyaret gerçekleştirdiğini, ilk ziyaretin baba merhameti hissiyle yapıldığını, ikinci
ziyaretin ise resmî bir tören niteliğinde sırma harvânîsi sırtında olduğu halde yanında
havâs-ı mukarrebîn beyler, kurenâ-yı hâssa efendiler ve diğer kullarıyla ziyaret
ettiğini belirtmiştir.108
Şehzadeler yataktayken doğrulup oturmuşlar ve kendilerini ziyarete gelen
babalarının ellerini öpmüşlerdir. Sultan II. Mahmud ise evlatlarına çeşitli ihsanlarda
bulunup hediyeler vermiştir. Padişahın bulunduğu kasr-ı hümayun ile şehzadelerin
bulundukları yer arasındaki yola şehzadeler tarafından daha önceden Laharî şallar,
şal üzerine işleme tefe başları, sırmalı sûzenî işleme kumaşlar, top top üstûfeler
105
Lebib Efendi, a.g.e., vr. 103a-103b. ; Ayrıca bkz. Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve
Şenlikleri, s.29.
106
Hızır Efendi, Hızır Surnâmesi, b.no:79-80-81.
107
Hzır Efendş, a.g.e., b.no: 104,105,106,107,108,109.
108
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 104a.
52
konulmuştur. Ziyaret sonrası padişahın emriyle bu kıymetli eşyalar kendisiyle
birlikte şehzadeleri ziyaret eden kişilere hediye edilmiştir.109
Sünnet işleminin zahmetsiz ve kolay olduğu müjdesini alan devletin yüksek
dereceli görevlileri adet olduğu üzere padişahı tebrik, şehzadeleri ziyaret amacıyla
harekete geçmişlerdir. Başta Sadrazam olmak üzere, Şeyhülislam, Damat Halil Rıfat
Paşa, Damad-ı Sânî Mehmed Said Paşa, Müşir-i Asakîr-i Hâssa Fevzi Ahmed Paşa,
Umur-ı Mülkiye Nazırı, Umur-ı Hariciye Nazırı, Mansûre Defterdarı ve Darbhâne
Defterdarı protokole uygun olarak Sultan II. Mahmud’un huzuruna çıkıp tebriklerini
sunmuşlar ardından şehzadeleri ziyaret etmişlerdir.110 Ziyaretin ardından herkes
çadırına çekilmiştir. Bu esnada gelenek olduğu üzere, sünnet tepsileri önce padişaha
sonra sadrazama, şeyhülislama, serasker paşaya, damat paşalara, müşir paşaya ve
protokolde yeri olan defterdarlara sunulmuş ve her biri sünnet tepsisine kıymetli
hediyeler bırakmıştır. Bu hediyelerle birlikte Ser-Etıbbâ Abdulhak Efendi, Cerrâhânı Hâssa Emîni İsmail Efendi, Cerrâh Şâkir Efendi’ye mücevherli murassa‘ nişan ve
içerisinde kıymetli hediyelerin bulunduğu kutular verilmiştir.111
Şehzadelerin sünnetleriyle başlayan düğün bir hafta boyunca çeşitli
etkinliklerle devam etmiştir. Kâğıthane’nin tamamı şenlik yerine çevrilmiş, gün
içinde canbazlar tarafından gösteriler, düzenlenmiş, kurulan obalarda ziyaretçiler için
ziyafetler verilmiştir. Akşamları meşaleler, kandiller ve mahyalarla süslenen düğün
alanında ışıklı gösteriler tertiplenmiştir.
109
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr.104a-104b. ; Ayrıca bkz. Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri
ve Şenlikleri, s. 29.
110
Lebib Efendi, a.g.e., vr. 105a-105b. ; Ayrıca bkz. Hızır Surnâmesi, b.no:.126-128. Arslan, a.g.e.,
s.32.
111
Lebib Efendi, a.g.e., vr. 106a. ; Ayrıca bkz. Arslan, a.g.e., s. 32.
53
B.2. DAVETLİLER VE SÛR-I HİTAN İÇİN YAPILAN ŞENLİKLER
Sadabat’ta yapılan sünnet düğünü, Mihrimah Sultan’ın evlenmesinde olduğu
gibi bir hafta sürmüştür. Düğünün ilk günü şehzadeler, gulâmları ve yüksek dereceli
devlet görevlilerinin çocukları veyahut yakınları sünnet edilmiştir.112 Lebib
Efendi’nin 219 adet çocuk olarak belirttiği bu sünnet merasimi sonrasında şenlikler
düzenlenmiş, çocukların acılarını unutturmaya yönelik gösteriler tertiplenmiştir.113
Düğünün ilk günü yukarıda da bahsedildiği üzere üst düzey devlet
görevlilerinin padişahı tebrik etmelerine ve şehzadeleri görmelerine müsaade
edilmiştir. Düğünün ikinci günü Çarşamba gününden itibaren hatırı sayılır davetliler
kendilerine daha önceden verilen pusulalarda belirtildiği üzere Kâğıthane’ye
gelmişler ve orada kurulan obalarda misafir edildikten sonra tebriklerini sunup geriye
dönmüşlerdir. Perşembe günü saat 5’te, evlenme düğününde de bulunmuş olan
vezirler Ser-Havâss-ı Mukarrebîn Rıza Efendi’nin nezaretinden şehzadeleri ziyaret
etmişlerdir. Cuma günü saat 7’de ise İstanbul’da bulunan ferik paşalar, Anadolu
rütbesinde bulunan sudûr-ı izâm, rütbe-i sâniyede bulunan ricâl-i devlet-i aliyye
efendiler, İstanbul payesinde bulunan mevâlî-i kirâm ve ferik paşalar ziyarete ve
tebrik için gelmişlerdir. Anadolu sudûruna Said Beyefendi, ricâl-i devlet-i aliyye
efendilere Vassaf Beyefendi ve İstanbul payelilere ise imam-ı evvel-i hâkânî eşlik
ederek ziyaret gerçekleştirilmiştir.
Düğünün diğer günlerinde sünnet olan şehzadeleri ziyaretler devam etmiş,
Mihrimah Sultan’ın düğünü için gelmiş olup henüz memleketlerine dönmemiş olan
ulema ve meşayihten kişiler padişaha tebriklerini sunmuşlardır.114 Sultan II. Mahmud
ise sünnet düğününü tebrik etmek için gelen şahıslara, atiyyeler dağıttırıp, ihsanlarda
bulunmuştur.115 Davet edilen kişiler Sadabat’ta kurulan obalarda ağırlanmış,
hediyeler sunulmuş, verilen ziyafetlerin ardından hanendeler ve sazendeler eşliğinde
112
Hızır Surnâmesi, b.no: 84.
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 109a-109b. ; Ayrıca bkz. Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri
ve Şenlikleri, s. 33.
114
BOA., D.BŞM.SRH.d., 20609.; Ayrıca bkz. Takvim-i Vekayi, def’a 127, 29. M 1251.
115
BOA., D.BŞM.SRH.d., 20609.
113
54
eğlenceler tertiplenmiştir. Musiki dinleyen, canbazların, zorbâzların, taklabâzların
yaptıkları gösterileri izleyen konuklar hayretler içinde kalmışlardır.116
Düğünün ikinci gününden itibaren daha önceden Necib Ağa’nın kaydını
tuttuğu, sünnet olacak çocukların isim listelerinin bulunduğu deftere göre, sünnet
icrasına başlanmıştır. Şehzadelerin sünnetlerinin yapılmasının hemen sonra ileri
gelen devlet adamlarının çocuklarının sünnetleri gerçekleştirilmiştir.117 Daha sonra
ise sünnet defterine daha önceden isimleri kaydettirilen çocukların sünnetleri
yapılmıştır. Sünnet olan çocukların sayıları ilgili arşivde her hangi bir kayıda
ulaşamadık. Surnâme-i Hızır ve Anonim Surnâme’de de sünnet edilen çocukların
sayıları ilgili net bilgiler yer alamamaktadır. Sünnet edilen çocukların sayılarıyla
ilgili tek bilgi Lebib Efendi’nin kaleme aldığı Surnâme-i Lebib’ de bulunmaktadır.
Lebib Efendi sünnet edilen çocuklarla ilgili şu bilgileri vermektedir;
Tablo 4:Sur-ı Hitan Sırasında Sünnetin Yapıldığı Günler ve Sünnet Olan
Çocukların Sayıları.
116
117
Sünnet Günleri
Sünnet Edilen Çocuk Sayısı
Çarşamba Günü
684 Çocuk
Perşembe Günü
738 Çocuk
Cuma Günü
817 Çocuk
Cumartesi Günü
844 Çocuk
Pazar Günü
801 Çocuk
Pazartesi Günü
433 Çocuk
Salı Günü
510 Çocuk
Pardoe, 18. Yüzyılda İstanbul, s.111.
Hızır Surnâmesi, b.no: 84,85.
55
Sadabat’ta yapılan sünnet düğününde şehzadeler hariç devletin ileri gelenleri
ile halkın çocuklarından toplam 5046 çocuğun sünneti yapılmıştır. Ayrıca
İplikhane’de asakîr-i mansûre-i bahriyeden 194 neferin daha sünneti yapılmıştır.118
İplikhane’de yapılan sünneti yapılan neferlere de ihsanlar verilmiştir.119 Bundan
başka Lebib Efendi, büyük küçük sekiz Yahudi, üç Frenk, altı Rum ve dört
Ermeni’nin Müslüman olduğunu ve sünnet edildiklerini söylemiştir. Böylelikle
şehzadeler hariç olmak üzere 1836 Sûr-ı Hümâyunu’nda toplam 5261 çocuğun
sünneti yapılmıştır.120 Sünneti yapılanların tamamına hediyeler verilmiş, sünnet
kıyafetleri giydirilmiş, her biri için sünnet yerlerinden yataklar hazırlanmıştır.121
Sünnetten sonra çocukların acılarının azaltılması amacıyla gösteriler düzenlenmiştir.
Çocuklara şekerli şerbetler, çorba, tavuk, has francala, pilav ve zerde ikram
edilmiştir. Ayrıca sünnet yaşı gelmeyen fakat sünnet mahallinde bulunan çocuklar
için de hediyeler verilmiştir.122 Düğün süresince bazı günler padişah bizzat kendisi
sünnet olan çocukları ziyaret etmiş bazen de serasker paşa padişah adına bu işi yerine
getirmiştir.
Sünnet düğününe adet olmamasına rağmen bu kez yabancı devletlerin elçileri
katılmıştır.123 Sûr-ı Hitan’ın yedinci Salı günü saat 13’te İngiltere Devleti sefiri,
Rusya Devleti sefiri, Felemenk maslahatgüzarı Umur-ı Mülkiye nazırının çadırına;
Fransa sefiri, Nemçe sefiri ve Sardunya maslahatgüzarı, Hariciye nazırının çadırına;
Prusya sefiri, Danimarka, Amerika ve İspanya Maslahatgüzarı Mansûre defterdarının
çadırına; İsveç ve Sicilyateyn ve Toskana Maslahatgüzarı ile Yunan elçisi Darbhânei Amire defterdarının çadırına davet edilmiştir. Sefirlere ayrıca bir ziyafet verilmiştir.
118
Lebib Efendi, sünnet olan çocukların sayısını 5042 kişi olarak vermiş, küçük bir hesap hatası
yapmıştır. Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 113b. ; Ayrıca bkz. Hızır Efendi, Hızır Surnâmesi,
b.no:98,99.; Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikler, s. 33.
119
BOA., C.BH. 2245. İplikhanede sünnet edilen askerlere ve altı beye, elbise müdürü Mustafa Ağa
tarafından yeni elbiseler verilmiştir. Askerlere ve beylerine verilen elbiseler, 62645 buçuk kuruş 17
para tutmuştur. Para ise Tersane-i amire hazinesinden karşılanmıştır.
120
Sur-ı hitanda sünnet edilen çocuklar için hassa cerrahlarından yüz cerrah, İstanbul cerrahlarından
da otuz cerrah görevlendirilmiştir. Cerrahlar için 15 çadır kurulmuştur. Sünnet sırasında her 10
çocuktan sonra ustura değiştirilmiştir. Usturaların bilenmesi amacıyla berberler görevlendirilmiş ve
onlar içinde ayrı çadırlar kurulmuştur. Bkz. Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 108a-108b. ; Ayrıca
bkz. Arslan, a.g.e, s.32-33.
121
BOA., HAT., 485/23810. Belgenin genelinde düğüne davet edilecekler için yazılacak nameden
bahsedilmiştir.Bununla birlikte belgenin bir bölümünde ise hitana katılan çocuklara ihsanların
verilmesi emredilmiştir.
122
Hızır Surnâmesi, b.no: 86-87.
123
BOA., HAT., 1445/59446.
56
Fakat Sultan II. Mahmud, çatal-bıçak gibi Avrupa mutfağına özgü mutfak
takımlarının kullanılarak masada yemek yenmesini istememiştir. Osmanlı usulü yere
oturarak, sahana el uzatarak yemek yenmesi sefirlere söylenmiştir. Sefirler
söylendiği üzere yere oturmuşlar ve kendilerine getirilen yemekleri yemişlerdir.124
Sefirlerden başka aynı gün hahambaşı, Rum, Ermeni, Katolik ve Kudüs patrikleri de
düğüne davet edilmiş ve Gayri Müslim din adamlarına da ziyafet verilmiştir.125
Sünnet düğünü sırasında Galata, Hasköy, Eyüp, Kasımpaşa, Tophane, Galata,
Üsküdar ve Boğaz’ın kenarındaki mahallerdeki Müslüman mekteplerinin öğrencileri
ile Ermeni, Rum, Katolik ve Yahudi mekteplerinin öğrencileri de sünnet düğünün
icra edildiği mekânda bulunmuşlardır.126 Padişah tarafından öğrencilere ve
öğretmenlerine hediyeler verilmiştir.127 Gayri Müslim mekteplerinden gelen
öğretmenler ve öğrenciler lisanlarınca Sultan II. Mahmud’a, kendilerine verdiği
ihsanlardan ve hediyelerden dolayı teşekkürlerini bildirmişlerdir.128
Sünnet düğününün son günlerine doğru esnaf ve zanaatkârlar ile onların
kethüdaları davet edilmiş, esnaf ve zanaatkârlar geçit alayı düzenlemişlerdir.129
Müslüman esnaf ve zanaatkârların dışında düğüne Rum, Ermeni ve Yahudi esnaftan
kişilerde davet edilmiştir.130
124
Birkaç gün sonra yine sultanın, daha doğrusu defterdarının misafiri idik. Tatlı sular denen yerdeki
büyük bir çayırlıkta genç prenslerin sünneti vesilesi ile şenlik yapılıyordu. Kordiplomatik de davetli
idi. Bu tam bir Türk şenliği olduğu için, bize de hakiki bir Türk ziyafeti verildi. Tabii çatal, bıçak ve
şarap yoktu. İlk yemek içi pirinç ve üzümle doldurulmuş bir kuzu kızartması idi. Herkes bir parça
koparıyor ve parmakları ile pilava dalıyordu. Arkasından un ve balla yapılmış bir tatlı olan helva
geldi, sonra tekrar kızartma, yine bir tatlı, kimi sıcak, kimi soğuk, kimi ekşi, kimi tatlı, her yemek ayrı
ayrı mükemmeldi; fakat bunların bir araya getirilişi bir Avrupalı midesi için anlaşılması zor bir tarzda
idi ve şarap da yoktu. Dondurma yemeğin ortasında verildi. Nihayet, daima yemeğin sonunun anlatan
pilavı ısrarla istedik. Bunun arkasından da üzerinde yemek yediğimiz büyük yuvarlak sininin üstüne
bir çanak hoşaf, yani haşlanmış meyve kondu ve kaşıklanarak boşaltıldı. Moltke, Moltke’nin Türkiye
Mektupları, s. 55.
125
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 121a-121b.
126
Hızır Efendi, Hızır Surnâmesi, b.no: 134,135,136,137.
127
“….bütün Türk,Rum,Ermeni,Katolik ve Musevi öğrenciler,başlarındaki öğretmenleriyle,padişahın
önünden geçtiler ve özel olarak çağrıldıkları bu şenliğe katıldılar.” Pardoe, 18.Yüzyılda İstanbul,
s.111.
128
BOA., HAT., 1421/58083.
129
Lebib Efendi, sünnet düğününe katılan esnaflar, zanaatkârlar ve kethüdalarının isimlerinin tam
listesini vr.116a. ile 119b. arasından bildirmiştir.
130
Lebib Efendi, a.g.e., vr. 120a-120b.
57
Sünnet düğünü bir hafta sürmüş ve bu süre içerisinde eğlenceler
tertiplenmiştir. Özellikle sünnet çadırlarının etrafında oyunlar oynanmış gösteriler
sergilenmiştir. Çadırların önündeki gösterileri izlemek için çok sayıda İstanbullu
Kâğıthane’ye akın etmiştir. Çadırlar önünde ip canbazlar, Arap hokkabazlar, Ermeni
hanendeler, Rum köçekler ve Ulah çalgıcılar gösteriler sunmuş, çeşitli oyun
gurupları oyunlar oynamış ve şenlik sırasında havai fişekler atılmıştır. 131 Sünnet
düğünü de evlenme düğünü gibi ihtişam içerisinde kutlanmış ve sorun ve karmaşa
yaşanmadan tamamlanmıştır. Sünnet düğününde de Mihrimah Sultan’ın düğünde
olduğu gibi gece boyunca ışıklı gösteriler düzenlenmiş, davetlilerin keyif alacakları
etkinlikler tertiplenmiştir.
Sultan II. Mahmud, istediği gibi sonuçlanan düğünlerin şerefine, devlette
görevli birçok kimsenin rütbesini yükseltmiş, bazı ulema ve dersiamlara
beklentilerinin üstünde görevler ve rütbeler ihsan ederek dualarını almıştır.132 Her iki
düğün boyunca gösterdikleri ihtimamla, düğünlerin planlandığı gibi yapılmasına
katkılarından dolayı görevlilere padişah tarafından hediyeler gönderilmiş, ihsanlarda
bulunulmuştur. Sadrazama çok değerli murassa bir kutu, Serasker Paşa’ya gayet
güzel bir pırlanta yüzük, sur-ı hümayun nazırı Necip Efendi’ye değerli bir mücevher
kutu, Matbah-ı Âmire Emini Tahir Beyefendi’ye değerli bir mücevher kutu133,
Teşrîfâtî Sa‘ib Beyefendi’ye değerli bir mücevher kutu, ebniyye-i hâssa müdürüne
değerli bir mücevher kutu, düğüne hizmetleri dokunan Hüsam Efendi ve Ethem
Efendi gibi memurlara değerli birer kutu verilmiştir.134 Bursa Mütesellimi Halil
Kamil Ağa’ya, Saruhan Mütesellimi Kara Osman-zade Eyüp Ağa’ya, Sakız
Muhassılı Kadri Ağa’ya Kıbrıs Muhassılı Hacı Mehmed Ağa’ya, Kastamonu
Mütesellimi Dede Mustafa Ağa’ya nişân-ı alileri verilmiştir.135 Ayrıca Matbah-ı
131
Moltke, a.g.e, s.55.
BOA., HAT., 487/23869.
133
BOA., HAT., 487/23867. Sur-ı hümâyûnda gösterdiği hizmetleri,masarifi iyi idare etmesi
padişahın memnun olmasını sağlamış olduğundan Matbah-ı Amire Emini Tahir Efendi’ye ihsanlar
verilmiştir. Hatta Matbah-ı Amire Emini Tahir Efendi, Vani Köyü Camiinin tamiri konusunda
padişahın müsaadesini alabilmiştir.
134
Lütfi Efendi, Vaka’nüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi, C.V, s. 879.
135
BOA.,HAT.,465/ 22793.; Bazı devlet görevlilerinin rütbeleri yükseltilip,nişan verilirken bazıları
da kendileri rütbelerinin yükseltilmesi için isteklerde bulunmuşlardır. Gümülcine Müftüsü Sur-ı
Hümâyun için geldiği İstanbul’da, düğünü konu alan manzum tarih yazmış ve bunun için payesinin
Ayasofya Mevleviyetine yahut rütbesinin yükseltilmesine yönelik bir istekte bulunmuştur. Fakat
132
58
Âmire Vekîliharcı Ağa’ya, Aşçıbaşı Ağa’ya, Çeşnicibaşı Ağa’ya, Sadrazamın
aşçıbaşına, serasker paşanın aşçıbaşına, serasker paşanın vekîliharcına, diğer matbahı âmire görevlerine Teşrifati efendinin marifetiyle hil‘atlar giydirilmiştir.136
Şehzade Abdülmecid Efendi ve Şehzade Abdülaziz Efendi’nin sünnet
düğünleri 30 Muharrem 1252 (17 Mayıs 1836) tarihinde sona ermiştir. Sultan II.
Mahmud’un kızı ve oğulları için yaptığı düğünleri, uzun süredir yapılmamış büyük
şenliklerle gerçekleştirilmiştir. Yerli ve yabancı davetlilerin ilgi ve alakasını çekmiş,
yapılan eğlenceler hayranlıkla izlenmiştir. Şenlikler boyunca İstanbul halkının
eğelenmesi
ve
sünnet
olan
çocuklarının
acılarının
hafifletilmesine
özen
gösterilmiştir. Haliç’in her iki yakasındaki semtlerde caddeler, sokaklar ve konaklar
kandiller ve meşalelerle süslenmiş, şenlikler düzenlenmiştir.
belgeye gelen cevapta yazılan manzum tarihin edebi hiçbir kıymetinin olmadığını bundan dolayı rütbe
yükseltmeye veyahut payenin arttırılmasına gerek olmadığı belirtilmiştir. Bkz. BOA.,HAT.,465/
22793-A.; BOA.,HAT.,465/ 22793-B.
136
Lebib Efendi, Sûr-ı hümâyunda rütbesi arttırılanlar ve payesi yükseltilen devlet görevlileri ile
ulemadan kişilerin yeni payelerini, görevlerini ve isimlerini uzun uzadıya yazılmıştır. Bkz. Lebib
Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 129a-136b.
59
2.BÖLÜM
A. SÛR-I HÜMÂYUNUN OSMANLI SİYASİ HAYATINDAKİ
TESİRLERİ
Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminden itibaren yapılan şenlikler ve
törenlerin siyasi, ekonomik, toplumsal, kültürel sebep ve sonuçları olmuştur.
Şenliklerin ve törenlerin devletin güçlü olduğu yönünde izlenim oluşturması ve
padişaha duyulan saygının artmasında etkileri olmuştur. Siyasi sembol olan padişah,
törenler ve eğlenceler vasıtasıyla halkla bir araya gelmiş, düzenlenen şenliklerle güç
ve kudretini dost ve düşman herkese göstermeye çalışmıştır.
Halk ile devletin kaynaşmasını amaçlayan tören ve şenlikler siyasi otorite
tarafından planlanarak tertip edilmiştir. Osmanlı Devleti, kuruluş döneminden
gelenek halinde daha önceki dönemlerden süre gelen şenlikleri yaşatmaya devam
etmiştir. Devletin büyümesi ve büyük bir imparatorluk haline dönüşmesiyle birlikte
yapılan şenliklerin ve törenlerin teşrifat kaidelerinde, yapılış şekillerinde,
amaçlarında ve sergilenen kültür numunelerinde farklılıklar olmuştur. Buna rağmen
törenlerin ve teşrifat kaidelerinin, hanedanın siyasal, ekonomik, toplumsal ve kültürel
hedeflerine uygunluğu devam etmiştir.1 Osmanlı Devleti’nde amaçları birbirinden
farklı çok sayıda tören ve şenlikler tertip edilmiştir.
Beşik alayı, bed-i besmele törenleri, cülus alayları, kılıç kuşanma alayları,
elçi kabulleri, sefere çıkış ve cenaze alayları ile kandiller ve bayramlarda yapılan
törenler ve eğlencelerin ihtişam içerisinde yapıldığının çok sayıda örneği
bulunmaktadır. Bu törenlerden başka şehzadelerin sûr-ı hitanları ile padişah
kızlarının düğünleri bazı dönemlerde olağan şenlik ve eğlencelerden daha abartılı
1
Filiz Karaca, “Tanzimat Dönemi ve Sonrasında Osmanlı Teşrifat Müessesesi”, İstanbul Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü Osmanlı Müesseseleri ve Medeniyeti Tarihi Anabilim Dalı, Basılmamış
Doktora Tezi, İstanbul, 1997, s.8.
60
şekilde yapılmıştır. Bu şenliklerin yapıldığı dönemlerdeki siyasi ve ekonomik
gelişmelere dikkat edildiğinde şenliklerden beklenilen hedefler hemen fark
edilebilmektedir. Ülkenin siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik gelişimi üzerinde
etkisi olan şenliklerin ve törenlerin icrası devlet politikası haline dönüşmüştür
denilebilir. Bu politika devletin içinde bulunduğu siyaseten bunalımların yaşandığı,
askeri başarıların arttığı veyahut yenilgilerin yaşandığı, geçim şartların halkın
aleyhine değiştiği ve toplumsal yapının çözülmeye başlandığının farkına varıldığı
dönemlerde hemen sorunların defi ve huzurlu bir ortamın yeniden inşası için kurtuluş
yolu olmuştur denilebilir.
Osmanlı Devleti’nde sultan evlilikleri ve şehzadelerin sünnet düğünlerinin
neredeyse tamamı siyasi amaçlar taşımıştır. Gözle görülen siyasal veyahut ekonomik
hedef olmadığını düşündüğümüzde dahi şenlikler ve törenler sırasında halkın ve
saraylıların “Padişahım çok yaşa…” nümayişleri ile yine halkın zihninde yer etmiş
“devlet baba” imgesini yenilemek
amacı bile yapılan evlenme ve sünnet
düğünlerinin siyasi boyutunun olduğunu göstermiştir. Diğer açıdan bakıldığında ise
padişah yapılan büyük şenlikler sırasında başta devlet erkanı ve halk olmak üzere
yabancı elçilerin davette gösterdikleri saygı ve Devlet-i Aliye’nin hükümdarının
kudretini kabul etiklerini gösteren hal ve davranışlar sergilemelerini görerek,
otoritesinin meşrululuğunu ispat etmiş olmaktadır. Her yönüyle siyasi varlığın
kabulü ve tasdiki anlamına gelen şenlikler, siyaset ve şenlik birlikteliğinin
vazgeçilmezliğini ortaya koymuştur.2
Komşu devletlerle siyasi amaçlı evliliklerin yapılmasına kuruluş dönemi
boyunca sık sık rastlanmaktadır. Orhan Gazi, iç karışıklıklarla uğraşan Bizans’ın
siyasi hayatına müdahale edebilmek, en güçlü rakibinin kontrol altına tutabilmek
amacıyla siyasi amaçlı bir evlilik yapmıştır. Evlilikle kurulan bağlar neticesinde
Bizans’ın Sırp ve Bulgar prensliklerinin saldırılarının önünde set oluşturmak ve
içteki taht mücadelesinin bastırılmasında Orhan Gazi’nin desteğini alabilmek
2
Anthony Dolpin Alderson, Bütün Yönleriyle Osmanlı Hanedanın Yapısı, Çev. Şefaettin
Severcan, İstanbul, İz Yayınları, 1998, s.139-140.
