Dr Nikola @uti} – Velebitski
SRBI RIMOKATOLICI
TAKOZVANI HRVATI
““Srbi svi i svuda”
– “Hrvatske zemqe” bez Hrvata –
Srpska radikalna stranka
Beograd 2006.
Dr Nikola @uti}
SRBI RIMOKATOLICI TAKOZVANI HRVATI
Recenzenti
Dr Vojislav [e{eq
Dr Branko Nadoveza
Direktor izdava~kog sektora
Ogwen Mihajlovi}
Redakcija
Ivana Borac, Qubinka Bo`ovi}, Qubica Davidovi}, Vesna Zobenica,
Zorica Ili}, Vesna Mari}, Qiqana Mihajlovi}, Biqana Mi~i},
Severin Popovi}, Zlata Radovanovi}, Marina Risti}, Zlatija Sevi},
Brankica Terzi}, Dragica Tomi}, Milica [e{eq
Izdava~
Srpska radikalna stranka
Trg pobede 3, Zemun
Za izdava~a
Dr Vojislav [e{eq
[tampa
[tamparija DOO “Dragi}”, Zrewanin
Za {tampariju
Mom~ilo Dragi}
Tira`
1000 primeraka
CIP - Katalogizacija u publikaciji
Narodna biblioteka Srbije, Beograd
323.1(=163.41/=163.42)”18/19”
272-767(497.5)”18/19”
94(497.5)”18/19”
@UTI], Nikola
Srbi rimokatolici takozvani Hrvati :
”Srbi svi i svuda” : hrvatske zemqe bez
Hrvata / Nikola @uti}. - Zemun : Srpska
radikalna stranka, 2006 (Zrewanin :
Dragi}). -357 str. : 24 cm
Tira` 1.000. - Iz `ivotopisa Nikole @uti}a :
str. 335-338. - Napomene i bibliografske
reference uz tekst. - Registar
ISBN 86-83451-95-H
a) Katoli~ka crkva - Prozelitizam - 19-20v
b) Srbi - Hrvati - 19-20v c) Srbi Pokatoli~ewe - 19-20v d) Hrvatska Politi~ka istorija - 19-20v
COBISS.SR-ID 130231308
Bra­ni­te­qi­ma­Re­pu­bli­ke­Srp­ske­Kra­ji­ne,
na­rod­nim­ple­bi­sci­tom­osno­va­ne­i­vo­qom
li­be­ral­nih­de­mo­kra­ci­ja­uni­{te­ne.
3
4
Uvodne napomene
O liberalno-demokratskoj geopoliti~koj i me|unarodno-pravnoj strategiji uzdizawa hrvatstva i satirawa srpstva intenzivno razmi{qam od
1995. godine, tj. od godine pada plebiscitom srpskog naroda i pravom samoopredeqewa formirane Republike Srpske Krajine, izdvojene iz granica
administrativne Socijalisti~ke Republike Hrvatske. Voqom liberalnodemokratskih me|unarodnih faktora granice administrativne Hrvatske
postale su unitarno dr`avne Hrvatske, prenebregavaju}i voqu kraji{kog
srpskog naroda. Zbog takvog nepravednog krimogenog poteza “me|unarodne
zajednice” poja~ao sam svoje istra`iva~ke napore vezane za nacionalnovjersku su{tinu tzv. hrvatske nacije, pa sam 1997. godine objavio kwigu pod
naslovom “Rimokatoli~ka crkva i hrvatstvo – od ilirske ideje do velikohrvatske realizacije 1453-1941” (Beograd, 1997). U navedenoj studiji obra dio sam genezu prevo|ewa srpske “ilirske nacije” u hrvatstvo rimokatoli~ewem Srba i pretvarawem brojnih rimokatoli~ko-protestantskih naroda (Wemaca, Ma|ara, Slovenaca, ^eha, Italijana i drugih) u savremenu naciju Hrvata. Prosto re~eno, hrvatstvo je, prema osnovnoj tezi iz moje kwige, nacionalno gledano sazdano od Srba (oko 75 odsto) a ostatak od navedenih evropskih naroda. U kwizi sam posebno naglasio ~iwenicu da su tvorci hrvatstva, Vatikan i Habzbur{ka monarhija, iz pragmati~nih vjerskodr`avnih razloga, ilirsko i jugoslovensko ime jednostavno po~eli (tokom
XIX vijeka) prevoditi u hrvatsko i to preko pojedinaca slavenskog i neslavenskog porijekla. Dakle, geografski pojam Banske Hrvatske (tri `upanije oko Zagreba) prevodili su u {iri etni~ki pojam Hrvata i hrvatske ze mqe. U ciqu utemeqewa hrvatstva, kao rimokatoli~ke konvertitske nacije, bilo je neminovno prisvajawe tu|ih kulturnih i duhovnih ba{tina (kajkav{tine i jezi~kih termina od Slovenaca na primer u~inkovit, gospodarstvo, cesta, nazo~an, vlak; {tokavice, ijekavice i ikavice od Srba; nau~nih
veli~ina na primer Nikole Tesle; etni~kih posebnosti i wihovih obi~aja i kulturnih vrednosti Buwevci, [okci, Kra{ovani. Istoriografski
vokabular i nacionalna tehnologija stvarawa naroda preuzeti su od Ma|ara (tisu}godi{wa dr`avnost, politi~ki narod, historijsko i dr`avno
pravo itd), od kojih su ~ak preuzimani i wihovi rimokatoli~ki sveci (na
primer sv. Stjepan).
5
Savremenik, profesionalno opredeqen da se bavi istorijom, ne mo`e
a da se ne zapita ko su uzro~nici raspada Jugoslavije i vaskrsa dr`ave Hrvatske. “Ponavqawe istorije”, nagomilano negativno istorijsko iskustvo,
sumwe, `rtve ne dozvoqavaju lagodno pona{awe istori~ara, podsti~u odgovornost poslenika struke. Najnoviji dr`avni~ki bum Hrvatske izazvao
je asocijacije na, istorijski gledano, prethodni “umjetni uzgoj” Hrvatske i
hrvatstva. Ponovo se hrvatstvo zahuktava, po ko zna koji put u ovom vijeku,
na krilima strane vojne i politi~ke mo}i. Potrebno je ista}i ~iwenicu
da je hrvatstvo uvijek imalo jake inostrane projektante. Od druge polovine XIX vijeka i tokom Prvog svjetskog rata hrvatstvo su podupirale mo}ne
carske i feudo-aristokratske snage (Austrija, Wema~ka i Vatikan, koje su
ga i stvorile). Najve}u dr`avno-politi~ku ekspanziju hrvatstvo je ostvarilo u Drugom svetskom ratu, uz pomo} antiliberalnih nacifa{isti~kih
dr`ava i Vatikana. Ovaj tre}i uzlet hrvatstva, {to je naro~ito tragi~no
ali i pou~no za Srbe, ostvario se voqom biv{ih srpskih vojnih liberalnih saveznika i Wema~ke. Politi~ko sponzorstvo trenutno najja~e “vremenite” sile (SAD), i wenih evropskih liberalnih ideolo{kih i politi~kih saveznika, stvorilo je od Hrvatske regionalnu silu izrazito agresivne strategije i, u ideolo{kom pogledu, neofa{isti~kog svehrvatskog rasisti~kog odsjaja. Iako su nastanku nove dr`ave Hrvatske kumovale liberalne i antiklerikalne zemqe tzv. zapadne demokratije, koji su ina~e bili vjekovni vatikanski neprijateqi, papa Jovan Pavle II dao je bo`iji blagoslov
i potpunu podr{ku takvom potezu svjetske liberalne internacionale, po{to je on ozna~io ostvarewe decenijskih vatikanskih `eqa i planova.
Politi~ke promjene u Srbiji 1989/90. u pravcu tobo`we “srpske obnove”, nisu bitno izmjenile socrealisti~ku predstavu o jugoslavenskim narodima i istorijski stereotip o starini Hrvatstva. Demokratske promjene u
oktobru 2000. godine pretile su da, pred diktatom evropskih liberala, u
potpunosti bri{u tradiciju i kulturu srpskog naroda propisivawem podobnog istorijskog pedago{kog modela koji je trebao de se stvori preko
anacionalne literature i uybenika. Naime, du{ebri`nici iz “demokratskog tabora” (naro~ito Demokratski centar i Gra|anski savez) nastojali
su vratiti istoriografiju u vremena retrogradne socrealisti~ke (komu nisti~ke) istoriografije koja je radovima protivrje~nog i “po`eqnog”
karaktera, sa svjesnim ili nesvesnim zaobila`ewem kqu~nih tema, isticawem ideolo{kih ocjena umjesto empirijski provjerenih znawa nastalih na
osnovu studioznog izu~avawa istorijskih izvora (dokumenata), ostvarivala svoj ciq potpunog rasrbqavawa socijalisti~kog jugoslavenskog dru{tva. Zaobila`ewe kqu~nih tema, preko kojih bi se saznala dubinska istorijska istina, vr{i se preko tzv. dru{tvene istorije koja preko efemernih
tema nastoji potisnuti istoriografiju koja se bavi op{tim istorijskim
procesima, istorijom ideja, istorijom internacionalnih ideologija, iz kojih i proisti~u svi politi~ki, privredni, kulturni, vjerski i ostali dru{tveni doga|aji. Prema istori~arima koji se usu|uju da revidiraju stereotipne istorijske ~iwenice upu}uju se salve neobuzdane kritike. I daqe
6
se te{ko pobija dogmatska “istina” o “velikosrpskoj hegemoniji”. Iz demokratskog tabora izbija `al za starim uybenicima iz vremena samoupravne
Jugoslavije, uybenicima “bratstva i jedinstva bez srpstva”.
Revizija istorije sa “srpskog nacionalnog polazi{ta”, boqe re~eno
revizija na osnovu egzaktne dokumentarne faktografske analize, progla{ava se “propagandnim {tivom nacionalnih stereotipa koji su u posledwoj deceniji XX veka bili rezervisani prete`no za Milo{evi}eve propagandne TV izve{taje o Srbima kao a priori `rtvama neprijateqski raspolo`enih suseda i raznih zavjerenika iz sveta”. Kwige “nacionalnog karaktera” progla{avaju se propagandnom ma{inerijom biv{eg Milo{evi}evog re`ima koje {aqu ratnohu{ka~ke poruke i {ire neprijateqsko raspolo`ewe prema okru`ewu (susjedima) i nacionalnim mawinama. S druge
strane, u Srbiji istori~arima Srbima pojedini profesori istorije iz redova nacionalnih mawina name}u moduse po kojima treba pisati istoriju.
Oni su nezadovoqni na~inom na koji je prezentirana wihova istorija, odnosno, za{to je u novim uybenicima tobo`e zapostavqena. Zar Srbi i daqe trebaju biti taoci mawine, zar je logi~no da mawina odre|uje ve}ini iz
kakvih }e uybenika {kolovati svoj podmladak. Predstavnici nacionalnih
mawina mogu za potrebe svoje mawine napisati dodatne lekcije koje }e se
mo}i legitimno i legalno koristiti u {kolama i time je problem rije{en.
Tako je grupa istori~ara ma|arske nacionalne mawine iz Novog Sada napisala primjeran ma|arski dodatak uybeniku za IV razred gimnazije dru{tveno-jezi~kog smjera.
Istorijska faktografija u novijim istoriografskim radovima i
uybenicima, koja je nastajala na osnovu egzaktnih arhivskih istra`ivawa,
predstavqa se od strane demokratskih cenzora kao propagandni “nacionalni stereotip”. Pri tom je etnocentrizam, pogotovo kada su u pitawu odnosi sa Hrvatima i muslimanima, najve}a mana nacionalnih uybenika i kwiga. Tako na primer re|awe podataka u uybenicima o prisustvu Srba u Bosni krajem XIX veka” ima, po wima, velikosrpsku tendenciju jer se “stvara
niz premisa koje logi~ki dovode do zakqu~ka da je dana{wa Srbija li{ena svojih prava na prostraniju teritoriju”. Dakle, dana{wa u`a Srbija je
objektivno srpska zemqa a istorijsko bitisawe Srba u “okoli{u” treba zaboraviti kako Srbi ne bi izazivali strepwe na nekakva budu}a teritorijalna potra`ivawa.
Izgleda da se i daqe mora wegovati istoriografija “nacionalnih
kqu~eva”, “istorijskih paralela” u smislu izjedna~avawa na primjer usta {a-nacifa{ista i prozapadno liberalno orijentisanih ravnogorskih ~etnika, izjedna~avati korporativca Antu Paveli}a i antifa{istu generala
Dragoquba Mihailovi}a, nema~kog zato~enika episkopa Nikolaja Velimirovi}a i nadbiskupa Alojzija Stepinca, koji je blagosiqao usta{ku dr`avu. Zar se treba vra}ati u vremena retrogradne socrealisti~ke (komunisti~ke) istoriografije koja je radovima protivre~nog i “po`eqnog” ka raktera, sa svjesnim ili nesvjesnim zaobila`ewem kqu~nih tema, istica wem ideolo{kih ocjena umjesto empirijski provjerenih znawa nastalih na
osnovu studioznog izu~avawa istorijskih izvora (dokumenata).
7
U srpskoj istoriografiji, na`alost, ne postoji, bar kod ve}ine istori~ara, dilema oko etni~ke ili geografske su{tine Hrvatstva, jer za ve}inu
wih Hrvati su stari narod zasnovan na etni~koj osnovi. Na ovakav moj, radikalno revizionisti~ki na~in, u Beogradu razmi{qa neznatan broj istori~ara jer je decenijsko ideolo{ko i politi~ko potirawe Srpstva u~inilo svoje. Nau~na istoriografija izgleda kao da je osu|ena da bude vje~ito
nezrela nauka zbog tutorstva vladaju}e ideologije i dnevne politike u odre|enoj dr`avi. Ideolo{ki podobna dr`ava, koja je izgleda neminovna pojava kako u Evropi tako i u Srbiji, cenzorski propisuje po`eqnu istoriografsku predstavu za {iroku populaciju, naro~ito mladu, koju treba oblikovati prema unapred odre|enom duhovnom, odnosno ideolo{kom modelu
(razarawe kriti~ki opredeqenog, slobodnog uma). Pri tom, pogubnu ulogu
kod suzbijawa egzaktne nau~ne istoriografske misli imaju, kako sam ve}
istakao, uybenici istorije koje obi~no propisuje vladaju}a elita u jednoj
dr`avi (dru{tvu) u skladu sa vladaju}im ideolo{ko-politi~kim sistemom.
U jugoslavenskom slu~aju dr`avna literatura i uybenici ~esto su bili u funkciji bratstva i jedinstva, odnosno potrebe mirewa ideolo{ki i
vjerski podjeqenog naroda poslije krvavih ratova. Naime, za potrebe u~vr{}ewa monarhisti~kog jugoslavenstva kraqa Aleksandra, bilo je neophodno, pored dva stara naroda (Srba i Slovenaca), promovisati hrvatstvo u
staru jugoslovensku narodnost i time stvoriti “bratstvo” troimenog jugoslavenskog naroda. U Brozovoj Jugoslaviji {irewe hrvatstva, ali i novih
socijalisti~kih nacija (Makedonaca, Crnogoraca, muslimana), do`ivelo
je pravi polet, a pritom se pravilo “bratstvo i jedinstvo bez srpstva”.
Istori~ari hrvatstva su pokazali svoju punu nadmo} nad srpskim istori~arima pa su nametnuli, kao istinite, svoje mitolo{ke konstrukcije o
sredwovjekovnoj Hrvatskoj, koje su, izme|u ostalog, odbacili i pojedini hrvatski istori~ari (na primer prof. dr Nada Klai}). Mitovi o tzv. hrvatskoj dinastiji Trpimirovi}a iz IX i X vijeka i sredwevjekovnim Hrvatima i dan danas se predo~avaju, istina u smawenom obimu nego ranije, u srpskim {kolskim uybenicima, srpskoj istoriografskoj literaturi i istorijskim fakultetskim katedrama.
Zbog navedenog stawa u srpskoj istoriografiji i prisutnom nakaradnom istorijskom stereotipskom pam}ewu potrebno je u prvi plan izvesti
istori~are koji }e na osnovu novih neideolo{kih nau~nih saznawa mo}i
argumentovano pobiti decenijski stvaranu mitolo{ku predstavu o starini Hrvata i veli~ini tzv. hrvatskih zemaqa. Time }e se u drugi plan staviti postoje}i srpski istoriografski i op}ekulturni mazohizam koji ide do
srpskog nacionalno-kulturnog samouni{tewa.
Mitolo{ko hrvatstvo te{ko se zaboravqa ~ak i me|u srpskim intelektualcima, akademicima, profesorima fakulteta i {kola zahvaquju}i
utemeqenosti takve fantasti~ne “istine” preko {kolskih sistema gra|anske monarhisti~ke i republikanske socijalisti~ke Jugoslavije. ^ak se
i “srpski nacionalisti” ne mogu odre}i mi{qewa da je ipak prije XIX vi jeka postojao “nekakav maleni hrvatski narod” koji je nestao sa turskim
8
osvajawima ili da su Hrvati samo ~akavci iz Istre i Primorja. Tako na
primjer pravnik i istori~ar Laza Kosti}, koji je napravio najve}i pomak u
kritici starine i teritorijalnog rasprostirawe Hrvata, nije mogao u potpunosti da zaboravi istoriografske la`i tvoraca mitolo{kog hrvatstva,
nametnute od strane jugoslavenskih nau~nih i prosvjetnih institucija.
Laza Kosti} je svijetli primjer istori~ara koji je nastojao da rehabilituje srpsku zatomwenu istoriju, koja je po wemu zatirana od 1918. On je
posebno skretao pa`wu istra`iva~ima da literaturu za istra`ivawe tra `e u vremenu od prije 1918. godine, zato {to se “docnije smatralo za nacionalni greh, ili bar nacionalnu nekorektnost, iznositi neke argumente
koji ne bi bili integralno jugoslovenski”. U socijalisti~koj Jugoslaviji
takva radwa se kvalifikovala kao zlo~in i politi~ki kriminal koji se
ka`wava robijom, zbog povrede na~ela narodne ravnopravnosti, bratstva i
jedinstva, koje je, u stvari, pre}utno samo Srbe obavezivalo a ne i wihove
“bratstvo-jedinstvene” neprijateqe. U razdobqu Kraqevine Jugoslavije L.
Kosti} je bio profesor ustavnog i administrativnog prava, da bi u emigraciji postao i plodan pisac istoriografskih i politikolo{kih studija,
rasprava, ~lanaka i priloga.1)
U studiji “Sporne teritorije Srba i Hrvata”, (Beograd, 1990), Lazo M.
Kosti} navodi istoriografske falsifikate koji su bili u funkciji {irewa pojma hrvatstva. Rad se odnosi na tri pokrajine (Hrvatsku, Slavoniju
i Dalmaciju) tj. na tzv. “Trojednicu”, odnosno Socijalisti~ku Republiku
Hrvatsku. Lazo Kosti} zakqu~uje, uz navo|ewe mno{tva dokumentarnih
svedo~anstava, da se narodnost hrvatska stvarala i {irila tokom XIX veka. Pisac je kwizi namjenio svrhu da poka`e neprirodan porast hrvatskog
naroda kao plod prinudne asimilacije, prozelitizma i inkvizicije, kao
plod zlo~ina i stalne opasnosti koja Srbima zatirawem prijeti. Zato je
Kosti} posebno istakao slijede}e: “Vide}e se koliko je hrvatski narod neprirodno sazdan, sastavqen mahom od strane ’natruhe’, koliko je la`nog i
u wegovoj istoriji i u wegovom bi}u, kolika je opasnost zajedni~kog `ivota s wima! Vide}e se kako su wih i Srbi i drugi narodi taksirali u pro{losti, kako im je sve sazdano na la`i i u pro{losti. To je glavni, iako posredni ciq ove kwige”.2) Naciji u stvarawu bilo je neophodno, po~ev{i od
sredine XIX veka, da napadno i neukusno isti~e svoju mitolo{ku hiqadugodi{wu dr`avnost i fantomsko dr`avno pravo. O tome L. M. Kosti} ka`e
slijede}e: “U kulturnim i civilizovanim dr`avama sveta svaki je pojedinac za{ti}en pravnim poretkom zato {to je ~ovek, a svaki kolektiv (nacionalni, verski itd.) zato {to on tako|e postoji u svetu stvarnosti. Kod Hrvata toga nema. Oni ne po{tuju nikog do sebe, i za svaku svoju aspiraciju i
1) Lazo M. Kosti} je napisao brojne radove na temu za{tite srpskih duhovnih vrednosti
(“O srpskom imenu”, “O srpskom jeziku”, “Kra|a srpskog jezika” itd.), odbrane srpske nacionalne teritorije (“Sporni predeli Srba i Hrvata”, “Prostorni razme{taj Srba u
pro{losti i sada{wosti”, “^ija je Bosna”, “O srpskom karakteru Boke Kotorske” itd.),
srpskohrvatskih odnosa itd. Kompletnu bibliografiju Laze M. Kosti}a videti kod: D.
Suboti}, “Neuga{eno srpstvo”, Beograd, 1992.
2) L. M. Kosti}, n. d., 16.
9
za svaki svoj postupak konstrui{u neka nebulozna prava. Nije uzalud re~eno da je to narod koji je najvi{e na svetu imao stranaka prava”.3) I pored
svih poricawa etni~ke osnove hrvatstva Lazo Kosti} je ipak, pod uticajem
mitolo{ke literature hrvatstva, smatrao da su Hrvati nekakav maleni narod, svode}i ih na istarske ~akavce.
Kwiga Milivoja Savi}a “Na{a industrija, zanati, trgovina i poqoprivreda” (Beograd, 1933), predstavqa jednu od rijetkih kwiga monarhisti~ke i republikanske Jugoslavije koja kriti~ki progovara o falsifikatorskim velikohrvatskim povijesnim dometima. Savi} hronolo{ki polazi od vremena Marije Terezije kada su “Srbi zarobqavani od veleposeda i
nazor katoli~eni”. Ono {to je ostalo na veleposjedu, kako on isti~e, brzo
je pokatoli~eno, pa su tako “svi Srbi u ravnici i pored puta pokatoli~eni”. Iako po vokaciji nije bio istori~ar, Savi} je boqe od mnogih istori~ara odredio vjersku rimokatoli~ku osnovu hrvatstva, kao i epohu kada se
po~ela vr{iti kroatizacija Srba: “Od 1870. godine vr{ilo se hrvatizira we katolika, jer do te godine su katolici u Slavoniji i Sremu bili [okci i govorili su ’racki’, tako su odgovarali kada bi bili upitani kojim jezikom govore, a katolici u Dalmaciji bili Sloveni i govorili ’na{ki’,
katolici u Bosni bili [okci i govorili {oka~ki. Od oslobo|ewa je vr{eno ujediwewe svih katolika u Hrvate, a da}e Bog da po~nemo du{evno
stvarno ujediwewe svih Srba i Hrvata u Jugoslovene jer ve}ina zagreba~kih Jevreja su cioniste ili (koji ne mogu da zaborave Austro-Ugarsku). Poku{avaju ujediwewe Hrvata i Jevreja u Hrvate, ali to ide te{ko. Smetwa
ujediwewu Srba i Hrvata je vera, jer me|u Hrvatima ima mnogo srpskog porekla, mnogo vi{e od polovine, pa se wihovi popovi boje da se ne vrate u
pravoslavnu veru, ~im saznaju poreklo i zabrawuju svojim vernima da pri~aju kada su pokatoli~eni i zbog toga se protive bratimqewu i pri~aju o
wemu. U istorijama Sredweg vjeka, 14. i 15 vjeka i daqe sve do 1918, ne iznose se mnogobrojna naseqavawa Srba u Dalmaciji, Hrvatskoj, Slavoniji i
Primorju..., nasilnom katoli~ewu u 15, 16, 17. i 18. veku Srba u Hrvatskoj i
Slavoniji, kao i o dolasku Srba u Dalmaciju i wihovo nasilno katoli~ewe. Jedinstva narodnog radi treba istinu re}i i sve neistine izbaciti i to
u~iti decu o stvarnom bratstvu, koje je tako blizu bilo, da su bila jedna prezimena, ista imena svetaca, koga su slavili i bili jedno... Kada su katoli~eni Srbi, onda su im i prezimena promewena i pravili su od Radivojevi}a
Radidovi}e, od Pejakovi}a Penovi}e, od Blagojevi}a Blagovi}e, od Sladojevi}a Sladovi}e, od Predojevi}a Predovi}e, od Milosavqevi}a Milosavi}e itd. Hrvatsku istoriju treba uzeti i rektificirati i dopuniti i sve
{to je preterano, sumwivo i izmi{qeno, pa to ~inio ko bio, pa bio Klai},
Smi~iklas itd. izbrisati. Ovo bi trebalo da izvr{i jedna komisija Ministarstva prosvete od hrvatskih i srpskih istori~ara, pa samo ono {to oboje priznaju da se predaje u {kolama. U prilog ovome dodajemo da se pri~a da
je pok. Ra~ki rekao da kada se arhive otvore u Carigradu, Veneciji, Rimu,
3) Isto, 9.
10
Londonu i Be~u i wih pro~itaju pravi po{teni nau~waci, onda }e posledica toga biti da }e se hrvatska istorija svesti na pravu meru”.4)
Za grad Zagreb Savi} isti~e da se po oslobo|ewu jako razvio i pri tome primio masu i doma}ih i stranih qudi, pa se dodatno nacionalizirao u
hrvatskom pravcu i to kroatizacijom stranaca. Po wemu, uglavnom su svi
poha|ali {kole hrvatstva, pa su po~eli u ve}oj mjeri da govore tzv. hrvatskim jezikom: “Me|utim, stariji i mladi Purgeri i Jevreji u ku}i su i daqe govorili wema~ki. Preko ’Radi{e’ Zagreb je dobio sve`u hrvatsku pri vredni~ku osnovu, dok je dolaskom biv{ih Srba rimokatolika iz Dalmacije i Bosne dobio i sve`u nacionalnu ’hrvatsku krv’. U Zagrebu je 1894. godine, prema popisu stanovni{tva, wema~kim jezikom govorilo 70 odsto
stanovni{tva, pa je tako Zagreb smatran nema~kim gradom. U Zagrebu je u
vreme Kraqevine Jugoslavije bilo 375 lekara, 160 sa nenarodnim imenima,
nema~kim ve}inom jevrejskim imenima 43 odsto. U ostalim stale`ima procenat sa nenarodnim imenima iznosi: kod in`ewera i arhitekata 40 odsto,
kod graditeqa 40 odsto, kod advokata 33 odsto a kod babica 17 odsto. U ovim
stale`ima ima mnogo vi{e od 50 odsto stranih qudi; kada se ura~unaju Sloveni iz Austrije i Ma|arske mo`e se uzeti da je u inteligenciji 50 odsto
strane primese. To je mnogo za vo|ewe ~iste nacionalne politike. U Zagrebu se mnogo govori po restoranima i kafanama nema~ki i to preko 50 odsto. U bur`oaziji se govori oko 50 odsto u porodici nema~ki. Uobi~ajeni
jezik na telefonu je nema~ki. [to je trgovaca u Zagrebu, to su ve}inom
Slovenci ili pokatoli~eni Srbi. Ina~e Jevreji prave obrt u trgovini
oko 80 odsto... Da se u Zagrebu mere drugom merom Srbi a drugom Hrvati i
hrvatski melan` austrougarski, vidi se po tome da u zagreba~koj op{tini
ima oko 3000 slu`benika od kojih nema ni jednog Srbina. Zagreba~ka op{tina je dala jednoj ulici od nekoliko ku}a ime Beogradska, a drugoj od tri
ku}e – Vuka Karayi}a. Kraqa Petra trg jo{ nema natpisa...”.5)
Pravu uzbunu me|u hrvatskim poslanicima (dr Ivan Lon~arevi}, dr
Nikola Niki} dr Frawo Gruber, Lovro Kne`evi}, Stjepan Vaqavec) Narodne skup{tine izazvalo je objavqivawe Savi}eve kwige 1933. godine. Za
skup{tinskom govornicom ti poslanici su zamjerali Savi}u {to je “bqutavim napadima na hrvatske narodne i vjerske svetiwe” nanio veliku uvredu hrvatskom narodu. In`ewer Ferdo [ego, narodni poslanik, uputio je
interpelaciju na predsjednika vlade povodom objavqivawa ove kwige. [egu je “hvatala groza nad pomisli kako se u sada{we doba, u doba smirivawa
plemenskih strasti mogao na}i ~ovjek koji mo`e i smije pod temeqe ove lijepe smirene na{e Otaybine, sjediwene i sagra|ene na qubavi i krvi sviju
jugoslavenskih plemena, postavqati bombu isto kao oni pakleni strojevi
dopremqeni od tu|inskih pla}enika u na{u Domovinu”. [egi se, {to je i
normalno, nisu svidjeli pasusi iz Savi}eve kwige koji su svjedo~ili o ri mokatoli~ewu Srba i stvarawu (od wih) Hrvata.
4) Milivoj Savi}, “Na{a industrija, zanati, trgovina i poqoprivreda”, Beograd, 1933.
5) Milivoj Savi}, “Na{a industrija, zanati, trgovina i poqoprivreda”, Beograd, 1933.
11
Hrvat – jugoslavenski nacionalista, dr Fran Bubanovi}, u eseju “Dana{wi Hrvati i jugoslavenstvo” analizirao je internacionalnu strukturu
hrvatstva s ciqem da objasni otkud u velikom dijelu hrvatskog naciona mr`wa prema slavenstvu, jugoslavenstvu i srpstvu. Bubanovi} je u strukturi
hrvatstva vidjeo uticajne strane elemente koji su bili glavni propagatori
netrpeqivosti prema slavenstvu i jugoslavenstvu. Na prvom mjestu Bubanovi} je istakao grupaciju “aklimatiziranih tu|inaca” koji su usvojili jezik i obi~aje Hrvata, “pa se prema tome dr`e i te kakovim Hrvatima i brani~ima hrvatstva, ma da nijesu po krvi, srcu i du{i Slaveni. Razumije se samo po sebi da im je zato tu|e i nerazumqivo pravo jugoslavenstvo!”. U odnosu na “trome i neaktivne prave Slavene” to su bili vrlo agilni i ambiciozni qudi koji su svojim “radom i nastupom doprinjeli znatnom razjediwavawu Jugoslavena”.6) Me|u Hrvatima slavenskog i srpskog porijekla tu|inci su zauzimali istaknuta mjesta u dr`avnim poslovima, privredi, kulturi i vjerskim poslovima. U te strane elemente, koji su inkorporirani u
hrvatstvo, Bubanovi} ubraja razne Heinzele, Hoffere, Siebenscheine, Nemethe,
Tothe, Meyere i druge. Vjera je, kako isti~e F. Bubanovi}, sporedna u wihovom hrvatstvu jer ih ima katolika, Jevreja, protestanata. Me|utim, Bubanovi} ipak previ|a ~iwenicu da su svi ti strani elementi bili u 99 odsto
slu~ajeva rimokatolici po{to je protestantizam na ju`noslavenskim prostorima bio zanemarqiva pojava, dok su mojsijevci bili malobrojni, a pojedinci nekatolici, koji su se po~eli osje}ati Hrvatima, i sami su prelazili u rimokatolicizam. Zato se na kraju Bubanovi} ipak ispravqa kada
ka`e da se u “Hrvate – aklimatizirane tu|ince” mogu ubrojiti “svi Jevreji koji ne priznaju jevrejske narodnosti, nego dr`e da su po jeziku i ose}ajima Hrvati. Sve wih ujediwuje jedna negativna karakteristika, a to je da
nijesu ni po krvi, ali ni po srcu i du{i tj. po odgoju i naobrazbi Slaveni.
Wihova du{a osje}a ta~no diferencije izme|u Srba i Hrvata i zato su za
wih Srbi i Hrvati dva razli~ita naroda. To oni nagla{uju rije~ju i djelom”.7)
F. Bubanovi} daqe isti~e grupaciju “~istokrvnih Hrvata, dakle Slavena, s nikakvim, krwim, a katkada i s antislavenskim srcem i du{om tj. odgojem i naobrazbom”. Wima Bubanovi} dodaje i one “~istokrvne Hrvate s
izrazitim slavenskim srcem i du{om”, kod kojih intenzivno i jako “izbi jaju na vidjelo nastranosti slavenskog karaktera”. Ovu kompletnu grupaciju Bubanovi} dijeli u dvije kategorije. U jednoj su tzv. inteligentni sloje vi, a u drugoj poluinteligencija i seqaci. U kategoriju inteligencije Bubanovi} prvenstveno ubraja “~istokrvne hrvatske katoli~ke sve}enike”
kod kojih je “rimski katoli~ki odgoj ubio slavensku du{u”.8) U kategoriju
6) Jugoslovenska wiva, br. 6, 16. IX 1924, Zagreb.
7) Isto.
8) “Kad ~uju za Slavenstvo, odnosno, za Jugoslovenstvo, odmah im se u du{i javqa mr`wa na
pravoslavqe, odnosno, strah pred wim. Kad u{~itaju Velikog inkvizitora Dostojevskog
odbacuju kwigu wegovu s jednakim zgra`awem u du{i, kao {to ga ose}aju i kod Tolstoje vih misli o Kristu i kr{}anstvu” (isto).
12
inteligencije “~istokrvnih Hrvata – Slavena” Bubanovi} ubraja i “sve
one ~istokrvne Hrvate koji s politi~kih ili osobnih razloga ne priznavaju jugoslavenskog narodnog jedinstva. U wihovoj du{i i srcu nema pravog
Slavenstva!”. O kategoriji poluinteligencije i seqaka “~istih Hrvata –
Slavena” Bubanovi} nije imao ba{ najpovoqnije mi{qewe: “Ona je u du{i
pogansko-slavenski ~okot, na koji je od najve}e ~esti i to nesolidno nakalemqen u jednu ruku rimski katolicizam, a drugu seqa~ko, dakle klasno republikanstvo. Rezultat: oba ova monstruma drmaju starodrevnim, hereditarnim ~okotom tako, da pred nas izlazi neko uobra`eno, tvrdokorno, nepovjerqivo, nabusito i za to u ponajvi{e slu~ajeva glupo i jadno stvorewe,
u kojem titra tek u primitivnim manifestacijama `ivota par~e srca i du{e slavenske... Kod toga osobito udara u o~i prepotencija i autoritativnost kao znak ograni~enosti i divqa~ke radosti, {to evo on rje{ava najve}e kulturne i politi~ke probleme”.9)
Kona~no, Bubanovi} pomiwe i onu kategoriju “~istokrvnih Hrvata –
Slavena” koji su Slaveni po srcu i du{i tj. po vaspitawu i obrazovawu. On
navodi da me|u wima ima qudi razli~itog obrazovawa iz svih slojeva dru{tva, kod kojih se slavenstvo vrlo dobro razvija s ulagawem skromnih sredstava i malih napora.
Prou~avawe hrvatske istorije zanemarivano je na istorijskim katedrama u Srbiji, naro~ito razdobqe do XIX veka. Poglavqa u uybenicima,
koja su se odnosila na istoriju Hrvatske, Slavonije i Dalmacije, nisu dubqe obra|ivana a me|u studentima se znalo da ne treba naro~itu pa`wu poklawati ispitnim pitawima vezanim za istoriju ju`noslavenskih rimokatolika. Mo`emo pretpostaviti da je i “revolucionarni” komunisti~ki
faktor nametnuo srpskim istori~arima da se u Srbiji mnogo ne tretiraju
hrvatski “povijesni dometi”. Trebalo je jednostavno preuzeti “dostignu}a”
hrvatske istoriografije, kao bogom dana, bez naro~itih kriti~kih opservacija. Takvo preuzimawe mitolo{ke hrvatske povijesti, od strane najeminentnijih srpskih medievista, prisutno je ~ak i u uybenicima za VI razred
osnovne {kole i II razred gimnazije, koji su izdati 1992. godine u vremenu
tobo`we srpske obnove i izgradwe srpske dr`avnosti. Prema uybeniku za
VI razred osnovne {kole tzv. hrvatska ranofeudalna dr`ava, o kojoj ne go vore nikakvi pouzdani istorijski izvori, obuhvatala je ogromnu teritoriju od Cetine do Istre i na sjeveru do rijeke Drave. U uybeniku se tvrdi da
je takva Hrvatska u{la u dr`avnu zajednicu sa Ma|arima 1102, poslije poraza na Gvozdu, i da je u okviru Ma|arske sa~uvala poseban autonoman po lo`aj, o ~emu ne govore autenti~ni istorijski izvori, dakle, potpuno u maniru hrvatske mitomanske nekriti~ke istoriografije.
9) To glupo, primitivno i jadno stvorewe, kako ka`e Bubanovi}, o sebi misli slede}e: “Ka ko mislim ja, tako misli i ho}e cijeli hrvatski narod. A ja sam do toga do{ao, jer sam
pro~itao sve kwige iz povijesti na{eg (hrvatskog) naroda – re~e jedan od najuglednijih
seqaka u mom selu i doviknu trgovcu: ’[to ti zna{, ti nisi ni{ta ~itao’... Oni su puni
neke la`ne samosvijesti jer tobo`e zastupaju ’svoje’ mi{qewe u pitawu naroda, dr`ave,
{kole, vjere itd. Zato je u tim pitawima masa hrvatskog naroda trska kojom vjetar quqa,
kraj sve (tobo`we) stabilnosti i tvrdokornosti” (isto).
13
Neki srpski vizantolozi i medievisti mnogo su muke zadavali istoriografima XIX i XX vijeka neutemeqenim prezentovawem ~iwenica o narodima Balkana i jugoistoka Evrope. Naime, neki profesori sa uglednih
katedri istorijskog odeqewa beogradskog Filozofskog fakulteta, ograni~avaju}i vremensko i prostorno bitisawe i rasprostirawe Srba na balkanskim prostorima, nametnuli su kao neoborivu dugo pomiwanu dogmu o
doseqewu Srba u VI vjeku, u vremenu cara Justina. S druge strane, svojim
ugledom i autoritetom prenijeli su dana{we nacionalno stawe u vremena
ranog Sredweg veka. Tako su i neki jugoslovenski i srpski istori~ari nesvjesno ali i svjesno prenosili cjelinu dana{we Republike Hrvatske u daleku pro{lost i progla{ava je za tzv. starohrvatski prostor na koji su se
Srbi doselili tek poslije turskih osvajawa (XV-XVI vijek).
Jugoslavenska liberalna istoriografija, nastala u razdobqu Kraqevine Jugoslavije, indirektno je, dakle podr`avala starinu hrvatstva preko
svoje osnovne polazne teze da je jugoslavenstvo spoj tri stara naroda (Srba,
Hrvata i Slovenaca). U tome je predwa~io profesor beogradskog univerziteta, Viktor Novak, koji je, do{av{i sa zagreba~kog sveu~ili{ta u Beograd, utemeqio dogmu o prekodrinskom starohrvatskom prostoru i istozna~nosti ilirskog i hrvatskog imena, veli~ao starinu hrvatstva i brojnost hrvatskog naroda, a varijantu srpskog staroslavenskog pisma pretvorio u “hrvatsku glagoqicu”. Osnovna karakteristika Novakovog istoriografskog opusa, koji se kretao u {irokom hronolo{kom rasponu, jeste nekriti~ko utemeqewe stare hrvatske istorije i dr`avnosti iz vremena tzv.
narodnih vladara kako bi time dao potpuni kredibilitet svom jugoslavenstvu koje se zasnivalo na tezi o spajawu dva stara naroda (srpskog i hrvatskog) u jugoslavenski. Sa srpske strane, jedan od najistaknutijih apologeta
monarhisti~kog jugoslavenstva kraqa Aleksandra bio je istori~ar Vladimir ]orovi}, koji je u svojim kwigama “Istorija Jugoslavije” i “Istorija
Srba”, nekriti~ki prihvatao domete istoriografije mitskog sredwevjekovnog hrvatstva.
Po{to istorijski nacionalni mit, zavijen u mutnu konturu starohrvatstva, jugoslovenska i srpska istoriografija nije poku{avala u ve}oj
mjeri ozbiqnije istra`iti i kriti~ki sagledati, zagreba~ki istori~ari
hrvatstva mogli su neometani, uz podr{ku dnevne jugoslavenske politike,
da stvore mit o velikohrvatskom prostoru i tzv. hrvatskim zemqama. Tako
se na primer docent Zagreba~kog sveu~ili{ta u vremenu NDH, hrvatski
istori~ar ~e{kog porijekla Jaroslav [idak, u svojim radovima, koji su ~esto imali karakter uybenika ili {ire istoriografske literature, slu`io terminima “etni~ki teritorij hrvatskog naroda”, “hrvatske zemqe”
itd. Te hrvatske zemqe, preko Srema, dopirale su, po wemu, ~ak do Zemuna,
tj. do krajwih austrijskih granica.10) Velikohrvatska isto~na granica je, da kle, uglavnom poistovje}ena sa austrijskom dr`avnom granicom (Srem, Drina, Boka). Unutar Velike Hrvatske [idak je smestio i teritoriju Vojne
10) Velikohrvatski ideolog Stjepan Radi} u svojim politi~kim govorima ~ak pomiwe i
“hrvatski Banat”.
14
krajine tvrde}i da Hrvatskoj nikad nije osporeno pravo na weno posjedovawe. Ali [idak upada u protivre~je sa samim sobom kada je tvrdio da je ipak
trebalo da pro|u puna dva i po veka (do 1881) “dok je to pravo postalo zbi qom”. [idak je daqe proizvoqno isticao da je Hrvatska, ma “koliko bila
okqa{tena i pritisnuta carskom vojnom silom”, zadr`ala bitna obiqe`ja svoje posebne dr`avnosti! Vrlo smjela tvrdwa za “uglednog” hrvatskog
(ili boqe re~eno ~e{kog) “povjesni~ara”. U bitne elemente te fantomske
hrvatske dr`avnosti [idak je ubrajao “pravno to~no ome|enu teritoriju(!), svoje dr`avqanstvo (indigenat), izvr{nu i zakonodavnu vlast”. Svoju
tvrdwu o zakonodavnoj vlasti [idak je potvr|ivao ~iwenicom da je car
(kraq) 1636. godine sankcionisao 29 zakonskih “~lanaka” koje je Hrvatski
sabor donio od 1609. do 1639. Ipak na kraju je [idak sam umawio zna~aj te
hrvatske dr`avnosti, boqe re~eno geografsko-administrativne posebnosti, pa je svu krivicu za umaweni zna~aj hrvatske dr`avnosti svaqivao na
Ugarsku, jer se “vjekovna povezanost wezina (hrvatskog – N. @.) politi~kog
naroda (plemstva, koje istini za voqu nikad nije bilo hrvatsko) s Ugarskom, nepovoqno odra`avala na spomenuta obiqe`ja wezine dr`avnosti”.
[idak je, upravo nerazumno, obi~noj austrijskoj “cesarovini”, Banskoj Hr vatskoj, dodavao srpsku teritoriju do Boke i istoj davao sve atribute dr`avnosti. Prema takvim nakaradnim dr`avno-pravnim konstrukcijama
strogo centralizovana i jedinstvena austrijska carevina trebalo je da se
zove konfederacija (savez brojnih dr`ava), jer bi se takva dr`avnost, po
[idakovom mjerilu, mogla pripisati i drugim austrijskim “cesarovinama” na primer Kraqevini Dalmaciji ili Kraqevini Slavoniji.
Rimokatoli~ki pisac Josip Buturac u kwizi “Stanovni{tvo Po`ege i
okolice 1700-1950” iznosi teze da su Hrvati katolici nestali u dobrom broju iz Slavonije usled wihovog “vjerojatnog” prelaska na islam, pa su, kao ta kvi, 1687. godine pre{li u Bosnu?! Istu tezu “promi~e” i Stjepan Pavi~i}.
Me|utim, kao isti~e \. Stankovi}, proveravawem ispisa hrvatskog istori~ara Tadije Smi~iklasa, iz arhiva Carske komore u Be~u, posebno Hap{ovog popisa stanovni{tva iz 1702. godine, ustanovqeno je da za 22 naseqa po`e{ke doline ne stoje konstatacije hrvatske istoriografije da su wihovi
“prastanovnici bili vjerojatno Hrvati katolici koji su primili islam i
posle oslobo|ewa Slavonije 1691. godine odselili u Bosnu”. U Hap{ovom
popisu stanovni{tva precizno se navodi da su do dolaska Turaka (1537) to
bila samo srpska naseqa (“semper inhabitant Rasciani graeci ritus”).11)
11) \. Stankovi} pi{e da je dr Josip Buturac, po duhu i obrazovawu jezuita a po politi~kom ube|ewu prava{ i “usta{ki djelatnik”, kao istoriograf falsifikator i sledbenik Krunoslava Draganovi}a. U brojnim radovima znatno je uticao na izgra|ivawe
istorijske svesti rimokatolika po`e{ke doline, a kao posleratni (od 1945) dugogodi{wi “arhvisti~ki upraviteq” i poznavalac arhiva zagreba~ke nadbiskupije u Arhivu
Hrvatske, i na istorijsku i uop{te dru{tvenu svest Hrvata. Kada u kwizi “Katoli~ka
crkva u Slavoniji za turskog vladawa” (Zagreb, 1970) govori o feudalnim vlastelinstvima u Slavoniji u XV i po~etkom XVI veka, pre dolaska Turaka, Buturac ne ka`e da
su to bili ma|arski i nema~ki posedi, ve} ~italac sti~e utisak da je to “hrvatska ba{tina” (\. Stankovi}, Izazov nove istorije, kw. II, Beograd, 1994, 11-15).
15
Jedan od rijetkih srpskih istori~ara koji se u socijalisti~kom Brozovom vremenu (vremenu istoriografskih paralela, nivelisawa i izjedna~avawa srpskog i hrvatskog istoricizma) usudio da progovori o hrvatskim
istoriografskim falsifikatima, bio je istori~ar Jeremija Mitrovi}.
Me|utim, J. Mitrovi} je morao obazrivo da kritikuje hrvatske istoriografske falsifikate, s tim {to je analizirao falsifikate nastale u
istoriografskoj radionici mla|ih hrvatskih istori~ara. Stariju generaciju nedodirqivih istoriografskih eminencija (F. [i{i}, V. Novak, J.
[idak itd.) nije se usudio o{trije kritikovati. Zato je kona~no progovorio o novijim djelima u kojima je “razra|en ~itav sistem zaobila`ewa pomena Srba na hrvatskoj dr`avnoj teritoriji ili raznolikog nenau~nog
prikazivawa wihove pro{losti”.12) J. Mitrovi} je u svom kriti~kom prikazu kwige N. Stan~i}a (“Nacionalna ideologija preporodnog pokreta u
Dalmaciji. Mihovil Pavlinovi} i wegov krug do 1869”, Zagreb, 1980) ocjenio istu kao tendenciozno {tivo koje je imalo zadatak da zatre i potisne
srpsko ime u Dalmaciji. Kad je pomiwao Srbe pored Hrvata, to je za Stan~i}a “novi `ivaq iz turskog zale|a”, ili su to “doseqeni Vlasi-Morlaci”
ili “Vlasi {tokavci”. S druge strane, J. Mitrovi} je u svom prikazu isticao da je jo{ po~etkom XVIII vijeka zadarski nadbiskup Vi}entije Zmajevi}
prestao da zove Srbe “{izmaticima”, “grko-katolicima”, “Vlasima”,
“Morlacima” te se okomio na wih kao Srbe. Zmajevi}ev nasqednik Matej
Karaman postupio je na isti na~in s time {to je oti{ao za nijansu daqe jer
pomiwe i kategoriju Srba katolika. Zato se J. Mitrovi} s pravom pitao:
“Ako Ka~i} zna da su Vlasi Srbi, ako to znaju i drugi hrvatski nau~nici,
onda nije jasno za{to se izbegava ovaj naziv. Ako je sam Zmajevi} posvjedo~io, kao savremenik, da se Srbi prostiru od Ugarske do Albanije i Trakije, da oni znaju {to je ’srpska zemqa’, ako je on kao nadbiskup posvjedo~io
da Srbi `ive i u dijecezama Kotora, Makarske, Trogira, [ibenika, Skradina, Zadra, Nina i da je negdje broj pravoslavnih ravan broju katolika, za{to se sada izbegava da se to ka`e, da se objasni odakle i kada su Srbi tu do{li, kako se i koliko wih pretopilo u katolike. Za{to da pre}utkujemo da
12) “Da bismo to pokazali nave{}emo nekoliko primera. Tako jo{ u “Enciklopediji Jugo slavije”... nailazimo na neke ~lanke u kojima je zaobi|eno srpsko ime u Hrvatskoj. U od rednici o Dubrovniku isti~e se wegovo “slavensko zale|e”, govori se o “Hrvatima i drugim primorski Slavenima”, ali ne i o Srbima. Dok se Hrvati pomiwu wihovim nacionalnim imenom, Srbi su utopqeni u Slavene... Jo{ upadqivije zaobila`ewe pomena Srba na tlu Hrvatske i Slavonije nalazimo u odrednici o unijatskoj crkvi. Da je i tu re~
o Srbima mo`e se samo naslutiti, jer umesto wihovog nacionalnog imena u tom ~lanku
sre}emo se samo sa “kr{}anima gr~ko-isto~nog obreda”... Ovakvo zapostavqawe Srba
uo~qivo je i u nedavno objavqenom “Konavoskom zborniku”, I, Dubrovnik, 1982, a na svo jevrstan na~in to se desilo i u delu Vinka Foreti}a, (“Povijest Dubrovnika”, I, II, Za greb 1980). [to se ti~e kwige Mile Bogovi}a (“Katoli~ka crkva u Dalmaciji za vrijeme mleta~ke vladavine”, Zagreb, 1982), smatramo da je ve} zabriwavaju}e weno nenau~no
zastrawivawe. U woj se Srbi iskqu~ivo zovu Morlacima, progonstvo {izmati~kih
Morlaka smatra se Bo`jom pravdom, a nadbiskup Zmajevi} je bio, po ovome piscu, nosilac ’humanisti~ke kulture’!” (J. Mitrovi}, Marginalije o kwizi Nik{e Stan~i}a, Hrvatska nacionalna ideologija preporodnog pokreta u Dalmaciji. Mihovil Pavlinovi}
i wegov krug do 1869, Zagreb, 1980, Istorijski glasnik, Beograd, I-II, 1984).
16
je zagreba~ki biskup Benko Vinkovi} 1673. potvrdio da su Srbi (Vlasi) u
Istri, Sewskoj biskupiji i Vinodolu primili katoli~ku veru i uzeli hrvatsko ime? Za{to ne re}i da je splitski nadbiskup 1732. rije{io: ’Pravoslavni Srbi u Dalmaciji ne smeju biti pravoslavni nego latini ili unijati’. U isto vreme nastao je zvani~an izve{taj iz kojeg saznajemo da prekr{teni Srbi napu{taju svoje obi~aje ali slavu nikako. Ni danas slava u Konavlima i dubrova~koj `upi, pa i severnije, nije zaboravqena”.13) U mleta~kim dokumentima s po~etka XVIII vijeka u obaveznoj je upotrebi bio naziv Srbi (Serviani), popoli Serviani, lingua de Serviani, rito Serviano. Sinonim
za taj naziv su termini Morlaci, Vlasi. Nadbiskup zadarski Vi}entije
Zmajevi}, kao i wegov naslednik Karaman, upravo upotrebqava nazive po poli Serviani, Morlacchi Serviani itd.14)
Izuzetnu doslednost kod zaobila`ewa srpskog imena, nadma{iv{i N.
Stan~i}a, pokazao je rimokatoli~ki istori~ar Mile Bogovi}.15) Za srpski narod Bogovi} upotrebqava vlastitu jezi~ku kovanicu – “kr{}ani bizantskog obreda”, i pored toga {to se u izvorima takav naziv ne upotrebqava. U izvorima se, pored naziva “rito Serviano”, koristi i naziv “rito greco”,
“rito orientale”, “religiosis Schismaticis”.16) Dakle, u pozadini Bogovi}evog nau~nog rada izra`ena je prava{ka i frankova~ka tendencija da se koristi
“moderniji” izraz “Bizant” i “Bizantinci”, koji s vremenom dobija pogrdan
prizvuk po srpski narod i “dekadentnu” “balkansku” nekatoli~ku kulturu.
Za Bogovi}a, nazivi Vlasi i Morlaci su sinonimi koje uop}e ne dovodi u
vezu sa Srbima. Uobi~ajeni naziv Vlasi, za srpsko stanovni{tvo Dalmacije u razdobqu od XVI do XVIII veka, Bogovi} iskqu~ivo ve`e za staroromansko stanovni{tvo koje je, kako on ka`e, u “hrvatskim krajevima” bilo
katoli~ko i na taj na~in “rano kroatizirano”. Bogovi} u svojoj kwizi minimizira broj pripadnika “bizantskog obreda”, kao i broj wihovih “obra}enika” u rimokatolicizam, istakav{i da je “narod, koji je kao pravoslavni do{ao u XVII i XVIII stoqe}u na podru~je Mleta~ke republike, ostao,
uz neka kolebawa i neizvesnosti, pravoslavni sve do konca Republike”.17)
Istori~ar Bogumil Hrabak u ~lanku “Ratna pro{lost osmanlijskog Obrovca 1527-1683. godine” (JI^, 1-2, Beograd, 1996), kao i u nekim svojim ranijim radovima18), tako|e ne pomiwe srpsko narodno ime, a za stanovni{tvo
13) Isto.
14) Videti: N. Mila{, “Spisi o istoriji Pravoslavne crkve u dalmatinsko-istrijskom vladi~anstvu”, I, Zadar, 1899, 110, 132-142.
15) M. Bogovi}, Katoli~ka crkva i pravoslavqe u Dalmaciji za mleta~ke vladavine, Za greb, 1982.
16) N. Mila{, Spisi o istoriji Pravoslavne crkve u istrijsko-dalmatinskom vladi~anstvu od XV do XIX veka, I, Zadar 1899; M. Ja~ov, “Spisi tajnog vatikanskog arhiva XVIXVIII veka”, Beograd 1983.
17) M. Bogovi}, n. d., 166.
18) Vidjeti Hrabakove radove: “Turske provale i osvajawa na podru~ju dana{we severne
Dalmacije do sredine XVI stoqe}a”, radovi Instituta za hrvatsku istoriju, XIX, Zagreb, 1986; “Usko~ke akcije Kraji{nika na u{}u Neretve 1482-1537”, Historijski zbornik, 29-30, Zagreb, 1977; “Usko~ko i tursko pusto{ewe severne Dalmacije 1540-1570”,
“Zbornik Matice srpske za istoriju”, 37, Novi Sad, 1987. itd.
17
sjeverne Dalmacije i podvelebitskog primorja upotrebqava nazive “Vla si”, “Uskoci”, Martolosi, “raja”, “dalmatinski hri{}anski gusari”. Nave dene kategorije stanovni{tva ni u naznakama ne vezuje za wihovo srpsko narodno odre|ewe. S druge strane, Hrabak u velikoj mjeri koristi toponimske, politi~ke i narodnosne pojmove Hrvata i hrvatstva u vremenima kada
taj nacionalni pojam jo{ uvijek nije bio stvoren, na primer hrvatski kapetan, ugarsko-hrvatska vlast, dana{wi naziv Hrvatsko primorje (a ne koristi pravi naziv Morla~ko primorje), banski Hrvati i drugo. Hrabak u stvari, nekriti~ki koristi rezultate starije hrvatske istoriografske {kole
oli~ene u F. Ra~kom, ]iri Truhelki, Radovanu Lopa{i}u i drugima.
Hrvatska istori~arka Nada Klai} je u pojedinim raspravama, ~lancima i kritikama19), objavqenim u ~asopisima koji nisu pobu|ivali {iru medijsku pa`wu hrvatskih nacionalnih mitomana i megalomana, `estoko je
kritikovala istori~are (npr. fra Dominka Mandi}a) koji su patolo{ki
{irili hrvatsko ime i u svemu na Balkanu, naro~ito ako je rimokatoli~ko, vidjeli hrvatstvo i Hrvatsku.
Primjera radi, treba pomenuti i novije aktuelno “povijesno” dostignu}e nastalo u propagandnoj radionici Hrvatskog informacionog servisa,
smje{tenoj u Arkadiji, Kalifornija (SAD). Rije~ je, naime, o monografiji “Hrvatska – mit i stvarnost”, autora Majkla Mekadamsa (1997), koji se
najvjerojatnije samo potpisao ispod teksta koji svojim stilom odgovara dobro poznatoj zagreba~koj propagandnoj istoriografskoj radionici svehrvatstva. Naime, u centru analize navedenog autora nalazi se tzv. velikosrpska propaganda, koja je, prema tuma~ewu Majkla Mekadamsa, prepuna
mitskih konstrukcija koje ne odgovaraju stvarnosti.
“Istorija Jugoslavije” (Beograd 1972), kolektivno djelo srpskih istori~ara (I. Bo`i}, S. ]irkovi}, M. Ekme~i}, V. Dedijer), kako je isticao
dr Qubodrag Dimi}, svojim tezama i istra`iva~kim rezultatima u odre|enoj mjeri je odudarala od integralno jugoslovenskih konstrukcija istori~ara monarhisti~ke Jugoslavije i socrealisti~ke istoriografije paralela, istorijskih nacionalnih kqu~eva, terazijskog vrednovawa i dozirawa
nacionalnih istorija. Kwiga je zato do`ivjela `estoke kritike koje su se
odlikovale ideolo{kom iskqu~ivo{}u programiranih komunisti~kih
cenzora. Ocjene republi~kih politi~kih rukovodstava o nepovoqnom stawu u srpskoj istoriografiji presudno su uticale da vrednovawe ovog nau~nog djela izgubi karakter stru~ne i nau~ne kritike i dobije sve odlike ideolo{ke harange i politi~ke optu`be. Autori su napadani u ime “vi{ih na cionalnih interesa”, a sam metod kritike ozna~avan “naprednim”, “kla snim”. Autorima je zamerano {to su u ime nau~nosti odbacili princip simetrije u istoriji i nejednaki prostor posvetili “jugoslovenskim nacijama”. Kwiga je dobila epitet velikosrpskog projekta, jer je u partijskim komitetima procjeweno da je istorija srpskog naroda dobila dominantno mesto u odnosu na ostale narode (nacije).
19) Prikaz Mandi}eve kwige “Rasprave iz stare hrvatske povijesti”, Historijski zbornik,
godina XXI-XXII, 1968-69, Zagreb, 1971.
18
Neophodno je ista}i, u pozitivnom smislu, studije “Izazov nove istorije” (u dve kwige izdate 1992. i 1994) profesora beogradskog Filozofskog
fakulteta, dr \or|a Stankovi}a, u kojima autor du`nu pa`wu posve}uje
rimokatolicizmu kao uzro~niku stvarawa me|uvjerske (a time i me|unacionalne) netrpeqivosti, kao tvorcu i utemeqitequ hrvatstva preko prozelitskih akcija i naro~ito preko stvarawa hrvatskih “povijesnih” falsifikata. \. Stankovi} je upravo faktografskom utemeqeno{}u svojih iskaza razbio brojne istoriografske stereotipe i mitove koji su nastali u
radionici rimokatoli~kih redovnika i svjetovnog sve}enstva.20) Dominantno mjesto u Stankovi}evoj kwizi, tom II, zauzima mikrostudija “Egzodus Srba Zlatne doline”, u kojoj dominira rimokatoli~ki faktor kao
kqu~ni uzro~nik narodnosnog zatirawa slavonskih Srba po`e{ke kotline. Stankovi} na istorijskom mikroprostoru po`e{ke “Zlatne doline”
negira tvrdwe hrvatske istoriografije o iskqu~ivom hrvatstvu tog teritorija, sa ~iweni~no zasnovanim dokazima o malobrojnosti rimokatolika
u “Zlatnoj dolini” prije Velikog be~kog rata (1683-1699). Dolazak jezuita
1698. godine u Po`egu, po Stankovi}u, stvara embrion rimokatolicizma u
tom dijelu Slavonije, koji s vremenom ra|a hrvatstvo. Nastanak hrvatstva
\. Stankovi} ve`e uz rimokatolicizam, pa zato isti~e “hrvatovawe sa izrazito klerikalnim obele`jima”.21)
Ujediwena liberalna Evropa srpskim istori~arima name}e modele
pisawa istorije, koji se kre}u u pravcu izbacivawa nacionalne istorije,
istorije krvi i tla, “palana~ke”, “anahrone” i “plemenske” istorije. Liberalna wema~ka fondacija “Fridrih Nauman”, koja je organizovala “Dijaloge-povjesni~ara istori~ara” (izme|u srpskih i hrvatskih istori~ara), pojavquje se u Srbiji, umjesto nekada{wih komunisti~kih i socijalisti~kih
cenzora, kao novi kanalizator istorijske istine koja se u su{tini nije
promjenila u odnosu na onu “pobjedni~ku” istorijsku istinu Brozovih istoriografa koji su do temeqa amnezirali istorijsko u srpskom narodu. Perjanica sa srpske strane “u hrvatskim redovima” u ovoj liberalnoj fondaciji, je srpskoj intelektualnoj javnosti dobro poznata li~nost prof. dr Drage Roksandi}a. Istorijsku svijest zatirawa srpstva i veli~awa hrvatstva,
u Republici Hrvatskoj danas intenzivno sprovodi prof. dr Roksandi}, ~iji su roditeqi pravoslavni Srbi. On je jo{ uvijek, kako izgleda, u duhov nom miqeu socrealisti~ke istoriografije paralela, kqu~eva, “bratstva i
jedinstva bez srpstva”. To je i dokazao na “Dijalozima” sa svojim brojnim
diskusijama, i antisrpskim istoriografskim prilozima, kao {to je na
primer onaj o Vlasima i Morlacima. Prof. Roksandi} je izricao sudove u
stilu velikohrvatskih rimokatoli~kih mitologa (fra D. Mandi}a, K.
Draganovi}a), istoriografa hrvatstva (Vjekoslava Klai}a, Kukuqevi}aSakcinskog, [idaka, Stan~i}a i drugih), pa je na maestralan na~in uspijevao u naumu da nikako ne pomiwe ime Srbin. Kada je govorio o Vlasima i
20) \. Stankovi}, “Izazov nove istorije”, kw. I, Beograd, 1992; “Izazov nove istorije”, kw.
II, Beograd, 1994.
21) Isto.
19
Morlacima to je bilo nekakvo balkansko pu~anstvo koje ni u naznakama ne
vezuje za Srbe. Danas bi se i “otac hrvatske nacije” Ante Star~evi} u gro bu prevrnuo kada bi ~uo kako je prof. dr Roksandi} dio Vlaha vezivao za
Hrvate (“Starohrvatski Vlasi iz Me|imurja”), a zna se da su Star~evi} i
potowi wegovi ideolo{ki prava{ki nasqednici o Srbima govorili kao
o “vla{ko-cincarskom nakotu”, “vla{kim psinama”. Sli~no je bilo kada je
govorio o Morlacima jer ni u naznakama nije pomiwao da bi to mo`da mogli biti Srbi. U to su se mogli uvjeriti i svi u~esnici Dijaloga (u septembru 2003. odr`an u Petr~anima kod Zadra) kada je, u ambijentu srpskog pogroma u Islamu Gr~kom, u svojstvu “kustosa”, predo~io istorijat tog kraja.
Ne osje}aju}i su}ut nad narodom tog srpskog sela, on ni u toj prilici nije
govorio o srpskom narodu Ravnih Kotara, ve} je isticao da su se Morlaci
u taj kraj doselili u prvoj polovini XVI vijeka, s tendencijom da se istak ne da su oni potisli starohrvatsko stanovni{tvo (Srbin, jednom agresor –
uvijek agresor). Ta tendencija se osjetila prilikom govora o srpskoj pravoslavnoj crkvi koja se nalazi pokraj kule “Morlaka” Stojana Jankovi}a, kada je dr Roksandi}, u maniru arheolo{kog laika (diletanta) fra Luje Maruna i arheologa Buli}a i Guwa~e, izrekao “egzaktan” sud da se tu radi o
tipi~noj “starohrvatskoj crkvi”(!) Dakle, logi~nim slijedom, mi slu{aoci Roksandi}eve interpretacije stare dalmatinske istorije, mogli smo samo da zakqu~imo da su tu prije Morlaka (Srba) `ivjeli rimokatolici Hrvati. To je, kako on ka`e, “hrvatski prostor prije osmanskih osvajawa”, a zapamtio sam i Roksandi}evu “egzaktnu” mitolo{ku geopoliti~ku konstataciju: “Ravni kotari i Bukovica su starohrvatski prostor”. ^itaoci ove
kwige vjerojatno mi ne}e zamjeriti {to sam na ovakav neistorijski na~in,
bez dokumenata, prepri~ao zgode sa profesorom Dragom. “Prepri~avawe
istorije” morao sam uraditi i zbog kolege Roksandi}a (a da bih i ja sam bio
u “najnovijem istoriografskom trendu”) jer je on jedan od glavnih “inovatora” i zagovornika “moderne” istoriografske metodologije pisawa preko “oralne historije” (oral history), sa {to mawom upotrebom dokumenata.
U dijelu srpske istoriografije i publicistike i dan danas pomen pojmova Srba rimokatolika i Srba islamske vjere izaziva podsmjeh i sa`aqewe prema istori~aru, publicisti ili nacionalnom politi~aru, kakav je dr
Vojislav [e{eq, koji su izgovorili ili napisali takve, za wih, nebulozne
falsifikate. “Branioci istine” ili ~uvari socrealisti~ke istoriografske dogme “bratstva i jedinstva bez srpstva” su istori~ari anacionalnog, odnosno liberalnog (“mondijalnog”) usmjerewa koji se za svoje istori ografsko mi{qewe pitaju u odre|enim inostranim krugovima. Tuma~i
“nau~ne istoriografije” u svom stalnom medijskom anacionalnom bdewu u
“Vremenu”, “Danas-u”, televizijskom studiju B92, nastoje narodu protuma~iti pravu istorijsku istinu li{enu srpskog “guslarskog” i “palana~kog”
primitivnog nacionalizma i {ovinizma. U televizijskim emisijama stu dija B92, posve}enim su|ewu Slobodanu Milo{evi}u i svjedo~ewu Vojislava [e{eqa, na krajwe neprofesionalan i proizvoqan na~in anacionalni “nau~nici” humanisti~kih i dru{tvenih nauka ~esto komentari{u
20
pojmove “Velika Srbija”, Srbi rimokatolici i Srbi islamske vjere. O Srbima se pred kamerama ~esto govori kao o jednom ratni~ki nastrojenom
agresivnom narodu, gubitni~kom narodu (pri izricawu takve ocjene mnogi
se nasla|uju), maltene “ku`nom” nevaqalom narodu sa kojim niko ne}e u
istu dr`avnu zajednicu. Separatizam okolnih naroda, koji su proistekli
iz srpskog biolo{kog tkiva, i koji su nastali konvertirskim putem (rimokatoli~ewem ili islamizacijom) ili putem kominterninog projektovawa
nacija (socijalisti~ke nacije Crnogorci, muslimani, Makedonci), posmatra se kao potpuno legitimna opravdana nacionalna borba za ostvarewe
liberalno-demokratskog i kominterninog na~ela “narodnog samoopredeqewa (samoodre|ewa) do otcepqewa”. Pri tom takvo pravo, po wima, nije
va`ilo za Srbe diqem biv{ih srpskih zemaqa. Za istorijske izraze Srbirimokatolici i Srbi islamske vjere, koje u posqedwe vreme ~esto upotrebqava prof. dr Vojislav [e{eq, oni ka`u da predstavqaju primjer kvazinau~nog {arlatanstva i da su naprosto smije{ni i neozbiqni sa nau~nog
stanovi{ta, a da je pritom Vojislav [e{eq improvizator i “neozbiqni
cirkusant” koji ho}e nenau~ne fantasti~ne teze da promovi{e u ~istu nauku. Ova kwiga, koja se nalazi pred sudom javnosti, u potpunosti potvr|uje
[e{eqeve stavove o umjetnoj, konvertitskoj nacionalnoj osnovi hrvatstva, i u potpunosti pobija nenau~ne sudove pojedinih beogradskih mondijalnih istori~ara i publicista, koji ovakvim svojim podlo`ni~kim izjavama podr`avaju progon srpskog kraji{kog stanovni{tva i pravom sile i
zlo~ina utemeqewe unitarne Republike Hrvatske.
Pred ~itaocem se, dakle, nalazi osnovni pregled nastanka, razvoja i
realizacije velikohrvatske ideje u wezinom vjekovnom trajawu. Za istori~ara zarowenog u istorijske sadr`aje XX vijeka ovakav poku{aj svakako
predstavqa veliki izazov i te{ko ostvarqiv poduhvat. Moje istra`ivawe
imalo je polazi{te u potrebi savremenika da sam sebi razjasni istorijski
nacionalni mit zavijen u mutnu konturu starohrvatstva, koji na`alost jugoslovenska istoriografija, naro~ito srpska, nije poku{avala u ve}oj mjeri ozbiqnije istra`iti i kriti~ki sagledati. U pitawu je htjewe za istinom koja se mo`e i ho}e saznati. Uzeli smo slobodu da kriti~ki progovorimo, naglas propitamo istoriografiju koja je apologetski podr`avala
jednu pojavu bez faktografske dokumentarne utemeqenosti. I sam zdravo razumski logi~ni sud treba da tjera istori~are da izraze svoj bunt protiv
istoriografskih rezultata zasnovanih na slobodnim konstrukcijama istoriografije hrvatstva XIX i XX vijeka. Ta istoriografija imala je zadatak
da utemeqi hrvatstvo u {irokom teritorijalnom i narodnosnom opsegu,
kako bi se ostvario habzbur{ki pangermanski i rimokatoli~ki misionarski ciq neslavenskih (stranih) tvoraca svehrvatstva. U ciqu ostvarewa
takve zamisli nisu se birala sredstva. Postale su mjerodavne iskonstrui sane fantasti~ne “povijesne” tvrdwe umjesto empirijskih saznawa.
Moje istoriografsko opredeqewe, kao {to je i ranije istaknuto, je kriti~ko izu~avawe stvarawa i {irewa hrvatstva od sredine XIX veka pa do da nas. Na osnovu prethodno napisanih radova dokumentovano sam utvrdio da je
21
hrvatstvo sazdano od “svetih la`i” vatikanskih (Pseudo sancti Croatiae), od nosno, sistematski konstruisanih istorijskih falsifikata i da je na taj na ~in stvorena nacija bez etni~ke osnove narodnosno sazdana od prevladavaju}ih Srba i Evropqana stranog porijekla. Ova kwiga ima svoje osnovno polazi{te u pomenutoj monografiji “Rimokatoli~ka crkva i hrvatstvo – od
ilirske ideje do velikohrvatske realizacije 1453-1941” (Beograd, 1997).
Vremenski okvir ove moje nove kwige uglavnom se odnosi na razdobqe druge polovine XIX i prvih decenija XX vijeka, tj. na vreme intenzivnog stvarawa i {irewa ideje hrvatstva u srpskim istorijskim zemqama. Izvan tog
hronolo{kog okvira su tematska poglavqa, odnosno srpske istorijske zemqe u kojima je hrvatstvo kasnije nastajalo, kao na primjer u Bosni i Hercegovini, Ba~koj, Banatu i Barawi. U ovoj studiji nastojao sam rekonstruisati i veliku broj~anu i prostornu srpsku prisutnost na jugoistoku Evrope
Kao jedan od motiva za pisawe ove kwige poslu`ili su mi hrvatski
istoriografski falsifikati koji su ~ak une{eni u preambulu ustava Republike Hrvatske iz 1990. godine.22) Nijedna ozbiqna dr`ava ne bi u preambuli svog ustava istakla takve mitske istoriografske konstrukcije.
Unikatna preambula hrvatskog ustava sadr`i fantasti~ne podatke o “tisu}utristagodi{woj” dr`avnopravnoj povijesti Hrvata. Izvr{ena je, dakle, hronolo{ka korekcija ranijeg “~iweni~no utvr|enog” hiqadugodi {weg dr`avnopravnog hrvatskog bitisawa. Sada je vremenski uskla|eno
prava{ko “tisu}godi{we” dr`avotvorstvo sa vatikanskim falsifikatom
o “tisu}u i trista godina” od vremena pokr{tavawa Hrvata, a time i wihovog ulaska u “kr{}ansku” evropsku civilizaciju.
U “Izvori{nim osnovama” ustava Republike Hrvatske dominira mitolo{ki hrvatski “povijesni” prapo~etak: “Izra`avaju}i tisu}qetnu nacionalnu samobitnost i dr`avnu opstojnost hrvatskog naroda, potvr|enu slijedom ukupnoga povijesnoga zbivawa u razli~itim dr`avnim oblicima, te
odr`awem i razvitkom dr`avotvorne misli o povijesnom pravu hrvatskog
naroda na punu dr`avnu suverenost...”. Formulacija “nacionalna samobitnost i dr`avna opstojnost” u “razli~itim (zaboravilo se re}i “inostranim” – N. @.) dr`avnim oblicima” predstavqa apsurdan oblik nezavisnosti. Daqe se nastavqa fantasti~na pri~a o osnivawu hrvatskih kne`evina odmah posle wihovog doseqewa na Balkan u VII veku. Proizlazi da su pa ganski Hrvati, kao nijedan selila~ki indoevropski narod, odmah poslije
doseqewa na Balkan formirali svoje dr`avne organe i uspostavili odre|ene dr`avne funkcije. S druge strane, za ozbiqnu istoriografiju je kraj we neozbiqna pri~a o Hrvatima u VII vijeku kao formiranom dr`avnopravnom narodu. Na takvo pitawe istoriografija nije dala odgovor prosto
zbog ~iwenice {to o tom vremenu nema sa~uvanih savremenih istorijskih
izvora (dokumenata). Zbog nedostatka izvora neminovno nastaju mitovi, pa
su u opticaju proizvoqne hipoteze hrvatskih arheologa, filologa, antropologa koje, me|utim, istorijska nauka ne mo`e uzimati za ozbiqno.
22) “Narodne novine”, br.56, 22. XII 1990, str. 1237.
22
Kwiga je ve}im dijelom pisana, naro~ito starije razdobqe (do kraja
XIX veka), na osnovu dostupne literature, objavqenih izvora i {tampe. Poznata je heuristi~ka ograni~enost kada je u pitawu arhivska gra|a za starija istorijska razdobqa i naro~ito za prou~avawe ideolo{kog i politi~kog
pona{awa Vatikana i Rimokatoli~ke crkve. Nastojao sam {to vi{e koristi literaturu rimokatoli~kih (hrvatskih) pisaca kako mi se ne bi imputirala iskqu~ivost i pristrasnost. Upravo smo navodili primjere nesklada izme|u samih hrvatskih autora starije i mla|e generacije, svjetovnih i
duhovnih, autora razli~itog ideolo{kog opredeqewa, onih kriti~ki raspolo`enih i s druge strane nacionalno-romanti~arski opredeqenih. U najnekriti~kija (mitomanska) ostvarewa svakako spadaju istoriografska dela rimokatoli~kih sve{tenika redovnika (fra Dominik Mandi}, Krunoslav Draganovi}) i radovi “endehazijskih” ideologa i apologeta.
U ciqu istra`ivawa socijalnog globala problematike, u moj istra`iva~ki projekt uvrstio sam i manifestacije mitolo{kog hrvatstva i novohrvatstva u raznim humanisti~kim naukama i kulturnim oblastima (arheologiji, kwi`evnosti, filologiji, nauci o jeziku, vajarstvu, slikarstvu,
muzici itd.). Za sagledavawe tog ugla prou~avane pojave konsultovao sam
literaturu arheologa, kwi`evnih stvaralaca i kriti~ara, istori~ara
umetnosti.
Kwiga je napisana zapadnom {tokavsko-ijekavskom varijantom srpskog
jezika, koju danas u Republici Hrvatskoj nazivaju “hrvatskim jezikom”. Po{to je srpska ikavica, koja je jezik Srba rimokatolika (Buwevaca i [okaca), u potpunosti pretvorena u ba{tinu “starog hrvatskog govora”, posqed wi je trenutak da srpsku ijekavicu spasimo od zaborava me|u Srbima, i na
taj na~in spre~imo weno potpuno prisvajawe od strane Hrvata i bo{waka
(muslimana).
Na kraju ovog uvodnog dijela kwige moram da izrazim zahvalnost pojedincima i ustanovama koji su dopriweli da se ova kwiga objavi. Prije svega zahvalnost izra`avam Srpskoj radikalnoj stranci, stranci koja se jedina zala`e za ponovno vaspostavqawe Republike Srpske Krajine, odnosno,
za priznavawe srpskog narodnog plebiscita o samoopredeqewu naroda u
vremenu liberalno-demokratskih evropskih lomova. “Kraji{ka borba” je
srpska borba za istorijska prava na istorijske teritorije na kojima danas
`ive Srbi rimokatolici tzv. Hrvati. Vo|a srpskih radikala, prof. dr Vojislav [e{eq, zbog zalagawa za priznawe takvih prava (“op}epriznatih”
za sve osim za Srbe) kraji{kim Srbima, danas je neopravdano optu`en na
“veleizdajni~kom procesu” u Hagu. @elio bih da tokom su|ewa V. [e{equ
u Hagu (ako ga i bude), ova kwiga poslu`i kao bitan istorijski argument o
postojawu zaboravqenih Srba rimokatolika iz kojih je sazdana nacija Hrvatstva, o zapadnim srpskim zemqama na koje su tobo`e sami Srbi izvr{ili agresiju.
Zahvalnost izra`avam i dr Gojku Malovi}u za idejno rje{ewe kori ca kwige koje u potpunosti, kao najboqi apstrakt sa`ima sadr`aj kwige.
U prvom planu tog idejnog rje{ewa je ilirski (srpski) grb koji je danas
23
prisvojen od Hrvata, odnosno, progla{en za najstariji hrvatski grb, i on se
nalazi kao prvi u kruni (koloni) grbova tzv. hrvatskih zemaqa na grbu Republike Hrvatske. Iza wega nalazi se pet mawih {titova s “povijesnim hrvatskim” grbovima i to grbovi Dubrova~ke republike, Dalmacije, Istre i
Slavonije (sve biv{e srpske zemqe). Najstarijim hrvatskim grbom ilirski
grb je progla{en od strane Vatikana po~etkom XX vijeka, pa je otud ispod
wega u idejnom rje{ewu rimokatoli~ki kri`. Mitologijom o ilirskom grbu kao najstarijem hrvatskom grbu Rimokatoli~ka crkva je stvorila dana{wu dr`avu Republiku Hrvatsku i wen grb “{ahovnicu”, koja se nalazi u
pozadini kri`a. Korice kwige su u crno-`utim bojama koje simboli{u vatikansku zastavu.
Na Svetog Jovana 2006.
24
Autor
“Srbi svi i svuda”
– Ilirizam (slavenstvo, srpstvo)
u funkciji rimokatoli~kog misionarstva –
Vatikanski vjerski limes u svom projektovanom za~etku odre|en je isto~nim drinskim granicama zapadnog rimskog carstva. Iako je Balkan bio
pod Bizantom, {irewe rimskog vjerozakona po~elo je na tim prostorima i
prije crkvenog raskola (“Velike {izme”) iz 1054. godine izme|u bizantskog pravoslavnog Istoka i rimokatoli~kog vatikanskog Zapada. U godinama poslije izvr{enog crkvenog raskola, Vatikan je mnogo organizovanije od carigradskog pravoslavnog centra vr{io i poja~avao misionarsku i
prozelitsku aktivnost na balkanskim pravoslavnim prostorima nastoje}i
s vremenom pro{iriti svoj rimokatoli~ki limes na prostore Rusije, Male Rusije (Ukrajine) i Bijele Rusije.
Pravoslavni i rimokatoli~ki Srbi
Veliki broj Srba na prostorima Gorskog kotara, Like, Korduna, Banije, Slavonije, Dalmacije, Bosne i Hercegovine, prije turskog osvajawa jugoistoka Evrope `ivio je kao autohotan narod.1) Austrija je naknadno, tokom
XV i XVI vijeka, stvorila Vojnu krajinu, kako bi pravoslavne i rimokatoli~ke Srbe, kao grani~are, ukqu~ila u svoj odbrambeni dr`avni sistem. Pored autohtonih zapadnih Srba, nove srpske mase su, pred turskim naletom,
izvr{ile doseqewe sa istoka, te se stavile u vojnu slu`bu austrijske care vine. Mleta~ka krajina, odnosno dalmatinsko zale|e, iskqu~ivo je bila naseqena Srbima (Vlasima, Uskocima Morlacima). Taj srpski dinarski krak
spu{tao se ka dana{woj Crnoj Gori i ju`nom Primorju (Boka Kotorska).
1) M. Sladovi} je pisao da za vreme kraqa Sigismunda (1387-1437) “nalazimo mnoge Srbe u
stranah krbavskih imenito uz Unu u sada{woj srbskoj (Srb) satniji od trome|e pa uz granicu bosansku, a i po Lici, pa~e i oko Sewa” ( Povjesti biskupija sewske i modru{ke ili
krbavske, trudom Manoila Sladovi}a, sve}enika i c. kr. profesora u Sewu, Trst 1856,
str. 435.). Za srpske porodice Novakovi} i Budisavqevi} utvr|eno je da su prije turskog
osvojewa Like `ivjele u gackoj dolini. Porodica Budisavqevi} je prije turskog osvajawa `ivjela u selu Mu{aluk, da bi se posle turskog nadirawa u Liku povukla u gacku kotlinu (Pleme Budisavqevi}a u Gorwoj krajini, od Leke, Novi Sad, {tamparija A. Pajevi}a, 1890).
25
Broj rimokatolika, kako svedo~i i jedan rimokatolik, baron Bartn{tajn,
“u to doba vrlo malen be{e”.2)
Srbi zapadnih dijelova Balkana, koji su uglavnom predstavqali stanovni{tvo tih predela, bili su pod vjerskim pritiskom rimokatoli~kih
misionara, koji su nastojali da ih prevedu u rimokatolicizam. U Vatikanu
su znali da treba izvr{iti duhovnu pripremu u ciqu uspe{ne “duhovne `etve isto~ne wive pravoslavne”. Srbi u Hrvatskoj, Slavoniji, Dalmaciji,
Vojnoj krajini, Vojvodini sa Barawom, Bosni, Hercegovini, pa i u samoj Srbiji, bili su, u razdobqu od XV do kraja XVIII veka, pod intenzivnim prozelitskim pritiskom rimokatoli~kih redovnika, koji su ih nastojali udaqiti od pravoslavqa i “privesti pravoj vjeri”. Rimokatoli~ka vjera “sta de se ve}ma {iriti po Ugarskoj i od starih ugarskih plemena malo ko krivu vjeru (pravoslavnu) zadr`a”.3)
O rimokatoli~kom prozelitizmu nad Srbima postoje brojna dostupna
dokumentovana svjedo~anstva, pa ~ak i ona vatikanske provenijencije.4) U
XVI i XVII vijeku u djelima rimokatoli~kih redovnika i klerika u iskqu~ivoj su upotrebi nazivi slavenski, ilirski, odnosno srpski ({izmati~ki). Narodnosni pojam hrvatstva u tom vremenu uop}e ne postoji. Tada{we
teritorijalno podru~je Hrvatske, koje je bilo obi~an geografski pojam,
malo je i bezna~ajno da bi se hrvatskim imenom pokrilo cijelo podru~je
“Ilirika” i “ilirskog” (slavenskog) srpskog naroda.
Ve} od po~etka XV veka mleta~ka vlada je nastojala da zatre pravoslavqe na prostorima Dalmacije. U “Spisima” Nikodima Mila{a navode se
brojni primjeri (po~ev{i od 1412) zabrane pravoslavnih obreda pod pretwom kazne, ru{ewa i oduzimawa pravoslavnih bogomoqa, protjerivawa
pravoslavnog sve}enstva, obra}ewa pravoslavnih u rimokatolicizam.
Istina, navo|eni su slu~ajevi kada je mleta~ka vlada dozvoqavala “Grcima
(Srbima) nastawenim u Mlecima” da mogu ozidati crkvu u ~ast sv. velikomu~enika \or|a. Pomiwu se slu~ajevi iz 1479, 1511, 1514. godine. Me|utim,
ve} od maja 1534. stupa na snagu naredba mleta~ke vlade da “gr~ki” sve}eni ci mogu vr{iti slu`bu samo po prethodnom odobrewu latinskog biskupa.
Pravoslavni episkopi i sve}enici morali su u crkvama ~itati zakqu~ke
Tridentskog koncila. Srbi pravoslavni iz [ibenika su naro~ito bili u
2) J. H. baron Barten{tajn, O rasejanom ilirskom rascijanskom narodu (1761), priredio
Slavko Gavrilovi}, Beograd-Vaqevo, 1995, 54.
3) Isto, 54.
4) Objavqen je odre|eni broj dokumenata Tajnog vatikanskog arhiva (fond Visitationes ad li mina Kongregacije koncila) i Kongregacije za propagandu vere (Acta S. C. de propaganda fi de), gra|e iz austrijskih, mleta~kih i jugoslovenskih arhiva. Gra|u su objavili: A. Thei ner, Vetera monumenta Slavorum Meridionalium, II, Zagrabiae, 1875; J. [imrak, De relationi bus Slavorum Meridionalium cum Sancta Romana Sede Apostolica saeculis XVII et XVIII, I,
Zagreb, 1926; A. Pandurovi}, Zbirka istorijskih dokumenata iz pro{losti barawskih
Srba XVII i XVIII veka, Spomenik SAN, LXXXIV, Beograd, 1936; N. Mila{, Spisi o
istoriji Pravoslavne crkve u dalmatinsko-istrijskom vladi~anstvu od XV do XIX vije ka, I, Zadar, 1899; Kako se postupalo sa srpskim molbama na dvoru }esara avstrijskog posledwe godine `ivota patrijarha Arsenija III ^arnojevi}a, Novi Sad, I, 1906; M. Ja~ov,
Spisi tajnog vatikanskog arhiva XVI-XVIII veka, Beograd, 1983, itd.
26
vjerskom pogledu uznemiravani 1582. godine, pa ih je ~ak i {ibenski knez
morao da uzme u za{titu.5)
U pismu barskom nadbiskupu Tomi, od 1. decembra 1600, papa Kliment
VIII isticao je, kao prioritetan zadatak u barskoj nadbiskupiji, prozelitski rad na uniji me|u pravoslavnim Srbima. Papa Urban VIII (1623-1644)
obnovio je Ilirski kolegij, koji je ranije osnovao Grgur XIII (1572-1585).6)
Iskqu~ivi zadatak ilirskih kolegija bio je da {koluju kadar za misionarske zadatke na Balkanu, sa ciqem pro{irewa rimokatoli~ke crkvene jurisdikcije nad srpskim pravoslavnim zemqama. Godine 1629. kotorski biskup Vi}entije Bu}a hvalio je aktivnost fra Serafina na poqu unija}ewa
srpskog `ivqa.7) U izvje{taju od 12. juna 1637, Vi}entije Bu}a javqa da je
oko 7.000 pravoslavnih Pa{trovi}a prevedeno u rimokatoli~ku veru. U
tom izvje{taju se pomiwe da u Qu{tici, Krtolama i Qe{evi}ima `ivi
oko 2.000 pravoslavnih Srba. Biskup o~ekuje da }e i wih uskoro prevesti u
rimokatoli~ku vjeru.8) U pismu Ludoviku Ludovisiju, kardinalu Kongregacije za propagandu vjere, Karlo Karafa, biskup iz Anversa i papski nuncij
kod austrijskog cara Ferdinanda II, 16. aprila 1627, pi{e {ta bi sve trebalo uraditi da bi se za Rim vezali pravoslavni Srbi u Hrvatskoj i Slavoniji.9) Kardinal Bernardin Spada referisao je na sjednici Kongregacije
za propagandu vjere, 1636. godine, da je srpski narod Pa{trovi}a spreman
da pre|e na uniju pod uslovom da zadr`i pravoslavne crkvene obrede. Kongregacija je takve zahtjeve prihvatila. U odluci Kongregacije istaknuta je
i uloga predstavnika Venecije, providura kotorskog, koji je {irio imperijalnu mleta~ko-vatikansku vlast u srpskim krajevima.10)
Potrebno je ista}i da su rimokatoli~ki misionari u svom prozelitskom radu redovno isticali da je su{tina razlike izme|u rimokatolicizma i pravoslavqa samo u razli~itim obredima (ritualima), a ne u dogmatima odnosno u bitnim duhovnim sadr`ajima i do`ivqajima (osje}ajima)
hri{}anske vjere. Radi toga, rimokatoli~ki misionari su “velikodu{no”
dozvoqavali preobra}enim unionistima zadr`avawe pravoslavnih obreda, a nikako svetih dogmata sedam vaseqenskih sabora i kr{}anskih (pravoslavnih) osje}aja duhovnosti.
Misionar Fran~esko Leonardis uputio je 1641. godine Kongregaciji
za propagandu vjere izvje{taj o tome kako bi trebalo sprovoditi unija}e we Srba u Zeti, Boki Kotorskoj i na podru~ju dana{we Albanije: “Da bi smo se mogli nadati sigurnom plodu me|u Srbima, ve} sam ranije u svojim
pismima Svetoj kongregaciji predlo`io tri na~ina zbog kojih mi je nare |eno da se javim ovom dvoru. Prvi na~in je u tome da se izvr{e ispravke u
5) N. Mila{, Spisi o istoriji Pravoslavne crkve u dalmatinsko-istrijskom vladi~anstvu,
kw. I, Zadar, 1899.
6) A. Theiner, Vetera monumenta Slavorum Meridionalium, Zagrabiae, 1875.
7) M. Ja~ov, Spisi tajnog vatikanskog arhiva.., 48.
8) S. Congr. Concilio – Relat, Visitationes ad limina, vol. 208. (cit. prema: M. Ja~ov, Spisi.., 5253.)
9) J. [imrak, De relationibus Slavorum.., 50-51.
10) Acta S. C. de propaganda fide, vol. 12, fol. 94.
27
nekim kwigama, prvenstveno u molitveniku i u liturgiji, jer sadr`e o~igledne jeresi. Neophodnost ovog sredstva sama po sebi je jasna jer se odnosi na ~istotu glavnih sakramenata i na temeqe na{e vjere, bez kojih je nemogu}e nadati se dobrome. Drugi na~in je taj da se predvide neka mjesta u
ovim kolegijima za srpsku decu. Korisnost ovog sredstva proizlazi iz po{tovawa koje se svetoj crkvi uvijek ukazivalo... Tre}i na~in je uvo|ewe
reformiranih otaca sv. Frawe koji }e, odvojeni od svjetovnih interesa,
izvanredno koristiti u vinogradu Gospodwem”.11) Barski nadbiskup i
primas srpski, Andrija Zmajevi}, izve{tavao je, 27. februara 1684, da u
Crnoj Gori, Ku~ima, Hotima, Kastratima, Gorwoj i Dowoj Zeti ima
“10.000 du{a srpskog obreda, me|u kojima su i neki latinskog obreda, i
2.000 Turaka”.12)
U pismu zadarskog nadbiskupa Teodosija, koje je uputio prefektu
Kongregacije za propagandu vjere 16. novembra 1661, tra`i se preduzimawe rigoroznih mjera protiv “{izmati~kih Morlaka” (Srba iz Dalmacije) kako bi se oni preveli na uniju.13) Dakle, u pravoslavnim krajevima
Balkana Vatikan je uporno sprovodio prozelitsku misiju nad pravoslavnim “{izmaticima”. Me|utim, u obrnutim slu~ajevima kada je trebalo postaviti pravoslavnog episkopa u Veneciji, u srcu rimokatolicizma, Sveta Stolica je odlu~no ustajala protiv takve namjere. O takvom slu~aju papa Ino}entije pisao je mleta~kom du`du 28. maja 1678. slijede}e: “Qubqenim sinovima, plemstvu, du`du i Republici Mleta~koj! Protiv Grka koji `ive u Veneciji a koji smi{qaju da postave kod sebe {izmati~kog episkopa da vr{i u crkvi sv. \or|a episkopsku du`nost. Pontifeks zbog toga nagovara plemenitog du`da Republike da opozove bogohulno izabranog
slu`benika svjetovwaka, ~ija vlast ni{ta ne mo`e da vredi u duhovnim
poslovima”.14)
Ne treba zaboraviti ~iwenicu da je mleta~ka vlada u odre|enim razdobqima svojim naredbama propisivala slobodu pravoslavne vjeroispovesti. Takva sloboda propisana je 11. maja 1641. godine. Dalmatinski providur Danijel Dolfin svojom naredbom od 7. juna 1695. jam~io je slobodu vjeroispovedawa pravoslavnim [iben~anima. Naredbe mleta~kih vlasti iz
1641. i 1695. godine ponovo je potvr|ivao dalmatinski providur A. Mo}enigo 30. maja 1702. i 12. septembra 1703. godine. Mleta~ka vlada je 14. jula
1718. potvrdila za svu Dalmaciju pre|a{we odluke o slobodi pravoslavne
vjeroispovesti i u tom smislu uputila naredbu dalmatinskom providuru.15)
Biskup Nina javqa, 5. oktobra 1680, da u Ninu ima 50 koliba i 15 kamenih ku}a u kojima `ivi 200 Morlaka. Daqe izvje{tava da u mnogim mjestima ninske biskupije `ive pravoslavni Srbi. Biskup izra`ava `equ
Vjesnik Kraqevskog hrvatsko-slavonsko-dalmatinskog arhiva, XII, Zagreb, 1910, 82-94.
M. Ja~ov, Spisi.., 86-90.
Ex tabulario S. C. de propaganda fide – Lettere antiche, vol. 307, fol. 113.
N. Mila{, Spisi o istoriji Pravoslavne crkve u dalmatinsko-istrijskom vladi~anstvu od XV do XIX vijeka, I, Zadar, 1899, 61.
15) Isto, 76-77.
11)
12)
13)
14)
28
da Rim po{aqe misionare da rade na wihovom unija}ewu. Naro~ito is ti~e da u selu Budinu “stanuje najgori {izmati~ki narod”.16) U izvje{taju iz aprila 1693, biskup Nina \or|e Par~i} navodi da na teritoriji ninske biskupije `ivi 5.486 rimokatoli~kih i 7.363 pravoslavnih
Srba. Rimokatolicima slu`i 21 sve}enik dok pravoslavci imaju svega
15 sve}enika. Biskup Par~i} je aktivno radio na unija}ewu pravoslav nih Srba obu~avaju}i ih u vjeri i “istinitom katoli~kom u~ewu”. Zahvaquju}i biskupovoj revnosti “stanovnici sela Poli~nik” odrekli su se
“{izmati~kih gre{aka”, tj. pravoslavne vjere i primili “katoli~ku
rimsku vjeru”.17)
Od vremena Velikog be~kog rata, koji je vo|en izme|u Turske i
Austrije (1683-1699), odnosno od pripojewa Like, Korduna, Banije, Slavonije, Srema i Ba~ke katoli~koj austrijskoj carevini, nastupa faza izuzetno poja~ane rimokatoli~ke misionarske aktivnosti na podru~jima
naseqenim pravoslavnim Srbima. Od tih vremena, odnosno od kardinala
Koloni}a, koji je prekr{tavao Srbe dana{we Barawe i Slavonije, i popa Mesi}a koji je bio zadu`en za pravoslavno-muslimansko stanovni{tvo Like18) i {ire Krajine, misionari, prvenstveno frawevci i Jezuiti, od srpskih “{izmatika” stvaraju rimokatoli~ke prekr{tenike
(konvertite) koji vremenom postaju Hrvati.
U odvra}awu Srba od pravoslavne i prevo|ewu u rimokatoli~ku vjeru naro~ito se isticao arhi|akon, biskupski vikar i papin apostolski
delegat, pop Marko Mesi}19). Odmah po oslobo|ewu Like i Krbave od
Turaka on je preveo dobar broj srpskih muhamedanskih i pravoslavnih
porodica na rimokatoli~ku vjeru. Mesi} je na rimokatolicizam preveo
najvi{e porodica u selima koja su Srbi osnivali s jedne i druge strane
Velebita (Lukovo [ugarje, Tribaw [ibuqina20) Cesarica, Jablanac,
16) S. Congr. Concilio-Relat, Visitationes ad limina – Nonen, vol. 587. (cit. prema: M. Ja~ov, Spisi.., 84.
17) Isto, 160-161, 164.
18) U izvje{taju iz 1761. baron J. H. Barten{tajn navodi da su stanovnici Like i Krbave
“sve sami neunijati Grci” (Srbi pravoslavni) koji su “jako umno`ili gorwe-karlova~ ko generalstvo” (J. H. baron Barten{tajn, n. d, 33).
19) Pop Marko Mesi} ro|en je 1640. u Briwu, u porodici kraji{kog oficira, a umro u Karlobagu 2. II 1713. Godine 1678. izabran je za arhi|akona i kanonika u Sewu, ali je i daqe
ostao `upnik u Briwu. Iako sve}enik, ~esto je odlazio na ~etovawa u tursku teritoriju. Naro~ito je nastojao da muslimansko stanovni{tvo, posebno u Peru{i}u, zadr`i na
austrijskoj teritoriji, prevode}i ga u rimokatolicizam. Slu`beno se nazivao “misio nar Like i Krbave, `upnik briwski i kapelan vojske generalata karlova~kog”. Godine
1692. papa ga je imenovao “apostolskim delegatom” za Liku (J. [idak, Marko Mesi}, Enciklopedija Jugoslavije, tom 6, Zagreb, 1965, 77).
20) Vaso Banovi} isti~e Srbe Tribwa (kod Starigrada na moru u podno`ju Velebita) kao
izuzetak u pogledu prevo|ewa u rimokatolicizam, jer su i u XX vijeku ostali Srbi pra voslavni, {tokavsko-ikavskog govora (V. Banovi}, Gacka dolina s okolnim poqima, Zagreb, 1932, 82). Pravoslavni Srbi iz Tribwa [ibuqine masovno su likvidirani 1941. u
usta{kom logoru na Pagu (brojni ~lanovi porodica Poqak), dok su preostali 1991. godine ili pobijeni ili raseqeni.
29
O{tarije, Bru{ane, Pazari{te, Trnovac itd).21) Na tom podru~ju poka toli~eno je najvi{e Srba zbog jakog uticaja ba{kih (karloba{kih) kapucina. Od pokatoli~enih srpskih porodica Vaso Banovi} pomiwe Do{ene, Uzelce22), Pejnovi}e, Ani}e, Babi}e, Biondi}e, Vukeli}e itd.
Potomci pokr{tenih muhamedanskih porodica su Ami}i, Be{irevi}i,
Durbe{i}i, He}imovi}i, Murgi}i. Poslije oslobo|ewa Like od Turaka, u Gacku dolinu su se naselile slovena~ke i wema~ke porodice iz
[tajerske, Krawske i Koru{ke. Potomci slovena~kih doseqenika su:
Adamek, @agar, @agrovi}, @afran, Kvaternik, Premu`, Ro`man, Fajdeti}, ^astek, [lipogar i “veliko pleme Kraw~evi}a”. Nema~kog porekla su porodice Kajfe{, Knol, Majer, Frelih i ^op.23)
Po{to je na predlog sewskog biskupa Brajkovi}a postavqen 22. septembra 1702. za glavnog vojnog komandanta nad cijelom Likom i Krbavom, i
naimenovan biskupskim namjesnikom za obe crkve, Mesi} je preduzimao sve
mogu}e mjere kako bi Srbe preveo u Rimsku crkvu milom ili silom. Po slobodnoj voqi djelio je parohije, smjewivao rimokatoli~ke ali i pravoslavne sve}enike po parohijama. Boqu zemqu oduzimao je pravoslavnim i davao
pokatoli~enim Srbima. Uz to je pravoslavne Srbe natjerivao da od svoje
zemqe pla}aju desetinu rimokatoli~kim sve}enicima. U ciqu {to uspe{nijeg unija}ewa i rimokatoli~ewa srpskog naroda, svjetovne i duhovne
vlasti austrijske carevine nisu dozvoqavale da se za Liku osnuje pravoslavni episkopat, bez obzira {to je patrijarh Arsenije ^arnojevi} dobio
1690/91. privilegije za pravoslavnu crkvu na teritoriji austrijske monarhije. Vlasti su radile na tome da crkvenu upravu nad svim Srbima u Lici i
Krbavi vr{i mar~anski unijatski vladika. Takvo stawe je potrajalo sve do
1707. godine kada je pravoslavni mitropolit Atanasije Qubojevi} dobio
carsku potvrdu za vladiku u Lici i Krbavi.24) Me|utim, i za vreme vladike Qubojevi}a, koji je bio episkop nad svim Srbima Like, Krbave i Gacke
21) U pismu biskupa Martina Brajkovi}a papi Klementu 1700. godine pi{e izme|u ostalog,
slijede}e: “Gr~ko-nesjediwenih (Srba pravoslavnih – N. @.) ima u srezu Krasna, Sv. Jurja, Krmpota, Jablanca (s morske strane Velebita – N. @.), ali nemaju svog duhovnika” (M.
Sladovi}, Povjesti biskupijah sewske i modru{ke, Trst 1958, 49). Treba posebno ista }i da u pomenutim podvelebitskim mjestima i selima u XX vijeku nije vi{e bilo Srba
pravoslavnih, jer su se pretopili u Hrvate rimokatolike.
22) V. Banovi}, citiraju}i Franca Frasa, pomiwe da su Uzelci bili jedno od najbrojnijih
li~kih srpskih plemena: “Prvi put pomiwe se Novak Uzelac me|u onim usta{ama (termin vezan za srpske ustanike – N. @.) iz sjeverne Dalmacije protiv turske vlasti... Ustanak je taj bio 1683. godine. Podgorje bje{e o~i{}eno od Turaka, a neke usta{ke porodice naseli{e se i s ove strane Velebita. Taj se Nikola (Novak) sigurno naselio u Smiqanu primiv{i katoli~ku vjeru on ili wegovi potomci. Od wega poti~e nekoliko katoli~kih porodica Uzelaca, a ima ih jo{ pone{to te vere u Podgorju” (V. Banovi}, n. d,
112). J. Erdeqanovi} u kwizi “O poreklu Buwevaca” Uzelce Srbe-katolike pomiwe kao
Buwevce.
23) R. Gruji}, Iz plemenskog rje~nika Li~ko-krbavske `upanije krajem 1915. godine, izdawe
JAZU, kw. XXI, Zagreb, 1917, str. 278; F. Fras, Topografie der Karlstadter Militargrenze,
Agram 1835, 135, 137, 160.
24) Vaso Banovi}, Gacka dolina s okolnim poqima, Zagreb 1932, 118-119.
30
do smrti 1712. godine, vr{ena su i daqe verska nasiqa nad srpskim narodom
zbog prevo|ewa na uniju i rimokatolicizam.
Slovenac Janez Vajnkard Valvazor izdao je 1687. godine kwigu “Slava
Vojvodine Krawske” u kojoj opisuje `ivot i obi~aje brojnih pravoslavnih
Srba i Srba unijata (Vlaha, Uskoka) na teritoriji Vojvodine Krawske i
pograni~nih krajina u drugoj polovini XVII vijeka. U kwizi 7, poglavqu
17, Valvazor pi{u}i o vjeroispovjesti Vlaha (Uskoka), odnosno Srba, isti~e da oni sebe nazivaju “staraverzi” (izvorno vjeruju}i koji po svojoj du{i
imaju pravo vjerovawe), dok ih je rimokatoli~ka crkva ozna~avala kao {izmatike, ili kao izdvojenike-prostake po{to su papi osporavali nadle`nost vlasti u crkvi i nisu ga u svojoj crkvi priznavali za glavnog. Do nesklada pravoslavnih Srba sa rimokatolicima dolazilo je zbog toga {to
rimokatolici nisu vjerovali da Sveti Duh proizlazi samo od Oca, nego i
od Oca i Sina. Vlasi (Srbi) krstili su se u ime sve tri pojave. Valvazor je
isticao da oni (Vlasi) ispovjedaju u osnovi gr~ku vjeru, i povrh toga, u artikulaciji vjere odlikuju se i drugim ali mawim razlikama u odnosu na rimokatolike, koje su po wemu nebitne. Valvazor je daqe pisao o crkvenoj hijerarhiji, o ure|ewu crkve i ceremonijama. Po Valvazoru granica Krajine
je Gomirje, odakle po~iwe Krabatija (geografska Hrvatska).25)
U {estoj kwizi (“Monografiji dr`ave Krawske i pograni~nih dr`ava”) govori se, pored ostalog, i o obi~ajima, navikama, prebivali{tima i
jeziku Uskoka i Vlaha u Krawskoj u vrijeme grofa Valvazora. Ovi Uskoci
ili Vlasi, koji su do{li u Krawsku u prvoj polovini XVI vijeka, imali su
kod Pribre`ja i Vinice i u okolini “velika sela”, a u brdima kod @umberka ve}inom pojedina~ne ku}e: “U ku}ama su `ivjele velike porodice po
zadru`nom sistemu. Vlasi ili Uskoci govorili su istim jezikom kao i
Morlaci uz more, koje su tako|e zvali Vlasima. Danas bi rekli da su svi
oni bili Srbi i govorili srpskim jezikom. Nakon {to su Sloveni (Srbi)
preuzeli Iliriju i podredili pokornosti na tom prostoru `ivu}e Rimqane, potisnuli su ~uveno ime Rimqana i po~elo je ime Vlah ozna~avati slu`buju}e qude i Slovene. Nadaqe je ovo ime s vremenom poprimilo zna~ewe najlo{ijih i najbednijih qudi me|u samim Slavenima (Srbima), kao
{to su pastiri, zemqodelci i sli~ni.” Valvazor je ime Morlaka (Mavro vlaha) poistovjetio sa vla{kim nazivom za Srbe. Morlaci su, po Valvazoru, `ivjeli izme|u Liburnije i nekoliko kanala i obala i otoka Jadranskog mora i grani~ili se, s jedne strane sa Dalmacijom i sa druge sa gradom
Sewom. To su, dakle, Vlasi koji su `ivjeli uz more.26)
Valvazor daqe opisuje “naj~uvenijeg vo|u slovena~kih {tajerskih i
krawskih pobuwenih kmetova” (u hrvatskim falsifikatorskim redakcijama to je veliki “hrvatski” vo|a Matija Gubec), kojeg su u februaru 1573. wegovi kmetovi progasili za cara a potom poslije ugu{ewa kmetovske pobune
25) J. V. Valvazor, “Slava Vojvodine Krawske” – Srbi na teritoriji Vojvodine Krawske i
pograni~nih krajina u drugoj polovini XVII vijeka, zbirka prevoda sa slovena~kog i nema~kog jezika izdawa iz 1687, Igalo, 2004.
26) Isto.
31
vojnici vezanog priveli u Zagreb gdje je okruwen usijanom `eqeznom krunom. Valvazor je Nikolu Zriwskog predstavqao kao “ma|arskog Samsona”.
Krajine su se dijelile na Slavonsku, Bansku, Hrvatsku i Morsku krajinu:
“Slavonska po~iwe od Ma|arske i dopire do Banske krajine. Vara`din je
izgleda u Krawskoj (dana{woj Sloveniji – N. @).27)
U “Spomeniku SAN”, br. LXXXIV, Beograd 1936, iz “zvani~ne latinske isprave” naveden je prelaz Srba nastawenih na teritoriji izme|u Drave i Dunava na uniju 1690. godine. Prelaz na uniju izvr{io je carski i kraqevski komesar Tulije Miqio, “slobodni baron od Prumberga”, prema
ovla{tewu “preslavnog i nepobjedivog rimskog cara Leopolda I”. On je bio
savjetnik Visokog dvorskog vije}a i “izaslani komesar” za oblasti dowe
Ugarske i Slavonije. T. Miqio je prethodne 1689. godine predao sve “{izmatike” “~asnim ocima misionarima”, isusovcima iz Pe~uja, da ih pou~avaju u katoli~koj vjeri. Isusovci su zadatak svoje “apostolske du`nosti”
vaqano ispuwavali uvode}i pravoslavce “u poznavawe jedne iste vje~ne
istine katoli~ke i apostolske pod jednim vidqivim i istim vrhovnim i
sveop{tim rimskim pontifeksom (papom – N. @.) – glavom svih vjernih na
svijetu”. “[izmatici” su pred jezuitima obe}ali papi da }e mu se u svemu
najsmernije pot~iwavati.
Poslije svih pripremnih radwi za prelaz na uniju tokom 1689. godine,
18. januara 1690. slavonski i barawski Srbi pravoslavni polo`ili su zakletvu odanosti novoj vjeri: “Najzad na dan 18. januara 1690, po{to je u cr kvi Dru`be Isusove obavqen javni i sve~ani ~in u prisustvu velikog broja pripadnika sve{teni~kog stale`a i svetovnih dostojanstvenika, i uz
u~e{}e naroda (dok je pred oltarom slu`io presvetli i pre~asni gospodin
Francisko Jani, biskup i vrhovni knez Srema, prepo{t kormenski i opat
petrovaradinski, kao i savjetnik svetog carskog i kraqevskog veli~anstva), jasnim glasom izgovori{e da ~vrsto i neopozivo veruju i pridr`avaju se svega {to veruje i sveta majka – Rimska crkva (zadr`av{i ipak stari
obred gr~ke crkve) i zakletvom potvrdi{e da }e Rimskom Pontifeksu, kao
Hristovom namesniku i nasledniku sv. Petra, sve du`no po{tovawe, pot~iwavawe i poslu{nost stalno i nepovredivo iskazivati”. Zakletva o pre lazu na uniju automatski se, preko op{tinskih izaslanika, pro{irivala i
na sve pojedine “veoma mnogobrojne crkvene i svetovne {izmatike” koji su
`ivjeli izme|u Dunava i Drave. Time su svi Srbi-pravoslavci sa tog pod ru~ja morali biti sjediweni sa Rimskom crkvom.