61
amacıyla
Çimpe
oluşturmaktadır.
Kalesi’nin
Süleyman
Paşa’ya
bırakması
bunun
kanıtını
3
Orhan Gazi’den sonra I.Murad’ın döneminde de siyasi amaçlı evlilikler
yapılmaya devam edilmiştir. Anadolu Türkmen beylikleri üzerinde otorite
sağlamanın bir yolu olarak şehzadeler ile sultanların evlendirilmesinde beis
görülmemiştir. Türkmen beylikleriyle yapılan siyasi evliliklerden sonra 1387’de hem
Sultan I.Murat hem de oğulları Bayezid ve Yakup Bizanslı prenseslerle evlenmiştir.4
Böylece Bizans ile olan akrabalık sürdürülmüştür. Akabinde dost ve düşmana güç ve
kudretin gösterilmesine vesile olabilecek bir gelişme yaşanmış ve Bayezid’in üç oğlu
Bursa’da sünnet edilmiş ve şenlikler yapılmıştır.5Bu düğünden hemen önce Sultan
I.Murad’ın, Lala Şahin Paşa komutasındaki ordusunun Bosna Kralı’na karşı
gerçekleştirdiği seferde başarısız olması yenilgiyi unutturmaya yönelik bir hareket
olarak kabul edilebilir.6
Yıldırım Bayezid’in Timur karşısında Ankara’da yapılan savaşı kaybetmiş
olması devletin bekasının tehdit edecek sorunların doğmasına neden olmuştur. Bu
süreçte düğünler aracılığıyla yapılan siyasi ittifaklar önemini yitirmiştir. Fakat Çelebi
Mehmed tarafından dağılmaktan kurtarılan Osmanlı Devleti, Sultan II. Murat
döneminde yeniden eski güç ve ihtişamına ulaşmıştır. Sultan II. Murat hem batıdaki
topraklarda hem de Anadolu’daki topraklarda otorite sağladıktan sonra bunun delili
niteliğinde şenlikler tertip etmiştir. Bursa’dan sonra Edirne şenliklerin yapıldığı
ikinci adres olmuştur. Sultan II. Murad’ın 1436’da evlenmesi ve bu olaydan üç yıl
sonra şehzadeleri Alâeddin Ali ve Mehmed için sünnet düğünleri Edirne’de şenlikler
düzenlenerek ihtişam içerisinde yapılmıştır.7 Edirne’de yapılan bu şenliklere dost
ülkelerin elçileri ile ilim âleminde mühim şahıslar ve hatırı sayılır devlet adamları
3
Halil İnalcık, “ Osmanlı Tarihine Toplu Bir Bakış”, Osmanlı, C.I, Ankara, Yeni Türkiye Yayınları,
1999, s. 62.
4
Metin And, Osmanlı Şenliklerinde Türk Sanatları, Ankara, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1982, s.
13.
5
Joseph Von Hammer, Büyük Osmanlı Tarihi, C.II, ( Çev. Mümin Çevik, Erol Kılıç), İstanbul,
Sabah Yayınları, 1998, s. 248.; Ayrıca bkz. Özdemir Nutku, IV Mehmet’in Edirne Şenliği, Ankara
1972, s. 24.
6
Hoca Saadettin, Tacü’t-Tevarih, C.I, Haz.: İsmet Parmaksızoğlu, Ankara, Kültür Bakanlığı
Yayınları, 1992, s. 169.
7
Hoca Saadettin, Tacü’t-Tevarih, C.II, Haz.: İsmet Parmaksızoğlu, Ankara, Kültür Bakanlığı
Yayınları, 1992, s. 197.
62
katılmıştır. Bu şenlik sırasında Sultan II. Murat kızını İsfendiyaroğlu İbrahim Bey’in
akrabalarından biriyle nişanlamıştır.
Sultan II. Murat’ın saltanatının son yıllarına doğru Dulkadiroğlu Beyliği ile
yine siyasi amaçlarının olduğunu söyleyebileceğimiz bir evlilik gerçekleştirilmiştir.
Şehzade Mehmed ile Dulkadiroğlu Süleyman Bey’in kızı Sitti Mükrime Hatun’un
düğünleri Edirne’de yapılmıştır. Şehzade Mehmed’in komutasındaki Osmanlı
ordusunun
Akçahisar
kuşatmasındaki
başarısızlığının
unutturulması
ve
Karamanoğullarının doğusunda güçlü bir beylik olan Dulkadiroğulları ile akrabalık
yoluyla ittifak kurulması anlamına gelen bu düğün 1450 yılında gerçekleşmiş ve sur-ı
cihaz üç ay sürmüştür.8
Belgrad kuşatmasında istenilen başarının sağlanamamış olması, devlet
adamları üzerinde baskı oluşturmuş, ordunun ve halkın moralinin bozulmasına neden
olmuştur.9
Sultan II. Mehmed bu olaydan kısa bir süre sonra oğlu Bayezid’i
Amasya’dan diğer oğlu Mustafa’yı ise Manisa’dan getirtip Edirne’de onlar için
sünnet düğünü tertip etmiştir. Sünnet düğünü sırasında büyük eğlenceler yapılmış
çok sayıda devlet adamı, beyler, âlimler ve yabancı elçiler davet edilerek devletin
gücü padişahın kudreti ortaya konulmaya çalışılmıştır. Netice itibariyle Belgrad
kuşatmasının başarısızlığı gölgede bırakılmıştır. Sultan II. Mehmed bundan başka
tarihte de oğulları Cem ve Abdullah için sünnet düğünü yapmıştır.10 Saltanatının son
yıllında yani 1480’de, Sultan II. Mehmed Edirne’de torunları Şehinşah, Ahmet,
Korkut, Mahmut, Âlem, Selim ve Oğuz Han içinde sünnet düğünü yaptırmış ve
Edirne’de büyük şenlikler tertip ettirmiştir.
Sultan II. Bayezid devrinde şenliklerin adresi değişmiş ve ilk büyük çaplı surı hümayun İstanbul’da yapılmıştır. 1490 yılında yapılan büyük eğlenceler sırasında
Şehzade Ahmed’in oğlu ve bir vezirin oğlu sünnet ettirilmiştir. Ayrıca kızlarından
biriyle Uzun Hasan’ın torunu Uğurluoğlu Ahmet Mirza’yı, bir başka kızıyla Davut
8
Hoca Saadettin, Tacü’t-Tevarih, II, s. 244.; Ayrıca bkz. Halil İnalcık, Fatih Devri Üzerine
Tetkikler ve Vesikalar, Ankara 1954, s.109.
9
Hoca Saadettin, Tacü’t-Tevarih, III, s.34.
10
İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Saray Teşkilatı, Ankara, TTK, 1988, s.111.
63
Paşa ve diğer birini ise İşkodra Beyi Nasuh Bey ile nikâhlamıştır. İstanbul At
Meydanı’nda yapılan şenlikler görkemli olmuştur.11
Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde de sultan
evlilikleri yapılmış ve şehzadelerin sünnet düğünleri kurulmuştur. Kanuni Sultan
Süleyman’ın kız kardeşi Hatice Sultan ile Sadrazam İbrahim Paşa’yı evlendirmesini,
I.Viyana kuşatmasının başarısızlığının ardından halkın ve ordunun moralini
yükseltmek amacı da taşıyan şehzadelerin sünnet düğünleri takip etmiştir.12
Sünnet düğünleri sırasında kurulan şenlikler en az siyasi evlilikler kadar
Osmanlı Devleti siyaseti içerisinde etkili olmuştur. Sünnet düğünlerinin ihtişamlı bir
şekilde yapılmasının amaçları arasında da doğal afetlerin, yangınların veya
yenilgilerin oluşturduğu buhranlı günleri unutturmak ve halkın şenlikler vasıtasıyla
hem ekonomik yönden hem de moral açısından güçlenmelerini sağlamak olmuştur.13
Kanuni Sultan Süleyman döneminde İstanbul Tersane’de çıkan yangın ve sonra
şehirde yayılan salgın hastalığın oluşturduğu menfi havayı değiştirmek amacıyla
1539’da oğulları Bayezid ve Cihangir için sünnet düğünü tertip etmiştir.14
Sultan III. Murad’ın oğlu III. Mehmed için tertip ettiği sünnet düğünü yapılan
şenliklerin en ihtişamlılarından biri olmuştur. İki aya yakın süren sünnet düğünü ve
şenlikler düğüne katılan herkesi etkilemiş ve yabancı sefirler bu ihtişamı devletlerine
iletmekten geri kalmamışlardır.15
Osmanlı Devleti’nde 17. ve 18. yüzyıllarda da siyasi amaçlı sultan düğünleri
ve şehzadelerin sünnet düğünleri tertip edilmiştir. Sultan II. Osman’ın yeniçerilere
karşı halkın desteğini almak ve saray kadınlarının devlet idaresinden uzaklaşmalarını
sağlamak amacıyla devrin şeyhülislamının kızıyla nikâhlanmıştır. Bu evlilik Sultan
II. Osman’ın hedeflerine ulaşmasını sağlamamış olmasına rağmen siyasi amaçlarının
olduğunu söyleyebileceğimiz bir evlilik olarak tarihteki yerini almıştır.16 Bu
11
Metin And, 40 Gün 40 Gece Osmanlı Düğünleri Şenlikleri Geçit Alayları, İstanbul, Yapı Kredi
Yayınları, 2000, s.31.
12
And, a.g.e., s.31.
13
Gelibolulu Mustafa Âli, Câmi’u’l-Buhûr Der Mecâlis-i Sûr, Haz.: Ali Öztekin, Ankara, TTK,
1996. Giriş, s.XIII.
14
And, a.g.e., s.31.; Ayrıca bkz. Ali Haydar Bayat, “Kanunî’nin Tertip Ettiği Şenliklerden 1539 Sûr-i
Hümâyûnu”, Türk Dünyası Tarihi ve Kültür Dergisi, S.146, Ankara, 1999, s.54-63.
15
Mehmet Arslan, “Osmanlı’da Bir Muhteşem Şenlik: Şehzade Sultan Mehmet’in (III Mehmet)
Sünnet Düğünü’’, Türkler, C.XI, Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 2002, s. 871.
16
Hammer, Büyük Osmanlı Tarihi, C.VIII, s. 211-212.
64
dönemden sonra 1675’te yapılan sünnet şenliklerinin öncesinde yaşanan siyasi ve
askeri gelişmeler yapılan şenliklerin yaşanan olumsuzlukları silmeye yönelik
olduğunu göstermiştir. Sultan IV. Mehmed, şehzadeleri Mustafa ve Ahmed için
sünnet düğünü yapılmasını emretmiş ve akabinde kız kardeşi Hatice Sultanı ikinci
veziri Mustafa Paşa ile evlendirmiştir.171675’te yapılan bu şenlikler halkın ve
ordunun nefes almasına ve devlete olan inançlarının yeniden güçlenmesine katkı
sağlamıştır.
Sultan III. Ahmed döneminde gerçekleştirilen 1720 şenliğinde sultanlar
evlendirilmiş ve şehzadeler sünnet edilmiştir.18 Şenlikler oldukça ihtişamlı olmuştur.
Osmanlı –Avusturya, Osmanlı- Venedik, Osmanlı-Rus ve Osmanlı- İran savaşlarının
durmasının ardından daha sonra tarihçiler tarafından barış dönemi veya Lale
Devri’nin başlangıcı olarak kabul edilen 1720’deki bu şenlikler ordunun ve halkın
moralini yükselmiştir. Bu şenlikler sırasında olduğu gibi daha sonraki dönemlerde de
sultanlar devletin ileri gelen paşalarıyla evlendirilmiş ve şehzadeler sünnet
edilmiştir.19
17. yy ve 18.yy yapılan sultan düğünlerinin siyasi amaçlarında daha
öncekilerden farklı bir yönü daha vardır. Türk bir aileden şehzadelerin kız almasına
izin verilmemesinin nedeni hanedan üzerinde başka bir Türk ailesinin tesiri ya da
etkisi olmasın, hanedanın bekası korunsun düşüncesi olmuştur. Bundan dolayı
şehzadeler, Sultan II. Osman hariç, Türk ailelerden kızlarla evlenmemişlerdir.
Padişahların kız kardeşleri ve kızları ise zenginleşmiş vezirler veyahut devlet
adamlarıyla evlendirilmişlerdir. Düğün vesilesiyle gelen hediyelerle sarayın nakit
ihtiyacı bir taraftan karşılanırken diğer taraftan bol masraflı düğünlerle saraya damat
olan kişilerin maddi gücü bu şekilde zayıflatarak padişahın mutlak otoritesi
korunmuştur.20 Osmanlı mülkünde hem siyaseten hem de madden bir paşanın veya
devlet memurunun padişahın üzerinde bir güce ulaşması engellenmiş ve mutlak
17
Özdemir Nutku, IV Mehmet’in Edirne Şenliği, s. 42, 43.
Derya Ocak, “XVI. Yüzyılda Osmanlı Şenliklerinin Siyasal Boyutları ve Gündelik Hayata
Etkileri”, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yeniçağ Tarihi Anabilim Dalı, Basılmamış
Yüksek lisans Tezi, Ankara, 2006, s.70.
19
Çağatay Uluçay, “ Beş Yaşında İken Nikâhlanan Ve Beşikte Nişanlanan Sultanlar”, Yeni Tarih
Dergisi, S.1, İstanbul, 1957, s.103-104.
20
Adnan Giz, “ Üç Yaşında Evlenen Sultanlar”,Tarih Dünyası Dergisi, S.1, İstanbul, 1950, s.105106.
18
65
otorite olan padişahın şanı gölgelenmemiştir.21 Fakat yapılan düğünler ülke
ekonomisi açısından önemli külfetler doğurmuştur.22
Çağatay Uluçay, Osmanlı padişahları Asya, Avrupa ve Afrika’da çağdaşları
olan hükümdarlar gibi güç ve kudretlerini gösterir büyük şenlikler yapmak istemiş
olabilirler diyerek siyaset şenlik ilişkisine başka bir bakış açısı getirmiştir.
Padişahların da insani duygularla hareket etmiş olabileceklerini ifade etmiştir. Hatta
bir adım daha ileri giderek siyaset – şenlik ilişkisinin psikolojik temellerinin
olduğunu belirtmiştir. Bu durumu şöyle ifade etmiştir;
“Osmanlı imparatorluğunun Kanuni’nin ihtişamlı zamanından başlayan
şenliklerin, duraklama devresinde büsbütün psikolojik bakımdan da izahı
mümkündür. Şöyle ki; padişahlar artık sefere gitmez, imparatorluğun kılıcı kesmez,
zafer müjdeleri gelmez ve şenlikleri de yapılmaz olmuştu. Başta padişah ve devlet
erkânı olduğu kadar halkın da alıştığı şenlikleri başka mevzularda da olsa devam
ettirmek, kasvetli havayı gidermek, oyalanmak, oyalamak ve hayatın neşe içinde
geçmesini temin etmek lazımdı. İşte bu sebeptendir ki şehir hayatında düğünler ve
merasimler geniş yer tutmaya başladılar.”23
Sultan düğünleri ve şehzadelerin sünnetlerinde yapılan masraf, düzenlenen
eğlenceler, verilen ziyafetler ve şehrin süslenmesi sahne sanatlarının gösterilmesi
ayrı ayrı güç ve ihtişamın sembolleri olarak halka sunulmuştur. Zihinlerde devletin
güçlü olduğu imgesinin yerleşmesi için çalışılmıştır. Bazı düğünlerde savaş
oyunlarına yer verilmiş, kale maketleriyle savaş meydana tasvir edilmiştir. XVI. ve
XVII. yüzyıllarda savaş sahnelerinin sergilendiği oyunlarda hisar ve kale
maketlerinin içine toplar yerleştirilip bazı oyunculara Macar ya da Avusturya askeri
kıyafetleri giydirilerek savaşlar canlandırılmıştır.24 Böylece halkın zihninde
kazanılan zaferlerin büyüklüğü ortaya konulmaya çalışılmış, bir noktada halkın
devlete karşı olan güvenini arttırmak için günümüz tabiriyle psikolojik harp yöntemi
ve algı siyaseti yapılmıştır.
21
Giz, a.g.e., s.106.
Çağatay Uluçay, “ On Sekizinci Asırda Yapılan Sultan Düğünlerine Umumi Bir Bakış” Yeni Tarih
Dergisi, S.1, İstanbul 1957, s.80-81.
23
Uluçay, a.g.e., s.81.
24
Dündar Alikılıç, İmparatorluk Seramonisi, Tarih Düşünce Kitapları Yayınları, İstanbul,
2004,s.196.
22
66
Osmanlı Devleti’nin kuruluşundan son dönemlerine kadar siyaset ve şenlik
ilişkisi sürmüştür. Sultan evlilikleri ve sünnet düğünleri vesilesiyle yapılan şenlikler
sadece padişahın otoritesini güçlendirmek, devletin bekasını güvence altına almak ve
uluslararası ilişkilerde güç gösterisi oluşturmakla sınırlı kalmamıştır. Bunların
dışında halkın birlik ve beraberliğinin sağlanması ve millet olma bilincinin
oluşmasında da etkili olmuştur. Halk ile yönetici sınıfın bir araya gelmesi, halkın
saray ahalisini yakından görmesini ve tanımasını da sağlamıştır. Şenlikler sırasında
tertiplenen eğlencelere padişah dâhil tüm devlet erkânı ile halkın her kısmından
insanlar birlikte katılmışlardır. Evlilik ve sünnet düğünlerindeki hediyeleşmeler,
paylaşımlar, sergilenen oyunlar, verilen ziyafetler kardeşlik duygularının yoğun
olarak yaşandığı ortamlar olarak birleştirici ve bütünleştirici görev üstlenmiştir.25
19. yy Osmanlı Devleti’nin daha önceki asırlardan siyasi ve askeri olayların
en yoğun olarak yaşandığı, devletin yenidünya düzeninde ayakta kalabilmek için en
fazla mücadele verdiği dönem olmuştur. 19. yy başından sonuna kadar siyasi, askeri,
ekonomik, kültürel ve toplumsal değişim devam etmiştir. 1808’de tahta çıkan Sultan
II. Mahmud’un vefat ettiği 1839 yılına kadar geçen 31 yıllık saltanatı döneminde bu
siyasi, askeri, ekonomik ve toplumsal değişmenin en yoğun yaşandığı dönemlerden
biri olmuştur. Sultan II. Mahmud böyle bir dönemde ilk olarak 1834’te bir sur-ı
hümayunun yapılması emrini vermiş, iki yıl sonra ise bu sur-ı hümayunu gölgede
bırakacak bir başka sur-ı hümayunun emrini vermiştir.26 Bu sur-ı hümayunlardan
ikincisinin 116 yıl sonra bu kadar ihtişamlı yapılmasının siyaset- şenlik ilişkisi
açısından ele alınmasını gerekli kılmıştır.
25
And, 40 Gün 40 Gece Osmanlı Düğünleri Şenlikleri Geçit Alayları, s.6-7.; Ayrıca bkz. Baykal,
“Osmanlı’da Törenler”, s.10.
26
Adnan Giz, “ II. Mahmud’un Kızları ”, Tarih Dünyası Dergisi, S.1, İstanbul, 1950, s. 317-318.
67
A.1. SİYASET-ŞENLİK İLİŞKİSİ BAKIMINDAN 1836 SÛR-I
HÜMÂYUNU
Sultan III. Selim döneminde yapılan ıslahatlar, devlet adamları arasında
rekabet ve Nizam-ı Cedit Ordusu’nun Yeniçeriler tarafından tehdit olarak
algılanması huzursuzluğa ve karmaşaya neden olmuştur. Yenilik taraftarı olan III.
Selim, yaptığı icraatların neticesinde Kabakçı Mustafa İsyanı ile tahtan indirilmiş ve
yerine IV. Mustafa padişah olmuştur.27 III. Selim’e bağlı olan Rusçuk Ayanı
Alemdar Mustafa Paşa, İstanbul’da yaşanan durumlardan memnun olmamış ve III.
Selim’i yeniden tahta çıkarmak için payitahta gelmiştir. İlk olarak Kabakçı Mustafa
İsyanı bastırılmış ve elebaşları öldürülmüştür. Alemdar Mustafa Paşa’nın tekrar III.
Selim’i tahta çıkarmak isteyeceğini düşünen isyancılar harem dairesine girmiş ve
Sultan III. Selim’i öldürmüştür. Şehzade Mahmud ise yanında bulunan sadık
adamlarının yardımıyla haremin çatısına çıkarak canını kurtarmıştır.28 Alemdar
Mustafa Paşa, Sultan III. Selim’in öldürülmesinden sorumlu tuttuğu Sultan IV.
Mustafa’yı tahttan indirmiş ve Sultan II. Mahmud’un tahta çıkmasına destek
vermiştir.29
Sultan III. Selim’in tahttan indirilmesinden ve öldürülmesinden sorumlu
tutulan IV. Mustafa bir süre sonra bulunduğu harem dairesinde boğdurulmuş ve
Sultan II. Mahmud, Osmanlı hanedanın tek varisi olarak tahttaki yerini
sağlamlaştırmıştır.
Sultan II. Mahmud’un tahta çıkmasının hemen ardından sadaret kaymakamı
olarak tayin edilen Alemdar Mustafa Paşa’nın tesiriyle padişah ayanlar ile Sened-i
İttifak’ı imzalamıştır. Padişahın otoritesini sınırlayan ve ayanlara resmiyet, devlet
karşısında bir otorite oluşturma gücü veren bu antlaşma Sultan II. Mahmud’un
mutlak hâkimiyetini gölgelemiştir.30 Yeniçerilerin, Alemdar Mustafa Paşa’nın
icraatlarından rahatsızlığını bilen Sultan II. Mahmud, Alemdar’a karşı çıkan bir
27
Lütfi Efendi, Vaka’nüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi, C.VI. s.31.
Resimli-Haritalı Mufassal Osmanlı Tarihi, C.V, İstanbul, Güven Yayınevi, 1971, s. 2830.
29
Kemal Beydilli, “II. Mahmud”, DİA, C. 27, Ankara, 2003, s. 352-353.
30
Kemal H. Karpat, Osmanlıdan Günümüze Asker ve Siyaset, İstanbul, Timaş Yayınları, 2010,
s.31.
28
68
isyanda onun yanında olmamış ve Yeniçeriler isyan neticesinde Alemdar Mustafa
Paşa’yı katletmiştir. Bu durum Sultan II. Mahmud’un ayanların gücünü tanıdığı
anlamına gelen Sened-i İttifak’ı geçersiz kılmasını kolaylaştırmıştır. Alemdar’ın
ölümüyle Sultan II. Mahmud ayanlar üzerinde hemen otorite sağlamıştır.31
Sultan II. Mahmud’un tahta çıktığı dönemde sınırlarda ve uluslararası arenada
da sorunlar devam etmekteydi. İngiltere ile barış yapılmıştı. Rusya ile savaş devam
ederken doğuda İran sınırında da huzursuzluklar vardı ve savaş düşük ölçekli
başlamıştı.32 Tahta çıktığı ilk günlerinde daha önceden başlamış olan Osmanlı- Rus
savaşı ikinci yılını doldurmuş. 1806’da başlayan savaşlar 1812’de son bulmuştur.33
Savaş sonrasında yapılan Bükreş Antlaşması ile Osmanlı Devleti, Rusya’ya karşı
yenilgiyi kabul etmiştir.34 Sırplara siyasi haklar verilmiş, Rusya’ya tazminat
ödenmiştir. Rusya’nın sıcak denizlere ulaşmak amacıyla uyguladığı Panslavizm
politikasının etkisi artmaya devam etmiştir. Rusya’nın tesiri ile Balkanlarda ve Doğu
Avrupa’daki Osmanlı topraklarında ulusçu ayaklanmalar çıkmaya başlamıştır.
1815’de Eflak ve Boğdan’da Rum valiler Rusya’nın etkisiyle isyan etmiş ve fakat
istenilen halk desteğini bulmadıkları için isyan başarısız olmuştur.35 Panslavizm
politikasının neticesinde bu kez isyan Mora’da başlamıştır.36 Rusya’nın desteklediği
isyan Ege Adaları’na da sıçramıştır. Mora’daki isyanın bastırılması kısa süre
içerisinde uluslararası bir krize neden olmuştur. 1815 Viyana Kongresi’nde “Şark
Meselesi” çerçevesinde Osmanlı Devleti’nin parçalanmasını gündeme taşıyan Rusya,
Avrupalı devletlerin kendi içleri ve sömürgelerindeki siyasi ve askeri karmaşadan
dolayı, Panslavizm politikasını uygulama fırsatı bulmuştur. Aleksandr İpsalanti
aracılığıyla Rumlar üzerinde
etkisini arttıran
Rusya
Osmanlı Devleti’nin
topraklarında çıkarlarına uygun Rum İsyanı’nı desteklemiştir.37
31
Resimli-Haritalı Mufassal Osmanlı Tarihi, C.V, s.2834.
Ahmed Cevdet Paşa, Tarih-i Cevdet, C.X, İstanbul, 1302, s. 22-29 Ayrıca bkz. Resimli-Haritalı
Mufassal Osmanlı Tarihi, s.2866.
33
Cevdet Paşa, a.g.e, s. 22-29.
34
Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi, C.V, Ankara, TTK, 1988, s.100.
35
Kemal Beydilli, “II. Mahmud”, DİA, C. 27, s. 354.
36
Karal, a.g.e, s.112.
37
Rifat Uçarol, “Küçük Kaynarca Antlaşmasından 1839’a Kadar Osmanlı İmparatorluğu”, Doğuştan
Günümüze Büyük İslâm Tarihi, XI, İstanbul, Çağ Yayınları, 1989, s. 389-390.
32
69
Sultan II. Mahmud Mora’da çıkan isyanın bastırılması konusunda Mısır
Valisi Mehmed Ali Paşa’dan yardım istemiştir. Mehmed Ali Paşa38, uzun süredir
valilik yaptığı Mısır’da Fransızların desteğiyle köklü ıslahatlar yapmış ve güçlü bir
donanma ve ordu kurmuştur. Sultan II. Mahmud’un Mora İsyanı’nı bastırmak için
yardım istediği vakit Mora ve Girit’in valiliğinin de kendisine verilmesini istemiştir.
Sultan II. Mahmud, Mehmed Ali Paşa’nın tavrından memnun olmasa da isteklerini
kabul edeceğini belirtmiştir.39
Yeniçeri Ocağı’nın 1826’da kaldırılması ve yeni kurulan Asakir-i Mansure-i
Muhammediye ordusunun yeterli tecrübe ve donanıma sahip olmaması Sultan II.
Mahmud’u zor duruma düşürmüştür.40 Mehmed Ali Paşa’nın yardımıyla Mora’daki
isyanı bastıran Osmanlı Devleti’ne karşı Rusya, Avrupalı devletler nezdinde
diplomatik atağa geçmiştir. Bir nota göndererek Osmanlı Devleti’nin Mora’daki
Rumlara siyasi özerklik verilmesini, Osmanlı kuvvetlerinin çekilmesini aksi takdirde
savaş açacağını belirtmiştir. Avrupa’da ise Yunan İsyanı’nın kanlı bir şekilde
bastırıldığı yönünde bir kamuoyu oluşturulmuştur. Hem Avrupa’daki kamuoyu
baskısı hem de Doğu Akdeniz’deki çıkarlarını korumak isteyen İngiltere ve Fransa
öncülüğünde müttefik bir donanma oluşturulmuş ve bu deniz gücü Mora’a önlerine
gelmiştir. Rusya’nın isteklerine yakın isteklerde bulunan Avrupalı devletlerin
istekleri Babıâli tarafından reddedilmiştir. Bunun üzerine Avrupa ve Rus donanması
1827’de Navarin’de Osmanlı donamasını yakmıştır.41 Rusya’nın resmen savaş
ilanıyla Osmanlı-Rus savaşı başlamıştır. Balkanlardan ve Kafkaslar yönünden Rus
saldırılarının başlaması üzerine Osmanlı Devleti kaçınılmaz savaşa girmiştir. Navarin
baskınında donanması büyük zarar gören Mehmed Ali Paşa, sağlam kuvvetleriyle
savaşa devam etmek yerine Mısır’a dönmüştür.42
38
Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa’nın hayatı ve yaptığı ıslahatlarla ilgili detaylı bilgi için bkz. Şinasi
Altundağ, “Mehmed Ali Paşa”, İA, C.VII, İstanbul, MEB, 1964, s. 566-579;
39
Rifat Uçarol, a.g.e, s.390. Ayrıca bkz. Resimli-Haritalı Mufassal Osmanlı Tarihi, s.2920.
40
Yeniçeri Ocağı’nın kaldırılması hakkında Bkz. Şamil Mutlu, Yeniçeri Ocağının Kaldırılışı Ve
II.Mahmud’un Edirne Seyahati; Mehmed Daniş Bey ve Eserleri, İstanbul, İstanbul Üniversitesi
Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1994, s. 17-21.; Ayrıca bkz. Rüveyda Nida Yıldırım, “II.Mahmud
Dönemi Islahat Hareketleri”, Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve Sanatları
Anabilim Dalı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Elazığ, 2006, s.23-31.
41
İsmail Hami Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, IV, Ankara, TTK, 1995, s.112.
Ayrıca bkz. M. Tayyib Gökbilgin, “Navarin”, İA, C.IX, İstanbul, MEB, 1964, s. 133–134.
42
Ali Fuat Örenç, “ 1827 Navarin Deniz Savaşı ve Osmanlı Donanması”, Tarih Dergisi, S.46,
İstanbul, 2009, s. 37-84.
70
1829 yılına gelindiğinde Osmanlı Devleti, tüm cephelerde Rus kuvvetlerine
karşı savaşı kaybetmiştir. Avrupalı devletlerin arabuluculuğunda Osmanlı Devleti ile
Rusya arasında 1829 Edirne Antlaşması imzalanmıştır.43 Edirne Antlaşması ile
Osmanlı Devleti Yunanistan’ın bağımsızlığını tanımak zorunda kalmıştır. Aynı
antlaşmanın diğer maddelerinde ise Sırplara siyasi özerlik hakkın tanınmış, Rusya’ya
savaş tazminatı ödenmiştir.44 Yunanistan’ın bağımsızlık kazanması, Osmanlı Devleti
topraklarında ulusçu ayaklanmaların artmasında etkili olmuştur. Osmanlı-Rus
savaşının neticesinin Osmanlı aleyhine olması Avrupa’daki büyük devlet Osmanlı
algısının yıkılmasına neden olmuştur.
Yunan İsyanı’nın ertesinde Akdeniz’de Osmanlı Devleti’ne bağlı Cezayir,
ticaret gemilerinin Cezayirli korsanlar tarafından taciz edildiğini ileri süren Fransa
tarafından işgal edilmiştir.45 Yakın zamanda büyük bir savaştan yenilgiyle çıkmış
olan ve Navarin’de donanmasını kaybetmiş olan Osmanlı Devleti, Fransa’yı diğer
devletler nezdinden protesto etmekten başka bir şey yapamamıştır.
Osmanlı-Rus savaşı sırasında Mehmed Ali Paşa, Sultan II. Mahmud’a yardım
karşılığında kendisi için Anadolu seraskerliğini, oğlu İbrahim Paşa için de Rumeli
seraskerliğini istemiştir. Sultan II. Mahmud, etrafındaki devlet adamlarının etkisinde
kalarak, Mehmed Ali Paşa’nın daha fazla güçleneceğini düşünerek isteklerini
reddetmiştir. Bundan dolayı Mehmed Ali Paşa savaşa katılmamıştır. Sultan II.
Mahmud, Rum isyanında yaşanan başarısızlığın ve Rus harbinin kaybedilmesinin
mesuliyetini Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa’ya bağlamıştır. Diğer taraftan Sadrazam
Hüsrev Paşa’nın eski rakibi olan Mehmed Ali Paşa’ya karşı Sultan II. Mahmud’u her
fırsatta kışkırtmıştır. Bu gelişmelerin neticesinde Mısır valisi ile padişahın arası
açılmıştır. Mehmed Ali Paşa’nın bu gerginlik sırasında daha önceden istediği Mora
ve Girit valilikleri karşılığında Suriye ve Trablusşam valiliklerini istemiştir.46 Sultan
II. Mahmud, Mehmed Ali Paşa ile birden düşman olmak yerine ilk önce isteklerinin
43
Lütfi Efendi, Vak’anüvis Ahmed Lütfi Efendi Tarihi, C.I, s. 410-413.
Karal, Osmanlı Tarihi, C.V, s.120.
45
Osmanlı Devleti’nin Akdeniz’deki en önemli bölgelerinden biri olan Cezayir’in kaybı Akdeniz
siyasetinin sonu anlamına gelmiştir. Avrupalı büyük devletler sınıfında bulunan Osmanlı’nın
denizlerdeki hâkimiyetinin son bulması açısından önemli olduğu kadar Osmanlı Devleti’nin
sömürgecilik karşısındaki ilk kayıplarını yaşaması açısından da önemlidir. Ayrıntılı bilgi için;
Ercüment Kuran, Cezayir’in Fransızlar Tarafından İşgali Karşısında Osmanlı Siyaseti (1827–
1847), İstanbul, Yenilik Basımevi, 1957, s. 3–8.
46
Muhammet Hanefi Kutluoğlu, “Kavalalı Mehmed Ali Paşa”, DİA, C.25, Ankara, 2002, s. 62–65.
44
71
karşılığı olarak Girit valiliğini ona vermiş ardından gücünü gittikçe arttıran Mısır
valisini ortadan kaldırmak için planlar yapmaya başlamıştır.47
Sultan II. Mahmud’un planlarından İstanbul’daki kendisine bağlı devlet
adamlarından haberdar olan Mehmet Ali Paşa, eski sadrazam Sırrı Paşa’nın Suriye
valiliği görevine tayininin ardından bölgedeki hâkimiyetini korumak amacıyla önce
Akka sonrada Lübnan’ı kontrolü altına almıştır. Bu gelişmeler üzerine Sultan II.
Mahmud, Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa’yı asi ilan etmiştir. Arkasından Mehmed
Paşa’yı Arabistan seraskerliğine Edirne Valisi Ağa Hüseyin Paşa’yı da Mısır, Girit
ve Habeş valiliği görevine tayin etmiştir. Bu gelişmeler üzerine Mehmet Ali Paşa,
Sultan II. Mahmud’un emirlerine uymayarak oğlu İbrahim Paşa komutasındaki
ordusuyla önce Trablusşam’ı ele geçirip valiyi esir almıştır. Akabinde Şam üzerine
yürüyen İbrahim Paşa, Şam ve Halep’i ele geçirdikten sonra Belen geçidini aşıp
Çukurova’ya kadar ilerlemiştir. Çukurova’da biraz bekledikten sonra Adana’yı ele
geçirip Gülek Boğazı üzerinden Toros Dağları’nı aşarak Konya’ya kadar gelmiştir. 2
Aralık 1832’de Konya’da yapılan savaşı Mısır ordusu kazanmıştır. Osmanlı ordusu
otuz beş bin kayıp verdikten sonra ordu komutanı Reşid Mehmed Paşa, İbrahim
Paşa’ya esir düşmüştür. Bu yenilginin ardından Mısır ordusunun önünde Osmanlı
ordusu engel oluşturamayacak kadar güçsüzleşmiştir. Mehmet Ali Paşa, esir aldığı
sadrazam aracılığıyla Sultan II. Mahmud ile anlaşmak istediyse de padişah bunu
kabul etmemiş ve neticede İbrahim Paşa komutasındaki Mısır ordusu Kütahya’ya
kadar ilerlemiştir. Sultan II. Mahmud, Mehmet Ali Paşa ile anlaşmak yerine asi
valiyi cezalandırmak istemişti.48 Fakat İbrahim Paşa’nın kışı Bursa’da geçirmeyi
düşünmesi İstanbul için tehdit olarak algılanmıştı. Sultan II. Mahmud, Mısır valisine
karşı
“Denize düşen yılana sarılır” düşüncesi çerçevesinde yardım teklifinde
bulunan Rusya ile antlaşma yoluna başvurmuştur.
Kendi valisine bile söz geçiremeyecek kadar zayıf bir durumda olan Osmanlı
Devleti, henüz birkaç yıl önce savaştığı düşmanı Rusya ile 1833’te Hünkâr İskelesi
Antlaşması’nı imzalayarak yardım istemiştir.49 Hünkâr İskelesi Antlaşması ile Rusya
47
Karal, Osmanlı Tarihi, C.V, s.126-128.; Ayrıca bkz. Lütfi Efendi, Vak’anüvis Ahmed Lütfi
Efendi Tarihi, C.III, s. 202-210.
48
Yunus Özger, “Mısır’ın İdari ve Sosyo-Ekonomik Yapısına Dair II. Abdülhamid’e Sunulan Bir
Lahiya”, History Studies Ortadoğu Özel Sayısı, Samsun, 2010, s. 305.
49
Karal, Osmanlı Tarihi, C.V, s. 134-135.
72
masrafları
Osmanlı
tarafından
karşılanmak
kaydıyla
İstanbul
boğazından
donanmasıyla geçmiş ve payitahta gelmiştir. Bu durum kısa sürede İngiltere ve
Fransa gibi büyük devletlerin tepkisine neden olmuştur. Fransa, Mehmet Ali Paşa
tarafında olduğunu belli etmişti. Avusturya ise prensip olarak Osmanlı Devleti
tarafından olduğunu belirtmiştir. Fransa’nın Doğu Akdeniz’de Mehmet Ali Paşa ile
yakınlaşması, Rusya’nın tarihi emeli olan Akdeniz’e ulaşmak için bir fırsat
yakalamış olması İngiltere’nin Akdeniz’deki çıkarlarını tehdit ettiğinden İngiltere;
Osmanlı toprak bütünlüğünün korunması yönünde bir politika izlemiştir. Netice
itibariyle Rusya dostane bir yolla da olsa yapılan antlaşmanın neticesinde
donanmasını boğazlardan geçirme fırsatı elde etmiştir. Bu gelişmeler ilk önce Mısır
valisi ile Sultan II. Mahmud arasındaki güç savaşının uluslararası bir soruna
dönüşmesine neden olmuş, ikinci olarak da Boğazlar konusu gündeme gelmiştir.50
Rusya ve diğer Avrupalı devletlerin arabuluculuğunun neticesinde Osmanlı
Devleti ile Mısır valisi Mehmed Ali Paşa arasında Kütahya Antlaşması imzalanmıştır
(6 Mayıs 1833).51 Antlaşmaya göre Mehmed Ali Paşa’ya Mısır ve Girit valilikleri ve
ayrıca Şam valiliği, oğlu İbrahim Paşa’ya ise Cidde valiliği ve ek olarak Adana
valiliği verilmiştir. Mısır ordusu Toros Dağları’nın gerisine çekilmiş ve Mehmed Ali
Paşa Mısır valiliği için istediği veraset usulü ve tazminattan vazgeçmiştir.52 Sultan II.
Mahmud, Mehmed Ali Paşa’ya karşı aldığı başarısız sonuçlar ve neticesinde
uluslararası sorun haline gelen Mısır Meselesi ve Boğazlar Meselesi gibi konularla
ileriki yıllarda da uğraşmak zorunda kalmıştır.
Siyasi, askeri ve ekonomik sorunların yaşandığı bu dönem Osmanlı
Devleti’ni her yönüyle etkilemiştir. Kütahya Antlaşması ile kısa bir barış dönemine
girilmiştir. Sultan II. Mahmud savaşlardan ve kayıpların yaşandığı barış
antlaşmasından yaklaşık bir yıl sonra kızı Saliha Sultan için sonra da kızı Mihrimah
Sultan ve oğulları Şehzade Abdülmecid ve Şehzade Abdülaziz için sûr-ı hümâyun
tertiplenmesini istemiştir.
50
Yüksel Çelik, “Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa’nın Babıâli’ye Karşı Tutumu ve 1836’da Kendisi
İçin Hazırlanan Suikast Planı” Türk Kültürü İnceleme Dergisi, S.20, İstanbul, 2009. s. 90-91.
51
Şinasi Altundağ, Kavalalı Mehmed Ali Paşa İsyanı (Mısır Meselesi), Ankara, TTK, 1988, s. 5360.
52
Karal, a.g.e., C.V, s.135.
73
Osmanlı Devleti’nin iç ve dış politikada sorunların yaşandığı bir dönemde
1836 Sûr-ı Hümâyunu tertip edilmiştir. Mihrimah Sultan’ın düğününe vezirler,
paşalar, ulemadan ve meşayihten kişiler davet edilmiştir. Düğüne baştan Rusya
olmak üzere İngiltere, Fransa, Avusturya gibi devletlerin kralları veya imparatorları
da davet edilmiştir. Davetnameler ülkelerin uluslararası alandaki ağırlıklarına göre
hazırlanmıştır. Örneğin İngiltere’ye gönderilecek davetnamenin denk olarak kabul
edildiği Fransa’dan ayrıcalıklı olmamasına özen gösterilmiştir. İngiltere ve Fransa
devletlerine gönderilecek davetnameler Osmanlı elçileri aracılığıyla gönderilirken,
diğer devletlere gönderilecek davetnameler ise ülkelerin İstanbul’da bulunan elçileri
Babıâli’ye davet edilerek elden teslim edilmiştir. 53 Devletler arasın ilişkilere özen
gösterilmiş ve siyasi yönde bir krizin yaşanmaması için ihtiyatlı davranılmış ve
devletlere siyaseten uygun nameler gönderilmiştir.54 Yabancı devletlere gönderilen
namelere cevaben yabancı devletlerin kral ve imparatorlarından gönderilen
namelerin huzura takdiminde de aynı hassasiyet gösterilmiştir. Devlet arası yanlış
anlaşılmaya meyil verilmemesi içi titiz davranılmıştır.55
Sûr-ı hümâyun esnasında yapılacak pek çok şenlikte, Osmanlı Donanması’nın
top atışı yapması gelenek olmuştur. Bu durumu bilen Fransa, Akdeniz’de bulunan
donanmasını İstanbul’a göndermiştir. Fransız donanması komutanı düğün şenlikleri
sırasında Osmanlı donanmasıyla birlikte top atmak istediklerini diplomatik yollarla
Babıâli’ye bildirmiştir. Bu durum kısa süreli bir panik havası doğurmuştur. Fransa
donanmasının teklifinin reddedilmesi Fransa’yı küstürebileceği gibi buna izin
verilmesinin ise diğer devletler nezdinde Fransa’ya ayrıcalıklı davranıldığı izlenimi
oluşturabilir kaygısı ortaya çıkmıştır. Akdeniz’de Fransa ve İngiltere arasında
yaşanan rekabet ile yine sıcak denizlere inmek isteyen ve Hünkar İskelesi Antlaşması
ile boğazlar üzerinde önemli kazanımlar elde etmiş olan Rusya’nın Osmanlı-Fransa
yakınlaşmasından rahatsız olması kaçınılmaz diye düşünülmüştür. Yabancı
devletlerin donanmalarının sur-ı hümayunda top atmalarına izin verilmesi konusunda
bir uygulama olmamasına rağmen Fransa’nın böyle bir istek bulunmasının arkasında
53
BOA., HAT., 487/23873.; Sûr-ı hümâyun ve hitan faaliyetlerini bildiren namenin İngiltere kralına
Londra sefirinin,Fransa kralına ise Paris sefiri amedci beyin takdim etmesi kararlaştırılmıştır.Diğer
devletlere gönderilecek davetnameler ise o ülkelerin elçilerinin Babıali’ye çağrılıp elden teslim
edilmesi uygun görülmüştür.
54
BOA., HAT., 950/40835-I. Ayrıca bkz. BOA., HAT., 487/23865.
55
BOA., HAT., 487/23834.
74
Osmanlı Devleti nezdinde yeni imtiyazlar sağlama düşüncesi olabilir. Babıâli’nin,
Fransız donanmasının isteğine cevabı, Sultan II. Mahmud’un da kati kararıyla,
“hayır” olmuştur. Osmanlı Devleti, Fransa donanmasına böyle bir ayrıcalığın
verilmesinin devletlerarası ilişkiler açısından hoş karşılanmayacağını, Fransa’ya yeni
imtiyazlar sağlandığı anlamının çıkacağını ayrıca böyle bir uygulamanın daha önce
olmadığını belirterek Fransa’ya lisan-ı mucibince cevap iletmiştir.56
Düğün sırasında diplomatik açıdan bir problem yaşanmamasına dikkat
edilmiştir. Devletin içinde bulunduğu siyasi ve askeri gücün zayıflığı henüz üç yıl
önce Mısır valisi Mehmet Ali Paşa’ya karşı yapılan savaşta başarısız olunması ve
devletin korunması açısından düşman ülke Rusya’dan yardım istenilmesiyle ortaya
çıkmıştı. Sultan II. Mahmud, ülkesinin toprak bütünlüğünü korumak, Mehmet Ali
Paşa gibi içten hanedanı tehdit edebilecek güçlere karşı gerekirse yabancı
devletlerden destek alarak hem ülkenin toprak bütünlüğünü hem de hanedanın
devamlılığını sağlamak istemiştir.
Rusya’nın
Osmanlı’ya
savaş
açması
ve
neticesinde
Yunanistan’ın
bağımsızlığını kazanmasının üzerinden çok bir zaman geçmemişken, Fransa’nın
Cezayir’i işgali ve ardından Mehmed Ali Paşa’yı desteklemesi Osmanlı Devleti’nin
Napolyon’un Mısır’ı işgal teşebbüsünden sonra yeniden kurulan Fransa-Osmanlı
dostluğunu gözden geçirmeye zorlamıştır. Avusturya ve Prusya’nın ise hem kendi iç
işlerinde yaşadıkları problemler hem de kara devletleri olmaları nedeniyle
Osmanlı’nın istediği desteği sağlayacak durumda olmamaları Osmanlı Devleti’nin
Rusya’ya yakınlaşmasına neden olmuştur. Nihayette iç ve dış politikada toprak
bütünlüğünü koruyamayacak kadar zayıflamış olan Osmanlı Devleti’ne karşı diğer
devletlerin çıkarları doğrultusunda müdahaleleri kaçınılmaz olmuştur.57
Sûr-ı hümâyun münasebetiyle İstanbul’a kralının tebrik mesajını getiren
Avusturya elçisinin, elindeki nameyi direkt padişaha sunmak istemesi Babıâli’de
usullere aykırı olması nedeniyle kabul edilmemiştir. Fakat Avusturya elçisinin ısrarı
neticesinde durum Sultan II. Mahmud’a arz edilmiştir. Sadrazamın elçinin huzura
56
BOA., HAT., 487/23874.; Sultan II. Mahmud, Mihrimah Sultan’ın düğünü sırasında Fransa
donamasının top atışına izin vermemişken, Sultan Abdülmecid devrinde Sultan II.Mahmud’un kızı
Atiye Sultan’ın düğününe davet edilen ülkelerin donanmalarına top atışı izni verilmiştir. Ayrıca Bkz.
Haluk Y.Şehsuvaroğlu, “Atiye Sultan”, Resimli Tarih Mecmuası, S. 25, İstanbul, 1952, s.1202.
57
Çelik, Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa, s.71.
75
kabulü durumunda diğer devletlerin elçilerinin de huzura kabulünün zaruret haline
geleceğini ayrıca Avusturya elçisine imtiyaz sağlandığı anlamı taşıyacağını, bundan
dolayı elçinin huzura kabulünü uygun olmayacağını belirten tezkire Topkapı
Sarayı’na gönderilmiştir. Sultan II. Mahmud, sadrazamın çekincelerini uygun bulmuş
olmalı ki gönderdiği hatt-ı hümayunda, elçinin huzura kabul edilmeyeceğini isterse
getirdiği nameyi sadarete ya da riyasete teslim edebileceğini belirtmiştir.58
Sûr-ı hümâyun münasebetiyle siyasi alanda yaşanan bir başka gelişme ise
Osmanlı’ya bağlı olan Sırbistan valisi Miloş ile Memleketeyn59 valilerinin düğüne
davetleri konusunda yaşanmıştır. Osmanlı Devleti bir önceki sur-ı hümayuna davet
edilmesine rağmen özür beyan ederek gelmeyen Miloş ve Memleketeyn valilerinin
1836 Sur-ı Hümayuna katılmalarının önem vermiştir. Sadaret makamı valilerin
davete icabet etmelerinin devlet otoritesinin bir göstergesi olacağı düşünmüştür.
Fakat valilerin gelmemeleri durumunda ise emir niteliği taşıyan davete icabet
etmemelerinin hoş olmayacağından ve bu durumda yaptırımın zorunluluk teşkil
edeceğinden ara bir yol bulmaya çalışılmıştır. Aksi bir durumda yaşanacak siyasi bir
krizde Sırbistan Knezi Miloş’a ve Memleketeyn valilerine Rusya’nın arka çıkacağı
ve meselenin büyüyeceği ön görülmüştür.60 Bunun üzerine Miloş’a ve Memleketeyn
valilerine gönderilen davetnamede “… Mümkün ise kendilerinin düğüne gelmeleri,
mümkün değilse nedeni belirtildikten sonra bir vekili mutlak tayin etmelerini; tayin
ettikleri vekillerin ise kendi kanlarından birisi olmasının mecburi olduğu”
belirtilmiştir.61
İstanbul ile Mısır arasındaki sorun Avrupalı devletlerin arabuluculuğunda
yapılan fakat her iki tarafında memnun olmadığı Kütahya Antlaşması ile
sonuçlanmıştır. 1833 yılında yapılan bu antlaşmadan bir süre sonra 1834 Sur-ı
Hümayunu tertip edilmiş ve Sultan II. Mahmud’un kızı Saliha Sultan’ın düğünü
yapılmıştır. Bu düğüne henüz aradaki sorunlar tam anlamıyla çözümlenmemiş
58
BOA., HAT., 487/23866.;.Bkz. BOA., HAT., 487/23833.
Memleketeyn, Eflak ve Boğdan eyaletlerinin Osmanlı dönemindeki ortak adlarıdır.
60
BOA., HAT., 1112/44756.
61
BOA., HAT., 1112/44756.; Aynı belgenin devamından şu bilgileri de öğreniyoruz; Avusturya
Devleti’nin Osmanlıya bağlı Sırbistan Knezi Miloş’a demir bir taç hediye etmiş ve devlet nişanı
vermiştir. Bu durum Osmanlı Devleti’ni rahatsız etmiştir. Olaya iç işlerine müdahale edilmesi olarak
bakan Osmanlı Devleti, bu hatt-ı hümayunla Avusturya elçisini ağır bir dille uyarılmasını istemiştir.
Avusturya elçisi nameyi riyasete teslim ettiği vakit bahsi geçen konudan dolayı uyarılmıştır. Bkz.
BOA., HAT., 487/23833.
59
76
olmasından dolayı Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa ve oğlu Adana Valisi İbrahim Paşa
davet edilmemiştir.62 Savaştan yeni çıkılmış olması ve tarafların birbirlerine karşı
düşmanca hislerinin devam etmesi nedeniyle sur-ı hümâyun için bir davetname
gönderilmemiştir. Durum 1836’daki su-ı hümâyunda farklılık göstermiştir.
Sadaret makamı Mihrimah Sultan ve Şehzadeler Abdülmecid ve Abdülaziz
efendilerin sünnet merasimlerinin gerçekleştirileceği sur-ı hümâyuna Mısır Valisi’nin
davet edilmemesinin uluslararası alanda devletin âli menfaatleri için hoş
olmayacağını hatta valiye davetname gönderilmemesinin uygun düşmeyeceğini
belirtmiştir. Bu yüzden Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa ve oğlu Adana Valisi İbrahim
Paşa’ya davetiye yazılmasının daha münasip olacağını bildiren bir tezkireyi Sultan II.
Mahmud’a sunmuştur. Babıâli’den gelen tezkire cevaben Mısır Valisi Mehmed Ali
Paşa ile oğlu İbrahim Paşa’ya davetname yazılması yönünde hat-ı hümayun
çıkarılmıştır.63 Adı geçen valilerin düğüne davet edilmesi ve gelmemesi durumunda
ise gerekçesini belirterek bir vekil tayin edilmesi yönünde hat-ı hümayun
çıkarılmıştır.64 1836 Sûr-ı hümâyuna davet edilen Mısır valisi ve Adana valisi ise
işlerinin yoğunluğunu gerekçe göstererek davete katılmak yerine çeşitli hediyeler
sunup davette kendilerini temsil etmeleri için vekil tayin etmişlerdir.65
1836 Sûr-ı Hümâyunu, yapılan şenlikler ve tertiplenen eğlencelerle devletin
gücünü göstermeyi hedeflemiştir. Dönemin siyasi ve askeri gelişmeleri ele
alındığında Osmanlı Devleti’nin uzun süreli dostluklar yahut ittifaklar yerine
devletlerarası çıkar ilişkisini dikkate alarak hareket ettiği görülmektedir.
Sultan II. Mahmud’un düğüne davet ettiği ülkelerin krallarına dikkat
edildiğinde dost ya da düşman algısı oluşturulmadan davetnameler gönderildiği
gözlerden kaçmamıştır. Rusya’nın Yunan İsyanı’na destek vermesi ve hemen
sonrasında Osmanlı topraklarına saldırmasının üzerinden uzun bir zaman geçmeden
Mısır’dan kaynaklanan tehditte Osmanlı safında yer alması bu durumu göstermiştir.
62
BOA., HAT., 1445/59446-1.
BOA., HAT., 485/23810.
64
BOA., HAT., 1445/59446-1.
65
BOA., HAT., 1445/59446-2.; Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa ve oğlu Adana Valisi İbrahim Paşa
düğüne katılamayacaklarını beyan-ı teessürle bildirip, düğüne vekillerini gönderdiklerini belgeden
anlıyoruz. Mısır ve Adana valilerinin hediyelerle vekil göndermeleri payitahtla ilişkilerinin
bozulmasını engellemeye yönelik bir adım olarak değerlendirilse de kendilerinin bizatihi davete
katılmamaları henüz tam manasıyla bir güven ortamının oluşmadığının kanıtı olmuştur.