Pravoslavni Srbi, koji su pre{li na uniju, morali su se pridr`avati
sqede}a ~etiri “sveta na~ela”: “Prvo, da bar tri puta svake godine wihov
neki sve{tenik u na{oj i na{ u wihovoj, prema gr~kom, odnosno latinskom
obredu, odr`i slu`bu; drugo, da oce Isusovce, kada budu hteli da u wihovim
(unijatskim) crkvama dr`e propovedi ili predaju katehizis, uvek qubazno
primaju; tre}e, da svoje sinove, posebno one koji treba da postanu sve{tenici, {aqu u {kole otaca Isusovaca; ~etvrto, da se bar u onim mestima gde
27) Isto.
32
`ive izme{ani sa sinovima latinske crkve, u dane kad latinska crkva slavi svoje sve~anosti, i oni javno uzdr`avaju od svakog spoqa{weg rada”. Na
kraju sve~anosti prelaza na uniju izra`ena je zahvalnost zbog u~iwene milosti sve~anim pjevawem ambrozijanske himne Bogu. Zbog ve}e vjerodostojnosti prozelitskog ~ina, starje{ine sve}enika i kalu|era potpisima su
potvr|ivali svoju odluku 28)
Unija je predstavqala vrlo efikasan oblik prevo|ewa pravoslavnih u
rimokatolicizam. Svaki pripadnik nove unijatske (grkokatoli~ke) vjeroispovesti morao je polo`iti zakletvu, tzv. “srpsku formulu”, za ispovjedawe vjere prilikom prelaska na uniju: “Ja N. N. po nadahnu}u Duha Svetog,
budu}i s jedne strane vidio koliko je od pravde i istine cerkva i vira isto~na, iliti Ger~ka, u kojoj sam se rodio zarad svojih starijih poglavara
oholosti otpala; s druge strane pako vide}i i poznaju}i da je vira Rimska
i katoli~anska prava i istinita, i da je Cerkva rimska ona jedna jedina, katoli~anska i apo{tolska, izvan koje nejma spasewa; Ovi isti dan brez svake sile, nagovora i mita, po mojoj samoj voqi iz ozgor imenovane vire, zakona i cerkve Ristianske iliti Ger~ke, prilazim u viru pravoslavnu Ker{}ansku Rimsku Katoli~ansku; i zato iz serca moga i svega poznawa Du{e
moje, odme}em se pervi put svake nevirnosti i nepravde koja se nalazi u toj
cerkvi Isto~no-Ger~koj, a navlastito (pogotovo – N. @.) {to oni osobito
protivno u~e tj: rekob da nije Rimski Papa sam i jedan vi|enia na ovom svitu Svete Cerkve glava; rekob da Duh Sveti samo izilazi od Oca; rekob da
nejma na drugom svitu ^istila iliti Purgatorija, gdi du{e, koje brez
smertnog griha polaze, ili pravdi bo`joj jo{ nisu za dosta u~inile; na svitu ovome ~iste se i koja su ostala; pak virujem i temeqitije ispovidam ono
u ~emu Ger~ki i Latinski, tj. Isto~ne i Zapadne crkve oci na skup{tini
ili saboru Florentinskomu ujedini{e se i slo`i{e, i {to u~i i ispovida Sveta Mati Cerkva Rimska Katoli~anska, a osobito i navlastito i o~ito da jest jedan Bog koji je stvorio (jedna re~ ne~itka) da je Rimska Crkva
jedna jedina Katoli~anska i Apo{tolska, izvan koje nejma spasewa, i da je
ove Cerkve Poglavar i vi|ena za Isu Kerstovom glava S. Rimski papa, a ne
tko drugi; da Duh Sveti tre}a u Trojstvu Persona, izilazi koliko od oca
toliko i od sina; da ima na svitu drugomu Purgatorio ^istilo, iliti misto gdi oni, koji su brez smertnoga u malom grihu, a neu~iniv{i zadosta
pravici Bo`joj posli opro{tenoga velikoga griha umerli, moraju ostajati, i zadosta u~initi, dokle prid lice Bo`je ne po|u; pak i sva ostala, ko ja se u ovoj viri naode... U ovoj viri (rimokatoli~koj – N. @.) `elim `ivi ti i ostati i prije }u voliti i volim i svaki put umerti i svako drugo zlo
podneti nego se od we odlu~iti, odgovoriti i u najmawemu odku~iti. Tako
mene Bog pomozi i Bla`ena Divica Marija i svi sveti i svetice Bo`je i
ovo Sveto Evan|eqe”.29)
28) Spomenik SAN, LXXXIV, Beograd 1936, 59.
29) Isto. Na pole|ini originalnog dokumenta pisalo je : “Professio Fidei pro conversis Schi smaticis”.
33
Kardinal i nadbiskup ostrogonski, grof Koloni}, u ime cara Josipa I
i Sv. Stolice vr{io je nadzor nad sprovo|ewem prozelitizma na teritoriji Slavonije, Barawe i dana{we Vojvodine. Poslije zakqu~ewa Karlova~kog mira, 1699. godine, Austrija je po~ela sre|ivati prilike u novoosvojenim predjelima Slavonije, Srema i Ugarske. Taj zadatak je povjeren
novouspostavqenoj Dvorskoj komisiji za ure|ewe imovinskih odnosa, koja
je osnovana 29. jula 1688, a na ~elu joj se nalazio primas Ugarske Koloni}.
Dvorska komisija je trebala rje{avati i pitawa koja su se ticala srpskog
naroda u Habsbur{koj monarhiji i wegovih privilegija dobijenih od cara
Leopolda I. Naime, Leopold I je 1699. godine izdao za{titno pismo za Srbe
u Sremskoj `upaniji, a 21. jula za cjelokupan srpski narod u monarhiji. S
druge strane, kardinal Koloni} je poslije zakqu~ewa Karlova~kog mira
pokazao da borba za unija}ewe Srba ne}e prestati uprkos dobijenim privilegijama. Koloni} je u jednom pismu `estoko napao patrijarha Arsenija III
koji je zabranio pounija}enim Grcima i Rusima u Budimu i Pe{ti da se mole za rimskog papu. On je o{tro opomenuo patrijarha da to vi{e ne ~ini,
da se ne mje{a vi{e u wegovu nadle`nost, ve} da popravqa svoje “|avoqske
pristalice”. Patrijarha je nazvao uznemiriteqem i otima~em tu|eg dobra
i optu`io ga da radi protiv Boga i austrijskog cara. Za austrijske vlasti
i katoli~ku hijerarhiju Srbi “do{qaci” su neprijateqi rimokatoli~ke
vjeroispovesti: “Taj {izmati~ki narod ima za svog poglavara, kao nekog
kraqa, svog Patrijarha koga mi nazivamo srpskim episkopom, a wegovi ga
nazivaju Patrijarhom”.30)
Po mi{qewu istori~ara Rajka Veselinovi}a, rimokatoli~ka reakcija i prozelitska propaganda uzeli su veliki zamah u razdobqu izme|u 1699.
i 1703. godine. Polaze}i od na~ela “cuius regio – illius religio”, kardinal Koloni} je smatrao da je razlika u vjeri u davno pro{lim vremenima pri~inila velike {tete Ugarskoj, pa stoga treba nastojati, ali bez velike galame i vre|awa, da se taj ilirski ili ra{ki narod pomalo sjedini s Rimskom
crkvom.31) Baron Barten{tajn je ostavio svedo~anstvo da su se Ugri i Rajci (Srbi) “lepo slagali” pre ra{irewa “krive vere”.32)
Leopold I je, posle svr{etka Velikog be~kog rata 1699. godine, zaboravio na srpske ratne usluge, pa je izmjenio svoja gledi{ta u odnosu na prava
i povlastice koje je ranije dao. Tako je uredbom od 3. avgusta 1700. odredio
da se ne mo`e trpjeti nikakva jeres u Pe~uju i da se {izmatici moraju za
odre|eno vreme sjediniti s Rimokatoli~kom crkvom. U protivnom, imali
su se protjerati iz grada i gradskog predgra|a. Uredba nije sprovedena, ali
je car naredio 9. aprila 1703. da se “{izmatici” moraju istrebiti iz Pe~uja i da jedino Srbi-katolici mogu ostati pe~ujski gra|ani.
Patrijarh Arsenije III se odlu~no suprotstavio novom valu unija}ewa, te
je organizovao, u decembru 1700, tri narodna zbora u manastiru Orahovica,
30) Istorija srpskog naroda, tom IV/1, Beograd, 1986, 39-40.
31) Isto.
32) J. H. baron Barten{tajn, O rasejanom ilirsko rascijanskom narodu (1761), priredio
Slavko Gavrilovi}, Beograd – Vaqevo 1995, 40.
34
duhovnom sredi{tu pravoslavnih Srba slavonske Podravine i Barawe. Na
tim zborovima odlu~eno je da se Srbi ne pokoravaju unijatskom episkopu
Petroniju Qubibrati}u, koga je car krajem marta 1694. potvrdio za unijatskog episkopa u Sremu posle smrti Longina Raji}a.33)
Car Leopold je zadao nov udarac srpskim privilegijama 8. januara 1701,
kada je donio odluku da se patrijarhova nadle`nost ograni~i na Sent Andreju. Zabraweno mu je bilo vr{ewe kanonskih vizitacija i prikupqawe
prihoda, te nare|eno da svi Srbi moraju potpasti pod jurisdikciju rimokatoli~ke hijerarhije. Po~etkom decembra 1703, kardinal Koloni} je pisao
papi Klimentu XI kako radi na tome da pridobije srpskog patrijarha da
primi uniju zajedno sa vi{e od 60.000 Srba koji su pre{li u Ugarsku.34) Veliki pritisak koji su austrijske dikasterije i prozelitska propaganda vr{ili na srpski narod, po~eo je naglo popu{tati od trenutka kad je u Ugarskoj izbio ustanak pod vodstvom Frawe II Rakocija. Austrija je namjeravala da iskoristi Srbe protiv ustanika, pa je stoga morala promjeniti svoje
dotada{we neprijateqsko dr`awe prema patrijarhu Arseniju III, srpskom
narodu i wegovim privilegijama. Posle jewavawa Rakocijevog ustanka prozelitska aktivnost protiv Srba nastavqena je novim intenzitetom.
Kardinal Koloni} je dao, u martu 1706, informaciju caru Josipu I u vezi predstavke srpskog patrijarha Arsenija III. U stvari, radilo se o zahtevima koje je Arsenije III u ime srpskog naroda uputio caru Josipu I. Naro~ito je zna~ajna tre}a ta~ka patrijarhovih zahteva: “...Da svaki sve{tenik
na{eg sve{tenstva, ili episkop, pa ~ak i arhiepiskop, koji bi se na {tetu
svoje crkve i sve{tenstva Rimskoj crkvi prisajedinio, da odmah takav i wemu sli~an bude li{en svojih prihoda i beriva pa ~ak i privilegija dobijenih od nas”. Koloni} je pred carem `estoko kritikovao ove zahtjeve srpskog patrijarha, nastoje}i pri tom da ih car u potpunosti odbaci: “Ova dopunska ta~ka je bezobzirna, nepromi{qena i drska i sasvim neopravdana,
uperena zapravo protiv na{e Svete Rimske crkve...”.
Unija}ewe Srba u Vara`dinskom generalatu i Banskoj Krajini (Baniji) ponovo se rasplamsalo posle ugu{ewa Rakocijevog ustanka 1711. godine,
i to od trenutka kad je na mar~ansku episkopsku stolicu doveden episkop
Rafailo Markovi} “koji je preko 15 godina progonio pravoslavno sve}en stvo, kalu|ere i narod, kr{e}i sve moralne norme, vr{e}i op{tu sablazan,
pqa~kaju}i vernike, globe}i ih i demorali{u}i ih”.35) Ranije su zagreba~ ki biskupi sve ~inili kako bi izazvali rascjep izme|u mar~anskih episkopa i naroda, pa je tako iskori{tena i neuspela “zavjera” Zrinskih i Fran kopana protiv cara Leopolda I da, zbog navedenih veza s wima, kao nepou zdan bude optu`en i mar~anski srpski episkop Gavrilo Mijaki}, koji je
1670. zba~en s polo`aja i odveden u vje~ito su`awstvo, a na wegovo mjesto u
Mar~u od tada su dovo|eni episkopi vjerni uniji i zagreba~kim biskupima,
33) Isto, 41.
34) Isto, 42.
35) Slavko Gavrilovi}, Iz istorije Srba u Hrvatskoj, Slavoniji i Ugarskoj (XV-XIX vek),
Beograd, 1993, 33.
35
budu}i da su i dolazili iz wihovog jezuitskog sjemeni{ta.36) Zagreba~ki
biskup Stefan Seli{evi} javio je, 29. avgusta 1700, Kongregaciji koncila
da su mnogi Srbi, koji su `ivjeli na teritoriji zagreba~ke biskupije, primili rimokatoli~ku vjeru.37)
Takva nastojawa episkopa bliskih zagreba~kom kaptolu dovodila su do
otpora kalu|era i Srba kraji{nika, pa je 1672. godine do{lo do pobune koja je ugu{ena upotrebom vojne sile. Nova pobuna kalu|era i Srba izbila je
1715. godine kada je i upu}ena predstavka caru u kojoj su narodni prvaci izjavili da ne}e trpjeti unijatske episkope, niti }e primati kalu|ere koje
oni rukopolo`e. Kraji{koj deputaciji, koja je bila u Be~u, prenijet je carev stav da pored unijatskog vladike ne mo`e biti ni govora o pravoslavnom episkopu u Mar~i. Narodne pobune su se ~esto ponavqale sve do trenutka kada je, 1734. godine, postavqen pravoslavni episkop Simeon Filipovi}. Me|utim, u manastiru su i daqe slu`ili unijatski kalu|eri. Uskoro je papa opet postavio unijatskog episkopa Silvestra Ivanovi}a {to je
izazvalo nove pobune sve}enstva i Kraji{nika koji su tra`ili Mar~u za
svog pravoslavnog episkopa, pa je Ivanovi} morao da bje`i u Zagreb. Ipak
je, 1738. godine, u Be~u donijeta odluka da se Mar~a oduzme od pravoslavnih
i preda vlastima zagreba~kog biskupa. Takva odluka je razbjesnila narod
koji je 1739. godine zapalio manastir. Akademik Slavko Gavrilovi} isti~e, povodom tog doga|aja, da su pred carskom komisijom i Kraji{nici katoli~ke vjere izjavili da Mar~a treba da pripadne pravoslavcima, a ne unijatima.38)
Pod uticajem rimokatoli~ke hijerarhije, tokom 1753. godine, u Ilirskoj dvorskoj deputaciji u Be~u izra|en je poseban elaborat o sprovo|ewu
unije, prema kome je srpskom sve{tenstvu trebalo zabraniti da spre~ava
prelazak svojih vjernika na uniju. Sprovo|ewe takve politike u Vara`dinskom generalatu povjereno je generalu Benvenutu Petaciju, koji je od Srba
tra`io da kao svog episkopa priznaju unijatskog sve}enika Gavrila Palkovi}a. Po{to su Srbi takve zahtjeve odbili, Petaci je sa vojskom u{ao u
Mar~u i predao je unijatima. Pri tom je Srbima saop{tio dekret carice
Marije Terezije u kom je zapre}eno gubitkom glave svakom ko se usprotivi
predaji Mar~e unijatima. Petaci je vi{e srpskih crkava zatvorio, a sve{tenike zlostavqao i protjerivao. Kad je uz to 1754. do{lo do velikog
ograni~avawa kraji{kih prava, uvo|ewem novog ure|ewa Krajine, kao i do
nasilnog instalirawa episkopa Palkovi}a u Mar~u, narodno ogor~ewe je
prevr{ilo mjeru, pa je po~etkom 1755. do{lo do Severinske bune. Po{to je
ova kraji{ka buna ugu{ena, be~ki dvor je srpske vojne i crkvene starje{ine primorao da se i formalno zauvjek odreknu manastira Mar~e. Oni su to
u~inili ali pod uslovom da unijati budu protjerani iz naroda, kome treba
osigurati miran opstanak u wegovoj staroj pravoslavnoj vjeri, a {to se ti~e Mar~e, neka je carica preda rimokatolicima, a nikako unijatima. Ovaj
36) Isto, 32.
37) M. Ja~ov, Spisi.., 173.
38) S. Gavrilovi}, n. d, 35.
36
posledwi uslov bio je prihva}en, pa je manastir Mar~a, umesto unijatima,
predat katoli~kom mona{kom redu pijarista. Time je, kako isti~e S. Gavrilovi}, zavr{ena borba za Mar~u, duga vijek i po, kao borba Srba za slobodu vjere i crkve, a preko toga i za svoj nacionalni opstanak u Vojnoj krajini.39)
Odstrawivawem unijata iz Mar~e nije sasvim otklowen wihov pritisak na pravoslavne Srbe. Naime, 1777. godine, u neposrednoj blizini Generalata u Kri`evcima, otvorena je unijatska episkopija na ~elu sa Vasilijem Bo`i~kovi}em. Tokom vremena ona je pounijatila dio Srba oko Kri`evaca. Ta unijatska episkopija dobila je 1777. godine feudalni posjed ~ak
u Sremu ([idsko vlastelinstvo), iako u wemu nije bilo nijednog unijata.
Rimokatoli~ka hijerarhija, i woj odana carica Marija Terezija, o~ekivala je da }e time ugroziti srce Pravoslavne crkve, sremsku arhidijecezu,
ali unijatsko jezgro, koje je upu}eno iz Kri`evaca u [id, nije uspelo da tu
stvori duhovno stado pokatoli~ewem Srba, pa episkopu nije preostalo
drugo nego da 1803. na svoje vlastelinstvo dovede ranije pounija}ene Rusine iz Ba~ke.40) Tokom XIX i XX vijeka unijatska Kri`eva~ka episkopija u
potpunosti je preuzela jurisdikciju nad unijatima cjelokupnog Balkana.
Identi~na prozelitska nastojawa, ali ovoga puta Rimske crkve i Mletaka (Venecije), de{avala su se na podru~ju Istre, Dalmacije sa otocima i
Boke. Doseqavawa pravoslavnih Srba u Istru vr{ena su ve} od 1463. godine, poslije pada Bosne i Hercegovine pod Turske, i to iz Dalmacije, Boke,
Bosne, Hercegovine i ju`nih dijelova dana{we Crne Gore.41) Treba ista}i podatak da su svi nabrojani doseqenici bili Srbi jer su se u Istru doselili iz navedenih srpskih zemaqa u kojima u to vreme nije bilo ni pomena Hrvata ili nekakvog hrvatstva. E. Nikoli} je tvrdio da je bilo ~ak 15
“seqewa” Slavena iz Dalmacije u Istru i to “ponajvi{e Bosanci i Hercegovci”.42) Pravoslavni obi~aji i vjera su pod pritiskom rimokatoli~kih
misionara, mleta~kih pa potom austrijskih vlasti brzo nestajali wihovim
pretvarawem, preko prevjeravawa, u rimokatoli~ku tradiciju i vjeru, koji
su s protokom vremena postajali istarska hrvatska tradicija. U dr`avnoj
demografskoj statistici pravoslavqe je potiskivano i brisano, a u prvom
planu je bila vjera katoli~ka dok se za pravoslavnu crkvu koristio samo
termin “druga vjera”.43)
Kongregacija za propagandu vjere onemogu}avala je, preko svojih prozelitskih emisara, opstanak pravoslavnih Srba u dalmatinskom zale|u.
Splitski nadbiskup Stefan Kozmi, u septembru 1685, nagla{avao je zna~aj
osvajawa turskog teritorija zbog prevo|ewa u rimokatoli~ku vjeru onih koji ispovedaju pravoslavqe. Osvajawem Knina, oko 3.000 pravoslavnih Srba
postali su podanici Venecije. Nadbiskup Kozmi je smatrao da bi oni lako
39)
40)
41)
42)
Isto, 36.
Isto, 36-37.
F. Barbali}, n. d, 14-15.
E. Nikolich, Colonie di Slavi di Dalmazia nell’ Istria. Biblioteka za povijest dalmatinsku,
Dubrovnik, 1882-1883 (cit. prema: F. Barbali}, n. d, 14-15).
43) F. Barbali}, n. d, 16.
37
prihvatili rimokatoli~ku vjeru da nije wihovih sve}enika. Me|utim, o~ekivao je da }e i sam wihov dolazak na mleta~ku teritoriju zna~iti “veliki
korak ka obra}awu wihovom u krilo rimokatoli~ke crkve”. Nadbiskup
Kozmi je preporu~ivao da se krajwe obazrivo, “mudro{}u biskupa”, izvodi
“obra}awe” pravoslavnih Srba u rimokatolicizam.44)
U julu 1688. zadarski nadbiskup Evan|elista Parcagi tra`io je od
Kongregacije za propagandu vjere da se po{aqu misionari koji }e obu~avati u rimokatoli~koj veri oko 10.000 novih doseqenika na teritoriji zadarske nadbiskupije.45) Nadbiskup zadarski Viktor redovno je dostavqao Kongregaciji iscrpne informacije o pravoslavnim Srbima. U izvje{taju od 9.
avgusta 1692, Viktor je govorio o brojnosti pristiglih Srba u zadarsku
okolinu: “Bo`anska dobrota, koja je ovoj nesre}noj provinciji pru`ila
spas, dodjelila je ipak meni da zavr{im obila`ewe koje sam skoro pre tri
godine zapo~eo i da prema naredbama Va{ih Uzoritosti (~elnika Kongregacije – N. @.), dostojnih najve}eg po{tovawa, izvjestim o broju Grka izbjeglica u mojoj biskupiji. Po{to sam najsavjesnije ispitao, na{ao sam da dosti`u broj od oko 600 lica, najve}im dijelom sami po sebi stvarno {izmati~ni, ali... preko svojih kalu|era, kojih je sve vi{e, spre~avaju mnoge da se
sjedine s Rimskom crkvom.”
Nadbiskup Viktor je nastojao da spre~i “{izmatike” da podi`u svoje
“pogane” bogomoqe. On je izvje{tavao da je prona{ao samo dvije crkve i to
jednu u gradu Zadru i drugu u jednom selu, dok su tre}u, u Zemuniku, “na brzinu hteli podi}i”. Tu crkvu u Zemuniku je, uz pomo} “vrhovnog gospodara”
Dolfina, nastojao po svaku cijenu sru{iti. Nadbiskup Viktor se nadao da
}e uskoro vidjeti “sav ovaj svet (srpski) u krilu Svete crkve”. Najvi{e su mu
smetali kalu|eri “koji su podr`avali {izmu”. U rimskim crkvama “se vjerovalo” da ti isti qudi slu{aju mise rimskih sve}enika i ~ak dozvoqavaju
svojim dje~acima da od katoli~kih paroha u~e prve osnove “svete rimske vjere”. O na~inu tog kulturno-vjerskog prevo|ewa “{izmatika” na rimsku vje ru, nadbiskup Viktor saop{tava: “Nisam propustio da bri`qivo preporu~im da ih qubazno prime i lijepo postupaju sa wima, i da ih u~e na najprijat niji na~in, mada }e mi surova klima i slaba pismenost ovog ilirskog (srp skog – N. @.) sve}enstva stvoriti te{ko}e uspe{nom zavr{etku”.46)
U ciqu pravog kr{}anskog obrazovawa ovog srpskog “priprostog sve ta”, nadbiskup Viktor je podstakao generalnog vikara da na to “narje~je”
prevede katehizis koji je preporu~io “Sveti koncil” u Trentu kao najboqi za pou~avawe paroha (`upnika). Kwiga pisana “{izmati~kim” (srp skim) jezikom bila je u to vreme (krajem XVII veka) zavr{ena i pregledana od zadarskog inkvizitora.47) Mo`e se postaviti pitawe iz kakvog katehizisa su u~ili Hrvati ako je pomenuti katehizis preveden na srpski jezik
44) M. Ja~ov, Spisi.., 129-130.
45) S. Congr. Concilio-Relat, Visitationes ad limina-Jadren, vol. 413. (M. Ja~ov, Spisi.., 151-152.)
46) AJ, Vatikansko poslanstvo, Ex tabulario S. C. De propag. fide, Scritture orig. rif. nelle congr.
gen. vol. 513, Nro 28.
47) Isto.
38
(kojim koliko znamo govore i Hrvati) tek krajem XVII vijeka. Koje su to
kwige iz kojih su Hrvati primali nauku o vjeri od VII do XVIII vijeka? O~i to je da Hrvata nije ni bilo na podru~ju dalmatinskog zale|a i da su oni vre menom stvarani, na tom podru~ju, od pounija}enih i pokatoli~enih Srba.
Makarski biskup Nikola Bjankovi} proveo je punih 20 godina kao misionar u Hercegovini i 12 godina upravqao makarskom i skradinskom biskupijom. U maju 1707, pisao je da je za to vreme “preveo mnoge {izmatike i
krstio mnoge turske porodice”. S druge strane, biskup Bjankovi} je izra`avao nezadovoqstvo zbog toga {to se 1720. godine iz Carina, Popova i
Crne Gore doselilo oko hiqadu pravoslavnih Srba na teritoriju makarske biskupije.48)
Vi}entije (Vicko) Zmajevi} (1670-1745), opat opatije u Perastu, imenovan je 1701. godine barskim arcibiskupom i administratorom budvanske
biskupije.49) Tada istovremeno postaje primas Srbije i aspostolski vizitator za Srbiju, Albaniju i Bugarsku. Vi}entijev stric i prethodnik na
mjestu barskog arcibiskupa, Andrija Zmajevi}, nosio je titulu patruus An dreas Zmaievich archiepus antibaren. dioclen. totius regni servie primas etc. ad archiepatum (j)adrenskem translatus.50) Vicko Zmajevi} zadarski nadbiskup postaje 1713, ali i daqe zadr`ava misionarsku funkciju apostolskog vizitatora za “turski Balkan”. Zmajevi}evom zaslugom naselilo se, u razdobqu od
1726. do 1733, u neposrednoj blizini Zadra, preko 500 arbana{kih izbjeglica iz Krajine kod Skadarskog jezera, osnovav{i kasnije selo Arbanasi. Savremeni katoli~ki (hrvatski) pisci u biv{oj Jugoslaviji, npr. redaktor
Jugoslovenskog leksikografskog zavoda dr Kruno Krsti}, u Zmajevi}u su
vidjeli naprednog “pobornika slavenskog jedinstva i propagatora rimske
koncepcije o uniji crkava”, “za{titnika glagoqice” itd.51).
Me|utim, Zmajevi} je bio provodnik i inspirator tada{we politike
Vatikana na Balkanu i, kao otpadnik od pravoslavqa, veliki protivnik
Srba i “{izmati~kog” pravoslavqa. Osje}awe vjerske pripadnosti nadja~alo je kod wega tradiciju o wegovom srpskom porijeklu. Saznawe da pripada narodu koji je, prema wegovom tuma~ewu, “ostao u zabludi {izme i jeresi”, s vremenom je za wega postalo veliko optere}ewe. Pate}i zbog toga
{to svi Srbi ne ispovjedaju rimokatoli~ku vjeru, on ih je nazivao najpogrdnijim imenima. Zapawuju}a je bila wegova mr`wa prema narodu iz kog je
poticao.52)
48) M. Ja~ov, Spisi.., 185, 249.
49) Preci Vi}entija Zmajevi}a doselili su se 1513. u Marlatovo kod Kotora iz sela Vrbe
kod Wegu{a. Kao stanovnik Kotora pomiwe se 1543. Nikola Zmajevi}, ~iji potomci su
se sredinom XVII vijeka preselili u Perast. Tu je Krsto Zmajevi} postao kapetan mornarice. Dvadeset petog decembra 1670. ro|en mu je sin Vi}entije. Ne~ijom voqom, ali i
sigurnom podr{kom svoga strica Andrije, Vi}entije je do{ao u seminar Kongregacije
za propagandu vjere u Rimu. Po{to je tu zavr{io filozofiju i teologiju, bio je 1696. ru kopolo`en u ~in sve{tenika (M. Ja~ov, Venecija i Srbi u Dalamciji u XVIII vjeku, izdava~ Eparhija Dalmatinska, 1986, 42).
50) Natpis na zvonu nad`upne crkve sv. Nikole u Perastu iz 1694. godine.
51) Enciklopedija Jugoslavije, tom 8, Zagreb 1971, 628.
52) M. Ja~ov, n. d, 42.
39
O Zmajevi}evim akcijama protiv pravoslavqa i srpstva svjedo~e dokumenta vatikanskog porekla. Jo{ dok je bio opat u Perastu, 28. avgusta 1695,
izvjestio je Kongregaciju za propagandu vjere o opasnosti od prodirawa
pravoslavnih Srba u Boku Kotorsku: “Po najstro`ijoj du`nosti, koju su mi
povjerile Va{e Uzoritosti, da u ovim krajevima unapre|ujem bogoslu`ewe i jedinstvo Apostolske Stolice, ne ustru~avam se da Va{em mudrom mi{qewu iznesem najraznovrsnije vesti o te{koj ugro`enosti kojoj je izlo`en grad i oblast Herceg Novog, na potpunu {tetu na{e svete vjere. Po{to
je provincija trebiwska bila podjarmqena od venecijanske vojske, dospjeli su u ove krajeve svi kalu|eri i {izmati~ki monasi kojih je bilo mnogo
u istoj provinciji i u wenoj okolini. Ovi, primamqeni bogatstvom kraja,
sklonili su se u jednu malu kolibu nedaleko od grada Herceg Novog. Ali
tokom vremena uspjeli su da sagrade dva velika manastira u kojima stanuju
dva episkopa podjednako {izmati~ka. Zbog toga je sve u neredu i pometwi.
Oni obavqaju slu`be javno bez ikakvih smetwi, i to ne samo na teritoriji
ve} ~ak – avaj! – u samom gradu Herceg Novom, gdje ~ak organizuju javne procesije, propra}ene narodnim odobravawem. Kotorski biskup, koji se sada
stara o ovom gradu, rekao mi je da ne mo`e spre~iti tolike nerede zbog nesuglasica vo|a, a tako|e me zamolio da li~no po{aqem molbu izvjesnom gospodinu Vitezu Burovi}u, mom ujaku, guverneru okoline ovog grada, kako bi
dejstvom svog autoriteta otklonio tolika zla. Molba je tada koristila,
ali po{to tu nema nikoga ko bi sa istinskom apostolskom revno{}u izvr{avao slu`bu bo`iju, a meni ne odgovara da se mje{am u slu`bu drugih, izgleda mi da se stvari vra}aju na pre|a{we. Samo jedno selo, povjereno meni kao opatu iz Perasta, nastojao sam da ukqu~im u krilo Katoli~ke crkve, kojoj je ranije pripadalo, ali je, zbog nehatnosti mojih prethodnika, bilo potpuno pritisnuto gr~kom {izmom; i mada mi nije uspelo sve da uputim
u poznavawe istine, nadam se u Boga i u pomo} Va{ih Uzoritosti da }u to
{to prije u~initi, jer od ovog svetog djela ne mogu me odvratiti ni knezo vi ni vlasti zbog du`nosti kojoj sam privr`en. Uz veliko po{tovawe {aqem Va{im Uzoritostima sve ove vijesti mole}i Vas u ime Hrista da otklonite zlo pre nego {to uzme maha, {to zna~i da Va{e Uzoritosti treba
da o tome obavjeste pomenutog gospodina iz Kotora, po{to Vas uvjeravam
da ne mo`e izvr{iti ni{ta dobro zbog velikog otpora poja~anog li~nim
interesom nekih glavara. Uz ponizno klawawe Va{im Uzoritostima {aqem puno po{tovawe”.53)
V. Zmajevi} je bio `estoki protivnik episkopa dalmatinskog Stefana Qubibrati}a, pa ga je ~esto optu`ivao kod mleta~kih vlasti kao zakle tog neprijateqa Rimokatoli~ke crkve. Zato je Propagandi preporu~ivao
da treba sve u~initi da se Qubibrati} udaqi iz Dalmacije. Godine 1720,
Zmajevi} je poslao u Veneciju svoje “Ogledalo istine” koje je vrvjelo uvre dama na ra~un srpskog naroda i wegove crkve. Neposredan povod za pisawe
ovog spisa je pojava S. Qubibrati}a u svojstvu mitropolita pravoslavnih
53) Ex tabulario S. C. de propaganda fide Scritture orig. rif. nelle Cong. gen. 30. agosto, 26. sett, 15 e
29. novembre, 20. dec. 1695, vol. 522. Cong. 15. nov. 1695, No 10
40
Srba u Dalmaciji. Smatraju}i da je Dalmacija zara`ena dolaskom srpskog
naroda, Zmajevi} je i na ovaj na~in `elio da pravoslavne Srbe i wihove
sve}enike “urazumi da se razuvjere u svojoj prevari i prime rimokatoli~ku veru”. U tom svom djelu Zmajevi} veli~a Dubrova~ku republiku zato {to
na svojoj teritoriji nije dozvolila boravak onome ko nije katolik. Po svom
opisu porijekla srpskog naroda morao je postati uzor prava{ima A. Star~evi}a, koji u sli~nom tonu, u drugoj polovini XIX vijeka, govore o srpskom
etni~kom korjenu. O tome u “Ogledalu istine” Zmajevi} je pisao slijede}e:
“Srbi su stari Srbqi ili Servi. Po{to su pobjegli iz azijske Sarmatije,
car Iraklije ih je, kao sluge dr`ave, primio u sredozemni deo Ilirika koji je kasnije nazvan Srbijom. Narod surov i krvolo~an, mra~an od ro|ewa i
divqi, pre{ao je iz mraka u jevan|eosku svetlost za vreme cara Vasilija
Makedonca, zamjeniv{i tako svoje ropsko mra~wa{tvo, od ro|ewa, sa najplemenitijim koje je do{lo od preporoda u kr{tewu i vjeri u Hrista”.54)
U zakqu~ku “Ogledala istine” Zmajevi} je predlagao mleta~koj vladi sqede}a rje{ewa po pitawu Srba: “U dr`avi katoli~kog vladara ne treba,
zbog vjerskih razloga i dr`avnih interesa, tolerisati srpske gre{ke. Po{to zlo dolazi od zara`enog sve{tenstva, koje sa~iwavaju episkopi i kalu|eri, od wih se mora dr`ati daleko narod i na taj na~in ga sa~uvati od
zaraze i u~initi ga vjernim Bogu i vladaru. Wihovim udaqavawem nesta}e
i razlog, a samim time i{~eznu}e i dejstvo jereti~kog otrova kod onog surovog, nevinog i slatkog naroda (srpskog – N. @.). Po{to se kona~no odstrani izazov, Morlaci Srbi }e svoju mr`wu prema katoli~koj vjeri zamjeniti po{tovawem prema woj. Na taj na~in vladar }e imati mirne i odane
podanike, jer ih sa interesima wegovog prestola ve`e ~vrsto lanac religije”.55)
Tokom 1721. godine, Vi}entije Zmajevi} je napisao spis “Dijalog izme|u Srbina i Katolika”. Sam naslov jasno govori da hrvatstvo nije bilo
prisutno na tim prostorima ve} se govori samo o Srbima i “Katolicima”
(opet Srbima). Istori~ar Marko Ja~ov posebno je isticao podatak da je u
tom dijelu prisutan prvi izri~it poku{aj jednog rimokatoli~kog crkvenog velikodostojnika da se pravoslavqe identifikuje sa srpstvom, a Srbikatolici da se li{e wihovog nacionalnog imena. Po{to je pokatoli~ene
Srbe htio da odvoji od sopstvenog, a nije mogao da ih prikqu~i drugom narodu, Zmajevi} je poku{ao da ih katolicizmom nacionalno opredjeli. Jedino se na taj na~in mogla objasniti wegova “katoli~ka nacija”, koju vi{e pu ta pomiwe u svojim spisima.56)
54) M. Ja~ov, n. d, 46.
55) Isto, 55.
56) “Slu{aju}i Srbe da govore: ’Hvala Bogu, mi smo po nacionalnosti Srbi, a po vjeri pravoslavni’, Zmajevi} ih ubje|uje da su oni jeretici i {izmatici i da bi trebalo da prime rimokatoli~ku vjeru. U tom smislu wegov Katolik i razgovara sa svojim sunarodnikom pravoslavne vjere. Po{to je ukratko ~uo sve argumente iz Zmajevi}evog ’Ogledala
istine’, pravoslavni Srbin je, u nadbiskupskoj ma{ti, odao zahvalnost Bogu ’{to mu je
podario ovaj susret da bi ve} jednom pobjegao od iluzija i prevara’ srpskog sve}enstva.
Ova misao mu~ila je zadarskog nadbiskupa do kraja wegovog `ivota” (Isto).
41
U poznijim godinama, 24. aprila 1741, tada ve} kao zadarski nadbiskup,
Vi}entije Zmajevi} je dostavio u Rim Kongregaciji za propagandu vjere naredbu providura Kavalija (Cavalli) kao “trofej” svoje uspje{ne borbe protiv pravoslavnih Srba iz Dalmacije. U propratnom pismu Zmajevi} se slu`io vrlo grubim i uvredqivim rje~nikom kada je govorio o srpskom pravoslavqu: “Treba uvijek da blagosiqam onu mo}nu naredbu Svete kongregacije koja je zahtjevala da budem apostolski vizitator Srbije, jer razgovaraju}i sa onim episkopima i kalu|erima, mogao sam primjetiti ogromno mno{tvo jereti~kih gre{aka koje te `ivotiwe neka`weno propovijedaju u
Turskoj. Po{to sam premje{ten u ovu crkvu, na{ao sam da su u mojoj dijecezi, i mnogo vi{e u okolnim dijecezama Nina, [ibenika i Skradina, mnogobrojni Srbi uz pomo} svojih paroha i dr`ani kao dobri pravoslavci. Prou~io sam wihove dogme i na{ao sam da su u svemu jednake onima koje se ispovjedaju u Srbiji na sramotu Rimske vjere. Da bih odstranio tu zarazu od latinskih katolika, morao sam u toku 28 godina da revnosno radim glasom i
perom i svim ostalim oru`jem, koje sam poznavao kao najkorisnije, da bih
ugu{io zlo i da bih istinom ~iwenica osvjetlio uzvi{eni vladarev um,
uvijek neprijateqski prema onim dogmama koje su {tetne za katoli~ku vjeru. ^ini mi se da je dobri Bog blagoslovio moj prete{ki i neizmjerni trud,
jer vidjeh prije izvjesnog vremena kako je vrhovnim dekretom istjeran iz
Dalmacije la`ni episkop srpski (S. Qubibrati} – N. @.), sru{ena wegova
ku`na katedra, i sada je novim zlatnim dekretom, dostojnim pobo`nog i katoli~kog vladara, sam srpski kler pot~iwen time {to je u stalnoj zavisnosti od jurisdikcije latinskih biskupa. Prilog je kopija dekreta koji je po
nalogu presvjetlog senata izradila ova najvi{a vlast Dalmacije. ^ast mi je
da ga pokorno podnesem Va{im Uzoritostima kao slavni trofej katoli~ke
vjere i znameniti znak najvi{e mleta~ke pobo`nosti. Mojoj opravdanoj velikoj radosti pridru`ujem duboko i beskrajno po{tovawe”.57)
Nikodim Mila{ (“Spisi o istoriji pravoslavne crkve”) je pisao o
ometawu pravoslavnog sve}enstva kod vr{ewa vjerskih obreda. Tako je kardinal Paulu}i, 2. septembra 1719, pisao iz Rima u Mletke vatikanskom nunciju da zabrani Stevanu Qubibrati}u da pohodi pravoslavne mleta~ke podanike.58) Pod uticajem Vatikana mleta~ka vlada je, 25. januara 1720, naredila dalmatinskom providuru da ukloni iz Dalmacije episkopa Stevana
Qubibrati}a. O takvim nastojawima mleta~ke vlade N. Mila{ je ostavio
57) N. Mila{, Spisi o istoriji pravoslavne Dalmacije, I, 248-249.
58) “Dozvola data grko-pravoslavnom episkopu iz Carigrada da poha|a Srbe ili Grke, koji
su nastaweni na posjedima te Republike, svakako je morala da pobudi pastirsku revnost
gosp. {ibenskog biskupa i gosp. zadarskog nadbiskupa, da postignu da se ne ostvari niti
da se dozvoli u zemqi i pod katoli~kom vla{}u tako ~udovi{na i opasna tolerancija.
Sem toga gospodin je odobrio, kao vrlo podobno i mo`da boqe sredstvo, prihva}eno pod
upravom i saglasno mi{qu Va{e Vlade, da sam otpravnik dalmatinskih biskupa ide u
wihovo ime da predstavi {efovima najvi{eg saveta te`inu takve nepogodnosti i potrebu br`e pomo}i. Ali ako sva revnost ne bude dovela do uspjeha, kojemu se ipak treba na dati, mogla bi Va{a Vlada da podnese u istom ciqu i na papsko ime, najuverqivije molbe u ~emu sa na{e strane ne bi nedostajala svaka revnost koja bi mogla biti korisna”.
42
slijede}e svedo~anstvo:”... Neki srpski kalu|er imenom Stevan Qubibrati}, ~iji je izbor za episkopa Herceg Novog i mitropolita Dalmacije potvrdio srpski Patrijarh, uvukao se u na{e pokrajine i stalno obilazi u
wima crkve srpsko-gr~kog obreda. Po{to su o tome dobijena obavje{tewa
od konsultora i od viteza Pizanija, kada se vratio sa svoje du`nosti generalnog providura ovih pokrajina, ~ije }e vam se kopije dostaviti, Senat
smatra da je preko potrebno, zbog delikatnosti i va`nosti predmeta, da ne
odla`e vi{e izra`avawe svoje odlu~ne namere, jer postupke takve duhovne
jurisdikcije nismo nikada odobravali, naprotiv, nikada se nije dozvoqavao ulazak u na{e dr`ave episkopima koje su unapredili strani prelati.
Ako se, kao {to se pretpostavqa, isti Stevan Qubibrati} uvukao i vr{i
postupke duhovne jurisdikcije, treba da ga udaqite; uvereni da }ete to izvr{iti, sa Vama svojstvenom umesno{}u i oprezno{}u, kao {to su u sli~ nim okolnostima radili, na na{e puno zadovoqstvo, Va{i prethodnici.
Ako se pak uvukao, i ako propoveda sa dozvolom te vlasti, mora}ete u tom
slu~aju i da oduzmete svaki dokument, ako je bio izdat, kako nikada ne bi izi{lo na videlo da je srpski patrijarh ikada, ni posredno ni neposredno, vr{io ni najmawu duhovnu jurisdikciju u Dalmaciji”.59) Iz ovog dokumenta
vidqiva je sklonost Vatikana da vr{i odabir (uni{tavawe) dokumenata
koji nisu u skladu sa wegovom crkvenom ideologijom i politikom. Isti postupak je vr{en i sa nepodobnim kwigama koje su spaqivane (index librorum
prohibitorum).
U dokumentima Kongregacije za propagandu vjere, u “Velikom zapisniku”, nalazi se zapis sa sjednice od 16. septembra 1742. godine. Tog dana je u
prisustvu pape Benedikta XIV, odr`ana sjednica na kojoj je bilo prisutno
7 kardinala i 7 sekretara Kongregacije, a raspravqalo se o katoli~ewu
Srba u Dalmaciji. U “Velikom zapisniku” navedena je “revnosna pa`wa”
zadarskog nadbiskupa nad kretawem i pona{awem Srba i kod izbora li~nosti na mjesto ~elnika ninske crkve “u ~ijoj se biskupiji nalaze mnogobrojni Srbi”. Zadarski nadbiskup je posebno nastojao da premjesti “{izmati~kog srpskog biskupa” koji je bio zavisan od pe}kog patrijarha.
Zadarski nadbiskup je, zbog br`eg i lak{eg prekr{tavawa Srba, osno vao seminar na kojem su se izu~avali “ilirski” (srpski) kwi`evni jezik i
nauke potrebne wegovoj prozelitskoj slu`bi. Odre|eno je da se novi seminar u Zadru nazove “Ilirski”, jer je trebalo da pitomci budu “Iliri po na rodnosti” (Slaveni, odnosno Srbi). Pitomci, budu}i ilirski (slavenski)
rimokatoli~ki sve}enici, trebalo je da propovjedaju na “ilirskom” jeziku
“sve ono {to je potrebno da sa~uvaju katoli~ku vjeru me|u katolicima, i da
je {ire me|u “Turcima” (Srbima islamske vjere) i “{izmaticima” (Srbi ma pravoslavne vere), koji ne znaju nijedan drugi jezik. Takvi “ilirski” ka toli~ki sve{tenici bili su najprikladniji da se sa rimskom vjerom umje{aju me|u “{izmati~ke” Srbe.
59) N. Mila{, Spisi o istoriji Pravoslavne crkve, I, 114-115
43
Na navedenom sastanku, od 16. septembra 1742. u Rimu, pomenuta je kao
vrlo zgodna mjera za vjerski preobra`aj Srba “pou~avawe” pitomaca u papskim kolegijima u Loretu, Fermu i u “onom za propagandu u Rimu” Sv. Jero nima. Predvi|eno je osnivawe jedne katedre (kursa) na “ilirskom” kwi`evnom jeziku, “po{to treba svako da se uvjeri u ovu istinu da }e Srbi radije u~iti od ilirskog (katoli~kog) sve}enika nego od svojih monaha ili
kalu|era, koji su iz uobi~ajene gr~ke gramzivosti tra`ili mnogo novca od
svojih u~enika”.60)
Po{to je zalagawem zadarskog nadbiskupa istjeran iz Dalmacije “srpski {izmati~ki biskup” (S. Qubibrati}), zavisan od pe}kog patrijarha, i
po{to je Venecija odlu~ila da spre~i postavqewe (“uvo|ewe”) srpskih
sve{tenika u Dalmaciji, kako bi na taj na~in srpski parosi do{li pod
vlast “latinskih episkopa”, Kongregacija za propagandu vjere je odlu~ila
da prozelitsku aktivnost usmjeri ka pravoslavcima Bosne i Like. Kongregacija je nastojala da odvoji dalmatinske srpske parohe od “{izmati~kih”
srpskih episkopa zavisnih od pe}kog patrijarha.61)
Kongregacija za propagandu vjere je odlu~ila da “protiv ove te{ke neprilike” forsira postavqewe unijatskih episkopa umjesto pravoslavnih
srpskih, i to na wen tro{ak. Postojala je i bojazan da bi jednog katoli~kog
episkopa mogao nasqediti neki “{izmati~ki” episkop uz pomo} “gr~kog
novca”. U Vatikanu su smatrali da treba i rimokatoli~ke episkope prilagoditi da vr{e episkopske obrede “po srpskom obredu koji je jednak rusinskom”, odnosno, unijatskom (grkokatoli~kom). Zbog toga su mnogi rimokatoli~ki sve}enici, radi lak{eg prekr{tavawa Srba, dobijali zadatak da
se preobrate u unijatske sve}enike kako bi mogli vr{iti obrede po unijatskom modelu.
Dalmatinski Srbi su sami poku{ali da rije{e pitawe crkvene samostalnosti u odnosu na Rimsku crkvu i Vatikan. Energi~ni paroh u Benkovcu, Simeon Kon~arevi}, ro|en u Karinu u sve}eni~koj porodici, sazvao je
za 28. jun 1731. narodni zbor u Benkovcu, kome su prisustvovali izaslanici
iz Dalmacije i Boke Kotorske. Zbor je odbio svaku jerarhijsku, upravnu i
liturgijsku vezu s Rimokatoli~kom crkvom i odbio da prizna vlast rimokatoli~kih sve}enika nad pravoslavnim sve}enstvom i bogomoqama. Nagla{ene su dogmatske razlike izme|u Pravoslavne i Katoli~ke crkve, is taknuta je obaveza da srpski sve}enici slu`e prema va`e}im kanonima
Pravoslavne crkve i odlu~eno da se od mleta~kog Senata zatra`i odobrewe za izbor pravoslavnog episkopa za Dalmaciju. Mleta~ki du`d se nije
60) AJ, Vatikansko poslanstvo, Ex tabulario SC de propaganda fide – congregazioni particolari,
vol. 106, fol. 1.
61) “Ostaje da se razmotri na koji se na~in treba postarati za rukopolagawe Srba. Oni sada odlaze u Bosnu i Liku i zare|uju se od {izmati~kih episkopa koji tamo stanuju i na
ovaj na~in oni se u~vr{}uju u {izmi. Istim se zare|enicima dozna~uju parohije Srba
podanika republike (Venecije – N. @.). [to vi{e, usqed nesta{ice sve}enika, me|u
ovima u venecijanskoj Dalmaciji, vrlo ~esto dolaze tamo srpski {izmati~ki sve{tenici ili iz krajeva pod Turcima ili Austrijancima, da ispune parohije, a to nikako nije
po voqi Republici” (Isto).
44
mnogo obazirao na odluke ovog zbora, pa je osna`io naredbu iz 1686. o obaveznoj zavisnosti pravoslavnog sve}enstva u Dalmaciji od latinskog biskupa. Me|utim, stawe se uskoro izmjenilo. Zbog mogu}nosti izbijawa ruskoturskog rata i ulaska Venecije u rat, mleta~ki Senat je dopustio da pravoslavni izaberu svog vladiku. Nadbiskup zadarski Vicko Zmajevi} svim silama je radio da se takva dozvola povu~e, pa mu je na kraju to po{lo za ru kom. Mleta~ki generalni providur Marin Kavali naredio je 1741. da pravoslavni sve}enici u Dalmaciji zavise od latinskog biskupa.62)
Osorski biskup Matej Karaman sastavio je 1744. godine jedan spis protiv pravoslavnih Srba, a u septembru 1750. inkvizitori su izdali naredbu
da srpski sve}enik mo`e vr{iti parohijsku slu`bu tek poslije ispita u
kuriji onog biskupa u ~ijoj se biskupiji nalazi odnosna parohija. Rimokatoli~kim biskupima dato je pravo da svojim patentima postavqaju parohe
u pravoslavnim parohijama. Pravoslavnim sve}enicima je, pod pretwom
tamnice, nov~ane globe ili protjerivawa iz dr`ave, bilo zabraweno da
slu`e bez biskupskih patenata i da bez dozvole nadle`nog biskupa blagosiqaju mje{ovite brakove. Svi pravoslavni parosi i crkveni tutori bili
su obavezni da do~ekuju latinske biskupe prilikom wihovih kanonskih posjeta.63)
U novembru 1750, Srbi iz Dalmacije i Boke Kotorske iskupili su se na
zbor kod crkve Sv. Ilije na dalmatinskom Kosovu, gdje su, bez dozvole mleta~ke vlasti, izabrali Simeona Kon~arevi}a za episkopa dalmatinskog.
Na toj du`nosti bio je oko godinu i po dana. Pe}ki patrijarh Atanasije II
ovlastio je, u avgustu 1751, bosanskog mitropolita Gavrila da zavladi~i
Simeona Kon~arevi}a za episkopa dalmatinskog, {to je i u~iweno u septembru iste godine.64) Zbog pritiska latinskih biskupa, posebno zadarskog
nadbiskupa M. Karamana, mleta~ka vlada je u aprilu 1753. naredila generalnom providuru da na lijep na~in ukloni episkopa Simeona iz Dalmacije. Kon~arevi} je morao bje`ati iz Benkovca u Liku, gde je bio do 1757. godine, da bi na kraju morao pobje}i u Rusiju. Pravoslavno sve}enstvo je i daqe, po nare|ewu Senata, bilo pot~iweno latinskim dalmatinskim biskupima.65)
Srpski “pravoslavni narod Dalmacije” u vi{e navrata je slao na adre su dalmatinskog (mleta~kog) Senata “pro{wu” da mu mleta~ka vlast dozvoli da bira svog pravoslavnog episkopa. U “pro{wi” od 20. novembra 1754,
upu}enoj na ime kneza, re~eno je slijede}e: “Mi slaveno-srpski narod gr~ koga zakona isto~ne crkve koji se nalazimo pod vla{}u Va{e prejasne Republike u predjelima Ercegnovoga i Risna, Neretve, Imockoga, Spqeta,
Siwa, Knina, [ibenika i Zadra, i u svojoj provinciji koja je pod upravom
Wegove Preuzvi{enosti gospodina generalnog Proveditora Dalmacije i
62) Istorija srpskog naroda, tom IV-2, Beograd, 1986, 50.
63) Isto, 51.
64) N. Mila{, Spisi o istoriji Pravoslavne crkve u dalmatinsko-istrijskom vladi~anstvu.., 320-321.
65) Kao napomena 188, 54.
45
Albanije, padamo svi skupa jednodu{no i zajedni~ki, svjetovwaci i duhovnici sviju stale`a i dobi, pred noge Va{e Svjetlosti, kvase}i najtoplijim
suzama ovu najponizniju na{u pro{wu... Cijeq je ponizne molbe na{e da
nam Va{a Svjetlost i prejasna vlada dopusti da imamo u naprjed svog zasebnog pastira od na{eg srpskog jezika i gr~koga obreda isto~ne crkve...”.66)
Srpski “narod dalmatinski” je pred mleta~kim vlastima molio da srpski
episkop postane Dionisije Novakovi} “koji na{ srpski jezik poznaje, gr~koga je obreda i vjerni je podanik Va{e Svjetlosti, rodom iz Kninske krajine u Dalmaciji, koji je u~io u manastiru Savini kod Ercegnovoga”. Pred stavku sli~nog sadr`aja poslali su mleta~kom Senatu Srbi iz Dalmacije
i 1759. godine. U potpisu su navedeni svi vi|eniji qudi Hercegnovske krajine, Risanske krajine, Neretve, “Imockoga”, Kninske krajine, [ibeni~ke
i Zadarske.67)
Godine 1762, vlada u Veneciji osnovala je filadelfijsku arhiepiskopiju za pravoslavne Srbe i postavila za arhiepiskopa Georgija Fadea
(1762-1768). On je imao vlast u crkvenim poslovima i nad pravoslavnim Srbima sjeverne Dalmacije. U to vreme u Popini, na granici li~ko-dalmatinskoj, `ivio je dalmatinski vladika Simeon Kon~arevi} kojeg mleta~ka
vlada nije priznavala za vladiku. Kako je isticao protojerej Dimitrije Ruvarac, vladika Simeon Kon~arevi} `iveo je u Popini vrlo bjedno od milostiwe sve do 1764. kada odlazi u Rusiju.68) Naslednik Fadejev, Sofronije Kutovali, 27. maja 1783, postavio je za svog generalnog vikara za Dalmaciju arhimandrita manastira Krke Nikanora Bogunovi}a. Wega je naslijedio 1796. Gerasim Zeli} koji je bio proaustrijski orijentisan. On je 1799.
oti{ao u Be~ s ciqem da ostvari svoje postavqewe za episkopa dalmatinskog, ali u tome nije uspio. Napoleonovim dekretom od 7. septembra 1808.
ponovo je uspostavqena dalmatinska pravoslavna episkopija. U martu 1810.
Napoleon je postavio vladiku Venedikta Kraqevi}a za episkopa dalmatinskog, a arhimandrita Gerasima Zeli}a za vikara bokokotorskog.69)
V. Kraqevi} se u po~etku predstavqao odabranim pravoslavcem koji je
pravoslavqe “sloveno-ilirskih Dalmatinaca” smatrao naj~istijim. Me|utim, s austrijskom okupacijom Dalmacije 1815. godine, Kraqevi} je po~eo
mijewati “na~in vijerskog `ivota”. Naime, on se svim snagama po~eo zalagati za uvo|ewe unije me|u pripadnike “gr~ko-isto~ne nesjediwene crkve”.70)
Dobiv{i 1815. godine Dalmaciju, na osnovu Be~kog ugovora, Austrija
je, u ve}oj mjeri nego ranije Mleta~ka republika, po~ela da prevodi Srbe
na rimokatolicizam pomo}u unija}ewa. Po tom predmetu vodila se, ve} po~etkom 1816. godine, vrlo aktivna prepiska izme|u Presidijalne dvorske
66) N. Mila{, Spisi o istoriji Pravoslavne crkve u dalmatinsko-istrijskom vladi~anstvu.., 362-363.
67) Isto, 368-375.
68) Avtobiografija protosin|ela Kirila Cvjetkovi}a i wegovo stradawe za pravoslavqe,
priredio Dimitrije Ruvarac, Beograd, 1898, str. I.
69) Isto, III-V.
70) Isto, 258-260.
46
centralne organizacione komisije u Be~u i Dalmatinskog namjesni{tva. U
februaru 1818. pozvan je u Be~ dalmatinski pravoslavni episkop Venedikt
Kraqevi} gdje je, pod pretwom da }e biti uklowen sa episkopske stolice,
dao pismenu izjavu da }e raditi za uniju. S druge strane, austrijski car
Franc I je na predlog unijatskog mitropolita u P{emislu imenovao misionare unije u Dalmaciji: kanonika Aleksija Stupnickog, prefekta gr~kokatoli~kog seminara u Lavovu Jakova ^istinskog, sve}enika kraqevskog
konvikta u Be~u Jakova Cerovskog i katehetu gimnazije u ^ernovicu Vasilija Terleckog. Wima je car naredio da moraju dr`ati u tajnosti ciq svoje misije, i odmah pustiti bradu, kako ne bi pobudili podozrewe pravoslavnih u Dalmaciji. Kanonik Stupnicki postavqen je u isto vreme za rektora
novoosnovanog seminara u [ibeniku. U proqe}e 1820. ovi su misionari
stigli u Zadar i tu su se stali udvarati pravoslavnima, ~itati liturgiju u
pravoslavnoj crkvi i u woj pjevati, nastoje}i da steknu simpatije pravoslavnih vjernika. Drugi poku{aj unije izvo|en je 1832. i 1835. godine, posebno u Drni{u i u ne{to mawem obimu u Vrlici.71) Poslije brojnih uspelih
prozelitskih akcija, na prostoru Dalmacije je ostao relativno mali broj
pravoslavnih Srba. Odre|en broj je zadr`ao srpsko ime ali je u vjerskom
pogledu pripadali rimokatolicizmu. Prema statisti~kim podacima za popis od 1880. godine, od 476.000 Srba pravoslavnih je bilo 79.000. Prema popisu sprovedenom 1900. godine od ukupno 593.000 stanovnika, uglavnom dalmatinskih Srba, pravoslavnih je bilo 96.000.72)
Filolozi o srpstvu i hrvatstvu
Slovenski (slovena~ki) filolog Jernej Kopitar (1780-1844) u svojim
radovima Hrvate nije tretirao kao poseban nacionalni pojam, isti~u}i da
je ime Hrvat sinonim za dio srpskog naciona naseqen na podru~ju geografske Hrvatske: “1. Poznato je da su Srbi, koje tako|e nazivaju i Iliri i Hrvati i Dalmatinci, mlad i ma{tom obdaren narod. Ko je god ma jednu
austrijsku grani~arsku pukovniju video kad mar{ira, morao se o tom li~no
uveriti. Skoro svaka osoba zna napamet do storinu najpoznatijih pesama.
2. Polovina je ove nacije gr~ke vjere i wen klir ne}e propustiti nijedno sredstvo koje poma`e odr`awu ili ~ak i umno`avawu vernih ov~ica;
i obratno: stra{na je svaka stvar koja daje naslu}ivati opadawe broja tih
ov~ica.
Kad je pod Marijom Terezijom prosvje}ivawe prodrlo bilo i me|u Ilire (Srbe – N. @), bilo je prvo da oni po~nu pisati materwim jezikom (1783).
Gr~ki klir je zbog toga bio u dvostrukom strahu, jer se pobojao da }e se poru{iti onaj zid koji je on izme|u svojih ov~ica i latinske crkve bio podi gao posebnim crkvenim jezikom. A materwi jezik i gr~kih i latinskih Ilira (Srba – N. @) savr{eno je jednak. Zbog toga taj klir i nastojava u korist
71) Isto, 30-32.
72) Vidjeti: A. Maschek, Geographisch-statistische repertorium der bewohnten Orte im Konigre iche Dalmatien, Zara, 1888; M. Makale, Zadwi popis pu~anstva u Dalmaciji, Be~, 1912; J.
Lakato{, Narodna statistika, Zagreb, 1914.
47
crkvenog jezika, a protiv materweg, kako bi {to stalnije odr`ao svoje ov~ice odvojene od katoli~kih (uz neporu{enu dispoziciju u korist Rusa).73)
Pitawem broja i opsega slovenskih narodnosti slavisti su se bavili
najvi{e tokom XIX vijeka. Kako je ocjewivao istaknuti pravnik i istori~ar Lazo Kosti}, wihovi rezultati se ne podudaraju, ima me|u wima dosta
principijelnih razmimoila`ewa, ali je za sve wih zajedni~ko da tzv. Hrvatima daju veoma mali prostor, a Srbima vrlo veliki. Pojam Hrvata se
ograni~avao na samo jednu sasvim usko obele`enu “skupinu” na podru~ju
biv{e Jugoslavije. Tako na primer, ~e{ki slavisti priznavali su kao Hrvate samo kajkavce, dok su, s druge strane, Slovenci smatrali kajkavce za
Slovence a Hrvate ograni~avali na ~akavce. Prema filolozima-slavistima, Srbi su bili mnogostruko brojniji od Hrvata i prostirali su se u {irokom pojasu jugoistoka Evrope.
Lazo Kosti} je zakqu~ivao da “nema ba{ ni jedne, ama bukvalno nijedne oblasti Jugoslavije koju su svi veliki slavisti XIX vijeka priznali kao
nesumwivo hrvatsku”. Slovenac Jernej Kopitar osporavao je ~ak Hrvatima
kao naciji sam Zagreb sa okolinom. Kopitarovo stajali{te najboqe se
ogledalo u prepisci sa ~e{kim jezuitom Josipom Dobrovskim iz 1810. godine. Kopitar je tvrdio da se “provincijalni Hrvati” (iz tro`upanijske
Banske Hrvatske – N. @.) tek zadwih dvesta godina nazivaju Hrvatima i to
kao geografski a ne etnografski pojam. O tome je Kopitar u jednom pismu
iz 1810. pisao Dobrovskom slijede}e: “Tek od Ferdinanda I (1503-1564) i Leopolda I (1640-1705) po~eo je da se upotrebqava geografski naziv Hrvatske
i s onu stranu Kupe... Slavonci su srpski naseqenici i govore ’kruh’ i
’brez’ mjesto ’bez’, pravo krawski”. U pismu od 1. februara 1810. ka`e slede}e: “Ja vi{e vjerujem Truberu i Kr~eli}u nego Salagijusu {to se ti~e
Hrvata, da naime sjeverno od Kupe u stvari nema genetskih nego samo geografskih Hrvata, a genetski to su samo Vendi (Slovenci)... Nije dakle neistorijski kad Slovenci ne}e da budu Hrvati, ve} je to ’veritatis causa’... Ja
sam sigurno toliko pravedan prema Hrvatima kao Va{a Pre~asnost prema
Slovencima, ali pogre{an naziv vre|a me (sabla`wava me): mi Slovenci
ne treba da se zovemo Hrvati, nego oni sami treba da se zovu ono {to su, tj.
Slovenci... Kako uop}e dolaze Zagrep~ani ka hrvatskom porijeklu. Ne dajmo se, dakle, zavarati administrativnom podjelom zemaqa i naziva...”. Ko pitar pi{e Dobrovskom 21. aprila 1810. slede}e: “Ako su Dalmatinci Hr vati, qui certe sunt prema Konstantinu (Porfirogenitu – N. @.), a tako |e Zagrep~ani, otkud to dolazi da prvi, glavni Hrvati, srpski govore a posledwi ne govore?”) Jernej Kopitar odbacio je, dakle, hrvatstvo {tokav{tine po{to je {tokavski govor nazivao slavenosrpskim, a kasnije samo
srpskim.)
Protiv Kopitara ustao je ranije, u odbranu “hrvatskog jezika”, biskup
Maksimilijan Vrhovac. Naime, M. Vrhovac je, krajem juna 1814, posjetio u
73) And. Gavrilovi}, O Vukovu izdawe narodnih pesama. Po podacima be~ke cenzurne arhive, Prosvetni glasnik, Beograd, XXXIX/1922, sv. 11-12 (Cit prema: Kopitar i Vuk, Beograd, 1980, str. 93).
48
Be~u Kopitara i pred wim iznio svoje “jezikoslovne” predloge kako bi
spasao tzv. hrvatski jezik pred Kopitarovim argumentovanim i logi~nim
jezi~kim razmi{qawima. Vrhovac je predlagao: hrvatski kajkavski treba
pribrojiti {tokavskom a ne slovenskom; za sve iz u`e Hrvatske, Slavonije i Dalmacije treba ujediniti dijalekte, pa stvoriti i uvesti jedinstven
jezik i pravopis po fonolo{kom na~elu “pi{i kao {to govori{”; za sve
treba usvojiti pravila slavonsko-{tokavskog pravopisa.)
Jezuita iz ^e{ke Josip Dobrovski (1753-1829), “otac slavistike”, sma trao je samo kajkavski dijalekt kao hrvatski dok je “sve drugo za wega ilirski ili srpski jezik”. Idu}i tom analogijom Dobrovski je samo Hrvatsko
Zagorje i Sloveniju smatrao predelom Hrvata, dok su “svuda drugo `iveli
Srbi”. Dobrovski je panonske Hrvate dijelio na prave zagreba~ke Slovence, ugarske Slovence i krawske, {tajerske i koru{ke. Po wemu, dalmatinci su “napola Srbi (glagoqa{i)”, dok su “}iliri~ari ~isti Srbi”. Za Do brovskog Srbi su i Dubrov~ani, Makedonci i Bosanci, dok su krawci, “bezjaci” (zagorci) i panonski Hrvati po porijeklu Hrvati. Dobrovski je poistove}ivao tzv. “dalmatinsko-ilirski” jezik sa srpskim jezikom, pa je do
kraja `ivota ostao pri gledi{tu da su dalmatinci i po jeziku i po porijeklu uglavnom Srbi.)
Najpoznatiji slavista druge polovine XIX vijeka, Franc Miklo{i}, u
svojoj “Uporednoj gramatici slovenskih naroda” Hrvate je reducirao na sasvim mali i neznatan prostor jer je tvrdio da su svi {tokavci Srbi, ~akavci Hrvati a kajkavci Slovenci. U svojoj “Uporednoj gramatici” Miklo{i}
je pisao o dva srpska dijalekta (-e i -ije) i jednom hrvatskom (-i). Ikav{tinu, dakle, uzima za karakteristi~no obele`je hrvatskog jezika, dok su ekav {tina i ijekav{tina dve grupe srpskog jezika. Ipak je Miklo{i} tvrdio
da nisu svi ikavci Hrvati-~akavci ve} da ima ikavaca koji ~isto srpski govore i da imaju istu narav i obi~aje. Tu je prije svega mislio na ikavce {tokavskog narje~ja sa podru~ja Dalmacije, Primorja i Like. Za Dubrovnik
Miklo{i} je govorio da do wega nikad nije dopirala ~akav{tina i da je
uvijek bio {tokavski, dakle srpski.
Pod uticajem mi{qewa slavenskih filologa Vuk Stefanovi} Ka rayi} objavio je u Be~u, 1849. godine, almanah “Kov~e`i} za istoriju, jezik
i obi~aje Srba sva tri zakona”, odnosno u wemu je pisao o vjerskoj podjeqenosti Srba na Srbe zakona Rimskog, Turskog i Pravoslavnog. Rad “Srbi svi
i svuda” napisan je 1836. (objavqen 1849. u almanahu) kao predgovor djelu
“Crna Gora i Boka Kotorska”, i u wemu je utvrdio da su Srbi svi oni koji
govore, pa bili oni u @umberku ili u Vrawu, {tokavskim narje~jem. “Zai sta se zna”, po Vuku, “da Srbi `ive u Kne`evini Srbiji, Metohiji, Bosni,
Hercegovini, Zeti, Crnoj Gori, Banatu, Ba~koj, Sremu, na prostorima po dunavqa od Osijeka do Sentandreje, Slavoniji, Hrvatskoj, Dalmaciji i ci jelom primorskom pojasu od Trsta do Bojane”. Po Vuku, Srba je bilo i u Makedoniji i Arnautskoj, u okolini Debra gdje se govori jezikom koji je bli`i srpskom nego bugarskom.
49
Vuk je procjewivao da na navedenim teritorijama `ivi “oko pet miliona du{a naroda, koji govori jednim jezikom, ali se po zakonu (religiji) dijeli na troje”: “zakona Gr~kog”, “zakona Turskog” i “zakona Rimskog”. Tri
miliona su pravoslavni Srbi, a dva miliona Srbi muslimani i rimokatolici. Srbima ili Srbqima su se zvali samo pravoslavni, “a ostali ovoga
imena ne }e da prime, nego oni zakona Turskoga misle da su pravi Turci, i
tako se zovu, premda ni od stotine jedan ne zna turski; a oni zakona Rimskoga sami sebe ili zovu po mjestima u kojima `ive, na. pr. Slavonci, Bosanci
(ili Bo{waci), Dalmatinci, Dubrov~ani itd, ili kao {to osobito ~ine
kwi`evnici, starinskijem ili Bog zna ~ijim imenom, Iliri ili Ilirci;
oni pak prvi zovu se u Ba~koj Buwevcima, a oko Dubrovnika i po Boci Latinima. Pravoslavni u razgovoru zovu katolike Kr{}anima, a ovi wih
Hri{}anima”. Vuk se ~udio {to “Srbi zakona rimskog” ne}e Srbima da se
nazivaju, pa je navodio primjer Wemaca i Ma|ara, koji su tako|e bili pripadnici raznih vjera, ali su nacionalno bili jedinstveni. Za Vuka je bila
zabriwavaju}a ~iwenica {to je me|u Srbima vladala “velika mrskost, da
narod i na ime svoje omrzne”. Vuk je u tome nalazio vi{e uzroka. U odnosima Dubrov~ana i srpskih i bosanskih vladara navodio je strah (“Ko se koga
boji, on na wega mrzi”). Daqe, podjela kr{}anstva posebno je, po Vuku, pogodila srpski narod, koji se na{ao “u srijedi izme|u Rima i Carigrada”.
Srbi zapadnih krajeva primili su prvo rimokatoli~ku vjeru, potom latinsko pismo i, na kraju, odrekli se svog imena. Od Srba u Bosni “iznajprije
(se) istur~ila gospoda”, koja je odbacila staro srpsko ime, a raju je nazvala
Vlasima, kako bi se vi{e razlikovala od onih koji su ostali u svojoj vjeri.74) Vuk je vjerovao da su Srbi tri vjerozakona jedan narod, s tim {to se
onima zakona Rimskog “jo{ te{ko Srbima nazvati”, ali da }e se po svoj prilici na to ime naviknuti “jer ako ne}e da su Srbi, oni nemaju nikakvog drugog imena”. Naziv Slaveni nije bio adekvatan po Vuku, jer su se tim imenom
nazivali svi Slaveni, dok regionalni nazivi Dalmatinci, Slavonci i Dubrov~ani nisu narodni nazivi. Regionalni naziv Hrvata svodio je samo na
~akavce “koji su po svoj prilici ostaci Porfirogenitovih Hrvata i kojijeh se jezik malo razlikuje od Srpskoga, ali je opet bli`i Srpskome nego i
jednome Slovenskom narje~ju”. Jasno je da je i do Vuka doprla velikohrvat ska mitomanija o starim sredwevjekovnim Porfirogenitovim Hrvatima,
ali i stav nekih slavenskih filologa (na primer Franca Miklo{i}a) o
hrvatstvu ~akavaca. Me|utim, austrijska demografska statistika od sredine XIX vijeka, pa nadaqe, vrlo je neumoqiva prema “Hrvatstvu ~akavaca”,
po{to u Istri nije prebrojala nijednog Hrvata, dok je, s druge strane,
istarsko stanovni{tvo svela na Srbe i Slovence, uz ne{to Italijana.
Vuk Karayi} je zakqu~io da su svi {tokavci Srbi, svi ~akavci Hrva ti, a svi kajkavci Slovenci. Ipak je i sam Vuk bio svjestan nedovr{enosti
i mana svoje navedene narodne podjele prema jezi~kim varijantama: “Isti na da bi se inostranci mogli nasmijati ovakvome na{emu dijeqewu naroda
74) R. Qu{i}, Srpska, velikosrpska i jugoslovenska dr`avna politika Srbije 1804-1918, u:
Velika Srbija – istina, zablude, zloupotrebe, Beograd, 2003, 295-296.
50
u dana{we vrijeme, ali {to }emo kad smo nesretni qudi te se druk~ije ne
mo`e”. I dan danas je i srpska istoriografija pred te{kim dilemama (kao
{to je bio Vuk) i u strahu da je “inostranci” ne bi proglasili velikosrpskom ako bi se prihvatilo Vukovo svesrpstvo. Izgleda da je i sam Vuk bio
obazriv prema inostranom mi{qewu, naro~ito prema mi{qewu rimokatoli~ke Austrije, zbog otpo~etog procesa stvarawa nove rimokatoli~ke
nacije hrvatstva. Zato i sam nije bio zadovoqan svojom nategnutom podjelom naroda prema jezi~koj osnovi..
Po Vuku Srbi su dakle “{tokavci triju vjerozakona”: gr~kog, rimokatoli~kog i islamskog. Treba ista}i ~iwenicu da se od vremena izlaska
“Kov~e`i}a” iz {tampe, ne smiruje povika na Vuka Karayi}a od strane velikohrvatskih ideologa i politi~ara. Prisvajawe srpske {tokavice i weno progla{avawe za op{teobjediwavaju}e narje~je hrvatskog kwi`evnog
jezika, nije nai{lo, koliko nam je poznato, na protest tada{wih srpskih
intelektualaca; ili nije imao ko ili su bili nesmotreno indolentni po
tom pitawu prema zadwim politi~kim namjerama tvoraca svehrvatstva.
“Ilirci” su lako obmanuli i izigrali naivnog Vuka Karayi}a “kwi `evnim dogovorom” u Be~u 1850. godine. Vaspitanici jezuitskog pona{awa
i kulture, kakvi su ilirac i jeronimovac Ivan Kukuqevi}-Sakcinski (porijeklom iz mleta~ke porodice Saki), zatim Ivan Ma`urani} i drugi, odlu~no primjeni{e Lojolino na~elo: “metode mijewamo – ciq izo{travamo”, te nagovori{e i navedo{e naivnog Vuka Karayi}a, ali i \uru Dani~i}a, da u Be~u, 16. marta 1850, potpi{u tzv. Be~ki kwi`evni dogovor o zajedni~kom jeziku Srba i Hrvata na {tokavskom nare~ju.75) Pored dva pravoslavna Srbina dogovor je potpisalo i {est rimokatoli~kih predstavnika: Ivan Kukuqevi}, Dimitrije Demeter, Ivan Ma`urani}, Vinko Pacel,
Frawo Miklo{i~ i Stjepan Pejakovi}. Dogovorom je zakqu~eno da “jedan
narod treba jednu kwi`evnost da ima”, da se izme|u tri narje~ja, ekavskog
ikavskog i ijekavskog odabere “ju`no” tj. ijekavsko, s tim da se ta tri narje~ja ne smiju mje{ati. Glavno pitawe kojem je to “jednom narodu” dogovor
bio namjewen ostalo je nerje{eno, a ubrzo }e se pokazati i nerje{ivo jer se
“jedan dugo postoje}i narod, srpski, stao jezi~ki razjediwavati, dok se drugi narod, hrvatski, nepostoje}i kao jedna realna jezi~ka zajednica, po~eo
sve vi{e ujediwavati, kwi`evnojezi~ki i standardnojezi~ki, oko Vuk-Da ni~i}evog srpskog jezi~kog modela uprkos svojoj supstancijalnoj izvornojezi~koj nejedinstvenosti, tj. stvarnoj trojezi~nosti”.76) “Kwi`evni dogovor” je bio zna~ajan prakti~an uspjeh “iliraca” u sprovo|ewu i {irewu
75) “Za~u|uju}e spremno i lako odreko{e se ’ilirci-Hrvati’ mogu}nosti stvarawa hrvatskog kwi`evnog jezika na kajkavskom ili pak na ~akavskom narje~ju; znali su oni da je
srpsko {tokavsko govorno podru~je daleko ve}e, pa je bilo po`eqno da se, na svaki na~in...({tokavica) proglasi i za hrvatsko govorno narje~je, jer bi time bila bitno pro {irena mogu}nost ’ilirskog djelovawa’ i progla{ewa (jedinstvenog – N. @.) ’ilirskog
podru~ja? po jednom bitnom kriteriju – kakav je jezik” (Isto).
76) B. Brbori}, Srpske sociolingvisti~ke prilike u retrospektivi i srpska jezi~ka poli tika u novim dr`avnim okolnostima, zbornik radova Republika Srpska Krajina, KninBeograd, 1996, 168.
51
ilirske ideje, pa su oni tekst jezi~kog dogovora objavili pod “ilirskim
znamewima” (ilirskim grbom) na prvoj strani “Narodnih novina”.77) Hrvatski “jezikoslovci” su smawivali vrednost Vukove jezi~ke reforme, ali
i reforme Vukovog prete~e Save Mrkaqa78) kraji{kog Srbina sa Korduna. Naime, oni su za prave reformatore “hrvatske {tokavice” progla{avali “Hrvate” Dubrov~ane (Gunduli}a) i dalmatinske isusovce. Hrvat ~e {kog porijekla, Jaroslav [idak, je isticao da “Isusovci ve} tada (XVI vi jek – N. @) usvajaju na~elo, koje u XIX vijeku realiziraju Gajevi ilirci,
prihva}awa ’ob}eg i najraz{irenijeg govora’ ({tokavskog – N. @) za djela
namjewena Ju`nim Slavenima”, pa se “ve} 1625. isusovac ~akavac Bartol
Ka{i} (1575-1650) zala`e za {tokav{tinu”.79)
“Hrvatski jezikoslovac”, beogradski isusovac Vladimir Horvat, u
svom svehrvatskom maniru isticao je da je Ka{i}u, ve} 1604. godine, povje ren zadatak da za potrebe Ilirske akademije u Loretu sastavi “prvu hrvatsku gramatiku”. Me|utim, ta tzv. hrvatska gramatika nosi nehrvatsko ime:
“Institutiones lingue Illyricae” (Rim, 1604). Anonimni rukopisni rje~nik
“Slovoslovje dalmatinsko-talijansko (“Dizionario illirico-dalmatico-italiano”) Horvat je stavio Ka{i}u u autorstvo, te ga je u svom slobodnom “hrvatskom prijevodu” nazvao hrvatsko-italijanski.80) Interesantno je pomenuti
savremene “jezikoslovne” konstrukcije isusovca Horvata i wegovo proizvoqno vezivawe pojma “ilirstva” sa hrvatstvom: “Ve} Ka{i}, pisac prve
hrvatske gramatike i Mikaqa, pisac rje~nika, izrazom ’lingua illyrica’ ozna~avaju hrvatski ~akavski i {tokavski”.
Uo~qivo je da su svehrvatski megalomani, neinteligentnim falsifikatima, srpske dubrova~ke pisce i wihova “ilirska” (srpska) djela jednostavno prevodili u hrvatstvo. Odbacivali su epohalni zna~aj Vukove jezi~ke reforme i wegove zasluge za srpski jezik pripisivali pomenutim dalmatinskim (srpskim) reformatorima. Zbog toga Horvat je “prihva}ao” mi {qewe [idaka “da ilirsko ime nije preporodnom pokretu nametnuo Qudevit Gaj – kako se ponekad u novije vreme tvrdilo – ve} ga je ~itavo preporodno
77) Isto.
78) Sava Mrkaq je ro|en u Sjeni~aku kod Karlovca 1783, a umro u Be~u 1833. Zavr{io bo gosloviju i vi{e godina bio u~iteq. U Pe{ti je u~io filozofiju i matematiku, poznavao je vi{e jezika. U Budimu je 1810. izdao “Salo debeloga jera libo azbukopretres”, ko jim se uveliko zamjerio srpskoj pravoslavnoj crkvi. Slijede}e godine se zamona{io, ali
je uskoro i ra{~iwen. Godine 1817. napisao pokajni~ku “Palidoniju libo odbranu debe loga – jera”. Bio je napu{ten od svih, pa je `ive}i u bijedi du{evno obolio. Vuk i Kopitar su ga veoma cijenili zbog kwige “Salo debeloga jera”, u kom je, na osnovu pravila
“pi{i kako govori{“ i sa onoliko slova koliko je u jeziku glasova, iz temeqa refor misao onda{wu azbuku i predlo`io novu, koju je Vuk uzeo za osnov svoje azbuke. Srpski
filolozi smatraju da je Mrkaq prije Vuka po~eo sa jezi~kom reformom, i da je on u stvari pravi za~etnik reforme srpskog jezika.
79) Ka{i} se ina~e {kolovao u isusova~kom ilirskom (srpskom) kolegijumu u Loretu i u
rimskom seminaru. On je osniva~ prve isusova~ke rezidencije u Dubrovniku. Kao misi onar Kongregacije za propagandu vjere boravio je u Beogradu, Smederevu, Temi{varu,
Osijeku i Valpovu (J. [idak, Kroz pet stoqe}a hrvatske povijesti, Zagreb, 1981, 81).
80) V. Horvat, Crkva u hrvatskom preporodnom pokretu, Zagreb, 1986, 87)
52
pokoqewe usvojilo kao nasledje drevne pro{losti”, uvjereno da }e se wime mo}i najlak{e prebroditi regionalni i pokrajinski partikularizam
“prvenstveno hrvatskih zemaqa uop}e”.81)
Austrijska statistika o srpskim zemqama
Austrijski statisti~ki podaci o stanovni{tvu austrijskog jugoistoka
Evrope egzaktno potvr|uju, pa i prema{uju ranije pomenuta gledi{ta filologa o op{toj rasprostrawenosti Srba na prostorima jugoistoka Evrope. U kwizi dopisnog ~lana ma|arske akademije nauka Fenyes Eleka “Stati stika i geografski opis austrijske imperije” iz 1857. godine, u austrijskoj
carevini ima 1,584.134 Srba pravoslavne i rimokatoli~ke vjere. “Prema
austrijskim statisti~kim podacima, koji su obuhva}ali austrijske carske
zemqe Dalmaciju, Istru, Hrvatsku, Slavoniju, Vojnu krajinu i srpsku Vojvodinu, Srbi (“Szerbek”) su uglavnom `ivjeli u Srpskoj Krajini (“Vegvide ken”), Srpskoj Vojvodini (“Szerb Vajdasagban”), Dalmaciji (“Dalmatiaban”),
a bili podjeqeni na razli~ite grane, kao {to su [okci ili Buwevci
(“Schokaczok vagy bunyevaczok”), koji su rimokatolici, zatim na Race
(“Raczok”) odnosno Srbe, Crnogorce (“Montenegrinok”) u Banatu, Morlake
(“Morlakok”) u Istri (“Istriaban”), na kvarnerskim otocima (ljuarneroi szigeteken), u Dalmaciji i Dubrovniku (ugyanitt a ragusaiak), bocheserek. Broj~ano stawe po pokrajinama bilo je slijede}e: u Srpskoj Vojvodini i Banatu
`ivjelo je 402.890 Srba, u Dalmaciji 395.273, Srpskoj Krajini 339.176, Slavoniji 244.180, Istri i kvarnerskim otocima 134.445, u Ma|arskoj dr`avi
(Magyarorszagban) 69.170 du{a. [to se ti~e religije, prema navedenim statisti~kim podacima, Srbi su uglavnom bili pravoslavci ali je mnogo Srba rimokatolika bilo u Dalmaciji i Istri, dok su [okci u Ba~koj, Slavoniji, Krajini i Ma|arskoj svi bili rimokatolici”.82)
U svojoj kwizi F. Elek navodi da Hrvata (Horvatok) ukupno ima
1,288.632 i to u banskoj Hrvatskoj 631.081, Vojnoj Krajini 524.048, Ma|arskoj
78.179, Dowoj Austriji 6364, Krawskoj 17.697, Moravskoj 663. Prema podacima F. Eleka, Hrvati su podjeqeni na vi{e grana {to se ti~e dijalekta:
“Ovdje mo`emo ra~unati na uskoke koji `ive u Sewu koji pripada sluwskom puku. [to se ti~e religije ima pravoslavaca (nekoliko hiqada unijata). Ina~e Hrvati su iskqu~ivo rimokatolici”. U to vreme broj Slovena ca bio je neznatno mawi od broja Hrvata (1,153.382) a `ivjeli su u [tajerskoj (362.742), Koru{koj (“Karintiaban”) (95.544), Krawskoj 410.722, Primorju i Istri 185.757, Ma|arskoj (49.600), “Velenezei kiralysagban” 26.317.83)
U “Istorijsko-etnografsko-geografskoj mapi Srba i srpskih zemaqa”,
koju je izdao Kosta Atanaskov-[umenkovi} 1873. godine, istori~ar Milo{
St. Milojevi} dao je potpuno podudarnu sliku svekolike srpske rasprostrawenosti sa etnografskom rasprostraweno{}u Srba prema austrijskim
popisima iz 1847. i 1850/51. godine. Zapadna granica srpske etnogeografske
81) Isto.
82) F. Elek, Ausztriai birodalom Statistikaja es foldrajzi leirasa, Pest, 1857, 36.
83) Isto, 35.
53
rasprostrawenosti, prema Milojevi}evoj karti, i{la je linijom Peroj
(sjeverna Istra) – Srpske Moravice (sjeverni Gorski Kotar) – @umberak
– Banska Hrvatska. Isto~no od te linije bile su oblasti (pokrajine) u kojima su uglavnom `ivjeli Srbi. Anatemisan i izop}en od strane zvani~ne
srpske istoriografije, brisan iz kataloga srpske “nau~ne” istoriografije, Milo{ Milojevi} je ovog puta dao vrlo preciznu kartografsku predstavu srpske rasprostrawenosti, u potpunom skladu sa austrijskom demografskom statistikom iz 1847. i 1850/51. godine. Milojevi} je, dakle, svoju etnografsku kartu radio prema egzaktnim podacima austrijskih popisa iz sredine XIX vijeka.
Upore|uju}i austrijske demografske podatke sa mi{qewima navedenih filologa, kartografa, austrijskih hroni~ara iz XVIII vijeka i srpskih
istori~ara o Hrvatstvu kao geografskom pojmu, o banskoj Hrvatskoj kao
slovenskoj (slovena~koj) zemqi, o “Hrvatima unijatima i neunijatima”, mo`emo zakqu~iti da hrvatstva u etnografskom smislu nije bilo, ve} se ja vqalo nominalno kao geografski pojam. Me|utim, sredinom XIX vijeka geografski pojam Hrvata, koji je do tada bio i jedan od naziva za Srbe, po~eo
se ve} utemeqivati kao etnografski pojam vezan za mitolo{ko sredwevjekovno “Porfirogenitovo” hrvatstvo. Naime, sredinom XIX vijeka dio Srba rimokatolika sa podru~ja ~etvero`upanijske geografske Banske Hrvatske (Zagreba~ka, Vara`dinska, Kri`eva~ka i Severinska `upanija) i Vojne Krajine po~eo je da nosi hrvatsko ime, prvo u regionalnom pa potom, s
protokom vremena, i u nacionalnom smislu. Prema demografskim statisti~kim podacima uo~qivo je da se hrvatsko ime po~elo {iriti sa podru~ja geografske Banske Hrvatske na Vojnu krajinu do Sewa. Tada su srpski
uskoci iz Sewa, po{to su ranije pre{li na uniju preseqewem u @umberak,
ve} prihvatili hrvatsko ime.
Treba ista}i podatak da se, prema austrijskim statisti~kim podacima,
Hrvati uop}e ne pomiwu u drugim tzv. hrvatskim zemqama, odnosno u Sla voniji, Sremu, Barawi, Dalmaciji i Istri. U Slavoniji su, dakle, pored
pravoslavnih Srba i stranaca `ivjeli Srbi rimokatolici, odnosno [okci, u Istri i Kvarnerskim otocima dominirali su Srbi uz prisustvo Slovenaca i romanskog elementa. Dalmacija je bila srpsko-rimokatoli~ka,
{to potvr|uju statisti~ki podaci austrijskog popisa iz 1850/51. godine. Naime, u Dalmaciji, koja je obuhvatala Dubrovnik i Boku, `ivjelo je 330.827
Srba rimokatoli~ke vjere, dok je pravoslavnih Srba ostalo, poslije vjekovnog rimokatoli~ewa, samo 78.858. Prema austrijskoj statistici, dakle, nema ni pomena Hrvata ni hrvatskog imena. Cjelokupna dalmatinska populacija svodila se na Srbe rimokatoli~ke i pravoslavne vjere, u ukupnom bro ju od 409.685 du{a. Prema statisti~kim podacima iz 1846. u Dalmaciji je `ivjelo ukupno 393.715 stanovnika.84) Statisti~ki podaci iz druge polovine
XIX i prve decenije XX vijeka svjedo~e o tome u kolikoj se mjeri, zbog sve hrvatske nacionalne unifikacije, smawio broj stranaca i Srba dana{we
Republike Hrvatske. Statisti~ki popisi stanovni{tva austrijske pa potom ma|arske administrativne oblasti Hrvatske i Slavonije (sa Sremom),
84) Isto, 25, 47, 49.
54
u razdobqu od 1850. do 1910. godine, daju etni~ku sliku Hrvatske i Slavonije u kojoj su Hrvati jo{ uvijek mawina.
Prvo {to upada u o~i je ~iwenica da su Kraqevina Hrvatska i Kraqevina Slavonija u vjerskom i narodnosnom pogledu bile vrlo heterogene pokrajine. Pored pravoslavnih Srba i srpsko-katoli~kog stanovni{tva
([okaca, Buwevaca i skupina koje su po~ele nositi hrvatsko ime) najbrojniji su bili Wemci. Prema austrijskom popisu stanovni{tva iz 1890. godine wema~kim jezikom govorilo je 117.493 stanovnika; prema popisu iz 1900.
godine 134.000, dok je prema popisu iz 1910. nema~kim jezikom govorilo
132.150 stanovnika. Najve}i porast stanovni{tva u Hrvatskoj i Slavoniji
zabiqe`ili su Ma|ari zahvaquju}i, kako isti~e hrvatska istoriografija,
ma|arizaciji hrvatskog, ali mi bi rekli i srpskog i slovena~kog stanovni{tva u vrijeme liberalnog re`ima Kuena Hedervarija. Prema popisu stanovni{tva iz 1880. godine Ma|ara je bilo 41.417, prema popisu iz 1890. godine 68.794, po popisu iz 1900. godine 90.180, prema popisu iz 1910. godine
103.405. U Hrvatskoj i Slavoniji ~e{kim jezikom govorilo je prema popisu iz 1890. godine 27.521 stanovnika; po popisu iz 1900. godine 31.588, iz
1910. godine 31.252 stanovnika. Slova~kim jezikom govorilo je prema popisu iz 1890. godine 13.614, iz 1900. godine 17. 342, po popisu iz 1910. godine
21.458 stanovnika.
Broj stanovnika koji su govorili slovena~kim jezikom podupire Kopitarevu i Miklo{i}evu tezu o pripadnosti svih kajkavaca Hrvatskog zagorja korpusu slovena~kog naroda. Po austrijskom popisu stanovni{tva iz
1880. godine slovena~kim jezikom govorila su 20.102 stanovnika, dok je po
popisu iz 1900. godine slovena~kim jezikom govorilo 19.180 stanovnika. Do
posledweg austrijskog popisa iz 1910. godine zabiqe`en je drasti~an pad
broja Slovenaca na 15.686 pripadnika. Uzroci takvog populacionog kretawa ne mogu se utvrditi bez studijskih istra`ivawa. Mo`emo samo naga|ati da li se broj Slovenaca smawio usled naglog iseqavawa, ili zbog novog
rimokatoli~kog kursa koji je i{ao ka {irewu hrvatskog imena, naro~ito
od Prvog hrvatskog katoli~kog sastanka iz 1910. godine. Tako|e je uo~qivo da je opao i broj Wemaca i ^eha prema popisu iz 1910. u odnosu na popis
iz 1900. godine.
Vjerska pripadnost stanovni{tva Kraqevina Hrvatske i Slavonije
bila je tako|e vrlo raznolika. Rimokatolika, razli~itog narodnosnog i
nacionalnog sastava bilo je najvi{e – 1,863.847 prema popisu iz 1910. godine. Treba ista}i da je u razdobqu od 1869. do 1910. bio veliki porast rimokatolika – za oko 600.000 pripadnika. Kada se od ukupnog broja rimokatolika (prema popisu iz 1910.) oduzmu brojni stranci, koji su bili uglavnom rimokatolici, dobije se zbir od oko 1,550.000 rimokatolika Slovena
(Srbi rimokatolici, Buwevci, [okci i Hrvati). S pribli`avawem kraju XIX vijeka navedeni Srbi rimokatolici u sve ve}oj mjeri po~eli su no siti hrvatsko ime, ali ne treba zaboraviti da su u to vreme bili brojni
[okci i Buwevci. Pravoslavaca ili grko-isto~nih bilo je, prema popisu
iz 1910. godine, 649.453. Iako je bio visok natalitet pravoslavnih Srba,
55
porast stanovni{tva nije bio na nivou onoga kao kod rimokatolika). ^ak
je u odre|enim periodima zabiqe`en i pad broja pravoslavnih Srba (1869.
godine 511.802 a 1880. godine 497.746 pripadnika). Prema popisu iz 1890. godine zabiqe`en je porast na 567.443, dok je prema popisu iz 1900. godine bilo 612.628 pravoslavnih Srba.
Srbi rimokatolici u Dalmaciji, Dubrovniku i Boki
Za Luju Bakoti}a85) Srbi rimokatoli~ke vjere bili su osobita dalmatinska pojava: “Bilo ih je i ima i dan danas pokoji Srbin katolik i u Bosni i u Hercegovini, ali su rijetki. Kod nas u Dalmaciji su u dosta velikom
broju. Ve}inom su intelektualci, ali me|u wima ima i radnika i seqaka.
Ima ih svuda po Dalmaciji, u Kninu, u Siwu, u Imotskom, u Makarskoj, u
[ibeniku, u Splitu, u Ka{telima, na ostrvima, ali ih najvi{e ima u Dubrovniku i u okolini dubrovni~koj. U redovima katoli~kih Srba bilo je,
a ima i danas, i katoli~kih popova i fratara. Da ne spomenemo `ive, treba istaknuti da su to bili uzor-sve{tenici i primjerni qudi u svakom pogledu”.86) Najuzorniji me|u wima bili su, po Bakoti}evom sudu, dum Ivan
Stojanovi} (1829-1900) i dum Jakov Grupkovi}.
Iako je bio “vrlo revnostan katoli~ki sve}enik”, dum Ivan Stojanovi} se “uvijek priznavao Srbinom”, i preko lista “Dubrovnik”, u kome je
stalno do svoje smrti sara|ivao, poru~ivao narodu dubrova~kome: “Srbin
si po rodu i po obi~ajima; u srpstvu ti je jedini spas, vjera ti ni najmawe ne
prije~i da bude{ Srbin”. Prigodom wegove smrti list “Dubrovnik” je izme|u ostalog pisao: “Srpstvo je s wim izgubilo velikog rodoquba i kwi`evnika, Dubrovnik posqedweg predstavnika starog duha, narod dubrova~ ki rijetkog sve}enika, siromasi velikog dobrotvora”.
Stojanovi}ev vr{wak, don Jakov Grupkovi}, mnogo je volio svoj narod
i bio vatreni Srbin. Povodom izjave Josipa Franka da je hrvatstvo most
preko koga Austrija ima daqe da prodre na Balkan, Grupkovi} je slijede}im rije~ima parafrazirao Frankovu krilaticu: “Eh, po Franku hrvatstvo je kquse na kome [vabo po Bosni {eta”.87) Za Bakoti}a, sve}enici koji su se izja{wavali kao Srbi katolici bili su primjer srpskog rodoqubqa. Me|utim klerikalci, “to jest oni kojima je vjera zanat, i wihovi sqedbenici”, najvi{e su mrzili Srbe katolike. Klerikalci su, po mi{qewu
Bakoti}a, “oni katoli~ki sve}enici kojima je i hrvatstvo bilo jo{ jedan
posao kojim su mogli da steknu li~ne koristi”, a pri tom su protiv Srba
85) Lujo Bakoti}, pravnik, kwi`evnik i publicista, Sew, 21. XI 1867-Beograd, 31. III 1941.
Pravo je studirao u Be~u i Gracu, bio je advokat u raznim mjestima u Dalmaciji i zastupnik Srpske stranke u Dalmatinskom saboru. Januara 1913. postao je ~lan komisije srpske vlade za izradu projekta konkordata izme|u Kraqevine Srbije i Vatikana. U razdo bqu od 1920. do 1923. bio je poslanik pri Vatikanu, potom na raznim du`nostima u Mi nistarstvu inostranih poslova. Objavio je vi{e pravno-politi~kih i istorijskih ~lanaka.
86) L. Bakoti}, Srbi katolici, u: Catena mundi – srpska hronika na svetskim verigama, Beograd-Kraqevo, 1992, 304.
87) Isto, 304.
56
katolika iznosili sve mogu}e la`i, prokliwali ih i pretili im mukama
na ovome i na drugome svijetu. Isti~u}i svoje srpstvo Srbi katolici nisu
pitali ni katoli~ke ni pravoslavne sve}enike da im priznaju opravdanost
tog svog osvjedo~ewa, jer su bili uvjereni da imaju pravo da ga isti~u. Srbi
katolici, pa tako i Lujo Bakoti}, vodili su borbu protiv onih Hrvata koji su “suzbijali Srbe i srpsku slobodarsku misao, u nadi da }e na}i svoj spas
i svoje bujnije razvijawe u habzbur{kom dr`avnom okviru”.
Osnovna narodna misao Srba rimokatolika bila je da su Srbi bili Srbi i prije nego {to su primili kr{}ansku vjeru. Stalno su isticali da je
Dalmacija po istorijskom pravu u potpunosti srpska zemqa: “Makarsko
primorje bilo je srpsko i `ivjelo kao srpska neretvanska oblast, koja je kao
skoro samostalna dr`ava vodila i ratove sa Mleta~kom republikom; poznata je bila pod imenom Paganije, a weno stanovni{tvo Farlati naziva
’gens Serbica, ferox immitis’ (pleme srpsko, svirepo i nemilostivo). Italijana Farlatija bolilo je to {to su Neretqani vi{e puta na moru potukli
Mle~ane. Uz to je on (Farlati – N. @) bio pop”.88) Neretvqani su kr{}anstvo primili od Carigrada i postali su pravoslavci, dok su poslije osnivawa samostalne srpske crkve postali pripadnici te crkve. Tek kasnije pokatoli~ila ih je Mleta~ka republika. Frawevac o. Ante Luli} iz Makarske, u svome djelu “Sompendi ostorico – cronologico di Macarscae del suolittoraleoss ia Primorje” iznosio je podatke da su oko 872. godine “svi oni Srbi koji su nastaweni u Makarskom primorju i u wegovim varo{ima, pa i na obalama Neretve, primali kr{}ansku vjeru i da su ih krstili kalu|eri poslani iz Carigrada”. U kwizi je daqe iznosio podatke “da se jo{ danas vide ru{evine kalu|erskih manastira u Makaru, u Zaostrogu i Stanu-Poqicama,
kao i da se u Drveniku nalazi grob sa natpisom igumana kalu|erskog manastira, a u Tu~epima stara crkva sv. \or|a gra|ena u vizantijskom stilu”.
Bakoti} je daqe navodio da je okolina dubrova~ka tako|e bila pravoslavna, da se jo{ i danas u mnogim rimokatoli~kim porodicama slavi krsna slava, a crkveni su im barjaci isti kao kod pravoslavnih, dok je krsta{barjak kao onaj Bo{ka Jugovi}a. Prema saznawima Bakoti}a krsna slava se
prvih decenija XX vijeka slavila i u nekim katoli~kim porodicama u Ka{telima, izme|u Splita i Trogira.
Dubrova~ki Srbi nisu dozvoqavali da wihovo katoli~anstvo sputava
wihovo srpstvo, pa su se `estoko protivili akcijama hrvatizacije wihovog
prostora. Tako su se na primer borili protiv wihovog utapawa u hrvatstvo
prilikom odluke pape Lava XIII koji je 1901. bulom “Slavorum gentem”
Ilirski zavod sv. Jeronima nazvao hrvatskim. Kako isti~e Jeremija Mi trovi}, u jednom svom telegramu Dubrov~anima iz 1901. papa im se obra}a
kao Srbima katolicima.
Dalmatinski hrvatski nacionalista Natko Nodilo po{teno je iznio
svoje stanovi{te o srpstvu Dubrovnika: “U Dubrovniku, ako ne i od prvoga
po~etka, a to od pamtivjeka govorilo se srpski; govorilo, kako od pu~ana,
tako od vlastele, kako kod ku}e, tako u javnom `ivotu... u op}ini, srpski je
88) Isto, 305
57
raspravni jezik”.89) Istori~ar Jeremija Mitrovi} je konstatovao da je Nodilo iznio istinit zakqu~ak “lako zaobila`en u hrvatskoj nauci” koji bi
“danas te{ko ko u Hrvatskoj usudio da ponovi”. Pri tom Mitrovi} terminom “Sclavonia” ozna~ava srpsku dr`avu, koja se tako pomiwe u najstarijim
arhivskim kwigama Dubrova~ke republike: “Nave{}emo samo jedan primer
koji se odnosi na Brvenik u dolini Ibra ’in Sclavonia’. Kod Dubrov~ana nije suvi{e redak termin ’Servia’ (Srbija), {to zna~i da je to isto {to i
’Sclavonia’, odakle je naziv ’Slavini’ i za Srbe na kopnu i za Dubrov~ane”.90) [to se ti~e vjerskog pitawa Srbi rimokatolici su priznali eminentnu nacionalnu vrednost srpsko-pravoslavne crkve, svoju rimokatoli~ku crkvu su smatrali za ono {to jest, naime za crkvu univerzalnu, kojoj mogu da pripadaju pojedinci iz svake narodnosti, pa prema tome i Srbi. Najistaknutiji i najobrazovaniji Srbi katolici bili su Medo Puci}, Matija
Ban, dr Igwat Bakoti}, dr Vlaho Matijevi}, prof. Niko Matijevi}, S. Kastrapeli, Marko i Mirko Kastrapeli, slikar Marko Murat, dr Antun Puqezi, Antun Fabris, dr Lovro Pavlovi}, dum Ivan Stojanovi}, don Jakov
Grupkovi}, Pero Budmani, Joso Mihaqevi}, Vinkentije Butijer, Jovo Metli~i}, Ka`imir Luketi}, Jovo Mata~i}, Ivo ]ipiko, Ante Monti, Josip
Bersa i mnogi drugi.
O srpstvu Marka Murata pisala je istori~arka Sofija Bo`i}. U svojim radovima, napisanim na osnovu prepiske izme|u Marka Murata i beogradskog politi~ara Laze Markovi}a, Bo`i}ka citira jedno Muratovo pismo, od 17. juna 1933, u kome pi{e o srpsko-katoli~kom osje}aju Dubrov~ana
i hrvatizaciji tog podru~ja: “Do nedavna cijela dubrova~ka inteligencija
i ve}i dio gra|ana osje}ali su se Srbima. A imamo i danas slu~aja gdje jedan veli da je Srbin, a ro|eni mu brat ka`e da je Hrvat. Hrvati, i to ba{
oni pravi u Zagrebu, priznavali su svojima sve obi~aje, pripovjetke, pjesme
narodne koje su srpske i {tampali su varijante Vukovih srpskih narodnih
pjesama i druge narodne pjesme, koje opet iskqu~ivo pjevaju o srpskim vladarima, junacima, hajducima, {tampali su ih kao ’Hrvatske narodne pjesme’.
U ~emu je dakle, ta razlika? U vjeri, tj. crkvi, vaqda? Ovako djeqewe po crkvi bilo bi vi{e nego glupo; ono je i `alosno. I ja velim sramotno je za
nas: dokaz o na{oj nekulturi. Koji to narod sa pame}u i zdravim razumom
dijeli sebe u vi{e naroda prema pripadni{tvu jednoj ili drugoj hristijanskoj konfesiji. A fakt je naj`alosniji kod nas da pravoslavni smatraju svoju vjeru nekom va`nom karakteristikom srpstva. Vjeru! A vjere – sa rijet kim izuzecima – na{a pravoslavna inteligencija nema! Ja znam vi{e nego
jednog ateistu koji je gotov da gine za pravoslavqe, jer smatra da je to isto
{to i srpstvo”.91) U pismu Marka Murata Lazici Markovi}u, iz avgusta
89) N. Nodilo, Prvi qetopisci i davna historiografija dubrova~ka, Rad Jazu, 1883, sv. 65,
92-95.
90) J. Mitrovi}, Srpstvo Dubrovnika i velikohrvatski pohod “do Drine” i Crne Gore”, u:
Catena Mundi, kw. II, Beograd-Kraqevo, 1992, 316-317.
91) S. Bo`i}, Srpstvo Marka Murata, “Qetopis” srpskog kulturnog dru{tva “Prosvjeta”,
Zagreb.
58
1937, u jo{ ve}oj mjeri se potvr|uje srpstvo Dubrovnika, koje je bilo vrlo
izra`eno u vreme wegovog {kolovawa: “Ka sam bio |ak dubrova~ke gimnazije ... svi nastavnici Dubrov~ani priznavali su se Srbima, i skoro svi |aci. Cijela gradska inteligencija... Jedno vreme je na op}ini bila srpska
uprava (pokojni Frawo Gondola – Gunduli}). Biskupa M. Vodopi}a ubrajali smo u Srbe, kler je simpatizirao sa Srbima, a nekoliko sve}enika (rimokatoli~kih – N. @) osje}alo se srpski...”. U pismu od 10. juna 1939. Murat
isti~e slijede}e: “Kako je `alosno da moram danas – poslije Oslobo|ewa i
Ujediwewa – ovo pisati: tra`iti milost za Gunduli}e, Bo{kovi}e, Puci}e, \or|i}e, Budmane, Bogi{i}e, Re{etare, Vojnovi}e itd, itd!!! Tuga i
stid me gu{e, dragi moj Lazo...”.92) U vreme priprema za progla{ewe Velike Hrvatske u liku Banovine Hrvatske, srpstvo Dubrovnika bilo je u nezavidnom polo`aju pred nadiru}im militantnim rimokatoli~kim formacijama. Progoni Srba u Banovini Hrvatskoj, pa tako i u Dubrovniku, bili su
svakodnevna pojava. Marko Murat rat je proveo u strahu od usta{ke likvidacije. Akademik Dejan Medakovi} u kwizi “Srpski slikari” opisao je posqedwe dane Marka Murata: “Iz kazivawa wegove udovice zna se da je rat
proveo u strahu od usta{kog terora, bez snage da radi ne{to ozbiqnije. Ne
do~ekav{i oslobo|ewe umro je u Dubrovniku, zaboravqen, oktobra 1944.
godine. U jednoj sobici u kraju iznad Pila protekli su posqedwi dani wegove tu`ne, prepla{ene starosti, posve}eni tihom posmatrawu mora, plemenitih ritmova i patine dubrova~kih krovova...”. Likvidaciju brojnih dubrova~kih Srba od povampirenih usta{a na dokumentarno-umjetni~ki na~in je prikazao i veliki hrvatski rediteq Lordan Zafranovi} u filmu
“Okupacija u 26 slika”.
Srpstvo Dubrovnika nije se krilo ~ak ni u dr`avnim dokumentima Nezavisne Dr`ave Hrvatske. Tako u dokumentu Ministarstva vawskih poslova, koji je upu}en Ministarstvu hrvatskog domobranstva 5. studenog 1941,
uzdi`e se rad dubrova~kih frankovaca Vlahe Mati~evi}a i i Tonka Glavana na ja~awu hrvatstva u Dubrovniku: “... Prema dobivenim informacijama iz Dubrovnika, i to od strane biv{eg usta{kog sto`ernika g. Rojnice,
g. Vlaho Mati~evi} i Tonko Glavan su u Dubrovniku poznati kao ~eli~ni
Hrvati, koji su od postanka Jugoslavije bili uviek u prvim hrvatskim redovima, bore}i se djelatno protiv svih srpskih agenata na razne na~ine, tako da su vi{e puta bili rawavani i zatvarani. Primjerice za vrieme Jefti}evog re`ima razoru`ali su jednog srpskog redara, kojeg su nakon toga na
mrtvo premlatili. Isti ovaj slu~aj se je ponovio za vrieme Banovine Hrvatske. Istina je da su Mati~evi} i Glavan bili katkada tjelohaniteqi prof.
Roka Mi{eti}a, biv{eg narodnog zastupnika kotara dubrova~kog, kao i Bo `a Jambre~aka, u ~asu kad je ovaj opunomo}en od Banovine imao od Srba dubrova~kih preuzeti op}inu, koji su mu prietili da }e ga ubiti. Kako vidite
nisu bili tjelohraniteqi Mi{eti}a i Jambre~aka za to da bi ih {titili
od usta{a, kojih je uzgred re~eno bio vrlo malen broj i to iskqu~ivo me|u
92) Isto.
59
sredwo{kolskom omladinom, ve} za to da ih ~uvaju od raznih ~etni~kih i
sokola{kih bandi... Mati~evi} i Glavan zaplienili su od beogradskih @idova u Dubrovniku zlata i draguqa u vrijednosti od nekoliko milijuna kuna, {to je tako|e doneseno u Zagreb i predano na{im vlastima. Mati~evi}
je sve ovo radio kao ob}inski ~inovnik, a Glavan kao ~inovnik okru`nog
ureda, te ovi nikada ne bi napustili Dubrovnik i ostavili svoja mjesta da
ih nijesu Srbi dubrova~ki, kao i ~etnici i ostali proti wih.., prijavili
talijanskim vlastima i tra`ili wihovo uhi}ewe radi gore navedenih herojskih djela.... Sve ovo je jedna blijeda slika o po`rtvovnom i nesebi~nom
radu za hrvatsku stvar Mati~evi}a i Glavana, jer imam informaciju da su
Mati~evi} i Glavan i u ona vremena kada je u Dubrovniku bio veoma mali
broj Hrvata vodili borbu sa nekim @ilom i raznim orjuna{ima i ~etnicima, koji su bili strah i trepet Dubrovnika... Otac pomenutog Mati~evi}a bio je jedan od osniva~a prava{kog pokreta u Dubrovniku”.93)
93) Cit. prema: A. Vojinovi}, NDH u Beogradu, Zagreb, 1995, 66-67.