63
77
Sultan II. Mahmud buradan hareketle 1836’da tertiplenen düğüne istisnasız büyük
devletlerin tamamını davet etmiştir. Altı yıl önce Osmanlı’nın Güney Akdeniz’deki
en önemli topraklarından birini, Cezayir’i işgal ederek düşmanca tutum sergileyen
Fransa da davet edilmiştir. Yine Sultan Mahmud’un saltanatı süresince devletinin
doğusunda sorun teşkil eden İran Şahı dahi düğüne davet edilmiştir. Buradan
anlaşılmaktadır ki Osmanlı Devleti’nin dış politikasında ciddi değişimler olmuştur.
Uzun süreli diplomatik ortaklık yerine kısa süreli ve çıkarlara uygun diplomasi
anlayışı benimsenmiştir. Sûr-ı hümâyuna bütün büyük devletlerin davet edilmesi,
uzun süreli dost ve düşman devlet algısının sürdürülmeyeceğinin bir göstergesi
olmuştur.
1836 Sûr-ı hümâyunu, siyaseten sadece dış dünyaya karşı güçlü devlet imajı
vermek için tertiplenmemiştir. Aksine daha çok güçlü devlet imajının iç politikaya
etkisi hedeflenmiştir. Bir taraftan sömürgeciliğin diğer taraftan milliyetçiliğin tehdidi
altıda olan devletin halk ile bütünleşmesi, yapılacak ıslahatlarda halkın desteğini
alınması, devlet-halk bütünleşmesinin sağlanması hedeflenmiştir. Halkın yapılmakta
olan ıslahatlardan haberdar olması amacıyla Sultan II. Mahmud’un yurt gezileri
yapması, Takvim-i Vekayi’nin yayımlanması ve şenliklerin tertip edilmesi olumlu
yönde kamuoyu oluşturması açısından önemli adımlar olmuştur.66
Sultan
II.Mahmud’un gerçekleştirdiği reformları halkına tanıtmak amacıyla 1836 Sur-ı
hümâyunu gibi büyük şenlikler tertip etmekten, yurt gezileri yapmaktan geri
durmamıştır. Sultan II.Mahmud
hem halkın sevgisini kazanma hem de
sosyal
alanda yapılan değişikliklerin benimsenmesi halinde halkın bütünleşmesine katkısını
olacağını düşünmüş olabilir.67
Yunanistan’ın Osmanlı’dan ayrılıp bağımsızlığını ilan etmesi, Rus harbinin
kaybedilmesi, Cezayir’in elden çıkması, Mehmed Ali Paşa İsyanı’nda başarısız
sonuçlar alınması padişaha ve devlete olan güveni sarmıştır. Kaybedilen topraklar ve
sürekli başarısızlıklar halkın moralini bozmuş,
başarısız neticelenen savaş
giderlerinin karşılanması için artan vergiler ekonomik açıdan halkı yormuştur.
Yapılan şenlikler ve tertiplenen eğlenceler halkın morali yükseltmekle birlikte
66
Abdülkadir Özcan, “II. Mahmud’un Yurt İçi Gezileri”, Prof.Dr. Bekir Kütükoğlu’na Armağan,
İstanbul, 1991, s.361-362.
67
Özcan, a.g.e, s.378.
78
şenlikler
için
yapılan
harcamalarla
İstanbul
esnafını
yüzünün
güleceği
düşünülmüştür.
Mısır valisinin düğüne davet edilmesi ülke içerisinde yeniden birlik ve
beraberliği sağlamaya yönelik bir adım olmuştur. Bir noktada Sultan II. Mahmud,
Mehmed Ali Paşa’yı af ettiğini ve devletin en zengin bölgeleri olan Mısır ve
Adana’nın Osmanlı’dan ayrı olmadığını göstermek istemiştir.
Ülkenin çeşitli bölgelerinden davet edilen vezir, paşa, ulema ve meşayihten
halk tarafından sevilen ve güven duyulan kimselerin İstanbul’da tertiplenen ve
Sultan’ın kudretini ve devletin gücünü gösteren şenliklerden ve dağıtılan ihsan ve
hediyelerden etkilenmesi ve memleketlerine döndüklerinde bunu anlatmalarının da
birlik ve bütünlüğün sağlanması açısından fayda sağladığı söylenebilir.
Sultan II. Mahmud, Fransız İhtilali sonrasında yayılan milliyetçilik akımının
topraklarındaki etkisini kırmak, mümkün olmuyorsa da azaltmak amacıyla ıslahatlar
yapmıştır. Özellikle Sırp ve Rum isyanlarının patlak vermesi ve bu isyanların
neticesinde
Avrupalı
devletlerinde
tesiriyle
Yunanistan’ın
kurulup,
Sırp
milliyetçilere siyasi imtiyazların verilmesi tehlikenin büyüklüğünü ortaya koymuştur.
Sultan II. Mahmud benzer ulusçu isyanların çıkmaması için ıslahat hareketlerine
önem vermesine rağmen istenilen başarı sağlanamamış ve azınlıklar sorunu devam
etmiştir. Osmanlı topraklarında başlayan milletçi ayaklanmalara karşı halkın bir
arada tutulabilmesi amacıyla Osmanlı ulusu kavramının oluşturulmasını zorunlu hale
getirmiştir.68 “Ben tebaamın Müslümanını camide, Hristiyanını kilisede Musevisini
havrada fark ederim. Aralarında başka türlü bir fark yoktur. Cümlesi hakkında
muhabbet ve adaletim kanidir ve hepsi hakiki evladımdır.” diyerek Osmanlı
mülkünde herkesin Osmanlı vatandaşı olduğunun ifade etmeye çalıştığı söylenebilir.
1836 Sûr-ı Hümâyunu’nda İstanbul’da bulunan Müslüman okullarıyla birlikte
Ermeni, Rum, Yahudi ve Katolik okullarının hocalarının ve öğrencilerinin düğüne
birlikte davet edilmeleri, okulların hocalarına ve öğrencilerine ihsanlarda
bulunulması Sultan II. Mahmud’un yukarıda bahsi geçen sözüyle uyumluluk
göstermiştir.69 Ayrıca düğünlere tüm dinlerin dini liderleri ve bu dinlere ait
68
Selim Deringil, İktidarın Sembolleri ve İdeoloji: II. Abdülhamid Dönemi (1876-1909), ,
İstanbul, Doğan Kitap, 2014, s. 58.
69
BOA., HAT., 1421/58083.
79
mezheplerin temsilcileri de davet edilmiştir. Onlarla da yakından ilgilenilmiş,
ziyafetler tertip edilmiş ve ihsanlarda bulunarak gönülleri hoş edilmiştir. Yine
Müslüman esnafların düzenlediği esnaf alayına, Gayri Müslim esnaflar için de izin
verilmiştir.70 Bir noktada Osmanlı mülkünde yaşayan Müslim ve Gayri Müslim
birlikteliği oluşturulmaya çalışılmıştır. Devletin, halkın her kesimiyle birlik ve
beraberlik içinde olması dışarıdan gelebilecek tehditlere daha güçlü bir karşılık
verebileceği düşülmüştür.
1836 Sûr-ı hümâyunu siyasi bakımdan ele alındığında damat seçiminden
şenliklerin yapılmasındaki amaçlara kadar daha önceki sur-ı hümayunlardan farklılık
göstermiştir. 15. yüzyılda yapılan bir sur-ı hümayunda padişahın mutlak iradesini
halka, devletin gücü dost ve düşman devletlere göstermek amacı taşımıştır. Ayrıca
diğer Türk hanedanlarla siyasi amaçlı akrabalıklar kurularak müttefik edinilmiş
veyahut akrabalık yoluyla miras hakkı sağlanılmaya çalışılmıştır. 16. yüzyılda
yapılan sur-ı hümayunlarda ise devletin güç ve kudretini göstermek, beklenmedik
askeri başarısızlığın oluşturduğu moral bozukluğunu gidermek gibi amaçlar
taşımıştır. 17. ve 18. yüzyıla gelindiğinde ise kazanılan askeri başarıların azalması
hatta toprak kayıplarının yaşanması, ordunun seferlerden eskisi gibi ganimet elde
edememesi, halkın kötüye giden ekonomiden dolayı zor şartlarda geçimini sağlaması
gibi nedenlerden dolayı ortaya çıkan buhranlı dönemleri bertaraf etmek amacıyla surı hümayunlar tertip edilmiştir. Ayrıca bu dönemde devlet adamalarından zengin
olanlar ile padişah kızlarının ya da kız kardeşlerinin masraflı düğünlerle
evlendirilmesine sıklıkla rastlanılmıştır.71 Bu tarz evlenmelerin hem yapılan
harcamalarla payitahtta yeniden ekonomik canlanmayı sağlamak hem de
zenginliğiyle padişahı gölgede bırakacak kişilerin bertaraf edilmesinin hedeflendiği
görülmüştür.72
19. yüzyılın en büyük sur-ı hümayunu olan 1836 Sûr-ı hümâyununda ise
durum diğerlerinden farklılık göstermiştir. Damat adayının kura ile seçilmesi ve
maaş tahsisinde bulunulması zenginliğiyle padişahı gölgede bırakan bir veziri ya da
70
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr.118a-118b.
Sultan II. Mahmud’dan sonra tahta çıkan oğlu Sultan Abdülmecid’in 1854’te kızı için düzenlediği
düğünde elli milyon frank harcanmıştır. And, 40 Gün 40 Gece Osmanlı Düğünleri Şenlikleri Geçit
Alayları, s.19.
72
And, a.g.e, s.20.
71
80
paşayı ekonomik açıdan zayıflatmak gibi bir amacın olmadığını göstermiştir. Fakat
İstanbul’da büyük eğlencelerin tertip edilmesi esnafın madden toparlanmasına,
halkın ise son yıllarda yaşadığı huzursuzlukları bir nebze unutmasına katkı
sağlamıştır. Bununla birlikte bu dönemde devletin ağır kayıplar yaşamasına rağmen
dost ve düşman devletlere “güçlü bir devletiz” mesajı verdiği söylenebilir. Yabancı
sefirlerin de hazır bulunduğu şenlikler Sultan II. Mahmud’un güç ve kudretini ortaya
koymuştur. Böylelikle Osmanlı hakkındaki güçsüz, dağılmak üzere gibi daha
önceden oluşmuş olumsuz imaj silinmeye çalışılmıştır.
Sultan II. Mahmud döneminde hemen her alanda yapılan ıslahatların halkın
tüm kesimi tarafından kabul görmemiş olması ve bir hoşnutsuzluğa sebebiyet
vermesi muhtemeldir. Yapılan şenliklerde halkın davet edilmesi bir nebze de olsa bu
hoşnutsuzluğu ortadan kaldırmaya, halk ile devlet birlikteliğini güçlendirmeye katkı
sağlamıştır denilebilir. Osmanlı tebaası olan Hıristiyan milletlerin milliyetçi
akımlardan etkilenmesinin önüne geçmek, sömürgecilik faaliyetleri yürüten Avrupalı
devletlerin Osmanlı toprakları üzerindeki tesirlerini azaltmak amacıyla çeşitli
ıslahatlar yapılmış, 1836 Sûr-ı hümâyunun tertibi ise bir nevi kardeşlik bağlarının
güçlendirilmesini sağlamak amacıyla kamuoyu oluşturmaya yönelik bir adım
olmuştur.
Sûr-ı hümâyundan üç yıl sonra Tanzimat Fermanı’nın ilanı ve yapılan
ıslahatlar yine aynı çerçevede gerçekleştirilmiştir. Sultan II. Mahmud’un büyük bir
sûr-ı hümâyun tertibiyle Osmanlı mülkünde yaşayan herkesin barış içinde bir
bütünün parçaları olarak varlıklarını sürdürebileceklerinin bir göstermek istemiş
olabilir. Netice itibariyle 1836 Sûr-ı Hümâyunu, devletin siyaseten sıkıntılı bir
döneminde bir nevi planlı bir hamle olmuş ve siyasi ortamın rahatlamasını
sağlamıştır. Padişahın oğullarının sünnet düğünü merasimine ırk, din ve mezhep
ayrımı yapılmaksızın halkın her kesiminden insanların davet edilmesi birlik ve
beraberlik mesajının verilmesi olarak görülebilir.
81
B. SÛR-I HÜMÂYUNLARIN OSMANLI EKONOMİK HAYATINA
ETKİLERİ
Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminden itibaren tertiplenen şenlikler ve
eğlencelerin ülke ekonomisine tesirleri olmuştur. Sûr-ı hümâyunların devletin
gücünü ve padişahın otoritesini gösteren siyasi yönü, yapılan eğlencelerin ihtişam
içinde olmasını zorunlu kılmıştır. Düğünlerin hazırlık aşamasından başlayarak
düğünün son gününe kadar yapılacaklar önceden planlanıp sur emini tarafından
deftere yazılmıştır. Yapılacak törenlerin ve tertiplenen eğlencelerin belirli bir kural
ve kaide ile yapılması sağlanmıştır.
Sultan evlilikleri ve şehzade sünnetlerinin yapılması sırasında tertiplenen
eğlenceler ve şenlikler ekonomik hayatla birçok yönden ilişkili hale gelmiştir.
Düğünün yapılmasına karar verilmesinden sonra başlayan tören hazırlıklarıyla
birlikte düğüne davet edileceklerin belirlenmesi, adlarına davetiye yazılması ve davet
edilen kişilerin zamanında düğüne yetişmeleri için atiyyelerin ayrılmasıyla başlayan
harcamalar, düğünlerin her bir noktasında kendisini göstermiştir.
Sûr-ı hümâyunla birlikte eğer ki sultan düğünü ise; gelin bohçası, gelinin
çeyiz alayı, nikâh ve nişan merasimleri, damada verilecek hediyeler, damat
tarafından geline verilecek hediyeler ve mihr-i mu’accel ve mihr-i mü’eccel tespiti ve
ödenmesi düğün harcamalarının önemli bir kısmını oluşturmuştur. Sultanın çeyizinin
hazırlanması ve içindeki kıymetli bezlerden elbiseler, elmas, zümrüt, altın ve
gümüşten oluşan mücevherat, kullanılan kıymetli eşyaların tedarik edilmesi saray
harcamalarını arttırmıştır.73 Yine düğüne davet edilenler ve onlara takdim edilen
hediyeler de masraf oluşturmuştur. Bunun yanında damat olarak seçilen kişinin
varlıklı olmasına önem verilmiş ve seçilen varlıklı damadın gelin ve akrabaları için
saraya gönderdiği hediyeler ise saray ekonomisine katkı sağlamıştır.74
73
Mehmet Arslan, ‘’Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikleri ve Bu konuda yazılan eserler:
Sûrnâmeler’’, Osmanlı, C.9, Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 1999, s. 176.
74
Metin And, Osmanlı Şenliklerinde Türk Sanatları, Ankara, Kültür ve Turizm Bakanlığı
Yayınları, 1982, s. 9.
82
Sünnet düğünlerinde de durum pek farklılık göstermemiştir. Sünnet olacak
şehzadenin hazırlanması, düğüne davet edilenlere verilen ihsanlar akabinde
davetlilerin padişaha ve şehzadelere sundukları kıymetli hediyeler saray ekonomisi
açısından önemli yekunlar oluşturmuştur.75
Sûr-ı hümâyunların yapılacağına karar verilmesi şehir ekonomisi açısından
önemli sonuçlar doğurmuştur. Düğünün yapılacağı zamanın ve yerin belirlenmesiyle
şehrin süslenmesine başlanmıştır. Başta sûr-ı hümâyûnun icara edileceği alanda eksik
olan yol, köprü ve iskeleler yapılır, saray yahut köşk elden geçirilirdi. Böylelikle alt
yapı tamamlanır ve alanın süslenmesine başlanırdı. Düğünlerin yapılacağı mekânın
içerisi ve mekâna giden tüm cadde ve sokaklar kandiller, meşaleler ve türlü resimler
ve gösterişli süslerle süslenirdi. Bu süslemeler bazen payitaht dışındaki şehirlerde
yapılmıştır. Sûr-ı hümâyun sırasında yapılan bu hazırlıklar ve süslemeler harcamaları
arttırmıştır. Süslemelerin yapılması için gerekli olan malzemelerin teminini sağlayan
esnaf ise bol kazançlar elde etmiştir.
Halkın ve esnafın zor günler geçirdiği dönemlerde icra edilen sûr-ı
hümâyûnlar, yapılan harcamalar neticesinde şehir ekonomisini canlandırmıştır.
Düğüne davet edilenlerin, kalacakları sahil saraylarının, konakların tertibi düzeni,
süslenmesi, konukların beslenmeleri ve giyim ve kuşamları harcamaları arttırmıştır.
Bu durum saray ve davetliler açısından maddi külfet oluşturmakla birlikte halkın ve
esnafın ekonomik açıdan rahatlamasına katkı sağlamıştır.
Sûr-ı hümâyunların süresi boyunca davetlilere verilen ziyafetler ve sunulan
hediyeler, gösterileri tertip eden oyuncuların ihtiyaçları ve eğlenceleri seyre gelen
halkın memnun olması için dağıtılan ihsanlar maddi açıdan büyük bir hareketlilik
yaşanmasını sağlamıştır. Esnaflar, yapılan şenlikler ve eğlencelerle büyük
panayırlara dönüşen sur-ı hümayunları kendileri için fırsata çevirmeyi bilmişlerdir.
Şenliklerin bir parçası olarak tertiplenen esnaf alayları bir nevi günümüzdeki
fuarların görevini üstlenmiştir. Localar kendi alanlarıyla ilgili ürünleri geçit sırasında
sergileyerek reklâmlarını yapmış ve ürünlerin son teknik safhasının halka gösterme
fırsatını elde etmişlerdir.
75
A.g.e., s.2.
83
Sûr-ı hümâyuna katılan esnafın padişaha takdim ettikleri hediyeler ve
padişahın esnaflara ihsanda bulunması ekonomik hayata canlılık katmıştır. Ayrıca
esnafların geçit töreninde ürünlerini sergilemek için kullandıkları özel arabalar,
tahtırevanlar, seyishane adı verilen beygirlere monte edilmiş tezgâh ve ocaklar ilginç
manzaralar oluşturmuştur. Halkın merakla takip ettiği esnaf alayları bir taraftan ürün
tanıtımını sağlarken diğer taraftan sergilenen üretim tekniğinin ekonomik gelişmeye
katkısını ortaya çıkarmıştır.
B.1. EKONOMİK AÇIDAN 1836 SUR-I HÜMÂYUNU
Mihrimah Sultan’ın evlenmesi ve Şehzade Abdülmecid ile Şehzade
Abdülaziz’in sünnet düğünlerinin yapılacağı alanların tespitinin ardından imar
faaliyetlerine başlanmıştır. İlk olarak Mihrimah Sultan’ın düğünün icra edileceği
Dolmabahçe’deki Bayıldım Kasrı’nın eksikleri tamamlanmıştır. Ayrıca düğünün icra
edileceği Dolmabahçe sırtlarında davetlilerin ağırlanacağı obalar kurulmuştur.
Obalara davet edilen misafirlere ziyafet verileceği için mutfak ve kiler çadırları
kurulmuştur.76 Yine davetlilere verilecek hediyeler için de çadırlar kuruluştur.
Asakir-i Mansure alaylarının kalacağı yerler77, halkın gösterileri izleyecekleri yerler
ve canbazların gösteri yapabilecekleri alanların tertip ve düzeni sağlanmıştır.
Dolmabahçe sahilindeki iskele elden geçirilmiş ve eksikleri tamamlanmıştır.78
Düğün alanın tertip ve düzeniyle birlikte Bahçekapı’dan Dolmabahçe sahiline
ve oradan Ortaköy’e kadar ve Boğazın karşı yakasında Üsküdar’dan Çamlıca
76
77
78
BOA., C.SM., 3/ 119.
BOA., C.SM., 54/2738.
BOA., C.SM., 159/7965.
84
Tepesi’ne dek caddeler ve sokaklar renkli ışıklar, kandiller ve meşalelerle
süslenmiştir. Tophane ve Dolmabahçe sahillerinde bağlı kayıklar ve donanmanın
törenlerde kullanılan gemileri yerleştirilmiş ve üzerileri renkli kandillerle
süslenmiştir. Şehzadelerin sünnet düğünlerinin icra edileceği alan olan Sadabat’ta da
aynı imar çalışmaları yürütülmüştür. Hazırlık için hazineden 100 bin kuruş
istenmesine rağmen ekonomik sıkıntılardan dolayı istenilen miktar kabul edilmemiş
ancak 25 bin kuruşluk bir ödeme yapılarak çalışmaların durmadan devamlılığı
sağlanmaya çalışılmıştır.79 Sadabat deresinin iki kenarı arasına bir köprü inşa
edilmiş, burada bulunan köşklerin tertip ve düzeni için çalışmalar yapılmıştır.80 Aynı
şekilde sünnet düğününe katılacak davetliler için obalar kurulmuştur. Ayrıca sünnet
düğünü bölgesine gelecek askeri birlikler ve gösteri yapacak guruplar için de yer
ayrılmış ayrılmıştır.81 Misafirlere verilecek ziyafetler için mutfak ve kiler
oluşturulmuştur.
Sünnet edilecek çocukların rahat etmeleri için çadırlar kurulmuş ve içlerine
çocukların üşümemeleri için yataklar konulmuş ve çeşitli süslerle süslenmiştir.82
Çocukların acılarının hafifletilmesi amacıyla yapılacak gösteriler için alanlar tertip
edilmiştir.83 Kasımpaşa’dan başlayıp Sütlüce güzergâhını takip ederek Sadabat’a
kadar geçen yollar ve caddeler ile yola yakın konaklar ve evler şenlikler boyunca
renkli ışıklar saçan kandillerle süslenmiştir. Haliç diğer yakasında bulunan semtler,
özellikle Eyüp muhiti de aynı şekilde süslenmiştir. Haliç üzerindeki adacıkların
süslenmesine de özen gösterilmiştir. Sadabat’ın Haliç yönüne iskele yapılmış ve
misafirlerin deniz yoluyla düğünün yapıldığı alana ulaşmaları sağlanmıştır.84
Mihrimah Sultan’ın evliliği ve şehzadelerin sünnetlerinin yapılması amacıyla
icra edilen sur-ı hümayun için önemli masraflar yapılmıştır. Düğün alanlarının tertip
79
BOA., C.SM., 77/3880.
BOA., C.SM., 62/3134.
81
BOA., C.SM., 54/2740.
82
Lebib Efendi şehzadelerin dışında sünnet olan çocuklar için; 900 adet süslü yatak, yatakların
süslenmesi için 60 adet şal, 60 adet sevâyî,60 adet sırma işlemeli, 60 adet pullu, 800 adet de lehkârî
yorgan; 240 kadarı ipek işlemeli toplam 800 adet yüz yastığı ve hepsine değerli pembezârdan çarşaflar
serildiğini, yatakların içlerinin de Lâhûrî şallar ve pûşîdeler ile süslendiğini belirtmiştir. Lebib Efendi,
Surnâme-i Lebib, vr.101b.
83
Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikler, s. 42.
84
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr.103a.
80
85
ve düzeni, şehrin sokaklarının kandillerle süslenmesi için harcamalar yapılmıştır.
Çadırların kurulması, iskele ve köprülerin yapılması, kasırların eksiklerinin
giderilmesi, cadde ve sokakların kandillerle donatılması için çok sayıda kişi görev
almıştır.85 Hem malzeme temini hem de çalışanların yevmiyelerinin verilmesi,
süsleme yapılan alanın genişliği dikkate alındığında yapılan masrafın büyüklüğünü
ortaya koymaktadır.86 Sur-ı Hümayunun, siyasi ve askeri krizlerin yaşandığı bir
döneme denk gelmesi ayrıca çok sayıda ıslahat hareketinin yapılmış olması
nedeniyle zor durumda olan ülke maliyesi için yeni yükler getirmiştir.87
Sûr-ı hümâyunda yapılan harcamalar sadece imar ve tamir masrafları ile
sınırlı kalmamıştır. Düğüne karar verilmesinden hemen akabinde gerçekleştirilen
nikâh ve nişan törenleriyle ihsan ve hediyeler için kesenin ağzı açılmıştır.88
Mihrimah Sultan ile Mehmed Said Paşa’nın nikâhlarının kıyılmasıyla birlikte
ihsanlar ve atiyyeler dağıtılmaya başlanmıştır. Düğünün icrasının başlamasıyla ihsan
ve hediyelerin dağıtımına devam edilmiştir. Şehzade Abdülmecid ve Şehzade
Abdülaziz efendilerin sünnet düğünlerinin son gününe dek atiyye ve ihsan dağıtımına
devam edilmiştir. Sultan II. Mahmud tarafından nikâh akdi sırasında bulunanlara ve
kızı Mihrimah Sultan’a ihsanlarda bulunmuş ve toplamda 48.500 kuruş ödeme
yapılmıştır.89
85
BOA., C.SM., 62/3134. “Dolmabahçe’de matbah inşası, sur duvarlarının yapımı, Kağıthane’de
matbah binaları ve sünnet olacak çocukların kalacakları kerevetlerin inşası için 52 bin kuruş i’ata
buyrulmasına…”
86
BOA., C.SM., 71/3575. “Beşiktaş, Beylerbeyi ve Topkapı sahil saraylarıyla mahallerinde bulunan
sokak ve caddelerinin kandillerle süslenmesi ve fenerlerin yapımıyla görevli amelenin ihtiyaçlarının
karşılanması ve yatacakları çadırların verilmesine …”
87
1836 Sur-ı Hümayunu’nun yapıldığı dönemle ilgili, Osmanlı maliyesinin durumu hakkında Güçlü
Kayral’ın tespitlerine bakıldığında yapılan harcamaların zor durumda olan İstanbul esnafının
rahatlatılmasına yönelik bir mali hamle olduğu düşünülebilir. “…Yeniçeri ordusunun kaldırılıp yerine
Asakîr-i Mansûre-i Muhammediye’nin kurulması, Rusya ile yapılan savaş, hemen ardından
Yunanistan’ın bağımsızlığı ve İşkodra olayları hazineyi dara sokmuştu. Tüm bunlara ek olarak,
1830’lu yıllarda yapılan reformaların getirdiği mali yükler dolayısıyla da bütçede ciddi açıklar vardı.
II. Mahmud devrinin bir özelliği de Osmanlı tarihinde sikkenin en fazla tağşiş edildiği; yani en çok
enflasyonun olduğu dönem olmasıdır. Bu dönemde altın sikke 35, gümüş sikke 37 kere tağşiş edilmiş
neticede, II. Mahmud’un tahta çıktığında 19 kuruş olan 1 sterlin, öldüğü tarih olan 1839’da 1 lira 6
kuruşa çıkmıştır.” Güçlü Kayral, “Abdülmecid Dönemi’nin En Önemli Mali Reformu/Sorunu: Kâğıt
Para” Milli Saraylar, S.10, İstanbul, 2012, s. 23-24.
88
BOA., HAT., 485/23815.
89
Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikler, s.15.; Arslan’ın Surnâme-i Lebib’e dayandırarak
verdiği bul bilgi ile Anonim Surnâme’de verilen bilgiler birbirini tutmamaktadır.Surnâme-i Lebib’de
48.500 olarak verilen yekun Anonim Surnâme vr. 9b’de 38.500 kuruş olarak belirtilmiştir. Ayrıca
86
Gösteriler boyunca atılan havai fişekler, davetlilere verilen büyük ziyafetler,
hediye edilen kıymetli kumaşlar, atiyye ve ihsanlar, sünneti yapılan 5046 çocuk için
diktirilen kıyafetler, ailelerine verilen ihsanlar, Tershane’ye bağlı İplikhanede sünnet
olan altı bey ve bahriye askerleri ile diğer kimselere giydirilen kıyafetler, şenliklerde
yapılan masrafların çok büyük olduğuna işaret etmektedir.90 Ayrıca düğünlere davet
edilmiş olan kişilere verilen atiyyeler ayrıca bir hesap oluşturmuştur.91 Davetlilerin
İstanbul’a gelmelerinin ardından kalacakların mekânların temini, tertip ve düzenin
sağlanması da masrafların bir bölümünü oluşturmuştur.92 Sûr-ı hümâyun başlamadan
önce İstanbul’a gelen davetlilerin mutfak ve hamam giderlerinin karşılanması için de
bir ödenek ayrılmıştır.93
Düğüne davet olunan hemen herkese ihsanlarda bulunulmuş, çok sayıda
kişiye de atiyeler verilmiştir.94 Örnek olması açısından atiye alanların bir kısmının
isimleri ve aldıkları atiye miktarları tabloda belirtildiği üzere olmuştur;95
Tablo 5: Sûr-ı Hümâyun Münasebetiyle İstanbul’a Gelen Bazı Ulema Ve
Şeyhlere Atiye Olarak Verilecek Meblağın Miktarı Ve Atiye Alacakların
İsimleri.96
Atiye Alacakların İsimleri
Atiye Miktarları
Çelebi Efendi Hazretleri
25000 Kuruş.
Toplam
Anonim Surnâme’nin vr. 9a’da Damat Paşa’nın aynı gün saray görevlilerine ve hademelere 21.200
kuruş dağıttığı belirtilirken Surnâme-i Lebib’de Damat Paşa tarafından saray görevlilerine hediyeler
verildiğine değinilmiş fakat bir meblağdan bahsedilmemiştir.
90
BOA., C.BH.,47/ 2245.
91
BOA., HAT., 487/23861.
92
BOA., HAT., 422/21737.
93
BOA., HAT., 487/23869. Taşradan davet olunan zevat ile Dersaadet’te olan meşayih ve duayanın
hal ve sanlarına göre 100 bin kuruşun dağıtılmasıyla ilgili hazine-i hümayun başkatibi efendi
görevlendirilmiştir.
94
Arslan, a.g.e., s. 35.
95
BOA., HAT., 487/23861-A.
96
BOA., HAT., 487/23861-A.
87
Hacı Halil Efendi
10000 Kuruş.
Çerkeş Mersûmun
Hülâfasından Hacı Mustafa
Efendi
3000 Kuruş.
Ayas Paşa Tekkesi Şeyhi
Mehmed Efendi
Maraşizade
Hacı Ahmed Efendi
3000 Kuruş
3000 Kuruş.
Ara toplam
44.000 Kuruş.
Aydın Ulemasından Sucûdî
Efendi
2500 Kuruş.
Selanikli Mustafa Efendi
2500 Kuruş.
Çerkeşzade Osman Efendi
2500 Kuruş.
Edirne Mevlevihanesi Şeyhi
İsmet Efendi
2500 Kuruş.
Kayserili İbrahim Efendi
2500 Kuruş.
Ara Toplam
Çelebiyandan
Ahmet Çelebi Efendi
Konya Müftüsü Abdalahad
Efendi
Not: İbrahim Efendi’nin atiye
miktarına itirazı neticesinde
atiye miktarı son haliyle bu
şekilde belirlenmiştir.
56.500 Kuruş.
2000 Kuruş.
1500 Kuruş
88
Siroz Müftüsü Şevki Efendi
1500 Kuruş
Siroz (Serez) Ulemasından
Hüseyin Efendi
1000 Kuruş.
Konya Nakibi Mahmud Efendi
1000 Kuruş.
Ara Toplam
63.500 Kuruş.
Konya Ulemasından Mustafa
Efendi
1000 Kuruş.
Konya Ulemasından Mehmed
Efendi
1000 Kuruş
Manastırlı Şeyhi Hüseyin
Efendi
1000 Kuruş.
Manastır Müftüsü sabık
Süleyman Efendi
1000 Kuruş
Münzevi Şeyhi Hüseyin Efendi
1000 Kuruş.
Silistre Müftüsü Sabık
Süleyman Efendi
1000 Kuruş.
Çerkeşzade Osman Efendi Hazretlerinin arzusuna ihsan buyrulan
zam ve ilave : 5000 Kuruş.
69.500 Kuruş.
Ara Toplam
Toplam
74.500 Kuruş.
89
Müşarün-ileyh Çelebi Efendi ve Hacı Halil Efendi, Çerkeşzade
Osman Efendi hâzeratının bu tarafta verilmek üzere tevkif
buyrulan ihsanları iş bu yekun defterden feruhtade olunub maada
muma-ileyhim hazeratına i’ta buyrulmak için icab eden otuz iki
bin kuruşu hakpayi seniyyelerine irsal olunmuştur.
74.000 Kuruş
-_42.500 Kuruş.__
32.000 Kuruş
Ananonim Surnâme’de nikâh gününden başlayarak düğünün neticelendiği
güne kadar geçen evrelerde verilen hediyeler tek tek kaydedilmiştir.97 Bununla
birlikte Mihrimah Sultan’ın düğününe katılıp atiyye alan ulema ve meşayihten
kişiler, şehzadelerin sünnet düğününe de davet edilmiş ve ihsanlarda bulunmuştur.98
Örnek olarak belirtmek gerekirse; Sadabat’ta sur-ı hitan münasebetiyle kurulan 16
obada, 25 Muharrem 1252 Çarşamba günü saat 5’te ulema ve meşayihten 160 kişi
ağırlanmıştır. Misafirlere ziyafet verilmiş ardından, en yükseği 250 kuruş artı 25
kuruş ek tahsisat ile en düşüğü 100 kuruş artı 25 kuruş ek tahsisat olmak üzere
hemen herkese atiyyeler verilmiştir. Sadece belirtilen gün ve saatte düğüne iştirak
eden davetlilere toplamda 28.875 kuruş atiyye dağıtılmıştır.99 Hem evlenme hem de
sünnet düğünlerinin süresi ve davet edilen misafirlere verilen atiyyeler göz önünde
tutulduğunda, devlet hazinesinden düğün için yapılan harcamanın büyüklüğü daha
iyi anlaşılmaktadır.
Evlenme ve sünnet düğünlerine davet edilen vezirler, paşalar, yüksek dereceli
devlet memurları, ulemadan ve meşayihten kişilere önemli miktarlarda atiyyeler
dağıtılmış ve ihsanlarda bulunulmuştur.100 Ayrıca düğüne davet olunan yabancı
97
Sûr-ı hümâyuna katılan davetlilere verilen hediyelerin miktarları konusunda bkz.; Anonim
Surnâme, vr. 9a-70a. Mihrimah Sultan’ın düğününe davet edilenlerin aldıkları hediyelerle ilgili
Surnâme-i Lebib’de bir meblağ belirtilmemiştir.
98
Ulema ve meşayihin isim listesini Lebib Efendi, Mihrimah Sultan’ın düğünün 3. Cuma günü yani
13 Muharrem 1252 Cuma günü saat 4’te gelen davetliler olarak vermiştir. Lebib Efendi, Surnâme-i
Lebib, vr. 49b-56a. Fakat sünnet düğününde davetlilerin isim listesini vermeye gerek duymamıştır.
Aynı davetlilerin 12 gün sonra 25 Muharrem 1252 Çarşamba günü saat 5’te sünnet düğününe
katılmışlardır. Bkz. BOA., D.BŞM.SRH.d/ 20609.
99
BOA., D.BŞM.SRH.d/ 20609.
100
BOA., HAT., 487/23861. Sûr-ı hümâyuna katılacak kişilerin kimler oldukları ve verilecek
atiyenin miktarı ayrı ayrı belirlenmiştir. Mihrimah Sultan’ın düğününde obalarda misafir edilen ve
atiye verilen kişilerin isimleri ve verilen atiyyeler hakkında Anonim Surnâme’de ödenen miktar
23.925 kuruş olarak belirtilmiştir. Burada belirtilen rakam 16 obaya muhtelif gün ve saatlerde gelen
vezirler, paşalar, ulema ve meşayihten kişileri göstermektedir. Bazı gün ve saatlerde gelen misafirlere
90
devlet temsilcilerine, düğün boyunca yararlılık göstermiş devlet memurlarına101,
halktan kimselere ve özellikle sünnet düğünün icrası sırasında geçit törenleri
düzenleyen Müslüman ve gayrimüslim okullarının öğrencileri ile hocalarına
hediyeler verilmiş, ihsanlarda bulunulmuştur.102 Sûr-ı hümâyuna katılan kişilerin
sayısı hakkında Lebib Efendi sayı belirtmemiş ancak anlaşılan o ki haberdar olduğu
kadarıyla Mihrimah Sultan’ın düğününe katılanların isimlerini tek tek yazmıştır.
Şehzadelerin sünnet düğününe katılanların isimlerini ise ayrıca yazmaya gerek
görmemiştir. Anonim Surnâme’de ise isim listeleri yazılmış, atiyye alanların altlarına
kırmızı mürekkeple kaç kuruş atiyye verildiği belirtilmiştir. Sultan II. Mahmud’un
düğünün ertesi günü kızının sarayına misafir olduğu anlatıldıktan sonra sur-ı
hümayuna davet edilmiş, atiyye ve hediye verilmiş davetlilerin sayısı 1052 kişi
olarak hesaplanmıştır.103 Düğüne davetli olan ve atiyye yahut hediye alan kişilerin
sayıları hakkında elimizde bu bilgiyi destekleyen başka bir bilgi bulunamamıştır.
Lebib Efendi, surnâmesinde düğüne katılan ordunun ve donanmanın bölükleri,
taburları ve alaylarındaki askerler ile Müslüman ve gayrimüslim okullarından gelen
talebeler, hocalar ve ayrıca saraylardaki ve düğün alanlarındaki hizmetliler haricinde
2763 kişinin adı zikretmiştir.104 Bahsi geçen kişilerden kimlerin ne kadar atiyye
aldığı veyahut padişahın ihsanından faydalandığını belirten bir sayı da verilmemiştir.
Surnâme-i Lebib’de bahsi geçen birçok kişinin adı Anonim Surnâme’de
zikredilmemiştir. Bununla birlikte bahsi geçen kişi sayısı dahi sur-ı hümayuna katılan
kişilere verilen atiyye ve ihsanların devlet hazinesi için büyük bir mali yük
oluşturduğunu ortaya koymaktadır.105
ise atiyye ödenmemiş fakat çeşitli hediyelerin bulunduğu kutular verilmiştir. Müellifi Belli Olmayan,
a.g.e., vr. 15a- 49a.
101
BOA., HAT., 487/23867.
102
Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikler, s. 34.
103
Anonim Surnâme, vr. 74b.
104
Surnâme-i Lebib’de ismi geçen kişilerin tespiti için bakınız; Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib,
vr.1a-142a. Ayrıca bkz. Arslan., a.g.e., s.197-265.( Şahıs İsimleri İndeksi); Aktaş, “II.Mahmud’un
Kızı Mihrimah Sultan’ın Sûr-ı Hümâyûnu”, s.212-283. Tezin indeks kısmında şahıs isimleri ve yer
isimleri birlikte verilmiştir.
105
Anonim Surnâme’de belirtilen kişi sayısı sadece Mihrimah Sultan’ın düğününde bulunan kişileri
kapsamaktadır. Arşiv vesikaları ile surnâmeler karşılaştırıldığında davetlilerin büyük çoğunluğunun
şehzadelerin sünnet düğünde de bulunduklarını ve atiyye veyahut hediye aldıklarını
göstermektedir.Ayrıca bkz. BOA., D.BŞM.SRH.d/ 20609.; Lebib Efendi, a.g.e., vr. 49a-56a.
91
1836 Sûr-ı Hümâyunu’nda kullanılmak üzere köşklerin tanzimi, iskele, köprü
ve kerevetlerin yapımı, eğlence ve gösterilerin yapılacağı alanların tertibi gibi
harcamalar ile dağıtılan ihsan ve atiyyeler hazine için yük oluşturmuştur. Bununla
birlikte şenlikler istihdam sağlamada ve alım satım hızını arttırmada itici güç haline
gelmiştir.106 Düğünlerin ihtişam içinde kutlanması dost ve düşman herkese devletin
güçlü olduğunu göstermeye yönelik olmuştur. Moltke’nin, Mihrimah Sultan’ın çeyiz
alayını anlatırken kullandığı ifadeler devletin güçlü olduğu algısının oluştuğunu
göstermiştir.107
1836 Sûr-ı hümâyunu saray harcamalarını artırmakla birlikte uzun zamandır
ekonomik açıdan zorluklar yaşayan İstanbul esnafı ve halkı için bir nebze rahatlama
olanağı sunmuştur. Evlenme ve sünnet düğünleri boyunca yapılan harcamalar esnafın
yüzünü güldürmüştür. Ayrıca esnaf hem evlenme hem de sünnet düğünlerinde esnaf
alayları tertip ederek ürünlerini tanıtma fırsatı elde etmiştir.108 Düğünlerde
Müslüman esnafın yanında gayrimüslim esnaf gurupları da geçit töreni tertip ederek
ürünlerini yerli ve yabancı tüccarlara tanıtma fırsatı yakalamışlardır.109 Lebib Efendi,
sünnet düğününe katılan Müslüman ve gayrimüslim esnaf kethüdalarının isimlerinin
tamamını vermiştir. Yabancı tüccarların temsilcilerinin listesini de açıklamıştır.
Düğüne davet edilen ve padişah adına ev sahipliği yapan devlet adamlarının
obalarında misafir edilen, Müslüman esnaf kethüdalarının sayısı 167’dir. Bununla
birlikte düğüne davet edilen ve Sisam Beyi İstefenaki’nin çadırında misafir edilen
gayrimüslim esnaf sayısı ise 92’dir.110 Gayrimüslim esnaf arasında Avrupalı
tüccarların temsilcileri de yer almıştır. Düğüne davet edilen esnaf kethüdalarına dini
ayrım yapılmadan ziyafetler verilmiş ve ihsanlarda bulunulmuştur. Aynı şekilde
“hayırlı olsun” temennisiyle davete katılan esnaf kethüdaları da padişaha hediyeler
sunmuşlardır.111
106
Serap Sunay, “Tanzimat’ın İlk Saray Düğünü: Sultan II. Mahmud’un Kızı Atiyye Sultan’ın
Ahmed Fethi Paşa ile Evlenmesi”, Belleten, C.LXXVII. S.278, Ankara, 2013, s.122.
107
Moltke, Moltke’nin Türkiye Mektupları, s.53.
108
Bayram Nazır, Dersaadet’te Ticaret, İstanbul, İstanbul Ticaret Odası Yayınları, 2010, s. 57.
109
Korkmaz, “Surnâmelerde 1582 Şenliği”, s. 21.
110
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 117a-121a.
111
Esnaf Alayı sırasında kethüdaların padişahın huzuruna çıkmaları ve hediyeler sunmalarının
ardından padişah tarafından ihsanlarla ödüllendirilmelerine sıklıkla rastlanmıştır. 1836 sur-ı
Hümayunundan önce 1720 yılında yapılan büyük şenlik sırasında 57 esnaf grubu geçit töreninde
92
Tablo 6. Sünnet
Kethüdaları112
Düğünü Sırasında Obalarda Misafir Edilen
Esnaf
Oba sahipleri ve Misafir Edilen Esnaf Kethüdaları
1-Serasker Paşa’nın Obasında: Bedestân Kethüdâsı Ömer Ağa, Sandal Bedestânı Kethüdâsı
Mehmed Ağa, Bedestân-ı Atîk İkinci Kethüdâsı ağa, Sahhaflar şeyhi efendi, Simkeşhâne Emîni Es'ad
Efendi, Kâğıtçıbaşı Fasîh Efendi, Kağıdcılar Kethüdâsı Mehmed Ağa, Merkebciler Kethüdâsı Osmân
Efendi.
2- Damad Halil Rıfat Paşa’nın Obasında: Manavlar Pazarbaşısı Vekîli İbrahim Ağa, Bakkallar
Pazarbaşısı Bekir Ağa, Zeytinyağcılar Kethüdâsı Ali Ağa, Balmumcular Kethüdâsı Hasan Ağa,
Yedikule'de Mumcular kethüdâsı ağa, Sabuncular Kethüdâsı Ali Ağa, Reisler Kethüdâsı Musa Ağa,
Kayıkçılar Kâtibi Süleymân Efendi, Balıkçılar Kethüdâsı Feyzi Ağa, Sefine-i Kürekçiler Kethüdâsı
Ağa, Kayık Kalafatçılar Kethüdâsı Ali Ağa
3- Damad Mehmed Said Paşa Obasında: Şekerciler Kethüdâsı Ahmed Ağa, Helvacılar Kethüdâsı
Receb Ağa, Kadayıfcılar Kethüdâsı Yûsuf Ağa, Balkabanı tüccâr vekîli ağa, Pirincciler Kethüdâsı
Mustafa Ağa, Kuruyemişciler Kethüdâsı Hacı Ahmed Ağa, Leblebiciler Kethüdâsı Mehmed Ağa,
Sa‘leb ve Mahallebiciler Kethüdâsı Ahmed Ağa, Kaşıkcılar Kethüdâsı Hacı İbrahim Ağa, Galata
bulunmuş ve kethüdaları ellerindeki hediyelerle huzura kabul edilmişlerdir. Levni eserinde bu esnaf
alayını ilginç minyatürlerle anlatmıştır. 1836 Sur-ı Hümayunu’nda esnaf kethüdaları padişahın
huzuruna çıkmamış, padişah adına düğüne ev sahipliği yapan oba sahiplerinin çadırlarında
ağırlanmışlardır. Getirdikleri hediyeleri padişah adına oba sahiplerine sunmuşlar ve yine orada
padişah tarafından uygun bulunan ihsanlara mazhar olmuşlardır. Esnaf alaylarının padişah huzuruna
kabulü ve hediyeleşmeyle ilgili bkz; Nazır, Dersaadet’te Ticaret, s.94.
112
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 117a-121a.
93
Yağkapanı Tüccarı Kethüdâsı Süleymân Ağa.
4- Kaptan-ı Derya Tahir Paşa’nın Obasında: Ser-yorganî-i sâbık Hacı Bekir Ağa,Yorgancılar
Kethüdâsı el-Hâc Mehmed Ağa, Üsküdar'da Basmacılar Kethüdâsı Ağa, Yenikapu Basmacılar
Kethüdâsı Hacı Ahmed Ağa, Astarcılar Kethüdâsı Emîn Ağa, Üsküdar'da Yasdıkçılar Kethüdâsı
Mehmed Ağa, Çulhalar Kethüdâsı Ahmed Ağa, Bezciler Kethüdâsı Abdülkerim Ağa, Abacılar
Kethüdâsı Hacı Hüseyin Ağa, Hasırcıbaşı Ethem Ağa, Hasırcılar Kethüdâsı Ağa.
5-Müşîr-i Asâkiri Hassa Fevzi Ahmed Paşa’nın Obasında: Terzibaşı Süleymân Ağa, Derziler
Kethüdâsı Hacı Hüseyin Ağa, Hallâcbaşı Halil Ağa, Hallâclar Kethüdâsı Mehmed Ağa, Galata
Hallâclar Kethüdâsı Hasan Ağa, Çadırcıbaşı ağa, Çadırcılar Kethüdâsı Ağa, Bürüncükcüler
Kethüdâsı Ali Ağa, İp Bükücüler Kethüdâsı Ağa, Yelkenciler Kethüdâsı Şerîf Ağa, Üstübücüler
Kethüdâsı Bekir Ağa, Halatcılar Kethüdâsı Hasan Ağa, İpek Tathirciler Kethüdâsı Sa‘îd Ağa.
6-Kaymakam-ı Sabık Hulusi Paşa’nın Obasında: Hancılar Kethüdâsı Reşîd Ağa, Tuhfeciler
Kethüdâsı Halil Ağa, Saatçibaşı Ali Ağa, Saatciler Kethüdâsı Tâhir Ağa, Şişeciler Kethüdâsı Mustafa
Ağa, Kuyumcular ehl-i hibresi ağa, Kuyumcular Kethüdâsı Ağa, Simsarlar Kethüdâsı Kadri Ağa,
Hakkâklar Kethüdâsı Şâkir Ağa, Oyuncakcılar Kethüdâsı Hacı Mehmed Ağa, Oturakçılar Kethüdâsı
Sâdık Ağa, Kemhacılar Kethüdâsı Hacı Süleymân Ağa.
7-Mülkiye Nazırı Pertev Efendi’nin Obasında: Kürkçübaşı Hacı Mehmed Ağa, Fesciler
Kethüdâları Mehmed Efendi ve Mehmed Ağa, Boyacılar Kethüdâsı el-Hâc İbrahim Ağa, İplikçiler
Kethüdâsı Emîn Ağa, Kazzazlar Kethüdâsı Âkil Bey, Dülbendciler Kethüdâsı Râşid Ağa, Yağlıkcılar
Kethüdâsı Mehmed Ağa, Çorabcılar Kethüdâsı İbrahim Ağa, Galata Çorabcılar Kethüdâsı İsmâil
Ağa, Örücüler Kethüdâsı Hacı Edhem Ağa, Serâsercibaşı ağa.
8-Hariciye Nazırı Akif Efendi’nin Obasında: Hamamcılar Kethüdâsı İsmâil Ağa, Peştemalciler
Kethüdâsı Mustafa Ağa, Na‘lıncılar Kethüdâsı Mustafa Ağa, Usturacılar Kethüdâsı Ali Ağa, Âsitâne
Berberleri Kethüdâsı Mustafa Ağa, Galata Berberleri Kethüdâsı Hacı Mustafa Ağa, Câmeşûycular
Kethüdâsı İsmâil Ağa, Üsküdar Berberler Kethüdâsı Hüseyin Ağa, İmâmeciler Kethüdâsı Ahmed
Ağa, Çubukcular Kethüdâsı Mustafa Ağa, Duhancılar Kethüdâsı Hacı Mustafa Ağa, Lüleciler
94
Kethüdâsı Asman Ağa,
9-Mansûre Defterdarı Nafiz Efendi’nin Obasında: Attarlar Kethüdâsı Hacı Hüseyin Ağa,
Çömlekçiler Kethüdâsı Hacı Ya‘kub Ağa, İstanbul Na‘linurlar Kethüdâsı Mustafa Ağa, Na‘linur
Kethüdâsı Halil Ağa, Üsküdar Na‘linurlar Kethüdâsı Mehmed Ağa, İstanbul Kalaycılar Kethüdâsı
Sâlih Ağa, Üsküdar Sandalcılar Kethüdâsı Ali Ağa, Üsküdar Kalaycılar Kethüdâsı Ağa, Elekciler
Kethüdâsı Hacı Emîn Ağa, Sebilciler Kethüdâsı Ağa, Arpacılar Kethüdâsı Murteza Ağa, Samancılar
Kethüdâsı Ârif Ağa, Sandalcılar Kethüdâsı Mehmed Emîn Ağa.
10-Darbhane-i Amire Defterdarı Rıza Efendi’nin Obasında: Keresteciler Kethüdâsı Ali Ağa,
Doğramacılar Kethüdâsı Abdülkadir Ağa, Peştahtacılar Kethüdâsı Şâkir Ağa, Sandıkçılar Kethüdâsı
Mehmed Ağa, Çilingirbaşı Yakup Ağa, Çilingirler Kethüdâsı Ağa, Camcılar Kethüdâsı Ağa,
Taşcıbaşı Hacı Hüseyin Ağa, Doğramacılar Kethüdâsı Mustafa Ağa, Hamamcıbaşı Halil Ağa.
11-Çavuşbaşı Necib Efendi’nin Obasında: Suyolcular Kethüdâsı Nâfiz Efendi, Sakabaşı Ahmed
Ağa, Sakalar Kethüdâsı Hasan Ağa, Sucular Kethüdâsı Hacı Mehmed Ağa, Kurşuncubaşı Hacı
Mehmed Ağa, Dökmecibaşı Abdullah Ağa, Dökmeciler Kethüdâsı Ağa, Üsküdar Dökmeciler
Kethüdâsı Seyyid Mehmed Ağa, Sıvacıbaşı Mehmed Ağa, Lağımcıbaşı Rûşen Ağa, Kaldırımcılar
Kethüdâsı Ağa.
12-Evkaf-ı Hümayun Nazırı Habib Efendi’nin Obasında: Tuzcular Kethüdâsı Mehmed Ağa,
Yumurtacılar Kethüdâsı Ömer Ağa, Pasdırmacılar Kethüdâsı Tâhir Ağa, Kasablar Kethüdâsı Hacı
Hüseyin Ağa, Paçacılar Kethüdâsı İbrahim Ağa, Tophâne Kebabcılar Kethüdâsı Yûnus Ağa, Asitâne
Kebabcılar kethüdâsı ağa, Üsküdar Kebabcılar Kethüdâsı ağa, Yoğurtcular Kethüdâsı Ağa,
Turşucular Kethüdâsı Hasan Ağa, Şerbetciler Kethüdâsı Ali Ağa.
13-Masârîfat Nâzırı Salih Beyefendi’nin Obasında: Ekmekçiler Kethüdâsı Ahmed Ağa, Uncular
kethüdâsı ağa, Börekçiler Kethüdâsı Sâdık Ağa, Galata Börekçiler ve Simitçiler Kethüdâsı Mustafa
Ağa, Şîrrevgancı Kethüdâsı İbrahim Ağa, Çörekçiler Kethüdâsı Ağa, Bakırcılar Kethüdâsı Mehmed
Ağa, Bakır Kazancılar Kethüdâsı Hacı Ahmed Ağa, Karademir ve Lengerciler Kethüdâsı Mehmed
Reşîd Ağa, Sebze ve Etçiler Kethüdâsı İbrahim Ağa.
95
14-Tophâne-î Âmire Nâzırı Sa’ib Efendi’nin Obasında: Bağçıvanlar Kethüdâsı Süleymân Ağa,
Eyüb Bağçıvanlar Kethüdâsı Mustafa Ağa, Hamallarbaşı Kethüdâsı Edhem Ağa, At Hamallar
Kethüdâsı Hüseyin Ağa, Midillücüler Kethüdâsı Halil Ağa, Üsküdar Atpazarı Kethüdâsı Süleymân
Ağa, Canbazlar Kethüdâsı Hacı Ali Ağa, Nalbandlar Kethüdâsı Mustafa Ağa, Üsküdar Nalbandlar
Kethüdâsı Mehmed Ağa, Üsküdar Semerciler Kethüdâsı Seyyid Ahmed Ağa.