60
Ve­li­ko­hr­vat­ske­ide­je
i­kro­a­ti­za­ci­ja­Sr­ba­i­srp­skih­ze­ma­qa
Kro­a­ti­za­ci­ja­Sr­ba­u­Hr­vat­skoj­i­Gor­woj­kra­ji­ni
Poslije definitivnog ukidawa Vojne Krajine 1881. godine, wen zapadni dio – Gorwa krajina (Kordun, Banija i Lika), prvi put u istoriji ulazi
u sastav “tro`upanijske” banske Hrvatske (Zagreba~ka, Vara`dinska, Kri`eva~ka i povremeno Severinska) koja je u to vreme predstavqala obi~an
geografski pojam i pokrajinu (“carsku zemqu”) ma|arske polovine Habzbur{kog carstva. Takva Hrvatska nazivala se Banska Hrvatska, sve do
Austro-Ugarske nagodbe i ukidawa Vojne Krajine, kada se administrativno
ujedinila sa Slavonijom u ma|arsku kraqevsku zemqu – Kraqevinu Hrvatsku i Slavoniju. Hrvatsku je od Slavonije odvajala teritorija Vojne Krajine, odnosno, Vara`dinski generalat koji se protezao na sjever do Drave.1)
Isto~ne granice nove uve}ane Hrvatske, poslije ukidawa Vojne Krajine,
i{le su od granice sa Slavonijom na jug ka Uni, od Une prema rijeci Zrmawi, koja je bila jugoisto~na granica “nove Hrvatske” sa Dalmacijom, carskom zemqom habzbur{ke Austrije, koja je imala svoj sabor i carskog namjesnika sa sjedi{tem u Zadru. Od Zrmawe granica je, daqe, preko otoka Paga
i “Morla~kog (srpskog) kanala” i{la na sjeverozapad do Ugarskog primorja (do grada Rijeke, odnosno, po~etka Istre – U~ke). Od Ugarskog primorja
1) Falsifikator istorije hrvatstva, ^eh Jaroslav [idak, pisao je da Hrvatska sa Slavonijom nije bila administrativno ujediwena ni poslije turskog povla~ewa iz Slavonije
krajem XVII vijeka, “od koje ju je, {tavi{e, odvajao teritorij Vojne Krajine (Vara`dinski generalat)... Takav polo`aj Slavonije izme|u Hrvatske i Ugarske potrajao je do 1848.
godine, daju}i ma|arskom reformnom plemstvu poslije 1790. va`an argument u prilog te`wi da se Slavonija u~ini integralnim dijelom Ugarske”. Slavonija je upravo to i bi la jer je uprava u woj bila ure|ena prema ugarskom pravnom sistemu, a od 1751. svoje poslanike je direktno slala u Ugarski sabor. Po [idakovom mi{qewu, “pitawe pripad nosti Slavonije postalo je na taj na~in – pored spornog pitawa Primorja (rije~kog – N.
@) i ma|arskog slu`benog jezika – jednim od bitnih uzroka koji su 1848. doveli do hrvatsko-ma|arskog oru`anog sukoba”. [idak upravo istoriografski bezobrazno, Hrvatskoj
daje sve atribute dr`avnosti pa tako i organizovanu “hrvatsku dr`avnu vojnu silu”, koja
je ipak austrijska i popuwavana sa srpskim vojnim kadrom. On austrijsko-ma|arski rat
iz 1848. (revoluciju), ~iji su uzroci bili u revolucionarnom liberalnom vrewu u Evropi, jednostavno pretvara u sukob izme|u Hrvata i Ma|ara (Enciklopedija Jugoslavije,
tom 7, Zagreb, 1968, 222).
61
granica je i{la, preko Severinske `upanije (koja se protezala od Kupe do
mora), odnosno, etni~kim slovensko – srpskim granicama preko Gorskog
Kotara, @umberka prema Hrvatskom Zagorju.
Neophodno je ista}i da su sve manifestacije hrvatske gra|anske poli tike u XIX i XX vijeku, koje su poticale iz Zagreba, bile pod okriqem
fikcije “hrvatskog dr`avnog prava”, koje je samo u oblasti fantasti~ne dr`avno-pravne teorije proglasilo postojawe “tisu}godi{we” hrvatske dr `avnosti. Tzv. “hrvatsko dr`avno pravo” stvarno se sastojalo iz zbirke
normativnih pojedina~nih propisa i pismenih garancija koje je AustroUgarska propisivala za svoje “cesarovine”, a koje su obuhvatale, u najboqem
slu~aju, izvjesnu za Be~ i Budimpe{tu ne{kodqivu lokalnu administrativnu autonomiju i to u sporednim “zemaqskim” pitawima. Jasno je da je
vlast u banskoj Hrvatskoj i Slavoniji dolazila iz Budimpe{te, koja je postavqala banove i ostalu ni`u administraciju, i koja nije zavisila od lokalne politi~ke igre u Hrvatskoj i Slavoniji.
Za isticawe dr`avotvornosti Hrvata i Hrvatske naro~ito je bio plodonosan istoriografski falsifikat o tzv. Hrvatsko-Ugarskoj nagodbi iz
1868. godine. Naime, poslije sklapawa Austro-Ugarske nagodbe, 1867. godine, Kraqevina Ugarska je naknadno, 1868. godine, administrativno precizirala stawe u svom dijelu monarhije dono{ewem “Zakonskog ~lanka” ili
tzv. Ugarsko – hrvatsko (slavonske) nagodbe. Ovaj Zakonski ~lanak Hrvatskoj i Slavoniji nije davao gotovo nikakve mogu}nosti da sudjeluje u pretresawu poslova zajedni~kih za ~itavu carevinu. Naime, u ugarsku delega ciju za zajedni~ko Carevinsko vije}e, koje je imalo ukupno 60 ~lanova, iz
Hrvatske i Slavonije sa Sremom delegirano je samo pet ~lanova. Na taj na~in su one bile iskqu~ene iz sudjelovawa u zakonodavnim i izvr{nim organima vlasti Austro-Ugarske. Sabor Kraqevine Hrvatske i Slavonije je,
prema Nagodbi, morao bez raspravqawa da primi kao zakon sve odredbe
ugarskog parlamenta. Izvr{na vlast u zajedni~kim poslovima pripadala je
ma|arskoj vladi, koja je odlu~no uticala i na ekonomiju Hrvatske i Slavonije, jer je regulisala pomorstvo, trgova~ko i industrijsko zakonodavstvo
i upravu na `eqeznicama. Na ~elu autonomne vlade u Zagrebu stajao je ban,
a imenovao ga je car na predlog ugarskog ministra-predsjednika. Ban je
imao samo gra|ansku vlast, bez ikakvog uticaja na vojne poslove, i obi~no
je bio stranog “nehrvatskog” porijekla. Istori~ari hrvatstva su ovakve
precizne administrativne odredbe iz “Zakonskog ~lanka” prilagodili
svojim ciqevima, pa su ga prikazali kao dr`avno-pravni akt Trojedne Hrvatske, ukqu~iv{i i austrijsku pokrajinu Kraqevinu Dalmaciju pod wegove odredbe. Takvim falsifikatom Dalmacija, kao posebna carska zemqa
direktno pot~iwena Be~u, sa posebnim saborom i administrativnim centrom u Zadru, postajala je dio zami{qene “Velike Hrvatske”.
Najplodonosniji falsifikat u funkciji dokazivawa starine “sredwevjekovne Velike Hrvatske” je mit o tzv. Trojednici ili trojednoj Kraqevini Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji koja u dr`avno-pravnoj zbiqi sredweg i novog vijeka nikad nije postojala. Na`alost, srpska istoriografija
62
je u dobroj mjeri prihvatila navedeni falsifikat o tzv. Trojednoj kraqevini. Za razliku od ve}ine srpskih istori~ara, pa ~ak i akademika, Sima
Lukin Lazi} Trojednom kraqevinom je nazivao teritorije Hrvatske, Slavonije i Srema, sa administrativnim centrom u Zagrebu u kom se nalazio i
“trojedni~ki sabor”.2)
Dakle, “Zakonskim ~lankom”, iz 1868. godine, odnosno tzv Ugarsko-Hrvatskom nagodbom, ma|arska kraqevska zemqa Kraqevina Hrvatska i Sla vonija je postala administrativna jedinica Ugarske polovine carstva, dok
je Dalmacija ostala austrijska carska zemqa na ~elu sa carskim namjesnikom u Zadru. Me|utim, od kraja XIX vijeka u memorandumima dr`avnih dokumenata Kraqevine Hrvatske i Slavonije navodi se “Hrvatsko-slavonsko-dalmatinska vlada”, dr`avnopravno nespojiva kategorija sa odredbama
Austro-Ugarske nagodbe i “Zakonskog ~lanka” iz 1868. godine. Odvojene administrativne teritorijalne kompetencije Austrije i Ma|arske ovom
prilikom su zanemarene i Zagreb se od strane Be~a po~eo favorizirati i
dobijati {ansu da realizira svoje romanti~arske “~etrdesetosma{ke” velikohrvatske planove o tzv. hrvatskoj Trojednoj kraqevini. U stvari, u Be~u su bila sve izra`enija nastojawa da se dvojna monarhija preuredi u trijalisti~koj formi sa tre}om rimokatoli~kom slavenskom (hrvatskom) administrativnom jedinicom, koju je naro~ito podupirao prestolonasqednik Franc Ferdinand.
Velikohrvatski dr`avno-nacionalni ideal bio je po prirodi stvari
protivsrpski, negacija srpstva i svekolike srpske narodne rasprostrawenosti na jugoistoku Evrope. Radilo se o ideolo{koj i dr`avno-politi~koj
orijentaciji koja je krajem XIX vijeka i{la za trijalisti~kim preure|ewem Austro-Ugarske monarhije, odnosno za osnivawem Velike Hrvatske u
okviru monarhije i pod skiptrom Habzburgovaca. Srbi-rimokatolici (Buwevci, [okci, odnosno Hrvati), nisu ni{ta znali “o nekakvoj ranijoj hrvatskoj dr`avi i narodnosti, nego samo za vjernost Caru i Papi i odanost
rimokatoli~kom kleru”. Ideal Velike Hrvatske zadr`ao je “idolatriju
be~kih careva” i kroz wu do{ao u sukob sa srpskom liberalno-pravoslavnom ideologijom, “i u vlastitom domu sa ilirskom, zatim sa jugoslavenskom, pa najzad pred Prvi svjetski rat sa srpsko-hrvatskom ideologijom”.3)
Na­ci­o­nal­na­ide­o­lo­gi­ja­hr­vat­stva­– ide­o­lo­zi­hr­vat­stva
Stvarawe hrvatstva tokom druge polovine XIX vijeka vr{eno je iz
germanskih (austrijskih) dr`avnih i rimokatoli~kih prozelitsko-misionarskih razloga. Uo~qivo velik broj tu|inaca – radnika na poqu misionarskog i austrofilskog rimokatoli~kog ilirizma, potoweg hrvatstva,
brojni vi{e ili mawe poznati germanski, ma|arski i slavenski intelektualci, potvr|uju navedenu tezu. Banska Hrvatska i Zagreb, narodnosno vrlo heterogeno geografsko podru~je, odre|eni su kao polazno odredi{te iz
kojeg }e se ideje hrvatstva i rimokatolicizma {iriti na jug, istok, ali i
2) S. L. Lazi}, “Kratka povjesnica Srba”, Zagreb, 1894, 174.
3) B. Prica, “Hegemonija i balkanizam”, Pravda, 29. oktobar 1928.
63
na zapad (Slovenci kao alpski, planinski Hrvati). Osporavawem prava
Slovenaca na Ilirski zavod sv. Jeronima u Rimu, propagandisti hrvatstva
su nastojali da negiraju slovensku narodnost i istori~nost iz razloga da
geografsko podru~je kajkavske Banske Hrvatske efikasno odvoje od slovena~ke matice. Slovena{tvo svih kajkavaca, tako i onih u Banskoj Hrvat skoj, naro~ito su isticali ranije pomenuti filolozi J. Kopitar, Franc
Miklo{i}, istori~ar Lazar Tomanovi} i drugi. Za wih je hrvatsko ime bilo samo jedan geografski pojam vezan za narodnosno izmje{anu teritoriju
tro`upanijske Banske Hrvatske.4)
Projektanti stvarawa i {irewa hrvatstva, iz druge polovine XIX vi jeka, stvorili su niz istoriografski falsifikovanih ~iwenica vezanih
za bitisawe i teritorijalni opseg Hrvata i hrvatstva. Slavenski (srpski)
knezovi i kraqevi iz roda Trpimirovi}a (IX-XI vijek) progla{avali su se
hrvatskim, slavenski kraq Tomislav postajao je hrvatski; brojni su falsifikati vezani za “Pacta conventa” iz 1102; ma|arski vojskovo|a Deren~in
progla{avan je hrvatskim junakom sa Krbavskog poqa koji je 1493. suprotstavio Turcima itd. Za pisce hrvatske mitologije, Kraqevina hrvatska dinastije Trpimirovi} nikad nije propala. Wihova istorija je, kako je zapazio Dimitrije Qoti}, istorija nagodbi, istorija se pi{e u nagodbama, ugovorima, kao “Pacta conventa” “kod notarijusa”: “Lijepo se stranke sastanu,
potpi{u ugovor, udare pe~ate i eto to poslije traje hiqadu godina, sve dok
neki novi ugovor ne do|e da stawe promijeni”. Hrvati su bili jedini “pravni~ki narod” na svijetu, sa “uro|enim pravni~kim smislom”, prije stvarawa wihove mitolo{ke dr`ave i mitolo{kog prava. Sve {to nije ugovor
kod stvoriteqa hrvatstva nije bila istorija.
U drugoj polovini XIX vijeka pojavila se cijela galerija stvoriteqa
hrvatstva, o kojima je pone{to re~eno u uvodnom dijelu kwige. Tada je kod
wih prevladao pogled da se hrvatski narod kao “etni~ko bi}e” po~eo for mirati krajem VII stoqe}a “kada i ostali slavenski narodi”. Wegovi no sioci, Frawo Ra~ki i Vatroslav Jagi}, formulisali su mi{qewe da “put
Hrvata u povijest i dr`avni `ivot ne mo`e biti drugi od puta ostalih
slavenskih naroda”.5) Me|utim, tridesetih godina XX vijeka “nova” gran domanska povijesna nauka je ponovo ispitala “iskone hrvatstva” utvrdiv {i, nasuprot “hrvatskog kulturnog smijera” koji je “u slavenstvu vidio
rod, a u hrvatstvu podre|enu vrstu”, da su Hrvati “u VII vijeku kao organi zirani politi~ki i vojni~ki narod osvojili dana{wu svoju postojbinu”.
Prema dr Mladenu Lorkovi}u, ministru vawskih poslova NDH, “otkrive ni su novi, duboki slojevi na{e narodne pro{losti, u vremenu i prostoru
ona je bitno pro{irena. Makar i u tamnim obrisima, no ipak neosporno
vidqiv di`e se pred nama gotovo ~itav jedan do sada neznani milenij hrvatske povijesti. Mnogo stoqe}a prije, negoli je stvorena hrvatska dr`ava na Jadranu, staja{e hrvatski narod kao organizirano politi~ko tijelo
4) N. @uti}, n. d, 319-320.
5) M. Lorkovi}, “Narod i zemqa Hrvata”, Zagreb, 1939, 3.
64
u porije~ju Visle i Buga. Otud mu trag vodi kroz jo{ daqa stoqe}a prema
kavkaskom velegorju”.6)
Dakle, nasuprot umjerenoj mitologiji hrvatstva Ra~kog, Jagi}a i ostalih, po kojima Hrvati kao narod nastaju u VII vijeku, tridesetih godina XX
vijeka pojavili su se povjesni~ari, u liku zagreba~kog ^eha Lubora (Qudmila) Hauptmana, Nike @upani}a i “ma|arona” Saka~a koji su po~eli da
pi{u o azijskom, odnosno, iranskom podrijetlu Hrvata. Povijest hrvatstva
stvarana je po uzoru na ma|arsku i bugarsku narodnosnu istoriju, po kojoj
ratni~ki azijski “nadnarod” pokorava “ratarsku” pasivnu slavensku ve}i nu i od we stvara novi narodni konglomerat vi{e rasne vrednosti. Tako je
profesor zagreba~kog univerziteta, dr Qudmil Hauptman, u svom “istorijskom romanu” “Kako nastaje jedan narod” “uvjerqivo” objasnio genezu starohrvatstva (“Bijelih Hrvata”). “U~eni profesor” je utvrdio da rije~ Hrvat nema slavenski korijen i da ona poti~e od iransko-perzijske rije~i Huurvath, {to je na iranskom zna~ilo “prijateq”. To pleme ratnika-kowanika se poslovenilo i dobilo ime “Bijeli Hrvati”. “Ratni~ki Hrvati” nase lili su Koru{ku, Krawsku, [tajersku (“Tre}a Hrvatska”), zaposjeli su te ritorij izme|u Save i Drave i na istoku do rijeke Bosne; zaposjeli su daqe
cijelu li~ku visoravan, dok su dolinom Une prodrli u “staru klasi~nu Dalmaciju”. “Tradicija i zabiqe{ka cara Konstantina Porfirogenita” ka`e
da se ta vojska sastojala od sedam plemena koja su stigla pod vodstvom petero bra}e Klukasa, Lovela, Losencesa, Muhla i Hrovatosa, i dviju sestara
Duge i Vuge. Ti hrvatski osvaja~i podlo`i{e sebi i ostatke Avara i one
Slavene-ratare koji su pre|a{wih vjekova prije wih stigli i s vremenom
se stopi{e s wima u jedan narod. Ta plemena, koja se tokom slijede}ih vijekova umno`i{e na dvanaest, bili su politi~ki narod hrvatski. U wihovim
je rukama bila sva politi~ka mo}, ta plemena, wihovi pripadnici “plemeniti qudi”, nosioci su hrvatske politike stvarno sve do XV vijeka, a formalno sve do 1848. godine, umrijev{i politi~ki te godine s posqedwim sa borom “hrvatskih stali{a i redova”.7)
Ideolozi hrvatstva pored mitolo{kih {tiva i kwi{kih falsifikata bili su i vrijedni kartografi. U tom pogledu oni imaju tradiciju staru
oko 140 godina. Naime, prema planu Frawe Kru`i}a, Josip Parta{ je 1862.
izradio “Histori~ni zemqovid cjelokupne Kraqevine Hrvatske sa ozna~ewem granicah sada obstoje}ih pokrajinah i navedewem znamenitijih starijih i novijih mestah”. Wome su obuhva}ene kao zemqe “Kraqevine Hervatske”, pored “neprijeporno” hrvatskih zemaqa (Hrvatske, Slavonije, Srijema i Dalmacije ) Bosna, Hercegovina, Crna Gora, jugozapadni dio Srbije i
jugoisto~ne oblasti Slovenije. Karta je {tampana u zagreba~koj {tampariji Dragutina Albrehta. O~ito je da je geografski pojam “cjelokupne Kraqe vine Hrvatske” preuzet od Ritera – Vitezovi}a i wegovog djela “Illiria rediviva” (“Croatia redviviva”) u kojem se pomiwe “tota Illiria”, ili potom “tota Croatia”. Dvadesetak godina ranije, prije velikohrvatske spisateqske kampawe,
6) Isto, 3-4.
7) Citat prema: J. Horvat, Stranke kod Hrvata i wihova ideologija, Beograd, 1939, 6-7.
65
geograf Dragutin Seqan u svom “zemqopisu” uop}e ne pomiwe zemqe “cjelokupne Kraqevine Hrvatske” i svoju kwigu naziva “Zemqopis pokrajinah
ilirskih iliti ogledalo zemqe na kojoj pribiva narod ilirsko-slavjanski
(srpski – N. @)”.8)
Srpski intelektualci, sve}enstvo i istori~ari nasjedali su na mitolo{ke konstrukcije ideologa hrvatstva stvarane u XIX vijeku. Pravoslav ni sve}enik iz Gorwe Krajine, Manojlo Grbi}, naivno je preuzeo “starohr vatsku povijest” wenih tvoraca, Frawe Ra~kog, Ivana Kukuqevi}a – Sak cinskog, unijate Tadije Smi~iklasa, Radomira Lopa{i}a, Vjekoslava Klai}a i drugih. Istina, Grbi} je sam za sebe rekao da on istorije ne pi{e jer
je ne umije pisati, ali da ova wegova “radwa” nije ni{ta drugo nego “prinesena i svezena istorijska gra|a za onoga pisca koji se odlu~i da napi{e pravu, potpunu i svestranu istoriju, ne samo o ovome vladi~anstvu, nego o cijeloj Srpsko-pravoslavnoj crkvi u Austro-Ugarskoj”.9)
Mitolozi hrvatstva, {to je apsurdno, naj~e{}e nisu bili ju`noslavenskog porijekla. Takav je na primer bio najzna~ajniji i najplodniji pisac
“hrvatskih povijesnih pripovijesti” – August [enoa. Wegovog oca, posla sti~ara Alojza, doveo je 1830. iz Budima u Zagreb zagreba~ki biskup Aleksandar Alagovi}. ^e{ki jezik svojih predaka Alojz je u potpunosti zaboravio, a govorio je samo wema~ki i ma|arski. [enoina majka Terezija bila je
k}erka Ma|ara Maksimilijana Eduarda Raba~a (Rabacs).10) Me|utim, nehr vatsko porijeklo nije mu smetalo da napi{e brojne istorijske romane i
pripovjetke u kojima je isticao i veli~ao Hrvate, hrvatstvo i rimokatolicizam. U istorijskoj pripovijesti “^uvaj se sewske ruke” Hrvatima, dodu {e preko juna~kih podviga srpskih uskoka, ostavqa slijede}i amanet: “Sine hrvatski! I u tvom srcu gori bo`ji plamen, i tvoje grudi su kruti kamen;
sine hrvatski, pamti do groba starinsku pjesmu: ^uvaj se sewske ruke!”11)
Va`an segment ove dobro smi{qene i planski usmjerene kwi`evnosti
(u formi istorijskog romana), a daleko od toga, kako sam ranije istakao, nisu bile ni istoriografija i geografija, bila je produkcija kwiga i bro{ura za narod, za seqake naro~ito. “Duboki vjerski osje}aj narodni i stoqetni kulturni utjecaj katolicizma na kwi`evnost, pripadaju me|u najva`nije faktore hrvatske kwi`evne povjesti” – kategori~an je jezuita dr Antun
Bonefa~i} u svojim napisima o hrvatskoj kwi`evnosti koji su izlazili u
“Hrvatskom listu”, po~ev{i od 25. decembra 1941. “Dru{tvo sv. Jeronima”
je za 73 godine postojawa {tampalo blizu deset miliona primeraka “kwi ga za narod”, u 633 izdawa. Pod okriqem Rimokatoli~ke crkve ove kwige
su, kako isti~e \. Stankovi}, pod devizom “Kwiga u svaki hrvatski dom”,
deqene seqacima besplatno ili prodavane po izuzetno povoqnim cjenama.
8) D. Seqan, Zemqopis pokrajinah ilirskih iliti ogledalo zemqe na kojoj pribiva narod
ilirsko-slavjanski sa opisom berdah, potokah, gradovah i znatnih mestah polag sada{weg
stali{a, s kratkim dogodopisnim dodatkom i prilo`enim krajobrazom iliti mapom, dio
L – pokrajine austriansko-ilirske, u Zagrebu, 1843.
9) M. Grbi}, Karlova~ko vladi~anstvo, prva kwiga, u Karlovcu, 1891, 9.
10) Po`e{ka kolegija – spomenica o stogodi{wici 1835-1935, Slavonska Po`ega, 1935, 40-41.
11) A. [enoa, “^uvaj se sewske ruke”, Zagreb, 1962, 138.
66
“Zato ne ~udi”, pi{e \. Stankovi}, “s koliko revnosti su u Kraqevini Jugoslaviji osnivane ~itaonice, pokretne biblioteke; {to se u svakoj hrvatskoj ku}i mogao na}i ili ’Pu~ki kalendar’ ili ’Danica’ ili po nekoliko
kwiga Dru{tva sv. Jeronima i Matice hrvatske. Na tome se gradila razvijenost hrvatskih kulturnih ustanova i mitologija o kulturnoj superiornosti hrvatskog nad srpskim narodom, bez obzira na sadr`aj i estetske vrednosti ’proizvedenih dela’. Bila je va`na wihova politi~ka (i nacionalna
– N. @.) funkcionalnost”.12)
Istaknuti centri mo}i u hrvatskoj naciji, naro~ito crkva i nacionalne ustanove, velikim finansijskim sredstvima podupirali su nacionalnu
izdava~ku djelatnost. U razdobqu Kraqevine Jugoslavije, Matica hrvatska
je izdavala oko 30 kwiga godi{we u tira`ima koji su bili nezamislivi u
drugim jugoslovenskim centrima. Rekordni tira`i su se kretali oko 10.000
primjeraka, dok je uobi~ajen tira` iznosio izme|u dvije i pet hiqada primjeraka. Me|utim, ta kwi`evnost, zajedno sa ogromnom produkcijom katoli~kog Dru{tva sv. Jeronima, svojim sadr`ajima popuwavala je gotovo iskqu~ivo {kolske i univerzitetske uybenike, kako bi se omladina u najranijem uzrastu i u {to ve}oj mjeri pot~inila ideologiji “narodnog (hrvatskog) kolektiva”. Time se za~iwala cjelokupna dru{tvena svijest kod Hrvata, radikalno suprotstavqena svim drugim nacijama i vjeroispovjestima.
Do otvorene mr`we bio je samo jedan korak.13)
Ideolozi hrvatstva, uz potporu austrijske dr`ave, svojim kwi{kim
ostvarewima po~eli su realizirati svoje mitolo{ke projekte hrvatstva. S
druge strane, austrougarsko ~inovni{tvo je u praksi na “terenu” provodilo na primer hrvatizaciju li~ko-dalmatinskog prostora preko jezika i pisma u op}inskim, kotarskim i `upanijskim nadle{tvima. Naime, Banska
vlada u Zagrebu stvarala je, preko `upana i lokalnih organa vlasti, “novogovor” Hrvatstva u javnoj upravi koji je u svojoj osnovi, pored srpskih, imao
i slovenskih (slovena~kih) jezi~kih termina (na primer u~inkovit, cesta,
nazo~an itd). ^inovni{tvo na terenu, hitrim ukidawem kraji{kih institucija od 1871. do 1881, provodilo je kroatizaciju li~ko-sjevernodalmatinskog prostora preko dr`avnih nadle{tava. Pri tom je izazivalo jaz izme |u pravoslavnih i rimokatoli~kih Srba, izazivalo “privrednu” netrpeqivost izme|u pravoslavnih Srba s li~ke i dalmatinske strane oko ispa{e stoke u zimskim i qetwim mjesecima, koja se povremeno pretvarala u
otvorene sukobe. Nastajali su i pogrdni nazivi kao na primer naziv “{o lac” koji su Li~ani upu}ivali Srbima iz Dalmacije.
Sr­bin­ri­mo­ka­to­lik­– “Otac­Do­mo­vi­ne”
Tvorac velikohrvatske prava{ke ideje Ante Star~evi} je bio pod jakim uticajem tobo`weg Riterovog svehrvatstva, zasnovanog na rimokatoli~koj osnovi, a koje je proisteklo iz srpskog ilirstva. Upravo su A. Star~evi} i E. Kvaternik Riterovo svehrvatstvo, u su{tini ilirstvo, isticali
12) Isto, 32.
13) \. Stankovi}, n. d, kw. II, 31.
67
kao program svog “prava{tva”. Riterovu “Croatia rediviva” (“Illirya rediviva”)
su posebno cijenili zbog wezinog istoricizma, terminologije i isticawa
hrvatskog imena.14) Kri`ani}evo djelo nije u to vreme moglo uticati na
politi~ku misao u Hrvata zato {to se za wega do kraja {ezdesetih godina
nije znalo. Naime, tek ga je 1869. otkrio Ivan Kukuqevi} – Sakcinski.
A. Star~evi} je u mladosti bio odu{evqeni prista{a ilirskog pokreta iz koga je i politi~ki ponikao. Revolucionarne 1848. godine u zanosu je
slavio bana Jela~i}a i izrazio vjeru u skoru obnovu nekada{weg legendarnog hrvatskog kraqevstva koje je, prema wemu, obuhvatalo krajeve “od mora
pa do vode Mure, od Qubqane pa do grada Jajca”.15) Godine 1851. osudio je
upotrebu srpskog imena za narodne pjesme koje je izdao Vuk Karayi}. Star~evi} je, slu`e}i se nekriti~ki istorijskim izvorima, porekao srpskom
imenu etni~ko (narodno) obiqe`je. Prakti~no, A. Star~evi} je osu|ivao
sve ono {to bi eventualno smetalo {irewu i stvarawu velike hrvatske dr`ave. Pedesetih godina XIX vijeka on je osu|ivao ustanke bosanske (srpske) raje protiv bosanskih aga i begova. Godine 1858. prvi put je izrazio
svoje uvjerewe o bosanskim muslimanima kao “po kervi i jeziku naj~istijom
bra}om”.
Star~evi} je predlagao da Hrvatska uredi odnose sa Austrijom i Ma|arskom kroz me|unarodne ugovore. Preduslovom za to smatrao je uspostavqawe cjelovitosti “hrvatskih zemaqa”, tj. Hrvatske, Slavonije s Granicom, Dalmacije i Me|umurja, a “privolenijem stanovni{tva” trebalo je da
im se pridru`i i “sav ju`no i sjeverno zapadni kraj nekada{we velike Kraqevine Hrvatske”, kako Star~evi} naziva slavenske zemqe, u kojima `ivi
“ po kervi, po jeziku, po pro{losti, i ako Bog da u budu}nosti jedan te isti
narod”.16) Slavensko ime ocjenio je kao tu|i nadimak koji obiqe`ava su`wa i koji nema zna~ewe narodnog imena, a “slavjanstvo” ili “slavjansko
bratsvo” samo su mu prazne rije~i. U ~lanku “Stranke u Hrvatskoj” (“Hervat”, 1868) Star~evi} je prvi put primjenio kovanicu “Slavoserb”, koju je
upotrebqavao u razli~itim zna~ewima dvostrukog roba. U raspravi “Ime
Srb” nastojao je to ime da {to vi{e ponizi. Negiraju}i srpsko ime Star~evi} ga je ukqu~io u {iroki pojam hrvatskog naroda.
Ante Star~evi} je bio oli~ewe borbenog hrvatskog nacionalizma u
nastajawu. U wegovim o~ima Hrvatska je nezavisna zemqa koja je u pro{losti od dobre voqe u{la u personalnu uniju s Ma|arskom i Austrijom. Stvorio je devizu “Ni Be~ ni Pe{ta no za nezavisnu i cjelokupnu slobodnu Hrvatsku”. Star~evi} je razvijao misao “historijskog dr`avnog prava Hrvatske”. Jovan Skerli}, srpski liberal, koji ina~e nije poznavao svrhu rada na
14) J. [idak, n. d, 146.
15) Isto~ne granice Hrvatske su i kod Star~evi}a relativne, fluidne, neodre|ene. Ni sami idejni tvorci budu}e Velike Hrvatske nisu mogli sinhronizovati svoje vizije, jer
nisu svi podudarno mogli sagledati konture nekada{we tobo`we Hrvatske. U Star~evi}evoj kartografiji granice Hrvatske vremenom idu sve isto~nije: prvo su na Uni, pa
na Drini, na Moravi, na Marici, da bi na kraju, u Riterovom stilu, i{le daqe na istok
ka Ukrajini.
16) Enciklopedija Jugoslavije, tom 8, Zagreb 1971, 128.
68
stvarawu mitomanske hrvatske istoriografije, tvrdio je da slavenska misao, jugoslavenska ideja, narodna politika srpsko-hrvatska, nisu imali
ogor~enijeg protivnika od vo|e hrvatskih prava{a. A. Star~evi} prezire
slavenstvo. Govorio je da izme|u Hrvata, ^eha, Poqaka i Rusa, nema nikakvog jedinstva, ni krvnog ni jezi~kog. Po wemu Srbi ne postoje a ime Srbin izvodi od re~i servus (rob) ili svrabe` (~ergarsko pleme koje je patilo od svraba). Problem Srba Star~evi} je rje{avao raspravom “Pasmina
Slavenoserbska u Hrvatskoj”. Po wemu Srbi su samo geografski pojam, srpska istorija ne postoji, srpski jezik je izmi{qotina. Srpstvo su u najnovije doba stvorile Rusija i Austrija. Sve {to je dobro kod Srba to je samo hr vatsko. Govorio je o hrvatskoj dinastiji Nemawi}a; na Kosovu je bilo svih
samo ne Srba. Ono {to se u wegovo vreme zvalo Srbima to su pohrva}eni
Vlasi, Arbanasi i Cigani, ne~ista rasa. Samo iz velike mr`we prema Srbima govorio je o Bugarima sa mnogo ne`nosti. Turska je za wega bila kulturna zemqa.17)
Publicista Svetozar Borak s pravom isti~e da je “otac Domovine”
Ante Star~evi} i po majci i po ocu bio Srbin: “Maj~ino srpsko porijeklo
niko mu nije krio, ali o~evo jest. ^inio je to na lukav na~in... don Kerubin
[egvi}. U svom prilogu za kwigu Jovana Skerli}a ’Pisci i kwige’, [egvi} je o Star~evi}u pisao: ’Porodica Star~evi}, prema tradiciji, izgleda da je porijeklom iz Hercegovine, ali se poodavno doselila u Liku. U zaseoku @itniku, kod Gospi}a, od oca seqaka Jakova i matere Milice, po rodu Bogdanove i pravoslavne Srpkiwe, rodio se 23. maja 1823. godine Ante
Star~evi}’”.18) Borkovu tvrdwu da je Star~evi} i po ocu Srbin potkrepqujem podatkom da se Antin stric zvao Milo{.
Borak daqe navodi da “lukavi [egvi}” ne pomiwe selo Pazari{te, u
kome su svi seqani bili Srbi rimokatoli~ke vjere, ve} pomiwe samo wegov zaselak @itnik u kome su Hrvati, u zadwem “domovinskom ratu” svom
“bogu Molohu prinjeli 44 `rtvovana Srbina”. O srpstvu Pazari{ta svjedo~i i austrijska dr`avna statistika iz 1712. godine19), zatim austrijski
popisi vojnika za Liku i Krbavu u kojima pi{e da su Pazari{te naseqavali Srbi rimokatolici, ozna~eni u zagradi i kao Buwevci. Autor ove kwige imao je mogu}nost, kao ro|eni Gospi}anin, da ~uje pri~e (po metodu “oral
history”) da Pazari{tani i dan danas znaju koja im je krsna slava i da su je
nekada kriomice slavili. U Pazari{tu i danas ima porodica koje nose srpska prezimena Jovanovi}, Milinkovi}, Dragi}evi}, Duji}, Samaryija i
drugih. U svojim “Uspomenama na Gorwu Krajinu”, objavqenim u “Vijencu”
1882, Ivan Murgi} je o Pazari{tanima zapisao slijede}e: “Svi se ovi jo{
i sada sami zovu Buwevci i ka`u: mi smo vridna bra}a Bunivci”. Buwevci ma su se u Lici sve do po~etka XX vijeka nazivale mnoge porodice, kao na
primer Babi}i, Do{eni, Vojnovi}i. Pisac podliska o “Srbobranu”, od 11.
17) J. Skerli}, Ante Star~evi}, Beograd, 1911.
18) Citat prema: S. Borak, Srbi katolici, Beograd, 1998, 161-162.
19) Aus der Beilage Specificatio locorum et incolarum 1712. bei der Instr. f. d. Grafen Attems, Nr.
183/VII, J. O. Krigsmiscellen, fasc. 95 im Archiv des Reichs-Krigs-Ministeriums.
69
februara 1899. godine, citirao je jednog hrvatskog autora: “Uob}e imade
skoro u svakom selu u Lici uz Buwevce i qudi koji ka`u da su krawskog
iliti hrvatskoga pokoqewa (slovenskog – N. @). Otkuda to poti~e, to ne
zna danas nitko (’zna, zna, vridni brate!), samo se mogu ti qudi razlu~iti
po nekoj osebujnostih, jer kod ovih, koji ka`u da proizlaze od Buwevaca,
imade u mnogih starih obi~aj, drugi govor, ba{ u nekijih mjestah i druga~ija no{wa... Bilo kako mu drago, toliko je istina da su mnoga imena i pridjevci kod pravoslavnih i katoli~kih Buwevacah istoglasni, kao napriliku kod Babi}a i Do{ena., pa za to mislim da ne ima dvojbe da su ovi ne samo jednoga naroda, nego i jednoga porekla”.20)
Kne`evska porodica li~kih Rukavina, iz koje su poticali mnogi oficiri i javne li~nosti, bili su srpskog etni~kog porijekla. Pomiwani
Ivan Murgi} u zagreba~kom “Vijencu” iz 1882. navodi da je austrijski general baron Juco Rukavina naveo u molbi za baronat, upu}enoj caru Francu
Jozefu, da su wegovi “pre|i” bili srodnici Nemawi}a, “kraqeva od Bosne
ponosne”. Ranije navedeni pisac “podliska” u “Srbobranu”, od 4. februara
1889, svjedo~i o srpskom porijeklu Rukavina: “I ja znam jednog ~lana porodice Rukavina, koji ima isprave toga srodstva (sa Nemawi}ima – N. @) i
takog i to je jedini od Rukavina koji osje}a srpski, ma zbog toga osje}aja kao
da je popio dosta ~emera gorka u svojijem mladijem godinama”.21)
Aleksandar Budisavqevi} iz Pe}ana u Lici, koji je bio sin Bude Budisavqevi}a – austrijskog generala, u svojim spisima o porodici Budisavqevi} pomiwe i Rukavine: “Moj, jo{ od mla|ijeh nama godina dobri drug
i prijateq obrstar Joko Rukavina pripovijeda{e mi jednom da je wihov
praotac prebjegao iz Bosne, zvao se Mamutovi} i bio je vjere pravoslavne.
Bje`e}i prenio je u rukavu od dolame svoje ’plemenite liste’, { ~ega su se
oni ka{we prozvali Rukavine. Iz Dalmacije do|o{e u Podgorje, pa u Liku. S vremenom su se pokatoli~ili kao i mnoge druge familije. A kud nema
sad Rukavina?”. Pi{u}i o genealogiji Budisavqevi}a u Lici, Aleksandar
Budisavqevi} je daqe navodio da su li~ki Budisavqevi}i, Budaci, Juri{i}i i Pilipovi}i iz istog porodi~nog korijena, ali su se odrodili, naro~ito s Budacima, zbog wihovog prelaska u Rimsku vjeru: “\e bi god ’zakon’
(vjera – N. @) srodnike rastavio tu bi se odma’ i vjerska mr`wa ukorijenila, jedna strana bi na drugu krivo pogledala, prestao bi rodbinski saobra}aj. Otpadnici su od koqena na koqeno, tendenciozno preparirovani, ne bi
li im se utrala svaka uspomena wihove pro{losti. Prvi otpadnici ~im da
bi se pred svojom savjesti pravdali, tu|ili bi se zbog prekora, od stida, savjest ipak grize, o~i se obaraju, jaz izme|u biv{ih srodnika postaje sve dubqi. To je jedan uzrok {to su nam toliki tragovi u na{u pro{lost zabatalili, a u mnogim krivi smo i sami”.22)
Preci usta{kog ideologa Mile Budaka pripadali su, kao Star~evi}i
i Rukavine, srpskom etni~kom korpusu. Citiraju}i Frasa, Aleksandar
20) Citat prema: S. Borak, n. d, 162.
21) Isto, 163-164.
22) A. Budisavqevi}: “Leso, Pleme Budisavqevi}a u Gorwoj Krajini”, Novi Sad, 1890.
70
Budisavqevi} pi{e da je Nikola Budak, ili Buda~ki, pre{ao iz pravoslavne u rimokatoli~ku vjeru oko 1686. godine “kad je pravoslavni vladika
Zor~i} prihvatio uniju u tom kraju”. Stari Budaci i Budisavqevi}i su se
“vavijek me|u se sra|ali, a to sra|awe prestalo je onog ~asa kad nas je ’zakon’ (vjera – N. @) rastavio, pa ondak – zlobu uselio”. Pored Budaka, Aleksandar Budisavqevi} je pisao i o Juri{i}ima i Pilipovi}ima (Filipovi}ima) kao srodnicima wegovih prezimewaka. Juri{i}i su tako|e pre{li u rimokatolicizam, dok su Filipovi}i jednom granom pre{li u rimokatolicizam a drugom su islamizirani. Oskar Frajker fon Mitis u “Biografiji Nikole Juri{i}a” iz 1908. godine pisao je da je austrijski vojvoda
Nikola Juri{i} iz XVI vijeka bio Srbin. Baron Filipovi} je na Blagove{tenskom saboru u Sremskim Karlovcima 1861. isticao da je on “srpske
gore list”.
Budisavqevi} je o{tro kritikovao srpsku inteligenciju koja se, kao i
tokom XX vijeka, krajwe nemarno odnosila prema srpstvu i srpskom imenu:
“Na{ narod i dan dana{wi jo{ mnogo pamti. Kad bi se to pa`qivo pobiqe`ilo, otkrila bi nam se mnoga pritrpana, ve} zaboravqena istori~na
~iwenica, istori~na istina, opovrglo bi se mnogo bezo~no izvrtawe. Ali
na{a doma}a srpska inteligencija nema vremena za taki posao. Ona je optere}ena te{kom politikom. Glavna joj je te`wa i ~e`wa da bi dospjela
{to prije u ’Srpski klub’ u Zagreb, |e se poznati prvaci savjetuju o narodnom napretku – augurskijem osmjehom, a ostali Martini – u Zagreb, iz Zagreba. Taka nehatost potpoma`e drugo staro zlo, koje ide {wome upored.
Mi se na svakome koraku na{e mu~ne pro{losti mo`emo uvjeriti: da je intencija mjerodavnih ~inilaca koji su nam sudbinu krojili, kao i intencija
onijeh elemenata, koji su po nagovu svoje niske mr`we priliku upotrebqavali, da uti~u {tetno na na{u sudbinu – uvijek i{la i sada ide na to da se
na{a pro{lost zaba{uri i zbri{e, da na{e muke i zasluge ne u|u pod na{ijem imenom u kwigu doma}e povijesti, kako bi nas vremenom na~inili
nezaslu`nima, bezpravnima. Tako na jednom vidimo se istisnute, zaposta vqene a ~esto bogme jo{ i nagr|ene, a nekada{we na{e vrle predstavnike
gledamo sad vje{to preru{ene i eskamotovane u tu|em kolu”.23)
Budisavqevi} je isticao i karakterni sklop kraji{ki, srpsku naivnost i prostodu{nost, koje su kumovale brzom odro|avawu i narodnom zaboravu: “Mi jo{ smo rod slijep kod o~iju, do zla Boga neprakti~an a povjer qiv do smije{nosti: ’ko bi mogao ne priznati na{e ~ine i vrline?’... Napoj nas danas prazne pohvale, laskaj malo na{ijem gore pomenutim slabo stima – mi listom i u vatru i u vodu! Jest Boga mi! A na{i lukavi prijate qi smiju se u sebi, vele}i: ’Benasti vlah’. Dok smo mi tako odmarali na lovorikama, oni su oko nas vje{to i neprimjetno stezali trostruke lance nazadka, a iza na{i le|a pisali sebi povjesnicu: izvr}u}i u svoju slavu na{e
muke i zasluge, a ina~e konsekventno zamu}uju}i sve ono {to se ne dalo izvrtati. Eto, |e smo bili mi?”. 24)
23) Isto.
24) Isto.
71
“Hr­vat­ski” Za­vod­sv.­Je­ro­ni­ma
Preko ilirskog imena Zavoda Sv. Jeronima u Rimu prelamali su se interesi Austrije i Vatikana s jedne, i Ugarske s druge strane. U Ugarskoj je
bilo savr{eno jasno da }e ilirsko ime, svehrvatskom propagandom, postati sinonim za Hrvate i od toga su se pla{ili. Ma|ari su strahovali i od
jugoslavenskog naziva za Zavod zbog suzbijawa ma|arskog uticaja na jugoi stoku Evrope. S druge strane, Austrija je pozdravqala ideju da se u Ilirskom zavodu sv. Jeronima odgajaju sve}enici koji bi se upotrebili u misionarskoj aktivnosti u Turskoj (Bosni i Hercegovini), kako bi se suzbio rastu}i uticaj Francuske na rimokatolike Orijenta.25)
U drugoj polovini XIX vijeka, u “jugoslavenskoj fazi” Vatikana, Ilirski zavod sv. Jeronima po~iwe se, uz blagoslov Vatikana i Austrije, nazivati i jugoslavenski. Ma|arska se tome energi~no protivila po{to je u jugoslavenskom imenu vidjela opasnost od ju`noslavenske integracije koja je
onemogu}avala stvarawe Velike Ma|arske. Zahvaquju}i upornom ma|arskom protivqewu nije prihva}en jugoslavenski naziv za Zavod sv. Jeronima.
Po~etkom XX vijeka vatikanskom “Ilirskom (srpskom – N. @) zavodu
sv. Jeronima” pretila je opasnost da se nazove hrvatskim.26) Poznato je da
je austrijska diplomacija u prepisci sa vatikanskim velikodostojnicima
koristila u XIX vijeku ilirsko (srpsko) ime kada je govorila o regionima
Balkana. Tako je, na primer, austrijski izaslanik kod Vatikana, grof Par,
5. marta 1880, pisao B. Kalaju u Be~ o “biskupima ilirske nacije”, tj. biskupima srpske narodnosti iz Dalmacije, Hrvatske, Slavonije, Bosne i Hercegovine. Krajem XIX vijeka Zavod sv. Jeronima po~eo se uz blagoslov
Austrije i Vatikana nazivati i jugoslavenski. Me|utim, Kraqevina Ma |arska nije nimalo bila odu{evqena takvim tendencijama jer je znala da
ilirizam i jugoslavenstvo u su{tini predstavqaju forsirawe stvarawa
Velike Hrvatske na ra~un “istorijskih prava Ugarske”, odnosno, to bi bilo stvarawe trijalisti~ke austrijske carevine ~iji bi tre}i dio bila Velika Hrvatska.
Po~etkom XX vijeka javqaju se, dakle, ideje da se tom Zavodu dade hrvatsko ime. Papa Lav XIII je u enciklici “Sclavorum gentem”, od 1. avgusta
1901, ukinuo ilirski naziv za Zavod sv. Jeronima i pretvorio ga u Zavod sv.
Jeronima za hrvatski narod. Zavod je, dakle, trebalo da postane “Colegio
Croato”, ali i daqe pod pokroviteqstvom “Wegovog carskog i kraqevskog
Apostolskog veli~anstva” u Be~u.27)
Rimokatoli~ko sve}enstvo je ilirsko ime poistovje}ivalo sa hrvatskim, jer se hrvatsko ime rijetko pomiwalo prije XIX vijeka. Me|utim, ri mokatoli~ki ideolozi su imali za sve obja{wewe, pa tako i za nepomiwawe hrvatskog imena u razdobqu od XV do XVIII vijeka. Dr Mijo Tumpi} je
25) N. @uti}, n. d, 110-111.
26) Op{irnije o Ilirskom zavodu sv. Jeronima: N. @uti}, “Rimokatoli~ka crkva i hrvat stvo...”
27) Vidjeti : V. Novak, Zavod sv. Jeronima u Rimu, Narodna enciklopedija SHS, kw. II; L.
Bakoti}, Pitawe svetojeronimskog zavoda...; M. Tumpi}, n. d. itd.
72
obja{wavao da su se Hrvati “po obi~ajima onog vremena” nazivali “schia voni” ili Iliri (“illirici”). On doslovno ka`e slede}e: “Ni{ta zato {to hrvatsko ime rje|e dolazi do izra`aja; ono se skriva iza imena ilirskog ili
slavonskog”.
Hrvatsko ime za Zavod izazvalo je protivqewe Italije koja nije htjela prihvatiti da je Zavod sv. Jeronima za narod isto {to i stara “ilirska
ustanova”. Italijani nisu htjeli priznati ni eksteritorijalnost, garantovanu “ilirskoj ustanovi”, jednoj novoprogla{enoj hrvatskoj ustanovi. Zbog
otpora Ma|ara, Italijana i Srba rimokatolika Sv. Stolica je bila prisiqena da, 7. marta 1902, mijewa ime u Ilirski zavod sv. Jeronima. Me|utim,
hrvatsko ime za Zavod odba~eno je i zbog toga {to se u to vrijeme rimokatolici Balkana nikako nisu mogli podvesti pod hrvatsko ime, {to je ometalo vatikanski misionarski put na Istok. Odbacivawu hrvatskog imena
kumovao je i crnogorski kwaz Nikola jer je naivno procjewivao, ne osje}aju}i prozelitsku pozadinu tog ~ina, da bi sa prihvatawem tog naziva rimokatolici Crne Gore bili izuzeti od mogu}nosti {kolovawa u wemu.28)
Vra}awe ilirskog naziva za Zavod “bolno je odjeknulo u hrvatskom narodu”. Ispred hrvatskih biskupa nastupio je pred papom sarajevski metropolita Josip [tadler (wema~kog porijekla), i na tre}i dan uskrsa 1902. godine pro~itao pred Papom memorandum za “o~uvawe hrvatskog imena” u nazivu Zavoda. Tom prilikom [tadler je predlo`io papi Lavu XIII da se u Rimu osnuje novi zavod koji }e nositi hrvatsko ime.29)
Vatikan je potom predlagao da se Zavod nazove “Slavis meridionalibus”
(ju`noslavenski). Austrijski ministar Goluhovski je odbacio takav naziv
zala`u}i se za vra}awe starog naziva “ilirski”. Kao i hrvatsko ime tako
i naziv “Pro slavis meridionalibus” (za Ju`ne Slavene) naro~ito su odbijali
Ma|ari zbog mogu}e jugoslavenske propagande: “’Pro slavis meridionalibus’
mi, u prvom redu Ma|ari, najodlu~nije odbijamo. Bez obzira na to {to bi
Zavod time istakao politi~ki karakter, ovo bi ime u Ma|arskoj izazvalo
najve}e ogor~ewe, a dalmatince italijanskog jezika bi u najve}em stepenu
ogor~ilo i potaklo na novi prepad”.30)
S druge strane, Ma|ari su bili jo{ ve}i protivnici davawa hrvatskog
imena Zavodu sv. Jeronima. Ma|arski predsednik vlade [el (Szel), u sporazumu sa banom Kuenom Hedervarijem, bio je protiv toga da se duhovni vo|e
Hrvata u Ugarskoj i Austriji na|u na okupu u jednom Zavodu u Rimu. Za wih
je to bila optimalna opasnost zbog mogu}nosti stvarawa “nekakve hrvatske
nacije”. Grof Tisa, predsednik ma|arske vlade, 1905. pi{e slijede}e povo dom mogu}nosti stvarawa hrvatske nacije: “A da ova zabrinutost nije {u pqa avetiwa nego `alosna stvarnost, na karakteristi~an na~in ilustruje
jedno literarno sa~iwewe koje je iza{lo u Zagrebu pod nazivom ’Bosna i
hrvatsko dr`avno pravo’. Ova ’pravno istorijska studija’, koja obuhvata
28) N. @uti}, n. d, 116-117
29) Isto.
30) A. J, Kraqevsko poslanstvo pri Sv. Stolici, Goluhovski grofu Szecsenu (Se~ewiju) u
Rim 16. i 26. februara 1902.
73
oko 260 strana, nastoji da putem odabranih istorijskih la`i doka`e opravdanost postojawa ’Velike Hrvatske’ i da istakne ’celokupnost hrvatske dr`ave’, te `eli da probudi te`wu hrvatskog naroda za ujediwewem u jednoj
dr`avi. I kao branik i ujedno oru|e ovih snova, `eqa i te`wi, prikazuje
se Zavod sv. Jeronima... Stoji, naime, van sumwe da }e sve}enici, koji }e jednom apsolvirati ovaj kolegij, pomo}u svog vi{eg obrazovawa i pomo}u svojih u Rimu ste~enih li~nih veza, uskoro posti}i vode}u ulogu u ju`noslovenskim dijecezama (crkvenim provincijama – N. @.), u kojima, na`alost,
ve} znatan dio sve}enika po~iwe da zauzima sumwivo dr`awe...”. Tisa hrvatske te`we za pro{irewem na cijelo ju`noslavensko podru~je Balkana
naziva “fantazijom hrvatskog naroda”.31)
Ma|arski predsednik Tisa bio je protiv vatikanskog zalagawa da se
Zavodu da ime hrvatsko, ali i jugoslovensko: “Mi ne mo`emo pristati na
stvarawe jednog ju`noslavenskog nacionalnog kolegija, po{to bi novo
otvarawe afere sv. Jeronima bez sumwe ugrozilo u Hrvatskoj i Slavoniji
jedva uspostavqeni mir i poredak. Ako bi pak Kurija ovu stvar forsirala,
onda bi to neminovno dovelo do sukoba izme|u Ugarske i Sv. Stolice”. Ti sa je ~ak najavio mogu}nost sukoba Ma|arske i Vatikana u slu~aju vatikanskog zalagawa da se Zavodu sv. Jeronima da jugoslovensko ili hrvatsko ime.
Uo~i prvog svjetskog rata Ma|ari su vode}e krugove u Vatikanu poku{ali da uvjere da bi organizovawe jednog kolegijuma na jugoslavenskoj nacionalnoj osnovi imalo izrazito nacionalno agitaciono dejstvo i da bi
povredilo opravdane politi~ke interese obeju dr`ava monarhije. S druge
strane, Ma|ari su o~ekivali da }e daqni razvoj “velikosrpske ideje” biti
velika opasnost za rimokatolicizam. Ma|arski predsjednik Tisa je odao
priznawe “univerzalnom karakteru katolicizma”, pa je ~ak izjavqivao da
bi bila gre{ka tra`iti od Vatikana da podr`ava ma|arsku nacionalnu politiku. Sa takvim rije~ima o~ito je aludirao na vatikansko favorizovawe jugoslavenske ili hrvatske nacionalne ideje, s kojim bi nestao univerzalni vatikanski kurs. Tisa je zato o~ekivao da }e se Vatikan odnositi ravnodu{no i prema neprijateqskim jugoslavenskim i hrvatskim “nacionalnim stremqewima”. Tisa se bojao jugoslavenstva zbog o~ekivawa da }e sa
wegovim napredovawem pravoslavqe prosperirati i {iriti se na zapad.
Kurija je, po Tisinom mi{qewu, sa “jugoslovenskim mahinacijama” ~inila
pionirske usluge pravoslavnom napredovawu i doprinosila jugoslavenskoj
misiji.32)
U Kraqevini Jugoslaviji Zavod sv. Jeronima i daqe je nosio ilirsko
ime, a povremeno se nazivao i jugoslavenskim. Bilo je poku{aja od strane
jugoslavenskog rimokatoli~kog episkopata, i pojedinih sve}enika, da se
Zavodu da hrvatsko ime. Kona~no, poslije posjete jugoslavenskog predsjednika Josipa Broza Vatikanu, po~etkom aprila 1971, papa Pavle VI dao je,
22. jula 1971, Zavodu sv. Jeronima kona~ni naziv “Hrvatski papinski zavod
sv. Jeronima”.
31) Isto, grof Tisa ministru Agenoru Goluhovskom, 31. I 1905.
32) Isto, grof Tisa papi Piju X 17. IX 1913.
74
Pr­vi­hr­vat­ski­ka­to­li~­ki­sa­sta­nak­iz­1900.­go­di­ne
S po~etkom XX vijeka, hrvatstvo kona~no izbija u prvi plan u vatikanskoj misionarskoj i prozelitskoj strategiji. Isticawe hrvatskog imena na
Prvom hrvatskom katoli~kom sastanku 1900, otkrivalo je novu zamisao Vatikana da poslije ilirske i jugoslavenske misionarske faze poja~a kori{}ewe hrvatskog imena u globalnim prozelitskim nastupawima na Balkanu. Prvi hrvatski katoli~ki sastanak, odr`an u Zagrebu u septembru 1900.
godine33), imao je prevashodni zadatak da odvoji rimokatolike od liberalnih (“masonskih”) gra|anskih ideja ali i da formuli{e rimokatoli~ki
kleronacionalni program za novi XX vijek. Papa Lav XIII dao je punu podr{ku sastanku rimokatolika Hrvatske, Slavonije, Dalmacije, Istre, Bosne i Hercegovine, naro~ito hrvatskoj mlade`i, koja se obavezala da }e
“pod zastavom bo`anskog srca za vjeru i domovinu uztrajno i odva`no vojevati”. Upravo pod motom o vjernosti svih Hrvata Rimskoj crkvi organiziran je ovaj “svehrvatski” vjerski kongres. Katoli~ki sastanak nije bio odre|en samo za rimokatolike Hrvate zagreba~ke nadbiskupije, ve} za “Hrvate katolike svih hrvatskih zemaqa” koje su obuhvatale teritorije ranije
ome|ene (pod ilirskim imenom) od strane Wemaca Ritera i Gaja, prava{a
Ante Star~evi}a, istori~ara Ra~kog, Kukuqevi}a-Sakcinskog i Vjekoslava Klai}a i “seqa~kih tribuna” bra}e Radi}. Na Prvom hrvatskom katoli~kom sastanku i{lo se, dakle, na usvajawe dugoro~ne strategije da u budu}nosti svi rimokatolici srpskih (“ilirskih”) zemaqa moraju prihvatiti hrvatsko ime. Ma|ar Bre{tjenski, u~esnik sastanka, proro~ki je poru~io novoj rimokatoli~koj naciji u stvarawu: “Ostanimo dakle u neprekidnoj jakoj svezi sa Vatikanom, pa }e nam Domovina i Narodnost biti obezbije|eni”.34)
Nakon odr`avawa Prvog hrvatskog katoli~kog sastanka naglo su se poja~avale aktivnosti isticawa hrvatskog imena. Godine 1903. progla{en je
tzv. najstariji hrvatski grb, koji je u stvari bio ilirski (srpski) grb (polumjesec sa zvjezdom) i u pro{losti imenom vezan za “ilirsku” odnosno srpsku naciju.35) Godine 1911. po~eo je da se objavquje rimokatoli~ki klerikalni ~asopis “Croatia sacra” ~iji je naziv u trendu sa tada{wim vjersko-nacionalnim modelom pretvarawa ilirskog imena u hrvatsko. Naziv za novu
vjersko-nacionalnu publikaciju crpqen je iz Farlatijevog vi{etomnog
“Illyricum sacrum”-a, odnosno, pratio je preuzimawe ilirskog imena od strane ideologa velikohrvatstva.
An­ti­srp­stvo­hab­zbur­{kog­hr­vat­stva
Epilog grozni~avo brzog rada na nacionalnoj ideji stvarawa i uzdizawa hrvatstva, u drugoj polovini XIX vijeka, vidio se u napredovawu antisrpskog raspolo`ewa u Zagrebu koje je sve vi{e poprimalo karakter sve
33) Prvi hrvatski katoli~ki sastanak, obdr`avan u Zagrebu od 3. do 5 rujna 1900, Zagreb,
1900.
34) Isto, 74-75.
35) N. @uti}, n. d, 111-112.
75
izra`enije velikohrvatske nacionalne histerije. Hajka protiv Srba stalno je potencirana od strane jezuita i frankovaca. [kolski sistem u Hrvat skoj omogu}avao je da su u {kolama |ake stalno pou~avalo da treba raditi
na stvarawu velike jedinstvene Hrvatske, odnosno na ujediwewu trojedne
Kraqevine Hrvatske, Slavonije i Dalmacije. Najve}a prepreka svehrvatskom ujediwewu bili su broj~ano dominantni Srbi koji su nazivani “vla{ki nakot”, “gr~ko-isto~wa~ki odrod”, izrodima koji su smetali ostvarewu svih hrvatskih `eqa, pa su zbog samog prisustva na tobo`woj hrvatskoj
teritoriji progla{avani najve}im hrvatskim neprijateqima. Za takvo
stawe svijesti Hrvata srpski intelektualci su najvi{e optu`ivali jezuitizam, koji je sve vi{e preovla|ivao u hrvatskom narodu i time izazivao
sve ve}u mr`wu protiv “grkoisto~waka” i “bizantinaca”. “Gr~ka vjera” na zivana je “graeca fides nula fides”.
Frankovci i rimokatoli~ki kler koristili su i najmawi povod, pa
~ak i izmi{qene povode da raspale antisrpske strasti. Tako su prilikom
posjete austrijskog cara Franca Jozefa Zagrebu, u oktobru 1895. godine,
Srbi, u ~ast velikog uzvanika, istakli svoje zastave na pravoslavnoj crkvi
crkvenoj op}ini, {to je potom izazvalo masovne napade na srpske ustanove
i radwe uz klicawe da u Hrvatskoj mo`e biti samo Hrvata.
Demonstracije protiv Srba u Zagrebu ponovile su se i 1902. godine,
ovaj put zbog trivijalnog razloga {to je zagreba~ki “Srbobran” iz “Srp skog kwi`evnog glasnika” pre{tampao ~lanak “Srbi i Hrvati”. Prethodno ovaj ~lanak nije zabranila “nemilosrdna i stroga cenzura” u Zagrebu i
on se slobodno pojavio u {tampi. Pravi uzrok organizovawa antisrpskih
demonstracija nalazio se u brojnosti srpskih trgovina u Vla{koj ulici u
Zagrebu, u brojnosti srpskih privrednih i bankarskih ustanova. Kod odre|enih hrvatskih krugova cvjetawe srpske trgovine u Zagrebu izazivalo je
zavist po{to hrvatskih trgovina skoro da i nije bilo pored srpskih i jevrejskih. Politi~kom fanatizmu frankovaca pridru`io se jezuitski fanatizam i “trgova~ki ra~un” i sve to zajedno stvorilo je antisrpsku “Bar tolomejsku no}” u Zagrebu.36)
Netrpeqivost prema Srbima u Hrvatskoj, Slavoniji, Sremu i Dalma ciji dostigla je vrhunac poslije atentata na prestolonasqednika Franca
Ferdinanda, 28. juna 1914, koji je bio uzdanica hrvatstva zbog wegovog zalagawa za stvarawe trijalisti~ke Habzbur{ke carevine sa novom, tre}om,
dr`avnom jedinicom – Velikom Hrvatskom. O antisrpskom raspolo`ewu
“diqem hrvatskih zemaqa” najboqe svjedo~i raspis Carske i Kraqevske
vojne komande u Zagrebu, od 2. novembra 1914, koji je govorio o “veleizdaji
Srpske pravoslavne crkve” u ratnim uvjetima. Prema tome raspisu, veleizdajnike nije trebalo tra`iti “samo me|u inteligencijom, od poslanika
do sitnih trgovaca”, nego, naro~ito u Hrvatskoj, me|u “gr~ko-orijentalnim sve}enstvom” koje je “zadobilo i mlado i staro za sijawe veleizdajni~ kog ubje|ewa”. Za Vojnu komandu u Zagrebu, “gr~ko-orijentalni sve}enici”
36) K. Bradvarevi}: “Arnautluk u Zagrebu”, Novi Sad, 1902, 6-8.
76
iskazali su potpunu nezahvalnost prema austrijsko-ugarskoj dr`avi koja
im je prethodno dozvolila da se “Gr~ko-orijentalne crkve ovdje u Hrvatskoj nazivaju kratko ’srpskim’, dato im je pravo da istaknu srpsku zastavu”.
“Nezahvalnim i vjerolomnim Srbima” sve je to omogu}io “velikodu{ni
vladaju}i sistem”, pa su “velikosrpske i veleizdajni~ke ideje” mogle sa svim lako u Hrvatskoj da uhvate ~vrst korijen: “Iznutra pak svaki Srbin
ostaje Srbin, i ja sam ubje|en da je ranije uspjelo da se od psa na~ini ma~ka,
i od Srbina bi se na~inio lojalni gra|anin, jer ima oficira koji ne mogu
da obuzdaju navirawe srpske krvi, dva {tabska oficira u penziji i jedan aktivan `andarmerijski oficir na primer nestali su sa srpskom invazijom
na Beograd!” “Pod srpskim uticajem” napravqeno je “previ{e” crkava “u
Hrvatskoj”: “Pod srpskim uticajem... su takozvane srpske crkve sasvim planirano gra|ene samo po vrednostima koje su slu`ile srpskim interesima,
a ne po ~iweni~nim potrebama, tako da je sukcesivno cijela granica, a onda i unutra{wost zemqe popquvana wima. Svako ko ovdje `ivi, zna, kako
vjernici rijetko zalaze u srpske crkve, ali i kako je beskrajno veliki uticaj popa kod naroda koji vjeruje sve {to on ka`e. Kako sve}enik u`iva naro~ite privilegije i kod vlasti, neometano je mogao da rovari koriste}i
pija~ne dane da pridobije qude i nepregledna sela, vr{e}i prosvje}ewe po
svom naho|ewu. Ruku pod ruku s wim radi i srpski u~iteq”.37)
Autor raspisa ~udi se takvom vaspitawu u srpskim pravoslavnim {kolama, i tome da “postoje srpske {kole u zemqi u kojoj se u hrvatskim {kolskim ustanovama nastava dr`i na istom jeziku. Tako u~iteq, a jo{ gore pop.
Pop ne djeluje samo rije~ima, on pla{i djelom”. On iznosi realne ~iwenice da su zbog “veleizdaje” mnogi Srbi sudski procesuirani, da su drugi pod
istragom, “ve}ina drugih su ili u zatvoru ili pod policijskom istragom”.
Autor konstatuje da bi bila velika sre}a kad bi se svuda postupalo sa takvom strogo{}u i sprovodile takve zakonske mjere i procesi. Na`alost,
37) “Tako se dogodilo da je dijete od prvog {kolskog sata izlo`eno veleizdajni~koj propagandi, i da su roditeqi putem propovijedi i li~nog op{tewa sa popovima zarazili svoj
um, a to im je omogu}ila Carevina Austrougarska i Srbija. Kao primjer ’odgojne’ djelatnosti u~iteqa pomiwe se to {to je `andarmerija u Bjelovaru 10. oktobra ove godine javila da su |aci gr~ko-orijentalne {kole ovog grada, pod vodstvom u~iteqa Jovana Sarjaka morali da vezu sliku kraqa Petra na satu ru~nog rada. Takve slike nalazile su se
u novim stanovima kod roditeqa djece kao zidni ukras, kod drugih na{la se kao vrsta
ku}nog blagoslova izvezena poslovica: ’Samo sloga Srbina spasava; opet druge slike koje su vezom izradila djeca bile su slike srpskih nacionalnih junaka, kao {to su Milo{
Obili}, Car Lazar i Carica Draga. Na kraju {kolske godine ovaj je u~iteq upu}ivao
djecu da moraju da budu ponosni {to mogu da poha|aju srpsku a ne hrvatsku {kolu i {to
sa Hrvatima uop}e ne moraju da imaju kontakata. U {koli su morali da pjevaju: ’Srbin
sam, srpsko dijete i veran svom narodu; Svom du{om dok `ivim, volim {to je srpsko’...
Kad upitate djecu ko im je kraq, bezbroj puta dobijete odgovor: ’Petar’, a na pitawe, ko ji je glavni grad Carevine, dobijete odgovor: ’Beograd’ “(AJ, Ministarstvo pravde – v.
o, f. 45, Carska i kraqevska vojna uprava u Zagrebu, raspis “Veleizdaja Srpske pravoslavne crkve” {aqe Vrhovnoj komandi Armije, Vrhovnoj komandi snaga za sukobe na
Balkanu, Predsjedni~kom birou Kraqevskog Veli~anstva, Ratnoj slu`bi za nadzor,
Carsko-kraqevskom ministarstvu za odbranu zemqe i Kraqevom (ugarskom) ministru
za odbranu zemqe, 2. XI 1914, original raspisa je na wema~kom jeziku).
77
po wemu, blagosti je bilo previ{e jer je “u srpskim mjestima iskqu~ivo postavqana srpska slu`ba”.
Ratni doga|aji su obiqe`ili “lo{ karakter srpskog naroda”: “On je
lukav, podmukao, koristi tajne puteve, bavi se rovarewem, licemjeran je i
sve pori~e. Iskustvo pokazuje da se samoj najsvetijoj zakletvi jednog Srbina ne smije, ne mo`e i ne treba vjerovati”. Prema raspisu Vojne komande
najlicemjerniji su “gr~ko-orijentalni popovi”: “Da su popovi licemjerni
vidi se iz toga {to se 18. avgusta ove godine na srpskoj crkvi u Zagrebu vila hrvatska trobojka i crno-`uta zastava. Ova je crkva nekad bila katoli~ka crkva sv. Margarete, ona i danas stoji na istom mjestu i u svoje vreme
Vlada ju je poklonila zajednici srpske crkve. Otkada je srpska nije ukazala ~ast ukrasima carskih boja, ve} naprotiv, kad je Wegovo Veli~anstvo boravilo u Zagrebu 1895. godine, veselo je sa wihovog crkvenog torwa lepr{ala srpska trobojka, {to je imalo za posqedicu opravdane demonstracije
i neprijatna razra~unavawa”.38)
“Srpski popovi” su progla{avani teroristima, u modernom zna~ewu
te rije~i, i qudima zlih namjera: “Kod popova je na|eno oru`je, veleizdajni~ke kwige, srpske karte sa ucrtanim polo`ajima ratnih trupa; oru`je je
bilo zakopano u sanducima, satovi na crkvenim torwevima bili su upotrebqavani za signalizirawe, crkveni krovovi prevu~eni raznim bojama, prema broju srpskog stanovni{tva. Nisu samo svjetovni popovi ve} i manastirska bra}a bili su u svojim tzv. }elijama legla veleizdaje. Jedno takvo
leglo krilo je na primjer boje za navo|ewe oznaka na crkvenim torwevima,
u nekom drugom na|en je eksploziv {to sigurno nije materijal za svetu bo`iju slu`bu”.
“Wegova Ekselencija Po}orek” zalagao se kod ugarske vlade da se, zbog
neprijateqske djelatnosti srpske pravoslavne crkve, uklone manastiri sa
Fru{ke Gore. Iako je bio u suprotnosti sa “zastupaju}im stajali{tima
Ugarske vlade, on je 18. oktobra “bio prisiqen” da, u ime Vrhovne komande,
izda slijede}u naredbu Armiji: “Jo{ uvijek se boje rasprave oko uklawawa
srpskih manastira na Fru{koj Gori, o ~emu je vojska bila donijela rje{ewe i nekoliko puta poku{ala da ga izvr{i, ali na insistirawe komesara
Vlade opet je prekinuto. Ako se pak u me|uvremenu ~iweni~no utvrdi signalizirawe iz ovih manastira, ili neka druga neprijateqska radwa stanovnika manastira, onda }e vojska ras~istiti doti~ne manastire. U manastirima da se postavi stra`a i da joj se doda jedan momak iz manastira koji }e
vr{iti nadzor nad manastirskom imovinom. Ostali stanovnici manastira
imaju da se prebace u Zagreb i da se zahtjevano ra{}i{}avawe sa navo|e wem razloga telegrafski saop{ti vladi”.39)
Daqe, u raspisu su bili mi{qewa da religije, iako priznate za ravnopravne, a koje mogu da {tete Austro-Ugarskoj dr`avi, treba zabraniti:
“Kako se sada jasno vidim, gr~ko-orijentalna religija specijalno u Hrvatskoj i Slavoniji, pokazala se nedostojnom ovog priznawa. Ova se tvrdwa
38) Isto.
39) Isto, Po}orekova naredba, br. 1082
78
mo`e mirno postaviti, jer oni koji su pozvani da gr~ko-orijentalnu religiju nastavom, slu`bom bo`ijom, uvo|ewem matica itd, javno ovaplote, javno su zloupotrebili svoje crkvene funkcije, da bi vidjeli veleizdajni~ko
raspolo`ewe svojih vjernika... Oni su, dakle, postupali protiv prvih zakona dr`ave i radili samo za Srbiju, tako da u pravom zna~ewu rije~i odgovara istini kad svoju crkvu sasvim otvoreno nazivaju ’srpskom’”.
U raspisu su imali isto mi{qewe i o nastavnicima srpskih {kola jer
“te {kole slu`e samo srpskim interesima, {to dokazuje i sama ~iwenica
da su one osnovane u zemqi u kojoj nije postojala nikakva potreba za wima,
po{to postoje}e narodne {kole imaju nastavu na istom jeziku. Zbog ~ega,
dakle, postoje srpske narodne {kole? [to va`i za ove {kole, va`i i za vi{e i najvi{e nastavne ustanove. Primjer bi bila Visoka {kola za veleizdaju, nazvana srpskom preparandijom u Pakracu. Nagla{avam dakle jo{
jednom: srpske u pravom smislu rije~i su ovdje srpsko-pravoslavna crkva i
srpske pravoslavne {kole, i za wihovo postojawe u Austro-Ugarskoj poslije tu`nih doga|aja u Sarajevu i Sirmijumu nema vi{e opravdawa. Stoga
vjerujem da se osnovni dr`avni zakon kojim je ovoj crkvi priznata ravnopravnost, mora ukinuti za Hrvatsku i Slavoniju; isto tako smatram da je
neophodno da dr`ava zakonskim putem ukine srpsko-pravoslavne crkve, kao
{to su tim putem i stvorene, jer se samo tako mo`e oduzeti vatra opasnom
loncu velike srpske propagande... Ne sumwam da rovarewe u korist Srbije
ko{ta mnogo novca, i ne vjerujem da je sav taj novac potekao iz Srbije; vi{e sam ubje|en da je on najve}im dijelom obezbje|en od kamata Srpskog fonda za religiju i od prihoda koji pripadaju velikom, vi{em i ni`em srpskom
sve}enstvu... Zato smatram potrebnim da zakonom o eksproprijaciji fond
srpske crkve pripadne dr`avi, a ako ovo ne bude mogu}e da crkvena imawa
i prihodi od poreza iz ovog fonda tako dugo budu pod dr`avnom zabranom,
i da godi{wi prihodi isto tako dugo u~estvuju u ispravqawu prouzrokovanih {teta, dok iste ne budu potpuno otpla}ene”.40)
Iz navedenog se da izvesti strategija habzbur{kih stvoriteqa nove rimokatoli~ke formacije hrvatstva. Progla{ewem teritorije “hrvatskog
politi~kog naroda”, na kojoj je po~elo da va`i “hrvatsko dr`avno pravo”,
Srbi su izop}eni iz svojih srpskih zemaqa kao politi~ki narod, progla{eni su za remetila~ki narod koji je uqez u novoprogla{enim “hrvatskim ze mqama” u kojima vlada tzv. hrvatsko dr`avno pravo. Otuda je sve vi{e nagla{avana hipoteza da su se mnogobrojni (preko 4 miliona prekodrinskih Srba prema popisima iz sredine XIX vijeka) Srbi doselili iz malenih zemaqa (vjerojatno najnaseqenije oblasti u Evropi!!!) Crne Gore i Hercegovine na teritoriju “Hrvatske”, i da kao uqezi na hrvatskoj teritoriji nemaju
prava da manifestiraju svoja nacionalna prava, da se slu`e svojim nacio nalnim znamewima (zastavom, pjesmom, grbom, srpskim imenom i drugim etnolo{kim znamewima). Morali su da prihvate “svoju kulturu i tradiciju”
ali pod hrvatskim imenom. Iz tog razloga, svako isticawe nacionalnih
osje}awa, kako smo vidjeli iz prethodnog teksta, `estoko je ka`wavano.
40) Isto.
79
79
Hr­vat­stvo­u­Sla­vo­ni­ji­i­Sre­mu
Ma|arski kartograf Jano{ Saski Tonka Barawu, Slavoniju i Srem na
svojim kartama iz 1750. ozna~avao je kao zemqe Slavena-Srba (“Sla­vui­Ser­bi”).1) Prema ranije navedenim austrijskim statisti~kim podacima iz 1850.
godine, u Slavoniji je `ivjelo 244.180 Srba rimokatoli~ke ([okaca) i
pravoslavne vjere bez pomiwawa slavonskih “etni~kih” Hrvata. S vremenom je u Slavoniji sve vi{e u upotrebu po~eo ulaziti geografski (pokrajinski) pojam hrvatstva za srpsko-katoli~ku populaciju. U zvani~nom izvje{taju pruskog general{taba, negdje oko 1880. godine naveden je pokrajin ski sastav vojske Austro-Ugarske. O tome postoji jedna zabiqe{ka u wema~kom ~asopisu “Inostranstvo”: “O etnologiji austro-ugarske armije sa op{tava ’Registranda’ pruskog general{taba, da su od svakih 1.000 vojnika
bili 273 Wemci, 177 Ma|ari…, 46 Hrvati, 36 Slavonci, 31 Srbi”.2) Ovi podaci su poticali od samih ispitanih vojnika iz vremena kada je ve} uveliko izvr{eno vjersko prevo|ewe pravoslavnih Srba u rimokatolicizam. S
druge strane, vojnici su se narodnosno opredjeqivali prema geografskom
porijeklu pa su se Srbi rimokatoli~ke vjere izja{wavali kao Hrvati,
Slavonci, Dalmatinci i Bo{waci. “Slavonci katoli~ke vere” (pokatoli~eni Srbi i [okci) odgovarali su da su Slavonci. Slavonska narodnost od
hrvatske razlikovana je sve do po~etka XX vijeka.
Po{to je hrvatstvo te`e prodiralo u srpsku Slavoniju, Vatikan i rimokatoli~ka hijerarhija propovjedale su, kao prelaznu fazu ka pravom hrvatstvu, rimokatoli~ko jugoslavenstvo. Rimokatoli~ka crkva je, u stvari,
u razli~itim epohama wegovala razli~ite nacionalne identitete – od
ilirskog, preko jugoslavenskog do hrvatskog. U drugoj polovini XIX vijeka
i prvih decenija XX­vijeka uporedo je kori{ten dvojni narodni (nacionalni) identitet (jugoslavenski i hrvatski) kao efikasno sredstvo misionarskog (prozelitskog) prodora na srpski istok. Jugoslavensko ime nasqedilo je ilirsko (srpsko), najvi{e zahvaquju}i aktivnostima kanonika i istori~ara Frawe Ra~kog i biskupa |akova~kog i srijemskog [trosmajera, koji je najzaslu`niji za misionarsko prevo|ewe brojnih Srba u Slavoniji i
Sremu u rimokatolicizam pa potom i u Hrvatstvo.
1) Ost-Sla­vo­ni­en, “Ba­ran­ja­und­west-Srem”, Beograd, 1996, 41.
2) Re­gi­stran­de­des­pre­us­sischen­Ge­ne­ral­sta­bes, “Das­Ausland”, 1880, No. 9, S. 180
80
Josip Juraj [trosmajer (Stros­smayer) (1815-1905) predstavqan je od
strane jugoslavenskih liberala Kraqevine Jugoslavije, istori~ara toga
doba, kao “iskreni Jugoslaven”, “panslaven”. Sli~nu predstavu o wemu stvorili su istori~ari i propagandisti socijalisti~ke Jugoslavije. Istori~ar Viktor Novak, poklonik gra|anskog liberalizma, mason ali i lojalni
gra|anin Brozove Jugoslavije, [trosmajera, kao i Frawu Ra~kog, predstavqao je kao velikog Jugoslavena i borca za uvo|ewe narodnog bogoslu`ewa
u Rimokatoli~ku crkvu. V. Novak je ~esto isticao da se [trosmajer, “jevan |elista jugoslavenstva i narodnog jedinstva”, borio za zbli`ewe Isto~ne
i Zapadne crkve, i da mu je za to bilo najdra`e sredstvo uvo|ewe slavenskog
jezika u bogoslu`ewe. Me|utim, V. Novak ni jednom re~ju nije pomiwao da
bi takve [trosmajerove namjere mogle imati i prozelitsku tendenciju
provo|ewa unije (grkokatolicizma) nad “{izmati~kim” pravoslavcima od
strane Rimokatoli~ke crkve. Da bi prikrio i takvu [trosmajerovu tendenciju, V. Novak u svojim radovima nije isticao ~iwenicu da je biskup
[trosmajer, nazivan “mecena”, imao vrlo zapa`enu ulogu na Prvom hrvatskom katoli~kom sastanku 1900 godine. Sam Novak je ocjenio da je hrvatski
katoli~ki sastanak bio “misionarski rimokatoli~ki program za XX
vek”.3) Treba ista}i da je [trosmajer bio posrednik kneza Nikole Petrovi}a u wegovom sporu sa Vatikanom oko imena (hrvatsko ili ilirsko) Zavoda sv. Jeronima.
U Kraqevini Jugoslaviji ~ak su i pojedini ~elnici rimokatoli~ke
hijerarhije zbog tada{weg integralno-jugoslavenskog dr`avnog kursa, ali
i trenutnih prore`imskih razloga, veli~ali [trosmajera kao Jugoslavena i panslavistu. Tako je Svetozar Ritig, u propovijedi odr`anoj prilikom
Zavjetne procesije u ~ast sv. Fabijana i Sebastijana u Zagrebu, predstavio
[trosmajera kao Jugoslavena: “Za vrijeme Ilirskog pokreta, bana Jela~i}a, A. Star~evi}a, koji su udarili pravac kojim treba i}i, ali ni jedan od
tih qudi nije tako duboko prodro u na{e nacionalne probleme kako veliki vladika [trosmajer, koji je svojim genijem predvidio vaskrs jugoslavenskih plemena i svojim djelima pregao da stvori na jugoslavenskom jugu kulturnu i nacionalnu cjelinu svih na{ih krajeva, koji je u~e}i nas Hristovim na~elima, koji nas je u~io bratstvu i qubavi, i koji je tvrdio da van Jugoslavije nema ni Srbima, ni Hrvatima, ni Slovencima spasa ni opstanka.
U apostolstvu svog rada izabrao je on Zagreb da bude nosilac nacionalnih
i kulturnih ideja”.4)
Istori~ar Vasilije Kresti} je me|u prvima otkrio prozelitsku i
austroslavensku su{tinu [trosmajerovog jugoslovenstva, odnosno, sveslavenstva.5) [trosmajerov su{tinski politi~ki rad bio je daleko od proklamovane sveslavenske solidarnosti i bratstva me|u slavenskim narodima.
3) V. Novak, “Mag­num­cri­men”, Beograd, 1948.
4) “Vreme”, 2. II 1931. U to vreme u Zagrebu je boravio kraq Aleksandar sa kraqicom Marijom.
5) Vidi Kresti}evu studiju: “Srpsko-hrvatski odnosi i jugoslovenska ideja u drugoj polovini XIX­veka”, Beograd, 1988.
81
O tome najboqe govori wegova prepiska sa Frawom Ra~kim. U pismu od 11.
decembra 1886, pisanom neposredno posle srpsko-bugarskog rata, otkriva
se prava su{tina wegovog odnosa prema Srbima. Karakteristi~an je slijede}i fragment:”... Hvala Bogu da su Bugari nadvladali. U wihovoj stvari
nadvladalo je po{tewe, kr{}anski zakon i ~ista slavjanska stvar. U srpskoj stvari pobijeno je nepo{tewe, skrajno nemoralnost i mr`wa ma|arska
prot Slavjanstvu. Pobjede Bugarske su i na{e pobjede... Ja sam prije nego
sam dobio od Vas odgovor, pisao nunciju. Glavna moja misao je da bi skrajno
vrijeme bilo, da dinastija i monarhija progleda. Doga|aji na Balkanu silno opomiwu jednu i drugu, da Hrvatsku iscijele, oja~aju, podignu i svojoj
priro|enoj slobodi i zvawu povrate. Tko to danas ne vidi, slijep je kod o~iju...”. Posle ovog tako jasnog iskaza, kako isti~e V. Kresti}, “nikakve sum we nema da su [trosmajer i wegove pristalice svoju politiku gradili na
uverewu da }e Habsburzi i Monarhija, iz sopstvenih interesa, pomo}i Hrvatima da oja~aju, da postanu zna~ajniji ~inilac na Balkanu, kako bi tamo
bili u stawu da {ire i svoje ali i austrijske dr`avne teritorije”.6)
Pozadinu [trosmajerovog slavenstva, apostolata “sloge i bratstva”,
razotkrio je dalmatinski “Srpski list” (“Srpski glas”) u nizu svojih ~la naka u kojima se isticao [trosmajerov prozelitizam. Zbog toga “Srpski
list” nije vjerovao u iskrenost biskupovog ubje|ewa o potrebi prevazila`ewa postoje}ih suprotnosti izme|u Isto~ne i Zapadne crkve. Srpski
list je smatrao da na [trosmajerov apel za izmirewem crkava srpski narod ne treba da odgovori jer bi ga to izlo`ilo, ne samo pokatoli~avawu
ili u najmawu ruku unija}ewu, ve} i odnaro|avawu tj. pohrva}ivawu.7)
[trosmajer se postavio protiv dogme o papinoj nepogre{ivosti, koja
je progla{ena na Lateranskom koncilu 1870. godine8), jer je procjenio da }e
se definicijom o papinoj nepogre{ivosti poja~ati jaz izme|u “raskolnika
isto~ne crkve” prema Rimu i na taj na~in onemogu}iti proces ekumenskog
sjediwewa (unije), ta~nije re~eno prozelitskog rimokatoli~ewa pravoslavnih. Grkokatoli~ki verou~iteq iz Kri`evaca, Janko Ober{ki, isticao je [trosmajerovu gorqivost za {to br`e uspostavqawe unije “raskol ni~ke slavenske bra}e s rimskom majkom crkvom”. [trosmajer je tako|e
strahovao da }e progla{ewe dogme o papinoj nepogre{ivosti oslabiti biskupsku vlast, koja je po wemu bo`anskog porijekla, kao i papina. Biskupska prava su tako|e bo`anskog porijekla. Biskupi su ih primili iz ruku
6) V. Kresti}, “O genezi genocida nad Srbima u Nezavisnoj Dr`avi Hrvatskoj”, Kwi`evne
novine, br. 716, 15. IX­1986.
7) S. Bo`i}, n. d, 129.
8) Definicija papine nepogre{ivosti usvojena na Lateranskom koncilu: “Mi dakle, vjerno usvajaju}i predaju, koju prinosimo u po~etku vjere kr{}anske, u~imo i defini{emo,
da je od Boga objavqena dogma ovo: Rimski Biskup kad govori ex­cat­he­dra, to jest kada u
svojstvu pastira i u~iteqa svih kr{}ana prema svom vrhovnom apostolskom autoritetu
defini{e nauku, koju o vjeri i }udore|u mora dr`ati sveukupna Crkva, pod uplivom
Bo`je pomo}i, koja mu je u Sv. Petru obe}ana, posjeduje onu nepogrje{ivost, kakovu je Bo`anski Spasiteq htio da u definisawu nauke o vjeri ili }udore|u imade wegova Crkva.
Zbog toga su takove definicije Rimskog Biskupa same po sebi, a ne po pristajawu Crkve
’nepromjenqive’” (S. Bak{i}, “Papina nepogrje{ivost”, Zagreb, 1925, 3).
82
bo`jih da se wima slu`e na saborima u korist i ~ast sv. Crkve i svog naroda.9) [trosmajer je smatrao da }e crkveni sabori postati suvi{ni i beskorisni ukoliko se proglasi papina nepogre{ivost.
[trosmajerovo protivqewe dogmi o papinoj nepogre{ivosti jugoslavenski unitarni liberali su nastojali iskoristiti za svoje antiklerikalne ciqeve pa su [trosmajera, “liberalnog katolika”, progla{avali otpadnikom od Rimske crkve. Javnost u Hrvatskoj i Slavoniji [trosmajera je
smatrala braniocem vjerskog liberalizma, za{titnikom slobode nauke i
mi{qewa koji se borio protiv mrske centralizacije i ultramontanskog
papinskog ropstva.10)
Starokatolici, koji su se protivili dogmi o papinoj nepogre{ivosti
i koji su upravo i nastali na Lateranskom saboru, nastojali su da pridobiju [trosmajera za svoje ideje ali je on, prema tvrdwi kanonika Vor{aka,
ostao ~vrsto vezan uz apostolsku rimsku stolicu i nije odstupao od svog gesla: “Sve za vjeru i za dom”.11) Sam [trosmajer je uskoro po zavr{etku Lateranskog sabora, na kome je progla{ena dogma o papinoj nepogre{ivosti,
uvidio svoju “zabludu” i priklonio se biskupskoj ve}ini koja je spremno
prihvatila definiciju o papinoj nepogre{ivosti. Svoju nepokolebqivu
odanost Crkvi i “nepogrje{ivom” sv. Ocu, [trosmajer je naro~ito ispoqavao u pismu biskupu Maesu: “Papa, nasqednik sv. Petra, zamjenik je na ovoj
zemqi samoga Isusa Krista, Boga i spasiteqa na{ega. On je vidqiva glava
Crkve Bo`je, on je otac sviju vjernih, vrhovni pastir stada Gospodwega, on
je nepogrje{ivi u~iteq sviju ovaca i jagawaca u Crkvi Bo`joj”.12)
Rimokatoli~ko jugoslavenstvo najvi{e se ispoqavalo u vrijeme ujediwewa 1918. godine, i to naro~ito u Slavoniji i Srijemu zahvaquju}i jednom
od [trosmajerovih nasqednika – biskupu Antunu Ak{amovi}u. Rimokatoli~ka crkva, kao suprotstavqena strana gra|anskim liberalima i wima suprotstavqena ideolo{ka internacionala, u vreme jugoslovenskog ujediwewa 1918, stajala je na poziciji “deklarativnog jugoslovenstva” zbog straha
od liberalizma gra|anske Italije, koja je ~uvala antiklerikalne tradicije “rizor|imenta” i koja je realizacijom Londonskog ugovora mogla svoju
“kobnu” ideologiju pro{iriti i na rimokatoli~ke slovena~ke i hrvatske
zemqe. Rimokatoli~ka crkva je, 1918-1919. godine, ispoqavala osje}aj pri vr`enosti novoj jugoslovenskoj dr`avi (“na{a Jugoslavija”, “na{a Domovina” itd.). Istori~ar Dragoqub @ivojinovi} je pisao da su sa svih stra na, od najistaknutijih prelata do `upnika, provincijala, redova i redovnika, dolazile izjave u prilog ujediwewa svih Jugoslovena sa Srbijom i Cr nom Gorom, a protiv italijanskih uzurpacija i prisustva u jugoslovenskim
oblastima. Ve} prvih dana novembra 1918, Fran Barac je izjavqivao da je do{ao dan slobode za hrvatski narod koji }e se uskoro ujediniti sa “ostalom
9) J. Obre{ki, Hrvati prema nepogrje{ivosti papinoj prigodom vatikanskog sabora
1869/70, Kri`evci, 1921, 24-31.
10) Isto, 95.
11) Isto, 58-59.
12) Isto, 62-63.
83
bra}om” u jednu sna`nu dr`avu. Ona }e imati, po wemu, 12 miliona `iteqa
“a bit }emo gospodari jadranskog `ala”. Zagreba~ki kaptol, kao i drugi
kaptoli, priznao je Narodno vije}e Dr`ave SHS u Zagrebu “kao jedino mjerodavno da se rije{i na{e narodno pitawe i pru`io mu punu moralnu i materijalnu podr{ku”.
Nasuprot rimskoj Kuriji, rimokatoli~ka hijerarhija Hrvatske i Slovenije podr`ala je osnivawe Narodnog vije}a 6. oktobra 1918, {to je predstavqalo odvajawe ju`noslovenskih zemaqa od Austro-Ugarske. U Narodnom vije}u bili su zastupqeni i rimokatoli~ki sve{tenici. Za predsjednika Narodnog vije}a izabran je sve}enik Anton Koro{ec. U plenum Narodnog vije}a, uz wega, u{li su sve}enici Janko [imrak, Svetozar Ritig,
don Stanko Bani}, fra Qubomir Gali}, fra Didak Bunti} i Fran Barac.
Rektor bogoslovnog sjemeni{ta u \akovu monsiwor Antun Ak{amovi},
bio je potpredsednik mjesnog odbora Narodnog vije}a u \akovu. Kao takav
on je “no} i dan radio zajedno s predsjednikom mjesnog odbora Narodnog vije}a, liberalom dr Ribarom, i dr`ao govore za ideju narodnog jedinstva”.
Stolni kaptol |akova~ki poklonio je Narodnom vije}u iznos od 100.000
kruna, od ~ega je polovina bila namjewena potrebama mjesnog odbora u \a kovu, a druga polovina ustupqena sredi{wem odboru Narodnog vije}a u Zagrebu.
U nedequ, 17. novembra 1918, jugoslovenska satnija od “preko 200 momaka” polo`ila je u \akovu “sve~anu prisegu” na terasi pred stolnom crkvom,
a u prisustvu “vi{e hiqada op}instva”. Tom prilikom A. Ak{amovi} odr`ao je izrazit patriotski “jugoslavenski govor”: “Vojnici! Odli~na bra}o! Va`ni su dani i sudbonosni ~asovi koje pro`ivqujemo... Do~ekali smo,
Bogu hvala, dan zlatne slobode na{e... Ako ~ovjek pojedinac svom du{om i
bi}em svojim te`i i gine za osobnom slobodom, kudikamo je opravdanija i
Bogom blagoslovqena te`wa naroda za politi~kom, financijalnom i gospodarskom slobodom... Danas dusi na{ih predaka radosno gledaju iz nebeskih visina na nezavisnu jugoslovensku dr`avu. U dobri ~as su predstavnici na{ih naroda shvatili nastojawe na{ih djedova i velikana oko jedinstva i sloge jugoslavenskih naroda, i osjetili drhtaj du{e narodne, koja je
neodoqivo tra`ila slobodu svoju. Taj dan, komu je bila namijewena sva muka naroda, kroz tolike godine i stoqe}a, tolike suze izrabqenog Jugoslavena, Slovenca, Hrvata i Srbina, toliki znoj preporoditeqa na{ih i potoci krvi sinova na{ih, do~ekasmo mi sretnici”.
Dan sticawa “hrvatske nezavisnosti” (29. oktobar 1918) za Ak{amovi }a je najsretniji dan jer se tada hrvatski narod “rije{io prokletstva kraqa
Zvonimira”, koje je hrvatski narod “sapelo u nemilu i te{ku zajednicu s Ma|arima” punih 900 godina. Hrvatska se oslobodila i veze s Austrijom “kojoj
smo slu`ili kao vjerni i odani, a ona nas dr`ala kao prezreni i zapu{teni
narod”. Ak{amovi} je o~ekivao da }e Hrvatska (neznano u kojim granicama
– N. @), kao nezavisna i suverena dr`ava, stupiti u zajednicu s ostalom bra}om Srbima i Slovencima, u jednu jaku jugoslavensku dr`avu Slovenaca, Hrvata i Srba. Ta hrvatska dr`ava, “kao svaka druga, mora imati svoju vladu,
84
svoju vojsku, svoje finansije i sve ostale uvjete za samoodr`awe potrebi te”. Ak{amovi}u je od Jugoslavije bio neophodan samo jugoslovenski konfederalni okvir, kako bi Hrvatska, Dalmacija i Slavonija, kao dio pora`ene Austro-Ugarske, izbegle neizbe`no teritorijalno komadawe izme|u
pobedni~kih dr`ava (Italija, Srbija, Crna Gora) te do{le pod nepovoqne odredbe predstoje}eg ugovora o miru.
Biskupska stolica |akova~ka ostala je nepopuwena od vremena smrti
biskupa dr Ivana Krapca 15. jula 1916. godine. Najozbiqniji kandidat za
uzorito biskupsko mjesto bio je sve}enik Koreni}. Me|utim, papa je zbog
starosti odbio da Koreni}a imenuje |akova~kim biskupom, pa je be~ka apostolska nuncijatura saop{tila nadbiskupu zagreba~kom Antunu Baueru,
10. juna 1919, da je Sv. Otac odredio postavqawe ravnateqa sjemeni{ta |akova~kog A. Ak{amovi}a na mjesto biskupa |akova~kog. Ak{amovi} je hitno pozvan u Be~ gdje je nad wim, u be~koj nuncijaturi, obavqen “kanoni~ki
proces” i pripremqena promociona bula.13)
Povjerenik pokrajine Hrvatske i Slavonije Rojc bio je iznena|en ovakvim postupkom Sv. Stolice jer je imenovawe uslijedilo bez znawa jugoslavenskih vlasti, odnosno Zemaqske vlade u Zagrebu. Rojc je pretpostavqao
da je imenovawe uslijedilo i bez sporazuma s Kraqevskom vladom u Beogradu. Vatikan je, po wegovom mi{qewu, morao primjeniti ~lan 4. Konkordata sa Srbijom, koji je propisivao da je Vatikan bio u obavezi da saop}i vladi ime kandidata a ova da ocjeni dr`avqansko i moralno pona{awe vatikanskog kandidata. Rojc je pri tom isticao da Sv. Stolica nije izvr{ila
priznawe Kraqevstva SHS pa nije bila u formalnoj obavezi da se obavezuje srpskim Konkordatom.14)
U ovom slu~aju, dakle, centralna vlada u Beogradu je bila potpuno zaobi|ena. Be~ka nuncijatura je korespondirala sa A. Bauerom i Kraqevskom
hrvatsko-slavonskom zemaqskom vladom, ignori{u}i novonastalo dr`avnopravno stawe poslije izvr{enog ujediwewa.
Odgovaraju}i u ime Kraqevske vlade u Beogradu, ministar vjera Tugomil Alaupovi} je izra`avao duboko ~u|ewe {to je “ta stvar” rje{avana mimo centralne Vlade. Stavqawem u poni`avaju}i polo`aj, Vlada je tra`ila obja{wewe za{to je sve i{lo preko be~ke nuncijature. Vlada S. Proti}a je zamolila nadbiskupa Bauera da ispita na koji na~in je do{lo do ovog
imenovawa, za{to vlada nije bila na vreme obavje{tena i pogotovo da se
utvrdi, zbog ~ega je sve obavqeno preko apostolske nuncijature u Be~u “ko ja se nalazi u dr`avi s kojom je na{e Kraqevstvo u ratnom stawu”.15)
Strogo povjerqivim telegramom, od 21. jula 1919, predsednik vlade
Stojan Proti} je obavjestio ministra Hrvata Antu Trumbi}a u Parizu “o
neprijatnoj stvari” sa naimenovawem Ak{amovi}a. U vladi S. Proti}a su
bili iznena|eni ovakvim kontaktima be~ke i zemaqske hrvatsko-slavonske vlade. Vlada S. Proti}a je prvenstveno respektovala Vatikan i wegove
13) AJ, MP-v. o, f 16, A. Bauer povereniku za prosvetu i vjere u Zagrebu, 19. VII 1919.
14) AJ, MP-v. o, f 16, Ban Rojc – Ministru vjera T. Alaupovi}u 22. VII 1919.
15) AJ, MP-v. o, Min. vera – A. Baueru, 23, VII 1919.
85
velikodostojnike u Kraqevini SHS, pa se ipak biranim rije~ima obra}ala wegovim nadle{tvima. Po mi{qewu Proti}a, ova “afera mo`e kompromitovati dosada{we dobre odnose izme|u Sv. Stolice i Kraqevine
Srbije i biti od velikog uticaja za budu}e odnose izme|u Sv. Stolice i na{eg Kraqevstva SHS. Stoga je u interesu obostranom da Vatikan obustavi
svaki daqi rad na ovom pitawu, Kraqevska vlada je kompromitovana na
~udnovat na~in, jer nije do sada ni pitana da dade svoje mi{qewe o tom.
Ako bude potrebno, najzad mo`ete dodati (pred Gasparijem) da jednostavno
rje{ewe popuwewa biskupske stolice u \akovu Kraqevska vlada ne}e priznati”.16)
Zao{travawe odnosa sa Vatikanom, zbog Ak{amovi}evog postavqewa,
dovelo je do krize kabineta Stojana Proti}a. Ministarski savet je na sednici od 23. jula 1919. zauzeo stanovi{te da se pitawe Ak{amovi}evog po stavqewa rje{ava krajwe diskretno, zbog respekta prema Vatikanu. Glasila Demokratske stranke “Rije~ SHS” i “Demokratija”, poveli su, me|utim,
javnu kampawu protiv Ak{amovi}evog naimenovawa i Vatikana. Zbog takvog razvoja doga|aja S. Proti} je podnio ostavku na mjesto predsjednika
Vlade. U obrazlo`ewu svoje ostavke, koju je uputio na adresu regenta Aleksandra 1. avgusta 1919, Proti} je naveo svoje neslagawe sa politikom demokratskih ministara, posebno sa ministrom unutra{wih poslova S. Pribi~evi}em i ministrom za agrarnu reformu Poqakom. “Slu~aj Ak{amovi}”
izazvao je raskol izme|u ministara liberala iz DS i Proti}evih radikalskih i klerikalnih ministara. S. Proti} je za izazivawe konflikta sa Vatikanom optu`io “Demokratiju” i “Rije~ SHS”.17)
Vlada Stojana Proti}a ulo`ila je, dakle, 22. jula 1919, protest povodom postavqewa Antuna Ak{amovi}a za biskupa \akova~kog. Me|utim, od
protesta nije bilo ni{ta. Ak{amovi} je ~ak, kao ni jedan biskup u Kraqevini Jugoslaviji, do`ivio posebne po~asti prilikom naimenovawa za biskupa. Naime, naimenovawe je u potpunosti zavr{eno tek u junu 1920. godi ne polagawem zakletve biskupa Ak{amovi}a. O zna~aju ovog ~ina, “po dr`avne interese”, govori i ~iwenica da je zakletvi prisustvovao i sam regent Aleksandar. Ak{amovi} je “prisegu” polo`io u ruke wegova Viso~anstva u banskim dvorima “neposredno prije intimnog objeda”, {to ga je pri redio regent Aleksandar. Ak{amovi} je navodio da mu je “prise`nicu”
16) AJ, Vatikansko poslanstvo.
17) S. Proti} je optu`io “demokratske novine” da su otvorile novinarsku kampawu protiv
Vatikana i Katoli~kog episkopata, i da vr{e presiju na wih. “Demokratija” i “Rije~
SHS” su u svom novinarskom “poluslu`benom kominikeu” ocjenile korak Vlade prema
Vatikanu kao o{tar protest. S. Proti} je protestirao upravo zbog takvih predimenzioniranih i proizvoqnih ocjena koje su novinari izricali na ra~un rada Kraqevske
Vlade: “Moji pojmovi o vo|ewu dr`avnih poslova i shvatawu sada{we situacije zemaqske, i unutra i spoqa, ne mogu da se pomire s ovakvim manirima i postupcima, koji su se
sad javili i u tako jednom delikatnom pitawu, koje u znatnoj meri tangira i na{e unutra{we odnose i na{ spoqni polo`aj” (AJ, 138-1-2, S. Proti} regentu Aleksandru 1.
VI­II 1919.; Ostavku istovetnog sadr`aja uputio je S. Proti} i Trumbi}u u Pariz, 2. VI­II 1919, Ministarstvo inostranih dela-politi~ko odeqewe).
86
predao jedan “visoki ~asnik” regenta Aleksandra na }irilskom pismu, i da
je ona bila u skladu sa sv. kanonima Crkve, i sa dr`avnim odredbama Kraqevstva SHS. Polagawu zakletve su prisustvovali, pored Regenta, “visoki
~asnik” (general) i predsednik vlade Milenko Vesni}.18) Nadbiskup Antun Bauer posvetio je Ak{amovi}a i ustoli~io ga 29. juna 1920. u |akova~koj katedrali, a hrvatsko-slavonski ban Lagiwa uveo u posjed “temporalia”.19)
Cijela ova pri~a o postavqewu Ak{amovi}a za biskupa |akova~kog i
srijemskog ispri~ana je da se vidi kako je Vatikan svim sredstvima nastojao da se za biskupa postavi li~nost od wegovog posebnog povjerewa, koja je
trebalo da obavi “preva`ne” vjerske i s wima povezane nacionalne zadatke. Pojedini ministri iz vlade S. Proti}a, koji su bili pripadnici Demokratske stranke, osjetili su da }e Ak{amovi}eva aktivnost biti {tetna
po dr`avne i nacionalne interese, pa se iz tog razloga protivila wegovom
postavqewu. Me|utim, protivqewe Ak{amovi}evom postavqewu za biskupa prekinuo je regent Aleksandar zbog ostvarewa svoje politike “pomirewa prema bra}i druge vjere”. Naime, regent Aleksandar Kara|or|evi} je
svojim prisustvom `elio pokazati ujediwenoj bra}i razli~ite vjere da }e
se wegovati monarhisti~ko jugoslavenstvo, svojevrsno “bratstvo i jedinstvo bez Srpstva”, da }e do}i do oprosta i zaborava svih zlo~ina i agresije koje su rimokatoli~ki vojnici i wihovi “~asnici” u~inili u Srbiji tokom Prvog svjetskog rata. Naime, mnogi K.­und­K. oficiri nastavi}e uspje{nu vojni~ku karijeru, samo u drugoj uniformi, u vojnim formacijama Kraqevine SHS (Jugoslavije).
Za jugoslavenski Katoli~ki episkopat od Jugoslavije je bio, dakle,
neophodan samo labavi konfederalni okvir kako bi Hrvatska, Slavonija i
Dalmacija, kao dijelovi pora`ene Austro-Ugarske, izbjegle neizbje`no
teritorijalno komadawe izme|u pobedni~kih dr`ava (Italija, Srbija, Crna Gora), te do{le pod nepovoqne odredbe predstoje}eg ugovora o miru. Samo je Jugoslavija mogla izvu}i Hrvatsku, Slavoniju i Dalmaciju, kao i slovena~ke zemqe, iz polo`aja pobe|enih. Klerikalna “Narodna politika”, u
broju od 23. decembra 1918, o tome pi{e slede}e: “Mi Hrvati i Slovenci iz
pobje|enika postali smo pobjednicima. Sretno smo izbjegli te{kim mi rovnim uvjetima. Taj se preokret dogodio iznenada, te smo ostali upravo zapaweni gledaju} u tome osobitu qubav gospodwu naspram nama...”.
Jugoslavija kao budu}a jednokonfesionalna rimokatoli~ka dr`ava bila je, dakle, prihvatqiva za rimokatoli~ku hijerarhiju i Vatikan. U sli~ nom tonu pisale su Ak{amovi}eve “\akova~ke pu~ke novine” tokom
1920/21. godine. Naime, novine su kao glasilo Hrvatske pu~ke stranke sta jale na idejnoj liniji Katoli~kog pokreta (i Seniorata) koji je u prvi
plan isticao socijalne i politi~ke metode borbe. Novine su u po~etku bile na “jugoslavenskoj bojnoj liniji” po{to sa hrvatstvom nisu mogle ostvariti ve}i uspeh u svojim misionarskim i prozelitskim nastupima. Osnovno
18)­ AJ, MP-v. o, f 16, A. Ak{amovi} – Ministarstvu vjera, 14. X­1920.
19) AJ, MP-v. o, f. 16, Biskupski ordinarijat \akovo – Ministarstvu vjera 14. X 1926.
87
nacionalno geslo “Pu~kih novina” bilo je: “U boj za kr{}ansku Jugoslaviju”.20) Sli~ne ideolo{ke “kr{}anske” slogane popularisao je urednik “Hrvatske prosvjete” i predsjednik Seniora dr Qubomir Marakovi}, koji je u
antiliberalnom duhu izjavqivao da }e se “katoli~ka Francuska i katoli~ka Jugoslavija (u kojoj je bilo jedva tre}ina rimokatolika – N. @.) zbli`iti u Isusu Hristu, za sretnu budu}nost obiju zemaqa”.21) Me|utim, i jedne
i druge novine nisu zanemarivale ni hrvatsku nacionalnu “bojnu” liniju,
odnosno, uporedo su isticale dvojni nacionalni identitet: hrvatski za stare rimokatolike i jugoslavenski za “obra}enike” i budu}e srpske rimokatolike. S vremenom }e u “\akova~kim pu~kim novinama” u sve ve}oj meri
biti prisutni napisi upereni protiv Srba i “velikosrpske a`daje” u liku
antiklerikalne liberalne Jugoslavije koja nije nikako mogla biti po voqi ~elnicima Katoli~kog pokreta i Hrvatske pu~ke stranke. Isticano je
“socijalno nezadovoqstvo” i to samo u rimokatoli~kom dijelu naroda (kao
da su pravoslavci `iveli u izobiqu i blagostawu), jer “na{i dr`avnici
prigu{uju hrvatski i slovenski dio naroda na ra~un srpskog” onemogu}avaju}i mu slobodan ekonomski razvoj i time izazivaju “plemensko nezadovoq stvo”.22)
“\akova~ke pu~ke novine” su, ve} u februaru 1921, objavqivale ~lanke u kojima se veli~a spoj hrvatstva i rimokatolicizma, koji su zajedno trebali slomiti “velikosrpsku hegemoniju”: “Na{ narod ima dvije svetiwe
koje su mu nada sve mile i drage. To su hrvatstvo i katoli~ka kr{}anska vjera. O~uvawe tih svetiwa stajalo je na{ narod kroz vjekove neizmjernih `rtava, pa zato mu i jesu tako srcu prirasle. Na{ narod je mislio da }e se
osnutkom dr`ave SHS ve} jednom zavr{iti niz tih `rtava, ali se je quto
prevario. U wegovoj slobodnoj ujediwenoj dr`avi ide se sistematski za
uni{tewem tih wegovih svetiwa: hrvatstva i katoli~anstva. Akcija za
uni{tewem Hrvata i hrvatstva, ili bar za wihovim {to ve}im sku~ewem,
svima nam je dobro poznata. No hvala Bogu nai{la je na otpor svih po{tenih Hrvata. Hrvati i ako nijesu u istoj stranci, ipak slo`no istupaju na
obranu hrvatstva (odlu~ni kohezioni faktor nacionalnog jednoumqa naziva se rimokatolicizam – N. @.) i wegovih pravednih interesa. Na tom slo `nom otporu mora si velikosrpska a`daja... skrhati zube. U ne mawoj opasnosti danas nalazi se u dr`avi SHS i rimokatoli~ka vjera, ta isto tako
mila svetiwa na{eg naroda. Velikosrpski {ovinisti, koji danas u ovoj dr`avi vedre i obla~e, u idili su, da je provedbi wihovih planova najve}a zapreka katoli~ka vjera na{ega naroda. Imaju posve pravo. Dok je na{ narod
katoli~ki, bit }e i hrvatski. Tko ho}e da uni{ti hrvatstvo, mora najprije
uni{titi katoli~anstvo. Zato su neprijateqi Hrvata i zapo~eli naj`e {}u borbu proti svemu {to je kr{}ansko i katoli~ko...”.23)
20) “\akova~ke pu~ke novine”, br. 1, god. II, 8. I 1921.