15-Harbiye Nâzırı Seyyid Emin Efendi’nin Obasında: Makaracılar Kethüdâsı Hacı Mustafa Ağa,
Destereciler Kethüdâsı Mustafa Ağa, Keserciler Kethüdâsı Hasan Ağa, Burgucular Kethüdâsı Ali
Ağa, Eğeciler Kethüdâsı Mehmed Ağa, Kafesciler Kethüdâsı Hüseyin Ağa, Nakkaşbaşı Ahmed Ağa,
Üsküdar Arabacılar Kethüdâsı Mehmed Reşid Ağa.
16-Zahîre Nâzırı Hadi Efendi’nin Obasında: Haffaflar Kethüdâsı Hacı Mehmed Ağa, Serrâclar
Kethüdâsı Halil Ağa, Yedikule'de Debbağlar Kethüdâsı Hacı Nailî Ağa, Üsküdar'da Debbağlar
Kethüdâsı Mustafa Ağa, Kasımpaşa Debbağlar Kethüdâsı Hacı Veli Ağa, Tophâne Debbağlar
Kethüdâsı Hacı Ahmed Ağa, Üsküdar'da Serraclar Kethüdâsı Ahmed Ağa, Galata'da Serraclar
Kethüdâsı Hacı Mehmed Ağa, Muytablar Kethüdâsı Hacı İsmâil Ağa, Marpuçcular Kethüdâsı
Mehmed Ağa.
Not: Sünnet düğününe katılan Gayr-i Müslim Esnaf Temsilcileri Sisam Beyi İstefanaki Bey’in
Obasında Misafir Edilmişlerdir.
17-Sisam Beyi İstefanaki Bey’in Obasında: . Defir oğlu Dimitraki, diğer vekîli mirasyedi Kirkor,
Sarraflar Kâhyâsı Papazoğlu Canik, Poliçeler Kâhyâsı Yovan, Hüdâvirdioğlu Beraham, Pişmişoğlu
Mikail, Uzun Artin oğlu Artin, David oğlu Oseb, Papazoğlu Maksud, Tıngır oğlu Artin, Kasbar oğlu
Bağdasar, Kürkçühanlıoğlu Bedros, Kalcıoğlu Kirkor, Şamant oğlu Rafael, Çukacılar Ustabaşısı
İstemat, Çukacılar Ustabaşısı Andon, Çukacılar Ustabaşısı Yoseb, Çukacılar Ustabaşısı
Karabet,Çukacılar Ustabaşısı Yuda, Çukacılar Ustabaşısı Nesim, Hasırcılar Ustabaşısı Andon,
Hasırcılar Ustabaşısı Toma, Hasırcılar Ustabaşısı Rafael, Hasırcılar Ustabaşısı Avadis, İstanbul
Kürkçüler Ustabaşısı Kiryako ve Artin, Hasköy'de Tuğlacılar Ustabaşısı, Galata Kuyumcular
Ustabaşısı Mıgırdıç, Galata'da Kiremit Sergileri Ustabaşısı Ovanes, Galata'da Varulcular Ustabaşısı
Mihal, Galata'da Ütücüler Usta-başısı Oseb, Galata'da Subarcılar Ustabaşısı Dimitri, Galata
Şekerlemecileri Usta-başısı Yanko, Üsküdar Beziryağcılar Ustabaşısı Avram, Hassa bağçebanları
esnâfı, Sakızlı Bağçebanlar Kahyâsı Arşun, pamukcu esnâfı, bakkal esnâfı, zahîreci esnâfı, balıkcı
esnâfı, sadeyağcı esnâfı, yemenici esnâfı, keresteci esnâfı, Rum dülbendcileri esnâfı, Rum astarcı
esnâfı, bâde burcu esnâfı, sandalcı esnâfı, Âsitâne ve Galata abacıları esnâfı, peştemalci esnâfı, kapu
halatcı esnâfı, diğer halatcı esnâfı, kapamacı esnâfı, tuhfeci esnâfı, cevâhirci esnâfı, basmacı esnâfı,
fincancı esnâfı, arabacı esnâfı, saatci esnâfı, bağçebanlar esnâfı, sebze ve etci esnâfı, hurdacı esnâfı,
zeytinyağcı esnâfı, kazgancı esnâfı, simkeş esnâfı, ipekçi esnâfı, Galata ve Âsitâne ve Üsküdar Rum
96
ve Ermeni ve Yahudi meyhâneci esnâfı kahyâlarıyla Ermeni Doğramacılar Kahyâsı Sekenas, Rum
Doğramacılar Kahyâsı Şirven, re‘âyâ taşcı Yiğitbaşısı Kiryako, Tuğla Kesici Esnafı Kahyâsı Karabet,
Tenekeciler Kahyâsı Mişvan, Ekser Kesiciler Kahyâsı Agob ve dülger kalfalarından Nikola ve
Darvet ve Marki ve Kostanti ve Heci Nikoli ve Uryankuz ve Yorgi ve Turudi ve Kaleb Kalfa.
1836 Sûr-ı Hümâyûnu geniş katılımlı uluslararası bir fuar organizasyonunun
görevini üstlenmiştir. Ekonomik kalkınmaya katkı sağlamış ve devletin mali açıdan
yükünün hafiflemesine dolaylı yollardan katkı sağlamıştır. 1836 Sûr-ı hümâyununda
yapılan şenlikler ve eğlencelerle hem halkın moralini yükseltilmiş hem de yapılan
harcamalar ile İstanbul’un ekonomik hayatına canlılık getirdiği söylenebilir. Saray
masraflarının artmasına karşılık halkın mali bunalımdan kısa bir süreliğine de olsa
kurtulmasına katkı sağlamış olabilir. Yabancı tüccarlar ile Müslüman tüccarların
birbirlerini tanıma ve ürünlerini tanıtma imkânı sunmuştur, çağdaş fuarlar gibi görev
üstlenmiştir.113 Böylelikle uluslararası ticaret faaliyetlerinin sürdürülmesi için imkân
oluşturmuştur denilebilir.
113
And, Osmanlı Şenliklerinde Türk Sanatları, s. 27.
97
3. BÖLÜM
A. SÛR-I HÜMÂYUNLARIN TOPLUMSAL VE KÜLTÜREL
HAYATA ETKİLERİ
A.1. TOPLUMSAL BİRLİKTELİĞE ETKİLERİ
Osmanlı padişahları devletin kuruluş yıllarından başlayarak mülklerinde
yaşayan halkların barış ve huzur içerisinde yaşamalarına önem vermişlerdir.
Toplumda kardeşlik duygularının yer etmesi, sosyal bağların pekişmesi amacıyla
kültürel faaliyetlere önem verilmiştir. Aile kurumunun yaşatılması, akrabalık
ilişkilerinin kurulması amaçlanmıştır. Toplum birlikteliğinin sağlanması devletin
güç ve kudretinin devamı açısından gerekli görülmüştür. Kültürel bağlarla
birbirine sıkı sıkıya bağlı insanların oluşturduğu güçlü bir toplum, Osmanlı
Devleti’nin siyasi varlığı açısından da faydalı olmuştur.
Çeşitli ırk, din ve mezheplerin bir arada yaşadığı Osmanlı coğrafyasında,
toplumsal bütünlüğün devamlılığını ve merkezi otoriteye bağlılığı sürdürmenin
sadece güç ve kudretle mümkün olmayacağını bilen padişahlar, kültürel
faaliyetlere önem vermişlerdir. Hem halkın sarayı tanıması hem de halkın
eğlenceler
ve
hedeflenmiştir.
şenlikler
vasıtasıyla
Savaşta
kazanılan
birbirlerini
başarıları
tanıyıp
kutlanması,
yakınlaşmaları
yenilgilerin
unutturulması, yangın, deprem vb. doğal afetler ile salgın hastalıkların halkın
moralini bozup umutsuzluğa neden olduğu zamanlarda padişahlar eğlenceler ve
98
şenlikler tertip ederek halkın moralini yükseltmeyi ve toplumsal bağların
güçlenmesini hedeflemişlerdir.1
Kandiller, mübarek geceler, bayramlar, şehzadelerin doğumu, sünnetleri,
sultanların evlenmeleri, kılıç kuşanma alayları gibi törenlerin akabinde yapılan
kutlamalar, şenlik ve eğlenceler çoğunlukla halka açık gerçekleştirilmiştir.
Kutlama, eğlence ve şenlikler toplumsal geleneklerin devamlılığı, inançların
tazelenmesi ve değer yargılarının kökleşmesi açısından halk üzerinde tesirli
olmuştur. Halk, için günlük hayatın süre giden meşakkatinden bir nebze kurtulma
ve
birliktelik
eğlenme
imkânı
sunan
şenlikler
birlik
ve
beraberliğe
sağlamlaşmasına katkı sağlamıştır. Şenlikler, aradaki küskünlerin giderilmesi,
hasımlıkların nihayete erdirilmesi açısından faydalı olmuştur. Ayrıca toplumu
oluşturan her sınıftan insanların birlikte aynı alanda özgürce eğelenmeleri, ortak
duygularla heyecanlanmaları ve ekonomik ve siyasal statülerine bakılmaksızın
padişahın merkezde olduğu bir bütünlük içerisinde yer almaları, kardeşlik
ruhunun güçlenmesi üzerinde etkili olmuştur.2 Barış içerisinde yaşan, otoriteyi
kabullenen ve sahiplenen huzurlu bir toplum inşa etmeyi hedefleyen hakim
zümre, şenlikleri bilinçli bir politikanın ürünü olarak tertiplemiş ve yeri ve
zamanı geldiğinde uygulamıştır. Hakan T. Karateke’nin Padişahım Çok Yaşa!
Osmanlı Devleti’nin son Yüz Yılında Merasimler adlı kitabındaki aşağıdaki
cümleler iktidar ve toplum ilişkisi açısından merasimlerin önemini ortaya
koymaktadır;
“ Merasimlerin sadece törende hazır bulunan topluluğu etkileyeceği
düşünülseydi, bu etkinin güdük bir sonucu olacağı rahatlıkla söylenebilirdi.Gerçekte
ise hiçbir önemli merasimin etki alanı böylesine dar değildi.Osmanlı örneğine
baktığımızda, İstanbul’daki önemli devlet merasimlerinin ülkenin her köşesinde
duyurulduğunu görüyoruz; böylece, Memalik-i Osmaniyye tebaasının, “aynı” ülke
padişahı (Müslüman tebaa açısından) “aynı” dinin halifesi hakkında aynı duyguları
paylaşması sağlanıyordu. Paylaşılan duygunun “uhrevi” olması ve bireylerin kendi
üstlerindeki –bazen belirli belirsiz- bir kavrama (mesela “padişahımız efendimiz)
1
Metin And, Osmanlı Şenliklerinde Türk Sanatları, Ankara 1982, s. 8-9.
Ebru Baykal, “Osmanlı’da Törenler”, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış
Yüksek Lisans Tezi, Edirne, 2008. s.11.
2
99
hep beraber bağlılık duymaları,en azından bu “aynılar” noktasında hissiyatları az çok
birbirlerine
yaklaşan
bireyler
arasında
ister
istemez
manevi
bir
bağ
oluşturuyordu.Tebaanın hayal ettiği bir sultana çoğu zaman da bilinçsizce gösterdiği
bağlılığın gücü, toplumsal bazda bireyler arasındaki bağın da aynı derecede güçlü
olmasına yol açıyordu.”3
Şenlikler ve törenlerin ülke toprakları genelinde duyurulması, davetlilerin
payitahta ulaşma düşüncesi ve burada mazhar olacakları padişahın ihsanları bayram
havasının esmesinde yeterli birer sebep olmuştur. Ayrıca bazı şenlikler sadece
devletin başkenti değil ülkenin önemli merkezlerinde de icra edilmiştir. Bu durum
ülke genelinde kardeşlik duygularını pekiştiren, aradaki husumetleri sonlandıran ve
en önemlisi siyasal iktidara karşı duyulan güvenin arttıran gelişmelere neden
olmuştur. Osmanlı padişahları bu durumun bilincinde oldukları için yeri ve zamanı
geldiğinde şenlikler tertip etmiş, önemli merasimler düzenlemişlerdir.
A.2. KÜLTÜREL HAYATA ETKİLERİ
Sûr-ı hümâyun şenliklerinde yapılan gösteriler, oynan oyunlar, ziyafetlerde
verilen yemekler, misafirlerin ağırlanması ve hediyeleşme Osmanlı kültür hayatının
öğelerini göstermektedir. Surnâmelerde yer alan bilgiler, kültür öğelerinin tarihi
süreçteki değişimi ve gelişimini ortaya koymaktadır. Buradan edinilen bilgilerle
yüzyıllar arasında değişime uğrayan ya da aynı kalıp devam eden kültür öğelerinin
varlığı hakkında bilgiler edinilebilmektedir.
Düğünler
sırasında
şehrin
süslenmesine
önem
verilmiştir.
Sûr-ı
hümâyunların yapılacağına karar verilmesinin ardından pay-i tahtın caddeleri ve
sokakları kandiller ve meşalelerle süslenmiştir. Ayrıca devlet erkânının konakları ile
zengin kişilerin konak ve sahilde bulunan yalıları da aynı şekilde ışıklarla
süslenmiştir. Ayrıca İstanbul Boğazı’nın her iki yakasındaki konaklar, yalılar, sahil
sarayları da ışıklarla süslenmiştir. Düğünün yapılacağı mekânın etrafı kandiller ve
meşalelerle aydınlatıldıktan sonra çeşitli süslerle süslenmiştir. Özellikle Beşiktaş,
3
Hakan T. Karateke, Padişahım Çok Yaşa! Osmanlı Devleti’nin son Yüz Yılında Merasimler,
İstanbul, Kitap Yayınevi, 2004, s.211.
100
Beylerbeyi, Üsküdar, Bahçekapı ve Tophane ile Haliç sahiline yanaşmış olan
donanmaya ait gemiler ve sandallar renkli kandil ve meşalelerle süslenmiştir.4
Padişahın emriyle başlayan sur-ı hümayunlara başta padişah olmak üzere
devlet erkânı, ulema ve meşayihten kişiler, askeri birlikler ve yabancı davetliler en
güzel kıyafetlerini giyerek katılmaya özen göstermişlerdir. Davete katılanların kılık
ve kıyafetlerinin temizliğine ve gösterişine önem verilmişti. Davetlilerin giydikleri
kıyafetlerin kişinin rütbe ve görevini göstermesi açısından da önemli olmuştur.5
Saray erkânının bütün sınıfları, yüksek rütbeli memurlar ve ordunun değişik
birlikleri, giysi veya başlıkları ya da her ikisi ile birbirinden ayrılmıştır. Teşrifata ait
törenlerde ve şenliklerde her gruptaki devlet adamının ya da subayın nerede
duracağı, geçit merasiminde hangi sırada yürüyeceği, ziyafette hangi gün ve saatte
davet edileceği belirli olmuştur.6 Giydiği kıyafete göre rütbesi ve görevi belli olan
davetliye rütbesine ve görevine göre teşrifat kaideleri uygulanmıştır.
Nahıl geçitleri düğünler sırasında davetlilerin ve halkın merakını arttıran
etkinliklerin başında gelmiştir. Nahıl adı verilen süsler ağaç ya da büyük bir koni
biçiminde olup, üzeri bol miktarda yapma çiçek ve meyvelerle süslenirdi. Üzerileri
altın ve gümüş yaldızlarla kaplanırdı.7 Düğün alayından geçmek üzere büyük
arabaların üzerine konur ve davetlilerin ve halkın izlemeleri sağlanırdı.8 Nahıl
geçitleri özellikle 1582 Şenliği ve 1720 şenliklerinde büyük yer tutmuştur. 1582
Şenliği’nde şekerden yapılmış 1 köşk, 7 servi, 2 şadırvan, 6 menevşe, 5 tavus, 1
leylek, 11 horoz, 3 melaike-i derya, 10 kadırga, 9 fanus, 10 div-i anka, 1 zürefa, 1
gergedan, 43 at, 3 merkep 2 sığır, 2 keçi, 3 köpek, 35 maymun, 877 çiçek, 308
nergis, 281 gül, içinde keşiş bulunmayan kilise, 4 fil vb. nahıllar halkın ve
davetlilerin ilgi ve alakasını çekmiştir. Nahıllar için ciddi harcamalar yapılmıştır.
4
Serap Irlayıcı Tekbaş, “Surnâme-i Vehbi Minyatürlerindeki Eğlence Sahnelerinin Resim Eğitimi
Açısından İncelenmesi”, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Güzel Sanatlar Eğitim Ana
Bilim Dalı Resim-İş Öğretmenliği Bilim Dalı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya, 2008, s.21-23.
5
Tülay Reyhanlı, İngiliz Gezginlerine Göre XVI. Yüzyılda İstanbul’da Hayat, Ankara, Kültür
Bakanlığı Yayınları, 1983, s.71-72.
6
Dündar Alikılıç, “XVII. Yüzyılda Osmanlı Saray Teşrifatı ve Törenleri”, Atatürk Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalı, Basılmamış Doktora Tezi, Erzurum, 2002, s.118-119.
7
İsmail Hakkı Uzunçarşılı, “Nahıl ve Nakıl Alayları”, Belleten, XL, Ankara 1976, s. 55-56.
8
Suraiya Faroghi, Osmanlı Kültürü ve Gündelik Yaşam Ortaçağdan Yirmici Yüzyıla, İstanbul,
Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2005, s.185-186.
101
Benzer nahılların yapımına daha sonraki şenliklerde de devam edilmiştir. Levni’nin
1720 şenliklerini anlattığı minyatürlerde de benzer nahıllardan örnekler verilmiştir.9
Nahıllardan başka düğün alanında çeşitli gösteriler yapılmıştır. Özellikle spor
içerikli oyunlar da yer almıştır. Cirit, ok atıcılığı, güreş, at üzerinde yarış gibi oyunlar
oynanmış ve birinci gelenler ödüllendirilmiştir. Sirk gösterilerinin bir bölümü
niteliğinde olan sırıkla atlama, tırmanma, halka oyunları da sergilenen spor nitelikli
gösterilerden bazıları olmuştur.10 Spor karşılaşmalarından başka müzikle ve ateşle
yapılan gösteriler de izleyicileri etkilemiştir. Yabani ve evcil hayvanlar eğitmenleri
tarafından düğünün yapıldığı alana getirilip oyunlar oynattırılmıştır.11 Canbazlar
tarafından yapılan gösteriler ise düğünlerin şenlenmesinde etkili olmuştur. İp
üzerinde yürüyen, parmakları üzerinde tabak çeviren, direkler ve ipler üzerinde
canlarının tehlikeye atacak derecede ilginç gösteriler sergileyen canbazlar pek ilgi
görmüştür. Ayrıca el çabukluğu ile ilgili gösteriler yapan hokkabazlar, ateşle ilgili
gösteri yapan ateşbazlar, çenber içerisinden geçerek çeşitli çenber gösterileri yapan
çenberbazlar ilginç gösteriler sergilemiştir.12 Düğünlerde özellik sünnet düğünlerinde
eğlencelerin yapılacağı alanlarda misafirlerin ilgisini çekecek büyük oyuncaklar
kurulmuştur. Kuklalarla gösteriler yapılarak seyircilerin, özellikle çocukların ve
gençlerin oyunlar oynayarak eğlenmeleri amaçlanmıştır. Dönme dolap, salıncak,
atlıkarınca, tahtırevan gibi oyuncaklar alanlara kurulup çocukların oynamaları
sağlanmıştır.13 Şenlikler boyunca her kesimden davetlinin ihtiyaçlarına cevap olacak
etkinlik sahaları oluşturulmuştur. Osmanlı kültürünün folklorik unsurları her fırsatta
sergilenmiştir.14Orta oyunu, halay, müzikli dans gösterileri,güreş ve diğer spor
karşılaşmaları şenliklerde sergilenen folklorik unsurlar olarak yer almıştır.
9
Metin And, 40 Gün 40 Gece Osmanlı Düğünleri Şenlikleri Geçit Alayları, İstanbul, Yapı Kredi
Yayınları, 2000. s. 88-89.
10
And a.g.e., s.59.
11
“…1582 Şenliğinde dört eğitilmiş aslan, bir zürafa, biri büyük biri küçük iki fil ile çeşitli hayvanlar
gösteriler yapmıştır. Fillerden biri küçük olanı ayağını indirip kaldırarak dans etmiş sonrada eğilip
halka selam vermiştir. Zürafa ise düğünün yapıldığı meydanda ve sokak aralarında gezdiriliyor, başını
evlerin pencerelerinden içeriye sokuyordu…” And, a.g.e., s.157-158.
12
Oktay Berber, “Türk Kültüründe Eğlence ve Birlik Unsuru Olarak Düğünler”, Süleyman Demirel
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S.10, Isparta, 2009, s. 6-7.
13
And, a.g.e., s.58-59.
14
Şeref Boyraz, “Surnâme-i Hümayun’da Folklorik Unsurlar”, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Kayseri, 1994, s.52-53.
102
Davetliler için hazırlanan yemekler ve içecekler düğünlerde önemli bir masraf
kolunu oluşturmuştur. Sûr-ı hümâyunların ilkinden son sûr-ı hümâyûna kadar
tamamında davetlilere yemekler verilmiş, bilumum içecekler sunulmuştur.15 Ziyafet
sonrasında müzik eşliğinde kahve, çubuk ve buhur ikramı yapılmıştır. Bu ziyafetler
sırasında ciddi harcamalar yapılmıştır. Düğüne davet edilen hemen herkesin karnın
doyurulması ve ardından keyif verici içeceklerin ikramı adet haline gelmiştir.16 Bu
durum mutfak masraflarının artmasına ve düğünlerin maliyetli olmasına neden
olmuştur.17
Şenliklerde verilen ziyafetlerin önemli bölümlerinden birisini ise yemekten
sonra verilen keyif verici içecekler ve çalınan musiki oluşturmuştur. Yemeğin
ardından dinlenmeye çekilen davetlilere çeşitli meyvelerden yapılan şerbetler
sunulmuştur. İçkinin haram olması nedeniyle ziyafetlerde sarhoş edici içeceklerin
içilmesine izin verilmemiştir. İlk sur-ı hümayunlardan itibaren davetlilere çeşitli
tatlılar, şerbetler, kahve ve çubuk ikramının yapıldığını surnâmelerde belirtilmiştir.
Ziyafetin bir nevi ikinci kısmını oluşturan şerbet, kahve ve çubuk ikramının yapıldığı
vakitlerde musiki erbapları tarafından şarkılar çalınmış, rakkas gurupları tarafından
dans gösterileri sunulmuştur. 15. yüzyıldan başlayarak 17. yüzyılın sonuna kadar
ney, ud, kanun, tanbur, santur, kemençe, çöğür, kopuz, daire, zurna, nakkare, zil, üç
telli çalgılardan bulgarî, nefir, davul, kös, rebab, mizmar, ıklık, piyşe, nüzhe, mûsikâr
gibi müzik aletleri musikinin önemli enstrümanları olmuştur. 18. yüzyıldan itibaren
ise batı tarzı enstrümanlar kullanılmaya başlanmıştır.19. yüzyıla gelindiğinde ise
musiki alanında batı tarzı çalgıların kullanımı iyice yaygınlaşmıştır.18
Düğünler sırasında nikâh, nişan, kına gecesi, cihaz alayı gibi törenler
sırasında hediyeleşmeler olurdu. Özellikle kınaya gelen kadınlar, kocalarının
mevkiine ve rütbesine uygun hediyeler getirirlerdi. Bu hediyeler değerine göre
15
Günay Kut, “Şehzade Cihangir ve Bayezıd’ın Sünnet Düğünlerindeki Yemekler Üzerine”,
III.Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri, C.V, Ankara, 1987. s.231-233.;Ayrıca bkz.
Kut, a.g.e., s. 233.
16
Seyyid Vehbi’nin Sultan III. Ahmed’in oğulları için kurduğu sünnet düğünü için yaptırdığı
hazırlıklar düğünlerde verilen ziyafetlere önem verildiğini gösteren bir örnek niteliğindedir. Bkz.
Seyid Vehbi, Surnâme; III. Ahmed’in Oğullarının Sünnet Düğünü, Haz.: Reşad Ekrem Koçu,
İstanbul, 1939. s.8-9.
17
Baykal, “Osmanlı’da Törenler”, s. 92.
18
İsmail Hakkı Uzunçarşılı, “Osmanlılar Zamanında Saraylarda Musiki Hayatı”, Belleten, XLI/161,
Ankara, 1977, s.80-81.; Ayrıca bkz. And, 40 Gün 40 Gece Osmanlı Düğünleri Şenlikleri Geçit
Alayları, s.183-184.
103
isimlendirilir ve câriye baha, âvize bahâ, saat bahâ adıyla para olarak sunulurdu.
Düğünün arûs alayı ile tamamlanmasının ertesi günü yine sultan ve damat paşa
tarafından devlet adamlarına hediyelerin bulunduğu bohçalar gönderilirdi.19 Böylece
hem sultan düğünlerinde hem de şehzade sünnetlerinde gerçekleştirilen hediyeleşme
oldukça önemli yekûnlar meydana getirmiştir. Düğün için getirilen hediyeler mali
açıdan bakıldığında saraya katkı sağlamıştır.20 Fakat kıymetli sanat ürünleri olduğu
için birçoğu kayıt altına alınmış ve saklanmıştır. Bu günkü Topkapı Sarayı
Müzesi’nde bulunan ve sergilenen eserlerin birçoğu padişahlara hediye olarak
sunulmuştur.
Sur-ı hümâyûnlar; diğer saray törenleri ve eğlenceleri gibi toplumsal
kaynaşmayı sağlayan, devletin güç ve kudretini ortaya koyan, kardeşlik duygularını
güçlendiren, hasımlar arasındaki kavgaları sonlandıran bir özelliğe sahip olmuştur.
Şenliklerin yapıldığı günlerde padişah tarafından verilen emirler hafif suçlardan
hapiste yatanlar af edilmiş, fakirlere yardımlar yapılmıştır. Toplumsal huzurun
sağlanması hedeflenmiştir. Yenilgilerin ve doğal afetlerin açtığı yıkımların izleri
silinmeye çalışılmıştır.
Şenlikler sırasında yapılan gösteriler, orta oyunları, donanmadan atılan havai
fişekler, şehrin kandiller ve meşalelerle aydınlatılması, caddelerin çeşitli resimlerle
süslenmesi, hediyeleşme, ziyafet geleneğinin devam ettirilmesi gibi kültür öğeleri
küçük farklılıklar göstermesine rağmen varlıklarını sürdürmüştür. Sûr-ı hümâyunlar
bu yönleriyle kültür aktarımı görevini üstlenmiştir. Surnâmelerden edindiğimiz
bilgiler ve minyatürlerin aktardıkları, bizlere Osmanlı Devleti’nin zengin bir kültür
inşa ettiğini ve uzun asırlarda oluşan kültürün yaşatma gayreti içersinde olduğunu
göstermiştir.
19
20
Alikılıç, “XVII. Yüzyılda Osmanlı Saray Teşrifatı ve Törenleri”, s.198.
And, a.g.e., s.56.