21) Th.­Ma­i­na­ge, “Svjedoci katoli~ke obnove”, autorizovani prijevod dra. Frana Bini~kog
s predgovorom dra. Qubomira Marakovi}a, Zagreb, 1922, 8.
22) “\akova~ke pu~ke novine”, br. 4, god. II, 29. I 1921.
23) Isto, br. 8, god. II, 26. veqa~e 1921.
88
“Beogradske demokrate” su optu`ivane da `ele da uni{te, da ho}e katoli~ku veru preko ukidawa vjeronauka iz {kola izbaciti, iako su najve}i antiklerikalci i “kulturkampferi” bili upravo rimokatolici liberalno-masonskog ideolo{kog usmerewa, koji su u isto vrijeme bili najve}i poklonici integralno jugoslovenskih ideja, na primer Juraj Demetrovi}, Edo Lukini}, Albert Kramer, Oto Gavran~i}, Qudevit Pivko, Bogumil Vo{wak itd. \akova~ki klerikalci su upozoravali rimokatolike da
demokratska {tampa otvoreno poziva narod da pre|e na pravoslavqe, te da
je demokratsko-radikalna vlada dala pravo javnog delovawa “framazunskoj
Velikoj lo`i kojoj je svrha uni{tewe katoli~anstva i kr{}anstva”. Zato
su se pozivali vjernici da ustanu slo`no, predvo|eni Hrvatskom pu~kom
strankom, u odbranu vjere: “Ali na odbranu vjere moraju ustati i svi svjesni
kr{}ani katolici, koji su u drugim politi~kim strankama. Kad smo se slo`ili u obrani hrvatstva, moramo se slo`iti u obrani katoli~anstva, tim
vi{e {to je kod nas hrvatstvo bez katoli~anstva izgubqeno. O tome neka
promisle i indiferentisti i liberalci, kojima je do hrvatstva jo{ stalo,
pa neka radi hrvatstva na{u borbu bar ne smetaju, ako ju ne mogu da podupru”.24) Bez obzira na ideolo{ke i politi~ke razlike, |akova~ki klerikalci su pozivali sve rimokatolike (Hrvate) da slo`no brane i uzdi`u hrvatstvo. U budu}nosti }e se to i ostvariti. Stvori}e se jedinstveni nacionalni front “uzdizawa hrvatstva”, odnosno savez ideolo{ki nepomirqivih ali zato nacionalno skladnih antipoda koji }e raditi u velikohrvatskom nacionalnom interesu. Hrvatstvo }e uzdizati i ja~ati hrvatski separatni liberali iz Hrvatske seqa~ke stranke Stjepana Radi}a i Hrvatske
zajednice Matka Lagiwe; kleronacionalisti organizovani u Katoli~ku
akciju (npr. Hrvatski orlovi, Marijine kongregacije, Kri`ari, Hrvatski
junaci itd.) i Katoli~ki pokret (Seniori, Hrvatska pu~ka stranka) podupirani od frankovaca; hrvatski komunisti i socijalisti }e, bez obzira na
proklamovani ateizam i “klasni internacionalizam”, vidqivo delovati u
podupirawu i isticawu hrvatstva.
Nacionalnim hrvatskim putem |akova~kih klerikalaca krenuli si i
osje~ki klerikalci. Svoje glasilo “Narodnu obranu” preimenovali su u
“Hrvatsku obranu”. \akova~ki klerikalci su osje~ki klerikalni list isticali kao uzoriti: “Osobito zadwih godina sjajno brani (’Hrvatska obra na’ – N. @.) i hrvatsko i kr{}ansko stanovi{te otkako je ure|uje vrsno pero uzornog kwi`evnika i publiciste Q. Dlu{tu{a. Otkako se po zemqi
provode organizacije Hrvatske pu~ke stranke, stoji i ’Hrvatska obrana’ u
ovim na{im doqnim krajevima kao sna`an stup Hrvatske pu~ke stranke.
Razumije se da su neprijateqi hrvatstva i kr{}anstva jo{ ja~e stali na wu
navaqivati”.25)
Biskup Srijemski Anton Ak{amovi}, udaquju}i se od svog prvobitnog
pragmati~nog jugoslavenstva, u sve ve}oj mjeri je podr`avao velikohrvat ske akcije Hrvatske seqa~ke stranke i “frankovaca” u isto~noj Slavoniji
24) Isto.
25) Isto, br. 1 , 8. I 1921.
89
i Sremu. Wegovo podru~no sve}enstvo u potpunosti je slijedilo wegov nacionalno-vjerski put. Me|utim, bilo je primjera “neposluha” od strane pojedinih sve}enika koji nisu podr`avali “radi}evsku” svehrvatsku politi ku, i koji su ostali vjerni ideji jugoslavenskog “narodnog jedinstva”. Takav
je bio upraviteq rimokatoli~ke `upe u Andrija{evcima, sve}enik Marko
Samaryija, “poznat kod vlasti i naroda kao pobornik narodnog jedinstva,
propovjednik sloge i qubavi izme|u bra}e Srba i Hrvata”. Zbog takvog
opredjeqewa sve}enik Samaryija je postao “trn u oku” Radi}evaca i wiho ve inteligencije. Biskup Ak{amovi}, kao sqedbenik “haseseovske” politike, po~eo je, zbog jugoslavenskog opredeqewa Samaryije, da protiv wega
poduzima disciplinske mjere s ciqem da ga suspendira i izbaci iz slu`be.
Sve}enik Samaryija, kao “prosvjetiteq naroda”, nije mogao mirno da gleda
kako se na dan smrti kraqa Petra “kolo ple{e na sred trga, a crkva na sve~anom opijelu prazna, nije mogao trpjeti da Antun Jemri}, narodni poslanik radi}evski, grdi i ru`i u samim prostorijama op}ine Otaybinu, Kraqa i narodnu vojsku pred op}inskim biqe`nikom i blagajnikom i da mu se
sa strane ~inovnika, koji dr`avni kruh jedu, odobrava”.26)
Napade na jugoslavenski orijentisanog sve}enika Samaryiju organizovala je organizacija HSS-a “Seqa~ka sloga” iz Andrija{evaca, koja se zvani~no predstavqala kao “hrvatsko dobrotvorno i prosvjetno dru{tvo”, optu`uju}i ga zbog nemorala koji je vr{io s jednom udovicom. Zbog takvih optu`bi biskup Ak{amovi} Samaryiju je premjestio u selo Nikince, tako|e
u Sremu, i to “proti voqe tamo{weg naroda”. Uprkos premje{taju, Samaryija je nastavio “svoj rad oko prosvjete naroda i {irewa sloge me|u Srbima i Hrvatima”. “Radi}evci” su, povezano djeluju}i iz vi{e sela, i daqe
vodili harangu protiv sve}enika Samaryije. Sinhronizovanu akciju vodili su zajedno “radi}evci” iz Plati~eva i Andrija{evaca, dodatno nahu{kani od velikohrvatski orijentisanih rimokatoli~kih sve}enika i uz
podr{ku biskupa Ak{amovi}a. “Duhovni izaslanici” avizirali su Radi}evce da se organizuje “protestni skup” protiv Samaryije kako bi se pokrenula istraga, “pa {to vi{e ~ak i ’mel­de­re­i­te­ri’ (po biv{em austrijskom sistemu) imaju kod istrage posla, da se {to br`e ’patriote’ skupe”. U odbranu Samaryije istupili su seqani Nikinaca koji su organizovali deputaciju koja je do{la kod biskupa Ak{amovi}a sa memorandumom potpisanim od
“130 svjesnih seqaka”. Pred biskupom seqaci su potvrdili da i “bra}a srpskopravoslavni sve}enici i predstavnici srpskog naroda iz okoli{nih
sela svjedo~e o visokom moralu i `ivotu, kao i o wegovom (dr`avqanskom
– N. @) nacionalnom radu”. Biskup Ak{amovi} seqacima je samo lakonski
odgovorio “da ne prima uvjerewa inovjernika”, odnosno pravoslavaca.27)
Povre|eni seqani Nikinaca bili su uporni, pa su protiv “radi}evaca”
i biskupa Ak{amovi}a poslali o{tru predstavku Ministarstvu vjera s nadom da }e Ministarstvo uzeti u za{titu progawanog sve}enika. Seqani su
26) AJ, Ministarstvo pravde-vjersko odjeqewe, F-67, “Seqani Nikinaca” (Dominik Niki}, Stjepan Rado{evi}, Matija Rajkovi} i drugi) Ministarstvu vjera, 26. II 1926.
27) Isto.
90
bili ubje|eni da je uzrok progonstva sve}enika Samaryije “~isto politi~ki razlog” dok je “`enski razlog” samo povod za Samaryijino progawawe:
“Op}enito je poznato da kod 90 odsto katoli~kih sve}enika u domovima
prebivaju ku}anice razne dobi od 16 do 60 godina, te bi ~isto smije{no bilo, da se g. Samaryija jedino radi toga progawa tim vi{e {to jam~imo i pod
prisegom smo dokazali prigodom istraga, da u na{emu selu nije ni u ~emu
morala povrijedio”.28)
“Veli~anstveni spoj” rimokatolicizma i hrvatstva u sve ve}oj mjeri }e
wegovati biskup |akova~ki Ak{amovi} i to preko raznih vjersko-kulturnih aktivnosti u isto~noj Slavoniji i Srijemu. Poslije osnivawa Nezavisne Dr`ave Hrvatske Ak{amovi} je imao vrlo prisne kontakte sa poglavnikom Antom Paveli}em i usta{kim ~elnicima, vezano za prevo|ewe pravoslavnih Srba u rimokatolicizam. Kako je zapisao “hroni~ar vremena”,
cijeli Srem je bio preplavqen lecima biskupa Ak{amovi}a u kojima je pozivao Srbe da spasu `ivot i imovinu prelaskom u rimokatolicizam. Me|utim, u praksi se de{avalo da su mnogi pokatoli~eni Srbi naknadno ubijani poslije popovskih i usta{kih “rije~i utjehe” da im je prekr{tavawem
spasena du{a ali ne i `ivot.29)
***
Hrvatske dr`avotvorne pretenzije na Slavoniju i Srem, koje su u su{tini, kako je ranije istaknuto, bile germanski (habzbur{ki) proizvod,
budile su srpski nacionalni i kulturni odbrambeni front u Sremu i Slavoniji. Na tim prostorima relativno rano i uspje{no formirala su se, po~etkom XX­vijeka, srpska nacionalna i kulturna dru{tva, naro~ito brojni Sokoli koji su imali zadatak da budu slavenski liberalni za{titni bedem od antiliberalne ideologije K und K monarhije, rimokatolicizma i
wihove produ`ene ruke – hrvatstva.
Srpski Sokoli iz Austrougarske u{li su 1919. u jedinstveni Jugoslovenski sokolski savez, odbacili svoje srpsko ruho i plebiscitarno prihvatili liberalnu jugoslovensku ideologiju i jugoslavensku dr`avu. S druge
strane, u jednom dijelu hrvatskog sokolstva, naro~ito u Zagrebu, organizirana je separatisti~ka akcija odvajawa hrvatskog sokolstva od Jugoslavenskog sokolskog saveza. Zagreba~ka sokolska `upa “Fonova”, na skup{tini
od 23. februara 1919, izjasnila se protiv jedinstvene organizacije jugoslavenskog sokolstva. Sukob izme|u sokolskih dru{tava iz Hrvatske i Slavo nije zavr{io se istupom dijela hrvatskog sokolstva i to dru{tva “Zagreb
– Vilsonov trg” na glavnoj skup{tini Jugoslavenskog sokolskog saveza u
Osijeku, 18. januara 1922. godine. Wihov primjer slijedila su i druga sokol ska dru{tva iz Hrvatske, Slavonije i Srema, pa je u prole}e 1922. osnovan
separatisti~ki Hrvatski sokolski savez.30)
28) Isto.
29) N. @uti}, Rimokatoli~ka crkva i Hrvatstvo.., 229.
30) A. Brozovi}, “60 godina hrvatskog sokolstva”, Beograd, 1934, 119.
91
Sokolstvo kao organizacioni oblik fizi~ke kulture nije odba~eno od
strane hrvatskih politi~kih faktora na prostorima Hrvatske, Slavonije
i Srema. Hrvatskoj seqa~koj stranci, “frankovcima” i rimokatoli~kom
kleru nisu smetali tehni~ka strana, na~in vje`bawa i odijevawa takmi~ara, ve} omra`ena jugoslavenska i antiklerikalna sokolska ideologija.
Zbog svog poluvojni~kog karaktera i pogodnosti za sprovo|ewe militarizacije stanovni{tva, aktivno se radilo na ja~awu Hrvatskog sokola, potom
i Hrvatskog skauta. Uprava Hrvatskog sokola dvadesetih godina XX­vijeka
bila je u rukama “frankovaca”, dok su istaknuti ~lanovi bili seqa~ki tribun Vlatko Ma~ek, usta{ki ideolog Mile Budak, frankovac advokat Andrija Artukovi} i drugi istaknuti ideolozi hrvatstva. Ante Paveli} je
ve} tada odr`avao bliske kontakte sa hrvatskim sokolima planiraju}i pomo}u wih akcije vojnog karaktera. U promemoriji, uru~enoj Benitu Musoliniju 1927. godine, A. Paveli} je ukazao na ~iwenicu da }e Hrvati, ukoliko do|e do oru`anog italijansko-jugoslovenskog sukoba, sprovoditi defetizam na {tetu jugoslovenske vojske i dr`ave, a u pogodnom trenutku, uz po mo} ~lanova Hrvatskog sokola, zapo~eti oru`anu akciju protiv Srba i
italijanskoj vojnoj komandi pru`ati va`ne obavijesti i podatke.31)
Hrvatski sokoli dobijali su, iz ideolo{kih velikohrvatskih {tabova u Zagrebu zadatak da postanu “mrtva stra`a” na rubnim podru~jima projektovanog hrvatstva. Povjerqiv zadatak u “za{titi”, propagirawu i ja~awu hrvatstva trebalo je da dobiju hrvatski Sokoli u Vukovaru, koji su podupirani od frankova~kih i “haesesovskih” politi~ara da obnove i oja~aju
svoju organizaciju. Wihov zadatak je bio da neutrali{u djelovawe vukovarskog jugoslavenskog sokola koji je po~etkom dvadesetih godina jedini u gradu bio organiziran. U vukovarskom listu “Srijemski Hrvat”, u broju od 13.
septembra 1924, propagandnom akcijom zahtijevalo se osnivawe Hrvatskog
sokola u Vukovaru, i sprovo|ewe agresivnog nastupa protiv jugoslavenskih
Sokola: “Jugoslavensko sokolstvo pokazalo se uskoro u pravom svjetlu. Hrvati su doskora stekli uvjerewe da jednakosti izme|u bra}e u tom sokolstvu
nema; da ime Hrvat za jugoslavenske Sokole zna~i provokaciju; da je hrvatska zastava ogavna krpa; da Zagreb, taj centar Hrvata, budi u toj bra}i – ne bra}i neprijateqske nagone itd... Razumqivo je da su Hrvati na ove uvrede
reagirali... i po~e{e Hrvati ponovo da se konstitui{u u svoja stara sokolska dru{tva. Hrvatski soko ra{irio je ponovo nad Hrvatskom svoja krila
i jedno sokolsko gwezdo za drugim osnovalo se tokom posqedwih godina po
svim hrvatskim gradovima i mjestima”.32)
“Srijemski Hrvat” je nalagao da u tu “podmla|enu i obnovqenu falan gu hrvatskog sokolstva” {to prije stupi i Vukovar, kako bi tu na Dunavu
Hrvatski Sokoli “~uvali mrtvu stra`u u hrvatskim crvenim sokolskim
no{wama”. “Akcioni odbor za osnutak Hrvatskog Sokola” pozvao je “cjelo kupno hrvatsko gra|anstvo obojega spola” na konstituiraju}u skup{tinu
31) N. @uti}, Sokoli, 137-138.
32) “Srijemski Hrvat”, 13. IX 1924.
92
Hrvatskog sokola, zakazanu za 14. septembar 1924. u velikoj dvorani “Hrvatskog doma”, u kojoj je trebao da se na|e “svatko tko osje}a i misli hrvatski”.33)
Hrvatski sokol u Vukovaru odr`ao je svoju “Prvu redovitu glavnu
skup{tinu” 22. februara 1925. godine. U upravi vukovarskog dru{tva bili
su sve sami “~istokrvni Hrvati”, dodu{e wema~ke, ma|arske ili ~e{koslova~ke krvi na primer zamjenik starje{ine Antun Gelis, odbornici Stje­pan Thesz, Stjepan Metzinger, Ju­re­Koch, Stje­pan­Rapp, Gju­ro­Sent­gjer­gji, Rudolf Pifat, August Halas, Ivo Eles, Fran Funtak, Fran­jo­Ste­tin­ger itd.34)
Sokolskim skup{tinama u Vukovaru obi~no je prisustvovao nad`upnik s Duvawskog poqa o. Mijo ^ui} {ire}i svojim fantasti~nim predavawima o Duvawskom poqu mitolo{ku starohrvatsku povijest o krunisawu
kneza Tomislava. Vukovarski “Hrvatski sokol” bio je pokroviteq i organizator zadu{nica za Nikolom Zrinskim i Krstom Frankopanom. O atmosferi u Vukovaru prigodom odr`avawa skup{tine Hrvatskog sokola u
Vukovaru hroni~ar je zapisao: “Osvanuo je napokon i sam taj dan, 30. travaw
1925, svakom Hrvatu osobito i mio i tu`an. U pol devet bio je prostor pred
Hrvatskim domom sav zapremqen sa svim hrvatskim i inim dru{tvima, te
se u tri ~etvrt na devet s fanfara{ima na ~elu uputi{e u crkvu. U povorci sudjelovahu sva hrvatska dru{tva, a krasnu smo zastavu Hrvatskog sokola nakon uspostave istoga, taj dan po prvi put razvili i pod wom ponosna i
radosna srdca stupali. Hrvatsko pjeva~ko i glazbeno dru{tvo ’Dunav’ pjevalo je na koru. Osobito je bio ~uvstveno i dirqivo otpjevan u hrvatskom
’Libera’, {to je u~iweno prvi put u hrvatskom jeziku. Nakon sve~anih zadu{nica uputila se povorka natrag u Hrvatski dom, gdje je u velikoj dvorani na{ ’Dunav’ otpjevao vrlo precizno ’Domovini’, na {to je spomen govor
o Zrinskom i Frankopanu odr`ao vele~asni g. [ar~evi}, `upnik iz Starih Jankovaca... Konac slavqu u~inili su ’fanfara{i’ kad su stupili na
pozornicu te odsvirali hrvatsku himnu... Razumije se samo po sebi da su na{i ’fanfara{i’ cijelim putem u crkvu i iz crkve svirali same rodoqubive (hrvatske – N. @) pjesme.35)
U nedequ 19. jula 1925. odr`ao je vukovarski Hrvatski sokol svoju pr vu javnu vje`bu, kom prilikom su hrvatski sokoli pokazali “manifestaci ju hrvatske sokolske misli i nepokolebqivu hrvatsku narodnu svijest”. Gosti na sletu u Vukovaru bili su hrvatski sokoli iz Po`ege, Iloka, Daqa,
Osijeka i Vinkovaca.36) Hrvatski sokol u Daqu priredio je, 29. novembra
1924, svoju prvu javnu vje`bu, dok je Hrvatski sokol u Iloku organizirao
svehrvatsku manifestaciju u novembru 1924. godine u prisustvu slavonskih
i sremskih “hrvatskih” dru{tava, i to izvedbu pjesni~kog prikaza dr Zdenke Smrekarove “Na Duvawskom poqu”. Po~etkom septembra 1925. godine,
Hrvatski sokol u Iloku priredio je “slavu hiqadugodi{wice hrvatskog
33)
34)
35)
36)
Isto.
“Hrvatski sokol”, glasilo Hrvatskog sokolskog saveza, Zagreb, br. 4, travaw 1925.
“Hrvatski sokol”, Zagreb, br. 6, lipaw 1925.
Isto, listopad 1925.
93
kraqevstva”. Grad je bio iski}en hrvatskim zastavama i vjencima, dok je
gra|anstvo “odu{evqeno vrvilo ulicama kli~u}i hrvatskom narodu i u
slavu kraqa Tomislava”.37)
Propagandu hrvatstva “Srijemski Hrvat” megalomanski je pro{irio i
na prostor sredi{weg Srema, pa je Sremsku Mitrovicu proglasio starim
hrvatskim gradom. U novinskom ~lanku “Slava hrvatske misli u Mitrovi ci”, “Srijemski Hrvat” je izvjestio o proslavi povodom posvete zastave
“Hrvatske omladine” (7. septembar 1924). Hrvatstvo Mitrovice poja~avali su svojim prisustvom pripadnici “Hrvatske narodne omladine” iz Splita i delegacija |akova~kog biskupa na ~elu sa Ak{amovi}evim zamjenikom
dr Vinceti}em. Interesantno je pomenuti da je dru{tvo “Hrvatska narodna omladina”, osnovano 1916. godine kao potpora ja~awu i u~vr{}ewu hrvatstva a time i habzbur{ke vlasti, austrofilstva i rimokatolicizma u
sremskim krajevima.38)
“Hrvatska omladina” posvetila je, 7. septembra 1924, “svoj sveti simbol – hrvatsku trobojku”, kako da “jo{ ja~e i vidqivije uzmogne zbiti svoje redove, kojima }e se na ~elu vijati sveta stoqetna hrvatska zastava...”. U
tom nastojawu i radu “mitrova~ki su mladi Hrvati s mnogo po`rtvovnosti
i samoprijegora `ilavo ustrajali i svoj uspjeh i posvetu svoje zastave dostojno proslavili. Neophodno je doslovno citirati tekst o proslavi posvete hrvatske zastave kako bi se sagledala savr{ena organizacija i nacionalna metodologija {irewa hrvatstva, kreirana iz Zagreba, na sremske
srpske prostore:
“Sutradan, 7. rujna, bila je u 5 sati ujutro budnica. U 9 sati krenula je
velika povorka iz prostorija Stare pivare u `upnu crkvu, u kojoj su sudjelovala sva doma}a hrvatske dru{tva: ’Nada’, ’Tomislav’, Vatrogasno dru{tvo, Hrvatska ~itaonica, Hrvatski sokol, Obrtna zadruga, a od stranih
’Dunav’ iz Vukovara (delegati), ’Reqkovi}’ iz Vinkovaca (delegati), ’To mislav’ iz @upawe, ’Zrinski’ iz Iloka itd. Osobito su u o~i pali kr{ni
momci delegati Hrvatske narodne omladine iz Splita, Zagreba, Vukovara
itd. Poslije sve~ane mise obavqen je sve~ani obred posvete zastave vani na
trgu sv. Trojstva, u prisustvu mno{tva gra|ana i gostiju iz Rume, Iriga i
obli`wih sela, a slikoviti kowani~ki banderij, od kojih 50 jaha~a, ~inio
je uzornu asistenciju ovom velikom `ivom krugu. Tom zgodom izrekao je zamjenik biskupa dr Vinceti}, prigodno slovo i obavio sve~ani ~in. U zastavu je zabijeno 100 zlatnih ~avala od kojih je najve}i biskupov, kumin, Hrva ta iz Amerike i predsjednikov. Poslije toga krenula je povorka gradom
kli~u}i Hrvatskoj, Radi}u, Hrvatskoj omladini i hrvatskom Srijemu. U
37) Hrvatski sokol, br. 9, rujan 1925.
38) “Dru{tvo Hrvatska omladina osnovano je unatrag kojih osam godina u te svrhe da okupqa hrvatsku mlade` obojega pola, pa da uzajamnom vezom i sjediwenim silama rasplamsava hrvatsko rodoqubqe... i izdi`e mo} kulture i svoju neslomivu hrvatsku svijest. Zada}a i svrha dru{tva Hrvatska omladina u Mitrovici jeste to, da kulturnim sredstvima brani i ja~a svoje stoqetno hrvatstvo (Srijemski Hrvat, Vukovar, br. 41, god. II, 13.
rujan 1924).
94
dva sata bio je banket za goste i uzvanike, na kome su nazdravili Hrvatskoj
i mitrova~kim Hrvatima, presvj. gosp. dr Vinceli} i ostali gosti i govornici, a gostima je nazdravio predsjednik Hrvatske omladine gospodin Ivo
Matija{evi}, dr Ra~ki i drugi. Iza toga je otpjevana ’Lijepa na{a’, poslat
brzojavni pozdrav Radi}u i po~ela je pu~ka sve~anost na kojoj su lijepe mitrova~ke Hrvatice zabavqale goste pjesmom i {alom, a pjeva~ka dru{tva
’Nada’, ’Tomislav’ (Mitrovica), ’Tomislav’ (@upawa), ’Zrinski’ (Ilok)
skladno su pjevala. Na ve~er se razvio animirani ples koji je potrajao sve
do zore. Sutradan, u ponedjeqak na ve~er ponovno je priredilo zabavu Hrvatsko pjeva~ko dru{tvo ’Tomislav’ iz @upawe. Ta veselica bila je dobro
posje}ena i razvila se u jo{ intimnije veseqe”.39)
Uve~e, poslije posvete hrvatske zastave, koju je izvr{io zamjenik |akova~kog biskupa, dr Vinceli}, u ~ast wegovu posve}ena je “serenada”. U govoru na ve~eri Vinceli} je istakao blagodeti vezanosti hrvatstva sa katoli~anstvom: “Hrvati su uvijek bili zato~nici katoli~ke vjere, i to im je
pomoglo da su sve do danas o~uvali `ivu svijest svoje stoqetne Hrvatske
dr`ave”. Tokom dana obrazovana povorka od rimokatoli~kog gra|anstva iz
Mitrovice i Splita klicala je: Hrvatskoj omladini, “Hrvatskoj Mitrovici” i “Hrvatskom Srijemu”. Izvje{ta~ “Srijemskog Hrvata” zapisao je o
“kukavi~kom” pona{awu “orjunovaca” (Organizacija jugoslavenskih nacionalista – N. @) i “srnaovaca” (Srpska nacionalna omladina – N. @) “koji nisu smjeli otvoreno da se suprotstave Hrvatima Mitrovice, ve} su “sakriveni u `ivici i parku jedino imali smjelosti da nekoliko puta poviknu ’Doqe Hanao (Hrvatska nacionalna omladina – N. @)’, i to je bilo
sve”.40) Ovakvi hvalospjevi hrvatskoj borbenosti i agresivnosti odudaraju
od op}eprihva}enog stereotipa o agresivnom batina{kom jugoslavenstvu
(Orjuna-e), hegemonisti~kom velikosrpstvu (’Srnaovaca’) i hrvatskoj pukoj `rtvi i mirotvorstvu zasnovanim na u~ewu srbofoba Stjepana Radi}a.
Mitrova~ki Hrvatski sokol bio je predvodnik i misionar hrvatstva u
tom gradu i okolini. Dru{tvo je osnovano 3. septembra 1904, pod starje{instvom kroatiziranog Ma|ara Milivoja pl. Somo|ija, a djelovalo je do po~etka Prvog svjetskog rata. Sredinom decembra 1918. nastavilo je rad, ali
je ubrzo prekinulo sa radom jer uprava nije htjela da se dru{tvo preobrazi
u Jugoslavenski soko. Naime, na izvanrednoj glavnoj skup{tini Hrvatskog
sokola, odr`anoj 29. februara 1920, protivno zakqu~cima jugoslavenskog
sokolskog sabora u Novom Sadu, dru{tvo je zakqu~ilo likvidaciju sa 34
prema 9 glasova. Tog dana prestao je rad Hrvatskog sokola u Mitrovici, sve
do 8. novembra 1925. godine, kada pod “dojmom Svesokolskog sleta ponovno
uspostavqenih hrvatskih sokolskih dru{tava, mitrova~ki Hrvati obnavqaju svoj Hrvatski sokol”. Dru{tvo je {irilo sokolsku ideju ali prvenstveno nacionalnu ideju hrvatstva u okolnim selima osnivawem sokolskih
odjela u obli`wem selu Ila~i (srez {idski) u julu 1927, u Lipovcu (srez
39) Isto.
40) Isto.
95
{idski) u junu 1929. Postojala je namjera da se osnuje hrvatske seoska sokolska ~eta u selu Kukujevci, ali do realizacije nije do{lo.41)
Netrpeqivost rimokatolika prema dr`avnim proslavama koje su nosile srpsko obiqe`je bila je vrlo izra`ena. Poznato je da su u Kraqevini
Jugoslaviji dr`avni praznici odre|ivani prema “nacionalnom kqu~u”, odnosno, slavile su se slave tri “konstitutivna naroda. Pri tom Srbi nikada nisu u potpunosti bojkotovali slavqa Slovenaca i Hrvata i u odre|enom broju su se pridru`ivali takvim proslavama. Me|utim, na prostorima
izra`enog rimokatoli~kog ekskluzivizma, kakav je bio na primer prostor
isto~ne Slavonije i zapadnog Srijema, bojkot srpskih proslava (koje su
progla{avane jugoslavenskim) je bio plebiscitaran od strane rimokatolika – Hrvata. Proslava Vidovdana u Vinkovcima, 28. juna 1926, protekla
je u takvoj atmosferi: “Dana 28. juna bila je u gradu Vinkovcima proslava
Vidovdana. U proslavi su sudjelovali jedino gra|ani Srbi, a od strane Hrvata bio je op{ti bojkot, osim nekoliko Hrvata pristalica Samostalne
demokratske stranke. Sa zastavama su bile oki}ene samo dr`avne zgrade i
one ku}e koje su vlasni{tvo Srba. Hrvati nisu uop{te izve{avali svoje zastave. Jugoslovenski Sokoli pozvali su pismeno sve ustanove da se wima
prikqu~e i da zajedni~ki manifestuju toga dana. Odazvala su se jedino srpska dru{tva, hrvatska uop{te nisu. U 10 sati pre podne slu`ena je slu`ba
Bo`ja pod vedrim nebom na trgu jedino od strane srpsko pravoslavnog sve{tenika. Rimokatoli~ki `upnik Pavle Matijevi} pozvan je isto da slu`i
slu`bu, ali on to nije hteo da u~ini. Na ve~e istoga dana prire|ena je akademija spojena sa sokolskim ve`bama, ali u toj akademiji Hrvati nisu uop{te sudjelovali”.42)
Proklamovawem {estojanuarske diktature 1929. godine, kraq Aleksandar je nastojao da provede nov dr`avni ideolo{ki koncept zasnovan na
ideologiji nacionalnog jugoslavenskog unitarizma sa potpunim odbacivawem parlamentarizma i pre {estojanuarskog politi~kog stawa. U novim
uslovima diktature jugoslavenski Sokoli su dobili kqu~nu ulogu kod provo|ewa u `ivot jugoslavenske nacionalne ideologije. Zakonom o osnivawu
Sokola Kraqevine Jugoslavije, od 5. decembra 1929, stvorena je prva dr`avna organizacija fizi~ke kulture Jugoslavije. Zakonom je propisano da se
Srpski soko, Hrvatski Soko i Jugoslavenski sokolski savez ukinu, ukoliko se u roku tri nedeqe od dana stupawa na snagu novog zakona ne ujedine i
ne stope u Soko Kraqevine Jugoslavije.43) Kraq Aleksandar je pribjegao
preustrojstvu Jugoslavenskog sokolskog saveza kako bi ga prilagodio novonastalim ideolo{kim, politi~kim i dr`avnim prilikama. Pro`eto liberalnom univerzalisti~kom teorijom o prevazila`ewu nacionalnih,
vjerskih i socijalnih suprotnosti u dru{tvu, jugoslavensko sokolstvo se
41) Arhiv Jugoslavije, 38-63-165, “Sokolsko dru{tvo u Sremskoj Mitrovici” Gradskom poglavarstvu Mitrovica, 10. IX 1929.
42) AJ, Ministarstvo pravde – v. o, Ministarstvo unutra{wih poslova Ministarstvu vera,
10. avgusta 1926.
43) O stvarawu Sokola Kraqevine Jugoslavije vidi: N. @uti}, Sokoli – ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine Jugoslavije, Beograd 1991.
96
zalagalo za provo|ewe socijalne i nacionalne nivelacije stanovni{tva.
Takva teorija podudarala se sa zvani~nom ideologijom nosioca diktature,
pa je otuda potekla inicijativa za punom reorganizacijom “plemenskih” so kolskih saveza u tom pravcu.44)
Malobrojna srpska sokolska du{tva, koja nisu u{la u Jugoslavenski
sokolski savez 1919, jednostavno su se 1929. sjedinila sa Sokolom Kraqevine Jugoslavije. S druge strane, brojna dru{tva Hrvatskog sokolskog saveza
nisu htjela u}i u novi jugoslovenski Soko pa su po~ela masovno da se raspu{taju. Ve} su tokom 1929. godine mnoga dru{tva Hrvatskog sokola presta la sa radom. Hrvatski sokolski savez u Zagrebu `alio se vladi Petra @iv kovi}a da su dru{tva onemogu}ena da slobodno razvijaju svoju aktivnost
zbog striktne primene {estojanuarskog zakonodavstva koje je zabrawivalo
rad dru{tvima “plemenskog” karaktera. U Hrvatskom sokolskom savezu isticali su slijede}e slu~ajeve ometawa slobodnog rada hrvatskih sokolskih
dru{tava: “Dogodilo se: sreski poglavar u Pakracu brani Hrvatskom sokolu osnivawe dru{tvenog odjela u Lipiku; op}inski komesar raspustio je
Hrvatski sokol u Pakra~koj Poqani; veliki `upan zabranio je Hrvatskom
sokolu u Sremskoj Mitrovici i Vinkovcima dr`awe glavne godi{we skup{tine..; oba hrvatska sokola u Osijeku ne smiju davati nikakvih javnih priredbi; sreski poglavar raspustio je na{a dru{tva u Valpovu i Petrijevcima; op}inski biqe`nik u Nijemcima zabranio je na{em dru{tvu svako djelovawe i preti mu raspustom”.45)
Zbog velikohrvatskog i prousta{kog karaktera Hrvatskog sokola, tajna usta{ka organizacija forsirala je wegovo obnavqawe poslije zabrane
iz 1929. godine. Povodom uskrsa 1936. godine, Ante Paveli} je uputio ~estitke Savezu Hrvatskog sokola, svim starostama i svim ~lanovima, {to
svedo~i o posebnom uva`avawu Hrvatskog sokola od samog poglavnika.
44) Isto.
45) AJ, fond Ministarstva unutra{wih dela, f. 58, Hrvatski sokolski savez – predsedniku Ministarskog saveta.
97
97
Kroatizacija Istre, Dalmacije i Boke
Kroatizacija Istre i kvarnerskih otoka
Austrijski statisti~ki podaci iz sredine XIX vijeka bacaju sasvim novo svjetlo, u odnosu na usvojene “nau~ne” stereotipe, na narodnosno stawe u
Istri i Kvarnerskim otocima. Naime, u Istri sa Kvarnerskim otocima,
prema navedenom austrijskom popisu iz 1846. (1850) godine bilo je 134.445
Srba. S jedne strane, brojnost Srba rimokatoli~ke i pravoslavne vjere, na
ovim teritorijama, pobija teze navedenih filologa iz XIX­vijeka o hrvat stvu ~akavaca. S druge strane, negiraju se teze istori~ara hrvatstva i komunisti~kih istori~ara o svehrvatstvu Istre, da su malobrojni Srbi u Istri potomci “doseqenih Crnogoraca”. Tako na primer jedan od kqu~nih
istoriografskih tvoraca mitolo{kog hrvatstva, Vjekoslav Klai}, tre}i
tom svoje vi{etomne kwige “Opis zemaqa u kojima obitavaju Hrvati” (Za greb, 1883) posvetio je hrvatstvu Istre. Doseqene stanovnike u Istri u
XVII vijeku Klai} ne naziva Srbima, kao mleta~ki i italijanski pisci,
ve} Crnogorcima.
Istori~ar Fran Barbali} Srbe u Istri je sveo na skromni broj doseqenika iz Crne Gore, pa je lakonski navodio, negiraju}i starinu Srba na
istarskom podru~ju, da su stanovnici Peroja, “srpskog sela u Istri”, doseqeni Crnogorci.1) Barbali} je daqe pisao da su Italijani, ne pomiwu}i
brojne istarske Srbe, romanizirali (“potalijan~ivali”) Hrvate i Slovence. On je istarsko srpstvo sveo na Peroj koji je “pravoslavni (srpski – N.
@) oto~i} u {irokom katoli~kom (hrvatskom – N. @) moru”. Me|utim,
italijanski pisci i sama mleta~ka vlast slavenske stanovnike Istre nazivali su Slavenima, Morlacima (“Mor­lac­chi”), Dalmatincima, Srbima, Cr nogorcima, dakle Srbima.2) Ca­mil­lo­de­Fran­ceschi­u citiranoj kwizi navodi
da se u Peroj 1658. naselilo 13 srpskih porodica, pravoslavne vjeroispovjesti, koje su do{le iz Crne Gore, drugih 8 porodica koje su se naselile u
Vintijan i trideset srpskih porodica koje su 1660. naselile Kavran. Daqe
1) F. Barbali}, “Peroj – srpsko selo u Istri”, Zagreb, 1933, 3.
2) Car­lo­de­Fran­ceschi, “L’Is­tria,­no­te­sto­ric­he,­Pa­ren­zo”, 1879; Don­A.­Mar­cich,­qu­an­do­e­co­me
ven­ne­ro­gli­Sla­vi­in­Is­tria,­Ar­che­o­gra­fo­Tri­e­sti­no­XI­II,­Tri­e­ste,­1887;­B.­Schi­a­vuz­zi,­Cen­ni­sto­ri­ci­sull’ et­no­gra­fia­dell’ Is­tria.­At­ti­e­me­mo­rie­XVII,­XVI­II,­XIX,­XX;­Ca­mil­lo­de­Fran­ceschi,­La
po­po­la­zi­o­ne­di­Po­la­nel­se­co­lo­XV­e­nei­se­gu­en­ti,­Tri­e­ste, 1907.
98
je isticao da se 1671. naselilo iz Perasta u Pulu 600 srpskih “hajduka”, od
kojih su se neki preselili u Sew, a neki “vaqda” u Peroj. Kako pomiwe
Fran Barbali}, “neki pisci nava|aju da je 1657. godine prestalo doseqavawe Slavena u Istru i da su Perojci bili posqedwi koji su se ovamo naselili. On je navodio da su “nova doseqavawa Hrvata i Srba iz Dalmacije,
Bosne, Hercegovine i Crne Gore zapo~ela 1463. godine”.3) Sa ovakvom narodnosnom terminologijom, pomiwawem doseqavawa Hrvata, Barbali}
nam nesvjesno otkriva da su u stvari svi nabrojani doseqenici bili Srbi
jer su se u Istru doselili iz navedenih srpskih zemaqa u kojima u to vreme
nema ni pomena Hrvata ili nekakvog Hrvatstva. S druge strane, E. Nikoli} je tvrdio da je bilo ~ak 15 “seqewa” Slavena iz Dalmacije u Istru i to
“ponajvi{e Bosanci i Hercegovci”.4) Pravoslavni obi~aji i vjera su pod
pritiskom rimokatoli~kih misionara, mleta~kih pa potom austrijskih
vlasti, brzo nestajali wihovim pretvarawem, preko prevjeravawa, u rimokatoli~ku tradiciju i vjeru, koji su s protokom vremena postajali istarska
hrvatska tradicija. U dr`avnoj demografskoj statistici pravoslavqe je
potiskivano i brisano, a u prvom planu je bila vjera rimokatoli~ka, dok se
za pravoslavnu crkvu koristio samo termin “druga vjera”.5)
Dr Mladen Lorkovi}, istori~ar i ministar inostranih poslova NDH,
nesvjesno, ili boqe re}i neoprezno, je pisao o naseqavawu Srba u Istru:
“U vrijeme turskih ratova mleta~ke su vlasti naselile u Istru ve}i broj
hrvatskog `ivqa iz dalmatinske Hrvatske i malen broj pravoslavaca”.
Ali citiraju}i kwigu “Al­ter­ und­ ne­u­er­ Sta­at­ des­ Ko­ni­gre­ichs­ Dal­ma­ti­en”
(Nirnberg, 1715, kw. I, str. 186) pomiwe da su Mle~ani godine 1647. naseli li u Istru 1.500 Morlaka (Srba – N. @.) sa 30.000 komada marve. To je veliki broj naroda za pojmove XVII vijeka. Iako navodi naseqavawe Srba u
Istru, poslije pi{e samo o hrvatsko-slovenskoj i hrvatsko-talijanskoj etni~koj granici, bez pomiwawa Srba.6) Ipak, kada pi{e o “hrvatsko-talijanskoj granici”, citiraju}i Czo­er­ni­ga, Lorkovi} nam, dodu{e stidqivo,
otkriva da “postoji (granica hrvatsko-talijanska – N. @.) samo u toliko,
{to je nekoliko obalnih i oto~nih gradova Istre, naseqenih prete`no
3) F. Barbali}, n. d, 14-15.
4) E.­Ni­ko­lich,­“Co­lo­nie­di­Sla­vi­di­Dal­ma­zia­nell’ Is­tria”. Biblioteka za povijest dalmatinsku,
Dubrovnik, 1882-1883 (cit. prema: F. Barbali}, n. d, 14-15).
5) F. Barbali}, n. d, 16.
6) “Hrvatsko-slovenska granica tekla je 1850. u zapadnoj Istri od u{}a do izvora rje~ice
Dragowe. Sjeverno od Dragowe `ive slovenski Savrini, ju`no do Buje, Piemonta, Opr tqa i Soviwaka podru~je je prete`no hrvatsko, uz ne{to slovenske primjese. Od Soviwaka ide granica do Ogrina prema sjeveru, od Rahitovi}a prema istoku dijeli ~isto slo vena~ko podru~je od hrvatskoga, zatim okre}u}i ponovno prema sjeveru dijeli slovenske
Savrine od hrvatskih ^i~a, pa te~e u gotovo ravnoj liniji od Skaf­dan­~i­ne na istok do is pod Ca­stel­nu­o­va dijele}i slovenske Berkine od hrvatskih ^i~a. Kod Ca­stal­nu­o­va po~iwe
opet mije{ano slovensko-hrvatsko podru~je, kojemu se ju`na granica prema hrvatskim
Liburnima vije uz Brdo, Su{ak i Lipu, te otuda ulazi na razme|e izme|u Istre i Krawske (M. Lorkovi}, n. d, 167) “Etni~ka hrvatsko-slovenska granica” je u stvari “etni~ka
srpsko-slovenska granica”. Velika srpska porodica ^i~a `ivjela je u Lici u okolici
Gra~aca, i odatle se selila ~ak i u Istru.
99
talijanskim pu~anstvom, okru`eno (srpsko)-hrvatskim stanovni{tvom”.7)
^ernig u svojoj “Etnografiji” iz sredine XIX­vijeka pi{e o srpsko-slovena~kom stanovni{tvu u Istri (sa oazama italijanskog stanovni{tva), jer
se dr`ao egzaktnog austrijskog popisa stanovni{tva iz 1850. godine. U daqem tekstu Lorkovi} je, me|utim, opet previ|ao pomiwawe srpskog naroda od strane ^erniga, pa je zakqu~io da ^ernig “sredinom pro{log vijeka
ne pozna u Istri talijanskoga narodnoga tla, ve} samo talijanske gradske
~ahure u hrvatskom etni~kom podru~ju. Na kraju, navo|ewem austrijskih
statisti~kih podataka o stanovni{tvu Istre, dr Mladen Lorkovi} nam se
otkriva kao vrlo neinteligentan falsifikator jer navodi da je u Istri po
popisu iz 1846. (1850) `ivjelo 134.455 “Hrvata”!!!, 60.040 Talijana i 31.995
Slovenaca. Dakle, Lorkovi} je jednostavno izbrisao brojne Srbe (134.455)
preimenovav{i ih u Hrvate bez obzira {to u austrijskom popisu decidirano pi{e da se tu radi o Srbima rimokatoli~ke i pravoslavne vjere. Falsifikatorska tehnologija stvarawa hrvatstva u Istri dr Mladena Lorko vi}a je na vrlo prizemnom nivou. Sli~nu tehnologiju su provodili i drugi
autori fantasti~ne povijesti hrvatstva, ali na`alost ni tako providnu
nisu je otkrili mnogi srpski istori~ari, pa su rezultate takvih velikohrvatskih makinacija, uzev{i ih “zdravo za gotovo”, prihvatili u stereotipnoj formi. Na kraju je Lorkovi} do{ao do “zavidne” cifre od 220.000 Hrvata u Italiji (Hrvati u Istri i Molizejski Hrvati u sredwoj Italiji).
Politi~ki i duhovni tvorci dalmatinskog hrvatstva
Dalmacija je, poslije vjekovnih prevjeravawa, u XIX vijeku uglavnom
bila srpsko-rimokatoli~ka, {to potvr|uju statisti~ki podaci austrijskih popisa stanovni{tva iz 1846. i 1850/51. godine. Naime, u Dalmaciji,
koja je obuhvatala Dubrovnik i Boku, `ivjelo je 330.827 Srba rimokatoli~ke vjere, dok je pravoslavnih Srba ostalo, poslije rimokatoli~ewa, samo
78.858. Prema austrijskoj statistici, dakle, nema ni pomena Hrvata ni hrvatskog imena. Cjelokupna dalmatinska populacija svodila se na Srbe rimokatoli~ke i pravoslavne vjere, u ukupnom broju od 409.685 du{a. Prema
statisti~kim podacima iz 1846. u Dalmaciji je `ivjelo ukupno 393.715 stanovnika.8) Prema statisti~kim podacima austrijskog popisa iz 1880. godi ne, od 476.000 Srba pravoslavnih je bilo 79.000. Prema popisu sprovedenom
1900. godine od ukupno 593.000 stanovnika pravoslavnih je bilo 96.000.9)
Uvezenom (importovanom) hrvatstvu u Dalmaciji, Dubrovniku i Boki
Kotorskoj u XX vijeku prethodila je faza stvarawa i {irewa hrvatstva u
mitolo{koj formi, u drugoj polovini XIX­vijeka, od strane politi~ara,
biskupa, kanonika i istori~ara, apologeta hrvatstva (koji su uglavnom bili stranog porijekla), i to u formi tzv. “bijelog” i “crvenog” hrvatstva. U
7) Czor­nig,­“Et­hno­grap­hie”,­I,sv, str. 12, 13.
8) F. Elek, n. d, 25, 47, 49.
9) Videti: A. Maschek,­“Ge­o­grap­hisch-sta­ti­stische­re­per­to­ri­um­der­be­wohnten­Or­te­im­Ko­ni­gre­ic­he­Dal­ma­ti­en”,­Za­ra, 1888; M. Makale, Zadwi popis pu~anstva u Dalmaciji, Be~, 1912; J. Lakato{, Narodna statistika, Zagreb, 1914.
100
ciqu dokazivawa hrvatskog porijekla dubrova~kog stanovni{tva, a ne
srpskog, mitolozi hrvatstva su nastojali “egzaktnim” spisima dokazati da
su u dubrova~kom zale|u `ivjeli Hrvati, zatim je trebalo dubrova~ku kwi`evnost jednostavno nazvati hrvatskom, a ne srpskom, i s druge strane, {to
vi{e zapostaviti sve ono {to je srpsko “na tako pro{irenom hrvatskom
prostoru”. U ciqu eliminisawa Srpstva sa {ireg dubrova~kog podru~ja
bujala je literatura uzdizawa mitskog dalmatinskog hrvatstva. ^ak je i rimokatolik Vatrosav Jagi} pisao protiv takvih istoriografskih konstrukcija: “Eno ona luda kwi`ica Klai}eva u kojoj dokazuje eksistenciju
nekakve polumitske Crvene Hrvatske, a ne vidi jadan ~ovjek kako je zavadila Srbe i Hrvate uvelike...”.10) U prohrvatskoj “Historiji naroda Jugoslavije”, kwiga I, autori nisu mogli pre}utati a da ne ka`u da je stanovni{tvo
Dubrovnika obnavqano i pove}avano doseqenicima s podru~ja srpske i bosanske dr`ave, koji su o~ito bili Srbi. Dubrov~ane je Srbima smatrao ~ak
i pisac istorije Srba B. Kalaj, koji je prvo bio austrijski poslanik u Beogradu pa potom zemaqski namjesnik Bosne i Hercegovine.
Istori~ar Jeremija Mitrovi} je pisao da je “apostolska” Austrija po~ela svim sredstvima i sa svih strana umno`avati Hrvate i austrofile
“sve do posqedweg finansa, `andarma i onog sve{tenika ~ijom zaslugom su
nestali Srbi katolici u Konavlima postav{i za nekoliko godina ~isti
Hrvati. O tom sve{teniku po imenu Jozo Crnica i danas se ’pri~a’ da je caru Frawi Josifu u Be~u ulazio bez prijave i da je s carem ~ak udesio kuda
}e pro}i konavoska `elezni~ka pruga. Kada je 1907. u Dubrovnik stigao
prestolonaslednik Franc Ferdinand, po gradu ga nije vodio gradona~elnik Pero ^ingrija, ve} je tu du`nost morao da ustupi carskom miqeniku
popu Crnici. Iz ovoga se najboqe vidi kakav su zna~aj za Austro-Ugarsku
imali oni qudi koji su uni{tavali tragove Srpstva u Carevini”.11)
Glavni tehnolozi stvarawa i {irewa hrvatstva u Dalmaciji i Boki
bili su, pored jezuita i frawevaca, “prava{i” Ante Star~evi}a – Mihovil
Pavlinovi} i Ivo Prodan. Prava{ku velikohrvatsku ideju nametao je u
Dalmaciji politi~ar hrvatske prava{ke i klerikalne orijentacije Mihovil Pavlinovi} (1831-1887) koji je bio vatreni pobornik ideje zdru`ewa
Dalmacije sa Hrvatskom i Slavonijom pod integralnim hrvatskim imenom.
Zbog takvih nastojawa bio je neminovan wegov sukob sa srpskim pristalicama dalmatinske autonomije koji su bili protiv sjediwewa Dalmacije sa
Banskom Hrvatskom. Hrvatski istori~ar Nik{a Stan~i} posebno je isticao da je Mihovil Pavlinovi} “proglasio katolicizam osobinom hrvatske
nacije” i da je `elio da se Srbi “osje}aju Hrvatima”.12) Dalmatinsko prava{tvo i velikohrvatstvo posebno je podupirao sve}enik Ivo Prodan koji je,
od 1877. godine, ure|ivao list “Katoli~ka Dalmacija”. Prodan je ure|ivao
10) Korespondencija Vatroslava Jagi}a, I, II, Zagreb, 1953, 1970 (cit. prema J. Mitrovi},
Srpstvo Dubrovnika.., 318.
11) J. Mitrovi}, Isto, 318.
12) N. Stan~i}, Hrvatska nacionalna ideologija preporodnog pokreta u Dalmaciji. Mihovil Pavlinovi} i wegov krug do 1869, Zagreb, 1980, 364.
101
ovaj list u nacionalnom hrvatskom duhu pod uticajem Pavlinovi}evih ide ja i prava{tva iz Hrvatske. Osnovno Prodanovo geslo, koje je 1844. ubacio
u svoj strana~ki program, bilo je: “Najprije Bog, najprije vjera, pa domovina”. Kao i M. Pavlinovi}, i Ivo prodan je bio za ~vrsti oslonac Hrvatske
na Be~.13)
Pavlinovi}evi i Prodanovi velikohrvatski planovi nai{li su na otpor i odgovor srpske strane. Vo|a Srpske stranke u Dalmaciji, Sava Bjelanovi}14), ustao je protiv “hrvatskog dr`avnog prava”, koje, po wegovom mi{qewu, slu`i pohrva}ivawu Srba i prikqu~ewu Bosne i Hercegovine
Hrvatskoj. Pavlinovi}evi stavovi su postali jedan od najja~ih argumenata
dalmatinske Srpske stranke protiv ujediwewa Dalmacije i Hrvatske. Bjelanovi} je u hrvatskom dr`avnom pravu vidio samo oru|e Austro-Ugarske
monarhije. On je ~esto isticao da je samo srpska nacionalna misao narodna, dok je hrvatska iskqu~ivo tu|inski proizvod.15) Bjelanovi} je, slute}i
zlo u budu}nosti, predosje}ao da }e se hrvatstvo i daqe {iriti i to preko
onih koji su ga i za~eli (projektovali) iz germansko-dr`avotvornih i rimokatoli~ko-misionarskih razloga. I pored crnih misli Bjelanovi} je
bio optimista kada je bio u pitawu opstanak srpskog naroda: “Hrvatska mi sao Mihovila Pavlinovi}a obmana je, prevara i la`. Upoznajte je boqe.
Otkinite od we onu tu|insku snagu, koja joj usqed istori~kog razvitka ~asovito u prilog ide, i ka`ite nam: {ta ostaje od take ’hrvatske misli’?
Ovako hrvatstvo ne mo`e napredovati, jer svog vlastitog i zdravog temeqa
nema. Ta i u Zagrebu stali su uvi|ati. Uvjeti su napretka ’hrvatske misli’
na{a nevoqa i tu|inska sila. Ali je jo{ jaka snaga u narodu, a svaka je sila
za vremena. Budu}nost je narodna, to zna~i: budu}nost je srpska!”16)
Srpska {tampa u Dalmaciji (“Srpski list”, odnosno “Srpski glas”)
osporavala je kontinuitet hrvatske dr`avnosti i postojawe hrvatskog dr`avnog prava. Prema pisawu “Srpskog glasa”, istorijska osnova ovog prava
“nije ni toliko dokazana koliko oni mitolo{ki bojevi... oko grada Troje...”17), a zemqe koje su hrvatski politi~ari obuhvatili pojmom dr`avnog
13) J. [idak, M. Gros, I. Karaman, D. [epi}, n. d, 168.
14) Sava Bjelanovi}, politi~ar i publicista, ro|en u \evrskama 15. X­1850, a umro u Zadru
2. III 1897. Pravne nauke zavr{io je u Be~u. Godine 1880. pokrenuo je u Zadru nedeqnik
“Srpski list”. Poslije wegove zabrane 1888, izdavao je nedeqnik “Srpski glas” (do
1905) kao organ Srba u Dalmaciji. Od 1883. bio je poslanik u Dalmatinskom saboru, a potom biran za srpskog poslanika u be~kom parlamentu.
15) J. [idak, M. Gros, I. Karaman, D. [epi}, n. d, 168.
16) “Pavlinovi} ho}e saveznike, te ih kupi gdje ih god na|e. Dobro mu je do{ao politi~ki
{pekulant, razvra}eni ~inovnik, vojni~ka batina, sve {to slu`i wegovoj misli. Naj zgodnija mu je ~eta u Zagrebu, u onijem Slovencima, Nijemcima i ^ifutima (Jevrejima
– N. @.) glavnog grada Hrvatske u kojijem se hrva~ko pravo u snu prikazuje u vidu pustog
Eldorada na istoku. Napokon Pavlinovi} je na{ao za izvr{ewe svoga plana onu to~ku,
koju je zalud Arhimede tra`io. Taj nepomi~ni oslonac, s koga on misli svijet izvrnuti,
le`i u politici Nijemaca i Ma|ara” (“Srpski list”, Zadar, 1882, cit. prema: Prilozi
iz nacionalne istorije dr`ave i prava u XIX i XX­veku, priredio dr Dragan Suboti},
kw. II, Beograd, 1996, 147).
17) “Srpski glas”, 29. IV 1897 (cit. prema: S. Bo`i}, “Srpski list” – glasilo Srpske narod ne stranke na Primorju 1880-1904, magistarski rad, Beograd).
102
prava “nisu nikada sa~iwavale jedno dr`avno tijelo pod ’hrvatskom krunom’,
ili kraqem”; pozivawe na hrvatsko dr`avno pravo tog obima je “uobra`ewe i samoobmana, a na takvim temeqima zahtjevati ujediwewe i cjelokupnost hrvatskih zemaqa je “zabluda i nezrelost politi~ka”.18)
Netrpeqivost Srba i Hrvata “Srpski list” (“Srpski glas”) do`ivqa vao je kao borbu izme|u rimokatolicizma i srpstva. Pisci u “Srpskom listu” bili su ubje|eni da je Rimokatoli~ka crkva sistematski radila na pretvarawu Srba u Hrvate.19) Daqe pi{u: “Hrvatstvo je u nas novost, {to su
nam popovi unijeli, dok je na{e srpstvo od vjekova”; “Rimokatoli~ki popovi... okre}u vjerom katoli~kom ovaj narod u Hrvate, to radi svojijeh politi~kijeh namjera”.20) Smatraju}i da su rimokatoli~ki sve}enici imali jako negativnu ulogu u istoriji Srba, “Srpski list” je o wima pisao sa prezirom i osudom, hrvatstvo je, dakle, nastalo vje{ta~kim putem, za wegovo
postojawe nema nikakvih realnih osnova, wime manipuli{e Rimokatoli~ka crkva kako bi suzbila pravoslavqe i svoj uticaj pro{irila i na prostore koji su vjekovima uspjevali da ostanu izvan wenog doma{aja.21)
Mitolo{ko dalmatinsko hrvatstvo nije bilo podru~je djelovawa samo
politi~ara hrvatstva, rimokatoli~kih vjerskih dostojanstvenika, istori~ara hrvatstva, ve} je ono bilo utemeqeno u humanisti~kim naukama i kulturnim oblastima (arheologiji, filozofiji, sociologiji, politikologiji,
istoriji muzike, lingvistici, kwi`evnosti, istoriji drame, slikarstvu,
vajarstvu itd).
“Otac starohrvatske arheologije”, fra Lujo Marun (Skradin, 1857Knin, 1939), i don Frane Buli} (1846-1934), potpuno su proizvoqno, koriste}i kamene natpise i ostatke raznovrsne materijalne kulture (rimske,
vizantijske i romani~ke), u stvari, stvarali hrvatsku sredwovekovnu povijest. Kao `upni pomo}nik u Drni{u (1885), Marun je vr{io prva iskopavawa u Gracu, na Petrovcu i Ceceli, jer je pretpostavqao da je na tom podru~ju ubijen legendarni hrvatski kraq Zvonimir. Godine 1885. fra Stjepan Zlatovi} nastojao je da fraweva~ka provincijska uprava imenuje fra
Luju Maruna `upnikom Knina. Fra L. Marun je naknadno priznao da mu je
Zlatovi} “stavio kao posebni zavjet istra`ivawe hrvatskih starina u
kninskoj okolici”.22) Godine 1886. po~eo je Marun iskopavawa u selu Biskupiji kod Knina, jer je kona~no zakqu~io da je na tom mjestu ubijen kraq
Zvonimir. Sa takvim Marunovim arheolo{kim opredeqewem po~elo je
stvarawe hrvatskog nacionalnog hodo~asnog svetili{ta u Biskupiji. Prona|eni arheolo{ki predmeti poslu`ili su Marunu kao osnovni fond za
Prvi muzej hrvatskih spomenika koji je on otvorio u Kninu 1893. godine.
18) Isto, 19. V 1892.
19) K rije{ewu pitawa: je li Makarsko Primorje hrvatsko ili srpsko, “Srpski List”, 29.
VII (10. VI­II) 1887 (cit. prema: S. Bo`i}, n. d, 144).
20) S. Bo`i}, n. d, 144.
21) Isto.
22) J. A. Soldo, Biskupija – u prigodi 50. obqetnice posvete spomen crkve Na{e Gospe,
kwi`nica glasnika “Marije” br. 26, Split, 1988, 12.
103
Da bi omogu}io finansirawe arheolo{kih istra`ivawa, osnivao je razne
odbore, da bi na kraju osnovao Hrvatsko starinarsko dru{tvo. Godine 1895.
osnovao je arheolo{ko-istorijski ~asopis “Starohrvatsku prosvjetu”.23)
Istra`ivawa je pro{irio i na sjevernu i sredwu Dalmaciju u ciqu da “do ka`e” rasprostrawenost starohrvatskih spomenika i, na taj na~in, dominaciju rimokatolika (Hrvata) u srpskom dalmatinskom zale|u.
Politi~ko dru`ewe sa dalmatinskim velikohrvatom, Mihom Pavlinovi}em24), don F. Buli}a dodatno je inspirisalo da rezultate svojih arheolo{kih iskopavawa ve`e uz hrvatsku sredwovekovnu mitsku istoriju, odnosno, uz dinastiju tzv. hrvatskih narodnih vladara. Godine 1894. osnovao je
u Splitu dru{tvo “Biha}” koje je imalo zadatak da istra`uje “hrvatsku po vijest i wezine spomenike u sredwoj Dalmaciji”. U Ri`inicama kraj Solina Buli} je otkrio kamenu plo~u s natpisom slavenskog kneza Trpimira. Za
wegovo ime vezalo se otkri}e nadgrobne plo~e “legendarne hrvatske kra qice” Jelene.25) U stvari, Buli} je imao pragmati~ni zadatak da Dalmaciju, nepouzdanim arheolo{kim istorijskim podacima, {to ~vr{}e ve`e uz
hrvatstvo, odnosno za “sjevernu Hrvatsku”, pred “pretenzijama” dalmatinskih autonoma{a koji su isticali italijanstvo Dalmacije.
F. Buli} se ogledao i kao istori~ar koji je svojim redakcijama falsifikovao starija izdawa odre|enih istoriografskih djela. Kao redaktor
Buli} se ogledao na “ure|ivawu” devetog sveska “Illyri­cum­Sac­rum”, u kome
je dao dodatke i ispravke cijelom djelu u kroatofilskom pravcu. Naime, deveti svezak je napisao Koleti, ali je izdan tek 1901-1909. u redakciji F. Buli}a s napisom “Ac­ces­si­o­nes­et­cor­rec­ti­o­nes­at­Illyri­cum­sac­rum­del­P.­D.­Far­lat­ti­di­P.­G.­Co­le­ti”. Deveti svezak je iza{ao kao suplement Buli}evom “Bul­le­ti­no­di­ar­che­o­lo­gia­e­sto­ria­Dal­ma­ta”.26) Tokom prvih decenija XX­vijeka umjesto naziva “Illyri­cum­Sac­rum” sve vi{e }e se koristiti naziv “Cro­a­tia­sac­ra”.
Isusovac Miroslav Vanino 1932. godine pokrenuo je “arhiv za crkvenu povijest” (preciznije re~eno “arhiv za povijest velikohrvatskih falsifikata”) pod nazivom “Cro­a­tia­sac­ra”, koji se objavqivao do kraja postojawa Pa veli}eve Nezavisne Dr`ave Hrvatske.27) Dakle, jedan od naziva za srpski
narod (“Ilirski”) stalno se poistovje}ivao sa hrvatstvom.
Savremeni hrvatski kwi`evnik Dubravko Horvati}, fasciniran otkri}ima redovnika – arheolo{kih diletanata, u nacionalnom romanti~arskom
23) S. Guwa~a, Rad osniva~a Muzeja hrvatskih arheolo{kih spomenika utemeqiteqa Starohrvatske prosvjete, Zagreb, 1958.
24) Dalmatinski prava{ Mihovil Pavlinovi}, pored politi~ke aktivnosti, bio je akti van i u oblasti stvarawa hrvatske epske kwi`evnosti. Naime, on je od srpskih epskih
pjesama pravio hrvatske juna~ke epske pesme. Pavlinovi} je uveo i praksu zapisivawa
tzv. hrvatskih juna~kih pjesama na terenu srpske Bukovice, Ravnih Kotara i srpske Hercegovine u razdobqu od 1860 do 1875. godine. (Narodne epske pjesme, tom II, Pet stoqe}a
hrvatske kwi`evnosti, Zagreb, 1964, 267-268.
25) Grga Novak, Buli} Frane, Enciklopedija Jugoslavije, tom 2, Zagreb, 1982, 578.
26) V. Novak, Illyri­cum­sac­rum, S. Stanojevi}, Narodna enciklopedija SHS, kw. II.
27) Tko je tko u Nezavisnoj dr`avi Hrvatskoj, Zagreb, 2003, 411.
104
zanosu pisao je o wima panegiri~ni ~lanak: “Iz tisu}godi{we tame vremena zaiskrila je pod konac pro{loga stoqe}a svjetlost drevne hrvatske pro{losti, kao zubqa u tmini zasvjetlilo je doba na{ih mo}nih knezova i kraqeva, koji su bili samostalni i ni o kome ovisni vladari zemqe hrvatske.
Temeqi crkvi koje su oni gradili, kiparska djela koja su za wih naru~ivali, natpisi s wihovim plemenitim imenima – sve je to izniknulo iz weda ra zemqe osamdesetih i devedesetih godina pro{log vijeka, zahvaquju}i
ponajve}ma trudu i maru nekolicine sve}enika: nedvojbeno su najzaslu`niji za to fra Lujo Marun, otac hrvatske nacionalne arheologije, i don Frane Buli}, utemeqiteq starokr{}anske arheologije u nas, no i otkrivateq
niza vrlo zna~ajnih hrvatskih nacionalnih spomenika. Upravo zaslugom
tih samoprijegornih istra`iva~a davna hrvatska pro{lost postala je `ivom i prisutnom, prestala je biti maglovitim predawem... Stvarni, opipqivi spomenici potkrijepili su i predaje i drevne qetopise i listine(?)
starih na{ih vladara, postali su temeqem za moderno i znanstveno prou~avawe i predo~avawe hrvatske starine”.28)
Hrvatski arheolozi-sve}enici (frawevci i dominikanci) dali su,
dakle, presudan doprinos utemeqewu hrvatstva na vjekovnom srpskom dalmatinskom prostoru. Arheolo{ko ranoromani~ko nalazi{te u Biskupiji postajalo je zavjetno sjedi{te posve}eno Majci Bo`joj Mariji – “kraqici Hrvata”. Romani~ke natpise i skulpture, sa elementima vizantijskog na~ina prikazivawa Bogorodice, fraweva~ki arheolozi bez mnogo
ubjedqivih argumenata, pretvarali su u hrvatske. Sam J. A. Soldo je govorio da prona|eni predmeti pripadaju raznim kulturama, ali takva konstatacija nije mu smetala da kao hrvatski nacionalni romanti~ar zakqu~i:
“Izradba tih radova (predmeta) je dobra, tako da pokazuje istan~an ukus
hrvatskog ~ovjeka u vremenu cvata kulture u Biskupiji”. Kada opisuje
“tranzenu” (ogradu), prona|enu u Biskupiji, A. S. Soldo je pun proizvoqnosti: “U dowem dijelu je golobradi svetac s tonzurom, a mogao bi biti
Mihovil, jer je iznad wega upisano ML. S druge strane je sa~uvan gotovo
cijeli lik ratnika ili boqe(!) hrvatskog dostojanstvenika oboru`anog
velikim ma~em”.29)
“Pet prona|enih crkava” (u stvari postoje ostaci {est) na uskom prostoru Biskupije, i opatijska crkva ispod “hrvatskog kraqevskog grada Kni na”, prema tuma~ewu J. A. Solde, “svjedo~e o dubokom vjerskom zanosu starih Hrvata u vrijeme Petra Kre{imira IV i, jo{ vi{e, kraqa Zvonimira”.
Stvarno su to vrlo “egzaktni” nau~ni arheolo{ki podaci i, {to je naro~ito komi~no, jedini, takvi kakvi su, koji su upotrebqeni kod stvarawa mitolo{ke predstave o hrvatstvu Kninske Krajine i Knina kao “hrvatskog
kraqevskog grada”. Nije nam jasno na osnovu kakvih elemenata je stvorena
hipoteza da je na primer “hrvatski dostojanstvenik” iz Biskupije (XI vek)
stvarno hrvatski kada uz takav arheolo{ki fragment ne postoji nikakav
28) Cit. prema: J. A. Soldo, n. d, 93.
29) J. A. Soldo, n. d, 20.
105
natpis u kamenu. Hrvatski arheolozi nam, tako|e, ne obja{wavaju koji su to
prepoznatqivi “hrvatski ornamenti” koji otkrivaju hrvatsko porijeklo
odre|enog arheolo{kog materijala.30)
U Biskupiji se kona~no, 1938. godine, izgradwom spomen-crkve, stvaralo posebno osjetqivo “sveto mjesto” hrvatske “povijesti”. Podizawe takve
crkve za rimokatoli~ki kler je bio “znak stare slave, jer je tu bilo jedno
od sredi{ta sredwevjekovne hrvatske dr`ave, duhovno rasadi{te na{ih
pradjedova, gdje se za dobrog kraqa Zvonimira dizalo ’pet crikvah v Koso vi’.”31) Ideja o gradwi spomen crkve u Biskupiji nikla je iz vjerskih ali, u
ve}oj meri, i iz velikohrvatskih nacionalnih pobuda. Takvu ideju pokrenuo je ~azmanski kanonik Matija Stepinac (stric poznatijeg Alojzija) napisom u “Katoli~kom listu” iz 1904. godine. Tu je isticao kako bi bilo
“spasonosno” kad bi se na mjestu gde je “vjerojatno” ubijen kraq Zvonimir,
“prilozima sveg hrvatskog katoli~kog naroda” sagradila pristojna crkva.
“Time bi se”, kako je mislio M. Stepinac, “dala zadovoq{tina Bogu” za to bo`we ubistvo kraqa Zvonimira i otklonio “neblagoslov {to vjerojatno
na nama le`i”.32) Fra Petar Ba}i} govorio je tridesetih godina sjemeni{tarcima u siwskoj fraweva~koj gimnaziji o Zvonimirovoj kobi u Biskupiji i o wezinim posqedicama za hrvatski narod koji, proklet od Zvonimira, ne}e nikada imati vladara svoje krvi. Zato je gradwa spomen crkve u Biskupiji postala pitawe skidawa bo`jeg prokletstva sa hrvatskog naroda. O
Biskupiji se po~elo govoriti da je pod sobom ~uvala “svjedo~anstva sjajnog
uspona hrvatskog kraqevstva”. Ona je postala “ne samo svjedo~anstvo kulture i vjere, simbol suradwe kraqeva, sve}enika i naroda, nego, i s kraqevskim gradom Kninom, sjajno svjedo~anstvo jakosti sredwevjekovne hrvatske
dr`ave”.33)
“Zavjetnu” hrvatsku nacionalnu i vjersku ideju izgradwe Marijinog i
Zvonimirovog svetili{ta u Biskupiji, koju je pokrenuo kanonik Matija
Stepinac, fanati~no je nastojao sprovesti u djelo frawevac iz Knina
Ivon Men|u{i} (koji je koristio pseudonim “Starac Prokop”). Pop I.
Men|u{i} je 1933, u svojoj “svetoj misiji”, obilazio Biskupiju i okolinu
30) J. A. Soldo slijede}im rije~ima je rekonstruisao starohrvatsku dr`avnost: “Iz zemqe su izi{le dvije plo~e ambona, ukra{ene mre`astim pleterom, a natpisima Svetoslava i Dr`islava ’velikog kneza’. Drugi natpis DUX GLO(riosus) ubrzo je pro na|en u Biskupiji. Ti su nalazi bili pravi po~etak hrvatske sredwevjekovne arheologije. Oni su, s kasnije prona|enim natpisom u Uzdoqu nedaleko Biskupije (ovo je
djelo lijepo dao izraditi knez Muncimir”), pokazali da je taj kraj bio jedan od sredi{ta starohrvatske dr`ave”. (Isto, 13). Bez pomena hrvatskog imena, u tim vremenima, arhelozi – sve{tenici progla{avali su “slovinske” knezove za hrvatske. Na
~iwenicu zamjene “slovinskog” imena sa hrvatskim, od strane nekolicine hrvatskih
istori~ara (prije svega sve}enika), upozoravala je zagreba~ka istori~arka Nada
Klai}.
31) J. A. Soldo, n. d, 9.
32) Isto, 11.
33) Isto, 12.
106
“oboru`an” srpskim etnolo{kim znamewem – guslama34) u torbi “uprtwa~i”. On je vrlo uvjerqivo oslikavao ranoromani~ku umjetnost “hrvatskih
kipara” koji su “uresili kraqevsku zadu`binu dragocjenim klesarijama:
crtama i viticama, zavojima i cvjetovima, mre`astim pleterom, stubovima
i kipi}ima, sve iz bijela i tvrda kamena gora na{ih i planina.35) U svojoj
mitolo{koj groznici “hrvatski Homer” fra I. Men|u{i} do~arava vremena “Zvonimirove kobi”, kada se “surva zlo na dr`avu Hrvata”, zbog “ne sklada velika{a” koji hrvatsku kraqevsku krunu stavi na tu|insku glavu.
“Starohrvatski kraqevski grad” na prostoru Biskupije nestade poput Troje pred “qutim Osmanlijama” koji “sru{i{e i sa zemqom sravni{e svete
crkve i velika{ke dvore”.36) Svoje “epsko djelo” (“Obnovimo zadu`binu
drevnu”) fra I. Men|u{i} je posvetio kiparu Ivanu Me{trovi}u od kog
je o~ekivao da }e svojim umjetni~kim djelom vaskrsnuti “staru hrvatsku
kraqevsku prestolnicu”. On je o~ekivao da }e “umovawem i djelovawem”
umjetnika Me{trovi}a “iskrsnuti drevna zadu`bina Zvonimira – kraqa
hrvatskoga”.
Donatorska aktivnost i umjetni~ka anga`ovanost vajara Ivana Me{trovi}a, vezana za podizawe Zvonimirove spomen crkve u Biskupiji 1938.
godine, otkriva nam wegovu u javnosti dosta potisnutu privr`enost rimokatolicizmu i hrvatstvu. Naime, Me{trovi} je u razdobqu Kraqevine Jugoslavije predstavqan velikim Jugoslavenom, dvorskim kiparom dinastije
Kara|or|evi}, koji je u prvim decenijama XX veka bio pristalica hrvatsko-srpske koalicije i ~lan Jugoslavenskog odbora, te ~ak stvarao djela vezana za srpski juna~ki kosovski ciklus. Me|utim, Me{trovi}ev nacionalno-romanti~arski starohrvatski ciklus, uz koji su vezani vajarski motivi
rimokatoli~ke tematike, dominira u wegovom stvarala~kom opusu, pogotovo u razdobqu izme|u dva svjetska rata. Izra`eni hrvatski nacionalni
34) Me|u dalmatinskim Srbima gusle su zauzimale po~asno mjesto. Dalmatinski “Srpski
glas” je 31. avgusta 1900. pisao: “Gusala se ne smijemo stiditi jer su nam uz vjeru i one ime
odr`ale. U “Srpskom listu”, u decembru 1886, objavqena je “Interpelacija na odbranu
gusala” podnijeta dalmatinskom saboru zbog toga {to su u Boki Kotorskoj `andari po~eli da zabrawuju pjevawe uz gusle. Zbog zna~aja koji je pridavao narodnoj pjesmi, guslama i guslarima, “Srpski list” je odu{evqeno pozdravio inicijativu srpskog akademskog dru{tva “Zora” u Be~u za podizawe spomenika Filipu Vi{wi}u. Guslari su bili
li~nosti od po{tovawa, simboli ~itavog naroda i wegove borbe za o~uvawe vjere i na rodnih osobina (S. Bo`i}, “Srpski list” (Srpski glas) – glasilo Srpske narodne
stranke na Primorju 1880-1884, magistarski rad u rukopisu, Beograd, 1996, 155-156).
35) U “nadahnutom” proznom zapisu “Starac Prokop” je o`ivio “zadovoqna i sretna” vremena mitolo{kog hrvatskog kraqevstva: “Gdjeno se rje~ica vijuga pitomim poqem Kosovom, nedaleko od suroga Knina, dizale su se neko} bijele crkve i u gizdavome uresu
blistali su kne`evski dvori. Tu su davni hrvatski vladari jezdili vilovite kowe; tuda su se plemenite kwegiwe i kraqice vozile u kraqevskim kolima; tuda je odlijegala
pjesma iz zadovoqna i sretna grla kmeta i plemi}a. Tu je kraq Zvonimir dao sve~ano
posvetiti crkvu sv. Mariji i sv. Stjepanu (ma|arskom “svetom Kraqu” – N. @.) divnu crkvu, katedralu svome kancelaru – hrvatskome biskupu(!)”. (Starac Prokop, Obnovimo
zadu`binu drevnu, Zagreb, 1935, 17).
36) Isto.
107
romantizam o~ituje se u djelima “Domagojevi strijelci” (1917), “Grgur
Ninski” (1929), “Povijest Hrvata” (1932), “Petar Berislavi}” (1933) itd. S
druge strane, nagla{en vjerski moment i wegovo izra`eno rimokatoli~ko
opredeqewe, vidqivi su u brojnim radovima sakralne tematike (“Magdalena pod kri`em”, “Bogorodica s djecom”, “Evan|elist Ivan”, “Evan|elist
Luka”, skulpturalni ukras crkve sv. Marko u Zagrebu, “Pieta”, “Polagawe
u grob” itd.). Me{trovi} je odre|en broj radova posvetio crkvenim velikodostojnicima (npr. [trosmajeru) i istaknutim redovnicima (jezuiti-nau~niku Ru|eru Bo{kovi}u). U papinskom Ilirskom (hrvatskom) zavodu sv.
Jeronima preovla|uju skulpture Ivana Me{trovi}a (“Sv. Jeronim”, 1942;
“Siksto” V, 1942; “Pio XII”, 1942).37) Dok su Me{trovi}evi kipovi srpskih
junaka iz kosovskog ciklusa samo u vidu poprsja ili torzovanih bista (bez
ruku i nogu), wegovi rimokatoli~ki sveci ili hrvatski velikani izvajani
su u cjelini obli~ja.
Tridesetih godina ovog vijeka Me{trovi} je bio naro~ito aktivan po
pitawu izgradwe zgrade Muzeja hrvatskih povijesnih starina u Kninu. Daleke 1911. godine on je dao fra Luji Marunu ponudu za izradu nacrta Muzeja u kninskoj tvr|avi. Me{trovi} se zanosio idejom da na Lopu{koj glavici u Biskupiji podigne hram “s brojnim kipovima iz hrvatske povijesti”.
Tako se rodila ideja da se u srpskoj Biskupiji38) podigne hrvatsko vjersko
i “povijesno” Gospino svetili{te posve}eno kraqu Zvonimiru. Najzaslu`niji za podizawe spomen crkve Na{a Gospa u Biskupiji bio je, dakle, vajar Ivan Me{trovi}, koji je, uz najve}u nov~anu pomo} (sa prijateqima dao
200.000 dinara ili 45 odsto vrednosti spomen-crkve), besplatno napravio
nacrt crkve, likovne radove i statuu “Na{e Gospe”. Me{trovi}eva “Go spa” (Bogorodica) odjevena je u stilizovanu srpsku kninsko-drni{ku no{wu s velikim rupcem oko glave. Po rije~ima J. A. Solde, kip “Na{e Gospe” stilski je blizak Me{trovi}evoj “Povijesti Hrvata” i predstavqa
`enu iz sela Petrova poqa.39) Naslikani likovi seqaka, koji se mole Bogu, obu~eni su u narodnu no{wu dalmatinskih Srba. Posebno je apsurdno da
se sva ta srpska etnolo{ka znamewa koriste za o`ivqavawe predstave iz
legendarnih “starohrvatskih vremena”. Zvonimirov lik podse}a na hajdu~ke i usko~ke junake iz srpskih epskih pjesama, dok mu ode}a, s elementima
dalmatinske srpske no{we, daje izgled kotarskih srpskih junaka.
Proslava otvorewa spomen crkve “Na{a Gospa” trebalo je da bude “veli~anstven odraz katolicizma i hrvatstva”. Naime, na toj proslavi, koja je
odr`ana 18. avgusta 1938, bili su prisutni narodni poslanici iz redova
HSS, na ~elu sa Ma~ekovim zamjenikom Milutinom Majerom, izaslanici
37) O kompletnim djelima, arhitektonskim rje{ewima, izlo`bama Me{trovi}a, bibliografiji i literaturi o Me{trovi}u vidjeti: Enciklopedija Jugoslavije, tom 6, Zagreb,
1965, 80-81.
38) I sam J. A. Soldo pi{e da se “frawevci nisu `eqeli upustiti u velebni, a i skupi poduhvat, neprimjeren sredini s malim brojem katolika; tih godina bilo je tridesetak
obiteqi”. (J. A. Soldo, n. d, 36.).
39) Isto, 55.
108
Matice hrvatske, “Bra}a Hrvatskog zmaja”40), pripadnici Hrvatskih skauta iz Splita, nekoliko biskupa, brojni sve}enici i redovnici itd. U popodnevnim ~asovima proslavi se pridru`io i nadbiskup Alojzije Stepinac.
U govoru pred okupqenim narodom, Stepinac je izjavio da “`eli da ~itavi
hrvatski narod obuhvati duh hrvatskih kraqeva”.41) Ma~ekov izaslanik, M.
Majer, dao je izrazito politi~ko nacionalno obiqe`je ovoj vjerskoj proslavi. On je naglasio kako }e “hrvatski narod, kao u starini tako i ubudu }e, ~astiti svoja sveta mjesta, me|u kojima je Biskupija, jer }e ostati vjeran
lozinci Vlatka Ma~eka: ’Kriste Bo`e neka hrvatskom narodu do|e kraqevstvo tvoje’.”42) Na dan proslave, tolerantni srpski narod Knina probudila je rano ujutro “budnica drni{ke i imotske glazbe”, koja je prodefilovala ulicama grada.
Najzaslu`niji pojedinac za nastanak hrvatskog vjerskog svetili{ta u
Biskupiji, vajar Ivan Me{trovi}, nije zbog bolesti prisustvovao posveti
crkve “Na{e Gospe”. Zato je skupu poslao poslanicu koja je bila sva u duhu
hrvatske “povijesne” romantike iz Zvonimirovih vremena i vjerske odanosti “Bogu i majci Bo`joj – Kraqici Hrvata, koja je sa~uvala lozu hrvatsku”.43)
Stjepan Guwa~a (1909-1981), koji je nastavio djelo Luje Maruna i Frane Buli}a, “revizijom iskopina u Biskupiji jo{ vi{e je osvjetlio veli~inu i snagu obnovqene Crkve u Hrvatskoj za vrijeme kraqa Zvonimira. Wegovi su radovi pokazali da je to ’Sveto tlo’ koje treba i zbog toga sa~uvati od zaborava”.44) Guwa~a je, po istom principu kao Marun i Buli}, preko arheolo{kih iskopina, a bez pisanih izvora, pravio rekonstrukciju
mitolo{ke sredwovekovne hrvatske povijesti i to na terenu srpske Kninske Krajine. U Guwa~inom arheolo{kom snovi|ewu, na prostoru Cetine,
Zrmawe, Knina i sela Biskupije postojale su brojne “starohrvatske crkve”.45) Hrvatski arheolozi, pogotovo rimokatoli~ki redovnici, utemeqili su “povijesnu” tezu, koju su prihvatili i hrvatski istori~ari, da je
kraq Zvonimir sjediwewem Hrvatske u~inio kninski kraj jednim od sredi{ta svog kraqevstva, spoj sjeverne i ju`ne (Dalmacije) Hrvatske. Propagandista iz “Glasa koncila”, @ivko Kusti}, pisao je o “tisu}ama starohrvatskih grobova” oko crkvice u Biskupiji, u kojoj “blista obnovqeni
lik Majke Kraqevstva i Krista Svevladara i posledweg na{eg velikog
katoli~kog kraqa Dmitra Zvonimira”. Zato je i gradwa crkava na terenu
40) “Bra}a hrvatskog zmaja” su organizacija Katoli~ke akcije na ~elu sa “velikim me {trom” Emilom Lazovskim. Sjedi{te organizacije je u “Kamenitim vratima” na Kap tolu u Zagrebu (“Hrvatska stra`a”, 22. III 1932).
41) Isto, 59-60.
42) Isto, 66.
43) Tekst poslanice videti kod: J. A. Soldo, n. d, 62-65.
44) Isto, 74.
45) S. Guwa~a, ^etvrta starohrvatska crkva u Biskupiji i grobqe oko we, Starohrvatska
prosvjeta, 1952; Starohrvatska crkva i grobqe na Lopu{koj glavici u Biskupiji kod
Knina, Starohrvatska prosvjeta, 1954; Ostaci starohrvatske crkve sv. Ce­ci­li­je na Stupovima u Biskupiji kod Knina, Starohrvatska prosvjeta, 1956; Starohrvatska crkva i kasno-sredwevjekovno grobqe u Brnazima kod Siwa, Starohrvatska prosvjeta, 1955.
109
Biskupije “zavr{nica dugog napora predstavnika Crkve i hrvatskih vladara oko ostvarivawa jedinstvene Kraqevine Hrvatske”.
Na oblikovawe istorijske svijesti nacije hrvatstva naro~ito je uticala kulturna elita koja je popularisala i usvajala vrednosti kwi`evnih dela koja su svojim sadr`ajem izvirala iz “radikalnog katolicizma”.46) U djelima savremenih hrvatskih kwi`evnika i kwi`evnih istori~ara Dubrovnik je predstavqan kao staro hrvatsko kulturno sredi{te,47) iako on u raz dobqu od XVI do XIX­vijeka nije imao nikakvo hrvatsko narodnosno obele`je.48) U to vreme Dubrovnik je bio rimokatoli~ki grad mje{ane latinsko-slavenske (srpske) kulture, sa dominacijom romanskih kulturnih elemenata. Katoli~anstvo, pa potom i hrvatstvo Dubrovnika, zahvaquju}i intenzivnoj vjekovnoj aktivnosti frawevaca i jezuita, naro~ito u razdobqu
tzv. “katoli~ke obnove” (protivreformacije), uspje{no je ukorjeweno u savremeni Dubrovnik. Naro~ito se osje}ao uticaj isusovaca na kulturni i
politi~ki `ivot Dubrovnika.49)
U novinama “Dubrovnik”, od 19. juna 1896, br. 39, pop dum Ivo Raji} objavio je ~lanak “Na znawe Matici hrvackoj”, u kome je objasnio kako je do{lo do toga da narodne pjesme, koje je on zapisao od Srba u Hercegovini
1884, i dao ih svom profesoru u dubrova~kom sjemeni{tu dum Baldu Glavi}u (“da ih po{aqe Matici hrvatskoj zbog objavqivawa”), postanu u Mati~inom izdawu hrvatske. “Najsrpskije” pjesme, koje se sadr`ajno nikako nisu mogle “pohrvatiti”, uredni{tvo Matice jednostavno je odbacivalo. O
vandalskom postupku Matice hrvatske svoj sud je dao Lujo Vojnovi}, i pri
tom podsje}ao na Jagi}ev sud o tom postupku, o “{ovinizmu hrvatske bra}e”,
pa ka`e da takva kra|a, otima~ina, bezobzirnost doista ne popravqa i onako napete odnose Hrvata i Srba, {to su osudili i brojni srpski listovi.
Jagi}eva osuda postupka Matice hrvatske bila je najubojitija, ali se na wu
Matica nije mnogo obazirala.50)
46) \. Stankovi}, Izazov nove istorije, kw. II, Beograd, 1994, 31.
47) Zbornik stihova XVII stoqe}a, Pet stoqe}a hrvatske kwi`evnosti, izdawe Matice hrvatske, Zagreb, 1967.
48) ^lan dubrova~ke akademije “Ispraznijeh” Baro Betera (1645-1712) govori o “jeziku slovinskom”. Dubrova~ki istori~ar Mavro Orbini pi{e kwigu “O carstvu Slavena” (Il
reg­no­de­gli­Sla­vi). Dubrova~ki pjesnik Vladislav Men~eti} (1600-1666) pi{e panegirik
o Petru Zrinskom pod naslovom “Trubqa Slovinska” (Ankona 1665) u kojem nema ni pomena hrvatskog imena.
49) Brojni dubrova~ki kwi`evnici, nau~nici i mislioci imali su potpuno vjersko obrazovawe i pripadali su mona{kom ili svjetovnom sve{tenstvu kao npr. kwi`evnici Marin i \ore Dr`i}, Jakov Bona-Buni}, filozof i fizi~ar Ru|er Bo{kovi}, filozof
Nikola Gu~eti} (1549-1610) i drugi. U pobo`nim stihovima Pa`anina, isusovca Bar tola Ka{i}a, osje}a se Dubrovnik, grad u kojem je aktivni radnik “katoli~ke obnove”
dugo boravio. Dubrova~kom kwi`evno{}u nadahwivao se i bosanski frawevac Matija
Divkovi} (1563-1631). (Zbornik stihova XVII stoqe}a, Pet stoqe}a hrvatske kwi`evnosti, Zagreb, 1967, 13-16.) Dubrova~ki pjesnik, Srbin katolik Igwat \ur|evi} (16751737), stupio je u Rimu 1698. godine u isusova~ki red, da bi, po povratku u Dubrovnik
1705. pristupio benediktincima.
50) “Dubrovnik”, br. 35, 1897.
110
Refleksije dana{weg hrvatstva u daleku pro{lost intenzivno su prenosili hrvatski gra|anski, npr. Stjepan Radi}51), i klerikalni politi~ari, a naro~ito hrvatski kwi`evnici i kwi`evni istori~ari. Tako je Marin Frani~evi} pripisao dubrova~kom pjesniku Mavru Vetranovi}u
(1482-1576) da se on obra}a “slavnim Hrvatima, braniocima Klisa”52), iako
je nepobitna istorijska ~iwenica da su u Klisu `ivjeli i Klis branili
uskoci – pravoslavni Srbi, koji su poslije pada grada, 1537. godine, pre{li
u Sew, i, vremenom, prozelitskim ~inom postaju unijati nastaweni u @umberku. Na sli~an na~in, poraz ma|arske vojske na Krbavskom poqu 1493, koju je vodio ma|arski ban Emerik Deren~in (De­ren­csenyi), M. Frani~evi},
preko stihova Vetranovi}a, interpretirao je kao “hrvatsku slavu”.53)
Junake kosovskog, hajdu~kog i usko~kog epskog ciklusa, hrvatski kwi`evni teoreti~ari, naro~ito oni mona{kog fraweva~kog porekla, znali
su pripisati hrvatskoj juna~koj epici. Kotarski i sewski srpski uskoci i
epski junaci (Stojan Jankovi}, Vuk Mandu{i}, Ilija Smiqani}, Komqen
barjaktar, Tadija Sewanin, Ivan Sewanin, Uskok Radojica dr.) nasilno su
uklapani u hrvatske epske pjesme i nosili hrvatsko narodnosno ime. Klerikalac Dragutin Ne`i} proglasio je Sew “sredi{tem najqep{eg ciklusa hrvatske narodne epike iz doba turskih ratova”. Zato i grad pravoslavnih srpskih uskoka progla{ava “najhrvatskijim hrvatskim gradom”.54) Za
Iliju Smiqani}a se obi~no govorilo da je sin hrvatskog junaka Petra
Smiqani}a i da je bio haramba{a hrvatskih uskoka. Pjesma o Smiqani}ima (“Smiqani}u, Smiqani}u pokislo ti perje”) u savremenoj hrvatskoj verziji tretira se kao stara katoli~ka dalmatinska (hrvatska) pesma.55) Previ|a se podatak da su Smiqani}i bili porijeklom sa srpske Udbine u Lici. Vuk Mandu{i} je tako|e predstavqan kao hrvatski junak i odbacivano
je wegovo srpsko porijeklo. Fraweva~ka svehrvatska nacionalna propaganda predstavqala je muslimanske (“turske”) junake kao “junake hrvatskih
muslimanskih narodnih pesama”.56)
Sli~no su radili i svjetovni hrvatski kwi`evni istori~ari. Rafo
Bogi{i} je, na primer, isticao da se “pored fraweva~ke katoli~ke
51) U govoru koji je odr`ao u Dubrovniku 2. II 1926, S. Radi} je o srpstvu Dubrovnika izrekao niz negativnih odre|ewa: “Ovaj divni Dubrovnik rodio je jednu ~udnu ~etu gospode,
koja je u onoj reakcionarnoj Austriji Talijanima `rtvovala ovaj divni na{ govor i jezik. Tih je bilo pola procenta!, i svi su oni bili gospodari. Oni su po{li ravno u Beograd preko Hrvatske i protiv Hrvatske. Tako je nastalo katoli~ko srpstvo Dubrovnika” (“Politika”, 3. II 1926).
52) R. Bogi{i}, Mitolo{ka igra Mavra Vetranovi}a, Anali Historijskog instituta JA u
Dubrovniku, 1962-1963; Marin Frani~evi}, Vetranovi} ^av~i} Mavro, Enciklopedija
Jugoslavije, tom 8, Zagreb, 1971, 488.
53) Isto.
54) D. Ne`i}, “La­u­de­mus­vi­ros­glo­ri­o­sas” (Ugodnici Bo`ji hrvatske zemqe), “Cro­a­tia­sac­ra”,
br. 20-21. Zagreb 1943, 91-92.
55) A. Mijatovi}, Uskoci i Kraji{nici – narodni junaci u pjesmi i povijesti, Zagreb, 1974,
138.
56) K. Kosor, Juna~ke narodne pjesme iz Imotske krajine, “Ka~i}”- zbornik fraweva~ke
provincije presvetog otkupiteqa, Split, 1969, 267-269.
111
kwi`evnosti, i neovisno od we, javqa u Bosni krajem XVI st, a obilnije u
XVII stoqe}u, i druga jedna kwi`evnost na hrvatskom jeziku: kwi`evnost
bosanskih muslimana pisana arapskim pismom. Nazivamo je ’aqamiado poezija’ prema arapskoj rije~i ’alayamije’, koja zna~i strani, nearapski”.57)
“Hrvat muslimanske vere”, “obzora{“ Muhamed Hayijahi}, pisao je o po~ecima hrvatskog muslimanskog pjesni{tva58) i o “Hrvatskoj muslimanskoj
kwi`evnosti prije 1878. godine”.
Dalmatinski “Srpski glas” bio je naro~ito ogor~en kada je Matica hrvatska 1897. i 1898. godine pod hrvatskim imenom objavila dvije kwige srpskih narodnih pjesama o Kraqevi}u Marku, Milo{u Obili}u i drugim srpskim junacima. Sli~an falsifikat Matica je napravila i 1888. objaviv{i
“Iskrice” Nikole Tomazea. I u ovom izdawu ilirsko ime je zamjeweno hrvatskim. “Srpski glas” je ovaj postupak o{tro osudio i pomenuo izdawe
“Iskrice” u kome je Tomazeo ilirsko ime poistovjetio sa srpskim. Tomazeova srpska osje}awa dokazivala su wegova djela: iako je pod ilirskim nazivom objavio pesme o Kosovu i Kraqevi}u Marku, on je nagla{avao da su to
srpske pjesme.59) Nikola Tomazeo, je stalno tvrdio da u Dalmaciji u velikoj
ve}ini `ivi “iliro-srpski narod” pravoslavne i rimokatoli~ke vjere,
pro{aran oazama “latinskog”, odnosno italijanskog narodnosnog elementa.
U svrhe stvarawa hrvatske juna~ke epske kwi`evnosti, u Zagrebu se od
1896. po~iwe (tom I) objavqivati zbornik “Hrvatske narodne pjesme”. Do
1939. godine objavqeno je ukupno osam tomova. Krajem XIX­i po~etkom XX
veka frawevci u Bosni i Dalmaciji po~iwali su da promovi{u i isti~u
“hrvatske guslare” i “hrvatske juna~ke pjesme”. Frawevac Silvestar Kutle{a iz Imotskog ~ak je 1939. godine objavio juna~ke narodne (hrvatske)
pesme iz Imotske krajine.60) “Hrvatska revija” 1940. godine tako|e je objavqivala juna~ke narodne pjesme iz Imotske krajine podvode}i ih pod hrvatske narodne pjesme.61) Dr Mate Ujevi} objavio je u Zagrebu 1938. godine
“Hrvatsku narodnu pjesmaricu”. Novi impuls pohrva}ivawu srpskih epskih narodnih pesama dala je 1964. godine Matica hrvatska objavqivawem
“Narodnih epskih pjesama” (u dva toma!) koje su iza{le u okviru vi{etomne edicije “Pet stoqe}a hrvatske kwi`evnosti”. U predgovoru Olinko
57) Zbornik stihova XVII stoqe}a, Pet stoqe}a hrvatske kwi`evnosti, izdawe Matice hrvatske, Zagreb, 1967, 285.
58) “Obzor”, 26. X 1937.
59) “Srpski glas” je citirao i odlomak iz Tomazeovog rije~nika “Nu­o­vo­di­zi­o­na­rio­del­la­lin­gua­ita­li­a­na” u kome je pod odrednicom “ser­bi­co” pisalo: “Srpski jezik nije dijalekt, nego
je jedan od ~etiri slavenska jezika; milozvu~niji je od poqskog i ~e{kog, jezgrovitiji je
od ruskog; srpske pjesme mogu se uporediti sa najqep{im pjesmama bilo kog naroda. Govor Bosne i Hercegovine i planinske Dalmacije govor je srpski; hrvatski “je dijalekat,
kao i rasa, jedna degeneracija” (S. Bo`i}, “Srpski list” – “Srpski glas” glasilo Srp ske narodne stranke na Primorju 1880-1804, magistarski rad u rukopisu, Beograd, 1996,
93-94).
60) S. Kutle{a, Nova pjesmarica – juna~ke narodne pjesme iz Imotske krajine, [ibenik,
1939.
61) Hrvatske narodne pjesme – juna~ke narodne pjesme iz Imotske krajine, Hrvatska revija,
br. 5, Zagreb, 1940, 270.
112
Deroko isti~e da slava “na{e” (hrvatske) epske poezije zapo~iwe sa “Asanaginicom te nekim Ka~i}evim pjesmama za koje je Talijan Fortis mislio
da su narodne... Prvi poznati zapis na{ih (hrvatskih – N. @.) epskih narodnih pjesama nastao je u XVII stoqe}u, a na~inio ga je hrvatski velika{ i
urotnik Petar Zriwski”.62)
Me|u hrvatske epske pjesme uredni{tvo Matice hrvatske uvrstilo je
pjesme srpskog juna~kog epskog ciklusa koje pjevaju o me|usobnoj borbi srpskih uskoka i hajduka sa muslimanskim (turskim) junacima. Tipi~an primer
takvog epskog sadr`aja je pjesma “Pisma od Nuke barjaktara” u kojoj se pomiwu srpski junaci iz Ravnih Kotara (devet Vu~kovi}a, Ilija @arkovi} i
drugi) koji se sukobqavaju sa turskim ratnicima. “Danak u krvi” postaje “potresni prizor” vezan iskqu~ivo, ako se izuzme “{pawolska narodna romansa”, za hrvatsku epsku poeziju.63) Ne pomiwe se nikakav hrvatski epski lik,
ali zato “Mati~ino” uredni{tvo, u prava{kom i “endehazijskom” maniru,
pod Hrvate nasilno podvodi i srpske junake islamske vjere (muslimane).
Pokatoli~eni srpski guslari iz Imotske krajine, srpskog prezimena
a katoli~kog imena (Mate Gali}, Ivan Kutle{a, Mijo [koro, Ante Lon~ar, Ivan Mari}, Ivan Vu~kovi} i drugi), odjednom, prema fraweva~koj
epskoj verziji, “pjevaju lijepim hrvatskim jezikom” o “krvavim okr{ajima
izme|u hrvatskih kr{}anskih i muslimanskih junaka”. O Srbima, srpskom
imenu i pravoslavqu nema ni pomena. Srpsko stanovni{tvo, koje je patilo
pod turskim ropstvom, u najboqem slu~aju nazivano je “kr{}anskim”, pa se
obi~no pomiwu “kr{}ani Kraji{nici”. Stvaraocima “hrvatske narodne
epike” bio je u tim trenucima potreban svehri{}anski ekumenizam kako
bi se iskoristila pravoslavna (srpska) epika za velikohrvatske nacionalne pretenzije. Frawevac Silvestar Kutle{a je ~ak ijekavski jezi~ki oblik, koji su upotrebqavali pomenuti guslari, prevodio na ikavicu koja je
s vremenom od srpskog pretvorena u jezi~ki oblik katolika (Hrvata).64) S
druge strane, “Mati~in” prire|iva~ “hrvatskih juna~kih narodnih pjesama”, Olinko Deroko, komotno je tvrdio da su Vuk Karayi}, fra Grga Marti} i B. Bogi{i} ikavske jezi~ke oblike pretvarali u ijekavske.
Pojedini teoreti~ari i istori~ari kwi`evnosti isticali su da su
“hrvatske” juna~ke pjesme iz Imotske krajine preuzete “iz drugih na{ih
krajeva” i iz drugih zbornika juna~kih pesama. Antun [im~ik je upozoravao da u Kutle{inoj “Pjesmarici” ima pjesama preuzetih iz Karayi}evog
zbornika ([email protected] Mili}-barjaktara”, [email protected] Ivana-Ilije Smiqa ni}a”, “Sestra \urkovi} serdara i Zukan barjaktar”, “Bajo Pivqanin i
beg Qubovi}” itd.). Za ovakvu [im~ikovu konstataciju smatramo da nije
potrebna nikakva dodatna argumentacija, jer je iz wihovog naziva o~ito da
navedene pjesme pripadaju srpskom epskom juna~kom ciklusu. U svojoj nemo }i da argumentovano pobiju srpski karakter juna~kih narodnih pjesama,
62) Narodne epske pjesme, Pet stoqe}a hrvatske kwi`evnosti, Zagreb, 1964, 7.
63) Isto, 12-13.
64) K. Kosor, Juna~ke narodne pjesme iz Imotske krajine, “Ka~i}” – zbornik fraweva~ke
provincije presvetog otkupiteqa, Split, 1969, 242-253.
113
rimokatoli~ki kwi`evni “stru~waci” su stalno ponavqali tvrdwu da je
Vuk Karayi} “posrbqavao” narodne pesme i da ih je “mijewao prema svojim
gramati~kim, leksikalnim i estetskim na~elima”.65) [im~ik je tako|e
tvrdio da je odre|en broj pjesama iz Kutle{ine “Pjesmarice” preuzet iz
zbirke koju su objavili frawevci Frano Juki} i Grga Marti} pod naslovom “Narodne pjesme bosanske i hercegova~ke” (Mostar, 1892).66)
Po promjenama imena rje~nika frawevca Dragutina Par~i}a vidi se
na koji na~in je hrvatsko ime postepeno prodiralo u Dalmaciju i to izbacivawem srpskog ilirskog imena. Naime, kanonik vatikanskog Ilirskog
zavoda sv. Jeronima, fra Dragutin Par~i}, sastavio je “Rje~nik ilirskotalijanski” (srpsko-italijanski) koji je objavqen u Zadru 1858. godine, zatim 1858-60. godine “Vo­ca­bo­la­rio­ ita­li­a­no-sla­vo”. Drugo izdawe rje~nika iz
1868, objavqeno tako|e u Zadru, nosilo je naziv “Vo­ca­bo­la­rio­ita­li­a­no-sla­vo”
(naslovna strana), “Vo­ca­bo­la­rio ita­li­a­no-ili­ri­co (cro­a­to)”, unutra{wa strana
rje~nika. Dakle, stidqiva pojava hrvatskog imena uokvirenog zagradom. Sa
{irewem hrva{tine tokom druge polovine XIX vijeka u Dalmaciji, rje~nik u izdawu iz 1901. godine poprima potpuno hrvatsko ruho i nosi naziv
“Rje~nik hrvatsko-talijanski”. ^uveni hrvatski jezikoslovac dr Qudevit
Jonke u svojoj enciklopedijskoj jedinici o Dragutinu Par~i}u, falsifikatorski navodi da je on napisao “nekoliko izdawa talijansko-hrvatskog i
hrvatsko-talijanskog rje~nika”. Za wega su to bili prvi talijansko-hrvatski rje~nici “novijeg vremena”, dakle postojali su vjerovatno i nekakvi iz
starog vremena. Jonke daqe falsifikuje ~iwenice pa tvrdi da je Par~i}
napisao “gramatiku hrvatskog jezika na talijanskom” koja me|utim nosi naziv bez pomiwawa hrvatskog imena, ali zato uz pomiwawe Slavena, odnosno Srba (“Gram­ma­ti­ca­del­la­lin­gua­Sla­va”, 1873).67)
“Crveno hrvatstvo” dubrova~ko i bokokotorsko
Boka, Dubrovnik i Konavli imali su izuzetno mjesto u vatikanskim
prozelitskim i misionarskim aktivnostima. “Biser Jadrana” (Dubrovnik)
i “Nevjesta Jadrana” (Boka) vjekovima su ~i{}eni od “{izmati~kih” Srba
antipravoslavnom strategijom Vatikana, Venecije i rimokatoli~ke
Austrije. Gusta mre`a organizovanih biskupija na tom malom teritoriju
svjedo~i o vrlo ozbiqnim prozelitskim nastojawima da se {to ve}i broj
pravoslavnih Srba prevede u rimokatolicizam, pa potom, od druge polovine XIX vijeka, i u hrvatstvo. Pored dubrova~ke i mostarske biskupije, koja
je dopirala do blizine same Prevlake, organizovano je u dugom vremenskom
periodu djelovala i Kotorska biskupija. Teritorij Kotorske biskupije u
pro{losti se ~esto mijewao. Od uskog primorskog pojasa u vizantijskoj i
dukqanskoj (zetskoj) eri, u XI­II vijeku pro{irio se sve do Dunava. U dugom
vremenskom periodu egzistirala je Risanska biskupija, ali je 1688. pripojena Kotorskoj. Budvanska biskupija je tako|e dugo postojala, a “katalog
65) Isto, 291.
66) Isto, 261-262.
67) Enciklopedija Jugoslavije, Zagreb, 1965, 428.
114
wezinih pastira” po~iwao je s prvim poznatim biskupom Silvestrom
(1143). Ukinuta je tek 1828. godine.68)
Dubrova~ki senat je ve} u XVI­II vijeku zabranio pravoslavcima da se
naseqavaju u Dubrovnik iz “privrednih razloga”.69) Zbog takve zabrane
pravoslavni Srbi, koji su se nastawivali u Dubrovnik, morali su prelaziti u rimokatolicizam kako bi u Dubrovniku obezbjedili stalno boravi{te i poslovnu aktivnost. Kratka Napoleonova liberalna uprava u Dalmaciji na kratko je zaustavila brisawe pravoslavqa po{to je prekinuo mleta~ku tradiciju koja slu`beno nije priznavala “gr~ko-isto~ni kult”. Nai me, dekretom od 8. septembra 1808. godine Napoleon je osnovao pravoslavnu
eparhiju za Damaciju.70)
Srpski kwi`evnik Marko Car je na vrlo upe~atqiv i slikovit na~in
u svojim djelima opisivao nastanak takvog latinskog antipravoslavnog duha u Dubrovniku, ali i drugim dalmatinskim gradovima: “Steklo se bilo
oko nekoliko malih utvr|enih gradova... nekolike stotine gospode, nekih
slovinskog (srpskog – N. @), nekih latinskog porijekla, svi usko vezani s
Rimom i sa latinskom kulturom, do sr`i latinisti, tako da su bili zabranili upotrebu slovinskog jezika u sjednicama svojih vije}a, a imali su zasebne kancelare za prepisku sa okolnim ~isto srpskim dinastijama. Kod
nas Ilira (Srba – N. @.) `alibo`e ta sveta na~ela samo sada{wim vije kom po~ela su biti slije|ena. Ali pored katoli~koga, latinskog duha kojim je pro`et svaki proizvod dubrova~kog genija, pored romanti~nog kulta
`ene koji se objavquje... u likovima koji se zovu Cvijeta, Zlatka, Tu`na Jele...”.71)
Staru dubrova~ku mediteransku kwi`evnost na lukav, jezuitki na~in,
prisvajali su i pripisivali Hrvatima stvoriteqi dalmatinskog Hrvatstva tokom XIX vjeka, dok su srpski intelektualci na ~udnovat na~in odbacivali kwi`evost Srba rimokatolika, kojoj u stvari nisu pridavali onaj
zna~aj koji je ona stvarno imala. Kako je pisao srpski kwi`evnik Marko
Car, bio se “stvorio ponor izme|u primorske humanisti~ke kwi`evnosti,
koju su prigrlili Hrvati i prirodne ~isto nacionalne kwi`evnosti koju
su ispovijedali Srbi... Ali su Srbi spasili ~istotu na{eg jezika, a tim samim spasili i odvojenu individualnost na{eg naroda, Hrvati su, vrlo ~udno, kad su pomislili na duga~ku dr`avotvornu istoriju srpskog plemena,
mnogo boqe shvatili zakon neprekidnog organskog razvijawa koji upravqa
68) K. Draganovi}, “Op}i {ematizam Katoli~ke crkve”, Sarajevo 1939, 228.
69) U predgovoru kwige “Dubrova~ka trilogija” istori~ar Mate Lisi~ar iznosi razloge
zbog ~ega je uslijedila zabrana useqewa pravoslavnih Srba u Dubrovnik: “Po odredbi
Senata u Dubrovnik se nije mogao nastaniti ~ovjek pravoslavne vjere. Tu odredbu Senat
nije u~inio iz vjerskih razloga nego iz bojazni da ne bi Hercegovci (Srbi pravoslavni)
u gradu obogatili i tako preoteli vlasteli trgovawe po unutra{wosti. Samo ruskom
konzulu bija{e dopu{teno imati u ku}i kapelicu i popa” (I. Vojnovi}, Dubrova~ka
trilogija, Zagreb, 1918, 8. Predgovor kwige napisao istori~ar Mate Lisi~ar).