104
B. 1836 SÛR-I HÜMÂYUNU’NUN TOPLUMSAL VE KÜLTÜREL
ETKİLERİ
B.1. TOPLUMSAL BARIŞA KATKILARI
Osmanlı topraklarında toplumsal bütünlüğü tehdit eden menfi ulusçuluk
akımı, devleti idare edenlerin dikkatinden kaçmamıştır. Kısa süre içerisinde
ulusçuluk akımına karşı Osmanlı milleti oluşturma düşüncesi ortaya çıkmıştır.21
Sultan II. Mahmud’un, Osmanlı mülkündeki tebaasının huzur ve güven içerisinde
yaşamasını hedefleyen politikalar gütmeye çalışmıştır.
Sultan II. Mahmud hem yurt içinde hem de uluslararası arenada devletin güç
ve kudretini göstermek istemiştir. Ayrıca toplum üzerinde tesiri olan kişileri düğüne
davet ederek bizatihi devlete güven duyulması gerektiğini gözler önüne sermeye
çalışmıştır. Yabancı sefirlere devletin ayakta olduğunu, toplumun birlik içinde
kardeşçe yaşadığını göstermeye yönelik çalışmalar yapılmıştır. Mihrimah Sultan’ın
düğününe yabancı sefirlerle birlikte gayrimüslim tebaanın dini liderleri de davet
edilmiştir. Sünnet düğünü sırasında obalara gayrimüslim esnaf teşkilatları da davet
edilmiştir. Rum, Ermeni, Katolik ve Yahudi okullarının öğrencileri ve talebelerinin
sünnet düğünündeki geçitte yer almalarına izin verilmiş hatta öğrencilere ve
hocalarına hediyeler verilmiştir.22 Toplumsal birlik ve bütünlük açısında önemli
adımlar olan bu gelişmeler ilerleyen yıllarda ilan edilecek olan Tanzimat
Fermanı’nın alt yapısının oluşturulduğunu göstermiştir.
Sultan II. Mahmud dönemi köklü ıslahatların yapıldığı bir dönem olarak
tarihteki yerini almıştır. Hemen her alanda yapılan ıslahatların halkın tamamını
memnun etmemiş olması muhtemeldir. Siyasi, askeri, idari ve adli alanda yapılan
ıslahatlar devletin dağılmaktan kurtulmasına yönelik olmuştur. Bununla birlikte uzun
yıllar ellerinde tutukları gücü kaybetmek istemeyen çıkar çevrelerinin bundan
rahatsızlık duymaları ve padişah ve nihayette devlete karşı küsmesi ve kin beslemesi
de toplumsal birlik ve bütünlük açısından olumsuzluklar doğurmuştur. Yeniçeri
21
Selim Deringil, İktidarın Sembolleri ve İdeoloji: II. Abdülhamid Dönemi (1876-1909), ,
İstanbul, Doğan Kitap, 2014, s.58-59.
22
BOA., HAT., 1421/58083.
105
Ocağı’nın kaldırılması ve Bektaşi olanların kovuşturmaya uğraması, yeni bir
ordunun kurulmuş olması, medreselerin yanında batı tarzı eğitim yapan kurumların
açılması, kız ve erkeklerin İstanbul’da ilköğretimi karma olarak okuması,
nazırlıkların kurulması, yurt dışına öğrencilerin gönderilmesi, devlet memurluğu
görevlerine getirilebilmek için Müslüman olma şartının hafifletilmesi gibi
ıslahatların toplum tarafından anlaşılması ve kabulü uzun bir süreç gerektirmiştir.
Yapılan yeniliklerin toplumun tamamını memnun etmediğinde insanlarda oluşan
huzursuzluğun giderilmesi gerekliliği ortaya çıkmıştır. Tüm bu gelişmelerin
içerisinde yapılmasına karar verilen 1836 Sur-ı Hümâyûnu siyasi alanda oluşan
gergin ortamın yumuşatılmasına olanak sağlamıştır. Maddi sorunlarla boğuşan
İstanbul esnafı için bir can simidi görevi görmüştür. Halkın morali yükseltilmiş ve
devlete olan güven tazelenmiştir. Osmanlı toplumu içerisinde ırk ve din ayrımı
yapılmaksızın “Osmanlı Milleti” fikrinin oluşması yönünde önemli adımlar atılmıştır
denilebilir.
1836 Sûr-ı hümâyununun tertibi, siyasi, askeri ve mali sorunların yaşandığı,
milliyetçilik fikrinin devletin bekasını tehdit etmeye başladığı bir dönemde kardeşlik
bağlarını güçlendirmeye, birlik ve beraberliği sağlamaya yönelik bir hamle olarak
düşünülebilir.
B.2. 1836 ŞENLİĞİNDE YER ALAN KÜLTÜREL ÖĞELER
1836 Sûr-ı Hümâyunu, 19. yüzyılın ilk yarısındaki Osmanlı kültür öğelerinin
sergilendiği bir alan olmuştur. Şenlikler boyunca kültür öğeleri sergilenmiş, dostluk
ve kardeşliğin pekişmesini sağlayıcı etkinlikler tertiplenmiştir.
Mihrimah Sultan’ın evlenmesine karar verilmesinin arından başlayan nikâh,
nişan ve düğün evrelerinin tamamında İslami kaidelere uygun olarak hareket edilmiş
ve geleneklere uyulmuş ve adetler yerine getirilmiştir. Törenler boyunca kaidelere
106
hassasiyetle uyulmuştur. Nikâh ve nişan alaylarına katılanlara hediyeler sunulmuş,
eğlenceler tertip edilmiştir.23
Düğün boyunca Gümüşsuyu mahallinde Asakir-i Mansure-i Muhammediye
taburları düzen almıştır. Devletin güvencesi olan ordu, tertip ve düzeniyle misafirlere
ve özellikle yabancı elçilere gösterilmesi hedeflenmiştir.
Düğün boyuca çeşitli oyunlar sergilenmiştir. Özellikle canbaz gösterileri
misafirlerin ve halkın ilgisini çekmiştir. Türk, İran ve Avusturyalı canbazların hemen
her akşam sergiledikleri gösteriler heyecanla izlenmiştir. Tüfenkhane’de canbazlar
için kurulan çadırın yanına kavak ağacı dikilmiş ve ip gerilmiştir.24 Yerden 70 zira
yüksekliğe ve 175 zira uzunluğa ulaşan gerilmiş ip üzerinde Canbazbaşı Ahmed Ağa
gösteriler yapmaya başlamıştır. Ahmed Ağa’nın kavak ağaçları üzerine gerili ipin bir
ucundan diğer ucuna kadar yürümesiyle başlayan gösterileri, diğer canbazların ip
üzerinde sıçrayarak ayakları açık halde ipin üzerine düştüğü gösteriler takip
etmiştir.25 Pertav adı verilen bu hareketin ardından salıncaklı ecel beşiği adı verilen
bir aletin içerisine girilerek hayranlık uyandıran gösterilere devam edilmiştir.26
Canbaz gösterileri gösteriyi yapan canbaz grupları arasında bir nevi rekabete
dönüşmüştür. Yapılan gösterilerin bir adım daha ilerisine gidebilmek amacıyla
kıyasıya mücadele verilmiştir. Bu durum seyredenler için heyecan dolu anların
yaşanmasına neden olmuştur. Ahmed Ağa’nın gösterilerini müteakiben sahne alan
İran canbazı ip üzerinde bir koyun kurban ederek gösterinin çıtasını yükseltmiştir. Bu
durum karşısında bir koyun bulduran Ahmed Ağa, kasap kıyafetleri giyip tekrar ip
üzerine çıkmış ve halat aracılığıyla yerdeki bir koyunu ipin üzerine çekmiştir. İpin
bir ucundan öbür ucuna kadar koyunu omzunda taşıdıktan sonra orada kesip derisini
yüzmüştür. Bir yüzdüğü koyundan bir parça et aldıktan sonra koyunu aşağıda
bulunan yardımcılarına atmıştır. Kısa bir süre sonra başhademesi elinde mangal
olduğu halde ip üzerinde yürüyerek Ahmed Ağa’nın yanına gelmiştir. İkisi birlikte ip
üzerinde mangalda eti pişirmişlerdir. Sonra bir bir iple mangalı aşağıya salındırdıktan
23
Lebib Efendi, a.g.e., vr.9b -10b.
Helmuth Von Moltke, Moltke’nin Türkiye Mektupları, Çev. Hayrullah Örs, İstanbul, Remzi
Kitabevi,1969, s. 46.
25
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr.48a-48b.
26
Lebib Efendi, a.g.e., vr. 22b-23a.; Ayrıca bkz. And, 40 Gün 40 Gece Osmanlı Düğünleri
Şenlikleri Geçit Alayları, s.147.; Aktaş, “II.Mahmud’un Kızı Mihrimah Sultan’ın Sûr-ı Hümâyûnu”,
s. 35.
24
107
sonra yardımcıları tarafından içinde su ve salata konularak hazırlanan tepsiyi
yukarıya çekmiştir. Ahmed Ağa, baş hademesiyle birlikte hazırladıkları etleri afiyetle
yemişlerdir.27 Canbaz gösterileri benzeri oyunlarla düğün süresince seyircileri
etkileyerek devam etmiştir.
Sur-u hümayunun etkileyici gösterilerinden birini de top atışları ve havai
fişek gösterileri oluşturmuştur. Tophane Sahili’ne demirleşmiş donanmadan
akşamları top ve havai fişek atışları yapılmıştır. Donanmadan ve sahildeki
kayıklardan atılan havai fişekler ve maytaplar ışık cümbüşleri oluşturmuş, hem
düğün alanın semasını hem de boğazı rengârenk ışıklarla aydınlatmıştır. Lebib
Efendi, fişek ve maytap gösterileri neticesinde ortaya çıkan manzarayı “yıldızları
kıskandıracak, mehtabı utancından doğamayacak” hale getirdiğini belirtmiştir.28
Sûr-ı hümâyunda kukla gösterileri, orta oyunu, mahalle baskını oyunu, derzi
oyunu, çeşme oyunu, timarhane oyunu, berber oyunu, yazıcı oyunu gibi çeşitli
oyunlar oynanmış ve bir nevi tiyatro gösterileri sergilenmiştir.29 Özellikle kale
oyununda asker kıyafeti giymiş oyuncular düşman kalesini ele geçirmek için
mücadele vererek seyredenleri heyecanlandırıcı rollerini sergilemişlerdir. Oyunların
sergilenmesinde Ali Ağa Kolu ve Zuhûrî kolu başı çekmiş davetlilerin ve halkın
eğlenmeleri için emek harcamışlardır. Yine ziyafetlerden sonra musiki eşliğinde
rakkas takımları ellerinde çarpârelerle oyunlar sergilemişlerdir.
30
Hızır
Surnâmesi’nde gösteriler şu şekilde ifade edilmiştir;
Hokkabazlıkla perdenbâzlık oldu ol kadar
Akla sığmaz kimse anı edemez vaz-ı senâ
Ortaoyunu Çeşme oyunla diğer baçizeler
Eylediler cümle etfâli serâser dilresâ31
27
Lebib Efendi, Surnâme-i Lebib, vr. 56a-57a.
A.g.e., vr.34b-35b.
29
Aktaş, “II. Mahmud’un Kızı Mihrimah Sultan’ın Sûr-ı Hümâyûnu”, s. 36.
30
Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikler, s. 48. Ayrıca bkz. And, 40 Gün 40 Gece
Osmanlı Düğünleri Şenlikleri Geçit Alayları, s. 222-224.
31
Hızır Efendi, Hızır Surnâmesi, İstanbul Üniversitesi Yazma Eserler Kütüphanesi, nu: 6122, b.no:
69,70.
28
108
Mihrimah Sultan’ın düğünün akabinde Şehzade Abdülmecid ve Şehzade
Abdülaziz efendilerin sünnet düğünlerinin icrası sırasında da şenliklere devam
edilmiştir. Balıkpazarı Kapısı’ndan başlayarak Sadabat’a kadar Haliç kıyısındaki
cadde ve sokaklar kandillerle süslenmiştir. Kâğıthane, Sütlüce ve Eyüp muhitindeki
konaklar süslenmiş, düğünün yapıldığı Sadabat deresinin etrafında obalar kurulmuş,
davetlilere ziyafetler verilmiştir. Sünnet olan çocukların ve misafirlerin eğelenmeleri
amacıyla çeşitli oyunlar oynanmış, canbaz gösterileri düzenlenmiştir.. Havai fişek
gösterileri ve esnaf alayları tertip edilerek düğün alanı şenlendirilmiştir. Sultan II.
Mahmud kızı ve oğulları için tertiplettiği sur-ı hümayunun ihtişam içerisinde
gerçekleşmesi için hiçbir masraftan kaçınmamıştır.32
Şehrin süslenmesine, kandiller ve meşalelerle aydınlatılmasına, davetlilerin
dinlenecekleri çadırların kurulmasına, ışık gösterilerine, topla selamlamaya ve
ziyafetlerin sunulmasına sur-ı hümayunların genelinde rastlanmıştır. Canbaz
gösterileri ve tiyatral oyunlar hem davetlilerin hem de halkın ilgi ve alakasını
çekmiştir. 1836 Sûr-ı Hümâyûnu geleneklerin ve adetlerin yerine getirilmesi
açısından benzerlikler göstermiştir. Bununla birlikte gayrimüslim okullarının
öğrencilerin ve hocalarının düğüne davet edilmesi yine gayrimüslim esnafın obalarda
misafir edilmesi ve ihsanlarda bulunulması gibi uygulamalara ilk kez rastlanılmıştır.
Bu uygulamanın devrin siyasi gelişmeleriyle meydana gelmiş olması muhtemeldir.
Bununla birlikte Mihrimah Sultan’ın düğününe davet edilen sefirlere masada,
sandalyelere oturarak yemek yenilmesine izin verilmesi ve ziyafet sırasında çatalbıçak takımlarının kullanılması da Saliha Sultan’ın düğününden sonra ikinci kez
gerçekleştirilmiştir.33 Fakat aynı davetliler sünnet düğününe davet edildiklerinde bu
defa yerde ve Osmanlı kültürüne uygun yemek yemişlerdir, masada sandalyede
oturarak
yemek
yenilmesine
izin
verilmemiş,
çatal-bıçak
takımları
da
kullandırılmamıştır.
Surnâme-i Lebib ve Anonim Surnâme’de Mihrimah Sultan’ın düğüne davet
edilen yabancı sefirlerin yemeklerini nasıl yedikleri hakkında bir malumat
32
A.g.e., b.no: 44,45.
Hatice Aynur, Saliha Sultan’ın düğününü işlediği çalışmasında Sultan II. Mahmud’un yabancı
sefirlerin yemeklerini masada ve sandalyelere oturarak yemelerini istediğini belirtmiştir. Bkz. Hatice
Aynur, “Sultan Mahmud’un Kızı Saliha Sultan ile Tophane Müşiri Halil Rıfat Paşa’nın Düğün
Törenini Anlatan Surnâmeler”, Boğaziçi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Yakınçağ Tarihi
Anabilim Dalı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul,1988, s.25.
33
109
bulunmamakla birlikte sünnet düğününde, Osmanlı usulü ziyafet verilmesinin ve
sofra etrafında yerde oturarak bir kaptan elleriyle yemek yemelerinin onlara
enterasan geleceği belirtilmiştir.34 Bu durum Mihrimah Sultan’ın düğününde verilen
ziyafetin Avrupa kültürüne uygun olduğu kanısını doğurmuştur. Moltke ve
Pordoe’nin ziyafeti tasvir ederken kullandıkları tasvirler de bu kanıyı desteklemiştir.
Çünkü her ikisinin de verdiği bilgilerde yerde bir sofradan ve tek kaptan yemek
yenilmesiyle ilgili bilgi verilmezken, sofraya getirilen bronz tepsilerden, porselen
tabaklardan, gümüş takımlardan bahsedilmiştir.35 Sultan II. Mahmud’un sünnet
düğününde özellikle Osmanlı usulü yemek yenilmesini istemesi bir nevi kültür
öğelerinin yaşatılmasını ve tanıtımını önemsediğini göstermiştir.
1836 Sûr-ı Hümâyunu’nda daha önceki sur-ı hümayunlarda sıklıkla görülen
nahıl işlerine rastlanmamıştır. Şehir süslemeleri çeşitli resimler ve maketler
kullanılarak yapılmıştır. Nahıl âdetinin devam ettiğine dair düğünü anlatan Surnâmei Lebib, Hızır Surnâmesi ve Anonim Surnâme’nin hiçbir yerinde bilgi verilmemiştir.
Düğün hakkında bilgi veren arşiv vesikaları, Lütfi Efendi Tarihi’nde, Takvim-i
Vekayi’de, Mss Pordoe ve Moltke’nin yazdıklarında nahıllarla ilgili bilgiler yer
almamıştır. Fakat üç surnâmede ve düğünden bahseden diğer kaynaklarda canbaz
gösterileri, havai fişek gösterileri, orta oyunları ve ziyafetler hakkında çok sayıda
bilgi yer almıştır.
Bir taraftan Batı tarzı köklü ıslahatların yapılması, Avrupa nizamına uygun
ordunun kurulması diğer taraftan yüz yılı geçen bir sürede yapılmamış köklü bir
gelenek olan sur-ı hümayunun tertibi, Sultan II. Mahmud’un yönünü batıya
çevirmesine rağmen Osmanlı kültürünü de devam ettirmek istediğinin kanıtını
oluşturmuştur.
34
35
Arslan, Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikler, s.34.
Moltke, Moltke’nin Türkiye Mektupları, s. 46.
110
SONUÇ
Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminin başından itibaren törenlere ve
şenliklere önem verilmiştir. Tarihi süreç içerisinde devletin gücünün ve kudretinin
sergilendiği şenliklerin siyasi, ekonomik, toplumsal ve kültürel sebep ve sonuçları
olmuştur. Bu şenliklerin en önemlilerinden birisini sur-ı hümayunlar oluşturmuştur.
Hanım sultanların evlenmeleri ve şehzadelerin sünnet düğünlerini ifade eden sur-ı
hümayunların ihtişamlı bir şekilde kutlanmasına önem verilmiş, hiçbir masraftan
kaçınılmamıştır. İhtişam içerisinde yapılan şenlikler Avrupalı seyyahların eserlerine
konu olmuştur.
Sûr-ı hümâyunların tertibinde siyasi, askeri, ekonomik, toplumsal ve kültürel
faktörler etkili olmuştur. Osmanlı kuruluş döneminde padişah veya şehzadelerin
komşu beylik ve devletlerin prensesleriyle yaptıkları evliliklerin siyasi amaçları
olmuştur. Aynı şekilde padişah kızları Müslüman devletlerin hanedanlarıyla siyasi
amaçlı evlendirilmişlerdir. Bazı dönemlerde ise şehzadeler için kurulan sünnet
düğünlerine Müslüman ve Gayri Müslim devletlerin hükümdarları davet edilmiş,
elçileri ziyafetlerde ağırlanmıştır. Böylelikle devletin gücü dost ve düşman devletlere
gösterilmek istenmiştir.
Sûr-ı hümâyunlar, devletin zayıfladığı dönemlerde de yapılmaya devam
edilmiştir. Kaybedilen savaşların olumsuz etkilerini azaltmak, yangın, deprem gibi
doğal afetler ile salgın hastalıkların halkı üzerinde oluşturduğu menfi havayı bertaraf
etmek için de sur-ı hümayunlar tertip edilmiştir. Kaybedilen savaşların oluşturduğu
mali kayıplar, toprak sisteminin bozulması, ticaret gelirlerinin düşmesi, üretim ve
tüketim dengesinin bozulması gibi durumların ülke ekonomisini zora soktuğu
dönemlerde padişahların emriyle sur-ı hümayunlar tertiplenmiş ve şenlikler ve
eğlenceler düzenlenmiştir. Şenlikler için yapılan harcamalar şehirde ekonomik
canlanmaya katkı sağlamış, esnafın yüzünü güldürmüştür. Düğünlerin icrası
sırasında hediyeleşmelerin olması hem sarayın mali açıklarının kapanmasına hem de
padişahtan ihsan alan davetlilerin mali zorluklardan bir nebze kurtulmalarına katkı
sağlamıştır.
İlk dönem sur-ı hümayunları hakkında arşiv vesikaları, dönemin kronikleri ve
anonim tarihler ile yabancı devlet elçilerinin tuttukları raporlar bilgi vermektedir.
111
Sûr-ı hümâyunların en büyüklerinden birisi olan 1582 Şenliği’nin ihtişamını gören
müverrihlerin gördüklerini anlatma ihtiyacı hissetmeleri yeni bir yazım türünün
ortaya çıkmasına neden olmuştur. Surnâme adı verilen bu türün içeriğini;
padişahların çocuklarının evlenme ve sünnet düğünleri, düğünlerde yapılan şenlikler,
eğlenceler, verilen ziyafetler gibi konular oluşturmuştur. Surnâmelerin sur-ı
hümayunlar hakkında verdikleri bilgiler Osmanlı kültür ve medeniyetine merak salan
araştırmacılar için önemli bilgiler vermiştir.
Araştırmamızın konusunu oluşturan Siyaset ve Şenlik 1836 Sûr-ı Hümâyunu
Osmanlı Devleti’nin siyasi, askeri, mali ve toplumsal sorunların yaşandığı bir
dönemi ele almaktadır. Sultan II. Mahmud, devletin buhranlı bir döneminde kızı
Mihrimah Sultan ile Bahr-i Sefid Muhafızı Ferik Mehmed Said Paşa’nın düğünün
yapılmasına karar vermiştir. Miss Pardoe’nin etraflıca anlattığı damat seçiminin
neticesinde talihi gülen Mehmed Said Paşa saraya damat olmuştur. Düğün tarihinin
müneccimbaşı efendinin verdiği zayiçelere göre belirlenmesinin akabinde düğün
alanın tanzim ve tertibi, şehrin süslenmesi, düğüne davet edileceklerin belirlenmesi
ve davet tezkirelerinin gönderilmesi gibi birbirini takip eden işlerin neticesinde
Sultan II. Mahmud’un kızı Mihrimah düğününü, 11 Muharrem 1252 Çarşamba günü
büyük bir ihtişam ile başlanmıştır. İki hafta boyunca büyük şenlikler ve eğlencelerin
eşliğinde gerçekleştirilen düğüne çok sayıda devlet adamı, ulema ve meşayihten
efendiler, yabancı ülkelerin sefirleri, taşradan gelen önemli zatlar katılmış ve halkın
da iştirakiyle 1720 Şenliği’nden sonraki en büyük sûr-ı hümâyûn icra edilmiştir.
Mihrimah Sultan’ın düğünü bitmesinin akabinde Sultan II. Mahmud’un
şehzadeleri Abdülmecid ve Abdülaziz efendilerin Kâğıthane’de, Sadabat Nehri
etrafında oluşturulan düğün alanında sünnet düğünlerinin icrasına başlanmıştır.
Mihrimah Sultan’ın düğününde görülen ihtişam sünnet düğününde de devam
etmiştir. İstanbul ve taşradan çok sayıda vezir, paşa, vali, ulema ve meşayihten
kişiler ile yabancı devletlerin sefirleri sünnet düğününe davet edilmiş ve ziyafetler
verilmiştir. Sünnet düğününe Müslüman ve Gayri Müslim talebeler ile hocaları da
katılmış ve geçit töreninde bulunmuşlardır. Ayrıca sünnet düğününde dini ayrım
yapılmaksızın esnaf kethüdaları obalarda ağırlanmış, ziyafetler verilip ihsanlarda
bulunulmuştur.
112
Sultan II. Mahmud’un kızı ve oğulları için tertip ettiği sur-ı hümayun, ilk
bakışta çocuklarının mutluluğunu isteyen ve bunu yerine getirmek için uğraş veren
bir babanın yaklaşımını göstermektedir. Fakat dönemin siyasi, askeri ve ekonomik
olayları dikkate alındığında yapılan sur-ı hümayuna yüklenen anlam değişmektedir.
Yaptığımız araştırmanın neticesinde 1836 Sûr-ı Hümâyunun büyük şenliklerle icra
edilmesinin sadece padişah çocuklarının mutluluğunun düşünülerek yapılmadığı
ortaya çıkmıştır.
Dünyanın büyük devletlerinden biri kabul edilen Osmanlı’nın gücünü
koruduğunu göstermek, yaşanan siyasi krizlere rağmen Sultan II. Mahmud’un
otoritesinden bir şey kaybetmediğini izaha çalışmak gibi amaçların güdüldüğü iddia
edilebilir. Sûr-ı hümâyunun yapılmasından önceki yakın tarihte Osmanlı- Rus
savaşının kaybedilmesi, akabinde Yunanistan’ın bağımsızlığını kazanması, İşkodra
İsyanı’nın patlak vermesi ve nihayetinde Mısır Meselesi’nin uluslararası bir
probleme dönüşmesi Osmanlı Devleti’nin saygınlığını zedelemiştir. Avrupa’nın
büyük devletleri arasında kabul edilen Osmanlı’nın yaşanan gelişmeler nedeniyle
prestij kaybetmiştir. Sultan II. Mahmud ülkesinin içinde bulunduğu buhranlı dönemi
hem içeride hem de dışarıda ses getirecek bir sur-ı hümayunla bertaraf etmeyi
hedeflemiştir.
Düğüne önemli devlet adamları, halkın üzerinde tesiri olan ulema ve
meşayihten kimseler, dost düşman ayrımı yapılmaksızın siyasi ilişki kurulmuş
Avrupalı devletlerin hükümdarları davet edilmiştir. Yakın zamanda Sultan II.
Mahmud tarafından asi ilan edilen Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa ile oğlu Adana
Valisi İbrahim Paşa ile Osmanlı’ya karşı ayaklanıp bağımsızlığını kazanmış
Yunanistan kralının davetliler arasında olması dikkat çekmiştir. Bu ilginç durumların
yaşanmasının ardındaki gerçek, sur-ı hümayunun ihtişam içerisinde yapılmasıyla
paralellik göstermiştir.
Osmanlı Devleti, sur-ı hümayunun yapıldığı dönemde temelde iki büyük
tehditle karşı karşıya kalmıştır. Bir taraftan Fransız İhtilali sonrasında yayılan
ulusçuluk akımının azınlıklar üzerindeki tesiri diğer taraftan ise sanayileşmeyi
gerçekleştirmiş ve ham madde ve pazar arayışına girmiş Avrupalı büyük devletlerin
tehditkâr yayılmacılık politikaları Osmanlı Devleti’ni rahatsız etmiş ve devletin
bekası için tehdit oluşturmuştur. Avrupalı devletlerin ve özellikle Rusya’nın
113
desteğiyle bağımsızlığını kazanan Yunanistan, Osmanlı tebaası içerisindeki diğer
azınlıklar için örnek teşkil etmiştir. Yine Fransa’nın Cezayir’i sudan bahanelerle
işgal etmesi ve Mısır Meselesi’nde desteklediği Mehmet Ali Paşa’nın Osmanlı’ya
karşı başarılı olması sömürgeci anlayışın Osmanlı için tehdit olduğunu göstermiştir.
Yaşanan bu siyasi gelişmelere ek olarak ülke ekonomisinin kötüye gitmesi, yapılan
ıslahatların toplumsal alanda huzursuzluklara neden olması, Sultan II. Mahmud’un
saltanatına duyulan güvenin zedelenmesine neden olmuştur.
Sultan II. Mahmud 1836’da tertip ettiği sur-ı hümayunla devletin bekası,
kendi saltanatının sürekliliği için önemli bir hamle gerçekleştirmiştir. Düğüne davet
edilenler arasında efendisine karşı isyan etmiş Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa’nın da
olması küskünlüklerin bittiğine bir işaret olması açısından önemli bir hamle olmasına
rağmen Mehmet Ali Paşa işlerinin yoğunluğunu ileri sürerek davete katılamayacağını
belirtip yerine kıymetli hediyelerle bir vekil göndermiştir. Kendisine bağlı bir valiye
dahi söz geçiremeyecek durumda izlenimini silmek ve topraklarının birlik ve
beraberlik içinde olduğunu göstermek isteyen II. Mahmud, Mısır valisinin siyasi
manevrası karşısında bir şey yapamamış ve vekil gönderilmesini kabul etmek
zorunda kalmıştır. Bu durum sur-ı hümayunun geçici bir barış havası doğurmasına
Mehmet Ali Paşa ile II. Mahmud arasındaki güven ortamını sağlayamamıştır.
Sultan II. Mahmud sur-ı hümayunda bulunan yabancı elçiler için ziyafet
verdirmiş, ihsanlarda bulunmuştur. Sefirlerin düğüne geldikleri gün yapılan şenlikler
ve eğlenceler için yapılan masraflar, ordunun alaylarının birçoğunun tam tekmil sur-ı
hümayunun yapıldığı alanda bulunması, bir nevi gövde gösteri haline dönüşmüş ve
devletin mali ve askeri alanlarda güçlü olduğu izlenimi oluşturulmaya çalışılmıştır.
Sûr-ı hümâyuna katılan ve Osmanlı donanmasıyla birlikte top atışına katılmak
isteyen Fransa donanmasına izin verilmemiştir. Yine aynı günlerde imparatorunun
tebrik namesini tahammüllere aykırı olarak padişaha sunmak isteyen Avusturya
elçisinin isteği reddedilmiştir. Rusya ile siyasi krizin yaşaması ihtimali düşünülerek
Sırp Knezine ve Eflak-Boğdan valilerine yazılan davetnamelerde düğüne katılmayı
mecburi tutan ifadelerden kaçınılmış, kendilerinin katılmalarının evla olacağı
vurgulanmasına rağmen dilerlerse kan bağlarının olduğu bir vekil tayin
edebilecekleri belirtilmiştir. Bu durumların ortak bir çatıda birleştirdiğimizde
Osmanlı Devleti, Avrupalı devletlerle dostane ilişkilerini sürdürmeye gayret
114
göstermiştir. Devletlerle olan ilişkilerinin eşitlik prensibine dayandığını göstermeye
çalışmıştır. Fransa ve Avusturya’nın isteklerinin reddedilmesinin temelinde verilecek
izinlerle bu devletlere imtiyaz sağlandığı algısının oluşmasından çekinilmiştir.
Böylelikle denge politikasının temelleri atılmaya başlanmıştır.
Sultan II. Mahmud’un adet olmadığı halde Gayri Müslim tebaanın dini
liderlerini, okullarındaki öğrencileri ile hocalarını ve esnaf kethüdalarını sur-ı
hümayuna katılmalarına izin vermesi, toplumsal birlik ve bütünlük algısı oluşmasını
sağlamaya yönelik bir hamle olmuştur. Ulusçuluk akımının devletin bekasını tehdit
etmeye
başladığı
bir
dönemde
“Osmanlı
Milleti”
anlayışıyla
milliyetçi
ayaklanmaların önü alınmaya çalışılacağının ilk emareleri gösterilmiştir. Tanzimat
döneminde devlet politikası haline dönüşecek olan “Osmanlıcılık” akımının temelleri
atılmıştır. Sultan II. Mahmud Osmanlı mülkünde yaşayan tüm tebaasının birlik ve
bütünlük içerisinde yaşadığını, huzur ve barış içinde birlikteliklerini devam
ettirdiklerini göstererek yabancı devletlerin azınlıklar üzerinden devletin iç işlerine
müdahale etme ihtimallerinin önüne set çekmiştir.
Sûr-ı hümâyunun siyasi hayata etkileri kadar ekonomik hayata da etkisi
olmuştur. Rus savaşının bitmesinin hemen ardından Mısır Valisi ile yapılan
savaşların da kaybedilmesi ve uzun süren savaşların doğurduğu mali külfet ülke
ekonomisini
zora
sokmuştur.
Bununla
birlikte
sur-ı
hümayundan
önce
gerçekleştirilen ıslahatlar için yapılan harcamalar hazinede açığın artmasına neden
olmuştur. Bu durumların neticesinde artan vergiler esnafın ve halkın maddi
zorluklarla karşı karşıya kalmasına neden olmuştur. Özellikle İstanbul’un halkının
yaşadığı mali sorunları huzursuzlukları arttırmıştır. Sultan II. Mahmud mali
sorunların
halledilememesi
halinde
yaşanabilecek
olumsuzlukların
farkında
olmaması mümkün değildir. 1836’da sur-ı hümayunun yapılması durumu kötü olan
saray hazinesini daha zor şartlara mecbur etmesine rağmen yapılan harcamalar
İstanbul esnafını mali yönden rahatlatmıştır. Şehrin süslenmesi, düğün alanlarının
tanzim ve tertibi, ziyafetler ve ihsanlar için yapılan harcamalar ekonomiye canlılık
getirmiştir. Sûr-ı hümâyuna davet edilenlerin getirdikleri hediyeler ile esnaf
kethüdalarının padişaha sundukları armağanlar kısa süreli de olsa saray hazinesi için
mali açıdan rahatlama sağlamıştır.
115
1836 Sûr-ı hümâyunu Osmanlı Devleti’nin buhranlı bir döneminde tertip
edilmiş ve kısa süreli de olsa siyasi, ekonomik ve toplumsal alanlarda rahatlama
sağlamıştır. Halkın moral seviyesini yükselten şenlikler, kardeşlik duygularının
pekişmesinde, hasımlıkların geçici olarak unutulmasında etkili olmuştur. Düğünler
icrasında takip edilen yol, sergilenen gösteriler ve oyunlar Osmanlı Devleti’nin
asırlardır süre gelen kültür öğelerinin sergilendiği bir panayıra dönüşmüş ve ortak
paydalar oluşması için birleştirici görev üstlenmiştir.
Sultan II. Mahmud’un devletin her alanda sıkıntı yaşadığı bir dönemde
kızının evlendirerek, oğullarının sünnet düğünü yaparak sorunlardan çıkış yolu
aramış ve netice itibariyle geçici olarak ta olsa siyasi, ekonomik, kültürel ve
toplumsal alanlarda birçok sorunun hallini sağlamıştır. Ancak kısa bir süre sonra,
Sultan II. Mahmud henüz hayattayken, Osmanlı Devleti Mısır Meselesiyle
uğraşmaya yeniden başlamış, devletin bekasını tehdit eden ulusçu ayaklanmalar ve
Avrupalı devletlerin yayılmacı siyasetiyle mücadele etmek zorunda kalmıştır. Bu
sorunlar Sultan II. Mahmud’un saltanatından sonraki dönemlere kadar uzamıştır.
1836 Sûr-ı Hümâyunu, II. Mahmud dönemi siyasi ve ekonomik hayatının bir
döneminde rahatlama ve barış ortamı sağlamış, toplumsal birlikteliğe katkı sağlamış
fakat tesiri uzun süreli olmamıştır.
116
BİBLİYOGRAFYA
1-Arşiv Belgeleri:
Defterler ve İradeler
BOA., A.d., nr. 366.
BOA., C.SM., 71/3575.; 159/7965.; 54/2738.; 62/3134.; 773880.; 54/2740.; 3/ 119.
BOA., C.AS., 424/1761.; 424/17609.
BOA., C. BH., 2245.
BOA., D.BŞM. SRH.d., 20608.; 20609.
.
Hatt-ı Hümayunlar
BOA., HAT., 1597/76; 485/23812; 487/23871; 487/23872; 486/23819; 486/23827;
486/23818; 486/23818-A; 486/23818-B; 486/23818-C.; 486/23818-D.; 485/23814.;
485/23814-A.; 485/23814-B.; 485/23814-D.; 485/23814-E.; 485/23810; 486/23827A.; 486/23820.; 486/23820-A.; 486/23820-B. 485/23809.; 485/23809-B.; 485/23809C.; 485/23809-D.; 485/23809-E.; 485/23809-F.; 486/23828-A.; 487/23864.;
487/23866.; 1189/46867.; 950/40835-I.; 47297-G.
2- Kaynaklar:
Ahmed Cevdet Paşa :
Ahmed Lütfi
Tarih-i Cevdet, C.I-XII, İstanbul, 1302.
:
Tarih-i Lütfi, C.I-VIII, İstanbul 1302.
Anonim Surnâme:
Sadberk Hanım Müzesi, Y. nr: 626.
ATASOY, Nurhan:
Surnâme-i Hümâyun (Düğün Kitabı),
İstanbul, Koç Kültür Sanat Yayınları,
1997.
117
ATIL, Esin:
Levni ve Surnâme, İstanbul, Koçbank
Yayınları, 1999.
Hoca Sâdeddin Efendi:
______________:
Tâcü't Tevârîh, C.I-II, İstanbul 1280.
Tacü’t-Tevârih, C.I, Haz: İsmet
Parmaksızoğlu, Ankara, Kültür ve
Turizm Bakanlığı Yayınları, 1992.
_____________:
Tacü’t-Tevârih, C.II, Haz: İsmet
Parmaksızoğlu, Ankara, Kültür ve
Turizm Bakanlığı Yayınları, 1992.
Hızır Efendi:
Hızır Surnâmesi, İstanbul Üniversitesi
Nadir Eserler Kütüphanesi, nr: 6122.
Gelibolulu Mustafa Alî:
Câmi’u’l-Buhûr Der Mecâlis-i Sûr,
Haz. Ali Öztekin, Ankara, TTK, 1996.
Mehmed Lebib Efendi:
Surnâme-i Lebib, İstanbul Üniversitesi
Nadir Eserler Kütüphanesi, TY. nr:
6097.
Mehmed Süreyya:
Sicill-i Osmanî, C.III,
Matbaa-i Amire, 1308.
MOLTKE, H. Von:
Moltke’nin Türkiye Mektupları, Çev.
Hayrullah Örs, İstanbul, Remzi Kitabevi,
1969.
PARDOE, M. Julia:
18.Yüzyılda İstanbul, Çev. Bedriye
Şanda, İstanbul, İnkılâp Kitabevi, 1997.
Şemseddin Sami:
Kamus-ı Türkî, Dersaadet, Matbaa-i
Amire, 1318.
Dersaadet,
3- Gazeteler:
Takvim-i Vekayi: 26 Za. 1251; 29 Z. 1251; 25 M. 1252; 16 S. 1252; 16 S. 1252.
118
4. Araştırma ve İnceleme Eserler
AKTAŞ, Yüksel, Baycar:
“II.
Mahmud’un
Kızı
Mihrimah
Sultan’ın Sur-ı Hümâyûnu”, İstanbul
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Tarih Anabilim Dalı, Basılmamış
Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2006.
ALDERSON, Anthony Dolpin:
Bütün Yönleriyle Osmanlı Hanedanın
Yapısı, Çev. Şefaettin Severcan,
İstanbul, İz Yayınları, 1998.
ALİKILIÇ, Dündar:
İmparatorluk
Seramonisi,
Tarih
Düşünce Kitapları Yayınları, İstanbul,
2004.
________________:
“XVII. Yüzyılda Osmanlı Saray Teşrifatı
ve Törenleri”, Atatürk Üniversitesi
Sosyal
Bilimler
Enstitüsü
Tarih
Anabilim Dalı, Basılmamış Doktora
Tezi, Erzurum, 2002.
ALTUNDAĞ, Şinasi:
Kavalalı Mehmed Ali Paşa İsyanı
(Mısır Meselesi), Ankara, 1988.
_________________:
“Mehmed
Ali
Paşa”,
İslam
Ansiklopedisi, C.VII, Ankara, MEB,
1978, s.566-578.
AND, Metin:
40 Gün 40 Gece Osmanlı Düğünleri
Şenlikleri Geçit Alayları, İstanbul, Yapı
Kredi Yayınları, 2000.
________________:
Osmanlı Şenliklerinde Türk Sanatları,
Ankara, Kültür ve Turizm Bakanlığı
Yayınları, 1982.
ARSLAN, Mehmet:
Osmanlı
Saray
Düğünleri
ve
Şenlikleri, C.1, İstanbul, Sarayburnu
Kitaplığı, 2008.
119
________________:
Osmanlı
Saray
Düğünleri
ve
Şenlikleri, C.4-5, İstanbul, Sarayburnu
Kitaplığı, 2008.
_______________:
Osmanlı
Saray
Düğünleri
ve
Şenlikleri, C.8, İstanbul, Sarayburnu
Kitaplığı, 2008.
______________:
“Osmanlı’da bir muhteşem şenlik:
Şehzade Sultan Mehmet’in (III Mehmet)
Sünnet Düğünü’’, Türkler, C.XI,
Ankara, Yeni Türkiye Yayınları, 2002,
s.871-886.
________________:
“Osmanlı Saray Düğünleri ve Şenlikler
ve Bu Konuda Yazılan Eserler:
Surnâmeler”, Osmanlı, C.9, Ankara,
Yeni Türkiye Yayınları, 1999, s.169189.
ATA, Ramazan:
“Mısır Meselesi ve Osmanlı Devleti’nde
Paradigma Değişmesi”, Fırat
Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi,
S.16/2, Elazığ, 2011, s.307-322.
AYNUR, Hatice:
“Sultan Mahmud’un Kızı Saliha Sultan
ile Tophane Müşiri Halil Rıfat Paşa’nın
Düğün Törenini Anlatan Surnâmeler”,
Boğaziçi Üniversitesi, Sosyal Bilimler
Enstitüsü Yakınçağ Tarihi Anabilim
Dalı, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul,
1988.
BAYAT, Ali Haydar:
“Kanunî’nin Tertip Ettiği Şenliklerden
1539 Sûr-i Hümâyûnu”, Türk Dünyası
Tarihi ve Kültür Dergisi, S.146,
Ankara, 1999, s.54-63.
BAYKAL, Ebru:
“ Osmanlı’da Törenler ”, Trakya
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,
120
Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Edirne,
2008.
BERBER, Oktay:
“Türk Kültüründe Eğlence ve Birlik
Unsuru Olarak Düğünler”, Süleyman
Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler
Enstitüsü Dergisi, C.10, Isparta, 2009,
s. Giriş/1-11.
BEYDİLLİ, Kemal:
“Mahmud II ”, Diyanet Vakfı İslam
Ansiklopedisi, C.27, Ankara, 2003,
s.352-357.
_______________:
“Küçük Kaynarca'dan Yıkılışa",Osmanlı
Devleti Tarihi,C.I, İstanbul, 1999.
BOYRAZ, Şeref:
“Surnâme-i Hümayun’da
Folklorik
Unsurlar”, Erciyes Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek
Lisans Tezi, Kayseri, 1994.
ÇELİK, Yüksel:
Şeyhü’l Vüzerâ Koca Hüsrev Paşa/ II.
Mahmud Devrinin Perde Arkası,
Ankara, TTK, 2013.
____________:
“Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa’nın
Babıâli’ye Karşı Tutumu ve 1836’da
Kendisi İçin Hazırlanan Suikast Planı”
Türk Kültürü İnceleme Dergisi, S.20,
İstanbul, 2009, s. 90-135.
DANİŞMEND, İ. Hami:
İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi,
C.IV, Türkiye Yayınevi, İstanbul, 1972.
DERİNGİL, Selim:
İktidarın Sembolleri Ve İdeoloji: II.
Abdülhamid Dönemi (1876-1909),
İstanbul, Doğan Kitap, 2014.
ERTUĞ, Zeynep Tarım:
“Osmanlı Devleti’nde Resmi Törenler ve
Birkaç Örnek”, Osmanlı, C.9, İstanbul,
Yeni Türkiye Yayınları, 1999, s.133142.
GİZ, Adnan:
“Üç Yaşında Evlenen Sultanlar”, Tarih
Dünyası Dergisi, S.2, İstanbul, Ocak
1950, s.105-108.
121
___________:
“II. Mahmud’un Kızları”, Tarih
Dünyası Dergisi, S.3, İstanbul, Mayıs
1950, s.316-318.
GÖKBİLGİN, M. Tayyib:
“Navarin”, İslam Ansiklopedisi, C.IX,
İstanbul, MEB, 1978, s.127-135.
GÖKTAŞ, Sema:
“XVII. Yüzyıldaki On İki Büyük Şenlik
ve Bunlardaki Sanatsal Gösteriler”,
Atatürk Üniversitesi Türkiyat
Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S.11,
Erzurum, 1999, s. 81-99.
HAMMER, J.Von:
Büyük Osmanlı Tarihi, Çev. Mümin
Çevik, Erol Kılıç, C.1-14, İstanbul 1998.
İNALCIK, Halil:
Fatih Devri Üzerine Tetkikler ve
Vesikalar, Ankara, TTK, 1954.
_____________:
“ Osmanlı Tarihine Toplu Bir Bakış”,
Osmanlı, C.1, Ankara, Yeni Türkiye
Yayınları, 1999, s.37-116.
KARACA, Filiz:
“Tanzimat Dönemi ve Sonrasında
Osmanlı Teşrifat Müessesi”, İstanbul
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,
Osmanlı Müesseseleri ve Medeniyeti
Tarihi Anabilim Dalı, Basılmamış
Doktora Tezi, İstanbul, 1997.
KARAL, Enver Ziya:
Osmanlı Tarihi, C.V, Ankara, TTK,
1988.
_________________:
Osmanlı Tarihi, C.VII, Ankara, TTK,
1988.
_________________:
“Mahmud II ”, İslam Ansiklopedisi,
C.VII, İstanbul, MEB, 1978. s.165-170.
KARATEKE, Hakan T.:
Padişahım Çok Yaşa! Osmanlı
Devleti’nin
Son
Yüz
Yılında
Merasimler, İstanbul, Kitap Yayınevi,
2004.
122
KARPAT, Kemal H.:
Osmanlıdan Günümüze Asker ve
Siyaset, İstanbul, Timaş Yayınları, 2010.
KAZICI, Ziya:
İslâm Tarihi, C.XIII, İstanbul, M.Ü
İlahiyat Fakültesi Yayınları, 2005.
_________________:
Anahatları ile İslâm Eğitim Tarihi,
İstanbul, M.Ü İlahiyat Fakültesi
Yayınları, 1988.
KORKMAZ, Gülsüm Ezgi:
“Surnâmelerde 1582 Şenliği”, Bilkent
Üniversitesi Ekonomi ve Sosyal Bilimler
Enstitüsü, Basılmamış Yüksel Lisans
Tezi, Ankara, 2004.
KURAN, Ercüment:
Cezayir’in Fransızlar Tarafından
İşgali Karşısında Osmanlı Siyaseti
(1827–1847), İstanbul, Yenilik
Basımevi, 1957.
KUT, Günay:
“Şehzade Cihangir ve Bayezıd’ın Sünnet
Düğünlerindeki Yemekler Üzerine”, III.
Milletlerarası Türk Folklor Kongresi
Bildirileri, C.V, Ankara, 1987.
KUTLUOĞLU, M. Hanefi:
“Kavalalı Mehmed Ali Paşa”, Diyanet
Vakfı İslam Ansiklopedisi, C.25,
Ankara, 2002. s.62-65.
MUTLU, Şamil:
Yeniçeri Ocağının Kaldırılışı Ve II.
Mahmud’un
Edirne
Seyahati;
Mehmed Daniş Bey ve Eserleri,
İstanbul, İstanbul Üniversitesi Edebiyat
Fakültesi Yayınları, 1994.
NAZIR, Bayram:
Dersaadet’te Ticaret, İstanbul, İstanbul
Ticaret Odası Yayınları, 2010.
NUTKU, Özdemir:
IV. Mehmet’in Edirne Şenliği (1675),
Ankara, TTK, 1972.
________________:
“II. Mahmut Döneminde Düzenlenen
Önemli Şenlikler”, VIII. Türk Tarih
Kongresi Bildiriler, C.III, Ankara,
1983, s. 1657-1674.
123
________________:
“Düğün”
Diyanet Vakfı İslam
Ansiklopedisi, C.10, İstanbul, 1994.
s.15-18.
OCAK, Derya:
“XVI. Yüzyılda Osmanlı Şenliklerinin
Siyasal Boyutları ve Gündelik Hayata
Etkileri”, Ankara Üniversitesi Sosyal
Bilimler Enstitüsü Yeniçağ Tarihi
Anabilim Dalı, Basılmamış Yüksek
lisans Tezi, Ankara 2006.
OLGUN, Tahir:
Şair Nev’i ve Sûriyye Kasidesi,
İstanbul, Aydınlık Basımevi, 1937.
ORTAYLI, İlber:
Osmanlı Sarayında Hayat, İstanbul,
Yitik Hazine Yayınları, 2008.
ÖNAL, Ahmet:
“Şenlikler ve Siyaset: Şehzadelerin
Doğum ve Sünnet Şenlikleri”, Osmanlı
Dünyasında Çocuk Olmak, Editörler:
Haşim Şahin, Nurdan Şafak, İstanbul,
Dem Yayınları, 2012.
ÖRENÇ, A. Fuat:
“1827 Navarin Deniz Savaşı ve Osmanlı
Donanması”, Tarih Dergisi, S.46,
İstanbul, 2009, s. 37-84.
ÖZBİLGEN, Erol:
Bütün Yönleriyle Osmanlı, İstanbul,
Timaş Yayınları, 2010.
ÖZCAN, Abdülkadir:
“II. Mahmud’un Yurt İçi Gezileri”,
Prof.Dr.
Bekir
Kütükoğlu’na
Armağan, İstanbul, 1991, s. 361-379.
ÖZGER, Yunus:
“Mısır’ın İdari ve Sosyo-Ekonomik
Yapısına Dair II. Abdülhamid’e Sunulan
Bir Lahiya”, History Studies Ortadoğu
Özel Sayısı, Samsun, 2010, s. 305-340.
ÖZTUNA, Yılmaz:
Bir Darbenin Anatomisi, İstanbul,
Ötüken Neşriyat, 2000.
PAKALIN, M. Zeki:
Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri
Sözlüğü, C.1, İstanbul, MEB, 1983.
124
_________________:
Osmanlı
Tarihi
Deyimleri
ve
Terimleri Sözlüğü, C.3, İstanbul, MEB,
1983.
PARMAKASIZOĞLU, İsmet:
“Sûr-ı Hümâyun”, İslam Ansiklopedisi,
C.XXIX, İstanbul, MEB, 1961.
REYHANLI, Tülay:
İngiliz Gezginlerine Göre XVI.
Yüzyılda İstanbul’da Hayat, Ankara,
Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları,
1983.
Resimli-Haritalı Mufassal Osmanlı Tarihi, C.V, İstanbul, Güven Yayınevi, 1971.
Seyyid Vehbi:
Surnâme;
Üçüncü
Ahmed’in
Oğullarının Sünnet Düğünü, Haz:
Reşad Ekrem Koçu, İstanbul, Çığır
Kitabevi, 1939.
SUNAY, Serap:
“Tanzimat’ın İlk Saray Düğünü: Sultan
II. Mahmud’un Kızı Atiyye Sultan’ın
Ahmed Fethi Paşa ile Evlenmesi”
Belleten, C.LXXVII. S.278, Ankara,
TTK, 2013, s. 119-150.
ŞEHSUVAROĞLU, Y. Haluk:
“Atiye
Sultan”,
Resimli
Tarih
Mecmuası, S.25, İstanbul, 1952, s.12021245.
TEKBAŞ, Serap Irlayıcı:
“Surnâme-i Vehbi Minyatürlerindeki
Eğlence Sahnelerinin Resim Eğitimi
Açısından
İncelenmesi”,
Selçuk
Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü
Güzel Sanatlar Eğitim Ana Bilim Dalı
Resim-İş Öğretmenliği Bilim Dalı,
Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Konya
2008.
UÇAROL, Rifat:
“Küçük Kaynarca Antlaşmasından
1839’a Kadar Osmanlı İmparatorluğu”,
Doğuştan Günümüze Büyük İslâm
125
Tarihi, C.XI, İstanbul, Çağ Yayınevi,
1989. s.180-428.
ULUÇAY, M. Çağatay:
Padişahların Kadınları ve Kızları,
Ankara, TTK, 1985.
__________________:
Haremden Mektuplar I, İstanbul, Vakit
Matbaası, 1956.
__________________:
“Beş Yaşında İken Nikâhlanan ve
Beşikte Nişanlanan Sultanlar”, Yeni
Tarih Dergisi, S.1, İstanbul, 1957,
s.103-108.
__________________:
“Onsekizinci Asırda Yapılan Sultan
Düğünlerine Umumi Bir Bakış” Yeni
Tarih Dergisi, S.1, İstanbul 1957, s. 8089.
UZUNÇARŞILI, İ.Hakkı:
Osmanlı Saray Teşkilatı, Ankara, TTK,
1988.
_____________________:
“Osmanlılar Zamanında Saraylarda
Musiki Hayatı”, Belleten, C.XLI/161,
Ankara, TTK, 1977, s.79 - 114.
_____________________:
“Nahıl ve Nakıl Alayları”, Belleten,
C.XL, Ankara, TTK, 1976, s. 55-69.
YILDIRIM, Rüveyda Nida:
“
II. Mahmud Dönemi Islahat
Hareketleri”, Fırat Üniversitesi, Sosyal
Bilimler Enstitüsü, İslam Tarihi ve
Sanatları Anabilim Dalı, Basılmamış
Yüksek Lisans Tezi, Elazığ, 2006.
126
EKLER
Şekil 1: İcrası musammem olan sur-ı hümayunda taşrada bulunan vüzeradan davet
edilecek ve edilmeyeceklere dair hatt-ı hümayun.
Kaynak: BOA., HAT., 485/23810.
127
Şekil 2: Sûr-ı hümâyun ve cemiyet-i hitan münasebetiyle yabancı devletlerin
hükümdarlarına yazılacak name-i hümayun müsveddesinin takdim kılındığına dair
hatt-ı Hümayun.
Kaynak: BOA., HAT., 485/23813.
128
Şekil 3: Sur-ı hitan-ı nişan-ı hümayun Masraf Defteri
Kaynak: BOA., BŞM.SRH.d., 20609.
129
Şekil 4: Sûr-ı Hümâyunlarda Esnaf Alayı Örneği
Kaynak: Ahmed Rasim, Osmanlı Tarihi, (Yay. Haz. İsmet Parmaksızoğlu), İstanbul
1994.
130
Şekil 5: Sûr-ı Hümâyunlarda Yapılan Şenlik Örneği.
Kaynak: Ahmed Rasim, Osmanlı Tarihi, (Yay. Haz. İsmet Parmaksızoğlu), İstanbul
1994.
131
Şekil 6: Sûr-ı Hümâyunlarda Davetlilere Verilen Ziyafet Örneği.
Kaynak: Ahmed Rasim, Osmanlı Tarihi, (Yay. Haz. İsmet Parmaksızoğlu), İstanbul
1994.
132
Download

View/Open