70) V. Vojnovi}, Pad Dubrovnika, kw. II, str. 116.
71) Istorijski arhiv Herceg Novog, fond Marka Cara, f. 1, Marko Car, “Medo Puci}”,
kwi`evni rad.
115
sudbinom jednog naroda i wegove kwi`evnosti. Dok su se Srbi zadovoqavali Kosovskim ciklusom, i ne samo u turskoj Srbiji nego i van wenih granica, Hrvati su obra}ali pa`wu na dubrova~ku i dalmatinsku kwi`evnost,
povratili su joj onu funkciju koju je ta kwi`evnost imala, (odnosno) da
stvori vezu izme|u ju`nog Slavenstva i latinske forme i latinskog duha
i da izvjesnim zakonima dobroga dru{tva kao i izvesnim idealnim i moralnim stavovima du{e, dadu ja~eg, plasti~nijeg izra`aja... Srpski dio naroda,
akademski i u~tivo priznavaju}i zanimqivost one periode, proglasiv{i
primorsku kwi`evnost en­bloc ’lokalnom’ i odvrati se od we”.72)
Biograf kwi`evnika Mede Puci}a, “Hrvat” (dopisao tintom M. Car
– N. @) Frawo Markovi}73), za Marka Cara je bio “naprasit temperamenat
i zapleten, na `alost, svoje vrste {ovinista’’ koji u svojoj prostodu{nosti
nikako nije mogao da objasni ono {to }e da nazove Puci}evim protivrje~nostima. ^as je, po wemu, Medo Hrvat i zagrijava se za sjediwewe tzv. hrvatskih zemaqa i hrvatsko dr`avno pravo, ~as je Srbin i tra`i da Srbija bude zastavnik i vo|a narodnoga pokreta, {to vi{e Dubrovnik i Boku otvoreno je nazivao srpskim zemqama. Kako je isticao Car, “ovo {to je Frawi
Markovi}u bilo nejasno ne mo`e u istini ni{ta jasnije biti. Samo se treba osloboditi svakog kamanilizma i dati duhu vi{e va`nosti negoli slavu... Ali u glavnom najprije se ra~unalo na Hrvatsku, tj. na jedan preobra`aj austrijske monarhije, zatim se ra~unalo na Srbiju i u jednom i u dugom
slu~aju na ujediwewe cijelog naroda. Pored ove struje (srpske), postojala je
naro~ito od 1860. kad je prva (hrvatska – N. @) struja oja~ala, jer se nadala
skoroj realizaciji federalisti~kog plana kao etape k narodnom jedinstvu.
Kad se 1861. pokrenulo u Austriji parlamentarno kolo, a sa tolikim velikim slavenskim qudima u Austriji... moglo se vjerovati da }e se grupisati
u jake konglomerate pojedini slavenki narodi... Od toga je doba i Strosmajerov veliki rad i wegovo pismo Marinici \or|i}u za sjediwewe na obnovi jednakih prava i du`osti. Znamo kako se okon~ala ta prva rekao bih ’hrvatska perioda’ narodnoga ujediwewa”.
Teza Mede Puci}a da }e Srbija, kao i Italija, ujediniti slavenske
(srpske) zemqe, teza koja se nalazila i u Tomazeovoj pjesmi “Dalmacija” ~e sto je izmicala ispod kontrole i samom Pavlinovi}evom peru i govoru.
Prou~avaju}i svoj sopstveni puk u @upi, Konavlima i Stonu, Medo je “u
srpsku granu naroda” ura~unao ne samo dubrova~ku oblast, nego i sve okolne oblasti, “na veliko za~u|ewe wegova rvatskog biografa (Markovi}a –
N. @.)”. Ali to nije bila nikakva kontradikcija. Medo nije odvajao narod,
u ~ije je integralno jedinstvo duboko vjerovao, nego je samo odre|ivao ono
{to bi se u diplomatskom jeziku nazvalo ’la­sphe­re­d’in­flu­en­ce’ srpskoga dijela na{eg naroda, suvislost jugoisto~nih na{ih zemaqa od Save do mora
72) Istorijski arhiv Herceg Novog, fond Marka Cara, f. 1, Marko Car, “Medo Puci}”,
kwi`evni rad.
73) Kwi`evnik Frawo Markovi} ro|en je u Kri`evcima 26 jula 1845, a umro u Zagrebu 15.
septembra 1914. godine. Gimnaziju je poha|ao u Zagrebu, klasi~ne jezike, slavistiku i
filozofiju u Be~u u kojem je doktorirao iz filozofije. Kao profesor filozofije jedno vrijeme je radio u Zagrebu.
116
koja je ujedno i odre|ivala pravac kojim je imalo da se kre}e na{e narodno
ujediwewe. Medo Puci} je evoluirao, sasvim prirodno, u duhu stare dubrova~ke tradicije koja pored ~uvawa politi~ko-internacionalne indvidualnosti Dubrovnika, nije nikad gubila iz vida potrebu okupqawa slovinske
(srpske) rase oko jednog prostranijeg narodnog ogwi{ta. [to bi ina~e zna~ilo Gunduli}evo “Slovinstvo” rukovo|eno ovakvim na~elima, prirodno
je bilo da se Medo Puci} odazove pozivu srpskih regenata, po savjetu onog
na{eg znamenitog sugra|anina Matije Bana, prema kome se Beograd pokazao prili~no nezahvalnim – da primi u svoje ruke odgoj mladog kneza Milana Obrenovi}a.
Srpstvo Dubrovnika po~elo se ponovo ustalasavati “kada je Medo Puci} zapjevao da je ’Srpska vila nadahwivala dubrova~ke pesnike’, zapevao
o ’Srpskoj zemqi staroj’, kada je tek stasali Matija Ban, jo{ pre svog povratka u Dubrovnik, proricao vode}u ulogu Srbije me|u Ju`nim Slovenima, kada je Georgije Nikolajevi} javno rekao da Dubrov~ani govore ’srpskim hercegova~kim narje~jem”.74)
Srpstvo Dubrovnika ustalasalo se i 1880. kada je Srpska dubrova~ka
omladina dala predlog da se podigne spomenik \ivi Gunduli}u povodom
300 godi{wice wegovog ro|ewa. Odbor za podizawe spomenika sa~iwavali su poznati dubrova~ki Srbi rimokatolici Medo Puci}, Pero Budmani,
Ivo Kazna~i}, Mato Vodopi} i Luko Zore. Prilikom otkrivawa spomenika Gunduli}u, “prava{i” su prema instrukcijama iz Zagreb pogrdnim povicima (pjevali pjesme o “{triku” o srpskom vratu) ometali Srbe da iska`u
svoja osje}awa prema Gunduli}u. Be~ je bio zadovoqan kako je prava{ka
“Crvena Hrvatska” reagirala na srpsko kulturno okupqawe. Urednik dubrova~ke “Crvene Hrvatske”, Frawo Supilo, u potpunosti se uklopio u incidentnu frankova~ku grupaciju koja je izazivala incidente sa dubrova~kim Srbima. Naime, on je u ~lanku “Slava Gunduli}u” proslavu otkrivawa
spomenika prikazao u duhu prava{kih postupaka zanemaruju}i sav onaj primitivizam hrvatstva prikazan na proslavi, prikrivaju}i “onu slugansku
saradwu sa austrijskom okupatorskom vla{}u u istupawu protiv Srba, a
koju }e hrvatska {tampa svesrdno prihvatiti”.75)
Prilikom reagirawa na doga|aj “srpskog otkrivawa” spomenika Gun duli}u, biskup [trosmajer je kona~no pokazao, mimo jugoslavenske mimikrije, svoje pravo hrvatsko lice. Svome drugu Frawi Ra~kom, razo~aran
zbog toga {to su Srbi preduhitrili zagovornike Gunduli}evog hrvatstva,
napisao je, izme|u ostalog, slijede}e: “Mi Hrvati, koji smo prvi po~eli izdavati dubrova~ke i dalmatinske pisce, mi smo se morali od prvoga po~etka cijeloj stvari na ~elo staviti i zna~aj joj hrvatski utisnuti. Sad kad su
to Srbi u~inili, sve, {to mi u tom smislu u~inili budemo, biti }emo samo
sjena onog sjaja kojim se srpstvo u opreci prema hrvatstvu obasija. Sad svi
mi koji u Dubrovnik idemo (na proslavu – N. @.), idemo vi{e zabave radi.
Tako smo u svemu i sva~emu nezrela djeca”.76)
74) J. Mitrovi}, Srpstvo Dubrovnika.., 321.
75) Isto, 322.
76) F. [i{i}, Korespondencija Ra~ki – [trosmajer, IV, Zagreb, 1931.
117
Me|utim, i pored svih prava{kih i frankova~kih napada na Srpstvo
Dubrovnika, ono je zadwih decenija XIX­vijeka jo{ uvijek bilo sna`no. U
Dubrovniku su i daqe osnivana i uspje{no djelovala brojna srpska nacionalna i kulturna dru{tva: godine 1874. osnovano je Pjeva~ko dru{tvo
“Sloga”, “Dubrova~ko radni~ko dru{tvo” osnovano je inicijativom Mede
Puci}a i “Dubrova~ki glazbeni zbor” (Dubrova~ka gra|anska muzika –
Srpska muzika). Zadruga “Srpkiwa-Dubrovkiwa” osnovana je 1887, “Srpska
dubrova~ka akademska omladina” 1900, “Srpska zora” 1901. godine, Gimna sti~ko sokolsko dru{tvo “Du{an Silni”, na ~elu sa Matijom Graci}em,
1907. godine, Matica srpska 1909, zauzimawem Konstantina Vukovi}a. U
Dubrovniku su srpske {tamparije bile u vlasni{tvu Pasari}a i Mate Graci}a, dok je i Pretner {tampao }irilska izdawa. Za razvoj dubrova~ke
privrede od velikog zna~aja je bilo osnivawe Saveza srpskih zemqoradni~kih zadruga i Srpske {tedionice. Srpski list “Dubrovnik” redovno je
pratio aktivnost ovih dru{tava. Opisivao je svetosavske proslave, uspje {no izvedene koncerte, kao {to su 1900. godine bili koncerti Dubrova~ke
zadruge “Srpkiwa” i koncert Dubrova~kog radni~kog dru{tva. Ove brojne
srpske kulturne i privredne institucije i wihove manifestacije bole su
o~i “frankova~kom” Zagrebu koji je i organizirao sve antisrpske manifestacije u srpskom “biseru Jadrana”.77)
Prvi susjed Dubrovnika, gradi} Cavtat (koga su zvali i “Mali Beograd”), nije mnogo zaostajao za Dubrovnikom, jer je srpskoj i jugoslavenskoj
kulturi dao Valtazara Bogi{i}a, Luku Zorea, Qudevita Vuli~evi}a, Vlahu Bukovca, Frana Supila. Kako je Dubrovnik imao “Srpsku muziku”, tako
su Srbi iz Cavtata osnovali muzi~ko dru{tvo “Zahumqe”. U Cavtatu i wegovoj okolini u @upi i Konavlima stvorila se misao da se stvori front
protiv velikohrvatske propagande (oli~ene u “prava{ima” i “frankovcima”) okupqawem Srba i Hrvata u Cavtatsko i konavosko dru{tvo “Narodni dom”. Ovako organizirani narod proglasio je “nesvjesne politi~are”
svojim neprijateqem. Uskoro je sa{ivena hrvatsko-srpska zastava i spjeva na hrvatsko-srpska himna. Zastava se prvi i posqedwi put zavijorila kao
srpskohrvatski simbol na Markovom kamenu u Cavtatu 1904. godine uz glasno pjevawe “bratske himne”. “Na`alost”, kako rezignirano pi{e Jeremi ja Mitrovi}, “ovu srpsko-hrvatsku zastavu vi{e nije imao ko da razvija, ovu
srpskohrvatsku himnu vi{e nije imao ko da zapjeva”.
Kao uzroke slabqewa Srpstva Dubrovnika Jeremija Mitrovi} je navodio naglo smawewe broja intelektualaca Srba – rimokatolika, koje je nastupilo zbog “bezbra~nosti dubrova~kih gospara”, koja je prouzrokovala
zatirawe starih porodica, kao i iseqavawa u druge ve}e kulturne centre
(Beograd, Zagreb, Sarajevo) najvi|enijih Srba. Otpo~iwawe Prvog svet skog rata 1914. dalo je mogu}nost “frankovcima” i razjarenoj K.­und­K. monarhiji da otpo~nu kona~ni obra~un sa Srpstvom, pa tako i sa Srpstvom Dubrovnika. Nedjequ dana poslije sarajevskog atenata, Srpstvu Dubrovnika
77) J. Mitrovi}, 323.
118
se lo{e pisalo. Stotiwak juri{nika i “{uckora”, koje je predvodio Nik{a Svilokosi, po~eli su napade na sve {to je srpsko. Prvo su sa op{tine
skinuli srpsku zastavu, uni{tili inventar Sokolskog dru{tva “Du{an
Silni”, demolirali srpsku {kolu i potom ostale srpske ustanove i dru{tva. U julu 1914. uhap{en je i Ivo Vojnovi} kao “srpski pjesnik”, koga je
jo{ 1907. be~ki “Agra­mer­Tag­blat” prozvao “srbomanom”.
Hrvatstvo u Boki i dana{wem crnogorskom primorju, od prvih svojih
pojavnih oblika krajem XIX vijeka, {irilo se u etapama i u zavisnosti od
pokretanih vjersko-politi~kih akcija Vatikana, Rimokatoli~ke crkve i
hrvatske politi~ke elite (frankovaca, HSS-a). Stanovni{tvo rimokatoli~ke vjere narodnosno je pripadalo korpusu srpskog, arbana{kog i italijanskog (“latinskog”) naciona. Sjeme budu}eg hrvatstva zasijali su srpski
misionari rimokatoli~ke vjere sa podru~ja dana{we Crne Gore koji su
fanati~no mrzili bra}u pravoslavne vjere, na primer arcibiskup barski
i primas srpski Vi}entije Zmajevi} i wegov brat Andrija Zmajevi}.78)
Iako su Zmajevi}i bili starinom iz Wegu{a, za apologete hrvatstva, koji
su mahom bili rimokatoli~ki sve}enici, oni su “zna~ajna pojava hrvatske
povijesti”.79)
Boka Kotorska je kod tehnologa stvarawa hrvatstva predstavqana periferijom hrvatstva, mitolo{kom Dukqaninovom80) Crvenom Hrvatskom,
“naj~arobnijim kuti}em lijepe hrvatske zemqe”. Rimokatoli~ki autor V.
Tripunov to je “ubjedqivo” dokazivao: “Boka je kroz cijelu svoju povijest
bila nerazorivo povezana sa hrvatstvom i ona je prepuna tvorevinama hrvatske kulture i hrvatskog duha. Kad bi Boka Kotorska u budu}nosti bila
odvojena od hrvatskog `ivotnog kruga, ona bi zanijekala samu sebe i prestala bi predstavqati ono duhovno bogatstvo, koje je danas u woj. Wena budu}nost se mora odvijati u zajednici sa ostalom dalmatinskom Hrvatskom, ona
je wezin nerazdru`iv dio… Wena zapu{tenost i zaostalost }e prestati
onog ~asa kada se ona ukop~a u onom smjeru kako je upravqaju svi weni interesi, wena historija i wena kulturna stvarawa u pro{losti.81)
S druge strane, srpski karakter Boke Kotorske saradnici dalmatinskog “Srpskog lista” (Bjelanovi}, Lazar Tomanovi}, Krsto Popovi} i drugi) su posmatrali kao o~iglednu pojavu. Zato su se rijetko upu{tali u do kazivawe te ~iwenice vjeruju}i da je to sasvim nepotrebno. S vremena na
78) M. Ja~ov, Spisi tajnog vatikanskog arhiva XVI-XVI­II veka, Beograd, 1983, 42, 46, 95; N.
@uti}, n. d, 75-78.
79) P. Butorac, Andrija Zmajevi}, “Hrvatska prosvjeta”, br. 3, 1928; V. Tripunov, Na periferiji hrvatstva, “Hrvatska smotra”, br. 1, 1940, 13.
80) Jedan od prvih koji je hrvatsko ime zasadio u daleku pro{lost, bio je nepoznati redaktor Qetopisa popa Dukqanina iz XII vijeka, Naime, u XV­vijeku, kako tvrdi istori~arka Nada Klai}, uba~ena je u Qetopis tzv. hrvatska redakcija teksta u kojoj je namjerno
uba~eno hrvatsko ime umjesto slavenskog. Daju}i globalnu ocjenu Qetopisa popa Du kqanina Nada Klai} je zakqu~ila da su vijesti iz Qetopisa “prili~no nepouzdane” pa
ih kriti~ka istoriografija jedva uzima u obzir” (N. Klai}, Povijest Hrvata u ranom
sredwem vijeku, Zagreb, 1971, 17, 20-21).
81) N. Tripunov, “Na periferiji hrvatstva”, Hrvatska smotra, br. 1, sije~aw 1940.
119
vreme pomiwali su da je Boka srpska zemqa jer o tome “svjedo~i istorija,
uspomene, narod sam”, jer se u bokokotorskom zalivu pjevaju pjesme o Marku
Kraqevi}u i Milo{u Obili}u, o caru Du{anu i Kosovu. Konstataciju Hermana Bidermana da je “boke{ko srpstvo sa zemqom sraslo” navodili su kao
naj~vr{}i dokaz ispravnosti svog stava. Prisustvo hrvatstva u Boki videli su kao posqedicu propagandnog rada stranih doseqenih rimokatoli~kih
~inovnika i profesora i generalnu austrijsko-vatikansku strategiju {irewa svog domena uticaja: “Ova {aka do{qaka u Boki, koji su do{li gladni i
`edni, goli i bosi pa se najeli i obukli, pa onda stali {iriti nekakvu hrvatsku propagandu i sijati vjersku mr`wu i bratski razdor izme|u jednokrvne bra}e Bokeqa”. Svi napori rimokatolika (budu}ih Hrvata – N. @) ocje weni su kao uzaludni jer “Boka ne mo`e bit drugo, ve} ~isto srpska”.
Bokeqsko a i {ire dalmatinsko Srpstvo naro~ito je wegovao Tomo
Krstov Popovi}. On se rodio 1853. godine, privatnu srpsku {kolu poha|ao
je na Topli kao pitomac pravoslavnog sjemeni{ta u Zadru. Dru`io se sa
Lazarom Tomanovi}em i Savom Bjelanovi}em. Kateheta mu je bio Nikola
Vujnovi}, otac narodnog dobrotvora profesora Qubomira Vujnovi}a. Wegov u~iteq u gimnaziji i preparandiji bio je Srbin rimokatolik don Mate Neki}. Poslije zavr{etka u~iteqske {kole u Arbanasima postavqen je
u Topli za u~iteqa. Matica Dalmatiska imenovala je 1878. godine Tomu
svojim povjerenikom za svu krajinu hercegnovsku, umjesto na~elnika hercegnovskog kneza \ure Vojnovi}a U`i~kog koji je iste godine, carevim dekretom, postavqen za predsjednika dalmatinskog sabora. Godine 1879, “srpsko pravoslavno op{testvo” u Trstu imenovalo je u~iteqa Tomu Popovi}a
svojim tajnikom. Tu je on radio “sa ostalijem Srbima” na osnivawu Srpske
~itaonice u Trstu. Iz Trsta se, 1883. godine, ponovo vratio u Herceg Novi.
Wegov “vazda{wi” prijateq bio je Marko Car.
Popovi}ev kwi`evni rad proticao je u saradwi sa Savom Bjelanovi}em u radu na izdavawu “Srpskog lista” od 1880. godine pa nadaqe. “Svakom
Srbinu na Primorju mora na srcu biti da na{ list, prvi u Dalmaciji, {to
ugledniji bude” pisao mu je Bjelanovi}. U dubrova~kom “Slovincu”, koga je
uredjivao Srbin Luko Zore, Tomo Popovi} je pisao novele. Popovi} je stekao naklonost i qubav mnogih tada ~uvenih qudi – dopisivao se sa mitro politima Nikolajevi}em, Kosanovi}em i Matijom Banom, sa vladikama Jovi}em, Milo{em i Petranovi}em, sa biskupom Radoni~i}em i kanonikom
Milo{evi}em, sa arhimandritom Du~i}em, sa dr Kostom i \urom Vojnovi}ima – U`i~kim, ali i sa Kostinim sinovima dr Lujom i Ivom. U prisnim
prijateqskim odnosima bio je sa dr Lazom Tomanovi}em, Savom Bjelanovi}em, Antunom Fabrisom, dr Jovom Chi­u­di­om, Simom Matavuqem, Markom
Carem, Qudevitom Vuli~evi}em, \or|em Stratimirovi}em-Kulpinskim,
dr Vladimirom ]orovi}em, Stevom Popovi}em, Ilijom Ogwanovi}em,
Dimitrijem Ruvarcom, Nikolom Ka{ikovi}em, sa profesorima don Matom Neki}em, Lukom Zorom, don Gligorijem Zabarinom, Kostom Kuli{i}em, Jovanom @ivanovi}em, sa prof. Petrogradskog univerziteta Smurlom. “Hroni~ar vremena” zabiqe`io je da je Popovi} ~uvao i jedno pismo
120
\ure Dani~i}a iz Zagreba. “Tri nerazdru`iva pobratima”, duhovne ~uvare
dalmatinskog srpstva – Marka Cara, Simu Matavuqa i Lazara Tomanovi}a – Popovi} je “upu}ivao u wihovom radu kako da misao pretvore u djelo”
i time dakle svoj trojici bio pravi mentor.82)
Polemika vo|ena sredinom tridesetih godina XX­vijeka u listu “Vre me”, izme|u profesora Beogradskog univerziteta A. Solovjeva i dr Luje
Vojnovi}a o starim Vojnovi}ima, najboqe pokazuje tehnologiju rimokatoli~ewa dalmatinskih Srba i wihovo prevo|ewe u civilizacijski krug rimokatolicizma i na kraju hrvatstva. Naime, Lujo Vojnovi} je nastojao “da
doka`e gosp. Solovjevu kako je u porodici Vojnovi} i prije nego su mu otac
i stric prevjerili bivalo ~lanova rimokatoli~ke vjere. Na stranu prof.
Solovjeva istupio je ’Veritas’ (pseudonim) koji je svoja saznawa o religiji
starih Vojnovi}a nastojao da objavi u listu ’Vreme’, ali bez uspjeha. Lujo
Vojnovi} je tvrdio da se ve} wegov pradjed \or|e graf Vojnovi} pokatoli~io jer se vjen~ao ’iskqu~ivo’ po katoli~kom obredu u ankonitanskoj bazilici San­Ci­ri­a­co s groficom Angeli Radovani”. Prema tuma~ewu “Verita sa” to {to se on vjen~ao u katoli~koj crkvi ne zna~i da se u isto vreme i pokatoli~io: “Koliko i koliko bi se primjera moglo navesti kako su pravoslavni u mjestima, gdje nije bilo pravoslavne crkve, vjen~avali sa katolkiwom u crkvi katoli~koj, kao {to je bilo i katolika, gdje nije bilo katoli~ke crkve, koji su se vjen~avali sa pravoslavnom u pravoslavnoj crkvi”.83) “Veritas” je navodio da se “gospodin Lujo”, dok je boravio na Ceti wu, “nosio mi{qu da po~ne slaviti krsnu slavu ku}e Vojnovi}a, a to pravoslavnog Svetog Jovana koji dolazi odmah po Bo`i}u. Da li ga je slavio,
nije nam poznato, ali i da je, nikome, odista, ne bi palo na pamet, da se je
stoga {to slavi kao svoju krsnu slavu jednog pravoslavnog sveca, odrekao
katoli~anstva, a postao pravoslavni... Pa i k}erke gospodina Luja, kad on
ne bija{e vi{e u Crnoj Gori, u~ile su se na Cetiwu u institutu Carice Ruske, dakle, u zavodu eminentno pravoslavnom – i sa o~inim znawem sa drugim u~enicama odgovarale u pravoslavnoj kapeli zavoda liturgiju i pjevale u istoj i pri drugim crkvenim funkcijama; pa niko `iv ne re~e, da se time one prevjeri{e”.
“Veritas” je, daqe, naveo da u kwizi ktitora i prilo`nika manastira
Savine pi{e kako je \or|e konte Vojnovi} prilo`io manastiru Savini
zemqe na Mokrinama procijewene 465 cekina, {to je po wemu svjedo~ilo
o odanosti pravoslavqu pradjeda Luje Vojnovi}a. S druge strane, Lujo Vojnovi} je pisao da je wegov djed Jovan grof Vojnovi} primao sv. sakramente
u katoli~koj crkvi iz ruku katoli~kih sve}enika i pristupao sv. ispovi jesti kod jednog fratra frawevca. “Veritas” je, me|utim, tvrdio da je poznato da po maticama kr{tenih, vjen~anih i umrlih manastira Savine, da
je Jovo grof Vojnovi} kr{ten u pravoslavnoj savinskoj crkvi 1811. godine,
da se vjen~ao u istoj godini 1831. i da je sahrawen u pravoslavnom grobqu
82) IAK, vodi~ 138, naziv POMI, fascikla I, fond CLXXIX.
83) Istorijski arhiv Herceg Novi, fond Marka Cara, Veritas, “Glas iz Boke o religiji
starih Vojnovi}a”.
121
savinskom, u porodi~noj grobnici 1837. godine. Jovan Vojnovi} je krstio
svoju djecu, k}er Elenu i sinove Kostu (ro|en 1832) i \uru (ro|en 1833) u
pravoslavnoj crkvi manastira Savine. Obojicu je krstio kalu|er Gerasim
Rapovac, dok je krsni kum Kostin bio “konte Vi}enco Bujovi} s Kumbora,
a \urim konte Simo Mirkovi} s Tople”. Stric Luje Vojnovi}a \uro, krstio je svoju djecu po rimokatoli~kom obredu po{to su im i otac i majka
bili rimokatolici. Poslije par godina \uro Vojnovi} se ponovo vratio u
krilo pravoslavne crkve iz politi~ko-nacionalnih motiva kako je to tvrdio Lujo Vojnovi}. Na kraju polemike sa Lujom Vojnovi}em “Veritas” zakqu~uje da rimokatoli~ka vjera u porodici Vojnovi}a ne datira “otkada bi
htjeo gosp. Vojnovi}, ve} otkada je baba Angeli-Radovani svoju unu~ad, Kosta i \ura Vojnovi}a – po{to im se majka preudala za pretura Pelegrinia
i oti{la iz Herceg Novog, a napustila nejaku svoju djecu babinoj wezi –
prevela (ih) u katoli~ku crkvu”. Kao svjedo~anstvo za navedeno prevjerava we “Veritas” citira spise iz arhive kotorske pravoslavne konsistorije.84)
Pozadinu [trosmajerovog slavenstva, apostolata “sloge i bratstva”,
razotkrio je dalmatinski “Srpski list” (“Srpski glas”) u nizu svojih ~la naka u kojima se isticao [trosmajerov prozelitizam. Zbog toga “Srpski
list” nije vjerovao u iskrenost biskupovog ubje|ewa o potrebi prevazila`ewa postoje}ih suprotnosti izme|u Isto~ne i Zapadne crkve. “Srpski
list” je smatrao da na [trosmajerov apel za izmirewem crkava srpski narod ne treba da odgovori jer bi ga to izlo`ilo, ne samo pokatoli~avawu
ili u najmawu ruku unija}ewu, ve} i odnaro|avawu tj. pohrva}ivawu. Poslije imenovawa biskupa [trosmajera za po~asnog ~lana dru{tva “Slavjanski dom” u Kotoru, usqedila je wegova zahvalnica u kojoj je izrazio nadu na “zbli`ewe po krvi i jeziku Hrvata i Srba, zbli`ewe u misli, u djelu
te`wi pak i u samoj svetoj vjeri”. “Srpski list” je prenio ove [trosmajerove “lijepe rije~i” koje ga, me|utim, nisu zavele ve} su ga u~vrstile u ra nijem mi{qewu prema kojem “zbli`ewe ima zna~iti prelazak u katoli~anstvo ili najmawe unija}ewe Srba”. Prema mi{qewu, iznesenom u “Srpskom listu” od 17. juna 1887, [trosmajer je bio jedan od finansijera “Sla vjanskog doma” u Kotoru, koji je trebao postati centar hrvatske propagande u Boki Kotorskoj. Tokom XX vijeka to }e se i ostvariti.
Pregledom dokumentacije Kotorskog arhiva s kraja XIX­vijeka dobija
se jasna slika na koji je na~in, poslije rimokatoli~ewa Srba, prodiralo
hrvatstvo na podru~je Boke Kotorske pa i Dubrovnika. Na mikro primjeru
op{tine – grada Muo, koji se nalazi preko puta Kotora, vidqiva je tehnologija stvarawa hrvatstva u Boki Kotorskoj. Jak uticaj rimokatolicizma
i hrvatstva u Kotoru, u kojem su se tako|e krajem XIX vijeka osnivala prva
dru{tva sa hrvatskim nacionalnim predznakom, morao se {iriti i na
okolna naseqa. Hrvatstvo je za~eto u tom malom bokeqskom gradi}u osnivawem Hrvatskog pjeva~kog dru{tva “Zvonimir”. Dru{tvo je osnovano na
temequ pravilnika “Promicateqnog odbora za ustrojewe ’Hrvatskog pjeva~kog dru{tva Zvonimir’” od 1. veqa~e 1899. godine. Me|utim carski i
84) Isto.
122
kraqevski namjesnik iz Zadra uputio je 21. veqa~e “u ruke upraviteqa” Petra Simovi}a odluku o zabrani ustrojstva tog Dru{tva: “Namjesni{tvo ne
mo`e posvjedo~iti zakoniti opstanak HPD “Zvonimir” sa sjedi{tem u Mulu na temequ pravilnika od 1. II 1899, pa~e mora da u smislu 6 zakona dneva
15. studenog da zabrani ustrojewe istog dru{tva i to s razloga {to podastrta pravila ne odgovaraju zahtjevima paragrafa 4 citiranog zakona”.85)
HPD “Zvonimir” aktivno je djelovalo na podru~ju Boke Kotorske sudjelovawem u sve~anostima vjerskog i velikohrvatskog nacionalnog karaktera. Tako je Hrvatsko radni~ko dru{tvo “Napredak” iz Kotora pozivalo
“gospodu odaslanike” HPD “Zvonimir” na sjednicu koja se odr`ala u nedequ, 25. lipwa 1899, u prostorijama “Hrvatskog doma” zbog ustanovqewa rasporeda sve~anosti povodom blagdana S. S. ]irila i Metoda, 22. lipwa
1899. godine.86)
Carsko i kraqevsko namjesni{tvo iz Zadra, 15. maja 1899. godine, odobrilo je pravila HPD “Zvonimir”. Kroz pravila HPD “Zvonimir” u Mulu
provejavao je velikohrvatski nacionalni romantizam. Tako je u paragrafu
2. stajalo da }e zastava dru{tva biti hrvatska trobojnica crveno-bijelaplava, a na woj zlatnim slovima napisano ime dru{tva. Zastava je mogla biti no{ena svakom sve~anom prigodom ako to uprava odobri. Prema paragrafu 5, ciq Dru{tva bio je da gaji “hrvatsku pjesmu i crkveno pjevawe, da pripravqa elemente za orhestru, da miri me|u ~lanovima moralni uzgoj i kwi`evnu prosvjetu i goji hrvatsku qubav i slogu”. Prema paragrafu 10, ~lanom prinosnikom mogao je biti svaki gra|anin austro-ugarske monarhije. U
upravi HPD “Zvonimir” bili su, gledaju}i prezimena, sve sami Srbi-rimokatolici koji su po~eli nositi hrvatsko nacionalno ime – Anton Kosovi},
Lovre Sabli}, Bo`o Simovi}, Kraqevi}, Gracija Marovi}, Tripo Simovi}, Bogdan Petrovi}, Tripo Jankovi}, Anton Jovanovi}, Ivan Qubanovi}, Marovi}i, Petvi}i, Jankovi}i, Matkovi}i, Miti}i, Petovi}i.87)
Sve~ano progla{ewe po~etka rada (“otvora”) Dru{tva bilo je 6. svibwa
1900. godine. Program sve~anog “otvora” dru{tva sastojao se u slijede}em:
“ujutro razvitak barjaka na obali, korporativni dolazak pred crkvu gdje }e
uz sv. Misu slijediti blagoslov barjaka; akademija Banovci (kora~nica),
Domovina (deklamacija), Himna Zvonimira, Hrvaticam (pjeva pjeva~ki
zbor), Hrvatska himna, “Hrvati”, pjeva zbor; “Zriwski”, kora~nica.
Ideolozi i odani po{tovaoci velikohrvatstva bili su odu{evqeni
vije{}u da su kona~no bila odobrena pravila Dru{tva. ^estitke su stizale ~ak iz “hrvatske Istre” od “Hrvata” oru`nika Jovanovi}a: “Ugledno
upraviteqstvo! Po pismu mog prijateqa Petra Simovi}a do~uh radostni
glas da je Carska i i Kraqevska Visoka zemaqska Vlada u Zadru odobrila
Ustav na{em dru{tvu. Po pismu istoga zazvu~i mi radosni glas da se je nova uprava imenovala, kojoj kao biv{i du{tveni ~lan i ostajem vazda u kratko najsrda~nije ~estitam. @elim i prosim od Svevi{weg tom uglednom
85) Istorijski arhiv Kotor, vodi~ 126/I, ZVON, godina 1899, f. I
86) Isto, Kotor 22. lipwa 1899. godine.
87) IAK, vodi~ 126/I, naziv ZVON, godina 1900, fascikla II.
123
novoimenovanom upraviteqstvu da bude mnogo i mnogo qeta upravqati sa
dru{tvom na sre}u i blagostawe cijelog Dru{tva milog rodnog mjesta Hrvatske Boke i mile nam Hrvatske domovine, te da tako pod ovom Uglednom
upravom bude to mlado dru{tvo, cvasti i napredovati... Sa pozdravom iz
Hrvatske Istre biqe`i se va{ odan dru{tveni ~lan Antun Jovanovi} c. k.
Oru`nik, Sv. Lovre~ Pasenati~ki, 26. VI 1899”.
Telegrami podr{ke stizali su i iz ostalih bokeqskih mjesta u kojima
je hrvatstvo zasijano krajem XIX­vijeka. M. Krstovi}, na~elnik Tivta poslao je Velecijewenom Odboru Zvonimirova dru{tva u Mulu ~estitke iz
Tivta, 6. svibwa 1900: “Duhom prisusvujemo dana{wem slavqu pri sve~anom
otvoru tog di~nog dru{tva. Svemogu}i blagoslovi uspjeh i napredak tog
dru{tva. Ugledali se u va{em li~nom djelovawu i ostala mjesta na{e Hrvatske Boke. ^estitaju}, iz dna srdca kli~emo `ivqeli hrabri muqani na
diku i ponos na{e mile Hrvatske.88)
Prilikom izbora nove uprave HPD “Zvonimir” 27. sije~wa 1908, godine predsjednik Ivo Simovi} je odr`ao govor pro`et hrvatskim nacionalnim romantizmom: “^asna gospodo ~lanovi”, ...da uzdr`imo na{e dru{tvo u
slogi i qubavi kao i dosad jer tako slo`ni i u qubavi `ive}i biti }emo
ne samo na diku na{eg rodnog nam milog mjesta, ve} i cijele nam mile domovine Hrvatske po{to se di~imo i ponosimo hrvatskim imenom.89)
Po~etkom XX­ vijeka u u obli`wem bokokotorskom gradi}u Pr~wu
(Pr~awu) osnovano je Hrvatsko radni~ko dru{tvo “Sloga”. HPD “Zvonimir” imalo je bratske nacionalne kontakte sa okolnim dalmatinskim hrvatskim kulturno-nacionalnim dru{tvima. “Pravi hrvatski sokol”, “Hr vatska radni~ka zadruga” – Dubrovnik, Hrvatsko pjeva~ko dru{tvo Gunduli}, “uglednom dru{tvu Zvonimir” dojavili su 9. jula 1908. godine da dolaze na izlet u Kotor.
Bokeqski rimokatolici – Hrvati u qeto 1909. godine priredili su
svehrvatsku vjersko-nacionalnu i antiliberalnu manifestaciju protiv
“bezvjerstva” i nacionalne apatije. HPD “Zvonimir” imalo je zna~ajnu
ulogu da svojim rodoqubivim pjesmama poja~ava hrvatski nacionalni fanatizam i bol za “izgubqenom Domovinom”. Uo~i dolaska hrvatske rimokatoli~ke omladine iz “svih hrvatskih zemaqa”, don Tripo Milo{evi} iz
Kotora molio je, 23. srpwa 1909, upravu HPD “Zvonimir” da sa svojim ~la novima korporativno, pod dru{tvenim barjakom, prisustvuje do~eku hrvatske katoli~ke omladine u Kotoru 5. kolovoza 1909. godine. On je molio dru{tvo da pripremi “nekoliko rodoqubivih pjesama kao ’Lijepa na{a’ i tim
dopriwelo {to ve}i sjaj do~eku na{e hrvatske katoli~ke omladine; zatim
da biste i na samo dru{tvo izvjesili zastave i pozdravqali ih dok budu
prolazili. Neprijateqi na{e svete vjere – bezbo{ci – u sli~nim prigo dama mu~e se i tra`e mnogo te da {to sve~anije i sjajnije svoje prista{e
88) Isto, M. Krstovi}, na~elnik Tivta Velecijewenom Odboru Zvonimirova dru{tva u
Mua, Tivat, 6. svibwa 1900.
89) IAK, 1908, fasc. IX, Govor izre~en od gosp. presjednika Iva Simovi}a na primervoj
sjednici pod novom upavom dr`anoj dana 27. sie~wa 1908.
124
do~ekaju. Poka`ite i vi kao katolici i Hrvati ovom prigodom kad vam dolazi u pohode katoli~ka omladina cijele nam hrvatske domovine, bi}e ih
oko 700, da vam je stalo do katoli~ke stvari i da vam na srcu le`i na osobiti na~in katoli~ka mlade`, koja premda po {kolama i vani od svakog
progawana, pak se ne stidi svete vjere za koju su oci na{i i krv dragovoqno prolijevali. Poka`ite ovom prigodom da u Bokeqa jo{ imade `ive vjere i da znate cijeniti mlade` koja se odva`no bori proti dana{wem bezvjerstvu (liberalizma – N. @.). Ded dakle, mila bra}o u kolu sa ostalim katoli~kim i hrvatskim bokeqskim dru{tvima, na|ite se i vi na 5. kolovoza na kotorskoj obali pri do~eku”.90)
Glavni tehnolozi stvarawa hrvatstva u Dalmaciji i Boki bili su, pored jezuita i frawevaca, “prava{i” Ante Star~evi}a i Prodana. U vreme
osnivawa Hrvatsko-srpske koalicije 1905. godine, i srpsko-hrvatskog
oslonca na Ma|are u borbi protiv Be~a, oni su se bojali eventualnog zbli`avawa Srba i Hrvata preko Ma|ara i hrvatskog udaqavawa od Austrije i
vatikanskog rimokatolicizma. Privredni problemi vezani za brodogradwu i isporuku parobroda ovaj put su iskori{teni u svrhe provo|ewa propagande “prava{tva” i hrvatstva. Anonimni “Bokeq” tim povodom uputio
je, 2. rujna 1907. godine, proglas “Prava{ima Bokeqima”: “Bra}o prava{i
Bokeqi! Ma|arska, srpsko-hrvatska klika smetena ogromnim brojem i probu|enom prava{kom svijesti u ovim kr{nim krajevima na{e mile Boke,
boji se da se bra}o sastanemo da im svojim glasom ne bi za~epili ne~ista
usta; boje se da skupqeni narod ne izre~e svoju osudu wima nametnicima.
Upregli su sve sile {to ih propale du{e mogu da izna|u pa im je uspjelo
osujetiti i drugi put na{ sastanak i to na na~in kako samo takove du{e znadu i mogu. ’Pukao je stroj’ rekla je ’Plovitba’, ona Plovitba koja s Vama
bra}o `ivi i to u ~asu kas smo se imali zaputiti iz Herceg Novog a u tom
~asu nijesmo mogli vi{e dosko~iti. Molimo Vas da se na nas ne qutite a
na{a Vam rije~ da }emo znati pokazati i kliki i “Plovitbi” da im uzalud
sve da }emo znati pribaviti zadovoq{tinu i da }emo ih prisiliti da nam
povrate na{im tvrdim `uqima ste~eni unapred pla}eni novac za parobrod. Neka puca i hiqadu strojeva al nije pukao onaj sveti vez {to nas ve `e u programu na{eg milog u~iteqa, blagopokojnog dr Ante Star~evi}a,
nije pukla ni ugasla sveta qubav u na{im srcima prama na{oj miloj ali nesretnoj Hrvatskoj. Usprkos svijem wihovim gadnim makinacijama mi }emo
se bra}o po{to poto sastati, to }e nas jo{ vi{e uvjeriti da smo mi jedini
na pravom putu, to }e nas jo{ ja~e osokoliti da i daqe na tom putu ustrajemo da svom silom svoje ~iste du{e i bistrog uma poradimo za spas bijedne
Hrvatske. U to ime Bo`e pomozi uz ’Bog i Hrvati’. U Kotoru 2. rujna 1907.
Promicateqni odbor”.
S druge strane, dalmatinski Srbi svesrdno su prihvatili ideje “brat skog povezivawa srpskog i hrvatskog naroda u hrvatsko-srpskoj koaliciji,
odnosno dono{ewe Rije~ke i Zadarske rezolucije. “Odbor Hrvatske stran ke” tim povodom, 6. maja 1907. godine, uputio je u vreme odr`avawa lokalnih
90) IAK, godina 1909, fascikla.
125
izbora proglas bokeqskim Hrvatima: “Hrvati! Odbor je srpske stranke u
Boki proglasom na svoje prista{e iznio kandidate Boke na (austrijsko –
N. @.) Carevinsko vije}e Mihaila Bjeladinovi}a. Hrvati! Sporazum izme|u Srba i Hrvata donio je dosle krasnih plodova, koji se opa`aju i u Dalmaciji i Banovini, a odrazuju se u slo`nome radu na korist cjelokupnoga
naroda. Po utana~enom sporazumu, du`nost je svih prista{a hrvatske
stranke da glasuju slo`no za predsednika srpske stranke Bjelanovi}a koji
}e kao po{ten Srbin braniti srpske i hrvatske interese na{e mile Boke.
Odbor Hrvatske stranke predsjednik Mato Radimirski, odbornici J. Cari}, L. Milin, R. Peru~i}, A. Rossi, A. dr Verona”.91)
Dalmatinsko hrvatstvo u razdobqu Kraqevine Jugoslavije
Denacionalizacija i rimokatoli~ewe Srba u Dubrovniku, Konavlima
i Boki , koji su uspe{no vo|eni od strane Austrije i Vatikana tokom XIX
i po~etkom XX­vijeka, nastavqeni su i u Kraqevini Jugoslaviji. Povodom
tzv. “Milijuna{ke afere” iz 1921. godine, Srbi-katolici u Dubrovniku bili si izlo`eni {ikanirawima i progonima: “Upada u o~i okolnost da su u
ovom milijuna{kom procesu progoweni istra`nim zatvorom i `igosani
javnom {tampom kao po~initeqi najsramnijih djela, izme|u ~lanova Narodnog vije}a, jedino Srbi-katolici, {to je moglo izgledati kao da se htjelo samo ove pred cijelim svijetom `igosati i ocrniti, da ih se tako iskqu~i iz
svakog mogu}eg upliva u mladoj dr`avi. Ovo je fakat koji se podudara sa mi{qewem nekih ~lanova pokrajinske Vlade u Spqetu i wihovim skromnim
`eqama o kojima se govori da su se nekom prilikom izrazili kako shva}aju
da ima Srba pravoslavnih, ali da Srbe katolike oni ne priznaju i da ih se
mora uni{titi”.92) Netrpeqivost i pritisak na Srbe-katolike dovodili
su do brisawa wihovog srpskog imena i zamjewivawa sa hrvatskim koje je
obezbe|ivalo mirniji i uspe{niji `ivot u tom katoli~kom kraju.
O prozelitskoj aktivnosti prekr{tavawa srpskog elementa, ali i prevo|ewa rimokatolika raznih narodnosti u Hrvate, sresko poglavarstvo u
Kotoru dostavilo je, 14. jula 1924. godine, Ministarstvu unutra{wih poslova Kraqevine Srba, Hrvata i Slovenaca slijede}i izvje{taj: “Razne vlade i
dr`ave koje su pro{lih vjekova Bokom vladale nastojahu svim silama da
oslabe, uni{te i potisnu srpski element koji nije mogao snositi tu|i jaram.
Austrija, koja je zadugo Bokom vladala, provodila je tu politiku austrijsku
u najve}em opsegu. Da bi {to ve}i rezultat i ciq svoje politike postigla,
ona je preko katoli~kih sve{tenika, profesora i ~inovnika, koji nijesu bili Bokeqi, probudila me|u Bokeqima vjersku mr`wu i nesno{qivost, a
zadwih 40 godina raspirila i plemensku mr`wu i borbu, stvaraju}i od kato lika Hrvate, koji su joj slijepo slu`ili i bili oru|e u rukama vlastite bra}e. Da bi smawili broj srpskog plemena, naselila je dosta stranog elementa,
naravno katoli~kog, od kojeg je opet stvorila Hrvate...”.93)
91) IAK, vodi~ 138, naziv POMI, fascikla II, fond CLXXIX.
92) Srbi katolici u Narodnom vije}u, Dubrova~ka milijuna{ka afera, Dubrovnik, 1921, 50
(cit. prema: N. Milovan~ev, n. d, 500).
93) AJ, Ministarstvo unutra{wih poslova Kraqevine SHS (Jugoslavije).
126
Austrofil i srbofob, vo|a H(R)SS Stjepan Radi}, svoju politiku tobo`weg “rje{avawa seqa~kog pitawa” podredio je ostvarewu svehrvatstva
na prostorima Balkana, prema habzbur{kom konceptu. Pri tom nije birao
saveznike za ostvarewe tog svog osnovnog ciqa, pa je ~ak i sa ideolo{kim
antipodima (komunistima, rimokatoli~kim sve}enstvom) sara|ivao na
ostvarewu tog ciqa. Zbog izra`enih antijugoslavenskih i srbofobskih
stavova S. Radi} je uspio oko svoje stranke da okupi odre|en broj rimokatoli~kih sve}enika. Poklonici wegovog “republikanstva” bili su i rimokatoli~ki sve}enici iz Boke, Primorja i Crne Gore. Tako je na primer
odani sqedbenik Radi}eve politike bio i sve}enik u [kaqarima, pokraj
Kotora, don Ivan Petkovi} “veliki neprijateq Srba”. U dokumentima
obavje{tajnog odjeqewa Ministarstva vojske i mornarice o wemu se pi{e
da je u Risnu, u vreme Prvog svjetskog rata, denuncirao mnoge gra|ane: “Kada su austrijanci zauzeli Beograd pripremio je u Risnu veliko slavqe i za bavu; no u to vreme bila je ’Srpska ~itaonica’ raspu{tena i u woj je bila
sme{tena bolnica, a on da bi {to vi{e Srbe izazvao, izdejstvovao je da se
u woj priredi zabava, u ~emu je i uspio. Iz velike mr`we prema dana{woj
dr`avi i Monarhiji, on redovno gdje vidi ’Kraqevstvo’ na {tambiqima
nadle{tava, ovo jednostavno bri{e. On i danas svoje parohijane podu~ava
svemu onome {to nije dobro za na{u dr`avu, sije razdor me|u plemenima
na{ega naroda i svojim ovakvim radom stvara razdor u dr`avi, a narod ga
kao sve}enika slu{a i vjeruje u sve ono {to ka`e...”.94)
Hrvati svih ideolo{kih boja i politi~kih opredjeqewa – Radi}evci,
rimokatoli~ki klerikalci, frankovci i komunisti – radili su na kroatizirawu Dalmacije. U takvom ideolo{kom miqeu svehrvatstva, 5. novembra
1924, u Solinu je odr`ana velika skup{tina Radi}evaca. Izme|u ostalih go vorio je i Ante Trumbi}, prvi ministar inostranih poslova Kraqevstva
SHS i jedan od najve}ih zagovornika stvarawa jugoslavenske dr`ave 1918. godine. Wega su, prema pisawu don Antuna Milo{evi}a, “u Solin na `alost
ispratili i komunisti sa crvenm zastavama. Trumbi} je ovim svojim govorom
dezavuisao sebe i svoj dosada{wi politi~ki rad, pogazio je sramotno sva
svoja na~ela i sve svoje stare ideale. Trumbi} je rekao : ’Hrvatska inteli gencija po slomu Austro-Ugarske izgubila se u odu{evqewu a Hrvatski sabor raspu{ten je, zatvoren. U ime wegovo istupao je nekakav odbor svojevoq no izabran. Taj odbor, {to je ne~uveno, radio je u ime Hrvatskog sabora, taj
odbor oti{ao je preko Drine i vlast nad hrvatskim narodom predao Beogradu i beogradskim Cincarima’. Kako je mogao re}i Trumbi} da je u ime hrvatskog sabora istupao nekakav odbor svojevoqno izabran kad on sam dobro zna
da je sam Hrvatski sabor u Zagrebu, na sjednici od 29. X­1918, jednoglasno prihvatio predlog kojim priznaje Narodnome Vije}u SHS vrhovnu vlast. Narodno vije}e je onda bilo predstavnik cjelokupnog na{eg naroda... Kako je
pak Trumbi} mislio o Narodnom vije}u poznato je preko wegovog govora na
sjednicama Ustavotvorne skup{tine od 23. i 25. aprila 1921. godine.”95)
94) AJ, Ministarstvo pravde – versko odeqewe, f. 58, Ministarstvo vojske i mornarice –
|eneral{tabno odeqewe ministru vera, 4. II 1925.
95) IAK, Dnevnik Antona Milo{evi}a.
127
“Fe{ta svehrvatstva” slavila se u Dubrovniku od 25. do 27. rujna 1926.
godine “Veliko hrvatsko kulturno slavqe” organizovali su: “Hrvatska
radni~ka zadruga” koja je slavila svoju tridesetogodi{wicu; “Hrvatski
Sokol” i “Hrvatska glazba” po prvi put su izlazili u javnost; “Hrvatska
`ena” i “Hrvatska omladina” blagosiqalu su svoje barjake; “Hrvatski zmaj”
postavqao je dvije spomen plo~e starim zaslu`nim dubrov~anima. Ovoj sve~anosti prsustvovala je “silesija Hrvatskih Sokola i nekoliko glazba”.
Ve} sami gore navedeni dijelovi sve~anosti “nukaju svako hrvatsko srce da
ovu sve~anost uveli~aju svojim prisustvom”. Hrvatsko radni~ko dru{tvo
“Napredak” iz Kotora organiziralo je dana 26. rujna zajedni~ki izlet
unajmqenim parobrodom koji je i{ao na sve~anost u Dubrovnik.96)
Dubrova~ki Srbi-katolici svim srcem prionuli su uz liberalno integralno jugoslavenstvo tokom razdobqa Kraqevine Jugoslavije. ^lanovi
srpskih stranaka, iz vremena Austro-Ugarske, u Kraqevini SHS postaju
~lanovi jugoslavenskih stranaka; predratna srpska dru{tva i ~asopisi se
gase, ili ih wihovi osniva~i preobla~e u jugoslavensko ruho. U godi{waku “Dubrovnik” za 1937. godinu, isti~e se pitawe da li je “srpski dio na{eg
naroda isuvi{e tolerantan i spreman na sve `rtve i odreke u interesu zajednice naroda i dr`ave?”, kada u “cijeloj Dalmaciji, Bosni i Hercegovini, Vojvodini, Hrvatskoj i Slavoniji nemaju nijednog istaknutog politi~kog lista; nijedno novo dru{tvo ni ustanova sa srpskim imenom nijesu nastali iza rata, dok ih je vi{e svojevoqno i to ime napustilo za qubav sloge i jedinstva”. Nikola Milovan~ev isti~e da je ba{ kod Srba-katolika
“ova iskrena odanost jugoslavenstvu povezana sa izmjewenim politi~kim
odnosima, ~esto u drugoj fazi dovela do promjene nacionalne pripadnosti
kod ~lanova iste porodice”. Kao primer N. Milovan~ev navodi uglednu
srpsko-katoli~ku siwsku porodicu Tripalo, koja je do Prvog svetskog rata ispovedala srpsko narodnosno opredeqewe; u razdobqu izme|u dva svet ska rata dominira integralno-jugoslovensko opredeqewe; nakon Drugog
svetskog rata, u “nacionalnoj evoluciji”, ~lanovi porodica Tripalo po~iwu se deklarisati kao Hrvati.97) Istaknuti velikohrvatski nacionalista,
Miko Tripalo, poti~e iz takve konvertitske porodice.
Potiskivawe srpstva iz Boke, Konavala i sa ju`nojadranskih otoka98),
preko rimokatoli~kih prozelitskih akcija ali i komunisti~kog na~ina
96) IAK, godina 1926, fascikla XI­II, HRD “Napredak” – HPD “Zvonimir”, 8. rujna 1926.
97) N. Milovan~ev, Memorandum dubrova~kog paroha Bo`idara Mitrovi}a predsjedniku
vlade Stojadinovi}u o te{kom polo`aju Srba u Dubrovniku 1938. godine, Zbornik o Sr bima u Dubrovniku, 2, Beograd, 1991, 499.
98) O srpstvu i pravoslavqu na ju`nojadranskim ostrvima postoje objavqena dokumentova na svedo~anstva vatikanske provenijencije. Godine 1639. pomiwe se pravoslavna crkva sa
kalu|erima na ostrvu Hvaru. Hvarski biskup izve{tava, 2. IX­1721, da je krstio dvojicu
muslimana i u krilo Rimokatoli~ke crkve preveo mnoge “{izmatike i jeretike”. Godine 1725, hvarski biskup je preveo u rimokatoli~ku vjeru “~etiri {izmatika i jeretika”
i krstio jednog Jevrejina. Godine 1729. hvarski biskup je preveo devet “jeretika” u rimo katoli~ku vjeru. U pravoslavnoj crkvi na Hvaru 1738. slu`ila su dvojica “gr~kih kalu|era” (M. Ja~ov, Spisi tajnog vatikanskog arhiva, Beograd 1983). S druge strane, austrijski statisti~ki podaci iz sredine XIX­vijeka svjedo~e o srpstvu Dalmacije i otoka.
128
rje{avawa nacionalnog pitawa (isticawem crnogorstva umesto srpstva),
tridesetih i ~etrdesetih godina ovog vijeka do`ivqava zavr{nu fazu. Rijetki su sa~uvani tragovi srpstva na ju`nojadranskim otocima (Mqetu,
Kor~uli, Lastovu, Visu). Citira}emo karakteristi~an dokument koji svjedo~i o nekada{wem bitisawu Srba na jadranskim ostrvima. Re~ je o izve{taju poglavarstva sreza bokokotorskog, od 9. oktobra 1925, u kome se iznosi slu~aj “Srbina don Ante An|ela Jurice”: “Don Ante Jurica prije dolaska u Boku slu`io je kao paroh u Cavtatu. Radi politi~kih nazora, kao Srbin, don Jurica je do{ao u konflikt sa svojom pretpostavqenom duhovnom
vla{}u, {to ga je nagnalo da zatra`i otpust iz dubrova~ke dijeceze. Marta mjeseca 1922. godine bio je namje{ten kao paroh u Tivtu, iza kako je bio
od monaha sekulariziran. U Tivtu je don Jurica do{ao u konflikt sa parohijanima koji su u ono doba ispovjedali komunizam a poslije republikanska
na~ela (“radi}evci” – N. @.). Wegovo isticawe Srbinom i nacionalistom
onemogu}ilo mu je boravak u Tivtu, po{to su mu parohijani sve mogu}e prkose pravili. Kako se don Jurica rodio na ostrvu Lastovu, koje pripada
Italiji, a on opcijom propustio dobiti na{e dr`avqanstvo, ostao je italijanskim podanikom. Mjeseca juna, te godine, zatra`i otpust iz bokokotorske dijeceze i dobi mjesto paroha u Lastovu, svom rodnom mjestu. Kad su
fa{isti doznali da je don Jurica bio odlikovan od na{e dr`ave, ustanu
protiv wega tako da je morao napustiti Lastovo. Zadarski biskup namjesti
ga u okolinu Zadra...(da bi se poslije izvjesnog vremena vratio ponovo na
Lastovo – N. @.). Za wegovo odlikovawe znam toliko da sam mu orden Sv.
Save IV stepena na sve~an na~in predao, a kako je do tog odlikovawa do{lo
nije mi poznato, ali mislim da je ono slijedilo zbog wegovog patriotskog
dr`awa za vrijeme rata i poslije. Na putu sam doznao da je imenovani, kao
kalu|er u Cavtatu, do{ao radi toga u konflikt sa svojim pretpostavqenima, jer je kao katoli~ki sve{tenik u Cavtatu odr`ao parastos prilikom
smrti W. V. kraqa Petra”.99)
Kod dr`avnih vlasti, me|utim, pona{awe don Ante An|ela Jurice
izazivalo je odre|enu sumwu. Naknadno se saznalo od “povjerenika sa Lastova” da su “na{i qudi na Lastovu s wime nezadovoqni jer se je don Jurica primio da slu`i u italijanskom jeziku, {to do sada tamo nije bilo”. Po vjereniku je, s druge strane, izjavio da je do{ao na Lastovo “iz patriotskih
razloga radi ~uvawa na{ih narodnih interesa”.100)
Obavje{tajno odjeqewe Ministarstva vojske je, zbog odre|enih nejasno}a i sumwi u vezi “vagabunda” don Jurice, dostavilo Ministarstvu vjera,
20. novembra 1925, nova saznawa o su{tini pona{awa don Jurice: “Iz pou zdanog izvora izve{taj od 14. ovog mjeseca glasi: ’An|elo Jurica prije rata
i sloma Austrije bio je pristalica Hrvatske stranke prava (’milinovci’) i
kao takav veoma neraspolo`en ovda{woj dr`avi (austrijskoj – N. @.), zbog
~ega je bio i progawan. Poslije sloma Austro-Ugarske i ujediwewa bio je u
99) AJ, Ministarstvo pravde-v. o, f. 85, Glavni |eneral{tab – obavje{tajno odeqewe Mi nistarstvu vera, 4. XI 1925.
100) Isto.
129
po~etku odu{evqeni nacionalista a docnije pristalica Radikalne stranke i veliki obo`avaoc dinastije Kara|or|evi}a, uslijed ~ega je dolazio u
sukob sa crkvenim vlastima. Po povratku u Lastovo, svoje rodno mjesto, gde
se sada nalazi, primio je italijansko podanstvo i postao paroh u Lastovu,
te po crpqenim izvje{tajima, sad je odu{evqeni Talijan. Zbog ove svoje
prevrtqivosti mo`e se smatrati kao vrlo opasna li~nost”.101) Dakle, Srbin – katolik Jurica je ~esto mijewao svoj politi~ki a time i nacionalni
identitet u zavisnosti od ideolo{ko-politi~kih promjena u dr`avi, prvenstveno zbog ostvarivawa li~nih koristi i boga}ewa.
Emisari velikohrvatske ideje su i u Kraqevini SHS kidisali na Boku Kotorsku, naro~ito aktivisti Radi}eve Hrvatske seqa~ke stranke. Dana 8. decembra 1928. godine u Mulu su gostovali narodni poslanici HSS-a
Gran|a i Ma|ari}, gdje su dr`ali sastanak. Poslije strana~kog sastanka
“barkom” su se prevezli u Dobrotu, u kojoj su u “Slavjanskoj ~itaonici” dr `ali tako|e sastanak i govorili o historijatu HSS-a, uz odobravawe prisutnih. Nakon tog uvodnog govora, “haesesovac” Dolovski je rekao da se treba organizirati stranka HSS-a u Dobroti, pa stoga oni koji se ne misle
upisati u HSS neka odmah odstupe iz dvorane. Dolovski je rekao samo par
rije~i, ali na tako uvredqiv na~in da su odmah, kako svjedo~i Antun Milo{evi}, “svi na{i qudi iza{li iz dvorane ’^itaonice’, tako da su u dvora ni jo{ ostali mladi}i, par dalmatinaca i jedan konavqanin, te neke `enskiwe. S na{im qudima istupio sam i ja, a tako i mjesni `upnik don Tripo Milo{evi}”.102)
Potiskivawe pravoslavqa iz Crne gore, Boke i Dalmacije dvadesetih
i tridesetih godina XX­vijeka odvijalo se i preko sanktifikacija i beatizacija odre|enih li~nosti, kojima se podr`avao hrvatski nacionalizam, na
primer nastojawa na kanonizaciji Nikole Taveli}a. Ilustrativan je i indikativan primjer progla{ewa Ozane Kotorske (pokatoli~ene srpkiwe iz
Crne Gore) bla`enom odlukom pape Pija XI, 20. decembra 1927. godine. Papa je Ozanu uvrstio u red bla`enih i naredio da joj se ima odavati “javno i
crkveno {tovawe”.103) Rimokatoli~ka crkva u biskupiji Kotorskoj i arcibiskupiji barskoj i primasiji srpskoj nastojala je, zbog {to uspje{nije misije i prozelitizma, da pro{iri “{tovawe prema katoli~koj bla`enici
Ozani” i me|u pravoslavnim Srbima u Boki Kotorskoj i Crnoj Gori. Takvoj misionarskoj propagandi odazvao se ~ak i jedan pravoslavni Srbin
(Crnogorac), cetiwski u~iteq B. Dumovi}, koji je odobravao tu propagandisti~ku akciju i javno pozivao pravoslavne Bokeqe i Crnogorce na odavawe po{tovawa “rimskoj bla`enici”. Pr~awski `upnik don Niko Lukovi}
napisao je propagandnu bro{uru o Ozani, sa namjerom da je rastura me|u
pravoslavnim `ivqem u Crnoj Gori kako bi se skupilo {to vi{e priloga
101) Isto, Glavni |eneral{tab, Obavje{tajno odeqewe – Ministarstvu vjera, 20. XI 1925.
102) IAK, Dnevnik A. Milo{evi}a.
103) Ozana kotorska na kraju je progla{ena hrvatskom svetiteqkom (sveticom). Weno ime
nalazi se u zagreba~koj katedrali me|u imenima tzv. “hrvatskih svetaca”, pretposledwe u nizu (ispred imena nadbiskupa zagreba~kog Alojzija Stepinca).
130
za jubilarnu sve~anost. Rimska crkva je imala ambicije da preko svojih novoprogla{enih bla`enih svetaca pomuti zna~aj i veli~inu pravoslavnih
crnogorskih svetiteqa – ostro{kog ~udotvorca Vasilija, Petra cetiwskog, Stevana piperskog i drugih.104)
Nacionalni identitet Srba – rimokatolika u Dalmaciji i Boki bio
je po~etkom XX­vijeka jo{ uvijek neodre|en. Postepeno se gubilo izja{wavawe za srpstvo, jer dijelovi srpske pravoslavne hijerarhije nisu priznavali srpski nacionalni identitet srpskim konvertitima (prekr{tenicima) koji su pre{li na rimokatolicizam. Rimokatoli~ka hijerarhija kotorske biskupije, na ~elu sa biskupom U}elinijem, bila je u Kraqevini
SHS i kasnije u Jugoslaviji, integralno jugoslavenski opredeqena. Don
Anton Milo{evi}, prepozit prvostolnog kaptola biskupije kotorske (pomo}ni biskup biskupa Fran­Ucel­li­ni – Ti­cea), izja{wavao se kao Slovin, pansloven i na kraju kao Jugosloven (od kraja Prvog svetskog rata) po ugledu na
“svog uzora [trosmajera”. Prvog decembra 1928. godine, deset godina od jugoslavenskog ujediwewa, Milo{evi} je bio odu{evqen tim, za wega izuzetnim istorijskim doga|ajem: “Treba zbrisati sve {to je poslije 1. decembra
krivo i protivno duhu 1. decembra i povratiti se temeqnoj misli 1. decembra, pa u tom duhu raditi i godimice slaviti ovaj velik dan kao najzna~ajniji u povijesti na{eg naroda i na{e dr`ave. Neka `ivi Wegovo Veli~anstvo kraq Aleksandar, Neka `ivi cio Kraqevski Dom, Neka `ivi Kraqevina SHS”. Biskup U}elini, tako|e istaknuti jugoslavenski nacionalista, odslu`io je tim povodom sve~ano blagodrewe u katedrali sv. Tripuna
u prisustvu mno{tva naroda, nacionalnih dru{tava na ~elu sa jugoslavenskim Sokolima.105)
Biskup kotorski, Fran U}elini – Tice, uvijek je istupao kao jugoslavenski nacionalista dosqedno brane}i jugoslavenske dr`avne interese, pa
~ak i kod tegobnih konkordatskih pregovora sa Vatikanom. Vezano za te
pregovore do{lo je, u junu 1923, do jednog incidenta izme|u biskupa U}elinija i narodnog poslanika, Slovenca Hohweca, u radu plenuma odbora za
konkordat. Hohwec je govorio u ime “katolika” kako katolici ne mogu primiti vladin predlog konkordata. Nakon toga, u `upskom stanu u Zemunu vodio se interesantan razgovor izme|u biskupa U}elinija i |akova~kog biskupa Ak{amovi}a koji je prigovarao U}eliniju zbog wegovog “lo{eg” dr `awa u plenumu Odbora za konkordat. Antun Milo{evi} u svom Dnevniku
dao je vjerodostojno svjedo~anstvo o sadr`ini tog razgovora: “Ja sam prisu stvovao svim sjednicama, pa mogu posvjedo~iti da je dr`awe presvjetlog
U}elinija u Plenumu odbora bilo sasvim korektno i da se on vladao kako
dolikuje jednom pravom katoli~kom biskupu i jednom osvjedo~enom rodoqubu, koji qubi svoju dr`avu. Do~im, presvj. biskup Ak{amovi} nije se vavijek ba{ lijepo dr`ao i govorio je uop}e kako ne bi niti imao, niti smio
govoriti jedan mladi biskup jednom postarijem biskupu. Stoga mu je presv.
104) AJ, Ministarstvo prosvete Kraqevine Jugoslavije.
105) IAK, Dnevnik Antona Milo{evi}a, 1. XII 1928.
131
U}elini i primjetio da je on stari biskup koji je bio biskup kad je on – Ak {amovi} jo{ bio u~enikom, na {kolskim klupama. Izme|u ostalih tvrdwi,
presvj. Ak{amovi}, brane}i svoje stanovi{te je rekao da je Katoli~ka crkva dr`ava u dr`avi. U}elini mu je dokazao da mu te tvrdwe ne stoje. Po tankosti ovog razgovora ne biqe`im radi lako shvatqivih razloga”.106)
Zagreba~ki “Obzor” je, krajem juna 1923, javio da je U}elini jedini glasovao za vladin nacrt Konkordata i da je bio napadnut od biskupa da je radio
protiv interesa Rimokatoli~ke crkve.
Proklamovawe li~nog re`ima kraqa Aleksandra 6. januara 1929, biskup U}elini i wegov pomo}nik Milo{evi}, odu{evqeno su do~ekali. U
svom dnevniku 6. januara 1929. Milo{evi} je zapisao slijede}e: “Mene veseli energija Wegovog Veli~anstva Kraqa {to je ovako mu`evno postupio i
imenovao vladu od sposobnih qudi svoga povjerewa. @ivio Kraq!” Sedmog
januara bio je jo{ odu{evqeniji: “Ova me je mu`evna proklamacija Wegovog Veli~anstva Kraqa veoma obradovala i uvjeren sam da }e odjeknuti radosno po ~itavom na{em narodu i da }e biti primqena kao neko veliko
ola{awe u te{koj situaciji {to je ve} godinama ti{tila na{ narodni `ivot i ubijala nam svaku vjeru, na{u narodnu budu}nost. Sa ovom Kraqevom
proklamacijom u~iwena je u na{em dr`avnom i politi~kom `ivotu jedna
’tabula raza’... Bog nam po`ivio mudrog i velikog Kraqa!”
Biskup kotorski Fran U}elini – Tice, koji tako|e nije imao hrvatskog nacionalnog osje}aja, prozvan je jugoslavenskim apologetom i poklonikom integralnog jugoslavenstva kraqa Aleksandra. Zbog toga je, zajedno
sa don Antunom Milo{evi}em i wegovim `upnikom slovencem Kotnikom,
bio blizak Sokolima Kraqevine Jugoslavije, glavnim propagandistima jugoslavenstva i liberalizma, istupaju}i protiv antisokolskih akcija rimokatoli~kog episkopata. Naime, kao jedini od rimokatoli~kih biskupa
odbio je da potpi{e antisokolsku poslanicu iz novembra 1932. godine.107)
S druge strane, U}elinijev nasqednik, biskup kotorski Pavao Butorac, odlikovao se izra`enim nastojawima da intenzivno podupire stvarawe i utemqewe hrvatstva u Boki i na ostalom Primorju. Wegovim postavqewem,
posle smrti jugoslovenskog nacionaliste biskupa Fran U}elinija Tice,
zamah hrvatstva me|u Srbima, Srbima rimokatolicima i naseqenim
strancima u Kotoru i Boki bio je u poja~awu, pa je na kraju srpska Boka progla{ena “Zaqevom hrvatskih svetaca”.
Nesporna je ~iwenicu da su srpski primasi arcibiskupije barske i
primasije srpske uglavnom bili Srbi ili stranci a nikad Hrvati. Apsurdno je da je danas na ~elu arcibiskupije barske i primasije srpske jedan [iptar (Albanac). Naime, u savremenom trenutku osje}a se jak uticaj arbana{ke ({iptarske) rimokatoli~ke hijerarhije na podru~ju arcibiskupije, pa
je kao posqedica toga za arcibiskupa barskog i primasa srpskog postavqen
Zef Ga{i. Raniji arcibiskupi, kao na primer arcibiskup barski i primas
106) Isto, 24. juni 1923.
107) Vidjeti: N. @uti}, Sokoli – ideologija i politika u fizi~koj kulturi Kraqevine Ju goslavije 1929-1941, Beograd, 1991.
132
srpski fra [imun Milinovi} (1886 – 1910), predstavqao se Slavenom
(Slovinom). Povodom wegove smrti 1910. pisani su epitafi kako slavenski narod tuguje za svojim sve}enikom frawevcem – Slavenom.108) Arcibiskup barski i primas srpski dr Nikola Dobre~i} je bio porijeklom, kako
je govorio, “iz stare srpske porodice”. U “Slu`beni~kom listu” Kraqevine SHS (Jugoslavije) opredjeqivao se kao Srbin rimokatoli~ke vjere.109)
Arcibiskupov brat Filip Dobre~i} je govorio o svojim srpskim precima
bez pomena bilo kakvog hrvatskog porijekla. U svojim vjersko-politi~kim
nastupima Dobre~i}i se nisu zalagali za hrvatstvo.110) Naprotiv, u mladosti je Filip Dobre~i} bio proitalijanski orijentisan anga`manom u diplomatskoj slu`bi crnogorske dr`ave (pomo}nik crnogorskog konzula u
Rimu). Prema tada{wim nepotvr|enim glasinama Filip Dobre~i} je bio
“agent italijanske vlade”.111)
U tada{wi trend brisawa srpskog imena sa podru~ja Crne Gore, Primorja i Boke, dospio je i naziv najstarije srpske arcibiskupije – Primasije barske. Naime, zagreba~ki klerikalni i nacionalisti~ki (frankova~ki) listovi (“Katoli~ki list”, “Hrvatska smotra”, “Nezavisnost”) udarili su protiv srpskog imena u titularu Arcibiskupije barske (“primasija
srpska”). Klerikalna i frankova~ka {tampa nastojale su da se u titulu arcibiskupa barskog utemeqi naslov Primasa Hrvatske. U odbranu srpstva
primasije barske ustao je Srbin-rimokatolik don Stjepan Markovi}, ina~e konsultorski savjetnik i sekretar Arcibiskupije barske i primasije
srpske. On je isticao da barski mitropoliti nisu bili samo Primasi Srbije nego “~itave Srbije”, odnosno svih srpskih zemaqa.112) Don Markovi}
je napomiwao da je i kwaz Nikola uvidio veliku va`nost Srpske Primasije: “On je kod Vatikana postigao takav uspjeh i prosto re}i triumf, da mu
se ~itav svijet divio. On je poslao u Rim nadbiskupa Milinovi}a i grofa
Luja Vojnovi}a, koji su ~etvoromjese~nim radom postigli to da se ugled
Crne Gore u svijetu digao mnogo vi{e nego iza koje wene slavno dobivene
bitke. Kwaz Nikola je uspio da se prizna Barskoj mitropoliji ~isti srpski karakter, no ne samo to, nego ~ak i da se dugim nizom vjekova osvje{tano Srpsko Primastvo u Baru jo{ jednom najsve~anije potvrdi”. Don Markovi} je daqe isticao da je papa Leon XI­II, “naro~iti prijateq Slavena i
pobornik za ujediwewe crkava”, 7. marta 1901, sve~ano izdao “znameniti
dokument s kojim se Srpskom primasu Milinovi}u i wegovim nasqednicima potvr|uje pravo, vjekovnom slavom ovjen~ano Srpsko primastvo”. U apo logetskom zanosu Markovi} je slavio starinu i zna~aj “Srpske primasije”:
“[to se ti~e povijesti, nijedna Mitropolija na svijetu nije imala ve}e ni
108) Fra K. Belamari}, Kraj hladne plo~e barskog nadbiskupa – srpskog promasa o. [imu na Milinovi}a, Spqet, 1910.
109) AJ, Ministarstvo pravde – vjersko odeqewe.
110) AJ, Ministarstvo inostranih djela (poslova) Kraqevine SHS (Jugoslavije), dosije
Filipa Dobre~i}a.
111) Novosti, Beograd, 22. VII 1924.
112) Don S. Markovi}, Primas ~itave Srbije (Pri­mas­to­ti­us­Ser­bi­ae), kalendar “Crnogorac”,
Podgorica, 1929.
133
qep{e povijesti od Dukqansko-Barske. Wena je uloga uvijek bila ~asna, uzvi{ena i odlu~na u razvitku i oslobo|ewu srpskog naroda”.113)
U Dalmaciji, kao i u drugim pokrajinama u kojima su `ivjeli rimokatolici – Hrvati, Rimokatoli~ka crkva preduzimala je niz misionarsko
prozelitskih akcija u svrhu {irewa nacionalnog hrvatstva. U ciqu pridobijawa {to ve}eg broja Hrvata za ideologiju Rimske crkve, ali i pridobijawa Srba rimokatolika, vatikanska propaganda je proglasila Majku Bo`ju za “kraqicu Hrvata”. Proslave tzv. “hrvatskih jubileja” i intenzivna
prozelitska aktivnost organizacija Katoli~ke akcije, imali su jakog propagandnog odjeka me|u rimokatoli~kim ali i pravoslavnim svijetom Boke,
Primorja i Crne Gore. Propagandni napisi u rimokatoli~koj {tampi,
propovijedi u rimokatoli~kim crkvama i javne manifestacije organizacija Katoli~ke akcije svakako su imali jakog odjeka me|u rimokatolicima
Srbima i “latinima” da se postepeno i u sve ve}oj mjeri po~iwu nacionalno opredjeqivati za hrvatstvo.
Rimokatoli~ko sve}enstvo je imalo istaknutu ulogu prilikom osve}ivawa i “otkrivawa” spomen-plo~a u ~ast hiqadugodi{wice hrvatskog kraqevstva. U selu Bani}ima, op}ina Slano, otkrivena je, 6. januara 1926. jedna spomen-plo~a u prisustvu oko 200 seqana. Otkrivawe je vr{eno pred crkvom (oki}enom hrvatskim zastavama) poslije slu`ewa mise. @upnik don
Antun Jasprica je op{irno govorio o svrsi proslave, istakav{i da su se
Hrvati “vazda po{teno dr`ali, da nisu nikad za tu|im hlepili, a da su juna~ki branili svoja prava i borili se protiv svojih du{mana”. Pri zavr{etku govora `upnik je pozvao prisutne da ostanu i daqe pravi Hrvati, a
onoga koji se iz ma kog uzroka bude stidio svoga hrvatskog imena da ga najenergi~nije od sebe odbiju i da mu “u svakoj prilici vrata zatvaraju”. Naglasio je, daqe, da se proslava obavqa “diqem domovine”. Govor je zavr{io uzvikom: [email protected] Hrvatska i Hrvati”.114)
Don A. Jasprica je uo~i op{tinskih izbora, u aprilu 1926, sa propovedaonice pozivao narod na jedinstveno nacionalno dr`awe, govore}i da mora glasati za kandidate Hrvatske seqa~ke stranke S. Radi}a. Pozvao je kandidate HSS da, ukoliko budu izabrani, do|u kod wega “radi savjetovawa”.115) Na zboru Hrvatske seqa~ke stranke, od 22. jula 1927, odr`ao je govor pun separatisti~kog antisrpskog naboja rekav{i, izme|u ostalog, slijede}e: “Ostanite i daqe pravi Hrvati i katolici, te se kao takovi neprestano borite, jer jedino na taj na~in }emo isposlovati da Vas oni ’u{qivci’ ne izrabquju i s vama ne gospodare”.116) Pod “u{qivcima” je mislio na
“srpsku upravu” koja tobo`e izrabquje hrvatski narod.
Hrvatsko pjeva~ko dru{tvo “Zvonimir” iz Mua, “Odbor za proslavu
hiqadugodi{wice hrvatskog kraqevstva”, obratilo se molbom “bratskom
113) Don S. Markovi}, “Jo{ neki podaci o ’Primasu srpskom’”, “Crnogorac, 1929.
114) AJ, Ministarstvo pravde-v. o, f. 94, Ministarstvo unutra{wih poslova, Odjeqewe za
dr`avnu za{titu – Ministarstvu vera, 22. I 1926.
115) Isto, 6. V 1926.
116) Isto, 16. VI­II­1927.
134
dru{tvu” “Hrvatskom domu – Ercegnovi” da materijalno i moralno podupre veliki jubilej hrvatskog naroda: “Bra}o Hrvati! Ove godine navr{ava
se ravnih 1.000 godina od kad su pradjedovi na{eg hrvatskog naroda okrunili Tomislava kao prvog kraqa Hrvatske i od kad povjest je stala pripovijedati o di~nm sinovima Hrvatske koji su i dan danas s nama, a i koji }e
ostati i na{im potomcima na srcu zlatnim slovima zapisani. @ive}i nas
veliki broj Hrvata u Boki, gorwi odbor naumio je proslaviti ovaj dan, pokazuju}i i drugoj na{oj bra}i Hrvatima da i mi gojimo osje}aj prema na{im
kraqevima kao i prema svim do sad zaslu`nim Hrvatima. Re~eni odbor naumio je u septembru proslaviti ovu rijetku histori~nu slavu. Da bi se ova
sve~anost {to qep{e i sve~anije proslavila gorwi odbor obra}a se s toplom molbom svim Hrvatima Boke da bi ga pomogli ma bilo sa kojim doprinosom jer na ovaj na~in bila bi sve~anost veli~anstvenija. Unapred blagodare}i Vam na zauzimawu najqep{e Vam zahvaqujemo i poklikom ’Bog i
Hrvati’. Za odbor predsjednik Marovi}, Muo, 18. VII­1925.” 117)
Podizawe spomen-plo~e kraqu Tomislavu u Kotoru kasnije je organizirana zbog neslagawa biskupa U}elinija sa takvom namjerom hrvatskih patriotskih dru{tava i ve}eg dijela sve}enstva. Me|utim, pod pritiskom
“hrvatskih biskupa” i Vatikana U}elini je morao da ubla`i svoje protivqewe takvom naumu hrvatskih nacionalnih dru{tava i ve}eg dijela sve}enstva Kotorske biskupije. U svom “Dnevniku” Anton Milo{evi} je ostavio detaqan zapis o zbivawima vezanim za osve}ivawe i “otkrivawe” spo men-plo~e u ~ast hiqadugodi{wice hrvatskog kraqevstva: “27. oktobar
1928. dr`ali smo sastanak sve}enstva u 11 sati u biskupskom stanu u Kotoru, da se dogovorimo glede pitawa postavqawa spomen-plo~e na Stolnoj
crkvi sv. Tripuna kraqu Tomislavu, po inicijativi i na molbu Hrvatskog
radni~kog dru{tva ’Napredak’ u Kotoru. Prisustvovali su: na{ dijecezanski biskup U}elini, a wegov generalni vikar i prepozit stolnog kaptola
kanonik don Ivo Stjep~evi}, kanonik don [piro Peru{ina, don Stijepo
Vuka{inovi}, kancelista biskupske kurije i ekskurent Mula don Tripo
Milo{evi}, aktuar biskupske kurije i ekskurent `upe sv. Mateja u Dobroti don Niko Lukovi}, `upnik Pr~wa don Gracija Ivanovi}, gvardijan samostana sv. Klare u Kotoru, o Benvenut Rode, don Pavo Butorac prof. kateheta mjesne Velike gimnazije. Ovi su sve}enici i redovnici bili pozvani na
brzu ruku jer su se slu~ajno na{li u Kotoru. U}elini je rekao da se odlu~i
o pitawu spomen-plo~e kraqu Tomislavu. On je bio i jest protivan da se bilo koja plo~a postavqa na na{u Stolnu crkvu (iako je ve} bila postavqena
spomen-plo~a Bokeqske mornarice – N. @), ali obzirom na te{ka vremena
u kojima `ivimo i na nemile posqedice koje bi mogle nastati, prepu{ta
sve}enstvu da o ovom se pitawu izjavi. Ako se sve}enstvo izjavi za postavqawe ove plo~e, on se tome ne}e protiviti: Ja (Antun Milo{evi} – N. @.) sam
tad rekao da sam govorio sa kanonicima i sa svim prisutnim sve}enicima i
117) Istorijski arhiv Herceg Novi, fond Jugoslovenski dom, f. 1, Hrvatski dom u Ercegnovome, 31. avgust 1925.
135
redovicima u Kuriji i da su svi od mnijewa da se dozvoli postavqawe spomenplo~e na Stolnoj crkvi. U tom smislu prihva}a se jednoglasni zakqu~ak
da ordinarijat udovoqi molbi Hrvatskog radni~kog dru{tva ’Napredak’
i ujedno se ova{}uje don Ivo Stjep~evi} da odredi mjesto gdje se ima postaviti ova spomen-plo~a i da se pobrine da to pitawe bude sporazumno
rije{eno po op}oj `eqi naroda. U samo podne bio je zakqu~en sastanak. Ja
sam gorwi zakqu~ak priop}io g. Peru Milo{evi}u, predsjedniku HRD
’Napredak’ koji ga je puno obradovao, kao {to se je obradovalo i sve na{e
gra|anstvo”.
Uprava HRD “Napredak” uputila je, 28. oktobra 1928. godine, i pismenu molbu na kotorski biskupski ordinarijat da joj dozvoli postavqewe
spomen-plo~e kraqu Tomislavu na crkvi sv. Tripuna, kao uspomena hiqadugodi{wice Hrvatskog kraqevstva. Dana 29. oktobra Biskupski ordina rijat je odgovorio da se mo`e postaviti spomen-plo~a na stolnu crkvu. Slavqe u “zaqevu hrvatskih svetaca” moglo je da po~ne: “4. novembra, danas je
slavqe – 30. godina ’Napretka’, blagoslov novog barjaka i otkri}e spomenplo~e prvom hrv. kraqu Tomislavu. Do{lo je mnogo naroda iz okolnih mjesta i sva hrvatska kulturna dru{tva iz Boke pod svojim barjacima. Uz kotorsku gra|ansku glazbu do{la je i Hrvatska glazba iz Tivta... U koru je
prisustvovao i na{ biskup, kanonici i sve}enici okolnih mjesta. Preko
mise krasno su pjevali vrijedni Muqani – pjeva~i HPD ’Zvonimir’. Poslije sve~ane mise dr`ao je partiotski govor kotoranin dr Jablonski,
advokat iz Zagreba, kojim je predao stari barjak HRD ’Napredak’ iz 1898.
kanoniku don Ivu Stijep~evi}u, rizni~aru katedrale sv. Tripuna, na ~uvawe u mo}niku sv. Tripuna. Na posebno podignutom podijumu ispred crkve
bio je smje{ten novi barjak HRD ’Napredka’ dar dr Jablonskog, krasno
upravqen od ~asnih sestara milosrdnica iz Zagreba. Kopqe za ovaj barjak
poklonilo je dru{tvo ’Hrvatskog Zmaja’ iz Zagreba. Plo~a je postavqena
s desne strane vrata pored plo~e postavqene 1909. prigodom proslave 1.100
godina Bokeqske mornarice. Za tim je ~itao govor tajnik kotorski An­tun
Ros­si ocrtav{i glavnije zgode iz hrvatske pro{losti. Klicalo se slava Tomislavu, slava Petru Kara|or|evi}u i @ivio kraq Aleksandar. Milo{e vi} je tad blagoslovio spomen-plo~u. Govor je dr`ao Jablonski o proslavi
Bl. Ozane”.
Liberalna Kraqevina Jugoslavija stalno je bila na udaru retrogradnih anti-demokratskih snaga (komunista, naci-fa{ista, rimokatoli~kih
klerikalaca, frankovaca). U policijskim i “jerezinim” izvje{tajima iz
Zetske banovine stizale su nepovoqne vijesti o lo{em politi~kom i
“plemenskom” stawu jer se u “srezu dubrova~kom i jednom dijelu sreza bokokotorskog pledira za slobodnu Hrvatsku”, dok u “srezovima Cetiwskom,
Barskom i Podgori~kom aktivno djeluju ekstremni (komunisti~ki – N.
@.) elementi, me|u kojima su se isticali mla|i elementi”.118) Simpatije
118) AJ, 37-15-99, Banovinski odbor JRZ predsjedniku banovinskog odbora JRZ za Zetsku banovinu, 20. IX 1938.
136
za “patwe” Hrvata iskazivali su i pojedini komunisti~ki “pravoslavni
ateisti” iz Crne Gore, naro~ito od vremena proklamovawa Banovine Hrvatske. Jugoslavenski “nenarodni re`im” je, prema komunisti~koj frazeologiji, gu{io “svaki narodni pokret Crnogoraca, koji su sa hrvatskim i
ostalim narodima Jugoslavije vodili naj`ilaviju borbu protiv re`ima, za
slobodu, demokratiju i ravnopravnost svih naroda Jugoslavije”.119) U predstavkama koje su slate od strane crnogorskih komunista na adresu vo|e
HSS Vladimira Ma~eka, “hrvatski narodni borci” (frankovci, usta{e)
nazivani su “cvijet na{ih naroda”. Crnogorski komunisti su na izborima
1935. i 1938. podupirali “slobodarske te`we hrvatskog i drugih naroda”, te
glasali za listu vo|e HSS-a Vladimira Ma~eka.120) Sa ovakvim antidr `avnim i antisrpskim stavom crnogorski komunisti su svjesno ili nesvjesno pogodovali popularizaciji rimokatoli~kog hrvatstva u Boki i Crnoj
Gori.
Hrvatstvo se, dakle, krajem tridesetih godina u sve ve}oj mjeri naknadno imputiralo u Dalmaciji, Dubrovniku i Boki. Vatikan i Rimokatoli~ka crkva intenzivno su i daqe organizovali proslave tzv. “hrvatskih jubileja” veli~aju}i spoj rimokatolicizma i hrvatstva. Stvarawem Banovine
Hrvatske jo{ `e{}e su nastupali frankova~ki i klerikalni mitolozi hrvatstva sa nebuloznim hipotezama o “tisu}u i trista godi{woj vezi Hrvata sa Sv. Stolicom” i “tisu}godi{wem dr`avotvorstvu”. Na spisateqskom
planu, u Zagrebu su nicale propagandna {tampa i bro{ure koje su akcent
stavqale na uzdizawe sredwevjekovnog hrvatstva. Pored hrvatskih pisaca,
koje su uglavnom sa~iwavali gra|ani (“purgeri”) stranog porijekla, u kolo
misionara rimokatoli~kog hrvatstva uhvatili su se i srpski spisateqi
rodom iz Crne Gore i Boke (Sekula Drqevi}, Savi} Markovi} – [tedi mlija i drugi).
Katoli~ki episkopat u Kraqevini Jugoslaviji nastojao je da na duhovnom planu stvori svijest o starini hrvatstva i hrvatske dr`ave. Kao i ranijih godina i{lo se Riterovom linijom poistovje}ivawa hrvatstva sa ilirizmom, odnosno nepomiwawe hrvatstva tokom sredweg i novog vijeka morali su opravdati hipoteti~kom tvrdwom da se tobo`we sredwevjekovno hr vatsko ime skrivalo iza imena ilirskog. Po{to je falsifikatom o identi~nosti ilirskog imena sa hrvatskim premo{}en problem nepostojawa hrvatskog nacionalnog imena (ve} samo regionalno-geografskog) u novijoj
istoriji, i time ostvaren kontinuitet sa fantasti~nim mitskim hrvatstvom iz vremena Trpimirovi}a, propagandisti hrvatstva u`urbano su produkovali propagandne kwige i bro{ure o sredwevjekovnom hrvatstvu, o tzv.
Bijeloj i Crvenoj Hrvatskoj. Sa razbijawem uvre`enog op}eprihva}enog
stereotipa o starini hrvatstva (“tisu}u i trista godina od pokr{tavawa
119) AJ, Politi~ke stranke, k. 1, Predstavka komunista Crnogoraca, iz Beograda upu}ena
Vladimiru Ma~eku, potpredsjedniku Kraqevske vlade, 15. IX­1939.
120) Isto, Jedna od tipskih predstavki (cirkular) upu}ena iz sreza Berane Vladimiru Ma~eku.
137
Hrvata”, “tisu}godi{wica hrvatskog kraqevstva”, tisu}godi{wa hrvatska
kultura”) razbijao se i spisateqski mit Vjekoslava Klai}a, fra Dominika Mandi}a, Milana [uf­flaya, Krunoslava Draganovi}a, S. M. [tedimlije,
Sekule Drqevi}a i wihovih dana{wih nastavqa~a (Jevrema Brkovi}a i
“dukqanskih akademika”), o Crnogorcima kao starinom rimokatolicima,
odnosno tzv. dukqanskim “Crvenim Hrvatima”.121)
Upravo se u vremenu proklamovanog jubileja – “1300. godina veza
Vatikana sa Sv. Stolicom” – pojavqivao napadno veliki broj publikacija o mitolo{kom dukqanskom “crvenom hrvatstvu”. Iz Zagreba,
`ari{ta hrvatstva, nove idejne projekte tzv. “crvenog hrvatstva”
prihva}ali su i spisateqi iz Crne Gore koji su postajali najve}i zagovornici teze o dukqanskom rimokatoli~kom crnogorstvu kao hrvatskom prapo~etku u Crnoj Gori. Falsifikatorska nezaja`qivost
je i{la dotle da su se stari Srbi iz Dukqe, odnosno Zete, po~eli nazivati “Crvenim Hrvatima”. Pored “provjerenih” stvaraoca hrvatstva, ranije navedenih, pojavquju se i “dukqanski crnogorci”. Savi}
Markovi} [tedimlija objavio je 1937. godine spis “Crvena Hrvatska”. Tu wegovu bro{uru naro~ito je hvalila “Hrvatska smotra”, u
broju iz sije~wa 1940, u kojoj se isti~e da je “Crvena Hrvatska” posta la realna ~iwenica hrvatske povijesti. Sa zadovoqstvom se konstatovalo da se “literatura o tom interesantnom i zna~ajnom podru~ju
silno nagomilala”, da su “osnovne ~iwenice potpuno jasne i potpuno
nau~no dokazane, samo je nedostatak taj {to cijela ta op{irna gra|a
nije sistematizovana i zaokru`ena, te je radi toga vrlo nepristupa~na i slabo poznata”. “Hrvatska smotra” je ipak priznala da [tedimlijino djelo jo{ uvijek ne zadovoqava “jer je stvoreno u kratkom obliku, jednim zamahom i pisac je morao kr~iti sasvim nove puteve, te
je djelo u mnogo~em nepotpuno”. Ali “zbog nekih novih pogleda (jedinstvenih do sada izuzev Star~evi}a) djelo zaslu`uje punu pa`wu”.
Naime, “pisac prote`e podru~je ’Crvene Hrvatske’ dubqe u unutra{wost” i ka`e slijede}e o hrvatstvu Crnogoraca: “U svoju dana{wu
zemqu, oni (tj. Crnogorci) su do{li kao Hrvati i pod tim imenom
`ivjeli nekoliko vijekova, a tek kasnije, kad je bila stvorena sredwovjekovna srpska dr`ava, u ~iji je sastav u{la prethodnica dana {we Crne Gore Zeta, po~ela je pod uticajem i pritiskom autoriteta nove dr`ave da se gubi hrvatska u korist srpske nacionalne svijesti kod predaka dana{wih Crnogoraca”.
U istom ciqu brisawa srpstva, ali i podupirawa starine hrvatstva i
albanstva, Savi} Markovi} – [tedimlija objavio je bro{uru “Albanija”
(Zagreb, 1939) u kojoj je Albance pomiwao kao direktne potomke starih bal kanskih Ilira. Pri tome iskoristio je starinu albanstva kako bi ga pove121) Pojam “Crvena Hrvatska” koristio je u svojim politi~kim nastupima Frano Supilo.
Pod taj nacionalno-geografski pojam Supilo je podvodio ju`nu Dalmaciju i Boku. On
je izdavao i politi~ki tjednik pod tim nazivom od februara 1891. do jula 1914. godine.
Tjednik je bio liberalnog antiklerikalnog usmjerewa.
138
zao sa starinom hrvatstva, isti~u}i da su Iliri, kao i Hrvati, u starini
imali dvanaest plemena. Po wemu, preci dana{wih Albanaca “nastavali
su veliki dio teritorija, koji su kasnije posjeli Hrvati”. Hrvati su, po
[tedimliji, kasnije “uspjevali prodrijeti preko albanskih teritorija
~ak do Peleponeza ostavqaju}i svuda tragove svoga imena i jezika”. Dakle,
[tedimlija je izjedna~io Slavene Balkana za Hrvatima. Za [tedimliju
najve}i albanolog je “veliki hrvatski u~ewak” Milan [uf­flay, koji je ina~e
bio frankovac i samim time hrvatofil. [uf­flay je, prema tada{wem dnevno-politi~kom trenutku savezni{tva hrvatstva i velikoalbanstva, isticao da su u sredwem vijeku Hrvati vi{e puta dolazili u dodir sa Albancima i sudjelovali u zna~ajnim doga|ajima iz hrvatske povijesti. On je navodio da je albanska etni~ka podloga u staro doba, pod ilirskim imenom, tvorila jak faktor u povijesti.122)
Dalmatinski “Hrvati” u Italiji
Velikohrvatska nacionalna propaganda nije se zaustavqala na propagandi o hrvatstvu Istre, Dalmacije, Dubrovnika i Boke Kotorske, ve} je
svoje fantasti~ne povijesne konstrukcije {irila i na prostore dalmatinskih otoka, pa ~ak i na prostore sredwe Italije pri~om o molizejskim Hrvatima, koji su u stvari bili srpski (“ilirski”) doseqenici iz Srbije i
Hercegovine, i koji su se pred turskim naletima zaustavili tek u Napuqskoj kraqevini. Rimokatoli~ki pisci “tuma~ili” su da u pokrajini Molise, u provinciji Cam­po­bas­so na istoj paraleli sa Rimom, “jo{ uvijek postoje tri hrvatska naseqa: Ac­qu­a­vi­va­Col­lec­ro­ce (Kru~), Mon­te­mi­tro (Mundimitar) i San­Fe­li­ce­Sla­vo (Fili})”. U tim selima, koja imaju ukupno oko 4.500
stanovnika, i koja Italijani nazivaju “slavi”, “schi­a­vo­ni”, prema rimokatoli~koj povijesnoj verziji doga|aja, “jo{ se i poslije pet stoqe}a govori hrvatskim jezikom {tokavsko-ikavskog narje~ja koje se govori u sredwoj Dalmaciji izme|u Cetine i Neretve”.123) Molizanske Hrvate “otkrio” je, pre ma rimokatoli~koj propagandi, dubrova~ki pjesnik Medo Puci}, koji je u
zadarskim novinama “L’Os­ser­va­to­re­Dal­ma­ta” 1856. objavio ~lanak profesora Gi­o­van­nia­de­Ru­ber­ti­sa iz Kru~a. Propagandisti molizanskog hrvatstva
nikada i nigdje ne pomiwu da se to stanovni{tvo u starijim izvorima i literaturi, pa tako i kod Mede Puci}a, nije nazivalo hrvatskim imenom ve}
imenima kojima su se nazivali Srbi (Iliri, Dalmatinci, Slaveni, “Dal matinsko-liburnski narod” itd).
O Molizejskim Srbima saznalo se tek u drugoj polovini XIX vijeka ka da je italijanski esteti~ar Benedeto Kro}e otkrio rukopis pjesme Ru|era
de Pa~ience pod naslovom “Balcina” (“La­Bal­zi­no”), u kojoj se pomiwe vojvoda Janko, despot \ura| Brankovi} i grad Smederevo. Boravak dubrova~kog srpskog pjesnika Mede Puci}a u koloniji Kolekro}e, i susret sa jednim
122) S. M. [tedimlija, Albanija, Zagreb, 1939.
123) Katoli~ka crkva i Hrvati izvan Domovine, spomen-spis o 10. obqetnici papinskog dokumenta “De­pa­sto­ra­li­mi­gra­to­rum­cu­ra” i osnivawa Vije}a biskupskih konferencija za
hrvatsku migraciju 1969-1979, Zagreb, 1980, 99.
139
od potomaka prvih iseqenika \ovanijem de Rubertisom iz te kolonije,
urodili su dugom prepiskom koju je Puci} objavio u listu “L’Os­ser­va­to­re
dal­ma­to” u Zadru, a kasnije i kao posebno izdawe.. De Rubertis mu je pisao o
doseqavawu Srba u ju`nu Italiju, o wihovim obi~ajima i srpskom jeziku.
Septembra 1884. u pokrajini Molize je boravio ~lan “Srpskog u~enog
dru{tva” prof. Risto Kova~i}124), koji je svoja zapa`awa i utiske, koje je
stekao prilikom razgovora sa potomcima doseqenih Srba, kao i rezultate
svojih arhivskih i bibliote~kih istra`ivawa, objavio u “Glasniku srpskog u~enog dru{tva” (kwiga 62, 1885. godina). U ~lanku “Srpske naseobine
u ju`noj Italiji”, zapisao je da u pomenutim trima naseobinama `ivi oko
4.000 stanovnika koji su zadr`ali stari srpski jezik i obi~aj nalagawa bo`i}weg badwaka na vatru. Na Kova~i}evo pitawe kojoj nacionalnosti pripadaju, odgovarali su da su “Slavi Serbi”. Kako pi{e Kova~i}, “u odli~nijim ku}ama stoje slike... kraqa Milana i kraqice Natalije, a od kwi`evnika srpskih imaju slike Dositejeve, vladike autora Gorskog vijenca i kneza Meda Puci}a... i slike Branka Radi~evi}a i Vuka”. U Kova~i}evo vreme
srpskim jezikom govorili su samo stariji qudi.125)
“Srpsko u~eno dru{tvo” obe}alo je materijalnu potporu kojom bi se
pomoglo ~uvawu i razvijawu srpske nacionalne svijesti iseqenika u napuqskoj provinciji. Me|utim, 1886. godine je, kako isti~e filolog Vera
Stanisavqevi}-Raki}, osnovana Srpska akademija nauka “pa je Dru{tvo,
dotrajavaju}i jo{ nekoliko godina paralelno, 1892. pripojeno Akademiji
ali tako {to su samo osam ~lanova postali akademici... a me|u wima, kao
ni sam predsjednik ’Srpskog u~enog dru{tva’ B. Jovanovi}, nije bio ni R.
Kova~i}. Akademija nauka pak, insistiraju}i na ’nau~nom pozitivizmu’, a
odbacuju}i ranije pristupe kao romanti~arske i nenau~ne, nije, vaqda, smatrala da je ovaj poduhvat dostojan wene misije pa je, po svemu sude}i, tako
zamrlo i daqe interesovawe domovine za ove svoje ’zemqake’, uostalom kao
i za samog Kova~i}a koji je vremenom potpuno zaboravqen u na{oj kulturnoj javnosti. Enciklopedija Jugoslavije ga uop{te ne pomiwe, uostalom kao
ni ’Srpsko-hrvatsko-slovena~ka enciklopedija’ koju je uredio St. Stanoje vi}. O daqem anga`ovawu samog Kova~i}a ne zna se mnogo, osim da je ovaj
ugledni slavista, sigurno razo~aran, umro u Rimu ~etvrt veka kasnije. Ali,
ako nije Srpska akademija nauka, ni Srbija, vi{e mislila na ove na{e sunarodnike, mislila je rimska kurija. Otad se sna`no anga`uje – slede}i
’mehanizam’ automatskog zakqu~ivawa da je Srbima svojstveno samo pravoslavqe – da ove katolike ubedi u to kako oni nisu Srbi”.126) Rimska kurija, odnosno Vatikan, stvarno je, preko svoje rimokatoli~ke formacije hrvatstva stvarane u Zagrebu, sedamdesetih godina XX­vijeka ubjedila Moli124) Risto (Hristifor) Kova~i}, ro|en je u Risnu 1845. godine, u porodici porijeklom iz
Hercegovine (krsna slava sv. Jovan). Nakon {kolovawa u Kotoru, Dubrovniku i Zadru
studirao je filozofiju u Zagrebu i Be~u. Poslije studija radio je kao gimnazijski profesor, da bi 1883. pre{ao u Rim gdje je na Filozofskom fakultetu, sve do smrti, predavao slavistiku. Umro je 1909. godine.
125) V. Stanisavqevi}-Raki}, Jedna stara srpska oaza u Italiji, u: Ca­te­na­Mun­di, kw. 2, Beograd-Kraqevo, 1992, 92-93.
126) Isto, 93.
140
zejske Srbe da su rimokatolici Hrvati.
141
Rimokatoli~ka misija i {irewe hrvatstva
u Bosni i Hercegovini 1881-1941.
Istorijat, teritorijalno ure|ewe i organizacija
Rimokatoli~ke crkve u Bosni i Hercegovini
Rimokatolicizam u Bosni i Hercegovini utemeqen je vi{evjekovnim
radom frawevaca, koji su u Bosnu do{li u vreme sredwevjekovnih bosanskih kraqeva. Po~etna godina fraweva~kog djelovawa u Bosni i Hercegovini je 1339. godine kada se osniva zasebna Bosanska vikarija. To je, kako je
isticao istori~ar Luka \akovi}, presudan datum u povijesti fraweva~kog
reda u Bosni i Hercegovini. U to vrijeme frawevci su bili jedini rimokatoli~ki crkveni red u Bosni. Wihovo podru~je rada nije bila samo Bosna i Hercegovina, ve} je obuhvatalo, uz ~itav Balkan, Ugarsku, Vla{ku i
Moldaviju. Frawevci su svoju misiju izgradili uz maksimalno prilago|avawe lokalnim prilikama. Oni su u odre|enom smislu dovodili u pitawe
hijerarhijsko ure|ewe Rimokatoli~ke crkve. Naime, propovijedaju}i siroma{tvo crkve oni su u praksi izlo`ili kritici i samu Rimokatoli~ku
crkvu. Poslije turskog osvajawa frawevci su ostali jedini predstavnici
rimokatoli~ke misije u Bosni i Hercegovini. Fra An|eo Zvizdovi}, kustos bosanskih frawevaca, dobio je od sultana ahdnamu, tj. povequ prema
kojoj je frawevcima bio odobren rad u Bosni, wihov imetak niko nije smio
dirati, a oni su bili slobodni da iz drugih zemaqa dovode stanovni{tvo u
tursku dr`avu.1) Ova poveqa je bila mag­na­char­ta­li­ber­ta­tum za frawevce i
uop{te rimokatolike kroz “kroz 400 godina robovawa na koju su se oni uvijek pozivali kad su ih mjesne vlasti globile i robile”.
U vremenu “diktature jugoslavenstva” od strane kraqa Aleksandra Ka ra|or|evi}a, o frawevcima je pisano apologetski afirmativno, oni su
progla{eni perjanicima narodne prosvjete bosansko-hercegova~ke raje:
“Od toga vremena (od gubitka bosanske samostalnosti 1463 – N. @”) pa do
okupacije Bosne od strane Austrije, frawevci su u Bosni jedina katoli~ka inteligencija, jedini narodni prosvjetiteqi i u~iteqi katoli~koj raji, koji su u narodu trajno podr`avali nadu u oslobo|ewe, ~uvali wegovu nacionalnu svijest i vjerske svetiwe. Nikad im nije iz vida izmakla sloboda
1) L. \akovi}, Politi~ke organizacije bosanskohercegova~kih katolika Hrvata, Zagreb,
1981, 44-46.
141
Bosne i, kad govore i pi{u o Bosni, zovu je ’kraqevstvo bosansko’, sje}aju}i se slobode iz doba bosanskih vladara. Samostani su ostali jedina `ari{ta kulture i prosvjete te narodne slobode”.2)
Fraweva~ka provincija “Bosna srebrena”, koja je obuhvatala Prekosavqe, Hercegovinu i kopnene dijelove Dalmacije, imala je 1674. godine 18 samostana i 375 frawevaca. Godine 1735. od “Bosne Srebrene” odvojila se zagorska Dalmacija u posebnu provinciju, a 1757. odvojili su se i frawevci u
Prekosavqu. Napokon se 1852. odvojila i Hercegovina u zasebnu kustodiju.
Ovom doga|aju biskup Forlani posvetio je posebnu pa`wu. On je zapisao da
se od 1832. pa sve do 1847. vodila “`alosna borba” izme|u fraweva~kih redovnika i apostolskog vikara, koja se nija mogla ukrotiti akcijama trojice vizitatora i jednog papinskog delegata, koji su s tim ciqem poslani u
misijsku zemqu Bosnu i Hercegovinu, pa je Kongregacija za propagandu vjere bila prisiqena da razdijeli te misijske zemqe (Bosnu i Hercegovinu)
na dva vikarijata. Kongregacija je odredila da apostolski vikar Hercegovine Rafael Bari{i} bude izabran za biskupa 1852. i da s naslovom apostolskog vikara osnuje rezidenciju u Mostaru, u kome je formirana nova
hercegova~ka kustodija od redovnika koji su se prikqu~ili Bari{i}u. Za
Bosnu je prvo bio imenovan provikar (do 1854) a potom vikar s biskupskom
~asti.3)
Opstala je i Trebiwska biskupija sa {est `upa i 90 sela u kojima je `ivjelo oko 9.000 rimokatolika, koja, me|utim, ipak nije imala (od 1819) svog
rezidencijalnog biskupa zbog razlika u mi{qewu izme|u Kongregacije za
propagandu vjere i Be~kog dvora u vezi prvenstvenih prava kod imenovawa
biskupa. Na kraju je 1838. postignut dogovor i sporazum da se uprava te biskupije povjeri dubrova~kom biskupu.4)
U vreme turske vlasti nad Bosnom i Hercegovinom, austrijske vlasti i
Vatikan dostavqale su nov~anu i materijalnu pomo} rimokatoli~koj crkvi, uglavnom za izgradwu crkava, ali i za pre`ivqavawe sve}enstva. Poslije velikog po`ara u Sarajevu (23. maja 1852), preko austrijskog konzulata
u Sarajevu dostavqana je redovna nov~ana pomo} rimokatoli~koj crkvi. Tako je na primer, kancelar sarajevskog konzula Anton Vranicani, u junu 1853.
dostavio 500 forinti za podizawe katoli~ke crkve u Sarajevu. Taj iznos
novca Vranicani je predao fraweva~kom provincijalu Andriji Kujunyi}u.
Potom je austrijski konzul u Sarajevu, 20. juna 1855, molio austrijsko ministarstvo inostranih poslova da rimokatoli~koj crkvi u Bosni po{aqe 200
forinti za dovr{ewe kapele u Sarajevu. U svom izvje{taju konzul je isti cao da Sarajevo jo{ uvijek nema svoje katoli~ke kapele, dok su u drugim mjestima podignute ili nove ili stare popravqene i pro{irene. U Sarajevu se
slu`ba Bo`ija odr`avala u sobi “tjeskobnog `upnikovog stana”.5)
2)
3)
4)
5)
“Jugoslovenska po{ta”, Sarajevo, 11. VI 1932.
Isto, 47-48.
Isto.
Dokumenti iz arhive austrijskog konzula u Sarajevu (1850-1878), “Jugoslovenski list”, 7.
IX 1932.
142
Austrijsko Ministarstvo inostranih poslova izvjestilo je, 4. februara 1856, sarajevskog konzula da je austrijski car odobrio 200 forinti za dovr{ewe rimokatoli~ke kapele u Sarajevu. Nadaqe je konzul izvjestio da je
carskom odlukom, od 1. decembra 1855. nare|eno da se crkveni predmeti,
“koji se jo{ od francuskog rata” kao nasqedni depozit, iz biv{ih austrijskih zemaqa, ~uvaju u Be~u, imaju pored ostalih dodijeliti i katoli~kim
crkvama u Bosni i Hercegovini. Ministarstvo inostranih djela je 14. septembra izvjestilo sarajevskog austrijskog konzula da je sanduk sa stvarima
za bosansko-hercegova~ke rimokatolike “ve} spreman za transportovawe”.
Fraweva~ki provincijal fra Martin Nedi} tra`io je da se poklowene
stvari po{aqu iz Be~a preko Budimpe{te u Zemun, a odatle Savom do slavonske @upawe, pa potom u Bosnu.6)
Nakon okupacije Bosne i Hercegovine od Austro-Ugarske (1878), Vatikan i papina “Apostolska monarhija”(Austro-Ugarska) su nastojale da {to
prije urede odnos “dr`ave i crkve” u Bosni i Hercegovini. Ve} 8. juna 1881.
godine potpisana je izme|u pape Lava XI­II i cara Franca Jozefa u Rimu
Konvencija o osnivawu bosansko-hercegova~ke crkvene provincije. Po{to
je upravu nad Bosnom i Hercegovinom preuzela “vlada K.­und­K. Apostolskog veli~anstva”, Sv. Stolica i Vlada su “same uvidjele neophodnost da se
pobrinu za religiozne interese i duhovne potrebe svake provincije kroz
sve}eni~ku organizaciju, kojoj dana{wi polo`aj boqe odgovara i slobodno i plodonosno oblikuje izvr{ewe visokog zadatka Crkve u korist stanovni{tva”.7)
Poslije uobi~ajene razmjene teksta sporazuma izme|u Sv. Stolice i
vlade W. V. cara Franca Jozefa, i po{to je podnijet izvje{taj “o raznim
te{ko}ama koje se sada ispre~avaju na putu cijelom sistematizovawu crkvenih prilika i neposrednom aktivirawu doti~nih odluka”, postignuta je
saglasnost u odnosu na slijede}e ta~ke:
“Sveti otac pristupa uspostavqawu duhovne hijerarhije u Bosni i
Hercegovini. U Sarajevu se osniva nadbiskupija istog imena i kao {to je
slu~aj sa metropolijom opremqenom desni~arskom strankom, tako se ova
biskupska mjesta osnovana u obje provincije, kao i ona koja }e se osnovati
u budu}nosti, podre|uju ovom sufraganu (pomo}nom biskupu).
U Sarajevu se bez odlagawa osniva glavna katedrala koja je za sada sa stavqena od 4 kanonika, svaki od wih }e od vlade Wegovog Apostolskog Veli~anstva dobiti 2.000 florina.
Istovremeno se u Bawa Luci, kao sufragan u Sarajevu, osniva biskup sko mjesto. Wegova Svetost se pu{ta da vlada pak provizorno pomo}u jednog, sa biskupskim karakterom obu~enog, apostolskog administratora, pod
pretpostavkom da se priprema osnivawe jednog instituta potrebnog za re dovnu eparhiju (biskupiju).
6) Isto, “Jugoslovenski list”, Sarajevo, 9. IX 1932.
7) AJ, Kraqevsko poslanstvo pri Sv. Stolici, Con­ven­ti­on­zwischen­dem­Pap­ste­Leo­XI­II.­und
Ka­i­ser­von­Oester­re­ich-Un­garn­Franz­Jo­zef­I.­be­hufs­Er­ric­htun­der­bo­snisch-her­ze­go­wi­nischen
Kir­chen­pro­vinz
143
U Hercegovini se za Mostar osniva jedna nadbiskupija nazvana po ovom
gradu. Po{to je potrebno da i biskup mostarski bude obuhva}en glavnom
katedralom, ovakvo ure|ewe, u principu dopu{teno, }e se i ispuniti ~im
to prilike dozvole.
Biskupija Trebiwska tako|e se u budu}nosti stavqa pod upravu biskupa u Raguzi (Dubrovniku) dotle dok se izme|u Svete Stolice i vlade W.
Carskog i Kraqevskog Apostolskog Viso~anstva ne utvrdi naro~iti sporazum povodom nove sistematizacije...
Nadbiskupskom mjestu u Sarajevu C. i K. vlada dodjequje godi{we 8.000
florina, onom u Mostaru 6.000 guldena, apostolskom administratoru u Bawa Luci 3.000 guldena.
U nadbiskupiji sarajevskoj za sada se i bez oklevawa osniva seminar za
provinciju koji treba da pogoduje, ne samo potrebama nadbiskupije, ve} i
drugim biskupijama – sufraganima; (seminar – N. @) treba da obrazuje sposobne ~lanove Sekularnog klera ({to crkvena dobra pretvara u svjetovna)
da se sa revno{}u posvete svom duhovni~kom zanimawu i zbriwavawu du{e
jednako sa regularnim klerom, koji prema posqedwoj li~noj svojoj aktivnosti imaju da vr{e s obzirom na slu`be koje je Crkva dugo godina vr{ila.
Vlada W. C. i K. Apostolskog Veli~anstva garantuje potrebna sredstva za
ovaj institut.
Sv. Otac, nadahnut `eqom da na osnovu novog poretka stvari u BiH izrazi svoje potpuno povjerewe i svoju zahvalnost prema W. C. i K. Apostolskom Veli~anstvu, koje sa plemenito{}u i brigom tako djelotvorno doprinosi dobrobiti i ra{irewu Crkve (misiji – N. @), dopu{ta Wegovom Viso~anstvu privilegiju imenovawa nadbiskupa i biskupa u BiH... Sv. Otac
}e kod imenovawa apostolskog administrator bawalu~kog, za izbor doti~ne osobe uzeti u obzir `eqe koje za imenovawe na to mjesto bude imalo W.
C. i K. Viso~anstvo.
Sveti Otac koncedira (odobrava) W. C. i K. Apostolskom Viso~anstvu pravo na naimenovawe mjesta kanonika koje dotira Carska i Kraqevska vlada, za koje biskup C. i K. vlade predla`e tri duhovnika koje on smatra najdostojnijim; od toga je izuzet samo prvi od pomenutih kandidata kojeg po zahtjevanoj preporuci W. V. daje Wegova Svetost (Papa – N. @)...
Potpisnici: W. Svetost kardinal Jakobini, sekretar Dr`ave Wegove
Svetosti;
Wegova Svetost Ludoviko Par, opunomo}enik Austro-Ugarske za Svetu Stolicu”.8)
Papa Lav XI­II bulom “Ex­hac­augu­sta”, od 5. jula 1881, uspostavio je redovnu hijerarhiju u Bosni i Hercegovini. Na taj na~in je prestala misionarska nadle`nost Kongregacije za propagandu vjere na prostoru Bosne i
Hercegovine, u kojoj se, dakle, organizovala jedna nadbiskupija (Vrhbosanska sa sjedi{tem u Sarajevu) i tri sufraganske (podre|ene) biskupije (Bawalu~ka, Mostarsko-Duvawska i Trebiwska). Papinom bulom izdata je zapovjed “da se odmah uspostavi kaptol u Sarajevu i centralno sjemeni{te za
8) Isto.
144
odgoj bosansko-hercegova~kog svjetovnog klera”. Kaptoli u Mostaru i Bawa Luci imali su se uspostaviti kasnije “kad to prilike dopuste”.9)
Prvi vrhbosanski nadbiskup postao je “mladi sveu~ili{ni profesor”
u Zagrebu, isusovac jevrejsko-nema~kog porijekla (“arhijevrej”) dr Josip
[tadler10), koji je introniziran u Sarajevu 15. januara 1882. godine. [tadler je jo{ od 1872. “pripremao teren” za uspostavu redovne crkvene provincije u Bosni i Hercegovini kada je “kao mlad sve}enik, u pratwi nekoliko svojih sudrugova u svrhu pobirawa milostiwe u religiozne svrhe, a i
zato da se upozna pobli`e s prilikama u Bosni i Hercegovini, pohodi te
zemqe i op{irno u posebnoj spomenici obavijesti nadle`ne o stawu stvari u tim jo{ slabo poznatim krajevima”.11) [tadler je ustoli~en u maloj
drvenoj crkvi, po{to druge nije bilo, pa mu je prva briga bila da podigne
“hram koji }e biti dostojan glavnog grada zemqe”. Mitolog hrvatstva, klerik Krunoslav Draganovi}, hvalio je fanati~nu revnost mladog nadbiskupa te isticao da on “dovodi isusovce u Bosnu, osniva i gradi malo i veliko
sjemeni{te, podi`e katedrale Presv. Srca Isusova i Kaptol u Sarajevu,
ustanovquje Dru`bu Slu`avki Malog Isusa, propovijeda i pi{e, pokre}e
katoli~ku {tampu i {iri hrvatsku svijest u Bosni”.12)
Prostor Hercegovine u pro{losti pokrivale su Duvawska i Makarska
biskupija, koje su osnovane oko 1300. godine. Biskupije su osnovane zbog
onemogu}avawa {irewa bogumilske (“krstjanske”) Bosanske crkve na rimokatoli~ki zapad. Duvawska biskupija obuhvatala je Duvno, Kupres, Ramu,
dok je Makarska, sem primorja, obuhvatala Hercegovinu od desne obale Ne retve. Po{to vi{e od pola vijeka (1684-1735) nije u Hercegovini stolovao
biskup, Vatikan je 1735. uspostavio Apostolski vikarijat turske Bosne i
Hercegovine. Pod vikarijat potpadalo je cjelokupno podru~je Bosne i Hercegovine, osim Trebiwske biskupije. Sv. Stolica 1846. godine odvojila je
Hercegovinu od Bosne kao poseban vikarijat turske Bosne, te je imenovala
posebnog apostolskog vikara u li~nosti fra Rafe Bari{i}a (1846-1863).
Mostarsko-Duvawska i Trebiwska biskupija dijecezanski je organizovana
1881. godine. Umjesto hercegova~kog vikarijata osnovana je, dakle, Mostarsko-Duvawska biskupija na ~elu sa biskupom fra Pa{kalom Bucowi}em
“zaslu`nim radnikom za katoli~ku i hrvatsku stvar”.13)
Izbor fra Bucowi}a za prvog mostarskog biskupa, kako je pisao publicista Sima Simi}, dolazio je vi{e po politi~koj, panhrvatskoj liniji, nego po crkvenoj: “On je bio sav u politi~kim velikohrvatskim idejama
9) K. Draganovi}, Op}i {ematizam Katoli~ke crkve u Jugoslaviji, Sarajevo, 1939, 137.
10) Dr Josip [tadler se rodio u Slavonskom Brodu 1843. godine. Ve} kao “vrlo mlad poka zao je znakove o{tre inteligencije, tako da se gradske op}ina, u koliko je bio iz siro ma{ne obiteqi, pobrinula za daqwe nauke, te bi poslan u gradsko siroti{te u Po`e gu, gdje zavr{i ~etiri razreda gimnazije, vi{e razrede pak zavr{i u Zagrebu. Nakon toga zagreba~ki nadbiskup Haulik posla ga u Rim na Gregorijansko sveu~ili{te gdje je
bio promoviran na ~ast doktora teologije i filozofije”.
11) “Obzor”, 4. V 1932.
12) K. Draganovi}, n. d.
13) K. Draganovi}, n. d, 169.
145
Ante Star~evi}a, zatim odu{evqeni poklonik cara austrijskog i veliki
pobornik prikqu~ewa Bosne i Hercegovine Banskoj Hrvatskoj. Zbog svoje
politi~ke delatnosti bio je u velikoj milosti Be~a, Rima i Zagreba”.14)
Imenuju}i ga vikarom Hercegovine, 30. januara 1881, papa Lav XI­II ga je
istovremeno imenovao titularnim biskupom magedskim. Iz panhrvatskih
razloga posve}ewe za biskupa izvr{eno je u Zagrebu u maju 1881. godine. Poslije zavo|ewa rimokatoli~ke hijerarhije u Bosni i Hercegovini, fra Bucowi} je 30. aprila 1882, postavqen za mostarskog biskupa.15) Fra Bucowi}u je Sv. Stolica, 8. jula 1890, dodijelila i upravu nad Trebiwskom biskupijom. Godine 1912. fra Bucowi}a je na biskupskoj stolici nasledio fra
Alojzije Mi{i} koji }e biskupijom upravqati do 1942. godine.
Kona~ne granice sjediwenih biskupija precizirane su 1891. godine.
Biskupija se prostirala starom Hercegovinom, tj. mostarskim okru`jem,
bez sjevernog dijela kowi~kog sreza, te dijelom Bosne (Duvno, Fo~a i ^ajni~e) koji je do 1878. pripadao Hercegovini. U Kraqevini Jugoslaviji ti
predjeli su pripadali Primorskoj, Zetskoj i Drinskoj banovini. Broj rimokatoli~kog sve}enstva u Bosni i Hercegovini bio je ve}i od pravoslavnog, a mawi od muslimanskog. Godine 1910. bilo je 824.000 srpskih pravoslavnih vjernika, sa 370 sve}enika, {to su bila 0,44 promila. Rimokatoli~kih vjernika bilo je 433.472, {to je sa 472 sve}enika iznosilo 1,08 promila.16)
U ciqu podizawa broja rimokatoli~kih vjernika, nadbiskup [tadler
je inicirao osnivawe novih `upa i podizawe novih crkava. On je 1899. godine pastirskom okru`nicoma pozvao sve}enstvo i vjernike da dobrovoqnim prilozima potpomognu izgradwu crkve u Novom Sarajevu. Nov~ani
prilozi “stizali su sa svih strana”, pa se 1905. po~elo sa gradwom `upne crkve. Prema nacrtu arhitekte Vanca{a crkvu, prozvanu sv. Ante, sagradio je
zagreba~ki preduzetnik Horvat i u wenu gradwu utro{io 50.000 zlatnih
kruna, a isto toliku sumu za weno unutra{we ure|ewe, koje je potom izvodio (“uz pomo} svojih `upqana”) `upnik Ante Alaupovi}17). Crkva, koja je
trebalo da opslu`i oko 1.500 sarajevskih rimokatolika, sve~ano je blagoslovqena 18. studenoga 1906. godine. U proslavi otvorewa crkve u~estvovala su rimokatoli~ka “hrvatska” dru{tva (“Hrvatska ~itaonica”, “Hrvatska
14)
15)
16)
17)
146
S. Simi}, Hercegova~ki biskupi za vreme okupacije Jugoslavije, Beograd, 1990, 14.
Isto.
M. Ekme~i}, n. d, 518-519.
Ante Alaupovi}, koji je ro|en 12. o`ujka 1878. u Docu, poticao je iz “stare bosanske plemi}ke porodice” iz koje su potekli i brojni bosanski frawevci. Pu~ku {kolu poha|ao
je u Docu, isusova~ku gimnaziju u Travniku, a bogoslovne nauke u Sarajevu. Odmah po{to
je zare|en za sve}enika, 1900. godine, dobio je mjesto u nadbiskupskoj kancelariji Josi pa [tadlera. Poslije godinu dana nadbiskup [tadler povjerava Alaupovi}u organizaciju “najprostranije `upe u svojoj Vrhbosni, u Gora`du. Godine 1902. nadbiskup mu povjerava organizaciju `upe u Novom Sarajevu, gdje je bio mnogo godina bio `upnik. Godi ne 1908. ulazi u odbor sredi{we uprave Hrvatskog kulturnog dru{tva “Napredak” kao
potpredjednik, dok predsjednikom postaje 1924. godine. Alaupovi} je “uzdigao ’Napredak’ na polo`aj najuglednije i najzaslu`nije hrvatske kulturne ustanove” (“Jutarwi
list”, 14. XI 1931).
glazba”, mje{oviti hor “Trebevi}”) na ~elu sa “Napretkom”. Obra}aju}i se
“Hrvatima-katolicima” Sarajeva, predsjednik “Napretka” i sarajevski
`upnik Ante Alaupovi}, izjavio je da mu je “Napredak” poslije Boga i Crkve najmilija ustanova za koju je do tada radio i kojoj }e i u budu}e posvetiti sve svoje umne i fizi~ke sposobnosti.
Nadbiskup [tadler je od austrijskih vlasti dobijao znatna materijalna sredstva u ciqu ja~awa rimokatolicizma i “apostolske” monarhije. Prema svjedo~anstvima savremenika, nadbiskup [tadler “tro{i silni novac:
ula`e u ku}e, u parobrode, u {ume, u razna trgova~ka i {pekulantska preduze}a; baca stotine i hiqade na katoli~ku propagandu na {irewe katoli~kog carstva Isusova u Bosni i Hercegovini”.18) Najve}i dio tog novca poticao je iz “propagandinih fondova” (Kongregacije za propagandu vjere – N.
@) koji su popuwavani novcem iz rimokatoli~kih dr`ava (bogate rimokatoli~ke fondacije u Austro-Ugarskoj, fondovi Ludvigove misije u Minhenu, fondovi Sv. Djece Isusove u Parizu, katoli~ke misije u Lionu itd).
Jezuiti, kojima je pripadao i nadbiskup Josip [tadler, u Bosni i Hercegovini su bili prisutni i u vremenu prije austrijske okupacije. Me|utim, nisu se mogli dugo odr`avati jer turske vlasti nisu za ra~un drugih
konfesija favorizovale rimokatolicizam, ve} su prema “krstu” i “kri`u”
zadr`ale podjednak stepen tolerancije (netolerancije). Austrijskom okupacijom Bosne i Hercegovine stvorena je vrlo povoqna klima za aktivno
jezuitsko djelovawe. Austrija je procjenila da }e u Bosni i Hercegovini
zate}i dva nepomirqiva srpska “rogata elementa” (pravoslavne i muslimane). O~ekuju}i da kod wih nikad ne}e ste}i povjerewe i odanost kod sprovo|ewa svoje imperijalne politike, Austrija se, kao “apostolska” rimokatoli~ka monarhija okrenula, {to je i normalno, mawini – rimokatolicima. Iz tog razloga dovela je jezuite, “dala im sve mogu}e koncesije i pogodnosti, dopustila im da se organizuju, da podignu crnu dr`avu u krvavoj dr`avi i da za glavara te crne dr`ave postave arhijevreja [tadlera”.19) Tako su, prema zapisima \. Nasti}a, “jezuiti preko no}i izbili u legijama u
na{u ku}u, ciknuli na na{im wivama i razvili svoju vjersko-politi~ku
djelatnost, podigli visoko udru`enu papinsku i crno`utu zastavu”.
Nadbiskup vrhbosanski Josip [tadler je u su{tini bio tajni politi~ar Be~a, koji je bio svojevrsna transmisija izme|u Visoke Porte i politi~ara rimokatoli~kih dr`ava, koji su imali zadatak da odobrovoqe tur ske vlasti da po~nu tolerantnije gledati na austrijsku okupaciju Bosne i
Hercegovine i {irewe rimokatoli~ke vjere na ra~un potisnute islamske.
Srpski politi~ari su uvidjeli da je prava egzekutiva be~ke politike [tadler, dok je bosanska zemaqska vlada, sa svim svojim dekorisanim baroni ma i plemi}ima, bila samo vidqiva politi~ka i dr`avna institucija. Pra voslavnim Srbima i muslimanima ostalo je samo da, na prelomu vjekova, pokrenu akciju ostvarivawa vjersko-prosvjetne autonomije u ciqu o~uvawa elementarnih etni~ko-vjerskih prava. S druge strane, kako je pisao istori~ar
18) \. Nasti}, n. d, 14.
19) \. Nasti}, n. d, 65.
147
M. Ekme~i}, socijalni katolicizam (koji zadire u sve pore dru{tva – N.
@) dobio je naj~vr{}u organizaciju u Bosni i Hercegovini i na taj na~in
imao efikasnu kontrolu nad sveukupnim rimokatoli~kim stanovni{tvom.
Rimokatolicizam i vjersko-etni~ka
struktura stanovni{tva u Bosni i Hercegovini
I pored vjekovne islamizacije i rimokatoli~ewa stanovni{tva, u
XIX­vijeku u Bosni i Hercegoviniu su, u etni~ko-vjerskom smislu, i daqe
broj~ano dominirali Srbi pravoslavni. Sredinom XIX vijeka u Bosni i
Hercegovini je bilo oko 900.000 stanovnika, od ~ega oko 400.000 Srba pravoslavne vjere, oko 328.000 muslimana (uglavnom Srbi islamske vjere) i oko
178.000 rimokatolika koji su uglavnom predstavqali porimokatoli~ene
Srbe i doseqene strance. U to vreme rimokatolici Bosne i Hercegovine
jo{ nisu nosili hrvatsko ime, a uostalom nisu ni imali nikakav osje}aj
pripadnosti hrvatstvu. Poslije austrougarske okupacije forsiralo se useqavawe stranog rimokatoli~kog stanovni{tva koje je, kao obrazovano ~inovni{tvo i vojska, trebalo da {iri civilizacijske vrednosti “apostol ske” Austrije i rimokatoli~ke kulture i utemequje novi nacionalni pojam – hrvatstvo rimokatolika.
Kada uporedimo statisti~ke podatke prvog austrijskog popisa stanovni{tva iz 1879, s posqedwim iz 1910, vidje}e se da je stanovni{tvo Bosne i
Hercegovine poraslo sa 1,157.440 na 1,898044, dakle ~ak za 64 odsto. U tom
periodu samo je pravoslavno srpsko stanovni{tvo ostalo u granicama relativnog pove}awa ukupnog stanovni{tva, dok je kod muslimana i rimokatolika do{lo do ve}ih odstupawa. Naime, muslimansko stanovni{tvo se
pove}alo samo za 35 odsto, dok je rimokatoli~ko poraslo za 107 odsto. Po{to je reprodukcija stanovni{tva tri vjere bila na pribli`no istom nivou, enormno pove}awe broja rimokatolika dogodilo se upravo zbog wihovog masovnog useqavawa u Bosnu i Hercegovinu od vremena austrijske okupacije. Prema statisti~kim podacima u Bosni i Hercegovini se, do po~etka XX­vijeka, uselilo 70.840 rimokatolika iz austro-ugarskog carstva. S
druge strane, islamsko stanovni{tvo se u velikoj meri po~elo iseqavati
u preostali dio turske carevine.20)) S dolaskom austrijske vlasti, u Bosni
i Hercegovini ja~ao je obrazovani ~inovni~ki i u~iteqski sloj koji je zauzimao polo`aje u administraciji, prosvjetnim slu`bama, potiskuju}i sve}enstvo i ostala duhovna lica.
U novim politi~kim uslovima u Bosni i Hercegovini islam je, dakle,
gubio privilegovani polo`aj, dok je Rimokatoli~ka crkva sve vi{e dobijala status dr`avne vjere u “apostolskoj Monarhiji” i na taj na~in u`iva la materijalne privilegije Habsbur{ke carevine. Redovni godi{wi izdatak austrijske dr`ave za vjerske potrebe (“kultus”) iznosio je 265.465 kru na. Od navedene sume za potrebe pravoslavne crkve Habsbur{ka monarhija
20) Godine 1875. broj rimokatolika je iznosio 207.119 (15,5 odsto). Od 1879. do 1922. wihov
broj se vi{e nego udvostru~io (L. \akovi}, Politi~ke organizacije bosanskohercego va~kih katolika Hrvata, Zagreb, 1985, 19; \. Nasti}, Jezuite u Bosni, Beograd, 1906, 3).
148
je izdvajala 138.700 k, za potrebe Rimokatoli~ke crkve 78.765, dok je za potrebe islamske vjere izdvajala samo 48.000 kruna. Prema broju vjernika svota koja se izdvajala za rimokatolike trebala je da bude duplo mawa od svote
koja je otpadala na potrebe “rijaseta i meylis-uleme”.21) Pored navedenog,
rimokatoli~ki seminar dobijao je godi{we 116.000 kruna, muslimanska {erijatska {kola 53.000, a pravoslavna bogoslovija 118.000. U posebnom buyetu
za vjeroispovjesti (“Cul­tus­bud­get”) od 265.000 kruna, Srbi pravoslavni i Srbi muslimani nisu dobijali gotovo ni{ta. Nadbiskup [tadler je imao godi{wu pla}u od 16.000 kruna. Izdr`avawe brojnih rimokatoli~kih dru{tava, kupovina zgrada i izdaci za razne klerikalne akcije, zahtjevalo je velika nov~ana sredstva, koja nadbiskupija Vrhbosanska nije mogla redovnim
putem podmiriti bez vanrednih dotacija Vatikana i Austrije.
Rimokatolicizam i hrvatstvo u austrijskoj Bosni i Hercegovini
Sabor banske Hrvatske 23. avgusta 1878. godine, u adresi upu}enoj Caru
i Kraqu Francu Jozefu, izrazio je nadu da }e ure|ewe Bosne biti izvedeno tako da bi se “vremenom moglo pripojiti na ustroj Kraqevine Hrvatske,
Slavonije i Dalmacije”. Te`we za Bosnom i Hercegovinom bile su tolike
da je biskup [trosmajer sa ogor~ewem pisao Ra~kom 24. marta 1878. godine:
“Na{i qudi zagledali se u Bosnu kao {trk u jaje, a pustili s pameti da je
sva nutarwa na{a logika prot tomu. Kako }e nas onaj osloba|ati koji bi
nas u kapi vode utopio, koji uvijek i uvijek samo o tomu radi, da nas zametne, da vje~iti anatema anemije na nas baci”. Me|utim, dvadesetak godina ranije [trosmajer je sasvim druga~ije razmi{qao o statusu Bosne. Naime,
[trosmajer je u svojim povjerqivim memorandumima, upu}enim ministru
predsjedniku grofu Rehbertu, nastojao da zainteresuje najodgovornije politi~ke ~inioce u Be~u da se vi{e anga`uju u rje{avawu Isto~nog pitawa,
nagovje{tavaju}i da }e im Bosna i Hercegovina, uz pomo} Hrvata i Vojne
Krajine, “pasti u ruke kao zreli plod”. Nude}i Bosnu i Hercegovinu
Austriji, biskup [trosmajer je `elio da ih otrgne od Turske, ali i da ih u
okvirima Austrije {to vi{e pribli`i, a ako je mogu}e, u pogodnom trenutku i pripoji Hrvatskoj. On je, naime smatrao da je Bosna Hrvatska, pa je zato 1879. i napisao bawalu~kom biskupu Marijanu Markovi}u slijede}e:
“[to je Bosne, to je i Hrvatske, a {to je Hrvatske, to je ujedno i Bosne”.22)
Rimokatoli~ki ideolozi Bosne i Hercegovine, predvo|eni vrhbosanskim nadbiskupom Josipom [tadlerom, frawevcima i svjetovnim sve}enstvom, po~eli su, u skladu sa [trosmajerovim “naputcima”, da promovi{u
nepoznati nacionalni pojam u Bosni i Hercegovini – hrvatstvo rimokato lika. Navedenu ~iwenicu nesvjesno je potvrdio jedan od kqu~nih tvoraca
Hrvatstva – Vjekoslav Klai}, pisac vi{etomne fantasti~ne “Povijesti
Hrvata”. Naime, istori~ar Klai}, pored vlastitog priznawa da bosanski
frawevci sve do fra Juki}a (sredina XIX vijeka) nisu ni sami znali “tko
21) \. Nasti}, n. d, 9.
22) V. Kresti}, Velikohrvatske ideje, u: Velika Srbija – istine, zablude, zloupotrebe, Beograd, 2003, 246.
149
su i {to su”, i da su bosanski klerici tek u \akovu (kod [trosmajera – N.
@) “spoznali” da su “sinovi hrvatskog naroda”, dok se narod “rimskog zako na u Bosni i Hercegovini zvao ’Latinom’.”23) U “Glasniku biskupije Bosansko-Sriemske, u broju 3. za 1881, napisano je sqede}e: “za ~udo da fra Juki}
u nijednom djelu sebe ne nazva sinom naroda hrvatskog, a za {to za to, jer je
i za `iva Juki}a ime ’Hrvat’ glede Bosne u snu boravilo”. Povodom ovih nesvjesnih priznawa “glasovitih Hrvata” o nepostojawu imena i naroda hrvatskog u Bosni i Hercegovini, oglasio se i paroh zemunski, protojerej Dimitrije Ruvarac slijede}im zapa`awima: “…istori~no je dokazano da se
jo{ od Kulina bana, jezik u Bosni nazivao ’srpskim jezikom’, a stanovnici
Bosne ’Srbima’, a da i ne spomiwemo Hercegovine, gde nije bilo nikad ni
spomena o hrvatstvu…”.24)
Me|utim, klerikalni “Glas Hercegovca”, ve} 1893, “precizno” i “koncizno” tvrdi slijede}e: “U Hercegovini i Bosni vlada narodnost hrvatska.
Pu~anstvo je tih zemaqa hrvatsko, i zemqe su hrvatske… Za srpstvo se kao
narodnost, u na{em narodu nije ni{ta ~ulo. Hrvatski je duh, hrvatska je
sviest vas narod ovda{wi napuwivala, I to narodno osvjedo~ewe o hrvat stvu, bilo je uviek u stvari i u dielu”. Napisi iz “Glasa Hercegovca” uvr{teni su u bro{uru za promovisawe velikohrvatske propagande pod naslovom “Razbistrimo crtice iz pro{losti i sada{wosti za budu}nost”.25)
Hijerarhija vrhbosanske nadbiskupije, prete~e i utemeqiteqe hrvatstva u Bosni i Hercegovini je vidjela u bosansko-hercegova~kim kulturnim radnicima, reprezentantima “bosanske literature” XVII i XVI­II vije ka (frawevci Matija Divkovi}, Pavle Posilovi}, Stjepan Margeti}) i
XIX vijeka frawevci “ilirci” Martin Nedi}, Grga Marti} i Ivan Juki},
preko kojih je Gajev pokret “prodro u zidine fraweva~kih samostana”. U
drugoj polovini XIX vijeka samostanske i `upne {kole poprimile su karakter “javnih op}ih pu~kih {kola” pod vodstvom u~iteqa frawevaca.26)
Devedesetih godina XIX vijeka stvara se jak pokret hrvatstva uz sudjelovawe pokatoli~enog bosansko-hercegova~kog stanovni{tva i stranaca
rimokatolika. Kako isti~u i sami rimokatoli~ki pisci, hrvatstvo je u Bosni i Hercegovini priznato krajem devedesetih godina. Taj period karakteri{e intenzivna aktivnost vezana za naprasno osnivawe hrvatskih pjeva~kih dru{tava, hrvatskih ~itaonica, hrvatskih |a~kih organizacija, hrvatskih literarnih dru{tava i drugih. U Bosni i Hercegovini su u to vreme
izdvojena dva kulturno-politi~ka centra – Mostar i Sarajevo, u kojima se
kao po dogovoru istovremeno osnivaju dru{tva za “podupirawe hrvatstva”:
u Mostaru Dru{tvo za podupirawe Hrvata |aka u sredwim i visokim {kolama, u Sarajevu Hrvatsko dru{tva za namje{tawe djece u zanate i trgovinu. Inicijativa za osnivawe navedenih dru{tava pokrenuta je 1897. godine,
da bi se realizovala 14. septembra 1902, godine kada je u Mostaru osnovano
23)
24)
25)
26)
150
D. Ruvarac, n. d, 9.
D. Ruvarac, n. d, 9.
Isto, 15.
AJ, MUP, f. 21, Istorijat hrvatskog kulturnog dru{tva “Napredak”, s. a.
Hrvatsko potporno dru{tvo za |ake sredwih i visokih {kola iz Bosne i
Hercegovine, i 11. novembra 1902. kada je u Sarajevu osnovano Hrvatsko dru{tvo za namje{tawe djece u zanate i trgovinu.27)
U po~etku rad sarajevskog dru{tva za namje{tawe djece, koje je uskoro
promijenilo ime u “Napredak”28), i Hrvatskog potpornog dru{tva iz Mostara odvijao se odvojeno. “Napredak” je, 1. oktobra 1904. godine, {tampao
2.000 svojih dru{tvenih pravila i rasturao ih {irom Bosne i Hercegovine u ciqu {to masovnije organizacije podru`nica i povjereni{tava. Ve}
11. oktobra iste godine uprava “Napretka” {tampala je posebne reklame
“prozivaju}i” roditeqe da {aqu djecu na zanate i trgovinu. Uskoro su u
Bosni osnovane brojne podru`nice: u Bawa Luci, Bugojnu, Travniku, Jajcu,
Dowoj Tuzli, Bosanskom [amcu, Zenici, i povjereni{tva u Livnu, Br~ kom, Biha}u, Bosanskom Brodu, Busova~i, Derventi, Tajnici, Bosanskoj
Gradi{ki, Vitezu, Kiseqaku, Bosanskom Petrovcu, Te{wu, Gorwem Vakufu, Vare{u, Zavidovi}ima, @ep~i, Oyaku, Fo~i. “Napredak” je za kratko
vrijeme postalo najmasovnije dru{tvo za {irewe velikohrvatskih ideja.
Zbog promovisawa iste vjerske i nacionalne ideje (rimokatolicizam i hrvatstvo) mostarsko Hrvatsko potporno dru{tvo i “Napredak” su se fuzionirale 9. jula 1907. godine pod imenom “Napredak”. Sjediweni “Napredak” “poru{io je ograde” izme|u Bosne i Hercegovine i “sada jedinstveno
nastupa u promociji nacionalnog hrvatstva kao op}e narodno kulturno i
prosvjetno dru{tvo”. Sjediwewem sa mostarskim dru{tvom “Napredak” je
u{ao u najplodonosniji period, jer su se u zajedni~kom radu udru`ili svi
Hrvati Bosne i Hercegovine. “Napretkova” dru{tva pro{irivala su svoj
rad i na Hercegovinu osnivawem podru`nica u ^apqini, Qubu{kom, Kowicu, Trebiwu i povjereni{tava u skoro svim mawim mjestima. Vodstvo
“Napretka” vr{ilo je uspjelu propagandu svojih ideja organizovawem svake godine “najotmjenijih” “Napretkovih” zabava {irom Bosne i Hercegovine. Ove zabave donosile su, uz veliku materijalnu korist, “jo{ ve}u moralnu i nacionalnu korist”. Uspje{nim “Napretkovim” nacionalnim radom “iskristalizovana je i oja~ana prekaqena hrvatska svijest izbacivawem na povr{inu qudi koji su umnim i stru~nim kvalitetima, a nadasve
velikim patriotizmom, dostojno reprezentirali Hrvate u Bosanskom saboru”.29)
Uz navedeno prosvjetno-kulturno organizirawe rimokatolika (Hrvata) i{lo je i paralelno “ekonomsko-gospodarsko” i ideolo{ko-politi~ko.
Naime, na prelomu vjekova organizirane su i dvije “ekonomsko-politi~ke
organizacije” – “Hrvatska narodna zajednica”, ~iji je “utemeqiteq” veli kohrvatski ideolog iz Zagreba dr Ivo Pilar30), i “Hrvatska katoli~ka
27) Isto.
28) Hrvatsko dru{tvo “Napredak” obnovqeno je u Bosni, a naro~ito u “Herceg Bosni,” po ~etkom devedesetih godina XX vijeka, i danas predstavqa najja~e dru{tvo za “promica we” velikohrvatske propagande u Republici Bosni i Hercegovini.
29) Isto.
30) I. Pilar, Uvijek iznova Srbija, Zagreb, 1997.
151
udruga” nadbiskupa [tadlera, koje su ustvari bile politi~ko-ideolo{ki
antipodi – “liberalci” i “klerikalci”, koji su povremeno imali nesuglasice i ideolo{ke sukobe.31) U Hrvatskoj katoli~koj udruzi su bili ubje|eni da bi Sv. Stolica “najodrje{itije” osudila ispade Hrvatske narodne zajednice “protiv katoli~ke misli i vlasti, a ujedno odobrila prosvjetnu, gospodarstvenu i socijalnu akciju, kakovu razvija Hrvatska katoli~ka udruga i kakovu preporu~a preuzvi{eni gospodin nadbiskup [tadler”.32) Iz me|u ova dva ideolo{ka antipoda (liberali i klerikalci) “Napredak” je
stajao kao “centar” sara|uju}i sa jednima i drugima. Osnovna spojna ta~ka
sva tri dru{tva bilo je velikohrvatstvo.33)
“Vrhbosna – katoli~koj prosvjeti” pisala je 1910. da su rimokatolici
Bosne i Hercegovine po~eli ozbiqno raditi tek po osnivawu [tadlerove
Hrvatske katoli~ke udruge: “Mi katolici u BiH tek po~iwemo raditi, tek
smo zasukali rukave, tek se okupqamo u Hrvatskoj katoli~koj udrugi.
Istom je otvorena ova hrvatska i katoli~ka {kola, istom ulaze pojedinci
i grupe pod velebni ovaj svod, da se nau~e i odgoje. Ako nijesmo tako sretni
kao Slovenci, da imamo po izbor mu`eva iz lai~koga i kleri~koga pozvawa, da u~e i odgajaju narod u hrvatskom i katoli~kom duhu, imamo vrsna u~iteqa, pravoga katoli~koga biskupa i nesebi~noga Hrvata, nadbiskupa Stadlera. Ta~ka, da }e se narod u H. K. U. odgajati u duhu jedinstvene Hrvatske,
izva|ena je iz narodnosnoga ~uvstva, kojemu se ne mo`e u ime hrvatskoga rodoqubqa ni{ta prigovoriti. Sve ostalo ide za tim da se narod prosvijetli, gospodarski podigne i uvede u socijalne prilike, a sve na strogo kr{}anskom temequ”.34)
Iako se “Napredak” predstavqao gra|anskim svjetovnim dru{tvom,
blisko je sara|ivao sa nadbiskupom bosanskim [tadlerom i bosansko-hercegova~kom rimokatoli~kom hijerarhijom i sve vi{e se klerikalizirao.
Naime, “Napredak” je osnivao |a~ke konvikte (domove) u zgradama Vrhbosanske nadbiskupije. O tome je pregovarao s nadbiskupom i ~asnim sestrama,
pa je potom u zavodu Lurdu osnovan prvi “Napretkov” konvikt. U taj konvikt
nisu se primala samo siroma{na ve} i bogata djeca “zbog nadzora, odgoja a
pogotovo hrvatskog odgoja”.35) Zbog “promicawa hrvatskog odgoja” “Napre dak” se zalagao za izgradwu “Hrvatskog doma” u Sarajevu kao “stjeci{ta svih
31) List “Hrvatstvo”, od 26. veqa~e, br. 45, 1910. godina, ukratko se osvrnuo na “nedostojne
ispade “Hrvatske zajednice’ povodom okru`nice preuzv. nadbiskupa Stadlera, kojom zabrawuje sve}enstvu udioni{tvovawe u HNZ. U tom osvrtu pi{e ’Hrvatstvo’: ’Ako je Hr vatska narodna zajednica doista i hrvatska i katoli~ka institucija, ako dr`i da joj je
preuzv. nadbiskup Stadler zaista nanio krivicu, eno joj sv. Stolica. Bez povrede i qu bavi, {to treba katolici da vazda iskazuju svojim biskupima, ona se mo`e ute}i pravorijeku vrhovne vlasti u crkvi katoli~koj”.
32) “Vrhbosna”, br. 5, 5. III 1910,
33) “Napredak ostaje izvan ovih politi~kih trzavica, ostaje svojinom jednih i drugih, jednako voqen od jednih i drugih, ostaje kao dru{tvo op}e ’hrvatsko’ u kojem su jednako sara|ivali jedni i drugi i bri`no ~uvali da se u ’Napredak’ ne unese politi~ka boja jednog ili drugog… Rad za ’Napredak’ zna~i rad za hrvatstvo.
34) “Socijalna akcija i otvoreni katolicizam”, “Vrhbosna”, 5. o`ujka 1910.
35) Isto.
152
hrvatskih dru{tava, u kom bi se odr`avali sastanci svih Hrvata Bosne i
Hercegovine”. Gradwa “Hrvatskog doma” je zapo~eta 13. maja 1913. i zavr{ena u septembru 1913. godine. Ukupni tro{kovi gradwe “Hrvatskog doma” (tri
vi{espratne zgrade) bili su pozama{ni i iznosili su oko milion kruna.
U jesen 1913. donesena je odluka da se po~ne sa gradwom “Napretkovog”
sredwo{kolskog konvikta u Sarajevu za 100 pitomaca. Svjetski rat je usporio rad ali je konvikt ipak zavr{en 1919. “uz veliku pripomo} nadbiskupa J. [tadlera i nadbiskupa Bauera, te svjesnih bosanskohercegova~kih
Hrvata”.36)
Bosanska zemaqska vlada dala je [tadleru koncesiju za podizawe
{tamparije i pokrivala sve tro{kove vezane za izdavawe novina. Podnaslov [tadlerovog “Hrvatskog dnevnika” – “Za interese Hrvata u Bosni i
Hercegovini” – u potpunosti je otkrivao su{tinu zamisli osniva~a lista.
Glasilo vrhbosanskog nadbiskupa prividno se predstavqalo kao opozicioni list jer su u wegovim prvim brojevima izlazili napisi upereni protiv
bosanske uprave, dakle, austrijske vlasti. Sve je to ura|eno po krilatici
“da se Vlasi ne dosjete”, lukavim jezuitskim manirom pridobijawa {irokih slojeva Srba rimokatoli~ke, islamske i pravoslavne vjere. U istinu,
brojni ~inovnici bosanske vlade bili su saradnici lista i sami pisali takve ~lanke prema naredbi sa vi{e instance. Pojedini ~lanci su, zapravo,
bili “naru~eni da se poka`e slobodoumnom svijetu koliki je antagonizam
izme|u visokih li~nosti u ’visokoistoj’ i wihovog naru~enog lista”.37)
“Hrvatski dnevnik”, po~etkom XX vijeka, po~eo je otvoreno napadati
Srpstvo Bosne i Hercegovine, srpske nacionalne i prosvjetne organizacije, naro~ito “Prosvjetu”, kako bi izazvao {to o{triju reakciju Srba i {to
`e{}e sukobe. U ciqu izazivawa bosanskih Srba “Hrvatski dnevnik” je
objavio niz ~lanaka o teritorijalnoj pripadnosti Bosne i Hercegovine.
Takvim ~lancima htjelo se “raspaliti Srpstvo po Bosni i Hercegovini, da
prekipi gwevom, da se ustalasa, da po~ini kakve nepromi{qenosti, pa da
onda zakukaju mnoge kukavice crnoga Marinka”38).
^lanci iz “Hrvatskog dnevnika” {tampani su 1907. godine u Sarajevu u
posebnoj bro{uri pod naslovom “Hrvatska Bosna (Mi i ’oni tamo’)”. Na prvim stranama te bro{ure pi{e slijede}e: “Cijelim nizom uvjeta geograf ske, etnografske i histori~ne situacije Bosne jasno je obiqe`en politi~ki polo`aj wen prema Monarhiji, a jo{ jasnije politi~ko znamenovawe
Hrvatstva u Bosni. Ono predstavqa kulturnu vezu izmedju Evrope i Istoka, vezu izmedju Monarhije i Bosne, koja je za najte`ih histori~nih kata strofa mo`da popustila ali se nikad nije prekinula. Ono predstavqa etni~ku vezu izmedju onog teritorija, na kome je hrvatsko pleme zasnovalo
svoju prvu i ako jo{ malenu dr`avu sa dana{wom Hrvatskom; ono predstavqa vezu, koja u vidu dr`avnopravnom daje na{emu Kraqu pravo, da se u Bo sni osje}a vladarom, a ne mandatorom, jednom rije~i: samo Hrvatstvo, bilo
36) Isto.
37) D. Ruvarac, n. d, 68-69.
38) Isto, 72.
153
ono Krstove ili islamsle vjere, predstavqa onaj elemenat, koji je zvan, da
zajazi onaj jaz, {to postoji izmedju Evrope i Balkana. Taj osje}aj u svakome
od nas tiwa i `ivi, on nam jasno ustanovquje na{u zada}u u tijeku histori~nog i kulturnog razvitka: zbli`iti prije svega Bosnu i Hercegovinu Hrvatskoj, utrti onaj put do monarhije i u srce Europe, koju kud god iz Bosne
krene{ vodi samo preko Hrvatske. Hrvatstvo }e time iznova uskrsnuti jer
tvrdja veza no ~eli~na je veza krvi! Da }emo u tome nai}i na borbe, to svak
zna: eto nas odavna u vje~noj borbi protiv onih elemenata, koji gravitiraju
s onu stranu opisanog fatalnog jaza, koje nekakva neodoqiva centrifugalna sila goni iz dr`avne zajednice sa Monarhijom, koji su ju~er sretali
vlast pod krinkom lojalnosti, a danas pletu niti, te ih bacaju preko Drine,
koji nas Hrvate zovu bra}om, da nam u bratskom zagrqaju otmu histori~ka
na{a prava i na{u narodnost, ne bi li je s ~arom prodali – na Terazijama!
Ali jo{ stojimo mi s ovu stranu razme|a, a oni tamo ostat }e s onu”.39)
Iz ovog tekst vidqiva je sva rasna i vjerska netrpeqivost ideologa hr vatstva prema autohtonim bosanskim Srbima i wihova `eqa da se stvori
rasno jedinstvena, “~ista” Bosna od ujediwenih Hrvata rimokatoli~ke i
Hrvata islamske vjere.
Rimokatoli~ki “ekumenizam” nadbiskupa [tadlera brzo su prozreli
u pravoslavnoj hijerarhiji Bosne i Hercegovine. Prilikom [tadlerove
posjete Travniku predstavnici srpske pravoslavne op{tine “dostojanstveno su ga predusreli i na crkvi zvonili”. Po{to je odsjeo u parohijskom
“stanu”, opet su ga predstavnici pravoslavne op{tine pozdravili dobrodo{licom. Adam Adamovi}, sin popa Gavre Adamovi}a, odr`ao je prigodni
pozdravni govor, i umjesto da mu se zahvali, [tadler “okrene svoju jezuitsku pjesmu i prediku”: “Prilijepo je od va{e strane {to ste do{li pozdraviti nadbiskupa jedinospasavaju}e crkve Isukrstove kojom upravqa wegov
nepogre{ivi namjesnik Sv. otac papa Leon. On je pravi i vrhovni arhipastir svijeh hristijana na zemqi, jer on sjedi na stolici vrhovnoga apostola Petra, kome je otac nebesni otkrio bo`anstvo sina, a sin mu dao kqu~eve od raja i vlast da opra{ta i ve`e grijehove. On sa o~inskom qubavi o~ekuje povratak u krilo apostolske crkve svijeh {izmatika (pravoslavaca –
N. @), svih jeretika (protestanata – N. @) i svih nevjernika (muslimana –
N. @). I bez svake dvojbe ispuni}e se obe}awe gospodina na{ega Isukrsta,
’biti }e jedno stado i jedan pastir (rimski Papa – N. @)’, a to vrijeme jedinstva ve} je odpo~elo”.
Na ovakve prozelitske rije~i nadbiskupa [tadlera Adam Adamovi} je
“prosto” odgovorio: “Gospodine nadbiskupe, koliko po na{oj uzajamnoj du`nosti toliko i po zapovijesti na{ega visokopreosve{tenoga g. mitropolita Save, mi smo do{li da vas pozdravimo kao ~ovjeka i kao crkvenog poglavicu na{ijeh sugra|ana kr{}ana s kojima smo mi od vazda u qubavi `i vili i s wima svako zlo i dobro dijelili pri turskoj vladi i upravi, a nijesmo do{li da ~ujemo od vas koja je crkva Bo`ja, a koja li vra`ja. Turci su
trpili na{e oltare blizu svojijeh yamija, a vi, kako vidimo, ne trpite ni
39) Cit. prema: V. Kresti}, “Velikohrvatske ideje...”, 248-249.
154
na{ega krsta pokraj va{ega kri`a. U ostalom, g. biskupe, nama se ~ini da
ste vi na krivome putu kad tako zborite. Ja sam u {koli u~io, a tako i vjerujem, da je glava crkve i zakona samo Isus Hristos, sin Bo`ji i niko drugi, i da osim Boga nema na svijetu ni jednoga bezgre{noga ~ovjeka. Mi imamo na{eg partijarha u Stambolu, pa nam ne treba ni va{ Papa ni va{a Crkva, jer se sunce nikada nije na zapadu rodilo nego vazda na istoku, i nema
crkve starije na svijetu od jerusalimske. Tamo se mi obra}amo kad god se
Bogu molimo, pa se istoku vaqa i okretati”. Poslije Adamovi}evih rije~i
svi pravoslavni su iza{li iz odaja u kojima je boravio nadbiskup [talder,
“ne rekav{i mu ni s Bogom”.40)
U ciqu ukqu~ivawa {to ve}eg broja bosansko-hercegova~kog stanovni{tva u novu nacionalno-vjersku formaciju hrvatstva, nadbiskup vrhbosanski [tadler je po~eo da vodi naro~itu brigu oko ukqu~ivawa radni~kog stale`a u novu rimokatoli~ku naciju Hrvatstva. On je radio na osnivawu Hrvatske radni~ke organizacije. Naime, u Bosni i Hercegovini se od
1906. godine stvarala “Organizacija radnika Hrvata”, koja je “nasuprot so cijalisti~kom radni{tvu” trebalo da radni~ke ciqeve usaglasi sa rimokatolicizmom i hrvatskim nacionalizmom.41)
Nadbiskup [tadler je bio aktivan i na me|unarodnom planu prekrajawa dr`avnih granica koje su bile utemeqene na osnovu mirovnih ugovora i
me|unarodnih kongresa. Naime, on je direktno pokrenuo inicijativu da se
Bosna i Hercegovina pripoje Banskoj Hrvatskoj i da se na taj na~in stvori
Velika Hrvatska koja bi bila u trijalisti~ki preure|enoj Habsbur{koj
monarhiji. U tom ciqu rimokatoli~ka hijerarhija nadbiskupa [tadlera
sazvala je narodni zbor u Docu kod Travnika kako bi pred nepismenim rimokatoli~kim narodom pro~itali memorandum u kome su tra`ili aneksiju Bosne i Hercegovine “Hrvatskoj cesarovini.” “Poklonstvena deputacija” nadbiskupa [tadlera trebala je s tim memorandumom da nastupi i u Trebiwu, ali je na vreme bila spre~ena u svom naumu.42)
Nadbiskup [tadler je, dakle, bio veliki poklonik preure|ewa Habsbur{ke monarhije na trijalisti~koj osnovi, prema konceptu prestolonasqednika Franca Ferdinanda. Pored austrijske i ugarske dr`avne cjeline formirala bi se i “Velika Hrvatska” u funkciji predvodnice za ostvarewe novog imperijalnog pro{irewa Habsbur{kog carstva i vatikanskog
rimokatolicizma na Istok. Sam [tadler je govorio da su wegovi rimokatolici, predvo|eni jezuitima, odani austrijskoj dr`avnoj ideji i jedini
austrijski pioniri na Balkanu. Srbe pravoslavne je i daqe pred austrij skim vlastima predstavqao revolucionarima (“karbonarima”) i velikim
protivnicima Austrije koje je zbog toga trebalo bjesomu~no progoniti.
Akademik Milorad Ekme~i} u svojim kwigama posebno je isticao we govawe rimokatolicizma i hrvatstva u Bosni i Hercegovini: “Pored toga
40) “Vladika Kosanovi} protiv [tadlerove propagande”, “Nova re~”, Sarajevo, 14. VI­II
1932.
41) M. Ekme~i}, Stvarawe Jugoslavije 1790-1918, II, Beograd, 1989, 515.
42) M. Nasti}, n. d, 72-73.
155
{to je imalo odre|enu istorijsku ulogu za ceo Balkan, ono je trebalo da postane novo sredi{te okupqawa za sve hrvatske katolike uop{te. Zagreb je
sporo i s mukom otiman od liberalne {trosmajerovske tradicije. Sarajevska nadbiskupija je imala i poseban zadatak da postepeno potiskuje ulogu
frawevaca u pokrajinama. U tom pogledu je i od dr`ave, kao i od raznih
evropskih katoli~kih dru{tava, dobivala izuzetno visoku finansijsku pomo}”.43)
Pored stalne finansijske pomo}i, za Vrhbosansku nadbiskupiju je bila jo{ va`nija politi~ka pomo} koju je dobijala od Austrije i Vatikana.
Prije objavqivawa ustava u Bosni i Hercegovini, a u vreme wegove najave
1909, godine, Papa je posebnim pismom vatikanskog dr`avnog sekretara do nio odluku da se frawevcima oduzme pasivno bira~ko pravo. Naime, htio
je da onemogu}i wihovo birawe u budu}i bosanski sabor i na taj na~in pomogne da [tadlerova klerikalna partija u Bosni i Hercegovini ostane jedina politi~ka organizacija rimokatolika (Hrvata).44)
Rimokatoli~ka misija stvarawa i {irewa hrvatstva naro~ito je bila
intenzivna u srpskoj Hercegovini. Dobro organizirana akcija stvarawa
srpskih vjerskih konvertita uspje{no je realizirana zahvaquju}i upornom
vi{evjekovnom radu hercegova~kih frawevaca. Brojni fraweva~ki manastiri (samostani) bili su misionarske {kole u funkciji stvarawa nove
rimokatoli~ke nacije.
Poslije sarajevskog atentata, na Vidovdan 1914, starosjedila~ko srpsko stanovni{tvo Bosne i Hercegovine dospjelo je u poziciju prognanog naroda od strane austrijskih okupatora, nove privilegirane rimokatoli~ke
formacije Hrvatstva i muslimanskih [uckora. Odmah po izbijawu rata
Carska i Kraqevska vojna komanda u Zagrebu aktivnost Srba i wihove crkve u Bosni i Hercegovini, proglasila je “veleizdajni~kim” u odnosu na
austrijsku Apostolsku Monarhiju. U aktu od 2. novembra 1914. godine isti~e se slijede}e: “...Rat je na jugu i sjeveru, na`alost, pokazao kao su grko-orijentalci, takozvani rusofili i srpsko stanovni{tvo, u velikoj ve}ini nezahvalni za milostivi, pravedni tretman po kojem su postali ravnopravni
(na svojoj zemqi – N. @) sa pripadnicima ostalih religija...”.45) Srbi se optu`uju za izdaju, defetizam u vojsci, nelojalnost prema Dinastiji i Monarhiji. Kao glavne inspiratore veleizdaje vojne vlasti su optu`ivale srpsko-pravoslavno sve}enstvo, ali i “svu inteligenciju gr~ko-orijentalnog
stanovni{tva, kao i seqa{tvo”. Vlasti su “inteligentno” zakqu~ile da je
ovakva jedinstvena aktivnost “morala biti organizovana samo dugogodi {wim {kolovawem po jedinstvenom planu”.46) ^iwenica je da je kompletno
43) M. Ekme~i}, n. d, 517-518.
44) M. Ekme~i}, n. d, 518.
45) AJ, Ministarstvo pravde-v. o, f. 45, Carska i kraqevska vojna komanda u Zagrebu –raspis (br. 2590) “Veleizdaja Srpske pravoslavne crkve” dostavqa se Vrhovnoj komandi ar mije, Vrhovnoj komandi snaga za sukobe na Balkanu, Predsjedni~kom birou Kraqevskog
Veli~anstva, Ratnoj slu`bi za nadzor, Carsko-kraqevskom ministarstvu za odbranu zemqe i Kraqevom (Ugarskom) ministru za odbranu zemqe, 2. novembar 1914. (original na
wema~kom jeziku).
156
srpsko-pravoslavno stanovni{tvo Bosne i Hercegovine jedinstveno istupilo protiv agresije “K.­und­K. monarhije” na bratski narod Kraqevine
Srbije, koja je izazivala jedinstveni narodni “izdajni~ki rad” protiv Habzbur{ke Monarhije. “[kolski plan rodoqubqa” je, dakle, spontano nastao
kao izraz narodnog nezadovoqstva prema ratnoj politici Habzburgovaca.
Srpske nacionalno-kulturne organizacije i hrvatstvo
Kao srpski nacionalni odbrambeni front prema rimokatoli~kim
kulturnim rganizacijama, na ~elu sa “Napretkom”, elita u srpskom narodu
Bosne i Hercegovine organizovala je 1902. godine Srpsko prosvjetno i kulturno dru{tvo “Prosvjetu” koja je imala zadatak da {koluje darovitu srpsku djecu i daje podsticaj nacionalnom i kulturnom preporodu Srba u Bosni i Hercegovini. Dru{tvo je pomagalo “napredak srpskog naroda” na prosvjetnom i kulturnom planu. S vremenom, “Prosvjeta” je postala op{ta srpska narodna (nacionalna) organizacija ~ija je djelatnost obuhvata politi~ko-nacionalnu, prosvjetno-kulturnu, humanitarnu i privrednu sferu narodnog `ivota. “Prosvjeta” je sa svojim {irokim djelokrugom rada obuhvatala srpske ~itaonice, dobrotvorne zadruge “Srpkiwa”, srpske zemqoradni~ke zadruge sa Savezom, srpske nov~ane zavode, srpska zanatlijska i trgova~ka udru`ewa, Srpske sokole i Pobratimstva.
Srpski sokoli u Bosni i Hercegovini, kao liberalno gimnasti~ko dru{tvo, organizovano su djelovali po~etkom XX­vijeka. Poslije smrti B. Kalaja 1903. otvorile su se nove mogu}nosti za intenzivniji kulturno-prosvjetni rad, pa se, poslije osnivawa “Prosvjete”, po~iwu organizovati i srpska
sokolska dru{tva.47) Te iste 1903. osniva se i srpsko-muslimansko kulturnoprosvjetno dru{tvo “Gajret”. To dru{tvo je ve} od svog osnivawa radilo na
prosvje}ivawu i nacionalnom bu|ewu Srba islamske vjere. Zbog takvog programa “Gajret” je, kao i srpsko-pravoslavna “Prosvjeta”, progawan od strane
austrijskih vlasti, da bi 1914. godine dru{tvu bio zabrawen rad.48)
46) “Duboko u Otaybini ra{irena izdaja protiv na{e Armije koja se poletno, hrabro i juna~ki bori, zahtjevala je hiqade i hiqade `rtava oficira i vojnika vjernih Caru, i iz
iskaza svih rawenika rasvetlila da se nijedan ne boji neprijateqskog vojnika, ali se
svi boje izdaje fronta, s leva, s desna, s le|a... Izdajom je javqano i jo{ uvijek se svako
kretawe trupa odmah javqa neprijatequ. To ~ine slu`be za posmatrawe i obavje{tavawe. Signalizacijom dojavquju neprijatreskoj artiqeriji a ova onda muwevito pripucava. Svjetlosnim signalima, dimnim znacima, pode{avawem kazaqke na crkvenim torwevima.., isticawem crno-`utih zastava, itd, nagovje{tavaju se ja~ine trupa i pravci wihovog kretawa. ^ak je dokazano da su vijesti o sopstvenim i neprijateqskim polo`aji ma, o ratnim doga|ajima, mar{evima itd, na do sada neobja{wiv na~in mogle da stignu
u pozadinu gdje `ive Srbi... (Isto).
47) Sa aneksijom BiH 1908. po~iwu `estoki progoni srpskih Sokola zbog wihove antiaustrijske nacionalno-oslobodila~ke propagande. U vremenu Skadarske krize zemaqski
poglavar BiH, Oskar Po}orek, raspustio je sva srpska sokolska dru{tva. Zemaqska
vlada BiH je dekretom od 25. jula 1914. raspustila Srpsku sokolsku `upu bosansko-hercegova~ku. N. @uti}, Sokoli – ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine Jugoslavije
1929-1941, Beograd, 1991, 8.
48) AJ, 38-71-195, Spisak prosvjetnih dru{tava u Sarajevu.
157
Pokreta~i “Prosvjete” bili su Srbi ~inovnici “sa akademskom spremom” koji su, odmah poslije osnivawa Glavnog odbora u Sarajevu, uputili
apel srpskom narodu Bosne i Hercegovine pozivaju}i ga da povede organizaciju ovog prvog srpskog dru{tva, zajedni~kog svima Srbima Bosne i Hercegovine. Prvi zadatak “Prosvjete”, poslije osnivawa, bio je da poma`e siroma{ne Srbe, u~enike sredwih i visokih {kola. Slijede}e godine “Prosvjeta” je pro{irila djelokrug rada poma`u}i siroma{ne {egrte u ciqu
da se bosanski gradovi obnove srpskim elementom i na taj na~in poja~a srpski gra|anski element. S druge strane, austrijska uprava je favorizovala
doseqavawe stranog, uglavnom rimokatoli~kog gra|anskog elementa u bosansko-hercegova~ke gradove.49)
Dru{tvo “Prosvjeta” je, dakle, pored prosvjetnog “podizawa srpskog
naroda”, vr{ilo ideolo{ku i nacionalno-politi~ku funkciju povezuju}i
se sa liberalnim srpskim politi~kim organizacijama i bosansko-hercegova~kim Srpskim sokolima i srpsko-muslimanskim “Gajretom”. Pored prvo bitnog zadatka – opismewivawa srpskog naroda – “Prosvjeta” je, kako isti ~e akademik M. Ekme~i}, imala drugi istorijski zadatak – da izgradi naci onalnu inteligenciju: “Bez obzira na to {to je bila po~etna namjera qudi
koji su ga stvorili 1902, a zatim prepustili srpskoj sredwoj klasi da ga odr`ava i vodi, ona je bila najqep{e gwezdo iz kog se izlegla nacionalna inteligencija u Bosni i Hercegovini… U isto vrijeme, ona se i prva otela
svojoj pup~anoj vrpci, kojom je bila vezana za manastirsku }eliju kao prvu
istorijsku koqevku”. Ekme~i} daqe isti~e liberalno-demokratsko ideolo{ko usmjewewe dru{tva i potowu modernizacijsku i antiklerikalnu
liberalnu zaostav{tinu srpskom narodu: “U razvoju do 1945, a mo`da i gra|anskog rata 1992, pokazalo se da je cijela sekularna inteligencija Bosne
i Hercegovine izrasla na ovom po~etnom srpskom pawu. Ne samo da su u potowim sekularizovanim dr`avama 1918. i 1945. srpski intelektualci bili
najbrojniji nego su u isto vreme bili i najvi{e emancipovani da vr{e vode}u ulogu modernizovawa”.50)
Srbima iz Bosne uzor, kod organizirawa “Prosvjete”, bile su privredno-kulturne akcije Srba iz Zagreba. Naime, Srbi iz Zagreba, sa Vladimirom Matijevi}em na ~elu, zapo~eli su prvi organizovan rad na nacionalno-kulturnom bu|ewu srpskog gra|anskog stale`a. Godine 1897, Srbi
u Zagrebu su osnovali “Privrednik”, ustanovu koja je radila na tome da
“na{i gradovi dobiju na{ karakter”. “Prosvjeta” se u svom radu naslonila na “Privrednik” i sav posao “Prosvjete” bio je gotovo iskqu~ivo po sredni~ki.51)
“Prosvjeta” je prije Prvog svjetskog rata imala ulogu nacionalnog
avangardizma isti~u}i slogan da je “vjera Prosvjete” i osnovni uslov za
49) Isto, 14.
50) Ekme~i} navodi da je istorijski korijen srpske inteligencije u manastirskoj }eliji iz
sredweg vijeka, a od XVI­II vijeka tu ulogu postepeno preuzima crkveno-{kolska op{tina. Manastir je, prema Ekme~i}u, zamjewen samo jednom “boqom ustanovom”, jer se tek
od 1902. ovi korijeni sekularizuju” (B. Mayar, Prosvjeta – srpsko prosvjetno i kulturno dru{tvo, predgovor kwizi M. Ekme~i}a, Bawa Luka-Srpsko Sarajevo, 2001, 12).
51) Dvadeset i pet godina rada “Prosvjete”, 65.
158
opstanak i kulturni razvoj srpskog naroda, samostalna srpska dr`ava. Kod
nacionalne borbe “Prosvjeta” je upotrebqavala kulturna sredstva iz svog
dubokog ubje|ewa da se tim putem, u vrijeme mira me|u narodima, uvijek najsigurnije ide dobrom nacionalnom uspjehu. Proslava desetogodi{wice
“Prosvjete”, 1912. godine, bila je zapravo “kulturni kongres naroda srpskog”, kome su prisustvovali najvi|eniji kulturni predstavnici “svega tada jo{ politi~ki raskomadanog Srpstva”.52)
“Prosvjetin” liberalizam” i antidinasti~ko opredjeqewe izazvali su
progone wenih pripadnika od strane Austro-Ugarske, a dru{tvu je, kao i
liberalnim sokolskim organizacijama, rad zabrawen 25. jula 1914. godine:
“Iste one no}i, mo`e se re}i, isti onaj ~as, kad je istekao ultimatum Kraqevini Srbiji, zape~a}ena je sudbina ’Prosvjete’ i svih srpskih kulturnih
dru{tava u BiH. No}u izme|u 25. i 26. jula 1914. pozatvarala je tu|inska
vlast sve kulturne radnike koji su joj bili na dohvatu a koji su slu`ili ideji oslobo|ewa. ’Prosvjeta’, kao matica srpskih kulturnih organizacija,
progla{ena je ogwi{tem veleizdaje, su|ena je i osu|ena na vje~nu propast”.53)
“Prosvjeta” je, dakle, u razdobqu do Prvog svjetskog rata bila kulturnoprosvjetna i nacionalna centrala za bosanskohercegova~ke pravoslavne Srbe. Humanitarno-kulturni rad je bio najupe~qativija strana djelatnosti
“Prosvjete”, ali je nacionalno-politi~ka linija o~uvawa srpstva bila
kqu~na. Srpska nacionalna linija bila je usmjeravana od politi~ke elita
Kraqevine Srbije u pravcu revolucionarnog liberalnog nacionalizma po
ugledu na nacionalno-liberalne revolucije koje su sprovo|ene u Francuskoj, Wema~koj i Italiji tokom XIX vijeka. Upravo su srpski dvor, politi~ari, srpska pravoslavna crkva i kulturno-nacionalne organizacije Kraqevine Srbije, svim svojim ideolo{kim i politi~kim bi}em prihvatili ideologiju revolucionarnog zapadnoevropskog gra|anskog liberalizma54).
Rimokatoli~ko hrvatstvo u Bosni i Hercegovini
u vreme Kraqevine Jugoslavije
Postojali su brojni oblici rimokatoli~kog prozelitskog i misionarskog nastupawa u mladoj jugoslavenskoj dr`avi. Prozelitizam putem unija}ewa (grkokatoli~ewa) Srba pravoslavnih dobijao je na intenzivnosti poslije izbora poma|arenog Slovaka Dionizija Waradija za grkokatoli~kog
biskupa kri`eva~kog 1920. godine. Jurisdikcija kri`eva~kog biskupa bitno je pro{irena poslije dono{ewa dekreta Sv. Stolice od 19. oktobra
1923. godine, br.9992/22, kojim su svi pripadnici grkokatoli~ke vjeroispovesti u Kraqevini SHS stavqeni pod neposrednu vlast biskupa kri`eva~kog, i izuzeti ispod jurisdikcije dotada{wih wihovih ordinarija. Jedino
52) Isto, 16.
53) AJ, 66-476-749. U dokumentima se pomiwu i podaci da je 11. jula 1914. austrijska vlast u
“Prosvjetu” uvela komesarijat, da bi je 8. jula 1915. u potpunosti rasturila, isto, 124.
54) Vidjeti: N. @uti}, Srbi i gra|anski liberalizam u Kraqevini SHS 1918-1929, u: Dijalog povjesni~ara-istori~ara, 4, Zagreb, 2001.
159
su ostali izdvojeni (nekoliko godina) grkokatolici u Bosni i Hercegovini, koji su imali posebnog apostolskog administratora.55) Intencija Vatikana i ordinarijata kri`eva~ke eparhije bila je u tome da “katolici isto~nog obreda do|u pod redovnu duhovnu vlast koja se nalazi na na{em dr`avnom teritoriju, da se tako ukloni i svaka pomisao kako se pod pla{tom
vjere i crkvene organizacije vodi bilo kakva propaganda – vjerska ili politi~ka – koja bi ugro`avala dr`avni poredak, dr`avne interese ili javni mir”.56)
Proslavu “1000 godi{wice hrvatskog kraqevstva”, 1925. godine, Rimo katoli~ka crkva je iskoristila da raspali hrvatske narodnosne strasti.
Tokom 1925. godine, Katoli~ka akcija je bila izuzetno aktivna. Rimokatoli~ka tjelovje`bena organizacija “Orlovi”, koji su bili organizacija Katoli~ke akcije, dobijali su istaknuto mjesto prilikom proslava “1000 godi{wice hrvatskog kraqevstva”. Propagandom o Hrvatima kao “predzi|u
kr{}anstva”, o Hrvatima kao wvernijim sinovima pape i Vatikana, Rimokatoli~ka crkva je nastojala da ostvari svoj glavni ciq: da usadi ideje rimokatoli~kog “svjetonazora” me|u Hrvate i uni{ti slobodnozidarsko liberalno “sjeme zla”, koje je hrvatsko gra|anstvo u dobroj meri prihvatilo.
Proslavu “1000-godi{wice hrvatskog kraqevstva” rimokatoli~ko sve}enstvo je iskoristilo da iska`e svoje antijugoslavensko i antisrpsko opredeqewe, veli~aju}i “hrvatsku hiqadu godina staru kraqevinu”.57))
Proslava tisu}godi{wice hrvatskog kraqevstva odr`avale su se i u
Bosni i Hercegovini koju su velikohrvatski megalomani, na ~elu sa Stjepanom Radi}em, nazivali “utrobom Hrvatske”. Prvo je pokrenuta akcija izgradwe Spomen crkve sa Tomislavovim domom u Duvnu, odnosno duvawskom
poqu na kojem je tobo`e prema velikohrvatskoj mitologiji krunisan kraq
Tomislav. Na uspomenu “1000 godi{wice krunisawa prvoga hrvatskog kraqa Tomisava na Duvawskom poqu”, poslan je proglas u vidu raspisa na mnoge “hrvatske” adrese:
“Proglas na hrvatski narod! Mi `iteqi grada Duvna... pozivamo svu
bra}u od Triglava do Bojane te od Mure, Drave i Dunava pa do Jadranskoga
mora, da ujediweni duhom i mi{qu {to sjajnije proslavimo godinu 1925.
kao uspomenu po nas Hrvate najslavnijega doga|aja... Godine 1925, skupio se
je sav hrvatski narod na duvawskom poqu da, pobijediv{i veliku i mo}nu
dr`avu Franaka i Alemana, suzbiv{i divqe Hune i Avare te slavno nadvladav Bugare, uzdigne svoga najmo}nijega kneza Tomislava na kraqevsko
55) Isto, f. 17, Ordinarijat eparhije kri`eva~ke – Ministarstvu vera, 31. X 1923.
56) Isto, f. 30, Predsedni{tvo biskupskih konferencija – Ministarskom savetu, 12. X
1926.
57) Lambert Golovski je govorio i o istrajnosti Hrvata i “sre}i sada{weg nara{taja {to
mo`e proslaviti 1000. godi{wicu Hrvatskog kraqevstva”. Veli~aju}i rimsku vjeru
pravio je aluzije na dr`avne poku{aje da naredbama onemogu}i decu da “u~e pravu katoli~ku vjeru”. Po wemu, od katoli~ke vjere i pape u Rimu samo dobro i sre}a poti~u. Na
kraju je ~ak i ]irila Solunskog proglasio “apostolom Hrvatskim!” – AJ, Ministarstvo pravde – vjersko odeqewe, f. 85, Ministarstvo vojske i mornarice – Ministarstvu
vera, 30. X 1925.
160
prijestoqe i da ga ovjen~a za svoga prvog kraqa. Mi danas gledamo u duhu
onaj silni hrvatski narod koji se je sa svojim pravcima sa svih hrvatskih
strana okupio na duvawskom poqu da uzveli~a i podigne sjaj i slavu hrv. naroda a i pozdravi svoga prvovjen~anoga kraqa. Jo{ kao da `ivoga gledamo
ninskoga biskupa Grgura, kancelara prvoga hrvatskoga kraqa, koji sa hrvatskim biskupima i sve}enstvom u sve~anom ruhu stupa uz kraqa, da mu kao
prvak hrvatskog naroda stavi krunu na glavu. Gledamo ga i sada gdje ga u svem
sjaju i kraq. veli~anstvu prati hrvatski narod sa svojim velmo`ama, `upanima i knezovima iz Bijele, Crvene i posavske Hrvatske te Usore i Rame
na ~elu sa Mihajilom Vi{evi}em, slavnim knezom neretvanskim, travuwskim, dukqanskim i zahumskim. Gledamo jo{ i sada na{ega prvoga kraqa
gdje na ~etiri strane svijeta ma~em zamahuje u znak da }e sve hrvatske zemqe
~uvati i braniti pa ma s koje strane neprijateq do{ao.
Ono isto veseqe i odu{evqewe koje je tada hrvatski narod na duvawskom poqu i {irom domovine osje}ao, mislimo da }e osje}ati i 1925. godine, a kome ne bude mogu}e osobno prisustvovati toj narodnoj slavi, taj }e sigurno toga dana srcem i mi{qu preweti na Duvawsko poqe. Da ovaj slavni
dogadjaj dostojno proslavi i da o wemu `ivu uspomenu u hrvatskom narodu
sa~uva, odlu~io je hrvatski narod u Duvnu, na ovome sastanku od 14. sije~wa
1917. da mjesto ikakova drugoga spomenika sagradi u Duvnu spomen crkvu sa
Tomislavovim domom koja }e biti trajni spomenik hrvatske slave i vidqivi zalog sre}nije. Tom prilikom izabran je odbor koji }e gorwu zamisao
sprovesti. Pokroviteqstva primila se je W. Pr. zagreba~ki nadbiskup dr
Ante Bauer, hrvatski rodoqub i mecena. Stoga apeliramo na Hrvate bez
razlike vjere od Triglava do Bojane... Da svaki pridonese svoj darak na
uspomenu na{e narodne slave i mo}i. Napose pozivamo sva dru{tva i op}ine cijele na{e domovine da pridonese svoj posebni nov~ani prinos, odmah
po jedan spomen kamen sa svojim natpisom da se tim kamewem kao narodnim
mozaikom oblo`e unutarwi zidovi “Spomen crkve” u znak da su tu svetiwu
na uspomenu svoga prvoga kraqa podigli slo`ni Hrvati.
^lanovi darovateqi pla}aju 100K, utemeqiteqi 1000K a dobrotvori
3000K i vi{e. Ve}i darovi hrvatskoga episkopata te plemi}i sa barunima
i grofovima, biti }e upisani zlatnim slovima na posebnim mramornim
plo~ama ure{enim sa doti~nim obiteqskim ili stale{kim grbovima...
Umoqavaju se sva hrvatska dru{tva da barem u~ine po jednu predstavu, zabavu ili sijelo u korist zasnovanoga spomenika. U Duvnu 30. sije~wa 1917.
Potpredsjednik dr Pe­ro­Spi­e­na­gel,
potpredsjednik o. fra Mijo ]ui}”.
U Bosni i Hercegovini Hrvatsko kulturno-prosvjetno dru{tvo “Napredak”, uz materijalnu i moralnu podr{ku Vrhbosanske nadbiskupije, organiziralo je sa velikim uspjehom u rimokatoli~kim sredinama proslavu hiqadugodi{wice hrvatskog kraqevstva.58) Podru`nice “Napretka” slavile
su “diqem Bosne” i druge obqetnice iz mitolo{ke istorije hrvatstva. Indikativan je slu~aj proslave godi{wice smrti Petra Zriwskog (ugarskog
58) AJ, MUP, f. 21, Istorijat Hrvatskoh kulturno-prosvjetnog dru{tva “Napredak”.
161
porijekla) i Krste Frankopana (porijeklom iz italijanske plemi}ke porodice Fran­gi­pa­ni), u Bawa Luci 30. aprila 1933, ~ije istoriske likove je,
kao hrvatske, prisvojila mitomanska istoriografija Hrvatstva. Sve~ana
akademija je organizovana u bawalu~kom “Hrvatskom domu” u prisustvu 400
lica koji su ve}inom bili obrtnici, seqaci i omladina (“inteligencije je
bilo vrlo malo”). U takvom dru{tvu mjesto u prvom redu ~ekalo je bawalu~ kog protu u penziji Du{ana Kecmanovi}a59), koji je bio “u dru{tvu dr Vik tora Guti}a”.60) Nesretni slu~aj prote Du{ana Kecmanovi}a najboqe svjedo~i o srpskoj prostodu{nosti, politi~koj i ideolo{koj naivnosti kada je
bilo u pitawu rje{avawe “hrvatskog nezadovoqstva” i prostodu{no nasjedawe na pri~e o ugro`enosti Hrvata od “velikosrpske” hegemonije. Kao politi~ki sqedbenik anacionalne Pribi}evi}eve Samostalne demokratske
stranke, prota Kecmanovi} nije prozreo podlo`ni~ku Pribi}evi}evu politiku udvarawa Zagrebu, i nesvjesno se priklonio politi~kom taboru velikohrvatskih nacionalista. Zato treba navesti tamne mrqe iz biografije prote Kecmanovi}a, koji je bio potpisnik (17. novembra 1932) antisrpskih “Zagreba~kih punktacija” (zajedno sa Milom Budakom i ostalima)61),
kojima je izra`eno jedinstvo hrvatskog naroda i tra`ena federalizacija
Jugoslavije, kao i u~esnik velikohrvatskih rimokatoli~kih promocija.
Takva je bila i pomenuta akademija u ~ast godi{wice smrti “hrvatskih mu ~enika” Zriwskog i Frankopana.
Akademija je otvorena pjesmom Hrvatskog pjeva~kog dru{tva “Nada”,
koje je sa mu{kim zborom otpjevalo odlomak iz opere “Zriwski”. Potom je
u velikohrvatskom zanosu govorio sve}enik Ivan Vla{i}: “Na{ slavni
hrvatski pjesnik Nazor po~iwe svoju pjesmu ’Zvonimirova la|a’ sa rije~ima: ’Jo{ je tu. I ako se nasukala na pjesak i nagnula na jednu stranu i ako
su sidra zahr|ala... jo{ je tu’. ’Zvonimirova la|a’ nije niko drugi nego na{
hrvatski narod (prekinut burnim pqeskawem i usklicima [email protected])... Na{
59) Ro|en je 1876 u Subotskoj a umro u Srpskom Itebeju 1942. godine. Bio je parohijski sve{tenik i okru`ni proto u Bawaluci od 1911. godine. U~estvovao u borbi za crkveno{kolsku autonomiju bosansko-hercegova~kih Srba i u stvarawu Srpske narodne organizacije. Bio ~lan Narodnog vije}a u Zagrebu i Privremenog narodnog Predstavni{tva.
Kao poslanik Demokratske stranke, odnosno SDS, biran je za poslanika Narodne skup{tine Kraqevine SHS. Prvi svjetski rat proveo je kao talac i u internaciji u Ma|arskoj, a po okupaciji zemqe 1941. odveden u koncentracioni logor u Capragu i prisilno
iseqen (Enciklopedija Jugoslavije, tom 5, Zagreb, 1962, 234.
60) Dovoqno je citirati mi{qewe prof. dr Branka Petranovi}a, ina~e qevi~ara, o dr
Viktoru Guti}u: “U istoriografiji se podsje}a da je Josip Frank prvi uneo strah od ve like Srbije; ukazuje se na antisrpsku delatnost sarajevskog nadbiskupa Josipa [tadlera, ’~iji su intelektualni |aci bili i Ante Paveli}, Mile Budak, Andrija Artukovi},
Viktor Guti} i drugi...”; “Kao simboli krvolo~nosti (u NDH – N. @) izdvajali su se
Eugen Dido Kvaternik, Mile Budak, dr Viktor Guti}, Viktor Tomi}...” (B. Petranovi},
Istorija Jugoslavije 1918-1988, kwiga II, Beograd, 1988, 49, 128
61) “Zagreba~ke punktacije” potpisali su, pored usta{kog ideologa Mile Budaka i Kecma novi}a, vo|a HSS-a Vlatko Ma~ek, dr Du{an Duda Bo{kovi} (vo|a vojvo|anskih autonoma{a), naivni Sava Kosanovi} (sestri} Nikole Tesle), dr Hinko Krizman i Vje}eslav Vilder iz SDS, “haeseovci” Josip Predavec, dr Juraj [utej, nezavisni kandidat dr
Ante Trumbi} koji je od “Jugoslavena” postao perjanica velikohrvatstva.
162
pjesnik u prvim redovima hrvatske himne rekao je: ’Lijepa na{a domovino’.
Zar to nisu najqep{e rije~i za jednu himnu? Kroz sve te{ko}e zadr`ao je
svoju domovinu, koju mu niko nije mogao oteti... Zato treba da se ugledamo u
na{e di~ne i hrabre pradjedove, da sa pouzdawem u Boga, koji je uvijek {titio hrvatski narod, slijedimo wegovim putem, za hrvatski narod borili su
se na{i pretci sa ma~em u ruci, kwi`evnici kwigom i perom, a sve}enici
i frawevci sa oltara i propovjedaonice, mole}i se Bogu za svoj narod.. Hrvatski narod jo{ je tu, ali }e jo{ mnoge borbe i pote{ko}e imati do kona~nog blagostawa”62).
U ciqu pridobijawa {to ve}eg broja Hrvata za ideologiju Rimske crkve, vatikanska propaganda je proglasila Majku Bo`ju za “kraqicu Hrvata”. Stvarano je rimokatoli~ko svehrvatsko svetili{te posve}eno Majci
Bo`joj u Mariji Bistrici.63) Papinim breveom od 4. decembra 1923, zavet na crkva Sv. Marije Bistri~ke (u Mariji Bistrici) uzvisuje se na dostojanstvo Marije Bazilike. Nadbiskup Stepinac je, kao i wegov prethodnik
A. Bauer, veliku pa`wu poklawao “blagdanima” posve}enim Majci Bo`joj
Mariji. Sa istom revno{}u pohodio je Marijino svetili{te u Olovu u Bosni, u kome je 1937. godine izgra|ena crkva posve}ena Gospi Olovskoj i koja je postala “za{titnica hrvatskog naroda” u Bosni.64) U Hercegovini su
se tako|e odr`avale brojne vjerske manifestacije posve}ene blagdanu
“Majke Bo`ije – Kraqice Hrvata” (u [irokom Brijegu, Mostaru, Qubu{kom, ^apqini itd).
Zahvaquju}i uspje{nim misijama i jakoj rimokatoli~koj popagandi nastao je “vanredno povoqan porast bosansko-hercegova~kih katolika”.65)
“Savjestan pratilac demografsko-populacijskih problema” u Bosni i Her cegovini, Krunoslav Draganovi}, objavio je u kalendaru “Sv. Ante”, za 1932.
godinu, ~lanak o velikom porastu broja rimokatolika u Bosni i Hercegovini u periodu od 1920. do 1930. godine. Ovakvim priznawem Draganovi}evim razbija se stereotip o ugro`enosti rimokatolika u “velikosrpskoj”
Kraqevini SHS (Jugoslaviji). Prema Draganovi}evim istra`ivawima,
najve}i prirodni prira{taj rimokatolika u Bosni i Hercegovini bio je
u hercegova~kim `upama Humac (2323) i [iroki Brijeg (2194), zatim u `upama Fojnica, Sutjeska i Kre{evo u kojima su se nalazila tri nastarija
bosansko-hercegova~ka samostana koji su “kroz vi{e stoqe}a bili srcem i
62) AJ, Ministarstvo pravde – v. o, Ministarstvo unutra{wih poslova – odeqewe za dr`avnu za{titu Ministarstvu pravde, 20. V 1933.
63) Pored srpsko-pravoslavne Biskupije kraj Knina, u kojoj je podignuta Marijina crkva –
zadu`bina kraqa Tomislava, glavno Marijino svetili{te bilo je u Mariji Bistrici
gdje je stvoren kult Majke Bo`je Bistri~ke. Kako isti~e Rudolf Braji~i}, ve} u doba
Ilirskog preporoda Marija Bistrica jedno je od ve}ih narodnih `ari{ta: “Hrvat se
osje}ao kao da se je wegova domovina i Marija izjedna~ila. Stoga ju 7. srpwa 1935. kruni
sve~anom krunom po svom mitropolitu A. Baueru za svoju kraqicu, za Kraqicu Hrvata”
(R. Braji~i}, Marija me|u Hrvatima, “Cro­a­tia­sac­ra”, br. 20-21, Zagreb 1943, 350).
64) R. Braji~i}, n. d, 354.
65) “Demografski pogled na bosansko-hercegova~ke katolike”, “Hrvatska stra`a, Zagreb,
14. XI 1932.
163
du{om svega vjerskog i narodnog `ivota katolika-Hrvata u Herceg-Bosni”.66)
Po{to su uredbama vlade Petra @ivkovi}a, iz 1929. godine, zabrawene sve organizacije sa vjerskim i nacionalnim obiqe`jima (bile one srpske, slovena~ke ili hrvatske), umjesto Orlova u poluilegalnoj formi djelovali su Kri`ari.67) U Bosni i Hercegovini djelovala su brojna kri`arska dru{tva. Nadbiskup vrhbosanski I. [ari} naro~ito je bio zadovoqan
dobrom kri`arskom organizacijom u Bosni i Hercegovini. [ari} je blagosiqao Kri`are kao “bijelu legiju papinske Katoli~ke akcije”, kao borce koji “posvuda {ire slavu Kraqevstva Bo`jega” i pru`aju “blagoslov
svojemu narodu Hrvatskom”. Nadbiskup [ari} je pozivao kri`arsku omladinu Bosne i Hercegovine da se bori, kao prvoborci, i da `ivot `rtvuju,
ako treba, za “Sveti Kri` Isusov”. Nadbiskup [ari} je 1936. godine pozdravio i blagoslovio “Kri`arsko vije}e” Omladinskog bratstva u Sarajevu, na {to mu je “Kri`arsko bratstvo, 1. listopada 1936. uzvratilo ’odu{evqenim’ pismenim odzdravom”. Takav odu{evqeni “odzdrav” mladih
Kri`ara izazvao je kod nadbiskupa bojovne osje}aje velikohrvatstva, pa im
je na “Sve svete” (1. novembar “Dan mrtvih” za rimokatolike) 1936. godine
uputio ratnohu{ka~ko “javno pismo” slijede}e sadr`ine:
“Dragi Kri`ari! ovo vam dvoje sada poru~ujem i na srce stavqam: Budite nam Bo`ji borci i posvuda {irite slavu Kraqevstva Bo`jega. I budite blagoslov svojemu narodu Hrvatskom! Ima danas zemaqa, gdje omladina umire smr}u mu~eni~kom za Krista Kraqa. Mladi qudi umiru sa povi kom: [email protected] Krist Kraq!’ Na{a Kri`arska omladino! I ti si nam takova. Spremna si i u smrt za Sveti Kri` Isusov. I ti si najqep{a nada ’Lijepoj na{oj domovini. Ide{ putem prakti~noga kr{}anskog `ivota. Putem
@rtve, Euharistije, Apostolata (to je osnovna parola Katoli~ke akcije –
N. @). To je pravi blagoslov Bo`ji Na{oj Domovini Hrvatskoj. Spaja{
Kri`arska omladino sa vjerno{}u Kristu Kraqu vjernost Narodu Hrvatskomu. I tako nam danas predwa~i{ u qubavi i vjernoti prema Vjeri i Domovini. I moja je `iva `eqa, da vo|a Hrvatskoga Naroda upravo zagrli svu
na{u Kri`arsku omladinu. Omladinu tako vjernu Kristu Bogu i Hrvatskomu Domu. On to i ho}e. On, koji je napisao i potpisao ovu vjeroispovjest:
’Kriste Bo`e, neka Hrvatskomu Narodu do|e Kraqevstvo Tvoje! – dr. Vlat ko Ma~ek’ , Jest, neka na{a Kri`arska omladina u~ini sve, neka sve svoje
najboqe energije posveti tomu, da Hrvatskomu Narodu do|e Kristovo Kraqevstvo! Da Krist Kraq zavlada u du{ama pojedinaca, u obiteqima, u dru{tvu! To je ciq na{oj Katoli~koj akciji. Eto, neka tako na{i Kri`ari bu du na svome mjestu u bojevima Bo`jim i Narodnim!
Kri`ari! Prvoborci! Sje}ajte se uvijek onih velikih rije~i, {to
vam ih je izrekao Na{ Sveti Otac Pijo XI: ’Va{e je ime divno i genijalno.
66) Isto.
67) O osnivawu Kri`ara vidjeti: N. @uti}, “Sokoli – ideologija u fizi~koj kulturi Kra qevine Jugoslavije 1929-1941”, Beograd, 1991; V. Novak, Mag­num­cri­men, Zagreb, 1948; Q.
Dimi}, Kulturna politika Kraqevine Jugoslavije, Beograd, 1998.
164
Va{a je zada}a, da budete vjerni Vjeri i Domovini’. U to ime, Predragi:
’Bog `ivi’”.68)
Dakle, nadbiskup [ari} je otvoreno pozivao kri`arsku omladinu da
pod skutima Katoli~ke akcije radosno `rtvuje `ivot za prosperitet
“Apostolske Hrvatske”. Iz svake rije~i [ari}evog “javnog pisma” Kri`arima, izbija nevi|en velikohrvatski i rimokatoli~ki fanatizam kojim
poziva hrvatsku omladinu Bosne i Hercegovine u otvoreni krsta{ki (kri`arski) rat protiv “nevjernika” u liku pravoslavnog Srpstva, ali i masonskog liberalizma.
U istom ideolo{ko-politi~kom smjeru djelovala je Frankova~ka
(usta{ka) studentska omladina, okupqena u “Hrvatskoj akademskoj omladini” u Zagrebu, koja je 6. o`ujka 1932. donijela Rezoluciju o stvarawu slobodne hrvatske dr`ave sa granicama na Drini. U petoj ta~ki rezolucije Hrvatska akademska omladina “konstatira da hrvatski narod time, {to je dodjeqen Srbiji na eksploataciju pla}a najte`e reparacije {to ih je ikad koji
narod pla}ao”, pa zahtjeva “likvidaciju Jugoslavije, koja postoji samo zato
da bude Srbiji nagrada {to je prouzrokovala svjetski rat i da slu`i Francuskoj kao ratna obaveza u jugoisto~noj Evropi i time predstavqa te{ku
opasnost za evropski i op}i mir, a svojim je dosada{wim opstankom dokazala da je trajan izvor i unutra{wih me|unarodnih smutwi i sukoba”. Zato
je HAO zahtjevala uspostavu “slobodne i nezavisne hrvatske dr`ave na ~itavom neprijepornom teritoriju Hrvatske, Slavonije sa Srijemom, Dalmacije, Bosne i Hercegovine”. Hrvatska akademska omladina je na kraju izjavila da u ime Hrvata “imaju pravo da govore samo vo|a Hrvata dr Vladimir
Ma~ek i predstavnik Hrvatske u inozemstvu dr Ante Paveli} i wihovi suradnici, pa im i ovom zgodom izra`ava puno povjerewe u wihov rad i wihovu politiku”.69)
U Hercegovini su formirana brojna dru{tva Katoli~ke akcije: Kri`ari (2 bratstva sa 71 ~lanom), Mladi junaci (1 dru{tvo sa 220 ~lana) Dru{tvo katoli~kih mladi}a (2 dru{tva sa 206 ~lanova), Dru{tvo katoli~kih
djevojaka (3 dru{tva sa 300 ~lanova), Katoli~ki mu`evi (1 dru{tvo sa 47
~lanova) i Katoli~ke `ene (1 dru{tvo sa 89 ~lanova). Djelovala su i brojna vjerska dru{tva, bliska Katoli~koj akciji: Tre}i red sv. Frawe (53 skupine-grupe), Dru{tvo Srca Isusova (14), Dru{tvo sv. Ante (8), Marijine
kongregacije (3), Apostolat molitve (6), Bratov{tina Majke bo`je Karmelske (6), Bratov{tina imena Isusova protiv psovci (7), Zadruga sv. Ante (2) i Pjeva~ko dru{tvo sv. Cecilije (3).70)
U Bosni i Hercegovini uspje{no su radile i rimokatoli~ke prosvjetne institucije koje su {kolovale i obrazovale rimokatoli~ki misionarski podmladak. Treba ista}i zna~aj fraweva~kih klasi~nih gimnazija s
pravom javnosti u Travniku, Visokom i [irokom Brijegu. Vaspitawe i
obrazovawe rimokatoli~kog podmlatka u tim gimnazijama vr{eno je u duhu
68) “Katoli~ki tjednik”, Sarajevo, 8. XI 1936.
69) AJ, 80-31-39.
70) K. Draganovi}, n. d.
165
vjerske netolerancije i izazivawa fanati~ne netrpeqivosti prema srpskim “{izmaticima”. Dovoqno je ista}i podatak da je od 1934. direktor
fraweva~ke gimnazije u [irokom Brijegu bio fra Dominik Mandi}71),
provincijal hercegova~kih frawevaca i kao povjesni~ar jedan od utemeqiva~a sredwevjekovne mitolo{ke hrvatske povijesti i tvorac brojnih
istoriografskih falsifikata. U istoj gimaziji vaspitani su i obrazovani brojni frawevci koji su propagirali velikohrvatski {ovinizam i tokom Drugog svjetskog rata propagirali ideologiju usta{kog pokreta i sudjelovali u wegovim vojnim i genocidnim aktivnostima.
S druge strane, u Kraqevini SHS (Jugoslaviji) srpska “Prosvjeta” se
utopila u srpski op}ejugoslavenski nacionalni kurs. Srpska tolerancija
i nacionalna prostodu{nost (naivnost) ogledala se i u “Prosvjetinoj” iz dava~koj djelatnosti koja je ponekad dosezala jugoslavensku “bratsku” anacionalnu dimenziju. “Prosvjetina” edicija “Savremeni hrvatski pokret za
narodno ujediwewe” (autora dr Ivana Gmajnera), {tampana u dvije hiqade
primjeraka, bila je apologetika tada{weg liberalnog jugoslavenskog nacionalizma, monarhisti~kog bratstva i jedinstva. “Prosvjeta” je objavqi vala i edicije srpskih liberalnih jugoslavenskih apologeta, kakav je bio
dr Vasiq Popovi}, koji su liberalno jugoslavensko bratsvo srpsko-hrvatsko izvodili iz najstarijih ju`noslavenskih vremena.
S druge strane, Vatikan je i daqe forsirao starodrevno hrvatstvo i iz
mitskih tmina ranog Sredweg vijeka “precizno” datirao godinu doseqewa
i “pokr{tavawa” paganskih Hrvata (641. godina).72) Godina 1941. odre|ena
je kao godina velikog jubileja – “1300 godina veza Hrvata sa Sv. Stolicom”.
Pripreme za proslavu tog jubileja po~ele su ve} 1938/39. godine. Rimokatoli~ka i frankova~ka prava{ka (usta{ka) {tampa po~ele su toj godi{nwici da posve}uju veliki prostor.73) Papa Pije XII proglasio je za rimokatolike Hrvate jubilarnu godinu koja je trebala da traje od 29. juna 1940. pa do
29. juna 1941. godine. U toku jubilejske godine rimokatolici su prire|ivali brojne manifestacije, organizovano je jubilejsko hodo~a{}e u Vatikan,
odr`ano je mnogo dekanijskih kongresa, a kao zavr{nica jubileja bilo je
predvi|eno da se u Zagrebu u junu 1941. odr`i veliki euharisti~ki kongres.
I sarajevski rimokatolici Hrvati proslavili su jubilejsku godinu
nizom vjersko-nacionalnih aktivnosti. Nadbiskup sarajevski dr Ivan [ari} propisao je detaqni program proslave. Za jesen 1940. godine [ari} je
predvidio da u oktobru misionari odr`e misijske konferencije u sarajevskim `upama Presvetog Srca Isusova i u `upi sv. Josipa, jednako kao i u
drugim `upama.. Ovi misionari su trebali u svojim propovjedima da iznose
“historijske veze Hrvata sa Sv. Stolicom”. Cijelu organizaciju jubileja
71) Fraweva~ka klasi~na gimnazija s Pravom javnosti na [irokom Brijegu – izvje{taj za
{kolsku godinu 1934-35, izdawe Hrvatske tiskare, Mostar, 1935.
72) Dr Lovre Kati} precizno datira da su Hrvati preko opata Martina, papinog poslanika, do{li 641. godine u vezu s Rimom. “Tako je po~etak hrvatske poviesti obiqe`en di~nim kr{}anskim djelom” (L. Kati}, Priegled hrvatskog narodnog `ivota, Cro­a­tia­sac­ra,
br. 20-21, Zagreb, 1943, 12).
73) “Nezavisnost”, br. 3, 12. III 1938.
166
“pokr{tavawa Hrvata” vodio je poseban odbor na ~elu sa pomo}nim biskupom dr ^ekadom.74)
Hrvatski nacionalizam je, kao osnovno na~elo, usvojio tzv. “historij sko na~elo”. Zato su se svi hrvatski nacionalisti (liberalni, klerikalni,
nacisti~ki) pozivali na hrvatsku “povijesnu” dr`avnu utemeqenost. Svi
su jednoglasno tvrdili da je “povijest” Katoli~ke crkve vezana za hrvatski
narod. Prava{i su tvrdili da je “Crkva katoli~ka u historiji Hrvata imala va`nu, dapa~e presudnu ulogu jer je uz rasne i geopoliti~ke uplive upravo ona dopriwela najve}i obol kod izgradwe samih temeqa hrvatskog narodnog bi}a”.75)
Te zasluge Rimokatoli~ke crkve ogledale su se u sqede}em: “Preko we
zapali su Hrvati u sferu zapadne kulture; wezinom suradwom, po~esto direktnom materijalnom i moralnom pomo}i rimskih papa, te mu`evnim istupima doma}ih biskupa kao dr`avnika i vojskovo|a, i rodoqubnim dr`awem redovni~kog i svjetovnog sve}enstva, kako to nepobitno historija dokazuje, uspjeli su se Hrvati odr`ati i odhrvati u prete{kim vjekovnim
borbama, sad na bojnim poqima, sad u politi~kim arenama, sa~uvati svoje
ime, duhovno i narodno jedinstvo pa dr`avno svoje pravo; stvorene su tolike kulturne tekovine kako na znanstvenom tako i na umjetni~kom poqu, kojima se na{a kulturna povijest s pravom di~i, a koja ina~e nose tako o~ito
biqeg wezinog duha i wezinih ideja, koje je sve}enstvo u neposrednom dodiru sa naj{irim narodnim slojevima postepeno ali intenzivno ucjepqivalo u du{u hrvatskog naroda i, dakako, uz druge jo{ faktore, formiran je narodni karakter i psiha Hrvata, psiha tako idejna i suptilna, i opet beskrajno otporna i nesalomqiva”.76)
Od Rimokatoli~ke crkve i dru{tava Katoli~ke akcije hrvatski nacionalisti nisu tra`ili nikakav “agitaciono-politi~ki rad jer to nije zada}a crkve”. Zato su o~ekivali od Crkve da “uzgaja ~vrste karaktere na~elnih qudi, te odva`nih i odlu~nih Hrvata zadojenih `arkom i neograni~enom qubavqu za Hrvatsku”. Hrvatski nacionalisti~ki pokret naro~ito je
isticao, po ugledu na svog duhovnog vo|u Antu Star~evi}a, ulogu “Hrvata
muslimanske vjere”, pa je na sve na~ine nastojao da ih podvede pod okriqe
Rimske crkve.
Rimokatoli~ka crkva je nastojala kamuflirati svoje brojne prozelitske (misionarske) aktivnosti, pa je ~ak iskonstruisala tezu da je pravoslavqe sa svojim misionarima od Hrvata stvorilo Hrvate pravoslavne vjere,
odnosno Srbe. Jedan od tvoraca ovakvih proizvoqih konstrukcija bio je sarajevski sve}enik d-r Krunoslav Draganovi} koji je postao “ekspert” za “hi storijsko-populacione probleme” i crkveno-statisti~ke studije. K. Draganovi} je nastojao dokazati da je rimokatolicizam najstarija i autohtona
vjera u Bosni i Hercegovini. Od 1932. do 1935. godine Draganovi} je bio na
specijalizaciji na rimskom papinskom “Orijentalnom institutu”. U isto
74) “Jugoslavenski list”, Sarajevo, 21. VI 1940.
75) “Nezavisnost”, br. 3, 12. III 1938.
76) Isto.
167
vreme “izu~avao” je rimske arhive, pogotovo arhiv Kongregacije za propagandu vjere kako bi “prou~io” crkvenu istoriju Balkana a posebno Bosne i
Hercegovine, i prilagodio je rimokatoli~kim i velikohrvatskim potrebama. Svoje radove je objavqivao u ~asopisu “Ori­en­ta­lia­Chri­sti­a­na­Pe­ri­o­di­ca”.
U kwizi “Prijelazi katolika u masama na pravoslavqe na hrvatskom jezi~kom podru~ju u doba turskog gospodstva”77) tuma~io je da je rimokatolicizam na Balkanu stalno uzmicao i gubio teren pred prodirawem pravoslavqa, i to ne samo zbog populacionog kretawa stanovni{tva (iseqavawem i
useqavawem), nego i direktnim prelazom katolika na pravoslavqe pod
uticajem “`ive i agresivne pravoslavne propagande” i “zbog te{kih pastoralnih prilika na katoli~koj strani”. Draganovi} je decidirano tvrdio da
su u Sredwem vijeku u Bosni i Hercegovini bile poznate samo “dvije vjere:
katolici i bogumili, dok su wihovi potomci dana{wi bosansko-hercegova~ki katolici i muslimani, koje zajedno ve`e ikavski govor i hrvatsko
ime. Dana{wi bosansko-hercegova~ki pravoslavci potomci su nekada{wih katolika”.
Ocjewuju}i Draganovi}eve radove, “Katoli~ki list” je procjewivao
da je pisac “na veoma lak i privla~iv na~in pokazao kako su tokom XVI i
XVII stoqe}a katolici u masama prelazili na pravoslavqe u Crnoj Gori,
Bosni, Hercegovini, Ju`noj Dalmaciji i Srijemu. Razlog je tomu bio, ponajprije, stra{na nesta{ica katoli~kih sve}enika, zatim progonstva s pravoslavne strane i privilegovani polo`aj pravoslavne crkve u turskom carstvu.”78) O “prijelazu katolika na pravoslavqe” u Dalmaciji, odnosno grani~nom mleta~kom pojasu sa Turskom, pisao je Mile Bogovi}, isti~u}i
agresivnost pravoslavne crkve kod prevo|ewa rimokatolika.79)
Istori~ar \or|e Stankovi} pobija Draganovi}evu tezu o te{kom polo`aju i krvavim progonima rimokatolika na podru~jima pod turskom vla{}u, navode}i literaturu koja govori o slobodi vjeroispovedawa za rimokatoli~ke vjernike. ^ak je i katoli~ki pisac, dr Josip Buturac, isticao da
je “poznata stvar da je osvaja~ Bosne Mehmed II izdao znamenitu povequ
(ahdnamu) i predao je fra An|elu Zvizdovi}u, fraweva~kom kustosu u Bosni. Tom je poveqom katolicima zajam~ena sloboda vjere u zemqama pod
turskim gospodstvom, a frawevcima vr{ewe du{obri`ni~ke slu`be”.80)
Draganovi}eve teze o “popravoslavqivawu Hrvata” su vrlo proizvoq ne i lako oborive. Srpska pravoslavna crkva kao nacionalna crkva, administrativno (a ne kanonski) odvojena od Vaseqenske patrijar{ije u Cari gradu, nikad nije imala snagu ni materijalnu potporu da bi se mogla nositi
sa jednom strogo centralizovanom vjerskom internacionalom. Misionarsku
ekspanziju Rimokatoli~ka crkva je vr{ila, a i danas vr{i, uz pomo} orga nizovanih vatikanskih prozelitskih institucija (Con­gre­ga­tio­in­qu­i­si­ti­o­nis
77) Kwiga je separatan otisak objavqen u vatikanskom ~asopisu Ori­en­ta­lia­uber­trit­te­von­Kat­ho­li­ken­zur “Or­to­do­xic­chri­sti­a­na­pe­ri­o­di­ca”, sv. III, 1937.
78) “Katoli~ki list”, br. 38, 22. IX 1938.
79) M. Bogovi}, n. d, 13-14.
80) Cit. prema: \. Stankovi}, n. d, 14.
168
koja je “~uvala veru i osu|ivala jeresi”, Kongregacije za propagandu vjere,
raznih “orijentalnih instituta”, “ilirskih kolegija” za {kolovawe balkanskih misionara itd.). Tu su i brojni misionari-redovnici (jezuiti, frawevci, dominikanci itd.) i redovnice. Pravoslavna crkva nikad nije organizovala redove niti je imala posebne misionarske institucije i organizacije. Polo`aj pravoslavaca i rimokatolika u Turskom carstvu bio je u
pribli`noj meri nepovoqan. Pe}ka patrijar{ija je padom Srbije pod tursku vlast, 1459. godine, u potpunosti prestala sa radom. Patrijar{ija je rad
obnovila 1557, da bi prestala sa radom 1766. godine. Rimokatoli~ki redovi djelovali su, iako nelegalno i tajno, i u uslovima turske vlasti u Bosni
i Hercegovini. Tako je u XVI veku osnovana bosanska fraweva~ka provincija koja je, dodu{e, radila u te{kim uslovima ali u sli~nim u kojima su
djelovali (iako uz odobrewe turskih vlasti) pravoslavni parosi. Kako smo
vidjeli iz ranijeg izlagawa, pravoslavqe u Dalmaciji nije imalo nikakve
mogu}nosti za ekspanziju u uslovima mleta~ke vlasti tokom XVII i XVI­II
veka. Dovoqno je navesti primer episkopa Simeona Kon~arevi}a (sredina
XVI­II veka) koji je, pod pritiskom mleta~ke vlasti, morao, kao i wegovi
prethodnici, da prizna vlast (nadre|enost) katoli~kih biskupa, te da se
nekanonski odrekne veza (kontakta) sa Pe}kom patrijar{ijom. Odbiv{i
da prizna supremaciju katoli~kih biskupa i protive}i se unija}ewu Srba,
Kon~arevi} je morao napustiti Dalmaciju i oti}i u Rusiju.81)
Nezavisna Dr`ava Hrvatska
i rimokatolicizam u Bosni i Hercegovini
“Rimokatoli~ka Ilirija”, koju su u vjekovnom trajawu idejno projektovali rimokatoli~ki klerici, na kraju je poistove}ena sa Nezavisnom Dr`avom Hrvatskom. Ideolog rimokatoli~kog hrvatstva iz Sarajeva, dr Krunoslav Draganovi}, ~esto je isticao da je sa stvarawem Nezavisne Dr`ave
Hrvatske o`ivotvorena Riterova “Cro­a­tia­re­di­vi­va”. “Ta Ilirija s granicama na Drini i Dravi”, kako pi{e dr Mijo Tumpi}, “nije ni{ta drugo nego
Nezavisna Dr`ava Hrvatska, a Iliri ni{ta drugo nego Hrvati. Na poseban na~in izto~na granica Hrvatske, granica na Drini, ima ne samo svoje
etni~ko i povijesno opravdawe nego i neizravno priznawe u pravorieku
najvi{eg suda Rimske Crkve prie tri stoqe}a”.82)
Sarajevski klerikalac Krunoslav Draganovi} isticao je sve blagodeti koje su proizlazile za Hrvate zbog wihove vezanosti za Vatikan i zapadnu “kr{}ansku” kulturu: “Hrvatski je narod naju`e vezan s Petrovim nasqednicima na Rimskoj Stolici vezama vjere i kulture, vezama qubavi i odanosti. Oni su ga uveli u poviest, u Crkvu Kristovu, u europsku zajednicu...
Rukom rimskih papa primili su Hrvati iz neiscrpive riznice Katoli~ke
crkve bezbrojna duhovna i materialna dobra”.83)
81) N. Mila{, Spisi o istoriji Pravoslavne crkve u istrijsko-dalmatinskom vladi~anstvu.., 325.
82) M. Trumpi}, Zavod sv. Jeronima u Rimu, “Cro­a­tia­sac­ra”, br. 20-21, Zagreb 1943, 343.
83) Isto.
169
Zajedno sa Draganovi}em radio je tim ideologa usta{tva i istori~ara NDH koji su svojim radovima pro{irivali rimokatolicizam i hrvatstvo do Drine, Zemuna i Boke Kotorske. Prava{ki i “haesesovski” san o
jedinstvenom spoju “Hrvata muslimanske vjere” i Hrvata rimokatoli~ke
vjere ostvario se u trenutku stvarawa Nezavisne Dr`ave Hrvatske. Uz
pomo} Vatikana stvarane su nove hrvatske “nacionalne osnove” {irewem
hrvatstva na bogumile (patarene, krstjane) i bosansko-hercegova~ke muslimane. Istori~ari NDH pisali su da je prete~a muslimanstva bogumilstvo, tj. isticali su da su u Bosni i Hercegovini na islam pre{li hrvatska vlastela i narod koji su u XI­II vijeku bili patareni (bogumili). Takvim interpretacijama u potpunosti je negirano i odbacivano srpstvo
Bosne i Hercegovine.
Takve proizvoqne pri~e o bogumilima kao prete~ama muslimanstva,
odnosno Hrvata islamske vjere (“cvije}a hrvatstva”), po~ele su jo{ za
vrijeme Austro-Ugarske uprave Bosnom i Hercegovinom kada su austrijske vlasti tra`ile da se islamsko stanovni{tvo naziva jedinstvenim
imenom “Bo{wak” (u Kalajevo vreme do 1903), kasnije “Musliman” (veliko “M”), {to je sve upu}ivalo na to da su se Srbi islamske vjere po~eli
tretirati kao posebna “nesrpska” etni~ka skupina nastala iz bogumilstva, koje je opet vezivano za sredwevjekovno Hrvatstvo. Tako je i Zemaqska vlada Bosne i Hercegovine 15. juna 1901. godine odredila da se u svjedo~anstvima (semestralnim, godi{wim i maturskim) kao i drugim slu`benim dokumentima sredwih {kola “bezuslovno upotrebqava oznaka
Musliman” (veliko”M”), umjesto izraza “muhamedanac”, “mohamedanac”,
“muhamedovac”.84)
Interesantno je pomenuti aktivnost politi~ara i ~inovnika (muslimana) cazinskog sreza u Kraqevini Jugoslaviji, koji su radili na hrvatizirawu tog kraja, odnosno na stvarawu “Hrvata – muslimanske vere”. Vrlo je
dragocjen (zbog rariteta) dokument koji je Ministarstvo unutra{wih poslova uputilo Ministarstvu pravde 27. septembra 1929. godine. U wemu se,
izme|u ostalog, ka`e slijede}e: “Svi ~inovnici tajno, u mawoj mjeri nego
ranije, rade na hrvatizirawu cazinskog sreza. U tom poslu najboqe se zapa`aju biv{i mjesni vo|a MO (vjerovatno JMO- Jugoslavenske muslimanske
organizacije – N@) Fekija Kadi}, sudija ovda{weg kotarskog suda, kao i
Mustafa Zuhri}, {erijatski vje`bovnik i zet biv{eg narodnog poslanika
Nurije Pozderca... [. Kadi} stanuje, hrani se i stalno nalazi u dru{tvu
biv{eg narodnog poslanika Pozderca...”.85) U Ministarstvu unutra{wih
poslova su preporu~ivali da se navedeni smjene sa svojih funkcija, a da se
za {erijatske sudije postave Kraini} i Jaki} iz Sanskog Mosta, zato {to
su oni kao “Srbi-muslimani obqubqeni u ovom kraju”.86)
84) AJ, Ministarstvo pravde – v. o, Zemaqska vlada Bosne i Hercegovine, br. 91925, 15. juni
1901.
85) AJ, Min. pravde-pov. arhiva, MUP – ministru pravde (kabinet), 27. IX 1929.
86) Isto
170
Masovnim pokoqima i prevo|ewem pravoslavnih Srba u rimokatolicizam, u znatnoj mjeri je reduciran broj Srba u NDH, odnosno u Bosni i
Hercegovini. Naime, stvarawem tzv. Hrvatske pravoslavne crkve usta{ki
re`im je nastojao u potpunosti da izbri{e srpsko ime na prostorima zapadno od Drine i Dunava.87) Prevo|ewe pravoslavnih Srba na rimokatoli~ku vjeru, koje je u Kraqevini Jugoslaviji vr{eno na razne perfidne na~ine, ali bez grube prisile, u NDH je vr{eno nasilnim putem pod imperativom golog `ivotnog opstanka. Pored direktnog prevo|ewa pravoslavnih
Srba u rimokatolicizam, nasilnim prekr{tavawem, ~elnici NDH po~eli
su da primjewuju Kvaternikove, Star~evi}eve, Pavlinovi}eve, Frankove,
Radi}eve i Draganovi}eve88) ideje o Srbima kao Hrvatima pravoslavne vjere. Svi navedeni su odricali postojawe srpskog naroda i srpskog nacionalnog imena na podru~ju mitomanske rimokatoli~ke i prava{ke “Velike Hrvatske”, svode}i Srbe samo na teritoriju Srbije do Drine. Izvan tog podru~ja svi pravoslavni Srbi su bili Hrvati – pravoslavne vjere. Kroatizacija prava{kog velikohrvatskog prostora nije se mogla uspje{no izvr{iti sve dok se, kao u Prvom svjetskom ratu, ne uni{ti Srpska pravoslavna
crkva na tim podru~jima.89)
Ulaskom Bosne i Hercegovine u sastav Nezavisne Dr`ave Hrvatske
1941. godine, trebalo je istorijskim falsifikatima dokazati da su te pokrajine stare hrvatske zemqe, da je Drina prava granica velikohrvtskog
istorijskog prostora. Pored Krunoslava Draganovi}a, istoriografskim
“geopoliti~kim” falsifikatima isticao se i fra Dominik Mandi}. U
kwizi “Hrvatske zemqe u pro{losti i sada{wosti” (^ikago-Rim, 1973)
ome|io je hrvatski geopoliti~ki prostor prema istoku, sjeveru i jugu:
“Svojim planinskim spletovima, rije~nim smjerovima i cijelom svojom geopoliti~kom snagom Bosna i Hercegovina nastavqaju, popuwavaju i zemqi{no spajaju sjeverne, panonske hrvatske zemqe s ju`nim, jadranskim zemqama. Bez Bosne i Hercegovine hrvatske bi zemqe bile rastrgane, bez prirodnih veza i zemqi{ne zaokru`enosti. Rijeka Drina sa svojim dubokim
koritom i visokim okolnim planinama zatvara hrvatske zemqe i dijeli ih
od srpskih zemaqa i sredwega Balkana. Na toj crti Rimqani su podijelili
87) N. @uti}, Rimokatoli~ka crkva I hrvatstvo – od ilirske ideje do velikohrvatske rea lizacija 1453-1941, Beograd, 1997, 321.
88) K. Draganovi} je 1943. zadovoqno konstatovao da grkokatoli~ka Kri`eva~ka biskupija
broji 6 dekanata, 44 `upe, 6 kapelanija, 44 crkve, 45 kapelica, 1 “mu`ki” i 2 `enska samostana, 50 sve{tenika, 15 redovnika i 48 redovnica. Biskupija je imala svoje sjemeni {te u Zagrebu i sve}eni~ki podmladak. Vjernika je bilo oko 100.000. Zadovoqno je konstatovao da se “brojni pravoslavci, koji su ionako ve} nekad bili sjediweni s Rimom i
prijevarom od wega razstavqeni, po~e{e vra}ati k jedinstvu vjere”. (K. Draganovi}, Hrvatske biskupije, Cro­a­tia­sac­ra, br. 20-21, Zagreb 1943, 90-91.) U ovom Draganovi}evom statisti~kom izvje{taju naro~ito je vidqiv veliki porast broja grkokatolika u odnosu na
wihov broj u Kraqevini Jugoslaviji (oko 60.00 vjernika).
89) I. Pilar, Ju`noslovensko pitawe i svetski rat, Be~, 1918, 309 (cit. prema: Gojo Riste
Dakina, n. d, 314).
171
isto~no i zapadno rimsko carstvo; tu se dijelila isto~na i zapadna crkva,
zapadna i isto~na kultura”.90)
Sa kwi{kog terena falsifikata trebalo je krenuti u relizaciju stvarawa velikohrvatskog prostora do rijeke Drine. Klerousta{ke organizacije bacile su se na posao. Organizacije Katoli~ke akcije, Kri`arska
bratstva i sestrinstva s velikim odu{evqewem pozdravila su okupaciju i
raspar~avawe Jugoslavije i osnivawe Nezavisne Dr`ave Hrvatske. U tom
dijelu Kri`ari su videli bo`iji prst i bo`iju voqu, ostvarewe svih katoli~kih nastojawa da se stvori “sveta Hrvatska” (“Cro­a­tia­sac­ra”). U klerikalnoj sarajevskoj “Nedjeqi”, organu vrhbosanske nadbiskupije, u prvom
broju objavqenom u NDH 27. aprila 1941, {tampan je ~lanak “Kri`ari pozdravqaju u Dr`avi Hrvatskoj Poglavnika”, koji u obliku proglasa poziva
Kri`are da se u svemu stave na raspolo`ewe usta{ama, kao u “javnom pismu” nadbiskupa [ari}a iz 1936. godine. Kri`ari su predstavqeni kao
usta{ki omladinci koji su jo{ u vreme Kraqevine Jugoslavije, za vreme
svojih sastanaka i taborovawa, urezivali u koru drve}a [email protected] Ante Paveli}” i na ve~er, pri logorskoj vatri, pjevali “Vrati se Ante, Hrvatska te
zove”. ^lanak se zavr{ava pozivom da se svi Kri`ari ukqu~e u rad za prosperitet NDH: “Kri`ari! Vjekovna te`wa hrvatskog naroda je ispuwena.
Za Hrvatsku dr`avu treba svim silama raditi, stoga neka svaki ostane na
svom mjestu u svom kri`arskom bratstvu. Veliko kri`arsko bratstvo naskoro }e poslati svoju okru`nicu sa svim potrebnim uputama. Bog `ivi!
@ivila NDH! @ivio poglavnik dr Ante Paveli}!”.
Kri`ari, kao organizacija Katoli~ke akcije, dali su najvi{e istaknutih kadrova u usta{koj organizaciji, vojsci, usta{koj vlasti, propagandi, u
policiji i u logorima smrti. Kri`ari su stalno isticali da je wihova zasluga {to usta{tvo i Nezavisna Dr`ava Hrvatska manifestiraju izra`ene vjerske ose}aje, i {to su Rimokatoli~ka crkva i usta{ki re`im “soli darni u metodama i ciqevima”.91)
Biskup mostarski, fra Alojzije Mi{i}, bio je na ~elu svoje dijeceze
punih trideset godina, od 1912. do smrti 1942. godine. Pod usta{kim re`i mom bio je, kako navodi Sima Simi}, “jedan od nestora hrvatskih biskupa”.
Kao i ve}ina rimokatoli~kih biskupa, pozdravio je proklamovawe Nezavisne Dr`ave Hrvatske a samog Paveli}a proglasio “uzor kr{}aninom-katolikom”. O klerofa{isti~koj aktivnosti biskupa Mi{i}a svjedo~e
brojni primjeri. Tako je posebnom okru`nicom, od 9. maja 1941, odlu~no istupio na strani nove klerousta{ke formacije. Anga`uju}i svoj visoki crkveno-politi~ki autoritet, on je novoformiranom usta{kom re`imu dao
puni katoli~ki legitimitet. Svojom sadr`inom i ideolo{ko-politi~kom
tendencijom ova okru`nica fra Mi{i}a predstavqa svjedo~anstvo od prvorazrednog zna~aja po{to se wome utvr|uje povezanost biskupa Mi{i}a
90) Cit. prema: V. Kresti}, Velikohrvatske ideje.., 256.
91) AJ, Poslanstvo Kraqevine Jugoslavije pri Sv. Stolici, f.38.
172
sa usta{ama.92) Saradwi sa usta{ama Mi{i} je pridavao naro~iti politi~ki zna~aj koji se sastojao u tome {to je snagom svog autoriteta odmah
priznao NDH zala`u}i se za weno ubrzano izgra|ivawe. Snagom svog visokog crkvenog autoriteta uticao je i na vjernike da krenu wegovim putem u
ciqu da se klerousta{ka vjerska netrpeqivost i nacionalna mr`wa poja~aju do stupwa vjerskih sukoba i ratova.93)
Biskup Mi{i} je u svojim okru`nicama preporu~ivao vjernicima po{tovawe i primjewivawe usta{kih uredbi i naredbi. Takvim svojim radwama ja~ao je kult nacifa{isti~ke NDH i “velikog na{eg Poglavnika”
kao “uzor kr{}anina”. U skladu sa sadr`ajem Mi{i}evih okru`nica ure |ivala se “Kr{}anska obiteq”, fraweva~ki mjese~ni organ za Hercegovinu. Treba ista}i podatak da se odmah poslije objavqivawa Mi{i}eve okru`nice od 9. maja 1941, u “Kr{}anskoj obiteqi” po~ela objavqivati hronika pod naslovom “Nezavisna Dr`ava Hrvatska”. U “Kr{}anskoj obiteqi”
objavqivali su se mitolo{ki panegirici o starini hrvatstva i rimokatolicizma i “svetoj” borbi za slobodu.94)
Uzdizawe Paveli}eve li~nosti, Hercegovca po ro|ewu a Li~anina po
porijeklu, sprovodilo se u svim crkvama mostarske biskupije. Rimokatoli~ki vjerski praznik Antunovo proslavqan je beatifikacijom “prava{tva” i usta{tva. O proslavi Antunova 1941. godine “Kr{}anska obiteq”
u broju 7. objavila je slijede}e: “Antunovo je proslavqeno u svoj Hercegovini sve~ano kao dan oca Domovine dra Ante Star~evi}a i imendan Poglavnika”. Povodom smrti biskupa Mi{i}a 1942. godine, me|u prvim “sa `alnicama” stigla je u biskupski ordinarijat mostarski “sa`alnica” Po glavnika NDH.95)
Posle uspostave NDH, na “promicawu” hrvatstva u Bosni i Hercegovini najvi{e su radila ona ista dru{tva koja je na prelomu vjekova osnivao
nadbiskup [tadler i hijerarhija vrhbosanske nadbiskupije. Radilo se o Hrvatskom radni~kom savezu, Hrvatskom kulturnom dru{tvu “Napredak”, Hrvatskoj `eni, Hrvatskom pjeva~kom dru{tvu “Hrvoje” i drugima. Prilikom
92) “Sloboda je najve}e blago {to je G. Bog milostivo qudima podredio. Bogu hvala, eto
imamo narodnu slobodu. Hrvatska neovisna. Za tu veliku milost zahvalimo samo G. Bogu, zahvalni i otaybenicima, qudima koji su sve svoje pa i najdragocjenije `rtvovali, na
kocku stavili za dobro hrvatskog naroda, me|u tjima, prvak je, uzor kr{}anin katolik
dr Ante Paveli}. Poglavnik. Za tu veliku Bo`ju milost na{oj radosti, ushitu i vesequ odu{ka, izraza da damo, da posvjedo~imo djelom, {to na{a du{a govori, srce osje}a
da se sva katoli~ka Hercegovina u danima radosti okupi u duhu i ko jedna moralna jedinica istupi, za to preveliko dobro zahvali G. Bogu ko Svemo`nom i vrhovnom upravqa~u sre}e i dobra pojedinaca ko i skupina, nare|ujemo 18. svibwa 1941. neka se u svakoj po jedinoj `upi zaka`e javna sv. Molitva, sv. misa…” (citirani djelovi okru`nice biskupa Mi{i}a od 9. maja 1941, cit. prema: S. Simi}, Hercegova~ki biskupi…, 15-16).
93) Isto, 17.
94) “Nakon punih 839. godina te{ke narodne kalvarije kona~no smo do`ivjeli hrvatski na rodni Uskrs – ostvarewe Nezavisne Dr`ave Hrvatske. Hvala Bogu i svim neustra{ivim borcima na ~elu s na{im Poglavnikom, da smo u svetoj hrvatskoj jubilarnoj godini
(1941) postigli zlatnu slobodu”, Isto, 18.
95) Isto.
173
sve~anog ustoli~ewa novog biskupa mostarsko – trebiwskog, fra Petra
^ule (u oktobru 1942), nabrojana dru{tva su predstavqala neizostavan dekor. Posvetu je izvr{io nadbiskup vrhbosanski dr Ivan [ari} uz asistenciju nadbiskupa zagreba~kog Alojzija Stepinca i papinog legata Markonea.96)
96) Hrvatsko pravo, br. 26, 24. X­1942.
174
175
Hrvatstvo u Banatu, Ba~koj i Barawi
Buwevci i [okci – Srbi rimokatoli~ke vjere
Hrvatstvo je nepoznat narodnosni pojam u dana{woj Vojvodini sve do
tridesetih godina XX vijeka. Banat, Ba~ka i Barawa, kao dio ma|arske
krunovine, bili su {aroliko narodnosno i vjersko podru~je nastaweno
Wemcima, Srbima, Ma|arima, Slovacima, Buwevcima, [okcima, Rusinima, Rumuwima, Jevrejima i drugima. O Hrvatima kao posebnoj narodnosti
ili etni~koj tvorevini nema ni pomena u izvorima i literaturi iz druge
polovine XIX i po~etka XX vijeka. Buweva~ki i [oka~ki srpsko-katoli~ki narodnosni element nije ni u naznakama vezivao svoje etni~ko bi}e za
hrvatstvo po{to su propagatori hrvatstva tek dvadesetih godina XX vije ka po~eli govoriti o hrvatstvu Buwevaca i [okaca. U izvorima i literaturi s kraja XIX i po~etka XX vijeka Buwevci su se nazivali Vlasima (Srbima), isticalo se vla{ko porijeklo Buwevaca. Hrvatstvo Kra{ovana-Kara{ovana (Srba rimokatolika oko rijeke Kara{) u Rumuniji stvaralo se
tek poslije Drugog svjetskog rata.
Vuk Stefanovi} Karayi} u “Rje~niku” je zapisao da su Buwevci “Srbi
zakona rimskog”. U austrijskim, odnosno ugarskim popisima stanovni{tva
za Ba~ku i Barawu, u razdobqu od 1850. do 1910, pomiwu se narodnosne kategorije Ma|ara, Wemaca, pravoslavnih Srba, Srba rimokatolika, odnosno Buwevaca i [okaca. Prema austrijskom popisu stanovni{tva iz 1850.
godine, [okci i Buwevci svrstani su u narodnosno-vjersku kategoriju Srba rimokatoli~ke vjere (g. “Szer­bek...­mi­nok­a­scho­kac­zok­vagy­bunyevac­zok,
kik­a­ro­mai­kat­ho­li­kus...”).1) Prema podacima iz navedene Elekove kwige, Srbi (“Szer­bek”) su predstavqali veliku ve}inu u Srpskoj Vojvodini (“Szerb
Vaj­da­sag­ban”) po{to ih je tu `ivjelo 402.890, a bili su podijeqeni na razli~ite grane, kao {to su [okci ili Buwevci (Scho­kac­zok­vagy­bunyevac­zok), koji su rimokatolici, zatim na Race (Rac­zok) i Crnogorce (Mon­te­ne­gri­nok) u Banatu.2) S vremenom je, me|utim, broj Srba u Vojvodini opadao
zbog wihovog rimokatoli~ewa i prevo|ewa u Ma|are. Naime, Ma|arska
statistika je, prema popisu iz 1910. godine utvrdila da u Banatu, Ba~koj i
Barawi `ivi 383.983 pravoslavnih Srba. Buwevce su neprijateqi tog imena
1) Aus­ztri­ai­bi­ro­da­lom­Sta­ti­sti­ka­ja­fol­draj­zi­le­i­ra­sa,­Pest. 1857, 36.
2) Aus­ztri­ai­bi­ro­da­lom­Sta­ti­sti­ka­ja­fol­draj­zi­le­i­ra­sa,­Pest. 1857, 36.
175
kroz XIX vijek predstavqali kao “prezreno robqe koje ne govori qudski
nego laje Racki”.
Kako navodi istori~ar Buwevac Alba M. Kunti}, za pitawe Srba rimokatolika i Buwevaca vrlo va`an dokument je popis `upa i `upqana rimokatoli~ke i pravoslavne vjere u biv{oj karlova~koj krajini, odnosno u
sewsko-modru{koj biskupiji od biskupa Martina Brajkovi}a iz 1700. godine koji govori o ’ca­to­li­ci­Va­lac­hi­ali­as­Bu­ni­ev­czi’. Opat Alberto Fortis u
svom putopisu iz 1774, opisuju}i buweva~ke svadbene obi~aje u Dalmaciji,
naziva ih obi~ajima rimokatoli~kih Morlaka (Vlaha), odnosno Srba.
Ivan Lovri}, Buwevac iz Siwa, ove obi~aje naziva morla~kim, odnosno
vla{kim i navodi da su rimokatoli~ki i pravoslavni Morlaci iste narodnosti (srpske – N. @). Radivoj Simonovi} navodi da su ba~ki i li~ki Buwevci doseqenici iz Dalmacije i da su prvobitno bili Vlasi u dinarskim
planinama u Bosni. Biskup suboti~ki, Buwevac Laj~o Budanovi}, u jednom
zapisu iznosi podatke da su ih stari spisi nazivali Vlasima, kao i da su se
i sami ovi doseqenici, za koje on tvrdi da su iz Bosne, nazivali Vlasima,
ali da se to ime kod rimokatolika “ve} od drugog pokoqewa izgubilo jer su
se prilagodili tamo{wem katoli~kom pu~anstvu”.3)
Dr Jovan Erdeqanovi} je isticao da se “u svim istorijskim izvorima i
kod svih pisaca iz pro{lih vjekova Buwevci smatraju i nazivaju Srbima,
odnosno imenima kojima se nazivaju ili ozna~avaju i pravoslavni Srbi
(Vlasi, Morlaci, Uskoci, Iliri, Bo{waci itd). Pi{u}i o buweva~kom
imenu Erdeqanovi} je istakao da su to ime Srbima rimokatolicima dali
wihovi sunarodnici druge vjere, odnosno pravoslavni Srbi, najvi{e iz
podsmjeha {to nisu razumjeli latinski jezik na kojem su slu{ali molitve
i slu`bu Bo`iju. Edeqanovi} je mnoge rimokatoli~ke porodice u Lici,
koje su danas hrvatske, svrstavao u buweva~ke (srpsko-katoli~ke) kao na
primer Maras, Biondi}, Dev~i}, Ani} i druge.4)
S druge strane, hrvatski istori~ar ~e{kog porijekla, Jaroslav [idak,
u svom dobro poznatom kroatofilskom maniru, Buwevce i [okce Slavonije, Barawe i Ba~ke jednostavno svrstava u Hrvate. Pri tom ne navodi nijedan iole ozbiqniji izvor koji bi potvrdio takvu wegovu hipotezu. Za wega
je Ba~ka “krajwi sjeveroisti~ni rub hrvatskog etni~kog podru~ja”, upravo
zbog svrstavawa [okaca i Buwevaca u Hrvate. Za specifi~ni ikavski buweva~ki govor [idak jednostavno tvrdi da je hrvatski: “[tavi{e u osnovnim {kolama me|u Buwevcima upotrebqavali su se od pedesetih godina
(XIX vijeka – N. @) isti uybenici kao i u Hrvatskoj, pa se, na taj na~in, i
u wihovoj sredini pro{irila Gajeva ortografska reforma, mjesto ma|arske grafije i ’ilirski pravospis’. Time je udaren temeq kasnijem uvo|ewu
hrvatskog kwi`evnog jezika u literaturu Buwevaca”.5) Prema [idakovoj
narodnosnoj kulturolo{koj {emi, proizlazi da su Buwevci sto procentno poha|ali {kolsku nastavu i na taj na~in, vaqda daqinskim prenosom,
3) A. M. Kunti}, “Po~eci borbe za preporod Ba~kih Buwevaca”, Beograd, 1969.
4) J. Erdeqanovi}, “O porelu Buwevaca, Beograd”, 1930, 284-394.
5) [iak, Gros, Karaman, [epi}, “Povijest hrvatskog naroda” 1860-1914, Zagreb, 1968, 63-64.
176
prihvatili Gajevu tzv. hrvatsku ortografiju, kao da nije postojao susjedni
srpski kulturni vojvo|anski miqe i srpska Vukova ortografija.
Propagandu hrvatstva su krajem tridesetih godina XX vijeka po~eli
propagirati etni~ki Srbi rimokatolici, odnosno Buwevci i to pod uticajem ideje o stvarawu Velike Hrvatske u liku Banovine Hrvatske u avgu stu 1939. godine. Tipi~ni primjer predstavqa spisateq vojvo|anskog hrvatstva Petar Peki}, koji je naizgled pisao u stilu monarhisti~kog jugoslavenstva izjedna~avaju}i srpsku i hrvatsku narodnost u Vojvodini, srpsko i hrvatsko istorijsko bitisawe po principu narodnosne “ravnopravnosti kqu~a”, ali stavqaju}i uvijek hrvatsko ime ispred srpskog. Negiraju}i
srpski karakter Banata, Ba~ke i Barawe, Peki} je iskqu~ivo koristio regionalni teritorijalno-etni~ki naziv “Vojvo|ani”, poku{avaju}i stvarati posebni vojvo|anski entitet. Mitolo{ko hrvatstvo Vojvodine vezao je
za XI­II vijek kada je Bela IV “doselio veliki broj Hrvata u Ba~ku” nakon odlaska Tatara. Prema Peki}evoj interpretaciji doga|aja, Srbi su ve}inom
naseqavali Banat, a Hrvati “u strahu od Turaka u mawim i ve}im grupama
prodirali na sjever te se ustavili i nastanili u Ba~koj, Barawi i ostalim
`upanijama Zadunavqa”. “Glavna seoba Buwevaca-Hrvata u sjevernu i sredwu Ba~ku”, po Peki}u, odigrala se krajem XVI­II vijeka, kada su bosanski
frawevci, zbog oskudice svake vrste, pozvali buweva~ki narod na seobu iz
Turske: “Pod wihovim vodstvom zaista za kratko vrijeme do 150.000 Hrvata katolika napuste Bosnu te se nastane u susjednoj Slavoniji, Hrvatskoj pa
Zadunavqu i ne{to u Ba~koj. Tu je i po~etak velike seobe Buwevaca. Pod
svojim duhovnim vo|ama bosansko-hercegova~kim frawevcima se oni ve}
1686. u ve}im grupama dosele u Suboticu i okolinu. Slijede}e 1687. ratno
vije}e u Be~u… dozvoli Buwevcima-Hrvatima da se nastane u Segedinu, Subotici, Baji i Somboru. Iste godine Buwevci-Hrvati pod vodstvom frawevaca, te svojih prvaka Jurja Vidakovi}a i Dujma Markovi}a, zavr{e svoju glavnu seobu u Ba~ku…”. Peki} je bio zahvalan “rodoqubivom buweva~kom sve}enstvu” {to ma|arizacija “nije zahvatila maha i slomila otpor
hrvatskog naroda u Ba~koj i ostalim pokrajinama ju`ne Ugarske”. Pomiwao je i ulogu Ivana Ma`urani}a ~ijim trudom su Buwevci i [okci u Vojvodini dobijali “{tampane hrvatske {kolske uybenike”. Romanti~na predawa Buwevaca-Hrvata veli~ala su ulogu bibliofila hrvatstva, kakav je
na primer bio Frawo Mandi}, a koji su propagirali i {irili u buweva~ki narod kwige Matice hrvatske i Dru{tva sv. Jeronima. Qubiteqi “hr vatske kwige” u buweva~kim selima smatrani su lu~ono{ama “hrvatske na rodne kulture”.6)
Istori~ar Robert Skenderovi} jednostavno je preuzeo teze Petra Peki}a o naseqavawu Buwevaca u Vojvodinu u XVII vijeku (iz Bosne i Dalmacije), pod vodstvom frawevaca. U svojim radovima Skenderovi} falsifukuje istorijske nazive za Srbe (Raci, Slaveni, Iliri, Dalmatinci,
Morlaci drugi) i jednostavno ih predstavqa kao nazive za Hrvate.7) On na
6) P. Peki}, “Povijest oslobo|ewa Vojvodine”, Subotica, 1939, 16, 17, 22, 23, 40.
7) R. Skenderovi}, “Gospodarske, kulturne i politi~ke veze ba~kih Hrvata tijekom 18. i 19.
stoqe}a”, Dijalog povjesni~ara-istori~ara, 5, Zagreb, 2002, 148.
177
svoj neistorijski na~in pi{e da sve do potkraj XIX vijeka odnosi prema hrvatskom identitetu i hrvatskom imenu nisu bili pozitivni kod Buwevaca
i [okaca: “Neki su, kao i u Slavoniji, smatrali da hrvatsko ime nije nacionalno nego regionalno te da ga zato ne treba prihva}ati. Neki su, poput
biskupa Antunovi}a slutili da }e prihva}awe hrvatskog imena izazvati
hrvatsko-srpski sukob u Ba~koj, pa su smatrali da je boqe prihvatiti samo
imena Buwevci i [okci. On je, svjestan da se i ’mi Buwevci sve vi{e volimo nazivati Hrvati’, o tome otvoreno pisao u svojoj kwizi ’Rasprava’..., pomiwu}i kao primjer kako su se pravoslavni Vlasi u Hrvatskoj po~eli nazivati Srbima {to je izazvalo veliki srpsko-hrvatski sukob”(?!).8)
Srbi i Ma|ari uglavnom su kroz XVI­II­i XIX vijek vodili politi~ke
i nacionalne sporove oko istorijskih prava na ove krajeve. Nikada se u to
vrijeme nisu pomiwali Hrvati kao pretendenti na vojvo|anske teritorije, upravo zbog ~iwenice {to su se u to vrijeme Buwevci i [okci bili Srbi i, jednostavno re~eno, jo{ nisu po~eli nositi hrvatsko ime. Na podru~ju dana{we Vojvodine vjekovima su se vodile rasne (narodnosne) i vjerske
borbe preko crkava i drugih vjerskih organizacija. Stvarne narodne vo|e
Buwevaca i [okaca bili su buweva~ki rimokatoli~ki sve}enici, koji su
naknadno veliku energiju ulagali u wihovo pretvarawe u Hrvate. Daka Popovi} je proro~ki predvi|ao da }e se, zbog te ~iwenice, ponosno buweva~ko i {oka~ko ime izgubiti u neposrednoj budu}nosti: “[oka~ki }e se na ziv izgleda potpuno izgubiti (kao {to se izgubilo ime Dalmatinac i Bo{wak) iako je jo{ pre pola stole}a ime [okac bilo rasprostrawenije i
obuhvatalo je Slavoniju, Srem, ju`no ba~ko podunavqe i Barawu. U Sremu
i Slavoniji ime [okac je zameweno imenom Hrvat, a u Ba~koj i Barawi }e
se vrlo brzo zameniti buweva~kim, a po negde i srpskim imenom.”9)
Iskqu~ivo vjersku rimokatoli~ku opredeqenost buweva~kog elementa stvarali su i ja~ali frawevci, naro~ito somborski frawevci, koji su,
kao {to je ve} ranije pomenuto, bili wihova duhovna elita, kakvi su na primer bili “naju~eniji Buwevac i pjesnik tog doba fra Grgur Pe{tali}”,
fra Ivan Antunovi}, naslovni biskup kalo~ki, zatim “otac buweva~kog
pokreta” Ambrozije [ar~evi}, “u kojima se porodi sretna pomisao da Bu wevce-Hrvate treba preporoditi nacionalnim duhom koji im jedini mo`e
pru`iti dovoqno snage da odole sistematskim napadima najavqene ma|arizacije”. Prema zamisli [ar~evi}a, u Subotici je 1878. godine utemeqena “Pu~ka kasina” koja je postala kulturno `ari{te i “tvr|a nacionalne
snage Buwevaca ne samo Subotice, ve} i u cijeloj Ba~koj”.10) “Pu~ka kasina” }e biti najzaslu`nija za osnivawe Buweva~ko-[oka~ke stranke.
Osnovna nacionalna strategija stvarawa hrvatstva provodila se pre ko {irewa hrvatskog regionalnog (geografskog) imena Banske tro`upa8) “Raz­pra­va­o­po­du­nav­skih­i­po­ti­san­skih­Bu­wev­cih­i­[ok­cih­u­po­gle­du­na­rod­nom,­vjer­skom,­um­nom,­gra­djan­skom­i­go­spo­dar­skom”, Be~, 1882, 133 (Cit. prema: R. Skenderovi}, Odnos buweva~kih politi~ara.., 133).
9) D. Popovi}, “Banat, Ba~ka i Barawa, Novi Sad”, 25-26.
10) P. Peki}, “Povijest oslobo|ewa Vojvodine”, Subotica, 1939, 38-39.
178
nijske hrvatske na srpske, ma|arske i italijanske prostore. Od druge polovine XIX vijeka ovakva tendencija je prisutna i na srpsko-ma|arskim prostorima Ba~ke i Barawe. Primawem Josipa Jurja [trosmajera, Ivana Antunovi}a, don Mihovila Pavlinovi}a, Juraja Dobrile i fra Grge Marti}a
me|u po~asne ~lanove “\a~kog dru{tva Hrvatski dom” 1878. godine, simbo li~no su trebali biti objediweni Hrvati Banske Hrvatske, Dalmacije, Istre, Slavonije, Bosne i Ba~ke.11) Istori~ari “buweva~kog hrvatstva” isticali su li~nost biskupa Ivana Antunovi}a da je sna`no afirmisala buweva~ko i {oka~ko ime, {to je bilo preduslov za {irewe hrvatskog imena na prostore Vojvodine.12) Me|utim, sam biskup Antunovi} nikada nije
za Buwevce i [okce govorio da su Hrvati.
Pojava hrvatstva u Barawi, Ba~koj i Banatu vezana je za vatikansku
propagandnu sentencu “svi rimokatolici Balkana – Hrvati”, utemeqenu na
Prvom hrvatskom katoli~kom sastanku iz 1900. godine. O ulozi Rimokatoli~ke crkve kod isticawa zna~aja “narodnosti Hrvatske”, na prvom katoli~kom sastanku govorio je [andor pl. Bresztyenszky. Iako ma|arskog podrijetla, Bre{tjenski se svojski zalagao da u svom govoru istakne va`nost
hrvatstva za Vatikan i Rimokatoli~ku crkvu, odnosno da istakne veliku
“qubav prema domovini (Hrvatskoj) i narodnosti” od strane Rimokatoli~ke crkve. Bre{tjenski je posebno nagla{avao da Hrvati nikada ne}e tra`iti osnivawe posebne narodne crkve odvojene od Vatikana jer bi to bio
“grijeh i proti svetoj vjeri na{oj”. Zato je zavr{io sa slede}im re~ima:
“Ostanimo dakle, u neprekidnoj, jakoj svezi sa Svetom Stolicom, pa }e nam
domovina (Hrvatska – N. @.) i narodnost biti obezbije|eni”.13)
Hrvatstvo su u Hrvatskoj i Slavoniji objeru~ke prihvatali Wemci rimokatolici, naro~ito poslije 1900. godine, odnosno poslije odr`avawa
Prvog hrvatskog katoli~kog sastanka. Glavni uzrok toj pojavi Daka Popovi} nije vidio u vjerskoj rimokatoli~koj istorodnosti, koja je bila odlu~uju}a u navedenom slu~aju, ve} u ~iwenici {to su se Wemci na teritoriji
Hrvatske i Slavonije pojedina~no naseqavali, kao zanatlije i ~inovnici,
dok su se srema~ki Wemci naseqavali kao kompaktni zemqoradnici, koji
su me|u Srbima sa~uvali svoju nacionalnu svest i jezik.14) Popovi} ipak
previ|a glavni razlog toj pojavi {to se kod Srba nije provodila organizovana vjersko-nacionalna asimilacija nesrba, ve} se ona provodila sporadi~no stihijski, odnosno prema li~nom naho|ewu i simpatijama pojedinca
prema srpskom narodu. Hrvatizuju}i se u Slavoniji i Hrvatskoj, Wemci su,
11) “Hrvatski dom – zabavnik hrvatske omladine”, g. III, Zagreb, 1878 (Cit. prema: R. Skenderovi}, Odnos buweva~kih politi~ara prema unutarwem ure|ewu Austro-Ugarske Mo narhije i Kraqevine Jugoslavije – komparativna analiza, Dijalozi povjesni~ara istori~ara, 7, Zagreb, 2003, 198-199).
12) R. Skenderovi}, “Odnos buweva~kih politi~ara prema unutarwem ure|ewu AustroUgarske Monarhije i Kraqevine Jugoslavije – komparativna analiza”, “Dijalozi povje sni~ara istori~ara”, 7, Zagreb, 2003,199).
13) N. @uti}, “Rimokatoli~ka crkva i hrvatstvo – od ilirske ideje do velikohrvatske re alizacije 1453-1941”, Beograd, 1997, 144-145.
14) D. Popovi}, n. d, 28.
179
s druge strane, germanizovali mnoge Buwevce, [okce i Srbe u jugoslavenskom i ma|arskom Podunavqu. Iznad Wemaca, u pogledu snage nacionalne
asimiliacije, bili su Ma|ari koji su vr{ili sna`an proces ma|arizovawa Wemaca u dana{woj Vojvodini.
Srbi u Vojvodini i Srbiji vjerovali su u konstrukcije propagatora hrvatstva o potrebi zajedni~ke borbe protiv Ma|ara preko veli~awa jugoslavenstva i naro~ito hrvatstva u Vojvodini. Ma|ari su tokom Prvog svjetskog rata o{tro istupali protiv {irewe jugoslavenske dr`avne misli kao
pogubne za ma|arske dr`avne interese, a naro~ito su osu|ivali planove velikohrvatskih ideologa o otcepqewu od Ugarske. Zagreba~ka {tampa, koja je dopirala i do buweva~kih ~itateqa u Ba~koj, objavqivala je “zanosne
i rodoqubive ~lanke” u kojima se sna`no manifestirala hrvatska ~e`wa
za oslobo|ewem ispod ma|arske dominacije. Do buweva~kih intelektualaca su dopirali hvalospjevi propagatora hrvatstva o osloboditeqskom zna~aju Majske deklaracije iz 1917, jer se ona, po wima, zasnivala na “hrvatskom dr`avnom pravu”. Buwevci skloni hrvatstvu, prema Peki}evim konstrukcijama, obra}ali su se politi~kim krugovima u Zagrebu da u svoj “re volucionarni program stave i plan oslobo|ewa Ba~ke od Ugarske.15)
Najmarkantnija li~nost Buwevaca u vreme ujediwewa bio je rimokatoli~ki sve}enik Bla{ko Raji}. “Buweva~ke novine” pisale su 1918. da je buweva~ko pitawe rije{ilo 10.000 Buwevaca i Srba, 10. novembra 1918, kada
su sa “odu{evqewem odobravali tada mu`evno i javno izgovorene re~i na{ega pop Bla{ka Raji}a” koji je tada na tom istorijskom zboru od rije~i do
rije~i rekao: “Mi smo svi jedan narod, sinci Majke Jugovi}a, mi }emo zajedni~ki jer smo mi Buwevci i Srbi jedno. Ne sme da nas rastavqa na~in kako
se ko krsti… Ko nas deli taj je neprijatreq na{. Za nas je to pitawe rije{eno 13. XI 1918, kada je prvi put stupila noga oslobodila~ke srpske vojske
na tle dotle podjarmqene Subotice. Za nas je to pitawe bilo rije{eno kada je pop Bla{ko Raji} istoga dana u sali Buweva~ko-srpskog narodnog ve}a pozdravio pe{adijskog pukovnika Antu @ivulovi}a, komandanta prvih
srpskih trupa koje su oslobodile Suboticu i ostale srpske oficire re~ima: ’Gospodo, u ime suboti~kog Buweva~ko-srpskog narodnog ve}a i u ime
70.000 Buwevaca i Srba, koji u ovom gradu stanuju, ~ast mi je pozdraviti Vas
kao vo|e pobjedonosne srpske vojske, kao osloboditeqe potla~enih naroda
ispod te{kog tu|inskog jarma… Za nas je to pitawe bilo rije{eno kada je
pop Bla{ko Raji}, 17. novembra 1918, u ime RKC blagoslovio artiqerijskog pukovnika Vladislava Krupe`evi}a, wegove oficire i vojnike i srpske topove prid crkvom sv. Roke u Subotici, i kada je prid oltarom ovako
govorio pobo`nim Buwevcima i Srbima, kojih je tako|e crkva sv. Roka ta ko|e bila puna: ’Bio jedan narod. I sada je jo{ `iv. Narod malen na broj,
ali veliki u qubavi prema istini i pravdi, u qubavi prema bra}i svojoj.
To je narod srpski. Bog je pomogao taj narod, pa se je on jo{ prije oslobodio ispod jarma nekrstova, ispod zuluma turskog. Sloboda je bila slatka, a
15) P. Peki}, n. d, 87, 96.
180
qubav je gonila narod srpski da podili slatku slobodu sa jo{ poti{tenom
bra}om svojom. Prija nekoliko godina sko~e Srbi na noge lagane, zalete se
i oslobode bra}u svoju, {to su u Macedoniji i oko Kosova ravnog, oslobode ih ispod krutog dugolitnog turskog gospodarstva. Ali su jo{ imali mnogo bra}u svoju, koja je jo{ u ve}oj bedi i nevoqi ~amila, u duhovnoj samo}i.
To smo bili mi, koji smo pod takom stegom bili, da nismo mogli ni ’O~ena{’ na svom jeziku nau~iti. Srbi su htili i nama pomo}i. Ali ih je skupo
stalo. Sudbina wina bila je ista {to i sudbina Spasiteqeva, progonstvo,
smrt i uni{tewe. Ali ih Bog nije ostavio... Srpski narod je prvo shvatio
re~i Spasiteqeve. Qubav koja je spasa Boga nagonila da primi kri`, muku
i smrt, ta qubav, qubav za bra}u, navela je narod ovaj da primi poni`ewe i
muku, da po|e na Golgotu za spas bra}e svoje. Mogli su se oni radovati svojoj slobodi ali su oni radije primili kri` i muke… Zato slava i hvala Bogu, a onda miloj bra}i na{oj koji su iza muka i Golgote evo do{li slavni,
di~ni kao osloboditeqi na{i. Za nas je to pitawe bilo rije{eno 18. novembra 1918. kada su komandanti srpske artiqerije g. Vladislav Krupene`evi} i Milan Atanackovi} u pratwi oru`ane srpske vojske u{li u varo{ku ku}u i silom zbacili sa vlasti dotada{wu jo{ uvik ma|arsku gradsku
upravu u Subotici i predali je u ruke buweva~ko-srpske, na ~elu sa dr Stipanom Matijevi}em, kao velikim `upanom i gradona~elnikom. Za nas je to
pitawe bilo rije{eno i 25. novembra 1918. kada su na velikoj Narodnoj
skup{tini u Novom Sadu 70 legitimno izabranih predstavnika suboti~kih
Buwevaca i Srba glasali u Novom Sadu da se Vojvodina zajedno sa Suboticom prisajedini, ne Zagrebu, kao {to su neki predlagali, nego Beogradu i
Kraqevini Srbiji. Tada je pop Bla{ko Raji} odr`ao ovaj svoj ~uveni i
istorijski govor: ’Izjavqujem da je ovaj na~in ri{ewa na{eg pitawa, kako
je malo~as izvr{en, sa svim srcem pozdravqam i uz wega pristajem. A sada
dozvolite da vam prostim pu~ki jezikom ka`em, kako ja sve to posmatram.
Na{a budu}a jugoslavenska dr`ava je kako jaje, iz koga }e se izle}i orao, koji }e se di}i nebu pod oblake… Ne}u ovde razlagati {to je Srbija uradila.
Ta o tome danas govori sav veliki svit, nego }u u ime mojega do sada potla~enoga, pritisnutog naroda javno prid skup{tinom da zahvalim Srbiji {to
nas je svojom neprispodobivom vojskom oslobodila jarma i smrti! A vama
bra}o obe}avam svojom mu`evnom ri~i, da }u na tome mistu, na koje me je uz
g. Ja{u Tomi}a poslaste po najboqem svom uvirewu i znawu zastupati na {u narodnu stvar’. Za nas je najzad ovo pitawe bilo ri{eno i kada je po~et kom 1919. godine Bla{ko Raji} i{ao u Pariz sa buweva~ko-srpskom delegacijom, gdi je prid saveznicima na konferenciji mira svido~io da su Buwevci jedan narod sa Srbima i da zato triba da ostanu u granicama nove dr`ave, koju je Srbija pobidom u ratu stvorila, a ne i daqe da ostanu u Ma|arskoj, gdi bi opet morali da robuju tu|inu, a uz to i ratnu {tetu da pla}aju
Srbiji. Postoje i drugi za sav objektivni i normalni svit nedvojbeni dokazi istorijski (na na{e davna{we istorije), moralni, geografski, etnografski, privredni, saobra}ajni i politi~ki, da je pitawe pripadnosti
181
Buwevaca i Subotice odavno i za sav vik ri{eno, ali je posle gorwih suvi{no da i wih ovde navodimo”.16)
Me|utim, Petar Peki} u svom kroatofilskom maniru veli~awa hrvatstva Buwevaca, politi~ko i vojno stawe 1918, i popa Bla{ka Raji}a
predstavio je u sasvim drugom svjetlu. Prema wegovim prohrvatskim istoriografskim konstrukcijama doga|aji u Subotici u vrijeme stvarawa Kraqevine SHS su se odvijali na slijede}i na~in: “U domu Albe Malagurskog
sastado{e se na tajni dogovor prvaci Srba i Buwevaca: Skoro svi Buwev ci bili su pro`eti hrvatskim nacionalizmom i agilno radili, osobito
Vojislav Stankovi} direktor Hrvatske zemaqske banke iz Zagreba, na podizawu hrvatske svijesti me|u Buwevcima, pa se prema tome dalo i predvidjeti da }e se ta konferencija svojom politi~kom tendencijom orijentirati prema Zagrebu. Svi ~lanovi konferencije se saglasi{e u tome da se Buwevci, kao ogranak hrvatskog naroda za za{titu svojih nacionalnih aspiracija obrate hrvatskom saboru. Na konferenciji je jednoglasno odlu~eno
da se zamoli `upnik Bla` Raji} da, kao zastupnik Vojvodine otputuje u Zagreb te kod Narodnog vije}a i hrvatskog sabora zastupa wene interese. Raji} je ve} tada bio najmarkantnija li~nost Buwevaca i neustra{ivi borac
za realizirawe wihovih nacionalnih prava. Zbog toga je iskusio progonstvo ne samo gra|anskih ve} i crkvenih vlasti. Prilikom krunisawa Karla Habzbur{kog, 20. XII 1916, bilo je nare|eno da se u svim crkvama u Ma|arskoj sutradan prilikom slu`be Bo`ije otpjeva ma|arska narodna himna. U crkvi sv. Roka u Subotici, u kojoj je `upnik bio Raji}, kantor nije
znao ma|arski pa je mjesto ma|arske himne otpjevao hrvatski ’Tebi se kla wamo, o sveta hostijo’... Dva mla|a klerika su tom prilikom bila povre|ena pa su rekli da }e se u toj crkvi jo{ pjevati ma|arska himna. Misija Raji}eva u Zagrebu bila je potrebna jer se znalo da }e srpska vojska okupirati
Suboticu”.17)
Me|utim, s protokom vremena u Kraqevini Jugoslaviji, pop Bla{ko
Raji} poprima “tri narodne svijesti”. Naime, od Buwevca srpskog porijekla, kako je za sebe ranije govorio, po~etkom 1940. godine pisao je da je on
“vazda bio ne samo dobar Sloven nego i predratni ba~ki Buwevac hrvatske
svijesti”.18) Treba ista}i da je Bla{ko Raji} mijewao svoj vjersko-nacio nalni identitet u skladu sa nacionalno-politi~kim promjenama. Naime, u
broju 9. “Na{ih novina”, od 26. februara 1911, Bla{ko Raji} je napisao da
su Buwevci po krvi i porijeklu isto {to i Srbi. Isti nacionalni stav je
ponovio i 10. novembra 1918. godine u Subotici, kada je izjavio da smo “svi
mi jedan narod, sinci majke Jugovi}a. Mi }emo zajedni~ki jer smo mi Buwevci i Srbi jedno”. “Srpski glas” zakqu~uje da iz ovakvih Raji}evih rije~i,
“kada se nalazio u sve{teni~kom ornatu na najsvetijem mestu”, nije te{ko
zakqu~iti da li je pop Bla{ko Raji} bio “predratni Buwevac hrvatske
16) Pitawe Buwevaca u Subotici ri{eno je 1918. godine, “Buweva~ke novine…”, cit. prema: “Srpski glas”, 7. mart 1940.
17) P. Peki}, n. d, 243.
18) B. Raji}, “Pro{lost govori”, Suboti~ke novine, br. 7, 16. II 1940.
182
svijesti” ili Buwevac srpske svijesti.19) “Srpski glas” je optu`ivao Raji}a da prije Prvog svjetskog rata nije u stvari imao ni srpske ni hrvatske
svijesti ve} samo ma|aronske, prilago|avaju}i se tako trenutnim politi~kim prilikama. Zbog svog ma|aronstva pobjedio je 1911. pri izboru za `upnika Sv. Roke protukandidata sve}enika Laj~a Budanovi}a.
Propaganda “hrvatstva” iz Zagreba vr{ila je poja~an pritisak na Buwevce, naro~ito od vremena formirawa organizovanog hrvatskog pokreta
1935. godine. Ideolozi hrvatstva su tada isticali tezu da se “jo{ od vreme na biskupa Antunovi}a, sve}enika Paje Kujunyi}a, dr Sudarevi}a govorilo da su imena Buwevac, [okac, Ilir, Bo{wak, Dalmat, ’o|oboki’, sinonimi za hrvatsko ime, odnosno, da su sva navedena imena, ina~e istorijski nazivi za Srbe, vezana za hrvatsku narodnost. U vreme majskih izbora 1935. go dine, rimokatoli~ki sve}enici su govorili “da na{e ~asno i po{teno buweva~ko ime zadr`imo u na{em srcu, ali da javno ispovjedamo kao narodnosno ime, kad nas za to pitaju, ime Hrvat”. Prilikom popisa stanovni{tva grada Subotice, u oktobru 1935, sve}enici su Buwevcima savjetovali
da u rubriku narodnost obavezno upi{u ime Hrvat.20) S druge strane, dr`avne vlasti u Ba~koj su ~ak i podupirale hrvatstvo, po{to je procjewivano da je za dr`avu opasnija ma|arska nacionalna linija od {irewa “slavenskog hrvatstva”.
Etni~kom odnaro|avawu Buwevaca i [okaca u dobroj mjeri je pridonio stav Srpske pravoslavne crkve ekskluzivno vjerskim tuma~ewem da se
Srbima mogu zvati samo weni pripadnici pravoslavne vjere. Naime, SPC
je isticala pravoslavnu vjeru kao glavnu osobinu srpskog naroda, dok je jezik, porijeklo, obi~aje i druga etnolo{ka znamewa potiskivala u drugi
plan. Na sastancima u Srpskom kulturnom klubu, koji je aktivno djelovao
od 1937. do 1941. godine, kritikovano je odre|ewe “Vojvo|anin” kao “Srbin
pravoslavne vere”, jer su wime odba~eni “srpski katolici” (Buwevci i
[okci), pa je zahtjevano da se rije~ “Vojvo|anin” upotrebqava u zna~ewu
Srba sva tri vjerozakona. Ideolozi SKK, prije svih Dragi{a Vasi}, isticali su da je srpski nacionalizam bio isuvi{e pravoslavno obojen pa nije
mogao izvr{iti nikakav ve}i uticaj na Srbe rimokatolike. Iz tog razloga me|u Buwevcima i [okcima mogla se nesmetano vr{iti nacionalna misao hrvatstva i to pod uticajem dnevne “haesesovske” politike i rimokatoli~ke crkvene propagande: “ Potrebno je da na{a nacionalna ideja evolui{e tako da ve} jednom prestanemo smatrati Srbima samo one koji su pravoslavne vere, jer na`alost identifikovawe narodnosti s verom ni u kom
delu na{eg naroda nije toliko ukoreweno kao ba{ u Vojvodini”.21)
Suboti~ka matica poja~ala je svoj rad na nacionalnom poqu {irewa Hrvatstva me|u Buwevcima poslije stvarawa Banovine Hrvatske. “Sedmom raz govoru Suboti~ke matice”, odr`anom u nedjequ 7. januara 1940, prisustvovao
19) “Tri narodne svijesti pop Bla{ka Raji}a”, “Srpski glas”, 7. mart 1940.
20) AJ, Ministarstvo pravde – pov. Arhiva, fascikulacija 27-43-35, Ministarstvo unutra{wih poslova Ministarstvu pravde, 16. X­1935.
21) AJ, 80-52-239.
183
je zastupnik dr Vlatka Ma~eka dr Josip Torbar, biskup Budanovi}, `upnik
Bla{ko Raji}, buweva~ki senator Jozo \ido Vukovi} i “mnogi predstavnici hrvatskog kulturnog nacionalnog `ivota za Ba~ku i Barawu”.22) Pred sjednik Matice, `upnik Bla{ko Raji}, na sastanku je istakao da je Matica
i osnovana da ujedini sve Buwevce-Hrvate na kulturnom poqu, “da stvori
frontu koja je vrednija od one koja se napada ili brani hladnim ili vatrenim oru`jem”. Za wega je va`na ova fronta “jer se u ovoj borbi odlu~uje o
bitnosti jednog naroda”, a Buwevci su ujediweni na tom poqu uz pomo}
“bra}e iz Hrvatske”: “Pove}ano je to zadovoqstvo time {to se u na{oj borbi ne oslawamo vi{e na sami sebe nego i na bra}u u Hrvatskoj. Mi smo do
sada imali na{a kulturna udru`ewa. Vama je poznato da smo osnovali hrvatsku kulturnu zajednicu da bi mogli jo{ uspe{nije raditi, ali ja Vama
tvrdim da je sav na{ rad u na{oj kulturnoj borbi jedna gerilska borba”. Za
Raji}a, u toj kulturnoj borbi najva`nija je bila {kola, bez koje nema prave
fronte, bez koje nema pravog napretka: “Na{a dru{tva su samo barikade
koje }e jedno vrijeme izdr`ati, ali bez linije, bez {kole mi mo`emo propasti. Zato vas pozivam da udarimo temeq na{oj hrvatskoj narodnoj {koli”. Pri tom se zalagao za dominaciju zapadne kulture u {koli, protiv isto~ne “}irilske kulture”: “^itanke su prire|ene za srbijansku djecu, a ne
za na{u. One mogu jedno vrijeme da zabave na{u omladinu, ali to ne vodi napretku, to ne ostavqa u du{i na{e omladine nikakve emocije. Nama su po trebne ~itanke i u~iteqi, koji poznaju na{u zapadnu kulturu, na{ Uskrs,
na{ Bo`i} i koji }e zajedno sa na{om djecom slaviti na{e svece. Ova dana{wa fronta, koju daje dana{wa nastava u {kolama betonirana je, duboko kopana ali na pijesku koji mo`e odnijeti prvi vjetar.”
Raji} je zakqu~io da Buwevci Hrvati nisu ni{ta dobili na kulturnom
planu osim “odgoja na temequ isto~ne kulture koju na{ narod ne}e da primi”. Nakon Raji}eva govor “Suboti~ka matica” donijela je odluku koja je
favorizirala zapadnu rimokatoli~ku kulturu: “Buwevci-Hrvati iz Ba~ke
i Barawe mole Kr. Vladu putem hrvatskih ministara da im otvore {to prije hrvatske {kole i sredwe {kole, na osnovu zapadne kulture”.23)
Ma~ekov izaslanik dr Torbar je u sli~nom tonu govorio o starini i veli~ini hrvatskog naroda koji }e, ne samo o~uvati svoj nacionalni prostor,
nego ga i pove}ati uz nacionalnu ~vrstinu i nepopustqivost: “Neka znaju
da ko povrijedi jednog Hrvata povrijedio je sve nas, pa }emo mu dati dosto jan i slo`an odgovor. Mi ni~ije ne tra`imo, ali ko ho}e da nam otme nacionalne pravice, neka zna da }emo ga svom narodnom snagom satrti’… Hrvatski }e narod imati svoje neprijateqe i u budu}e. Hrvatske nacionalne te`we ostvariti }e se u potpunosti, ako ne danas, a ono sutra. Mi imamo pravo na na{ nacionalni opstanak isto kao i drugi narodi… Mi nikome ne
prijetimo, ali mi ne }emo da budemo inferiorna masa”. U nastavku svog militantnog govora Torbar je povukao granice velikohrvatskog nacionalnog
prostora: “Subotica je danas isto {to i Zagreb, Osijek i Vara`din. Nema
22) “Novosti”, Zagreb, 7. I 1940.
23) Isto.
184
danas nikakove razlike izme|u Ba~ke i Barawe i Hrvatske. Ko to ne razumije, mi }emo ga o tome uvjeriti. Ho}emo na{a nacionalna prava u potpunosti. Zar nije stra{no da 75.000 Hrvata grada Subotice skoro nema hrvatskih u~iteqa. U Somboru nema vjerou~iteqa. A pitam ja Vas ko pla}a najvi{e poreza u zemqi? Mi! Ko slu`i vojsku? Mi! Mi i uvijek Mi! Kad mi
tako savjesno odgovaramo na{im du`nostima prema dr`avi, tra`imo da i
na{a dr`ava odgovara na{im zahtjevima i neka dr`ava bude uvjerena da su
zahtjevi ba~kih i barawskih Hrvata zahtjevi cjelokupnog hrvatskog naro da. (Dugotrajni pqesak). Ja vas uvjeravam da }e Subotica, Ba~ka i Barawa
znati o~uvati ono {to se od we tra`i. To o~ekuje cijela Hrvatska, to o~ekuje i vo|a Hrvata dr Vlatko Ma~ek…”24)
Glavni buweva~ki ideolog hrvatstva na sjeveru Ba~ke, senator i predsednik radnog odbora Hrvatske seqa~ke stranke za Ba~ku, Josip \ido Vukovi}25), sazvao je, 7. januara 1940, u nedjequ prije podne, osnivaju}u skup{tinu kotarske organizacije HSS-a za grad Suboticu. Poslije podne,
istog dana u prisustvu dr Torbara, odr`ana je zajedni~ka sjednica kotarske
organizacije HSS-a za grad Suboticu i {ireg radnog odbora HSS-a za Ba~ku i Barawu. Donesen je zakqu~ak da se nastavi sa organizirawem HSS-a u
Vojvodini, i da “do proqe}a sve ono {to misli i osje}a s nami bude organizirano u solidne i ~vrste organizacije HSS” kako bi spremno izbore do~ekali uvjereni da nam ni pobjeda ne}e izostati”. U izbornoj ali i {iroj
nacionalno-politi~koj borbi protiv “beogradske tiranije” Vukovi} je vidio glavne saveznike u vojvo|anskim Wemcima i Ma|arima. Zato ih je pozivao da stupe u redove HSS-a “da bi {to prije do`ivjeli dana, kada }emo
biti svoj u svome i `iviti `ivot dostojan ~ovjeku”. Zajedni~ki ciq ideologa HSS-a, Buweva~kih Hrvata, Ma|ara i Wemaca bilo je stvarawe autonomne Vojvodine “u kojoj }e svi biti svoj u svome, te potpuno ravnopravni
sa svim ostalim. Po{to Beogradski politi~ari nikada nisu htjeli autonomnu Vojvodinu, kako je tvrdio Vukovi}, “zato mi Hrvati u Vojvodini u
tom slu~aju ho}emo da kidamo sa Vojvodinom, da idemo u Banovinu Hrvatsku. Mi idemo daqe i pozivamo sve Ma|are i Wemce koji su za autonomiju
Vojvodine… mi smo tu, mi }emo im pomo}i neka se samo late posla… Po stoji jedan na~in putem kojeg }emo do}i do autonomije Vojvodine: na budu }im izborima javno i mu{ki tra`imo prikqu~ewe Banovini Hrvatskoj
cijele Vojvodine ili barem wenog velikog dijela. A Kad Vojvodina bude
u Banovini Hrvatskoj, onda je do autonomije samo jedan skok. Na{ vo|a,
kao potpredsjednik vlade da}e potpunu garanciju Ma|arima i Wemcima
24) Isto.
25) Petar Peki} je pisao o Vukovi}u iz 1918. godine kao o jugoslavenskom rodoqubu: “Ka rakteristi~na su pisma buweva~kog rodoquba Josipa \ide Vukovi}a sa italijanskog
rati{ta koja je pisao svojim prijateqima, a ponajvi{e biskupu Qudevitu Budanovi}u.
U wima se manifestira... nepokolebqiva vjera u pobjedu na{e nacionalne stvari u budu}oj Jugoslaviji. On je stalno bodrio na{e rodoqube da ne klonu duhom u bu|ewu nacionalne svijesti Buwevaca-Hrvata, jer da trijumf jugoslovenske nacionalne ideje ve}
nije daleko (P. Peki}, n. d, 87).
185
da }e se u tom pravcu slobodno mo}i organizirati i na izborima nesmetano
izraziti svoju voqu. Autonomnu Vojvodinu mo`emo ostvariti samo putem
dr Ma~eka i putem Banovine Hrvatske. Vo|e Wemaca i Ma|ara treba da se
dignu na visinu svoga polo`aja i moraju znati da to ne}e i}i kao lojom namazano; treba raditi, treba `rtvovati pa i mnogo {to{ta podna{ati…
Narodna prava se ne mogu izvojevati senatorskim platama upisivawem, po dvorewima niti mrvicama ba~enim pojedincima pred izbore… Za qep{u
i boqu budu}nost se mora boriti i mu~iti… Na{a lozinka u predstoje}oj
borbi do kona~nog ure|ewa dr`ave jeste: svi koji `ivimo u Ba~koj, Banatu
i Barawi, u najbogatijim a ujedno i u najzapostavqenijim krajevima ove zemqe koju su beogradski politi~ari upropastili i kojoj beogradski politi~ari ne daju `ivjeti, slo`imo se i Hrvati i Srbi, Ma|ari i Wemci i na iz borima izrazimo svoju `equ da ho}emo u Banovinu Hrvatsku, a u toj Banovini Hrvatskoj uredi}emo polo`aj Vojvodine pomo}u dr Ma~eka onako kako mi ho}emo. Pa da ostvarimo samo autonomnu Ba~ku i Barawu pod okriqem Banovine Hrvatske dostigli bi vrlo mnogo, a to dostignu}e vrlo je jednostavno jer zavisi o Ma|arima i Wemcima.”26)
Vukovi} je na kraju “demokratski” upozorio svoje bira~e da je na zajed ni~koj sjednici zakqu~eno da jedino on ima pravo govoriti u ime HSS-a
Ba~ke i Barawe jer je on predsjednik radnog odbora HSS za Ba~ku i Barawu. Zbog “neposluha” Vukovi} je zabranio ~lanovima vojvo|anskog HSS-a
da komuniciraju sa “ma|aronom” Ivanom Na|om – [okcem iz Ba~a. Popularizator vojvo|anskog hrvatstva Josip Vukovi} se Na|u obratio kao “ro |enom Hrvatu”.
Povodom boravka ministara dr Smiqana i Mihalyi}a u Subotici, “Jutarwi list”, od 15. marta 1940. intervjuisao je predstavnika HSS u Somboru dr Grgu Vukovi}a koji je rekao slijede}e: “Ne `elim cepati Vojvodinu.
To ne `eli ni sam dr Ma~ek. Znamo kakvih bi te{kih posqedica od toga
imali Ma|ari rascepani u dva dijela, ne bi mogli izvoj{titi ona prava,
koja i kao narodne mawine u na{oj dr`avi i po zakonu im pripadaju. ^im
se priznaju Hrvatima wihova prava u Vojvodini nastat }e nova era, a nadam
se da }e to biti skorih dana”. Da ne bi ko slu~ajno pogre{no protuma~io
wegove rije~i, dr Grga Vukovi} se potrudio da ih on sam protuma~i: [email protected] lim naglasiti da je politika HSS-a kao najdemokratskije stranke u Vojvodini u tome da Vojvodina dobije svoju autonomiju i postane posebna federativna jedinica prilikom preure|ewa dr`ave s istim pravima kao i ostale jedinice, tim prije jer u Vojvodini postoji jak pokret za autonomiju u kojem se pokretu nalazi i ve}ina Srba i ve}ina Hrvata kao i ve}ina Ma|ara
i Nijemaca. Zato smatram da se svakako ima respektovati voqa naroda u
Vojvodini prilikom rje{avawa pitawa Vojvodine. Isti autonomisti~ki
pokret se pojavio u Bosni pa je `eqa svih nas Vojvo|ana da se istovremeno
i na isti na~in rije{i i pitawe Vojvodine”.27) O Vojvodini je bilo rije~i
26) “Josip \ido Vukovi} svojim bira~ima”, “Srpski glas”, 1. II 1940
27) “Jutarwi list”, 17. mart 1940.
186
i na konferenciji predstavnika biv{e ma|arske stranke u Vojvodini, koja je odr`ana 9. marta u Senti. Tom prilikom g. Jano{ Vamo{ je izjavio da akcija za cepawe Vojvodine predstavqa veliku opasnost za ma|arsku mawinu.28)
U martu 1940. pripreman je veliki “zbor Hrvata” Ba~ke i Barawe, od
koga je o~ekivano da donese odluku o pripajawu vojvo|anskih teritorija
Banovini Hrvatskoj. Prema svjedo~ewu politi~ara Milo{a Trifunovi}a, srpski dio vlade se upla{io od ovakvog zbora zbog o~ekivanih ekscesa.
Naime, sa srpske strane namjeravao se obezbjediti novac kako bi se poru~ili specijalni vozovi i dovezao “srpski svet” iz cijele Ba~ke u Suboticu na
taj zbor Buwevaca-Hrvata. Vlada se me|utim upla{ila od mogu}eg krvoproli}a izme|u pravoslavnih Srba i rimokatolika Buwevaca (Hrvata) i
zabranila zbor.29)
U komunisti~koj Jugoslaviji narodno-vjersko pitawe [okaca i Buwevaca kona~no je rije{eno dekretom Josipa Broza iz 1945. godine, kojim je
jednostavno nalo`eno da se Buwevci i [okci imaju smatrati Hrvatima.
Kroatizacija Buwevaca i [okaca inicirana je tokom rata u Jugoslaviji
1941-1945. godine od strane partizanskog vrha na ~elu sa Josipom Brozom.
Pokrajinski komitet KPJ za Vojvodinu u praksi je provodio takvu inicijativu jugoslovenskih komunista upu}ivawem raznih naredbi i preporuka
da se Buwevci i [okci trebaju nazivati Hrvatima. U oslobo|enoj komunisti~koj Jugoslaviji nastavqena je takva tendencija temeqnog pohrva}ivawa Buwevaca i [okaca. Na osniva~kom kongresu Komunisti~ke partije
Srbije, odr`anom od 8. do 12. maja 1945. godine, generalni sekretar KPJ Josip Broz – Tito inicirao je potpuno pohrva}ivawe Buwevaca i [okaca u
Vojvodini. Slavoniju nije pomiwao jer su u woj [okci ve} po~etkom XX
vijeka u potpunosti prihvatili hrvatstvo. U govoru izre~enom petog dana
kongresa on je povi{enim imperativnim strogim tonom govorio o srpskom
{ovinizmu u Vojvodini: “Mi gradimo jedinstvo i bratstvo, ali srpski {ovinisti u Vojvodini ne}e da priznaju Hrvatu da je Hrvat, ve} ga zovu Buwevac. On tra`i propusnicu za Beograd, a ovaj mu pi{e: narodnost Buwevac.
Ako su Hrvati imali usta{e, onda su Srbi imali ~etnike. U ~emu je raz lika izme|u jednih i drugih. To su gre{ke koje treba iskorijeniti. Iz temeqa treba iskorijeniti lokalni {ovinizam. Ja bih htio da na{a Vojvodina bude zaista pokrajina bratstva i jedinstva, u kojoj }e svi narodi `ivjeti
u slozi, gdje ne}e biti nikakve razlike izme|u wih. Razni elementi, biv{i
pisari, biqe`nici, govore da su Tito i komunisti rascijepali Srbiju. Srbija je u Jugoslaviji, a mi ne mislimo da unutar Jugoslavije stvaramo dr`ave koje }e ratovati me|usobno... Radi se samo o administrativnim granicama. Ja ne}u da u Jugoslaviji budu granice koje }e razdvajati, ve} sam stotinu puta rekao da ho}u da granice budu one koje }e spajati na{e narode...”.30)
28) “Za{to ne treba cepati Vojvodinu”, “Srpski glas”, 21. mart 1940.
29) M. Radojevi}, Srpskohrvatski spor oko BiH i Vojvodine u periodu Kraqevine SHS/Jugoslavije, Dijalog povjesni~ara-istori~ara 2, Zagreb, 2000, 338.
30) Osniva~ki kongres KP Srbije, priredili M. Borkovi} i V. Gli{i}, Beograd, 1972, 213.
187
Brozova kritika “srpskog {ovinizma” prema Buwevcima i [okcima u
Vojvodini brzo je urodila plodom. Iz partijsko-dr`avnog vrha komunisti~ke Jugoslavije svim mjesnim narodno-oslobodila~kim odborima u Vojvodini upu}ena je strogo povjerqiva naredba kojom se u potpunosti brisalo buweva~ko i {oka~ko ime i pretvaralo u hrvatsko. Tako je Glavni narodno-oslobodila~ki odbor Vojvodine – odeqewe za unutra{we poslove,
15. maja 1945. (br. 1040) uputio slijede}u naredbu svim sreskim narodnooslobodila~kim odborima: “Doga|a se da se mnogi Hrvati uvode kao Buwevci i [okci u rubrike, gde se ozna~ava narodnost, a ne kao Hrvati kao na
primer u legitimacije, razne evidencije i spiskove, i to ~esto biva po wihovom izri~itom zahtevu ili po voqi i naho|ewu doti~nog ~inovnika. Kako buweva~ke i {oka~ke narodnosti ne postoje, to vam se nare|uje da sve
Buwevce i [okce imadete tretirati iskqu~ivo kao Hrvate, bez obzira na
wihovu izjavu. U raznim okruzima i mestim, gde su oni do sada uvedeni kao
[okci i Buwevci ima se to ispraviti i ozna~iti kao Hrvati, naro~ito u
legitimacijama, bira~kim spiskovima, putnim dozvolama i raznim drugim
spiskovima po narodnosti, ubudu}e se imaju unositi iskqu~ivo kao Hrvati. Sve do sada izdate legitimacije i isprave, gde su ozna~eni kao Buwevci
i [okci, imaju se uni{titi i nove izdati”.31)
Buwevcima i [okcima je 1991. godine, preko “{ifre 028”, dozvoqeno
da se izja{wavaju kao posebna narodnosna grupa. Preko 16.000 Ba~vana ponovo se po~elo izja{wavati kao Buwevci umjesto ranije kao Hrvati.
Rimokatoli~ka velikohrvatska propagandna literatura, objavqena u
socijalisti~koj Jugoslaviji, dolazila je do fantasti~nih podataka da su
Hrvati u Ma|arskoj “najbrojnija grupa Hrvata koji `ive u susjednim zemqama”. Pi{u}i o Hrvatima u Ma|arskoj, prof. Juraj Lon~arevi} je dao potpuno nerealnu sliku svekolikog hrvatskog rasprostirawa u Ma|arskoj: “Ima
ih oko 100.000, premda je taj broj samo pribli`an, jer prava statistika, koja bi se temeqila na pravom popisu stanovni{tva, nije nikad objavqena!
Hrvate se ovdje uvijek nazivalo po grupama prema podru~ju i podrijetlu
(Buwevci, [okci, Bo{waci, Raci, Dalmatinci itd), koji su nazivi zapravo uvijek bili suprostavqeni narodnom imenu Hrvat. Zato se i moglo dogoditi da se izme|u dva rata priznavalo samo oko 40.000 Hrvata, {to je bio
o~igledan dokaz o wihovom poma|arivawu u Hortijevoj Ma|arskoj... Za posqedweg rata, kada su Ma|ari zauzeli cijelu Barawu i Ba~ku, bilo je pre ma wihovim statistikama samo 12.346 Hrvata, a Buwevaca i [okaca, koji
su bili redovito odvajani od Hrvata, bilo je isto samo 54.587, tako se pokazalo da je na cjelokupnom podru~ju {to su ga Ma|ari dr`ali pod svojom vla{}u bilo samo 66.933 Hrvata! Takvo se stawe nastavqalo i poslije ovog rata, da bi se 1949. broj Hrvata smawio na svoju najni`u granicu koja se, na svu
31) AJ, Vlada FNRJ, Sreski NOO sreza ba~kopalana~kog – odeqak za unutra{we poslove,
br. 1968/1945, 18. maja 1945. – svim mesnim narodnooslobodila~kim odborima – sekcija ma za unutra{we poslove i svim vojnim stanicama (raspis).
188
sre}u nije nikad poslije ponovila. Tada je bilo samo oko 9.946 Hrvata, od
ukupnog broja 14.950 Ju`nih Slovena u Ma|arskoj. Taj se broj dodu{e ubrzo,
kad su se odnosi izme|u Ma|arske i Jugoslavije popravili, pove}ao 1960.
godine i bilo ih je 60 do 80 tisu}a”32).
Do fantasti~nog broja od 100.000 Hrvata u Ma|arskoj J. Lon~arevi} je
do{ao provjerenom nacionalnom tehnologijom ubrajawa u Hrvate Srba
pravoslavne i rimokatoli~ke vjere (Raca, Buwevaca, [okaca i drugih).
Drugi na~in pove}awa broja Hrvata je stalno provla~ewe pri~e o asimilacionoj ugro`enosti Hrvata od strane susjeda, o politi~kom satirawu
Hrvata od strane Ma|ara i Srba sistematskom ma|arizacijom i srbizacijom. Istorijska nacionalna predstava prof. Lon~arevi}a o brojnosti Hrvata potpuno je nelogi~na i neta~na kada govori o velikoj brojnosti Hrvata, a pri tom napomiwe da je ukupni broj ju`nih Slavena oko 15.000!!! Broj
Srba u Ma|arskoj Lon~arevi} je sveo na skromnih 5.000 pripadnika. Na
kraju Lon~arevi} daje “najnovije statisti~ke podatke” prema kojima u Ma|arskoj “`ivi 96.161 pripadnik Hrvata, Slovenaca i Srba, od ~ega je vi{e
od 90 odsto Hrvata!!! Ma|arske Hrvate u dana{wem dobu Lon~arevi} naziva Buwevcima, koji `ive u Bajskom trokutu na prostoru izme|u Dunava, Baje i na{e granice; [okcima, kojih ima ~etiri vrste (ba~vanski, moha~ki,
seoski, podravski); Bo{wacima, koji `ive u Barawi; Racima-Hrvatima,
koji `ive kod Budimpe{te; Hrvatima koji se dijele na podravske Hrvate I,
podravske Hrvate II, {omodijske koji su poma|areni, me|imurske, gradi{}anske I i gradi{}anske II.33)
Hrvatstvo Kara{ovana u Banatu
Srbi rimokatolici u Rumuwskoj Kra{ovani (Kara{ovani), koji `ive
u dolini rijeke Kara{, u blizini rudarskog grada Re{ice, prema postoje}oj, relativno obimnoj literaturi, doselili su se u XV­vijeku uglavnom iz
jugoisto~ne Srbije, i jedan dio iz Bosne. Prema procjeni filologa, govorno pripadaju kosovsko-resavskom narje~ju, uz primjese timo~ko-{opskog izgovora, pa se na osnovu toga mo`e zakqu~iti da su wihovi preci starinom
poticali iz jugoisto~nih dijelova Srbije. Prema podacima opata Petra
32) “Katoli~ka crkva i Hrvati izvan Domovine”, spomen-spis o 10. obqetnici papinskog
dokumenta “De­pa­sto­ra­li­mi­gra­to­rum­cu­ra” i osnivawa Vije}a biskupskih konferencija za
hrvatsku migraciju 1969-1979, Zagreb, 1980, 87.
33) “Prema naseqima stawe je ovakvo: U Barawi imaju Hrvati 26 naseqa (36.000 du{a), u
’Bajskom trokutu’’ i Ba~aqma{u imaju 15 naseqa (26.000), u [omo|u 5 naseqa (27.000), u
Zali 8 i jedno mje{ovito naseqe s nekih 5.000, a u Gradi{}u, onom dijelu koji je pripao
Ma|arima, Hrvati imaju 8 naseqa u kojima `ivi 18.000 du{a, u `upaniji Fejer imaju Hrvati 1 naseqe s nekih 600 du{a, u Budimpe{ti ima ne{to Hrvata pomije{anih sa Srbima, a u okolini glavnog grada imaju Hrvati tri naseqa: Erd, Tukuqu i Er~in (7.000).
Osim toga postoji u Ma|arskoj cijeli niz na{ih naseqa, u kojima nema na{ih {kola a
postotak na{eg stanovni{tva negdje iznosi ~ak i 100 odsto. Tako je u Nemetu (100 odsto), Plajgoru (100 odsto), Baj~i (91,5 odsto), Hidegsegu (92,5 odsto), Petriventi (99,2 odsto), gdje unato~ navedenom postotku Hrvata, nema na{ih {kola. Takvih je mjesta ukupno 19.” (Isto, 91).
189
Vla{i}a, u isto vrijeme u dolinu rijeke Kara{ doseqavali su se i `iteqi
iz Bosne pod imenom “Bo{waci”, koje on naziva “Hrvatima”.34) Naj~e{}e
su ih nazivali , kao i oni sami sebe, Kra{ovanima, vezuju}i wihovo porijeko za [okce, Buwevce, Srbe, Bugare, da bi na kraju pod uticajem Rimske
crkve i velikohrvatske propagande preovladala fantasti~na teza o wihovom hrvatskom porijeklu. Me|utim, o wihovom srpskom porijeklu, pored
ostalog, svjedo~i i ~iwenica da su Kra{ovani najvi{e slavili \ur|evdan,
zatim Svetu Paraskevu i Svetog Iliju, uz mnoge obi~aje sto~arskog karaktera. Slava (“Slavawe”) po~iwala je uve~e uo~i same slave.35)
Misionarskom aktivno{}u bosanskih frawevaca, me|u Kra{ovanima
u~vr{}ena je u XVII vijeku rimokatoli~ka vjera. Vatikanski dokumenti
svjedo~e da je u Kara{evu sredinom XVII vijeka bilo oko 600 rimokatolika bez prisustva “{izmatika” (pravoslavaca) i “jeretika” (protestana ta).36) Frawevac misionar iz Dervente, o. Ivan Braenovi}, opisao je prozelitski misionarski rad me|u Kra{ovanima: “Kara{evo... ima sto ku}a
rimskog obreda, svetkovine i druge obrede obavqaju kao oni u Sebi{u.
Lawske godine poslije smrti jednog oca, fra Stjepana Markovi}a, misionara u Sebi{u, poslan od oca M. R. Prefekta i{ao sam ispovjedati i propovijedati u ono mjesto. Ali to je selo bilo gotovo opustjelo zbog velikih
tiranija i da`bina turskih, a siroma{ni su kr{}ani `ivjeli po brdima
raspr{eni sa svojim obiteqima i sa svojom stokom da bi izbjegli turske
nalete. U tom je selu ve} bila crkva, koju je sagradio blage uspomene o. Ivan
Desmani}, upravo sru{ena pri zadwim ratovima s Turcima. Tu se i sada nalazi redovni~ka ku}a od koje je spomenuti o. Stjepan napravio oratorij za
katolike onog kraja ~iji broj dosi`e 1.000 du{a. To je mjesto neko vrijeme
ostalo ispra`weno, poslije smrti o. Stjepana koji je umro dne 13. novembra
1674. Otac Prefekt ne {aqe nikoga a ja se nisam mogao udaqiti iz Lipe i
ostaviti tamo{we kr{}ane bez sakramenta i djecu bez {kole. I kad sam
ve} bio na odlasku prema onim krajevima, o. Provincijal (fraweva~ki – N.
@) iz Bosne mi je poslao nekog o. Tomu, oca dobrog primjera, kojemu sam dao
upute i kad sam na{ao pratwu, poslao sam ga k onim kr{}anima shodno Va{oj odredbi. Dano u Rimu 9. sije~wa 1676.”37)
Dominacija rimokatoli~ke vjere u `ivotu Kra{ovana dovela je do izvjesne izmjene govora i narodne pjesme i to pod uticajem crkvene rimokato li~ke kwi`evnosti (“poneki ikavski jezi~ki oblik”).38) Ovu konstataciju
34) P. Vla{i}, Hrvati u Rumuwskoj, Beograd, 1928, 16.
35) P. Vlahovi}, Neke etni~ke odrednice Kra{ovana, Temi{varski zbornik, Novi Sad,
1994, 137-139.
36) “U Kara{evu ima vi{e od 600 katolika i me|u wima nema ni {izmatika ni heretika, oni
su svi seqaci i jedanput godi{we idu na sakramente, a i to nerado jer vide da je crkva ru{evna, nemaju mogu}nost da je poprave, ali ima ku}a za misionara. U ovom mjestu bi trebala dva misionara s odgovaraju}im sredstvima, jer ina~e zbog siroma{tva ne bi mogli
opstati, a mogli bi pomagati druge katolike koji stanuju u drugih {est ili sedam {izma ti~kih (pravoslavnih – N. @.) sela (Ac­ta­S.C.­de­pro­pa­gan­da­Fi­de,­an­no 1667, sept. 9).
37) Ac­ta­S.C.­de­pro­pa­gan­da­Fi­de,­an­no 1676.
38) Enciklopedija Jugoslavije, tom 5, Zagreb, 1962, 386.
190
potvr|ivao je i opat Petar Vla{i}: “Redovito govore ikav{tinom, napose crkvene rije~i vazda su u ikav{tini”.39) Lingvista Petar Vlahovi}, tu ma~e}i Vla{i}eve rije~i, zakqu~uje slijede}e: “Ako se ovome doda da je u
{kolama bila u upotrebi ’Po~etnica’ i ’^itanka za katoli~ke pu~ke u~ione’ koju je ’slo`io Ivan Mihajlovi}’, a izdalo ’Dru{tvo sv. Antuna u Subotici’, onda je jasno koliki je bio uticaj sve}enika da se u [ematizme na
zalagawe o. Petra Vla{i}a, unese kako Kra{ovani govore ’lin­gua­cro­a­ti­ca’,
a ne ’cras­so­va­na’ ili ’il­li­ri­ca’”.40)
Kwiga Petra Vla{i}a o Hrvatstvu Kra{ovana, iz 1928. godine, pobudila je “veliko zanimawe hrvatske javnosti za sudbinu tih udaqenih segmenata na{eg naroda”. O toj kwizi 1928. godine govorilo se i na sastancima
“Narodno-odbrambene sekcije” Zbora duhovne mlade`i zagreba~ke koja je
imala propagandni zadatak da razvija “interes za na{e (hrvatske – N. @)
qude u susjednim zemqama”. U vreme hrvatskog masovnog politi~kog bunta
1935. godine, preko Hrvatskog narodnog pokreta, Kra{ovanima su slate
propagandne kwige, koje su darovale Matica hrvatska i Hrvatsko kwi`evno dru{tvo “Sv. Jeronima”, i to na adresu rimokatoli~ke crkvene zajednice u Ke~i. “Kulturna veza” zagreba~kog Kaptola sa Kra{ovanima trajala
je do kraja 1936. godine, kada je i prekinuta, da bi veza sa Ke~om bila uspo stavqena tek 1977. godine. Tehnologija uspostavqawa, odnosno, obnavqawa
vjersko-nacionalne veze sa Kara{evcima bila je slijede}a: “Nakon 34 godine uspostavqena je veza sa skupinom Hrvata koji nose naziv Kara{evci. Veza je uspostavqena tako da su oni zamolili da im se {aqu bo`i}ne i uskr{we ~estitke za koje su saznali godine 1967. u “Glasu koncila”. Zapravo,
radilo se o molbi, tada jo{ bogoslova a danas `upnika u Lupaku, Marijana
Tjinkula iz sjemeni{ta u Alba Juliji. Isto se tako javio, godine 1970, i
drugi sjemeni{tarac, danas kapelan u Re{ici, Petar Dobra, tako|e iz Alba Julije, s istom molbom. Te se veze odr`avaju neprestance, tj. i do danas”.41)
Prema podacima Vije}a biskupskih konferencija za hrvatsku migraciju, iz takvih novih kratkih veza odjednom nastado{e brojni Hrvati u Rumuniji – ukupno 12.000, dakle skoro svi Kra{ovani postado{e Hrvati. Odmah
poslije uspostavqenih veza 1977. godine, `upnici kara{evski proglasi{e
srpsko-katoli~ki kara{evski narod Hrvatima. Jaka rimokatoli~ka propa ganda i organizovan vjerski `ivot vrlo brzo su davali `eqene rezultate:
“Sve}enici rabe u crkvi liturgijske kwige {to su ih dobili iz Zagreba, a
narod je potrebne tekstove nau~io napamet i gromoglasno odgovara u crkvi.
Kod ku}e govore kara{evskim dijalektom, dok se vjeronauk odr`ava na su vremenom kwi`evnom jeziku, ili pak mije{ano. Narod pjeva veoma stare
crkvene pjesme u dijalektu. Taj je dio na{eg naroda sa~uvao do sada jezik
39) P. Vla{i}, n. d, 17.
40) P. Vlahovi}, n. d, 138.
41) Katoli~ka crkva i Hrvati izvan Domovine, spomen-spis o 10. obqetnici papinskog do kumenta “De­pa­sto­ra­li­mi­gra­to­rum­cu­ra” i osnivawa Vije}a biskupskih konferencija za
hrvatsku migraciju 1969-1979, Zagreb, 1980, 91.
191
rodne domaje (Hrvatske – N. @), dijelom no{wu i obi~aje. Dao je i doma}e
sve}enike Petra Domjanca, Petra Dobru, Petra Stojanovi}a te bogoslove
Miqu, Simu i Jurja Kati}a. Religiozni je `ivot na{ih Kara{evaca bujan.
U ku}i je uobi~ajena obiteqska molitva, osobito krunica. Djeca idu na vjeronauk vi{e-mawe tijekom cijelog {kolovawa. Narod rado hodo~asti u
sveti{te ’Marija ^iklova’, kamo se pje{a~i cijeli dan, i to na Pohod Marijin, po starom kalendaru 2. srpwa, kao i u svetili{te ’Marija Radna’ kod
mjesta Lipove, kamo se pje{a~i na malu Gospu. Tamo se svi ispovijedaju i
pri~e{}uju i odu{evqeno pjevaju starinske marijanske pjesme. Postoji i
uzre~ica: Tko nije bio u Mariji Radni, nije ~lovik”.42)
Zbog potrebe {to hitnijeg utemeqewa novog nacionalnog identiteta
Kra{ovana, uz “bujan” vjerski `ivot {irila se rimokatoli~ka hrvatska
{tampa (“Glas koncila”, “Kana”), `upnici su opskrbqivani misnim kwigama na “hrvatskom jeziku”, {tampani su zidni vjerski kalendari na “hrvatskom” jeziku. Rimokatoli~ki ordinarijat u Temi{varu dobio je od rumuwskih vlasti odobrewe da mo`e iz Zagreba uvesti 1.000 katehizama i 1.000
molitvenika. Tako je za Uskrs 1979. godine “svaka hrvatska vjerska ku}a u
Rumuwskoj” dobila “Nedjeqni i blagdanski misal ABC” i “Sredwi kr{}anski nauk”. Me|utim, najva`nije je bilo da se pojavi i novi “znanstve nik hrvatstva” koji }e iz svojih snovi|ewa po~eti govoriti o starohrvatskom osje}aju Kra{ovana. “Mesija Kara{ovanskog hrvatstva” pojavio se u
liku “mladog znanstvenika” prof. Ive Birte koji je “kroz dugi niz godina
prikupqao kara{evske narodne pjesme” i priredio kwigu “Folklor Kara{evaca”, koja je {tampana 1980. godine u Zagrebu. U predgovoru ove kwige
Birta isti~e zasluge sve}enika za stvarawe “uvjerewa” kod Kara{ovana o
wihovom hrvatskom porijeklu: “Kara{evci su smatrali sebe Hrvatima
(Krohatima) pa prema tome wihov jezik je hrvatski, po{to su i oni katoli~ke vjere. Ovom su uvjerewu doprinijeli i katoli~ki sve}enici, a i ve}ina u~iteqa koji su godinama predavali u {koli samo latinicu, tako da
izuzev visokokvalificiranih Kara{evaca ostali ne poznaju }irilicu ve}
~itaju i pi{u samo latinicu”.43) O dugovje~nom postojawu “hrvatskog kara{evskog naroda” po mi{qewu Birte svjedo~e natpisi na grobnim spomenicima “koji su svi odreda na hrvatskom jeziku”.
Propagandisti hrvatstva u Rumuniji pi{u i o Hrvatima “kojima se
to~no zna povijest doseqewa” i koji `ive oko grada Temi{vara: “Oko 30
kilometara isto~no od tog mjesta, u selu Reka{, ima ih oko 300, a pomije{ani su s drugim narodima. Podrijetlom su [okci i Buwevci. @upnik im
je Nijemac, jer u selu je i oko 750 Nijemaca. Biv{i `upnik, Eugen­Geb­hardt,
koji je umro 1978, znao je hrvatski pa je svake nedjeqe slu`io i po tri mise:
na wema~kom, ma|arskom hrvatskom jeziku, a tako je bilo i sa vjeronaukom.
I novi `upnik, Jos­zef­Schulz, u~i hrvatski. Postaje kri`nog puta u crkvi
obiqe`ene su trojezi~no. Ti su Hrvati do{li ovamo iz Dalmacije bje`e}i pred Turcima. Isto tako oko 30 kilometara, ali zapadno od Temi{vara,
42) Isto, 92.
43) Isto, 93.
192
uz samu granicu izme|u na{e zemqe i Rumuwske, nalazi se selo Ke~a u kojem jednu ulicu nastawuju Hrvati, wih oko 200, dok su u drugim ulicama Ru muwi, Nijemci i Srbi... To selo nije `upa, nego filijala katoli~ke `upe
u Carpinisu u kojoj je Nijemac Vilim Pricinger `upnik... Ostalih se nedjeqa Hrvati sami okupqaju u crkvi koju su izgradili 1926.(!) u ~ast sv. Katarine i prisustvuju Bogoslu`ju rije~i, ~itaju}i misne tekstove na hrvatskom jeziku. U crkvi su svi natpisi na hrvatskom jeziku. Posebno su zanimqive zidne slikarije koje pokazuju pokr{tavawe Hrvata... Jedino danas
Crkva pru`a tim na{im qudima priliku da se pomo}u narodnog jezika pri
bogoslu`ju nekako o~uvaju kao narod. Ina~e, Hrvati su u Ke~i najmla|a
skupina Hrvata koja je ovamo doselila po~etkom 19. stoqe}a iz Turopoqa,
a ve}i ih je dio ostao nakon 1918. u jugoslavenskom dijelu Banata”.44)
Velikohrvatska megalomanija se ne zaustavqa na navedenim podacima
ve} se u istom zanosu, ali sa odre|enom dozom sjete, navodi da je nekad bilo
Hrvata i u samom Temi{varu, i u Lugo{u, “a jo{ 1920. bilo ih je i u spome nutom prosteni{tu ’Marija Radna’ gdje su na polno}ki svi pjevali bo`i}ne pjesme, makar ih mo`da vi{e nisu razumjeli. I tu su hrvatska imena
ostala jo{ samo na kri`evima grobaqa. Isto se tako spomiwe kao hrvatsko selo u pro{losti Tirol gdje i danas `iteqi, mahom stariji qudi, govore hrvatski kad `ele da ih mla|i ne razumiju. Taj jezik oni zovu kra{ovan skim, a sebe dosqedno Kara{evcima”. Daqe se navodi da i u gradu Re{ici
ima ne{to Hrvata iz obli`wih Kara{evskih sela koji su tu zaposleni.
***
Hrvatstvo je nepoznat narodnosni pojam u dana{woj Vojvodini sve do
tridesetih godina XX vijeka. Banat, Ba~ka i Barawa, kao dio ma|arske
krunovine, bili su {aroliko narodnosno i vjersko podru~je nastaweno
Wemcima, Srbima, Ma|arima, Slovacima, Buwevcima, [okcima, Rusinima, Rumuwima, Jevrejima i drugima. O Hrvatima kao posebnoj narodnosti
ili etni~koj tvorevini nema ni pomena u izvorima i literaturi iz druge
polovine XIX i prvih decenija XX vijeka. Buweva~ki i [oka~ki srpskokatoli~ki narodnosni element nikada u to vrijeme nije vezivao svoje etni~ko bi}e za hrvatstvo. U izvorima i literaturi (popisima stanovni{tva) s kraja XIX i po~etka XX vijeka Buwevci su svrstavani u kategori ju Srba rimokatoli~ke vjere (Szer­bek­ro­mai­kat­ho­li­kus).
44) Isto, 94.
193
193
Rimokatoli~ki prozelitizam
i hrvatstvo u Srbiji 1918-1941.
Beograd i Srbija sa~iwavali su u crkvenom pogledu u Kraqevini SHS
(do 1924) samo jednu katoli~ku misiju pod patronatom (jurisdikcijom) vatikanske Kongregacije za propagandu vere. Konkordatom izme|u Kraqevine Srbije i Vatikana, sklopqenim 24. juna 1914, predvi|eno je osnivawe be ogradske i sufraganske skopske dijeceze (~l. 2) u kojoj su uglavnom, od rimokatoli~kog stanovni{tva, `ivjeli rimokatolici Albanci ([iptari).1) Arhiepiskop beogradski i episkop skopski, u ~iju duhovnu upravu su
spadali svi rimokatolici Kraqevine Srbije, zavisili su u crkvenim poslovima neposredno i iskqu~ivo od Sv. Stolice (~l. 3). Arhiepiskop Beogradski i episkop Skopski primali su iz dr`avne blagajne, prvi 12.000 dinara sistematske plate i 4.000 dinara dodatka, a drugi 10.000 dinara plate
sa pravom na penziju u iznosu ne mawem od dr`avnih ~inovnika (~l. 5).
Prije stupawa na du`nost arhiepiskop Beogradski i episkop skopski,
prema konkordatu, polagali su u prisustvu jednog vladinog izaslanika, zakletvu vjernosti slijede}im rije~ima: “Zakliwem se i obe}avam pred Bogom i na Sv. Evan|eqima da }u biti poslu{an i vjeran W. V. Kraqu Srbije i da ne}u imati nikakva dogovora ni prisustvovati kakvom ve}awu, niti
bodriti a ni dopu{tati da moje podru~no sve}enstvo u~estvuje u bilo kakvom predu`e}u koje bi i{lo na to da remeti dr`avni javni poredak (~l.
7). Prema konkordatu Arhiepiskop beogradski i episkop Skopski imali
su potpunu slobodu u vr{ewu crkvene slu`be i u upravi svojih episkopija.
Oni su mogli da vr{e sva prava i povlastice koje im je wihovo pastirsko
zvawe donosilo, po redu koji je crkva odobrila; wima su, u doti~nim episkopijama, bili podlo`ni svi ~lanovi katoli~kog sve}enstva u svemu {to
spada u vr{ewe sve}eni~ke slu`be (~l. 8).
1) “U Kraqevini Srbiji osniva se jedna crkvena pokrajina, koja se sastoji iz arhiepiskopije beogradske, sa sjedi{tem u prestonici, ~ija oblast obuhvata granice Srbije pre ugo vora o miru Londonskog i Bukure{kog od godine 1913. i iz sufraganske skopske episkopije, sa sjedi{tem u Skopqu, koja obuhvata novooslobo|ene krajeve – prelaze}i iz nadle`nosti Vjerske propagande u redovno stawe (AJ, MID-Politi~ko odjeqewe, Ministar
prosvete i crkvenih poslova Q. Jovanovi} – Narodnoj skup{tini u Ni{u, 19. VII 1914.).
194
Arhiepiskop beogradski i episkop skopski su ustanovqavali parohije u sporazumu sa Kraqevskom vladom. Oni su tako|e postavqali parohe. U
slu~ajevima kada to nisu bili srpski dr`avqani, morali su postupati u saglasnosti sa Vladom. Episkopi su prethodno morali potra`iti obavje{tewa kod nadle`nog ministra ima li dela ili razloga politi~ke ili gra|anske prirode koja bi se tome postavqawu protivili (~l. 9).2)
Prema srpskom konkordatu vjerska nastava rimokatoli~ke mlade`i u
svim {kolama trebalo je da stoji pod nadzorom arhiepiskopa i episkopa u
doti~nim episkopijama. U dr`avnim {kolama vjersku nastavu su trebali
vr{iti vjerou~iteqi. Episkopi su mogli da zabrane vjeronauk i u dr`avnim {kolama onim vjerou~iteqima koji bi se pokazali nepodesni za to zvawe. Dr`ava je bila u obavezi da pla}a vjerou~iteqe u dr`avnim {kolama
(~l. 10). U ~lanu 11 je stajala je prozelitska odredba o {kolovawu srpskih
mladi}a za rimokatoli~ke sve}enike. U tu svrhu bilo je predvi|eno da }e
se ustanoviti jedan rimokatoli~ki seminar u prestonici ili u wenoj blizini, koji }e sama crkvena vlast urediti i o wemu se starati. Srpska vlada
se ~ak obavezala da }e za takvu prozelitsku zamisao sama izdvajati iz dr`avnog buyeta godi{wu pomo}. Odre|eno je da nastavni jezik za necrkvene
predmete bude srpski.
Vjerska tolerancija srpske vlade ogledala se i u priznawu va`nosti
vjerski mje{ovitog braka zakqu~enog pred rimokatoli~kim sve}enikom
po propisima Rimokatoli~ke crkve (~l. 12). Poznato je da Rimokatoli~ka
crkva nije priznala zakqu~ewe braka izme}u katolika i pravoslavca pred
pravoslavnim sve}enikom. Bra~ne sporove izme|u supru`nika rimokatoli~ke vjere, kao i supru`nika iz mje{ovitih brakova, zakqu~enih pred rimokatoli~kim sve}enikom, trebao je, prema konkordatu, da sudi rimokatoli~ki duhovni sud (~l. 13). Rimokatoli~ki supru`nik imao je slobodu i
pravo da u mje{ovitim brakovima, zakqu~enim pred rimokatoli~kim sve}enikom, ugovara da se djeca iz takvog mogu odgajati u rimokatoli~koj vjeroispovijesti (~l. 14).
Dr`ava je priznala Rimokatoli~koj crkvi obiqe`je pravnog lica i
sposobnost da vr{i sva prava koja joj kao takvoj pripadaju (~l. 16). Crkva je
mogla, po propisima gra|anskog prava, sticati, dr`ati i sa wima slobodno upravqati, kako pokretna tako i nepokretna dobra, namjewena potrebama same crkve (~l. 17). Svi sporovi izme|u vlade Kraqevine Srbije i Vatikana morali su se re{avati u skladu sa kanonskim pravom Rimske crkve
(Cor­pus­iuris­ca­no­ni­ci). (~l. 21)
Konkordat izme|u Vatikana i Kraqevine Srbije potpisan je nekoliko dana pred sarajevski atentat, uprkos brojnim protivqewima i nagovarawima austro-ugarske vlade da to Vatikan ne ~ini. Potpisivawe konkordata bio je veliki uspjeh za Srbiju “po{to je wena vlada jasno stavila do
znawa u svetu da je to pitawe bilo bilo od izuzetnog zna~aja za srpstvo i
2) Isto.
195
jugoslovenstvo”. Vatikan je ipak odbio da ratifikuje konkordat pravdaju}i svoju odluku prilikama u Srbiji.3)
Kraqevina Srbija sklopila je konkordat kako bi se oslobodila nesnosnog austrijskog vjerskog protektorata nad rimokatolicima (koji su uglavnom bili Arnauti, odnosno Arbanasi) u svom od 1912. godine pro{irenom
dr`avnom podru~ju. S druge strane, Srbija kao “Pijemont ju`nih Slavena”,
takvim ~inom nastojala je da doka`e “neoslobo|enoj bra|i” rimokatoli~ke vjere svoju vjersku toleranciju prema pravoslavnom principu “brat je
mio koje vjere bio”. Austrougarska je, pod vidom za{tite slobode stanovni{tva rimokatoli~ke vjere, ostvarivala zapravo svoje politi~ke ciqeve
prodora na Istok i pro{irewa granica austrijskog uticaja.4)
Nad Srbijom se protezalo vjekovno “apostolsko” misionarsko delovawe frawevaca. General fraweva~kog reda iz Rima zahvaqivao se 1919. godine jugoslavenskoj vladi Stojana Proti}a (koji je ina~e bio blagonaklon
prema Vatikanu) na “laskavim priznawima” i “ne`noj pa`wi” koje su iskazivali bosanskim frawevcima i wihovom misionarskom radu. “Sinovi
sv.Frawe” su, prema rije~ima generala, u pro{lim vjekovima razvili intenzivnu djelatnost u pravcu “du{evnog i materijalnog dobra srpskog naroda”, tako da je wihova uspomena bila uvijek `iva u wegovoj sredini. General je o~ekivao da }e biti sre}a za bosanske frawevce da nastave “pre daju” (misiju) svoje bra}e me|u srpskim narodom “koji im je jo{ uvek sklon
unato~ rastavi od dva veka”. General je preduzeo konkretne korake kod vatikanskih vlasti da se misija poveri bosanskim frawevcima, u nadi da }e
se uskoro vidjeti uspjeh katoli~ke vjere u “slavnom” srpskom narodu.5) Srbija je predstavqala zemqu misije za fraweva~ke redovnike, ali i za svjetovno sve}enstvo.
Rje{ewem Ministarstva vjera, od 22. januara 1919, a na predlog zagreba~kog nadbiskupa Antuna Bauera, postavqen je za privremenog paroha za rimokatolike Beograda, “sa nagradom od 6.000 dinara”, Alojzij (Vjekoslav) Vagner (Wagner).6) Nadbiskupija beogradska osnovana je konkordatom izme|u
Kraqevine Srbije i Sv. Stolice 1914. godine, dok je de fakto uspostavqena
7. decembra 1924. godine, kada je Rafael Rodi} ustoli~en za prvog beogradskog nadbiskupa. Uspostavqawe redovne crkvene hijerarhije u Srbiji, posle
izbora I. Rodi}a za nadbiskupa beogradskog, bio je novi impuls za ofanzivni rimokatoli~ki prodor u Srbiju. Beogradski `upnik Vagner priznao je da
je, uz brojni porast katolika u Srbiji, najve}i napredak katoli~anstva bio
ba{ u vjerskom pogledu: “Ne samo da se je uredila crkvena hijerarhija, sa nad biskupom Ivanom Rafaelom Rodi}em u Beogradu i Ivanom Gnidovecom u
Prizrenu, nego su za to vrijeme podignute i nove crkve, osnovane nove `upe,
3) D. @ivojinovi}, “Vatikan i Prvi svetski rat”, Beograd, 1978, 300.
4) N. @uti}, “Rimokatoli~ka crkva i Arbanasi u Srbiji krajem XIX i po~etkom XX vije ka (do 1914)”, “Srbija i oslobo|ewe srpskog naroda u Turskoj 1804-1912”, Beograd 2003,
174.
5) AJ, MP-v.o, f. 16, Generalni sekretarijat Mawe bra}e u Rimu – Ministarstvu vjera, 28.
V 1919.
6) Isto, Nadbiskupski ordinarijat u Beogradu Ministarstvu vjera, 12. XII 1926.
196
uvedena i redovna katehizacija djece po {kolama, do{li su razni redovnici i redovnice i osnovana razna katoli~ka dru{tva i time je, dakako, vrlo
mnogo u~iweno i za sam vjerski `ivot ovdje naseqenih katolika... Temeqi
za prirodan i slobodan razvitak katolicizma u Srbiji su nakon tolikih
stoqe}a postavqeni. Perspektive za wegovu budu}nost su povoqne. Jo{ je
samo potrebna slo`na suradwa svih katolika u Jugoslaviji da taj prirodni
razvoj katolicizma do|e do svoje zdrave i stalne evolucije. Onima koji razvoj katolicizma gledaju qubomorno, ne mo`emo da ka`emo drugo nego da su
tjesnogrudi. A za one koji nemaju povjerewa u budu}nost katolicizma u Srbiji, imamo samo jednu jedinu rije~: oni su malovjerni”.7)
Otpo~iwawem svog slu`bovawa, kao novonaimenovani nadbiskup Beogradsko-smederevski, Rafael Rodi} se zakleo pred Bogom i W. V. kraqem
Srba, Hrvata i Slovenaca da }e “svojim slabim silama”, ali uz pomo} Bo`iju i “ostalih dobrotvora vjere i naroda raditi na probitak sv. Vjere i
na korist na{e mlade dr`ave SHS”. Glavni motivi za prihvatawe funkcije beogradskog nadbiskupa nalazili su se u wegovoj potrebi da se bori protiv vjerskog indiferentizma, odnosno liberalizma, “dekadence morala” u
svim slojevima naroda, neposluha, mrmqawa protiv svakog autoriteta dr`avnog i privatnog, a za “religiozno-moralni odgoj naroda”. Za dobar od goj naroda bila je, po mi{qewu nadbiskupa Rodi}a, neophodna “dobra duhovna pastva” koja }e podu~avati da je svaka vlast od Boga, da su podlo`nici du`ni svjetovnim poglavarima posluh po{tovawa, te wihove opravdane
naredbe vr{iti. Prema Rodi}evim razmi{qawima, duhovna pastva je bila
du`na da propovijeda qubav, mir, red, po{tovawe tu|eg, da odvra}a od “ne vaqalih i buntovnih dru{tava te tako {titi dru{tveni poredak u op}ini,
dr`avi i dru{tvu uop}e”.8)
Nadbiskup beogradski Rafael Rodi} organizovao je, od 15. do 22. marta
1925, obilazak svoje nadbiskupije kako bi utvrdio fakti~ko stawe u pogledu organizacije i “brojnosti stada”. On je obi{ao gradove beogradsko-smederevske nadbiskupije (Ni{, Kragujevac i Bor) u kojima su osnovane rimokatoli~ke parohije (`upe). U tim gradovima je, kako je zapisao, vidio “bijedu i nevoqu du{evnu onih svojih katolika, koji se iz nevoqe za koru kruha onamo doseli{e i nastani{e iz raznih krajeva Evrope”: “Nijesam na{ao
u Kragujevcu i Boru niti crkve, niti `upni~kog stana, a u Boru, iako je zakonito osnovana parohija (`upa), niti sve}enika. U Kragujevcu je du{obri`nikom Ivan Vinodolac, koji stanuje na jednoj strani grada u jednoj sobici koja mu slu`i za stan i parohijsko zvawe i pla}a za wu iz svojih prina dle`nosti 350 dinara mjese~no, te wemu ostaje tek 600 dinara, s ~ime dakako nije mogu}e `ivjeti. Na drugoj strani grada ima opet u jednoj ku}i iznajmqenu sobu koja gleda u dvori{te sa vrlo neuglednim i nezgodnim pristupom. Ta soba slu`i za kapelu u koju stane jedva 30 osoba. Uslijed ovakvih
prilika nije ~udo da se je svijet odbio od crkve i vjere”.
7) V. Vagner, Katolicizam u Srbiji, Almanah Jugoslovenskog katoli~kog akademskog dru{tva sv.]irila i Metodija na Beogradskom sveu~ili{tu od 1919. do 1929, Beograd, 1929, 3.
8) Ministarstvo pravde – vjersko odjeqewe, Nadbiskupski ordinarijat u Beogradu – Mini starstvu vera, 28. maj 1925
197
Stawe u ni{koj parohiji opisao je “kao malo sretnije” jer postoji crkvica i izgra|en `upni stan uz crkvu, koji su u tro{nom stawu. Nadbiskup
Rodi} od ministra vjera zahtijevao je da se du{ebri`ni~ko sve}enstvo odmah dotira dostojno svoga obrazovawa i polo`aja u dru{tvu, da mu se sagradi `upni~ki stan ( koji je vrsta dr`avnog ureda), da se sve}enstvu osigura
putni tro{ak za katehizaciju, osigura besplatni prevoz na `eqeznicama
itd. Za `upnika u Kragujevcu Ivana Vinodolca tra`io je da se iz dr`avne
kase dodijeli 1000 dinara povi{ice u ime kirije za stan, `upno zvawe i
kancelarijske tro{kove, a 1000 dinara za doli~nu prostoriju u kojoj bi se
smjestila kapela “jer on jadnik nema ni ku}e ni ku}i{ta, nema odakle da se
pristojno obu~e kao akademski obrazovani gospodin”. Isto je predlagao za
`upnika u Boru u kojem je trebalo uskoro da se osnuje nova `upa.
Rimokatolicizam je poslije 1918. godine do`ivio pravu afirmaciju u
Srbiji. U izrazito pravoslavnim krajevima Srbije i Ju`ne Srbije (Makedonije) izgradile su se nove crkve, nicali su novi samostani doma}ih i
stranih redovnika i redovnica sa raznovrsnim misijama. U Srbiji su slobodno osnivana katoli~ka udru`ewa: u Beogradu Dru{tvo za gra|ewe katedrale (1920), Dru{tvo sv. Vinka (1921), Dru{tvo katoli~kih devojaka
(1922), Dru{tvo katoli~kih u~enika i u~enica (1922-23), Dru{tvo katoli~kih zanatlija (1923), Orlovi (1928) itd. Dana 8. decembra 1919. osnovan
je na Beogradskom univerzitetu Jugoslovenski katoli~ki akademski klub
“Dan”.9)
Viktor Novak je isticao dobru organizaciju dva dekanata (ni{ki, beogradski) beogradske nadbiskupije “sa lijepim brojem organiziranih `upa
i ~itavim nizom mu{kih i `enskih redova koji su posle 1918. pristizali u
ove krajeve. Beogradski dekanat sa~iwavalo je {est `upa (pet u Beogradu i
{esta u [apcu). @upa Krista Kraqa osnovana je 1919, a imala je 15.000 vjer nika. @upa Sv. Ante osnovana je 1926. godine sa 6500 vernika. @upa Bla`ene djevice Marije osnovana je 1923. sa 7.500 vernika. @upa Isusove dru`be
Sv. Petra osnovana je 1930. sa 8.000 vernika. @upa Sv. ]irila i Metodija
osnovana je 1929. sa 3.000 vernika. [aba~ka `upa Sv.Ane osnovana je 1928.
sa 1317 vjernika.10) Ni{ki dekanat imao je 8 `upa. @upa Bor osnovana je
1923. godine, a imala je oko 2.000 vjernika. Uprava `upe povjerena je ocima
asumpcionistima. @upa Kragujevac osnovana je 1844, a imala je 5.000 vjernika. @upa u Smederevu osnovana je 1927. godine sa 3112 vjernika.
Iako je napredak rimokatolicizma u Srbiji bio evidentan, Rimokatoli~ka crkva imala sve uslove za nesmetani razvoj, sve{tenici beogradske
nadbiskupije su povremeno davali izjave uperene protiv Srbije i srpskog
naroda. Ilustrativan je primjer konsultora Beogradske nadbiskupije Petra Vla{i}a koga su policijske vlasti u oktobru 1926. godine sumwi~ile
da je na op}inskoj sjednici u Vela Luci na Kor~uli govorio u rimokatoli~ kom duhu, napadao Srbe i veli~ao dalmatinsko hrvatstvo.11) On je bio pod
9) V. Novak, “Mag­num­cri­men”, Beograd, 1948, 400-401.
10) V. Novak, n. d, 401-404.
11) AJ, fond 63, f. 29, Komanda mjesta Split na~elniku obavje{tajnog odjeqewa 6. X 1926.
198
utjecajem velalu~kog rimokatoli~kog paroha don Qube Ba~i}a, koji je
imao jako upori{te u op}inskoj upravi i s kojim se ~esto dopisivao.
Najve}a `upa u nadbiskupiji bila je, dakle, `upa Beograd koja je obuhvatala varo{ Beograd i gradove Smederevo, [abac, Vaqevo i dr. Ona je
brojala preko 15.000 rimokatolika bez filijala u pomenutim gradovima.
@upa grada Beograda bila je razdijeqena u tri `upe: Krista Kraqa sa sje di{tem i `upnim stanom u Krunskoj ulici; `upa sv. Antuna Padovanskog
sa sjedi{tem u Bregalni~koj ulici (Borov park) u novosagra|enoj rezidenciji bosanskih frawevaca i ku}nom kapelom (nova crkva je trebalo da se
podigne na proqe}e 1927. godine); `upa Bl. Djevice Marije u nebo uzete
(Velika Gospoja) na ^uburi kod ~asnih otaca asumpcionista sa sjedi{tem
i novom crkvom kod istih). @upa Krista Kraqa obuhvatala je centar Beograda do granica `upe Bl. Dj. Marije i Sv. Antuna, zatim je i{la uz Dunav
do [tofare, a uz Savu je zaokru`ivala Sewak, Top~ider i ^ukaricu. Toj
`upi pripadala su i ostala mjesta uz Savu – Maki{, @arkovo, Ostru`ni ca, Umka i Obrenovac. Uz glavnu `eqezni~ku prugu Beograd – Ni{ ovoj
`upi su pripadali Rakovica, Kwa`evac, Ripaw, Raqa, Mladenovac sa
okolnim mjestima. Ova `upa imala je do 10.000 vjernika.
@upa Bla`ene Djevice Marije, sa crkvom u Hayi Milentijevoj ulici
77, teritorijalno je po~iwala na Top~iderskom brdu iznad fabrike [e}era, sekla Jatagan Malu i izlazila ispod Patolo{kog insituta u [umadijsku ulicu (Bulevar oslobo|ewa). Zatim je i{la preko [umadijske, Kru{edolske, Katani}eve, Brani~evske, Ma~vanske i Pri{tinske ulice do ugla
Poga~arske ulice. Od Poga~arske ulice i{la je preko kraja ulice Vojvode Petka i Zlatiborske, zatim ulicom Bojanovom ravno dole prema Pa{inom Brdu kroz zadwi dio [umatova~ke i Milenka Gr~i}a, te je obuhvatala od ulice Milenka Gr~i}a desni dio Pa{inog brda i time zaokru`ivala cijeli Du{anovac. Uz Kragujeva~ki put, ovoj `upi pripadali su Milo{evac, Vo`dovac i Bawica sve do Bijelog potoka i Avale. Imala je oko
4.000 vjernika.
@upa Sv. Antuna, sa crkvom u ulici Bregalni~koj br. 20, prostirala se
od austrougarskog vojnog grobqa i i{la kroz Rasinsku prema Aleksandrovoj ulici, nastavqala se kroz Hajduk Veqkovu, Vojvo|ansku i Poga~arsku
ulicu do ugla Pri{tinske ulice te i{la sa granicom `upe Bl. Dj. Marije
preko kraja ulice Vojvode Petka i Zlatiborske, zatim ulicom Bojanovom
ravno doqe prema Pa{inom brdu kroz zadwi dio [umatova~ke i Milenka
Gr~i}a, te obuhvatala od Milenka Gr~i}a ulice lijevi dio Pa{inog brda
i zaokru`ivala na lijevo Kumodra`, Mokri lug i Mirijevo. Ovoj `upi, uz
Smederevski drum, pripadali su Mokri lug, Kumodra` i Mirijevo i sva na seqa do Grocke. @upa je imala oko 4.000 vjernika.12)
Nadbiskup se intenzivno brinuo o svojoj “duhovnoj pastvi”, o wihovom
duhovnom `ivotu, brinu}i da svi imaju svog sve}enika koji }e ih voditi “u du {evnom i nacionalnom `ivotu za dobro vjere i korist Otaybine. Nadbiskup
Rodi} se ponosio svojim misionarima frawevcima iz Bosne i Hercegovine
12) Isto, 12. decembar 1926. godine.
199
i Dalmacije zbog wihovog “rodoqubqa” i revnosnog rada na {irewu rimokatolicizma u Srbiji.13)
Zbog duhovnih potreba vjernika, usqed wihove pove}ane brojnosti, Rodi} je u oktobru 1926. godine odlu~io da osnuje drugu `upu u Beogradu i `upu u Smederevu. Rodi} je smatrao opravdanim zahtjev za uspostavqawe nove
`upe za “dvadeset hiqada katolika u Beogradu”.14) Prema odredbama konkordata izme|u Sv. Stolice i Kraqevine Srbije, u pogledu osnivawa novih `upa i postavqewa sve{teni~kih lica, tra`en je prethodni sporazum
sa kraqevskom vladom koja je postavqala nove `upnike i sve}enike.15)
@upa u Smederevu imala je sjedi{te u zgradi koju je nadbiskupija beogradska kupila i ustupila za bogoslu`ewe i kao `upni stan. Teritorijalno je obuhvatala grad Smederevo sa cijelim srezom i mjestima Veliko
Ora{je, Po`arevac i Petrovac. Uz Dunav ovoj `upi pripadali su Grocka,
Kostolac i sva mjesta na Dunavu do Kladova. Brojala je oko 1.000 vjernika.16) Ministarstvo vjera je kona~no, rje{ewem od 3. januara 1927. godine,
odobrilo osnivawe pomenutih `upa u Beogradu i Smederevu.17) Imenovani su i upraviteqi `upa: `upe Krista Kraqa dotada{wi `upnik Vagner
koji je bio i konzultor nadbiskupije; `upe Sv. Antuna otac Arkan|elo Grgi}, gvardijan fraweva~kog samostana u Bregalni~koj ulici “koji je dosada{wim du{obri~ni~kim i {kolskim radom stekao zasluga i povjerewa”;
`upe Bl. Djeve Marije otac Privat Belard, starje{ina samostana ~asnih
otaca asumpcionista koji je “ve} dvije godine svojim radom u ovoj nadbiskupiji stekao priznawa i qubavi kod na{eg naroda”; u Smederevu otac Danijel Bri{evac, frawevac bosanske provincije “koga wegov rad na vjerskom
i narodnom poqu obilno preporu~a. Ministarstvo vjera nije imalo prigovora protiv postavqewa navedenih `upnika.18)
Zbog novog pove}awa rimokatolika nadbiskup Rafael Rodi} odlu~io
je 1929. godine da, uz saglasnost Ministarstva vjera, osnuje novu `upu “Sv.
na{ih apostola ]irila i Metodija”. Ova `upa obuhvatala je teritoriju
^ukarice, Sewaka, Dediwa, cijelu op}inu Rakovica, sva mjesta do Raqe,
grad Obrenovac “te napokon otok Ciganliju”. Nova `upa imala je prema
popisu stanovni{tva, od 15. aprila 1929. godine, 2814 rimokatolika (^ukarica i Bele Vode 906, Dediwe i Top~ider 1008, Sewak 400, Rakovica i
Obrenovac 500). Tokom qeta 1929. godine nadbiskupija je dovr{ila izgradwu crkve i adaptirala stan za sve}enika. Ministarstvo vera je odobrilo
osnivawe nove `upe i izvr{ilo sistematizaciju i materijalnu dotaciju.19)
13) Isto, f. 91, Nadbiskupski ordinarijat Beograd – Ministarstvu vjera, 30. IX­1926.
14) AJ, MP-V.o, Nadbiskupski ordinarijat u Beogradu – Ministarstvu vjera, 4.XI­1926.
15) AJ, Ministarstvo pravde – vjersko odjeqewe, Nadbiskupski ordinarijat Ministarstvu
vjera (Katoli~kom odeqewu, 12. decembar 1926.
16) Isto.
17) AJ. Ministarstvo pravde, f. 91, Rje{ewe Ministra vjera od 3. I­1927. godine. o osnivawu novih `upa.
18) Isto, 1. II 1927. godine.
19) Isto, f. 91, Nadbiskupski ordinarijat u Beogradu Ministarstvu pravde Katoli~kom
odjeqewu, 29. XI 1929. godine.
200
Porast broja rimokatolika u Beogradu nastavio se dakle i u vremenu
diktature. Naro~ito veliki porast rimokatoli~kog stanovni{tva bio je
u `upi Krista Kraqa. Iz tog razloga a i iz crkveno-pastoralnih i crkveno-administrativnih razloga, nadbiskup Rodi} predlo`io je Ministarstvu pravde da se na teritoriji `upe Krista Kraqa osnuje nova `upa Sv.
Petra Apostola. Nadbiskup je ovaj predlog obrazlagao ~iwenicom da je
`upa Krista Kraqa odvi{e velika da bi mogla udovoqavati svim religi ozno-pastoralnim i crkveno-administrativnim zahtjevima. Isticano je da
veliki broj vjernika i velika udaqenost naseqa uz obalu Save i Dunava od
premalene crkve Krista Kraqa u centru grada imperativno nala`u da se
`upa Krista Kraqa podijeli u dvije `upe. Dijeqewe `upe Krista Kraqa
i osnivawe nove `upe tangirali su stare kvartove – Savamalski, Varo{ki,
Dor}olski i Palilulski sa 8.169 vjernika-rimokatolika. @upnikom `upe
sv. Petra Apostola imenovan je sve}enik Frawo Jambrekovi}.20) Ministar pravde je, na osnovu ~l. 9 Zakona o konkordatu, 13. decembra 1930. odobrio osnivawe nove `upe Sv. Petra Apostola sa jednim mjestom `upnika i
jednim kapelanskim mjestom.
Nadbiskup Rodi} je zbog pove}awa broja rimokatolika u Beogradu tra`io od dr`ave, 7. jula 1936, da se u Beogradu sistematizuje novo (tre}e) kapelansko mjesto. Relizacija ovog zahtjeva nije urodila plodom za `ivota
nadbiskupa Rodi}a, pa je wegov nasqednik dr Josip Uj~i}, po~etkom 1938,
tra`io od Ministarstva pravde – vjerskog odeqewa tre}e kapelansko mjesto u Beogradu. Kao razloge za uvo|ewe novog kapelanskog mjesta Uj~i} je
naveo nagli rast broja rimokatoli~kih vjernika u Beogradu: [email protected] Krista
Kraqa raste od godine do godine. Broj vjernika iznosio je po {ematizmu
beogradske nadbiskupije za 1932. cca 8.000, a {ematizam iz 1935. godine izkazuje ve} 12.000; po tome smijemo zakqu~iti da je uslijed stalnog dotoka iz
katoli~kih krajeva, broj vjernika posko~io za godinu 1938. na barem 15.000.
Jasno je da za ovakav broj vjernika jedan `upnik sa dva kapelana nije ni malo dostatan”.21)
Nadbiskup Uj~i} se `alio Ministru pravde da `upa Krista Kraqa
jo{ uvijek nema katedrale, iako je ona stolna crkva beogradskog nadbiskupa: “Ovu crkvu smatraju katolici iz cijelog Beograda kao sredi{te za sve
sve~ane funkcije; ova je crkva reprezentativna crkva jer u woj se vr{e sve
funkcije op}e dr`avnog karaktera, a i diplomate kad `ele za svoje dr`avne praznike koju sve~anost, tra`e uvijek crkvu Krista Kraqa. S obzirom
na sve te sve~anosti, crkvi treba i ve}i broj klera, da se mo`e asistenca
razvijati dekorozno. Kako su dimenzije crkve Krista Kraqa na `alost veoma skromne, ovo sveti{te nije ni izdaleka dostatno za toliki broj vjernika. Stoga je `upni ured prinu|en da imade u nedjequ ve}i broj sv. Misa
te drugih crkvenih funkcija nego se to ~ini u `upama sa prostornim crkvama. Prva sv. Misa ~ita se u 5h ujutro, zadwa u pola dvanaest. U svemu
imade 10 sv. Misa. Kako to tra`e na~ela moderne pastorizacije, imade i
20) Isto, br. 713/30.
21) Isto, Nadbiskupski ordinarijat Beograd – Ministarstvu pravde v. o, 29. I 1938.
201
kod nekih tihih sv. Misa takozvana 10 minutska propovijed, jer ina~e nekoji bi vjernici do{li dodu{e na misu, ali ne bi ~uli gotovo nikada rije~i Bo`ije”.22)
Rimokatolici koji su pohodili crkvu Krista Kraqa bili su razli~itih nacionalnosti i razli~itih jezika. Najvi{e ih je bilo iz Slovenije,
Slavonije, Ba~ke i Banata. Po profesiji su bili dobrim dijelom radnici,
slu`iteqi i slu{kiwe. Nadbiskup Uj~i} je procjewivao da je to socijalni sloj “koga se mora dr`ati marqivo u crkvi da nam ne zai|e moralno i
socijalno na stranputice”. Zbog potrebe vr{ewa pastorizacije na razli~itim jezicima trebalo je, po mi{qewu nadbiskupa, vi{e du{ebri`ni~kog sve}enstva. Nadbiskup Uj~i} je bio zadovoqan brojnim posjetima crkvi
Krista Kraqa i navodio da se godi{we vr{ilo preko 30.000 svetih pri~e sti, 220 kr{tewa i 290 vjen~awa “juridi~ki vrlo zamr{enih slu~ajeva koji
se zahtjevali studijski rad na wihovom tuma~ewu”. @upa je, 1937. godine,
imala 3.542 slu`bena spisa (u djelovodnom protokolu). Imala je preko 700
djece u osnovnim {kolama, a vjerski ih je podu~avao samo jedan stalni kateheta. Daqe, nadbiskup se `alio da je jedan kapelan bio sasvim zauzet u {koli a da je za ostala dva sve}enika posao u crkvi i u kancelariji bio preobilan, pa je zato predlagao ministru pravde da, u smislu ~l. 9 konkordata izme|u Sv. Stolice i srpske vlade, sistematizuje i tre}e kapelansko mjesto
u `upi Krista Kraqa.23)
Beogradska nadbiskupija je radila na tome da se umjesto latinskog uvede staroslavenski kao liturgijski jezik u `upi Sv. Petra, zbog prete`no
slavenskog porijekla rimokatolika (72 odsto). Kao izuzetak u tom pogledu
nisu smatrali ni `upu Bl. dj. Marije kojom su upravqali francuski rimokatoli~ki sve}enici. Prema konkordatu, Sv. Stolica je imala pravo da odredi `upe u kojima se mogla slu`ba bo`ija vr{iti na staroslavenskom, uz
upotrebu glagoqskih slova, u onim parohijama koje je imala posebno nazna~iti na osnovu jezika kojim govore doti~ni parohijani. Prema popisu stanovni{tva grada Beograda, od 15. aprila 1929, u Beogradu je bilo 32.055 rimokatolika, a od toga broja svega 10.053 neslavenske narodnosti (Nijemaca
rimokatolika 5.336, evangelika 2.933, wema~kih Jevreja 1000; Ma|ara rimokatolika 3.980, ma|arskih Jevreja 1.000; Francuza rimokatolika 494; Italijana 337). Slavena rimokatolika, koji nisu bili Jugoslaveni bilo je 2.686
(^eha rimokatolika 2000, pravoslavnih i ateista 332; Slovaka rimokatolika 350, evangelika 300; Poqaka rimokatolika 336). Rimokatolika Srba,
Hrvata i Slovenaca bilo je u Beogradu 19.314.24)
Pove}awe broja rimokatolika u Beogradu iziskivalo je potrebu pove}awa broja sve}enika u crkvama i kateheta u {kolama. Po{to se u Beogradu pove}ao broj {kola porasla je potreba za rimokatoli~kim sve}enicima
vjerou~iteqima. Jedini vjerou~iteq u `upi Krista Kraqa bio je Slovenac
22) Isto.
23) Isto.
24) Isto, Nadbiskup Rodi} Ministarstvu pravde – katoli~kom odjeqewu, 3. X 1930; “Op {tinske novine”, slu`beni organ op{tine beogradske, 1. X 1929.
202
Tomo Ulaga, koji je tokom 1930. godine imao 28 ~asova vjeronauka nedjeqno.
Zbog velikog broja ~asova u {koli Ulaga nije mogao da zadovoqi duhovni
rad u crkvi. U 1931. godini u `upi Krista Kraqa pove}ao se broj ~asova vjeronauka za 23 ~asa, pa je rimokatoli~ki ordinarijat u Beogradu bio prinu|en da sistematizira jo{ jedno mjesto duhovnog pomo}niika kako bi se udovoqilo potrebama “duhovne pastve” u `upi i vjerskog odgoja u {kolama.
Nadbiskupski ordinarijat je Ministarstvu vjera predlo`io da potvrdi i
imenuje za duhovnog pomo}nika Poqaka Slavomira Ceceka, sve}enika nadbiskupije Vrhbosanske.25)
U `upi sv. ]irila i Metodija na ^ukarici du{ebri`ni~ke poslove
obavqala su dva sve}enika, ali je i taj broj bio nedovoqan zbog pove}anog
broja rimokatolika (oko 3.000 rimokatolika). Sve}enici su trebali da
slu`e narodu, “da se stalno nalaze u kancelariji, da pru`aju pomo} u crkvi
i predaju vjeronauk u osnovnim {kolama na ^ukarici, Sewaku, Top~ideru,
Maki{u, Rakovici, u kojima je ukupno u {kolskoj godini 1931/32. bilo 203
|aka katoli~ke vjeroispovesti”. Provincijal “Misijonske Dru`be” L.
[mit isticao je da ova dva sve}enika imadu puno posla u crkvi: dve slu`be
Bo`je, ispovjedawe, kr{tewa, vjen~awa, ali i da rade i na prosvje}ivawu
naroda. Daqe je navodio da je `upi na ^ukarici pripadala prili~no velika dijaspora sa oko 600 katolika u Mladenovcu, Ripwu, Raqi, Sopotu,
Obrenovcu, Zabre`ju i drugim mjestima. Prema wegovim rije~ima, rimokatolici su zahtjevali da ih sve}enik {to ~e{}e posje}uje. U tim mjestima u
{kolskoj godini 1931/32 kateheta Tumpej stalno je vr{io slu`bu Bo`ju i
odr`avao vjeronau~ne ~asove u Mladenovcu, Raqi i Obrenovcu, dok ga je na
^ukarici zamjewivao jedan tre}i sve}enik, za koga je od Ministarstva
pravde tra`eno da sistematizuje to du{ebri`ni~ko mjesto u `upi Sv. ]irila i Metodija.26)
Na ~elu rimokatoli~ke op{tine u Ni{u nalazio se, od 1918. godine,
wema~ki sve{tenik (misionar) dr Hubert Karthaus. On je postavqen na
inicijativu prizrensko-skopskog nadbiskupa Albanca Lazarusa Miedije i
apostolskog nuncija be~kog. Oni su, naime, zamolili 1917. stare{inu instituta “Dru{tva Bo`je rije~i” u [tajelu, kod Venloa (Holandija), da po{aqe jednog sve}enika u Ni{ radi rukovo|ewa velikom rimokatoli~kom
op{tinom ni{kom. Od strane instituta izbor je pao na prof.dr H. Kart hausa.27)
H. Karthausa je u ni{koj parohiji zamjenio strani podanik Ferdinand
Hrdi, koji je rije{ewem ministra vjera, od 21. maja 1921. godine, postavqen
za privremenog administratora rimokatoli~ke parohije u Kragujevcu.
Ni{ka i kragujeva~ka `upa obuhvatale su sve rimokatolike u granicama
“Stare Srbije”, osim grada Beograda. Ferdinand Hrdi je procjewivao da je
po cijeloj Srbiji “raspr{eno” oko 10.000 rimokatolika. Zahtjevao je od
25) Isto, 29. IX 1931.
26) Isto, L. [mit, provincijal misijonske dru`be – Pre~asnom nadbiskupskom ordinari jatu, 19. maja 1932.
27) Isto, H. Karthaus – Ministarstvu prosvjete Kraqevine Srbije i Jugoslavije, 26. I­1919.
203
Ministarstva vjera da se obrazuju nove `upe u Boru, ]upriji, U`icu i Zaje~aru, zatim, da se po~nu podizati nove bogomoqe i crkve, kako bi se “hi qadama doseqenih katoli~kih in`ewera i radnika pru`ila du{evna utjeha u trenucima stradawa, nesre}e, bolesti i smrti”.28)
Ferdinand Hrdi je optu`ivan da sprovodi prozelitizam na nezakonit
i nedozvoqen na~in. Prevodio je u rimokatoli~ku vjeroispovest Srbe pravoslavne vjere koji su imali zakonske smetwe za stupawe u brak. Tako je 16.
aprila 1925, godine u Ni{u preveo u rimokatoli~ku vjeru vjen~awem Nikolu Radovanovi}a i Zorku Ili}, iako su bili u drugom stepenu srodstva,
zbog kojeg su i odbijeni od strane pravoslavnog sve}enika. Pravoslavna crkva ga je optu`ivala da ru{i “plemenite i dobre vjersko-moralne pojmove
na{eg pobo`nog naroda, remeti porodi~ne i familijarne odnose, koji su
mnogo pripomogli odr`awu na{eg plemena i ostvarewu wegovih ideala”.
Sv. arhijerejski sinod je odlu~io da se ovaj slu~aj prijavi, s molbom za dejstvo, kako bi se Hrdiju spre~io svaki daqi rad.29)
F. Hrdi je priznao da je preveo nekoliko pravoslavnih Srba u rimokatoli~ku vjeru, ali da je to u~inio na “vi{ekratne molbe doti~nih lica”.
Odbacio je optu`be Sinoda da je sve to ~inio na nezakonit na~in: “Vide}i
potpuno nepoznavawe vjerskih istina kod mnogih ~lanova pravoslavne crkve, nisam ih htio, pa niti primio u krilo katoli~ke crkve, jer nisam mogao da ih za kratko vreme podu~im na{oj vjeri, kad ni svoje nisu poznavali... Ne znam ta~an broj prevedenih pravoslavnih lica, ali moram naglasiti da koji do|u i prijave se i zamole za primawe, ~ine to svojevoqno bez
ikakve propagande od moje strane, a ~ine to rado, jer kad su primqeni, u velikoj ve}ini `ive uistinu pravi `ivot kr{}anski”.30) Vjerski indiferentizam, izra`en kod Srba pravoslavaca, omogu}avao je relativno lako
prevo|ewe Srba na rimokatolicizam.
Ministar unutra{wih poslova Bo`a Maksimovi} predstavio je Hrdija kao velikog srbofoba i eksponenta klerikalizma i velikohrvatske politike u Srbiji gdje vr{i razornu “plemensku” propagandu na bazi vjerskih
razmirica i netolerancije u stilu sredwovekovnih jezuita, daju}i, pri
tom, svome radu i politi~ki karakter, po{to o svemu obavje{tava hrvatske
politi~are.31)
“Rodoqubivo-prosvjetno dru{tvo Majke Jevrosime”, koje je osnovano
1924. godine, poku{alo se suprotstaviti o~iglednim rimokatoli~kim nastojawima da se poja~a prozelitski uticaj u Srbiji. To dru{tvo postavilo
je zadatak da “pribira” u svoje institucije {to ve}i broj djece i da ih vaspi tava u duhu “na{e vjere i tradicije na{ih slavnih predaka”. Razlog za takav
pravac rada Dru{tvo majke Jevrosime nalazilo je u organizovanom radu
28) Q. Dimi}, N. @uti}, “Rimokatoli~ki klerikalizam u Kraqevini Jugoslaviji”, Beograd, 1992, 123.
29) AJ, Ministarstvo pravde-v.o, f. 20, Sv. arh. Sinod – Ministarstvu vjera, 29. VII 1925.
30) Isto, Rimokatoli~ki `upni ured Ni{ – Nadbiskupskom ordinarijatu u Beogradu, 9. II
1926.
31) Isto, Ministarstvo unutra{wih djela – Ministarstvu vjera, 25. XI 1926.
204
“bra}e katolika” koji su “na{u pravoslavnu omladinu vaspitavali u katoli~kom duhu, na {tetu na{e vere”: “Danas oni imaju samo u na{oj prestonici svojih sedam institucija, i posebnu za siroma{nu decu koju prikupqaju
za svoje ciqeve. Koliko sistematski oni rade na tome prevo|ewu u svoju veru vidi se iz toga {to su na{e siroma{ne majke, sa petoro {estoro dece,
slali u svoje manastire u Hrvatskoj i Sloveniji, kako bi ih sasvim otu|ili od nas. Wihovi manastiri su ve} po~eli proizvoditi na{e [umadince
u katoli~ke sve{tenike i jedan se takav nalazi ovde u Beogradu kao zamenik verou~iteqa u wihovoj instituciji u Rankeovoj ulici. Da bismo paralisali akciju kalu|erica, koje prikupqaju na{u imu}niju decu u zabavi{ta, osnovnu {kolu, obdani{te i gimnaziju, i vaspitavaju ih u katoli~kom
duhu, mi smo 1928. godine otvorili Srpsko-francusko zabavi{te... Godine
1930. otvorena je kod nas i osnovna {kola da se ne bi na{oj deci dala prilika da iz na{eg Srpsko-francuskog zabavi{ta prelaze u wihovu osnovnu
{kolu”.32)
Teritorijalno i organizaciono {irewe i usavr{avawe rimokatoli~kih `upa u Srbiji stalno je bilo u ekspanziji i usponu. Nadbiskupski ordinarijat u Beogradu, u oktobru 1933, zahtjevao je od Vjerskog odjeqewa Ministarstva pravde da odobri osnivawe dviju novih rimokatoli~kih `upa u
Kraqevu i Zaje~aru. Teritorij koji je trebao potpasti pod `upu Kraqevo
prethodno je bio u sastavu `upe u Ni{u i `upe u Kragujevcu. Preciznije re~eno, pod `upu Kraqevo potpadala bi mjesta na pruzi Stala} – U`ice,
Kraqevo – Ra{ka, ^a~ak – Gorwi Milanovac. Na navedenoj teritoriji nalazile su se varo{i i bawe Kraqevo sa 600 rimokatolika, Kru{evac sa oko
400, Vrwa~ka Bawa sa oko 150 rimokatolika, ^a~ak sa 100, U`ice oko 300,
U`i~ka Po`ega oko 50. U nadbiskupiji beogradskoj su procjewivali da bi
nova `upa imala izme|u 2.500 i 3.000 du{a sa mnogo osnovnih i sredwih
{kola. Osnivawe novih `upa pravdali su nemogu}no{}u ni{kog `upnika
da obi|e vjernike i djecu u {kolama na velikoj teritoriji `upe, pa je nadbiskupski ordinarijat bio prisiqen zbog vjerskih, {kolskih i administrativnih razloga osnovati novu `upu u Kraqevu “u kojem imade mnogo
radni{tva i gdje je intenzivna pastva jako potrebna.33)
U istoj mjeri, za ordinarijat Nadbiskupije beogradske, bilo je neophodno osnivawe samostalne `upe u Zaje~aru u kojoj je bila samostalna ka pelanija i u kojoj je, zbog velike udaqenosti od Ni{a, uvijek morao biti samostalni sve}enik, bilo vojni bilo civilni. Nova `upa Zaje~ar obuhvatala je krajeve uz granicu prema Bugarskoj gore do Dunava, pa su pod tu `upu
potpadale varo{i Zaje~ar sa oko 350 rimokatolika, Kwa`evac sa oko 150,
Negotin sa oko 140 te nekoliko rudnika koji su gravitirali prema Zaje~aru (Tresibaba). Ova `upa je imala izme|u 1.500 do 2.000 rimokatolika. Kao
i u slu~aju Kraqeva, osnivawe nove `upe u Kraqevu bilo je potrebno zbog
32) AJ, Ministarstvo prosvjete-pov, f. 46, Dru{tvo Majke Jevrosime – ministru prosvjete,
27. VI 1933.
33) Isto, Nadbiskupski ordinarijat Beograd – Ministarstvu pravde (vjerskom odjeqewu),
10. X 1933.
205
redovne duhovne pastve, ta~nog vo|ewa matica, marqivog poha|awa {kola
I drugog. Unato~ osnivawa `upa u Kraqevu i Zaje~aru, u Beogradskom ordinatijatu su isticali da }e `upa Ni{ i daqe ostati velika `upa sa oko
4.500 du{a.34) Ministarstvo pravde – vjersko odjeqewe je, svojim rje{ewem
od 3. decembra 1933. godine, odobrilo osnivawe novih `upa u Kraqevu i Zaje~aru i sistematizaciju jednog mjesta `upnika za svaku `upu.
U Vaqevu je od 1932. godine slu`bovao ~ehoslova~ki dr`avqanin vojni sve}enik dr Mirko Novak. Wegovoj sahrani 1935. godine prisustvovali
su dosta brojni oficiri rimokatolici i civilno rimokatoli~ko stanovni{tvo. Sprovodu su prisustvovali predstavnici vlasti i ustanova, katoli~ka {kolska mlade` iz osnovnih {kola i gimnazije, “sve ~etiri ~asne
sestre” sv. Vinka iz banovinske bolnice u Vaqevu koje su pokojnika za vreme duge bolesti po`rtvovano negovale.35)
Rimokatoli~ki prozelitizam nad Srbima i Arnautima
Stare Srbije (Kosova i Metohije) i Ju`ne Srbije( Makedonije)
“Umjetni uzgoj mr`we” na Kosovu i Metohiji krajem XIX i po~etkom
XX veka, dodatno su, pored Turske i islama, inspirisali Vatikan i “apo stolska” Habsbur{ka monarhija. Austrija je, zajedno sa Francuskom, zado bila u XVI­II veku pravo za{tite rimokatolika u Osmanlijskom carstvu. Do
Berlinskog kongresa 1878. godine preimu}stvo kod za{tite rimokatolika
imala je Francuska. Od Berlinskog kongresa Francuska se vi{e anga`uje
na Istoku (Liban), a u severnoj Albaniji i na Kosovu i Metohiji istiskuje je Austro-Ugarska. U Tirolu u Austriji obrazovana je misionarska {kola za frawevce koji su slati na Balkan. Arbana{ki svetovni kler primao
je prethodno obrazovawe u Skadru u jezuitskom kolegiju.36) Uz pomo}
Austrije podizane su crkve, a albanski pitomci poha|ali su {kole u
Austriji, naro~ito zbog izu~avawa nema~kog jezika.
Zauzimawem kosovsko-metohijskih i makedonskih krajeva posle balkanskih ratova, Srbija i Crna Gora, kao pravoslavne zemqe, na{le su se na
udaru vatikanske i habsbur{ke propagande. Srpske dr`ave su optu`ivane
da su, umesto “kri`arskog rata protiv nevernika” muslimana, udarile na
rimokatolike. Umesto da su juri{ali pod parolom “Za krst i slobodu”, pravoslavni bojovnici su, kako isti~e klerikalni splitski “Dan”, nastupali
sa usklikom: “Udri katolike i wihovu slobodu”.37) U svojim napisima “Dan”
je dosqedno strogo odvajao Srbe i Crnogorce kao dve potpuno razli~ite narodnosne kategorije koje jedino pravoslavqe ve`e i ujediwuje u jednu duhovnu zajednicu. U istovetnom tonu pi{e i klerikalni misionarski list “Le
Mis­si­o­ni­Cat­to­lic­he” iz Milana. U ~lanku “Katolici u osvojenim mjestima od
Srba i Crnogoraca” rimokatoli~ki listovi daju svoje istorijsko vi|ewe
34) Isto.
35) Glasnik beogradske nadbiskupije, br. 11, 17. marta 1935.
36) B. Hrabak, Kultni protektorat Austro-Ugarske nad katolicima Arbanasima, Vjetar,
XXI­II, Pri{tina, 1987.
37) “Dan”, Spqet, 3. VII 1913.
206
doga|aja: “Jo{ od po~etka rata vidilo se da Srbi i Crnogorci snove snova{e kako da iskorijene katolike na Balkanskom poluotoku; jer odmah po~e{e strahovito progonstvo protiva onim mjestima gdje stanovahu najqep{e
nade katoli~ke crkve, to jest proti Albaniji. ^itaoci ‘Misiona’ sije}at
}e se {to smo pisali dne 24. sije~wa t. g, kad smo naveli da je srpski kraq
Petar I, kada je do{ao u Skopqe, kada mu je pri{lo 50 onih albanskih obiteqi koje su dotle cijewene muhamedanskim, da mu se poklone kao svomu
vladaru i izjavile da su kr{}anske, pa~e katoli~ke, qutito im rekao: ’Katolici! Zlo i sasvim zlo! Ili pravoslavni ili muhamedanci, ali katolici nipo{to!’”.38) Katoli~ki listovi isti~u da je to samo po~etak progonstva jer tek posle po~iwu “divqi prizori barbarstva protivu puka albanskog”.
Be~ki publicista Lav Frendlih (Fren­ndlich) sastavio je pamflet od
~lanaka sakupqenih iz klerikalnih i austrijskih dinasti~nih novina koji su se odnosili na “surovost i barbarstvo” Srba i Crnogoraca. To svoje
propagandno ostvarewe nazvao je “Golgota albanska”. U propagandnim bro{urama proizvedenim u klerikalno-dinasti~kim austrijskim krugovima
srpsko-crnogorsko “bezumqe” dostiglo je genocidne razmere. Istican je
fantasti~an podatak da je na samom Kosovu pobijeno oko 30.000 Albanaca,
od kojih 4.000 `ena i dece.39)
Italija je posle Prvog svetskog rata preuzela ulogu Habsbur{ke monarhije. Posebno je podsticala albanski iredentizam prema Kosovu, Metohiji, zapadnoj Makedoniji i Crnoj Gori. Vatikan i Rimokatoli~ka crkva su joj poslu`ili kao saveznik kod ostvarewa italijanske dominacije
preko ideje o stvarawu “Velike Albanije”. Vatikanska Kongregacija za
propagandu vere nastavila je u Kraqevini SHS ranije zapo~eti misionarski rad na podru~jima naseqenim albanskim i srpskim stanovni{tvom.
Glavni sto`er rimokatoli~ke antijugoslavenske delatnosti i rimokatoli~kog prozelitizma bio je italofilski isusovac, nadbiskup skopski Lazar Miedia. Kao svjedo~anstvo Miedijinih prozelitskih nastojawa stoji
pismo albanskog misionara Mihela Tarabulusa (na italijanskom jeziku)
od 15. januara 1920, koje je on uputio L. Miediji. Karakteristi~an je slijede}i pasus: “Budu}i su ovi seqaci (srpski – N. @.) mnogo zaostali, goli u
du{evnom telu i vremenitom pogledu, i po{to uvijek upotrebqavaju slovenski jezik, ne bi li mo`da bilo nu`no da ih malko podignemo, pa i poarnautimo? A, to, kako da se boqe postigne nego li upravo pomo}u prosvete i
kalu|erica. Mislim da bi sa {kolom i sa malo poduke deci oba pola, ubrzo ovaj kraj promenio izgled i mi bi kroz malo godina imali drugi narod
koji bi govorio na{im jezikom. Kad bi to bilo ja se ne bih ustezao da `rtvujem za takvo delo vi{e od polovice svog imawa”.40) Tarabulus je htio da
pomo}u milosrdnih sestara pretopi stanovnike nekoliko srpskih sela svoje parohije (Letnica, [a{are, Vrnovo, Vrzino Kolo) u Albance, odnosno
38) Isto; “Le­Mis­si­o­ni­Cat­to­lic­he”, br.25, 20. VI 1913.
39) Isto.
40) AJ, Ministarstvo pravde-vjersko odeqewe, f. 26.
207
da izvr{i albanizaciju Srba-katolika. Na Mijedijin “arnautluk” upozo ravao je i istarski pop [ime Picini}, koji je bio sekretar skopske nadbiskupije, isti~u}i da je rimokatolicizam za Miediju bio samo veo kojim je
pokrivao svoj arnautluk.41)
@upnika Tadiju Ivanovi}a iz Jaweva Miedija je progonio zato {to je
ostao vjeran jugoslavenskoj narodnoj misli i bio dobro~initeq “bednih i
zlostavqanih Jugoslavena”. Miedija ga je progonio i zbog toga {to se on solidarisao sa lo{im polo`ajem “hrvatskih sestara milosrdnica, koje su
imale filijalu u Prizrenu, zavisnu od Zagreba”. Sestre milosrdnice Miedija je “fanati~no mrzio” i nastojao je da se protjera predvodnica sestara
“Hrvatica dalmatinska”, zbog wezine narodnosti. Miedija je protiv Tadije Ivanovi}a, ina~e Srbina-rimokatolika, anga`ovao letni~kog `upnika
Mihela Tarabulusa, koji je Ivanovi}a optu`ivao da pohrva}uje Albance
rimokatoli~ke vere.42)
S druge strane, katoli~ko sve{tenstvo je vodilo i akciju katoli~ewa
muslimana (Arnauta) Kosova i Metohije. Tako je pregledom mati~nih kwiga u katoli~koj crkvi u Stublima i Letnici utvr|eno da su brojni muslimani (Arnauti) uneseni u te kwige kao katolici. U kwigama su se nalazili podaci o datumu kr{tewa, krsnim kumovima i novom katoli~kom imenu.43) Ovi podaci uno{eni su u mati~ne kwige na latinskom jeziku, od 24.
novembra 1842. u crkvi u Letnici, a od 15. aprila 1906. u crkvi u Stublima.
Pregledom mati~nih kwiga u rimokatoli~koj crkvi u Stublima i Letnici utvr|eno je da su kr{teni slede}i muslimani (Arnauti):
1. Mehmed, sin Deme Mehi}a iz Dowe Stuble i majke Dune [erifovi},
ro|en 24. maja 1912, kr{ten 1. juna 1912. u crkvi Stubla od kuma Jo`e Isenovi}a iz Gorwe Stuble i dobio ime Nikola.
2. Eset, sin Deme Mehi}a iz Dowe Stuble i majke Nede, kr{ten 4. aprila 1914. u crkvi Stubaqskoj od kuma Joze \or|evi}a i dobio ime Jozef.
3. [efkija, sin Jeti{a Ismailovi}a iz Terzi}a i majke Marije, kr {ten u crkvi Dowa Stubla 13. juna 1912. od kuma \oke Markovi}a i dobio
ime Petar. Tako|e je kr{ten i wegov brat Mustafa.
Ukupno je kr{teno sedam muslimana iz Stubla i Letnice. Interesantno je pomenuti da su krsni kumovi bili, pored Arnauta i Srbi rimokatoli~ke vere.44) Preci ovih mladi}a bili su hri{}ani “jer o tome svjedo~i
hrisovuqa kraqa Milutina”, u kojoj je nazna~eno da su sela sreza gwilanskog, @egra i Koretin, ~itluci manastira Gra~anice i kao takvi do nedavno davali crkvi Gra~anici danak u vosku i medu.45) Rimokatolici u gwilanskom kraju imali su svoje krsno ime koje su slavili po pravoslavnim
obredima, pa su se po tome znatno razlikovali od rimokatolika u drugim
41) Q. Dimi}, N. @uti}, “Rimokatoli~ki klerikalizam u Kraqevini Jugoslaviji”, Beograd, 1992, 49.
42) Isto.
43) AJ, Ministarstvo pravde – povjerqiva arhiva, 16-270-1934 (fascikulacija), Na~elstvo
sreza gwilanskog – Kraqevskoj banskoj upravi Skopqe, 19. III 1934.
44) Isto.
45) Isto.
208
krajevima. Slavqewe krsnog imena u obliku slave svjedo~i o wihovom srpskom porijeklu.
Biskup skopski I. Gnidovec u prepisci sa dr`avnim vlastima otkrio
je slu~aj rimokatoli~ewa muslimana Saida Uke Baftijevi}a, koji je upisan u maticu ro|enih u rimokatoli~koj `upi Uro{evac. On se rodio 3. maja 1912. u Papazu a krstio ga je rimokatoli~ki sve}enik Tomas Beri{a 15.
maja 1912. godine. Pri kr{tewu je dobio ime Prenk. Biskup Gnidovec je negirao da se u slu~aju Beri{e radi o pokr{tavawu ve} da je to opet slu~aj
laramana (dvovjernika)46) koji “mogu slobodno da se opredijele u koju }e
vjeru pre}i”.47)
Prilikom regrutacije u srezu gwilanskom, 1934. godine, otkriveni su
slu~ajevi “dvovjerni{tva” (islamsko-rimokatoli~kog), jer su mladi}i bili upisani u muslimanske i katoli~ke mati~ne kwige. Vrhovno starje{instvo Islamske vjerske zajednice `alilo se Ministarstvu pravde zbog rimokatoli~kog prozelitizma. Mladi}i regruti su izjavili da oni nisu kr{teni niti da pripadaju katoli~koj vjeroispovjesti, ve} da su Arnauti vjere muslimanske. Rimokatoli~ki `upni ured u Gorwoj Stubli upisao je desetak muslimana u svoje mati~ne kwige, dodav{i im pored muslimanskog
imena i katoli~ko, npr. Ismailovi} Arif – Ivan Yon.48) Vrhovno starje{instvo Islamske vjerske zajednice skrenulo je pa`wu dr`avnim vlastima na “nepatriotsku i prozelitsku akciju katoli~kog sve{tenstva u ovom
srezu, koje na ilegalan na~in radi na pokr{tavawu muslimana”, pa je nave lo i konkretan slu~aj gdje su javno pozivali muslimane da se pokatoli~e
prete}i im da }e ih u suprotnom Italija “sve poklati po{to okupira te
46) Dvovjernike muslimane i narod u Karadagu nazivali su “qaramoni”. Poslije propasti
srpske sredwevjekovne dr`ave, pod presijom Turaka mnogi Srbi su pre{li na islam.
Me|utim, zadr`ana je uspomena na hri{}ansku vjeru. Rimokatoli~ki sve}enici su naknadno tuma~ili da su samo rimokatolici opstali “jer su bili ~vrsti u vjeri, ne mogu}i istu da pre`ale i potajno je odr`avali i u du{i se osje}ali kr{}anima, a javno se
prikazivali kao muslimani. Kada “qaramon” umre preko no}i ga potajno opjeva rimo katoli~ki sve}enik, a dawu ga sahrawuju po obi|ajima islamske vjeroispovjesti. Dali
su odu{ka ovoj trpeqivosti, kad im se dijete rodi, kr{tavali bi ga potajno no}u i davali ime katoli~ko, {to je i u kwige mati~ne ubiqe`avano”. Ovo se prenosilo s koqena na koqeno i djeca novoro|ena no}u su tajno kr{tavana u katoli~koj crkvi, a dawu su ne}ena po islamskim obredima i dobijala muslimanska imena koja su uvo|ena u yemat ske kwige, te je otud ispadalo da jedno lice ima katoli~ko ime i kr{teno je u katoli~koj crkvi i ubiqe`eno u mati~ne kwige, a isto tako uvedeno u yematske kwige sa muslimanskim imenom i kao pripadnik islamske vjere (Isto, Na~elstvo srez gwilanskog
Kraqevskoj upravi Vardarske banovine, 19. mart 1934). Prema pisawu dnevne {tampe,
nedavno preminuli predsjednik Kosova Ibrahim Rugova je umro kao kr{}anin Petar, a
to je potvrdio albanski rimokatoli~ki sve}enik Qu{ \er|i, koji je tom prilikom rekao “da se zbog politi~kog oportunizma nije moglo iznijeti u javnost wegovo preobra }awe u hri{}anstvo” (“Kurir”, 24. I 2006). Najvjerovatnije da Ibrahim (Petar) Rugova
poti~e iz stare laramanske porodice koja je u tajnosti, zbog straha od nekada{wih turskih nasiqa, ispovjedala rimokatolicizam.
47) AJ, Ministarstvo pravde – v. o, biskup skopski Gnidovec Ministarstvu pravde, 18. juli
1933.
48) Isto, Vrhovno stare{instvo IVZ – ministru pravde Bo`idaru Maksimovi}u, 24. IV
1934.
209
krajeve”. Vrhovno starje{instvo je zahtjevalo da se katoli~ki `upni ured
u Gorwoj Stubli pozove na odgovornost i da se iz wihovih mati~nih kwiga
izbri{u svi muslimani.49) Me|utim, na~elnik Katoli~kog odjeqewa Ministarstvo pravde, sve{tenik A. ^i~i}, ocjenio je da se u ovim slu~ajevima “dvovjerni{tva” ne radi o “katoli~kom prozelitizmu po{to su u pitawu lica ro|ena 1903. godine koja su tih godina i zavedena u katoli~ke `upne matice”.50) Vrlo pristrasna ocjena za o~igledan prozelitski ~in!
U arhidijecezi (biskupiji) skopqanskoj51) bilo je, uo~i Prvog svjetskog rata, 15.224 `iteqa rimokatoli~ke vere. Najvi{e ih je bilo u |ako vi~koj parohiji (6.039), u pe}koj (3.744), u parohiji Jawevo 2.218, prizrenskoj
1988, skopskoj 618, u parohiji Stubla 324, parohiji Ferizovi} 130, u parohiji Mitrovica 63. U Jawevu svi parohijani su po narodnosti bili Srbi
rimokatoli~ke vjere, dok je na ~elu parohije bio Srbin-rimokatolik don
Nikola Glasnovi}. U Letnici, koja je pripadala Crnoj Gori, parohijani su
bili “Srbi pomje{ani sa Arbanasima”. Na ~elu parohije bio je Srbin-katolik don Toma Glasnovi}. U ostalim parohijama rimokatolici su uglavnom bili Arbanasi ([iptari). U skopskoj parohiji, u kojoj su rimokatolici uglavnom bili Arbanasi, paroh je bio Srbin-katolik Tadija Ivanovi}.52)
Vi{egodi{wi proces katoli~ewa Srba i Albanaca Kosova i Metohije danas bere svoje plodove u Jawevu i Letnici gdje je katoli~ko stanovni{tvo postalo hrvatsko. Jawevci i Letni~ani danas su raseqeni sa Kosova
i Metohije i naseqeni u ku}e kraji{kih Srba u Kistawama i drugim mjestima. Brojni katoli~ki sve{tenici iz Jaweva bili su u razdobqu Kraqevine Jugoslavije Srbi – katolici.53)
Grkokatolicizam (unija) u Makedoniji
Sna`an italijanski uticaj u Bugarskoj, poslije ubistva predsednika
vlade A. Stambolijskog 1923. godine, i dolaska na vlast A. Cankova, omogu}io je albansko – bugarsko zbli`ewe, koje je bilo logi~na posqedica italijanskih spoqnopoliti~kih manevara na Balkanu. Savezni{tvo Albanaca
rimokatolika sa Italijom imalo je za rezultat povezivawe Kosovskog komiteta sa bugarsko-makedonskim VMRO-om. Ova nova me|udr`avna savezni{tva protiv Jugoslavije, otvorila su nove mogu}nosti za Vatikan da intenzivira svoju misionarsku aktivnost u Makedoniji. Ofanziva grkokatolicizma (unija}ewa) u Makedoniji poklapala se sa ovim spoqnopoliti~kim
promenama u Albaniji i Bugarskoj, po{to su se u Strumici i \ev|eliji,
49) Isto.
50) Isto, na~elnik Katoli~kog odjeqewa A. ^i~i} – XIV odsjeku Ministarstva pravde, 26.
V 1934.
51) Biskupija skopqanska obuhvatala je prije Prvog svjetskog rata teritoriju do Demir Kapije na jug, na sjeveru do “vi{e Ni{a”, na istoku bugarska granica, a na jugu Bitoqski
vilajet (AJ, Vatikansko poslanstvo, f. 1, Imenik `iteqa u arhidijecezi skopskoj).
52) Isto.
53) AJ, Min. pravde-pov, 16-270-1934, Vrhovno stare{instvo Islamske vjerske zajednice –
ministru pravde Bo`i Maksimovi}u 24. IV 1934.
210
1923-24, po~ele obnavqati grkokatoli~ke parohije. Grkokatolici juga Makedonije izra`avali su naklonost ka bugarskoj dr`avi i postoje}em Cankovqevom re`imu. Zbog centralisti~ke vatikanske politike, kojoj su se
bez pogovora morali pokoravati i grkokatolici, mo`e se pretpostaviti, u
nedostatku izvora vatikanskog porekla, da je bugarofilstvo grkokatolika
usmeravao Vatikan u pravcu sinhronizovanog delovawa protiv postoje}eg
jugoslovenskog dr`avnog poretka.54)
Sa “pouzdane strane” u Ministarstvu vjera su saznali da je u srezu |ev|elijskom primje}ena ja~a propagandna akcija grkokatoli~kih misionara:
“Oni raspola`u izvesnim sumama novca, i pored izvr{enih besplatnih ~inodejstava, poma`u i materijalno, ne samo pripadnike svoje konfesije, ve}
i svakog onog ko `eli, ili za koga veruju da }e konfesijski wima pri}i. Tamo{we vlasti ne znaju ta~no poreklo novca koji ovi misionari dele narodu, ali po svim okolnostima, sa pravom sumwaju da je novac stavqen pomenutim misionarima na raspolo`ewe, ne od wihove verske centrale ve} od
pojedinih politi~kih organizacija ~ije se centrale nalaze u dr`avama koje su nama neprijateqski naklowene. Kao najistaknutiji u ovom radu isti~u se grkokatoli~ki sve{tenik Hristifor \or|e Dimitrijevi} i nekakav
Yon (Albanac) kafeyija iz \ev|elije”.55)
Grkokatoli~ke crkvene vlasti su se `alile da Srpska pravoslavna crkva provodi prozelitizam nad unijatima, odnosno, da ih nasilnim putem
prevode u pravoslavqe. Crkveni odbor grkokatoli~ke op{tine u Strumici `alio se kri`eva~kom ordinarijatu u vezi agresivnog postupka policijskih vlasti. Janko [imrak, kanonik ordinarijata grkokatoli~ke kri`eva~ke eparhije, poslao je 3. marta 1924, preko Atanasija Ivanovi}a,
predstavku Ministarstvu vjera zahtjevaju}i da se grkokatoli~ki vjernici
u strumi~kom srezu uzmu u za{titu: “Ja mislim da bi Ministarstvo vjera
moralo jednim aktom upozoriti tamo{we vlasti na zakonske propise u vezi sa priznatom grkokatoli~kom veroispove{}u...U aktu od 10. decembra
1923. odgovorili ste na na{u predstavku od 6. septembra 1923. u vezi osnivawa parohije u Strumici, da je prema ~l. 9 srpskog konkordata za osnivawe i popuwavawe parohija potreban prethodni sporazum sa vladom. Moli mo vas da budete tako qubazni pa da nas uputite {ta imademo u tom slu~aju
uraditi...”56)
Srpska pravoslavna crkva je bila iznena|ena sa Waradijevim optu `bama da oni provode prozelitizam nad grkokatolicima. Za pravoslavnu
hijerarhiju je bilo nepojmqivo da se oni optu`uju za prekr{tavawe onih
54) O bugarofilstvu grkokatolika svjedo~e izvje{taji crkvenih poglavara zletovsko-strumi~ke eparhije, izvje{taji na~elnika srezova strumi~kog i |ev|elijskog (AJ, Ministarstvo pravde-v.o, F. ) i {tampa npr. “Vreme” u razdobqu 1923-1925; U fondu MID-a Politi~ko odjeqewe, brojni su izvje{taji koji svjedo~e o koordiniranoj akciji “makedonstvuju{}ih” i albanskog komiteta, o bugara{koj akciji Makedonskog komiteta i o
grkokatoli~koj propagandi.
55) Isto, Min. vera (kabinet) Katoli~kom odjeqewu, 20. VI­II 1925.
56) Isto.
211
koji su donedavno bili pravoslavci. Pravoslavno sve{tenstvo je smatralo
da jedino prozelitizam vr{e grkokatolici. Tako je pravoslavni episkop
zletovsko-strumi~ki napisao ceo elaborat o unijatskoj propagandi u strumi~kom srezu. U tom srezu grkokatolici su imali tri sve{tenika sa vrlo
malim brojem pripadnika. A. Ivanovi} je u Strumici podigao zgradu za
stan i bogomoqu. Po~etkom 1925. Ivanovi} je po~eo zidati hram za grkokatoli~ke doseqenike, koji su 1913, boje}i se Grka, napustili Kuku{ na gr~koj teritoriji. Po pri~awu Strumi~ana, pomenuti sve{tenik nije napla}ivao od svojih pristalica za sve{tenodejstva. Pravoslavnim hri{}anima
tako|e nije napla}ivao svoje duhovne usluge, ali je zauzvrat tra`io da pre|u u grkokatoli~ku vjeru. Episkop zletovsko-strumi~ki se pitao od koga
Ivanovi} dobija nov~ana sredstva, jer ih sam ne ostvaruje: “Usled toga nastaje pitawe od kakvih prihoda pomenuti `ivi? Podigao je sebi dom sa bogomoqom; kupio jednu wivu i na istoj osnovao grobqe grkokatoli~ko i tu
podigao kapelu; po~eo zidati hram i ~esto putuje do Beograda i obratno.
Svi ti rashodi daju nam povoda da pitamo ko daje te sume, odakle i na ra~un
~ega? Imaju}i u vidu neprijateqsko dr`awe Kuku{ana prema srpskim u~i teqima i, uop{te, prema srpstvu za vreme turske uprave, mi{qewa smo da
wima nije do {irewa grkokatolicizma, ve} podr`avawe bugarske narodnosti. Za vreme turske oprave oni su tra`ili za{titu unijata samo zato da bi
pod za{titom unijata slobodnije mogli raditi u korist bugarske ideje i,
daqe, za vreme okupacije, oni su se zvali bugaro-katolici. Od kako je uspostavqena srpska vlast u Strumici, promenili su firmu i umesto pomenutog naziva prozvali su se grkokatolicima. Narod u Strumici i okolini,
pre okupacije od strane Bugara, bio je naklowen stranoj propagandi, kao
Gr~koj, Bugarskoj, samo ne unijatskoj...”57)
Grkokatoli~ki sve{tenik dr Stefan Saka~ poku{ao je u \ev|eliji i
Bogdancima da sprovede bugarofilsku propagandu po uputama Makedonskog komiteta (VMRO). Poglavar sreza |ev|elijskog pozvao je doti~nog
sve{tenika i savjetovao mu da ne odr`ava veze s licima s kojima je stalno
u vezi, a koja su gotovo sva od ranije kompromitovana i obiqe`ena kao vrlo sumwiva i prema na{oj dr`avi neprijateqski raspolo`ena. Saka~ je
priznao “da bi to zaista tako moglo biti, i slo`io se da sa doti~nim treba da prekine veze”. Kako je Saka~, me|utim, i daqe produ`io svoju bugarofilsku propagandu, nare|eno mu je da obustavi svaki daqni rad u srezu |ev|elijskom, koji je bio “jedan destruktivan i antidr`avni rad me|u najsum wivijim mje{tanima”.58) Zbog Saka~evog antidr`avnog rada “preporu~eno
mu je da obustavi vr{ewe obreda svojim vernim u srezu |ev|elijskom”. Nuncij Pelegrineti je optu`io dr`avne vlasti da su proterale Saka~a, {to je
naknadno demantovano.
57) Isto, Episkop zletovsko – strumi~ki Ministarstvu vjera, 8. IV 1925.
58) Isto, MUD – Min. vjera, 25. XI 1926.(Sumwivi mje{tani su “htjeli da iskoriste vjeru za
svoje bugarofilske svrhe i propagandisti~ku bugara{ku akciju u smislu planova i uputstava Makedonskog komiteta, zbog ~ega je prema wima provedena i krivi~na istraga.)
212
Komandant 49. pje{adijskog puka i namjesnik grada Strumice, `estokim optu`bama su se obarali na grkokatoli~ke sve{tenike u Makedoniji.
Namjesnik Strumice, Epaminonda Jeftimovi}, tvrdio je da uspostavqawe
grkokatoli~ke crkve u Strumici 1923. zna~i novo izdawe bugarske Katoli~ke crkve, koja je u vreme turske uprave postojala na teritoriji gr~ke
Makedonije: “Ta bugarska Katoli~ka crkva nije imala nikakve veze sa katoli~kom crkvom, jer su svi obredi u woj svr{avani na slovenskom jeziku i
po propisima Isto~no pravoslavne crkve. Ciq joj je bio da {titi i {iri
bugarsku propagandu. Toj crkvi pripali su svi dana{wi pripadnici grkokatoli~ke crkve u Strumici, zajedno sa svojim sada{wim sve{tenikom
Atanasijem Ivanovi}em. Stvaraju}i pomenutu crkvu Bugari su imali dve
koristi: da bugarizuju stanovni{tvo i da za sebe pridobiju velike katoli~ke dr`ave...”59)
Komandant 49. pje{adijskog puka, potpukovnik Milo{evi}, tvrdio je
da se sve ove crkve sa neke strane obilato nov~ano poma`u. On je pretpostavqao da se to vr{i preko Bugarske, preko naro~itih kurira. Me|utim,
Komanda III armijske oblasti u Skopqu izra`avala je skepsu prema navedenim tvrdwama (u prepisci sa komandantom bregalni~ke divizijske oblasti
od 15. V 1927): “Po ovom predmetu ne mo`e se ~initi nikakva daqa predstavka, nema skoro nikakvih stvarnih osnova za sumwu da sve{tenik A.
Ivanovi} odr`ava veze sa Bugarskom ili sa nekim drugim ~iniocima protivnim na{oj dr`avi. Komandant 49. pe{adijskog puka i namesnik Strumice zasnivaju svoju sumwu samo na tome {to su sume novca po, prilo`enom
pregledu, upu}ivane na adresu slu`benika grkokatoli~ke crkve Hristifora Dimitrijevi}a, ali da to nije dovoqno. Me|utim, sve ostalo samo su
pretpostavke i uzajamno optu`ivawe sve{tenika Ivanovi}a i namesnika
Jeftimovi}a. Molim da se cela ova stvar na podesan i objektivan na~in rasvetli, pa tek onda da se u~ini potrebna predstavka. Komandantu 49. pe{adijskog puka treba dati uputstvo kako }e postupiti, kako bi do{ao do sigurnih podataka, a da se pri tom ne anga`uje vi{e nego {to spada u wegovu
nadle`nost. Zatim, sve ono na ~em se zasniva sumwa i ispravnost sve{tenika i drugih slu`benika grkokatoli~ke crkve, treba duboko i svestranije ispitati... Najzad vaqa ispitati da li je istinito i ono {to je u ovom
predmetu izneseno za namesnika Jeftimovi}a. A sve to raditi smotreno i
diskretno”.60)
Ordinarijat biskupije kri`eva~ke, odnosno vladika D. Waradi, ~estim
predstavkama na organe vlasti, ukazivali su na progonstvo, teror koji su
provodili lokalni organi vlasti nad grkokatolicima u Makedoniji. Una to~ “{ikanirawima” grkokatolika ostvaren je dobar napredak grkokatolicizma u Makedoniji. Prema izve{taju vladike Waradija, od 8. septembra
1938, sama grkokatoli~ka parohija u Strumici brojala je preko 1600 du{a, a
osnovnu {kolu polazilo je preko 200 u~enika grkokatoli~ke veroispovesti. Sem toga, “lijepi broj u~enika je polazio gimnaziju, `ensku zanatsku i
59) Aj, Min. pravde-v.o.
60) Isto.
213
mu{ku {egrtsku {kolu”. Zbog ovako pozama{nog broja grkokatolika, vladika Waradi je nastojao da preko katoli~kog odjeqewa Ministarstva prav de “kreira” posebno kapelansko mjesto u Strumici.
Zahvaquju}i organizovanoj misiji i prozelitizmu, uo~i Drugog svjetskog rata broj rimokatolika se udvostru~io u odnosu na stawe pred Prvi
svjetski rat. Prema podacima Koro{~evog klerikalnog “Sloveneca”, u
skopqanskoj biskupiji, koja je zauzimala povr{inu od 48.488 ~etvornih kilometara (prostor dva puta ve}i od Dravske banovine – Slovenije), rimokatolika je bilo 30.236. Pri tom je pravoslavnih bilo 963.288, muslimana
790.810 a mojsijevaca 7.860. Skopska biskupija brojala je 17 `upa sa 26 duhovnika (14 Slovenaca, 10 Albanaca, 4 Hrvata). Me|u rimokatolicima najvi{e je bilo Albanaca (oko 15.000), zatim Slovenaca (oko 8.000!), potom Hrvata, Ma|ara, Nijemaca i drugih. Slovenci i ostali nealbanci uglavnom su
bili misionarski kadar. Pored navedenih bilo je oko 10.000 albanskih “la ramana”, tj. qudi sa mje{anom vjerom tzv. dvovjernici. To su bili oni Albanci koji su pod Turcima formalno primili islam, ali su, kako isti~e
“Slovenec”, po ubje|ewu ostali rimokatolici. Skopski biskup I. F.Gnidovec ~inio je velike napore da sve “laramane” poja~anom misijom vrati
“vjeri wihovih pradjedova”, odnosno, rimokatoli~koj vjeri. Zbog wihovog
{to uspje{nijeg povratka “pravoj vjeri” sagradio je dvije crkve. Me|utim,
kako je isticao biskup Gnidovec, glavni problem je bio u nedovoqnom broju misionara.61) Smr}u biskupa dr Ivana Frawe Gnidoveca, u februaru
1939, upra`wena je biskupska stolica u Skopqu.
Na kraju se mo`e zakqu~iti da je pravoslavno-islamski Balkan imao
izuzetan zna~aj za ostvarewe vatikanskih prozelitsko-misionarskih planova {irewa vjere na istok Evrope. Rimokatoli~ke i grkokatoli~ke (unijatske) oaze u Bosni, Hercegovini, Srbiji, Kosovu, Metohiji, Albaniji,
Makedoniji i Bugarskoj, trebalo je daqnim akcijama utemeqivati i {iriti. Vatikanska misonarska nastojawa na Balkanu obi~no je podupirala jaka svjetovna sila (Austro-Ugarska do 1918. godine, pa potom Italija), koja
je sa wim (Vatikanom) imala zajedni~ke imperijalne interese. S druge
strane, stvarawe i {irewe unitarne rimokatoli~ke Hrvatske na srpskorimokatoli~ke, srpsko-islamske i srpsko-pravoslavne prostore, tokom
XX­veka, za Vatikan i Rimokatoli~ku crkvu je bilo imperativ vremena i
imalo je da poslu`i istom misionarskom ciqu. Rimokatoli~ka misija u
Srbiji imala je, dakle, za ciq {irewe rimokatoli~ke vjere preko rimokatoli~ke formacije hrvatstva, koja se nastojala u {to ve}oj mjeri utemeqiti me|u rimokatoli~ko stanovni{tvo Srbije koje je bilo srpskog ili inostranog porijekla.
61) Hrvatski list, 19. I 1941.
214
Vjersko-politi~ki
portreideologavelikohrvatstva
Kleronacionalizam
hrvatskogmetropolitaAntunaBauera
Ideolo{kopoliti~kaaktivnost
U nekrologu, koji je objavqen povodom smrti A. Bauera u Koro{~evom
“Slovenecu” 8. XII 1937. godine, istaknuto je da je nadbiskup zagreba~ki An tun Bauer preko svog “Katoli~kog lista”, pogotovo od 1904, vodio borbu
protiv “nosioca hrvatskog liberalizma i uspe{no suzbijao pogre{ne filozofske nauke.”1)
Dosledni klerikalizam politi~kog katoli~anstva i antiliberalizam, upravo su glavne karakteristike Bauerovog ideolo{kog opredeqewa.
Nosioci ideja svetskog liberalizma, koji je predstavqao direktni eho
francuske bur`oaske revolucije, do`ivqavali su ideolo{ki konflikt sa
internacionalizmom rimske crkve. Liberali su posmatrali borbu sa klerikalcima kao borbu “sredweg veka sa novim”, moderne “narodne dr`ave”
sa “stale{kom dr`avom”, ustavne “konstitucije” sa “despotizmom carstva
i papstva”. Izgubiv{i privilegovani polo`aj iz stale{kih feudalnih
vremena, kada je bila integralni deo dr`avnog mehanizma i ravnopravno sa
dr`avom odlu~ivala o bitnim privrednim, ideolo{kim, politi~kim, socijalnim i kulturnim pitawima, crkva poja~anom klerikalnom akcijom
nastoji povratiti ranije pozicije.
1) Dr Antun Bauer ro|en je 11. II 1856. u Breznici u `upi sv. Martina na Humu. Bogoslovne
nauke svr{io je u centralnom sjemeni{tu u Budimpe{ti. Zare|en je 1879. u sve{tenika,
kapelansku du`nost je godinu dana obavqao u `upi sv. Marka u Zagrebu. U Be~ je poslan
u vi{i sve}eni~ki zavod sv. Augustina, te je na be~koj univerzi polo`io doktorat. Vje rou~iteq je postao 1884. na kraqevskoj gorwogradskoj gimnaziji u Zagrebu, gde je slu`bovao tri godine. Po~etkom oktobra 1887. imenovan je suplentom temeqnog bogoslovqa, a
1888. javnim vanrednim profesorom temeqnog bogoslovja i filozofije na Bogoslovskom
fakultetu Zagreba~kog univerziteta. Zbog politi~kih prilika u vreme vladavine Kue na Hedervarija, sve do 1905, nije mogao postati redovni profesor. Rec­tor­mag­ni­fi­cus zagreba~kog univerziteta postao je 1906. Kanonikom prvostolnog kaptola zagreba~kog postao je 1910, a 14. XI 1910. koadjutorom zagreba~kog nadbiskupa Juraja Posilovi}a. U titularnog nadbiskupa pesinutskog posve}en je u Rimu 29. I 1911. godine.(“Cu­ri­cu­lum­vi­tae”
A. Bauera prema podacima zagreba~kog kaptola, AJ, Min. pravde-v.o, dosije A. Bauera.)
215
U borbi protiv “novog vremena demokratizma”, Bauer nastoji da “probudi i rasplamsa crkveni duh i odredi nova prikladna pomagala kako da se
u{~uva vjera u puku i digne omalaksali moral; da se redovi klera stisnu i
oja~aju u`im dodirom sa vrhovnim crkvenim autoritetom; da se na|u pravi
suvremeni putevi duhovnog rada u pastvi itd”.2)
Antuna Bauera wegov biograf Fran Barac predstavqa kao ~oveka koji je “uzgajan od prvog detiwstva u nabo`nom ambijentu. Cjelokupno wegovo natpastirsko djelovawe pro`ima euharisti~ki duh, koji wega samog vodi visokoj slu`bi. Duh qubavi Kristove, duh postojanog `rtvovawa, duh ne prekidnog Apostolata”. Bauer preporu~a i kleru od prvog dana biskupovawa klawawe Isusu Kristu, i uvodi “zamrlo dnevno klawawe”. Osniva euha risti~ke kongrese po dekanatima, koji se razvijaju u kongres ~itavog kraja
i pretvaraju se u “hrvatske nacionalne kongrese”. Bauer razvija katoli~ku
duhovnost, uvodi nove redove i redovnice.3)
Kao najradikalniji tuma~ i sprovodnik ideja o univerzalizmu
Rimske crkve, zagovarao je ideju da sav qudski rod bude pro`et duhom
Svete Vjere, kako bi ona uticala na sveobuhvatan `ivot. Na ideje
gra|anskog liberalizma, koji je stajao na poziciji filozofije “naturalizma i darvinizma”, gledao je sa prezrewem kao na ovozemaqske
subjektivne qudske produkte: “Gospodstvo vlastitog razuma, materijalno blagostawe i u`ivawe, to su naturalisti~ki ideali dana{weg
svijeta, to je duh koji u svijetu vlada, kojemu svijet slu`i. Taj duh svijeta i duh svete vjere tako su opre~ni kako su opre~ni pravda i bezakowe, svjetlo i tmina”.4)
Bauer je pisao polemi~ko-kriti~ke ~lanke protiv materijalisti~e
filozofije Speveca, Brusine i [uleka. Protiv wih pi{u polemi~ke
~lanke u “Katoli~kom listu” i profesori Bogoslovskog fakulteta d-r Barun, d-r Belaj i isti~u wihov pogubni liberalizam.5) A. Bauer je bogoslovsku nauku proveo “kroz opasni lavirint modernisti~kih (versko-liberalnih – N. @) zabluda, kada je u poznatoj polemici o modernoj katoli~koj apologetici pokazao sigurno poznavawe teolo{ke literature i direktive crkvenog u~iteqstva”.6) Mo}no oru|e u rukama A. Bauera, u borbi protiv
“poroka modernog doba”, trebalo je da bude “zdrava katoli~ka {tampa”.
Zbog utvr|ivawa “vjerskih istina i katoli~kog morala”, Bauer nije `alio
da ula`e velika materijalna sredstva za pokretawe katoli~kih listova.
2) F. Barac, “Dr Antun Bauer”, Zagreb, 1937, 10.
3) Isto.
4)Isto.13.
5) “Frawo Spevec, pravnik, nije~e povijesnu osobu Isusa Krista. Spiridon Brusina, pri rodoslovac, u~i agnosticizam (misterij vjere je nedoku~iv). Bogoslav [ulek, publicist,
zastupa materijalizam. Prof. Bauer, narodni zastupnik star}evi}anac, pobija nevjeru a
u Hrvatskom saboru ustaje protiv bana Khu­e­na i wegove saborske ve}ine, pa zato kao sveu~ili{ni profesor ne mo`e napredovati u slu`bi i pla}i”. (J. Buturac, Hrvatski katoli~ki pokret, Hrvatska kwi`evna revija “Maruli}”, br. 5, Zagreb, rujan-listopad
1985, 554.)
6) N. Kolarek, “Nadbiskup A. Bauer”, “Katoli~ki list”,11. XII 1937.
216
Vlastitim novcem osniva nadbiskupsku tiskaru, koja postaje vlasni{tvo
dje~a~kog sjemeni{ta u Zagrebu.
A. Bauer ulazi u redakciju “Katoli~kog lista” 1886, da bi krajem iste
godine postao urednikom. “Katoli~ki list” postaje “mo}no oru`je” u rukama Bauera “u borbi protiv poroka modernog doba”. Po re~ima dr S. Bok{i}a, “to je doba kad su kr{}ansku tradiciju hrvatskog naroda po~eli ru{iti oni koji su smatrani elitom i najja~im predstavnicima znanosti... Po~eli su zadirati u temeqe, ne samo kr{}anstva, nego vjere uop}e, pori~u}i
i nadnaravnost kr{}anstva i postojnost Boga. Ovaj razorni bacil bezvjerstva i slobodarstva u{trcavali su oni u najva`niju stanicu za razvitak narodnog `ivota, u du{u i srce hrvatske inteligencije. Takovim protivnicima mogao se suprostaviti samo superiorni duh mladog urednika ’Kato li~kog lista’, duh koji je pro`et zanosnim idealizmom i obiqem ste~enog
znawa”.7)
Najja~i predstavnici hrvatskog borbenog liberalizma osamdesetih godina XIX vijeka, bili su pomenuti pozitivisti Spevec, Brusina i [ulek.
Kao urednik “Katoli~kog lista, Bauer je imao ciq da ru{i “zgradu vjerskog liberalizma, koji je pod krilom znanosti hteo da u obliku pozitivizma, agnosticizma i materijalizma, zavlada du{om hrvatske inteligencije”. Liberalizovana inteligencija je, po Baueru, predstavqala “veliku
opasnost za religiozni `ivot Hrvata”, pa iz tih razloga u “Katoli~kom
listu” objavquje protiv “pionira nau~nog liberalizma” ~lanak “Bezvjerstvo naobra`enih”, gde prikazuje “pogibaq za vjeru i `ivot puka od bezvjerske inteligencije”.8) Protiv “razornog djelovawa liberalizma Slobodnih zidara i Jevreja”, Bauer pi{e ~lanak “Probu|ena kr{}anska svijest” i [email protected] pitawe”.9) Na austrijsku dr`avu Bauer se poziva u ~lanku “Prva du`nost dr`ave”, gde Austriji namewuje du`nost branioca i za{titnika religije pred internacionalizmom liberalizma.10) U vezi s pokretom italijanskih rimskih liberala, da podignu spomenik Kristu kao
buntovniku, pi{e ~lanak “Borba bezvjera u Rimu”.11) Protiv uvo|ewa u
vaspitni sistem Rusoovih naturalisti~kih pedago{kih na~ela, Bauer
istupa u “Katoli~kom listu” u vi{e navrata, napadaju}i “inicijatore takvih pona{awa u obrazovawu Hrvata”.
Ideologiju rimokatoli~kog svjetonazora uspe{no je spustio na “na rodnosno” tlo, predstavqaju}i rimokatoli~ko ju`noslovensko stanovni {tvo kao ekskluzivno u odnosu na narode, pripadnike drugih crkava i verskih organizacija. Cele narode su Bauer i Katoli~ki episkopat nastojali
odvojiti od liberalnih “framasonskih” gra|anskih zabluda, usmeravaju}i
ih ka “temeqnim vrednostima prave kr{}anske kulture”. Tom kulturom
Bauer ho}e da “digne i oplemeni ~itav hrvatski narod, kako ne bi podlegao
razara~ima vjere i morala”. Hrvatski narod, po mi{qewu Bauera, treba da
7) S. Bok{i}, “A. Bauer u redakciji Katoli~kog lista”, “Katoli~ki list”, 11. XII 1937.
8) Isto.
9) “Katoli~ki list”, br. 11, 1889 godina.
10) “Katoli~ki list”, br. 45, 1886.
11) “Katoli~ki list”, br. 41, 1889.
217
se odbrani pred nasrtajem tu|ina kako bi mu i daqe ostalo “~asno ime
’Predzi|e Kr{}anstva’, i da kao narod radi za slavu Bo`ju”.12)
Uzrok Bauerovog politi~kog anga`ovawa N. Kolarek vidi u te{kim
politi~kim prilikama Hrvata za vreme banovawa Kuena Hedervarija. Dugo godina je Bauer bio ~lan Hrvatske stranke prava Ante Star~evi}a, da bi
poslije wenog cijepawa, pristupio Hrvatsko-srpskoj koaliciji. Devedesetih godina XIX vijeka rimokatoli~ko sve{tenstvo u Hrvatskoj i Slavoniji je, u skladu sa katoli~kom hrvatskom inteligencijom, vodilo borbu za
emancipaciju od Ma|ara, koju je poja~avao liberalni ideolo{ki karakter
vladavine Kuena Hedervarija. S. Ritig konstatuje da je Bauer prvi stajao uz
bok [trosmajera u borbi protiv Kuenovog re`ima, “koji je iz Pe{te prenosio u Hrvatsku vjerski i crkveni liberalizam. [to je bio [trosmajer u
onoj epohi od 1850. do 1900, to je bio Bauer u epohi koju sada `ivimo i zavr{avamo danom 7. XII 1937”.13) Odlaskom unionisti~kih re`ima sa politi~ke scene Hrvatske, Bauer je, zahvaquju}i banu Toma{i}u, imenovan koadjutorom nadbiskupa Posilovi}a 1910. godine.
Iako nema~kog porekla, Bauer je odlu~no stajao na antiliberalnoj bojnoj liniji, obavijenoj hrvatskim narodnim rodoqubqem. Wegov ciq je bio
da odvoji hrvatski nacion od “pogubnih ideja bur`oaskog modernizma i demokratizma”, usmeravaju}i ga ka ideologiji rimokatoli~kog “svjetonazo ra” (klerikalizma). “Prvi hrvatski katoli~ki sastanak”, odr`an od 3. do
5. IX 1900. godine u Zagrebu, bio je rimokatoli~ki klerikalni program za
novi XX vijek. V. Novak je ba{ tu 1900. godinu smatrao prekretnicom u
formirawu i organizovawu klerikalizma u Hrvatskoj. “Crno`uti” antiliberalni pokret nalazi savezni{tvo i upori{te u hrvatskim klerikalnim krugovima. Rimsko – be~ki klerikalni import u Hrvatsku mogao se
efikasno uvesti samo preko uvo|ewa jezuita, koji od 1900. godine postaju
ponovo bitno prisutni u borbi protiv “slobodoumqa” i liberalnog napredwa{tva.
Papa Lav XI­II je, u ciqu suzbijawa uticaja ideologije gra|anskog liberalizma, izrazio `equ da se sav svijet, na svr{etku XIX vijeka, na poseban
na~in pokloni Isusu Kristu, Bogu i spasitequ. To “poklowewe svijeta” sastojalo bi se u javnim manifestacijama, koje bi u “kr{}anskom svijetu jav no pokazale `ivot kr{}anski, te jednu misao i jedno srce u vjeri i qubavi
k Isusu Kristu”. Crkva je u narodu morala da probudi religiozni `ivot
pomo}u raznih “pu~kih misija, duhovnih vje`bi i sastanaka katoli~kih, ka toli~kih udruga, te pomo}u zasnivawa novih bratov{tina i kr{}anskih
dobrotvornih zavoda”.14)
A. Bauer se prikqu~io intencijama Lava XI­II, te je bio aktivan kod or ganizovawa Prvog hrvatskog katoli~kog sastanka. Zbog provo|ewa socijalnog katolicizma, Bauer 1900. godine radi na tome da, zajedno s “nezaborav nim kanonikom Jagoti}em i s uzornim kr{}anskim ~ovjekom Bre{}anskim”,
12) F. Barac, n. d, 13-14.
13) S. Ritig, “Nad odrom A. Bauera”, “Katoli~ki list”, 11. XII 1937.
14) “Prvi hrvatski katoli~ki sastanak”, odr`an u Zagrebu 3 – 5. rujna, godine 1900, uredio
S. Koreni}, Zagreb, XV.
218
sazove prvi rimokatoli~ki kongres, uz u~e{}e delegata iz svih hrvatskih
zemaqa. Po oceni klerika S. Ritiga, sastanak unosi novi ritam u katoli~kom gibawu Hrvata, zahvaquju}i Baueru koji je bio “naj`ilaviji apostol
religioznih narodnih i socijalnih ideja”.15)
A. Bauer je “kolegijalno drugovao” sa Antunom Radi}em, provode}i s
wim rasprave o ekonomskom podizawu hrvatskog naroda, vjerskom i moralnom o~uvawu obiteqi, pojedinca i o hrvatskom nacionalnom pitawu. A.
Bauer je, po F. Barcu, visoko cijenio “opse`no znawe A. Radi}a, wegov nesebi~ni po`rtvovni patriotski rad i neobi~no jasan wegov pu~ki stil”.
Bauer se, me|utim, nije slagao sa Radi}evim napisima u “Domu”, u kojima je
“znao o~e{ati i predstavnike vjere i morala”. Ovakav na~in pisawa smatrao je Bauer kobnim, jer “~ovjek mo`e radi pogrde predstavnika vjere da
se pokoleba u vjeri, a onda i u moralu”. Bauer je stajao na stanovi{tu da bez
tvrde vjere i morala nema narodu garancije da }e se rije{iti hrvatsko pitawe i trajno odr`ati svoj narodni (hrvatski) individualitet.16) A. Bauer je sa A. Radi}em raspravqao i o pitawima grada i sela, gospode i seqaka, zahtjevaju}i temeqito podizawe seqaka u ekonomskom, prosvetnom, higijenskom, verskom i moralnom pogledu, kako ga ne bi “zarobio bolesni
privjesak suvremene civilizacije s pogubnim idejama la`nih proroka liberalizma, naturalizma i komunizma”.
Zbog ~iwenice da se ideologija gra|anskog liberalizma po~ela {iriti me|u hrvatskom inteligencijom i gra|anstvom, a u nemogu}nosti da gra|anima nametne ideje Rimske crkve kao vladaju}e, Bauer posebnu pa`wu posve}uje hrvatskim seqacima, koji uistinu postaju poklonici rimokatoli~kog “svjetonazora”. S. Ritig konstatuje da su, “zahvaquju}i Baueru, osnovane stotine seqa~kih zadruga, koje su doprinele osve{tewu hrvatskog seqa~kog naroda u istoj meri kao i rad Antuna i Stjepana Radi}a”.17)
Bauer zaista postaje najve}i propagator zadru`ne ideje. Dr N. Kolarek ga predstavqa kao spasioca seqa~kih poseda od propasti, jer je obnovio zadrugarsku misao koja je, poslije propasti starog zadrugarstva, trebalo da uvede hrvatskog seqaka u nova ekonomska vremena. Me|utim, Kolarek
ne isti~e ~iwenicu da je RKC zadr`ala ogromne posede za sebe, na kojima
je hrvatsko seqa{tvo kulu~ilo, a prinose sa svojih malih poseda delilo sa
rimokatoli~kim sve{tenstvom preko naturalnih luknarskih podavawa
(redovine).18)
Prva “socijalna du`nost” A. Bauera bila je da seqake ekonomski osi gura od “guliko`a” osnivawem Poqodjeqske banke: “Kao apostol obilazi
`upne dvorove prostrane nadbiskupije da kupi dionice za osnivawe Poqodjeqske banke, koja je imala biti sredi{wica za davawe jeftinog kredita
hrvatskom seqaku”.19)
15) “Katoli~ki list”, 11. XII 1937.
16) F. Barac, n. d,10.
17) S. Ritig, Nad odrom Bauera, “Katoli~ki list”, 11. XII 1937.
18) N. Kolarek, n. d.
19) F. Barac, n. d.
219
Zbog nesta{ice sve{tenstva Bauer “kreira”, povezano sa |akova~kom
biskupijom, nove prostrane prostorije za dje~a~ko sjemeni{te uz vlastitu
klasi~nu gimnaziju. Izgradwom dje~a~kog sjemeni{ta u Zagrebu, A. Bauer
je osigurao svojoj dijecezi “uvijek svje`a vrela nosilaca vjerske obnove u
narodu”, a vjerskim dru{tvima i organizacijama Katoli~ke akcije, dovoqan broj sve}enika, koji su uspje{no provodili poja~an tempo “suvremene
pastorizacije i vjerske obnove”. Poja~anom kr{}anskom prosvjetnom akcijom, Bauer je hteo da se sve{teni~ki podmladak “zasebno uzgaja i jedino za
svoj ciq, samozatajom i `rtvom, molitvom i radom, ugledaju}i se na primer
Bo`anskog Spasiteqa”, kako bi se za{titio od “zaraze lakomislene mlade`i”. Nastava i vaspitawe su trebali da stvore “bogoslova i sve{tenika
dostojnog uzvi{ene slu`be oltara Gospodweg, koji bi svom hrvatskom narodu bio duhovni vo|a”.20)
Mecenatske darove Bauer poklawa hrvatskom sveu~ili{tu, odnosno,
Medicinskom i Gospodarsko – {umarskom fakultetu, akademskim menzama
i |a~kim domovima. Rimokatoli~ki pisci su predvi|ali da }e wegovo ime
ostati usko vezano sa najnovijim razdobqem kulturnog razvitka hrvatskog
sveu~ili{ta te, uop{te, hrvatskog kulturnog `ivota. Po mi{qewu F.
Barca, hrvatska bogoslovska akademija zahvaquje za svoje postojawe nadbiskupu Baueru: “Svojim li~nim nau~nim radom i umnim sura|ivawem u svjetskoj filozofiji i katoli~koj teologiji, pored toga i materijalnim podupirawem hrvatskih prosvjetnih institucija, urezao je svoje ime u povijest
hrvatske kulture”.21)
Dramati~ne doga|aje u qeto 1914. godine, koji su zavr{ili agresijom
Austro – Ugarske na Srbiju, Vatikan je tretirao kao odbranu katoli~anstva od srpskog “pijemontizma”. Op{toj osudi Srbije i srpskog naroda,
zbog atentata u Sarajevu na Franca Ferdinanda, konzervativnog zagovornika Austrije kao rimokatoli~ke “crkvene dr`ave”, pridru`io se i zagre ba~ki Nadbiskup Okru`nicom od 30. VI 1914. godine. U woj Bauer iznosi
slede}e: “Te{ka ku{wa sna{la je wegovo Apostolsko Veli~anstvo, prejasni vladala~ki dom i cijelu na{u Monarhiju. Prijestolonaslednik nadvojvoda Frawo Ferdinand i wegova supruga vojvotkiwa Hohenberg, pali su u
nedjequ, 28. lipwa, u Sarajevu `rtvom zlo~ina~ke ruke. Nemamo pravih rije~i da osudimo grozno ne~ovje{tvo i da iska`emo svoju duboku i neutje{nu
bol. Smrt Frawe Ferdinanda te`ak je gubitak za uzvi{enog va{eg Cara i
Kraqa, blagog i dobrog oca svojih naroda”. Po oceni Bauera, “osobiti pak
gubitak osje}a Crkva katoli~ka”, po{to je “pokojni nadvojvoda vjeran sin
wezin, sjao svima kao uzor prakti~nim vr{ewem religioznih svojih du`nosti, a nada sve svojim kr{}anskim obiteqskim `ivotom”.22)
Bauer je naredio da se zbog dubokog po{tovawa prema pokojniku, “u pr vostolnoj crkvi i u svim `upskim crkvama zagreba~ke nadbiskupije, imade
20) Isto, 8-9.
21) Isto,
22) “Kat. list”, br. 28, 2. VII 1914, cit prema; D. @ivojinovi}, D. Lu~i}, “Varvarstvo u ime
Hristovo”, Beograd, 1988, 57.
220
2, 3, i 6. srpwa, zvoniti iza ve~erweg pozdravqawa kroz ~etvrt sata u tri
maha, a tako i u vreme sprovoda, koji }e biti u petak 3. srpwa; u prvostolnoj crkvi, i u svim `upskim crkvama, ima se u utorak na 7. srpaw slu`iti
pjevani re­qu­i­em­cum­li­be­ra za ispokoj du{e pokojnog Nadvojvode, te se o tom
imadu obavjestiti sve mjesne oblasti, {kole i vjerski puk”.23)
Povodom po~etka rata protiv Srbije, A. Bauer je uputio 28. jula novu
okru`nicu podru~nom sve{tenstvu: “Wegovo ces(arsko) i kr(aqevsko)
Apostolsko Veli~anstvo, pozvalo je ju~era{wim svojim proglasom vjerne
svoje narode pod oru`je. Rat s Kraqevinom Srbijom je otpo~eo, jer mira ne
mo`e biti s du{maninom, koji sve|er zlo~ina~ki rovari protiv Monarhije, na{e dr`avqane podjaruje na nezadovoqstvo, vje~ito kuje spletke i uro te... Zadwa urota, sa strahovitim zlo~inom u Sarajevu, u srce je pogodila
Wegovo Veli~anstvo i sve narode cijele Monarhije. Nedu`na krv plemenitog nadvojvode Frawe Ferdinanda vapije Gospodinu za pravdom .24) Bauer
je, pored navedenog, pozvao vjernike da se mole Gospodu neka bi {to prije
kaznio neprijateqa, a podjelio pobjedu na{im di~nim i hrabrim ~etama”.
Od sve{tenstva je tra`io da se svakodnevno moli za “sre}u na{eg oru` ja”.25) Tri dana kasnije (31. jula 1914) u govoru pred generalima, oficirima
i vojnicima, na periferiji Zagreba, Bauer je pozvao sve Hrvate da, u ime
Bo`je, budu “osvetnici onog nedjela u Sarajevu koje je Kraqu na{emu otelo ~vrstu potporu u starim domovima, a wegovim vjernim narodima smjeralo izgubiti nadu u veliku budu}nost”. Blagosloviv{i vojnike Bauer je, izme|u ostalog, rekao sqede}e: “Hrvati junaci, qubqeni na{ kraq zove vas
u boj. Vi sr~ano i odu{evqeno polazite, jer se Hrvat nigda nije oglu{io
glasu svoga Kraqa. U najte`im vremenima stajali su djedovi va{i vjerno uz
prijestol, pa }ete i vi u staroj vjernosti za kraqa dati krv i `ivot svoj.
Hrvati junaci! Domovina vas zove u boj. Domovina kojoj du{manin prijeti
da je komada. Domovina, koja je u pogibeqi da mo`e i svoje ~asno ime i svoju svetu vjeru izgubiti. Domovina vas zove, a Hrvat je vazda znao ginuti za
dragi svoj dom. Hrvati junaci, Bog vas zove u boj. Bog, vje~na Pravda, zove
vas, da u rukama wegovim budete osvetnici onoga nedjela u Sarajevu koje je
Kraqu na{emu otelo ~vrstu potporu u starim danima, a wegovim vjernim
narodima smjeralo ugrabiti nadu u veliku budu}nost. Hrvati junaci! Hra bro po|ite u boj i znajte da se u najte`e ~asove va{e, ruke milijuna di`u
Gospodu na pobo`nu molitvu, neka pobjedu dade vama i sre}u oru`ju va{em.
Hrvati junaci! Po|ite juna~no i blagoslov Bo`ji svuda bio s vama”.26)
I ostali nadbiskupi i biskupi ju`noslovenskih prostora odr`avali
su sli~ne antisrpske i austrofilske govore pred vojnicima i oficirima
koji su kretali u rat na Srbiju. Klerikalna {tampa u Hrvatskoj, Slavoni ji, BiH, Dalmaciji i Sloveniji bila je prepuna napisa u kojima se slavi
“mu~enik Vojvoda” i potpiruje rat protiv Srbije u ciqu osvete i wenog
23) Isto.
24) “Katoli~ki list”, 2. VI­II 1914, cit prema: D. @ivojinovi}, D. Lu~i}, n. d, 72.
25) D. @ivojinovi}, D. Lu~i}, n. d, 72.
26) “Narodne novine”, Zagreb, 1. VI­II 1914.
221
uni{tewa. Biskup dr Ivan [ari}, je odmah, poslije sarajevskog atentata,
krenuo u `estoku srbofobsku kampawu preko {tampe i svojih pjesni~kih
dela. U pjesmi “Mu~enik Vojvoda” zove Boga osvetnika da sudi “grdnoj zvi jeri i gujama” tj. Srbima koje je trebalo ratom uni{titi.27) Zemaqski poglavar bosansko-hercegova~ke vlade, general Oskar Po}orek (Po­ti­o­rek), na ro~ito se, preko {efa prezidijuma bosansko-hercegova~ke vlade barona
Kolasa, zahvaquje sarajevskom biskupu dr Ivanu [ari}u za govor koji je
odr`ao sarajevskom garnizonu pred polazak u rat na Srbiju.28)
Qubqanski knez-biskup, dr Anton Bonaventura Jegli~, opravdavao je
napad Austro-Ugarske na Srbiju, isti~u}i da je to najboqa prilika za rat.
U posebnom pastirskom pismu, upu}enom 5. avgusta 1914. slovena~kim vernicima, pozivao je u rat: “Na{ presvetli Car pozva sve mu`eve i mladi}e
na{e dr`ave u rat protiv Srbije... I zaista, rat protiv Srbije pravedan je.
Ve} vi{e godina Srbija hu{ka protiv Austrije, spletkari, vre|a je o~ito,
prori~e joj propast i pogibiju, ceo svet ose}a da je rat neizbe`an. Vi{e puta trebalo je da izbije, ali ga je na{ miroqubivi Car spre~io... Ali kada
je istraga protiv odvratnih ubica na{eg porestolnaslednika i wegove `ene jo{ vi{e utvrdila kako se Srbija zaverila protiv Austrije, i kad Srbija nije htela da pru`i tra`ene garantije da }e se svega ovoga kaniti, na{
je Car zbog mira naroda bio prisiqen objaviti rat”.29)
Nadbiskup Bauer nije nikako zaostajao za Jegli~em i [ari}em, u antisrpskoj kampawi, i u vi{e navrata organizovao je konkretne akcije u tom
pravcu. Tako je, u septembru 1914. godine, vodio litiju u crkvu Majke Bo`je u Remetama kraj Zagreba, da izmoli pobjedu na Drini. U svojoj propovijedi izuzetno se trudio da vjernicima doka`e da je agresivni rat protiv Srbije sveti rat i pravedan rat: “A u {to ho}emo da upremo pouzdawe na{e,
da }e molitve na{e biti usli{ene? Prvo u to {to znademo da je rat, {to
ga prisiqeni vodimo, zaista pravedan, svet. Sijedi na{ vladar, koga poznaje cio svijet kao vladara mira, nije trgao ma~ da osvaja, ve} da pribavi zadovoq{tinu nevinoj krvi prijestolonasqednika Ferdinanda i wegove uzorite supruge Sofije, {to ju proli zlo~ina~ka ruka. I kao da je trebalo da
27) “Vatikan i Jugoslavija”, I, Beograd, 1953, 147.
28) “Presvijetlom gospodinu dr Ivanu [ari}u, biskupu, komturu reda Franca Jozefa! Pre uzvi{eni poglavar zemqe i zapovednik ~eta nalo`io mi je da Vam, presvijetli gospo dine, u wegovo ime zahvalim na dirqivim rije~ima, koje ste kao duhovni pastir prije
polaska u boj progovorili vojnicima katolicima. Ja ovaj visoki nalog mnogim i pre {nim poslovima zaokupqenoga Preuzvi{enoga Gospodina (generala Po}oreka – N. @.)
ispuwujem s osobitim veseqem, jer }e rije~i Va{e Presvijetlosti ostati duboko usa|ene u srcima svih vjernih podanika na{e slavne Monarhije, a napose na{ih hrabrih juna ka, koji na poziv na{eg premilostivog Cara i Kraqa, sada s Bo`jim blagoslovom i pod
za{titom nebeske Majke i za{titnice tvrde vjere, polaze u boj na obranu svojega Cara
i Kraqa i Domovine svoje.
Ja Vam se, presvijetli Gospodine, na ispro{enom blagoslovu, na dirqivim i odu{evqenim rije~ima, najqep{e zahvaqujem i zavr{ujem: Dao Bog , da na{a hrabra vojska bude
pobjednikom i da se Bo`jom pomo}i povrati u domovinu oki}ena lovor vijencem”. (“Hr vatska”, 7. VI­II 1914.)
29) “Qubqanski {kofijski list”, br. 9, 1914.)
222
se prolije ova plemenita krv, da se otkrije u potpunoj jasno}i pogibao za
kraqevinu na{u, da je nestane za narod na{, da izgubi svoje ime i narodnost, a i za katoli~ku vjeru na{u, da bude izvrgnuta najve}im ku{wama. Rat
za obranu tako velikih dr`avnih i narodnih, vremenskih i vje~nih dobara,
pravedan je i – svet. I mi se smijemo obratiti na Gospodara neba i zemqe,
da ustane na obranu pravedne borbe na{e... Budemo li s ovakvim srcem goru}e molitve svoje polo`ili u krilo presvete Majke i Djevice Marije –
nemojmo sumwati – ona }e usli{ati vapaj na{ i svemo}nim zagovorom svojim isprosit }e kod Boga pobjedu oru`ja hrabre vojske – a ta pobjeda neka
donese pravu sre}u i blagostawe prema milostivog kraqa najvjernijoj Kraqevini Hrvatskoj...”.30)
“Molitva u vrijeme rata”, koju je odobrio zagreba~ki Nadbiskupski duhovni stol 2. X­1914. godine (br. 6749), imala je da poslu`i sve{tenicima
koji su blagosiqali oru`je za vrijeme rata, a jednako i kao propagandno
sredstvo crkve za uspje{no okon~awe rata pobjedom Centralnih sila. “Mo litva za vrijeme rata” {tampana je kao zaseban propagandni letak u hiqade primjeraka. U tom letku pisalo je sqede}e: “Bo`e, ti si nam tako dugo
darovao blagodeti mira. A, eto, sada si dopustio da su nas zlo~inci neprijateqi prisilili na krvavi rat... Ufamo se u pravednost tvoju. Ti }e{ dakako neko vrijeme ku{ati sluge tvoje, ali ne}e{ dopustiti da nevini propadnu, a zlo~inci da se uvek vesele. Stoga te molimo, Svemogu}i vje~ni Bo`e, pogledaj milostivo na hrvatski narod, koji ti se moli! Izbavi nas od
neprijateqa koji su izazvali rat. Prosvijetli na{e vojskovo|e, ja~aj na{e
branioce, blagosloviv{i oru`je na{e. Svojom milosti i svemogu}nosti
daruj pobjedu na{im vojskama da nepravda uzmakne pred pravdom, la` pred
istinom, neprijateqska prijetwa pred pravim mirom! Ufamo se u tvoje milosr|e. Pru`i svoju ruku blagosiqaju}i i {tite}i nam na{e mile i drage,
koje smo poslali na neprijateqa”.31)
Godine 1918, odnosno nakon pauze od 130 godina, odr`ana je dijecezanska sinoda povodom dono{ewa novog crkvenog zakona (“Cor­pus­iuris­ca­no­ni­ci”). Za Bauera je odr`awe Sinode druga velika reformatorska du`nost
wegovog episkopata, po{to je trebalo nove crkvene zakone aplicirati na
novonastale politi~ke prilike i ukloniti “smetwe koje su se tokom 100
godina uvukle u crkvenu disciplinu”. Za Bauera je najva`nije bilo da se iz vr{i “ozakowewe smjernica suvremene duhovne pastve u duhu Katoli~ke
akcije” po{to u woj “vjerni narod nalazi suvremena na~ela za svoj religiozni i moralni `ivot i crpe pomo} za svoj dru{tveni i narodni preporod”.32)
Nadbiskup Bauer do`ivqava u jesen 1918. godine prisilnu metamorfozu u politi~kom pogledu, {to je ina~e svojstveno “lukavim latinima”
da se trenutno prilagode novonastaloj dr`avnopravnoj i politi~koj situaciji. Na istori~arevo iznena|ewe, Bauer se priklawa revolucionarnim
30) “Katoli~ki list”, Zagreb, br. 37.
31) “Vatikan i Jugoslavija”, kw. I, Beograd, 1953, 150-151.
32) N. Kolarek, n. d.
223
doga|ajima od 29.X­1918, kada su ju`noslovenske zemqe odvojene od wegove
qubimice Austro-Ugarske monarhije. M. Kolarek sa odu{evqewem pi{e
da je 29.X­1918. A. Bauer u{ao “bla`ena lica u hrvatsku sabornicu, i sve~anom ~inu progla{ewa dao moralnu sankciju, pjevaju}i malo iza toga ’Te Deum’ u historijskoj crkvi sv. Marka”.33) Drugog dana, 30. X 1918. godine, Bauer je povodom raskida sa Austro-Ugarskom monarhijom, uputio sve{tenstvu
okru`nicu slede}eg sadr`aja: “Jednodu{nim zakqu~kom hrvatskog sabora... pre{la je vrhovna vlast za ~itavu na{u domovinu u ruke Narodnog vije}a SHS, po{to su prekinuti dr`avnopravni ugovori sa Kraqevinom
Ugarskom i Carevinom Austrijskom. Domovina je na{a slobodna i nezavisna! Koliko odu{evqewe, kolika radost napuwa srca svih nas i vjernoga
puka na{ega! Nadasve te{ku zada}u imade da svr{i Narodno vije}e, dok se
potpuno provede i izgradi na{e dr`avno ure|ewe. Sudbonosni su dakle dani {to ih pro`ivqujemo, te treba da je svaki na svome mestu, da je svaki ~itav ~ovjek. Proku{ano rodoqubqe Va{e, predraga bra}o sve}enici, jam~i
mi da }ete primjerom svojim i poukom svojom Narodno vije}e `ivo poduprijeti u te{kom wegovom poslu, i u narodu utvr|ivati povjerewe u w. ^uvajte auktoritet duhovnih i svjetovnih poglavara, jer }e se samo tako sa~uvati u ovo vrijeme najpotrebniji mir u zemqi. Nadasve pak, predraga bra}o, molite da milosrdni Bog... blagoslovi novu na{u dr`avu i vodi je putem pravednosti do sre}e i napretka”.34)
U proglasu sve{tenstvu zagreba~ke dijeceze, od 19. XI 1918. godine, Ba uer je ponovo tvrdio da Narodno vije}e predstavqa vrhovnu vlast. Nadbiskup je upozorio sve{tenstvo da se u “miru i pravednosti provede izgradwa ujediwene i slobodne dr`ave Slovenaca, Hrvata i Srba... Glavna je
stvar ujediwewe i sloboda na{a, a u tome smo, hvala Bogu, svi slo`ni”.35)
Izuzetno pomirqiva i iznena|uju}a izjava za velikodostojnika RKC izre~ena je u delu proglasa, gdje poput liberalnog sve{tenika evangelisti~ke
ili starokatoli~ke crkve name}e za Rimsku crkvu toliko omrznuti kancelparagraf: “Crkva i propovijedaonica nije i ne smije biti mjesto za politizirawe. Zato najstro`ije, i pod osobnu odgovornost svakog pojedinog
sve}enika, zabrawujemo u crkvi govoriti o politici”.36) Bauer crkvi odri~e mogu}nost da se izja{wava o obliku dr`avnog ure|ewa, ostavqaju}i
tu slobodu narodu Slovenaca, Hrvata i Srba.
Decembarskih dana 1918. godine A. Bauer je govorio kako vjeruje da su
pro{li dani robovawa za hrvatski narod, jer ve} po samom imenu Kraqevina SHS je narodna dr`ava i Hrvata.37) Name}e se pitawe otkud ovakva
ideolo{ko politi~ka metamorfoza Bauera u vreme stvarawa Jugoslavije u
odnosu na wegovu ranije izra`enu dinasti~nost i legitimnost u odnosu na
Habsbur{ku monarhiju. D. @ivojinovi} isti~e mogu}nost prozelitskog
33) Isto.
34) F. [i{i}, Dokumenti o postanku Kraqevine SHS 1914-1919, Zagreb, 1920, 213-214.
35) D. @ivojinovi}, D. Lu~i}, n. d.
36) Isto, 218-219.
37) N. Kolarek, n. d.
224
rada RKC u ujediwenoj rimokatoli~koj dr`avi. Katoli~ka hijerarhija je
o~ekivala slom pravoslavqa posle nestanka pravoslavne carske Rusije.
Karakter srpskog pravoslavqa, koje je bilo usmereno ka “carstvu nebeskom” i u dobroj meri udaqeno od politi~kih i svetovnih zbivawa, obe}avao je uspe{nu misionarsku rimokatoli~ku aktivnost. Me|utim, ideolo{ki smer mlade jugoslovenske dr`ave razo~arao je Hijerarhiju. Spoqnopoliti~ko usmerewe ka “masonskoj” Francuskoj, i iz tih razloga jak uticaj
laicizma i liberalizma u Kraqevini SHS, onemogu}ilo je ispuwewe vatikanskih planova o stvarawu rimokatoli~ke Jugoslavije.
Nadbiskup Bauer je ispoqavao izuzetnu aktivnost u svim dr`avnim,
me|udr`avnim (diplomatskim), privrednim, politi~kim i kulturnim doga|awima u Kraqevini Jugoslaviji. Kod pitawa me|udr`avnog crkvenog
razgrani~ewa, naro~ito sa Italijom, Bauer se zalagao da {to ve}a teritorija ostane u posjedu jugoslovenske, odnosno hrvatske strane. A. Bauer je ~esto isticao da su jugoslovenske duhovne vlasti preduzele sve mogu}e da se
za{tite jugoslovenska prava na Rijeci u vjerskom i narodnom (hrvatskom)
pogledu. Bauer je smatrao da je Rijeka izuzeta iz jurisdikcije sewskog biskupa samo privremeno (ad tempus). Katoli~ki episkopat, na ~elu sa A. Bauerom, slao je sa svojih konferencija predstavke Sv.Stolici sa zahtjevima
da Rijeka ostane u sastavu sewsko-modru{ke biskupije.38)
Nadbiskup Bauer nije bio zadovoqan sa pravnim polo`ajem RKC u sistemu vrhovne dr`avne uprave. Naro~ito je bio neraspolo`en prema nekim
odredbama Uredbe o privremenom ure|ewu Ministarstva vjera od 13. jula
1919. godine. Bauer je izrazio nezadovoqstvo zbog ~lana 3. Uredbe koji
“arogira privilegije koje je RKC dala apostolskom kraqu Ugarske”. On je
najenergi~nije “prosvjedovao” protiv ~iwenice {to ta prava sada prelaze
na minornu instituciju Ministra vjera (pravo naimenovawa biskupa, kanonika i `upnika). Ministar vera, rimokatolik T. Alaupovi}, izra`avao je
~u|ewe zbog takvog Bauerovog razmi{qawa, istakav{i da je ~itava uredba
sastavqena u duhu reflektovawa postoje}eg pravnog i fakti~nog stawa.39)
Ministarstvo vjera, u svojoj uvi|avnosti, predlagalo je hrvatskom metropoliti da, u dogovoru sa rimokatoli~kom hijerarhijom Kraqevine SHS,
sa~ini konkretne predloge, kako bi vlada mogla da iza|e pred Sv.Stolicu
sa detaqnim nacrtom katoli~ke crkvene organizacije u Kraqevini SHS,
koja }e najboqe poslu`iti interesima crkve i gr`ave.
Kontakti sa centralnim dr`avnim vlastima Baueru nisu bili po voqi, pa je sve probleme vjerske i svetovne prirode nastojao rje{iti u kon taktima sa Hrvatsko-slavonskom vladom u Zagrebu. I Vatikan je prvih godina od formirawa Kraqevstva SHS, korespondirao, preko be~kog nuncija i Bauera, sa Hrvatsko-slavonskom vladom. Tako je, na primjer, Alojzije Vagner postavqen, krajem decembra 1918, za beogradskog `upnika, preko be~ke nuncijature od strane A. Bauera. On je, naime, dodelio Vagneru
38) N. @uti}, “Kraqevina Jugoslavija i Vatikan – odnos jugoslovenske dr`ave i Rimske
Crkve”, Beograd, 1994, 96-97.
39) Isto, 114.
225
jurisdikciju nad beogradskom `upom iako Bauer nije bio ordinarij Srbije, koja je potpadala pod vlast Kongregacije za propagandu vere. Naimenovawe biskupa |akova~kog, A. Ak{amovi}a, tako|e se vr{ilo u dobroj mjeri mimo vlade u Beogradu.40)
Agrarnu reformu, koju su jugoslovenske demokrate posmatrale kao
plod revolucionarnog ratnog raspleta i zahtev novog liberalnog vremana,
A. Bauer i Katoli~ki episkopat ocewivali su kao napad na katoli~ke pobo`ne zadu`bine koje slu`e samo prosvetnim narodnim ciqevima. U maju
1921. godine, Bauer zakqu~uje da RKC ima, po kanonskim odredbama, prirodno pravo slobodno i nezavisno od svetovne vlasti sticati i upravqati
svojim posjedima, kako bi ostvarila svoje vlastite ciqeve.41) Potezi jugo slovenskih vlada, kod sprovo|ewa agrarne reforme, za Katoli~ki episkopat su bili neprijateqski ataci na RKC. Projekt zakona o delimi~noj eksproprijaciji i kolonizaciji iz 1922. godine, koji je odre|ivao da se ekspropri{u poqoprivredna imawa crkvena, nadbiskupska, katoli~ka, izazvao je
A. Bauera da uputi predstavku Ministarskom savjetu Kraqevine SHS. Za
Bauera su crkvena imawa zadu`bine i zaklade koje imaju svrhu da finansijski izdr`avju “kulturne crkvene i narodne institucije”, dijecezanske bo goslovije, dje~a~ka sjemeni{ta i siroti{ta, biskupske i kaptolske administrativne kancelarije, `enidbene i crkvene sudove.42)
Sprovo|ewe agrarne reforme na crkvenom veleposjedu po~elo je slabiti tokom 1923. godine. Za Bauera je bila neshvatqiva odluka o oduzimawu zemqi{ta nadbiskupske gimnazije i bogoslovije u Zagrebu. Zbog nepovoqnog odnosa dr`ave prema crkvenom veleposedu, “prosto su stradali”,
kako ka`e Bauer, kanonici prvostolnog kaptola zagreba~kog. Kona~no je
re{ewem Ministarstva za agrarnu reformu, od 9. XII 1923. godine, sa poseda zagreba~kih kanonika odba~en karakter velikog posjeda. Navedenim re{ewem odlu~eno je da se posjedi kanonika prvostolnog kaptola zagreba~kog imaju svaki za sebe tretirati kao mali posjed.43) Ovakva dr`avna odlu ka odobrovoqila je Bauera, koji je izra`avao svoju posebnu zahvalnost nadle`nim vlastima zbog povoqnog re{ewa.
U oblasti prosvjete vodio se “kulturni boj” izme|u Dr`ave i Rimske
crkve, koja je optu`ivala svjetovne vlasti da }e svojim prosvjetnim mjera ma uni{titi Crkvu, “po{to ukidaju vjeronauk u {kolama, zabrawuju Marijine kongregacije i provode bezvjerski liberalni odgoj preko jugoslovenskog Sokola”. U Kraqevini SHS, koja je zauzela liberalni antiklerikal ni prosvjetni kurs, nesporazumi sa Rimskom crkvom nastali su ve} prilikom rasprava o nacrtu zakona za osnovne i sredwe {kole 1919. godine. Za
Rimokatoli~ku crkvu nije bio prihvatqiv neparlamentarni uredbodavni
na~in izrade prosvjetnih zakona. Prosvjetni odbor Ministarstva prosvjete izradio je, tokom 1919. godine, dve zakonske osnove: Na~ela o ure|ewu
40) Isto, 124-125.
41) AJ, Min. pravde-v.o,f.26.
42) AJ, 96-2-9, Ministarski savjet Kraqevine SHS – Ministarstvu za agrarnu reformu.
43) N. @uti}, “Kraqevina Jugoslavija i Vatikan...”, 254-256.
226
sredwih {kola Kraqevstva SHS i Nacrt zakona o narodnim {kolama u
Kraqevstvu SHS. Zakonska odredba o “obligatnosti” vjeronauka samo u prva ~etiri razreda osnovne {kole izazvala je nezadovoqstvo u Katoli~kom
episkopatu. Za A. Bauera ovakva zakonska odredba bila je poku{aj da se religija i religiozni odgoj odstrane iz vi{ih razreda sredwih {kola. On je
zamolio ministra vjera T. Alaupovi}a da “sve u~ini kako se ne bi vjeronauk na sredwim {kolama ukinuo”. Bauer je zahtijevao da se zakonom propi{e vjeronauk u ni`im i vi{im razredima sredwih {kola, kako je to bilo
u tom trenutku. “Sam poku{aj da se makne vjeronauk iz vi{ih razreda”, ka ko isti~e A. Bauer, “r|avo bi djelovao na katoli~ki na{ svijet. Uz to bi
na{a odraslija mlade` bila li{ena nauke o vjeri bez koje bi se ubrzo mogla lako otu|iti Bogu i na{oj Kraqevini”.44)
Predlog zakona o osnovnim {kolama iz 1925. godine, po oceni A.Bauera, “ide za tim da se iz svih, pa i iz osnovnih {kola, istjera vjerski odgoj,
da istjera Crkvu, te novo pokolewe odgaja u bezvjerskom duhu. Taj Zakon
uop}e progla{ava potpunu i iskqu~ivu vlast Dr`ave u {koli, te iskqu~uje svaki upliv Crkve i roditeqa. Po projektu novog Zakona, pouka vjeronauke nije obvezatna, Crkva je iskqu~ena od svakog nadzora u pou~avawu vjeronauka i odobrewa doti~nih kwiga; pouku vjeronauke vr{e u~iteqi koji
mogu biti inoverci, vjerski indiferentni, pa i bezvjerci. O~ito je da se
ide za uni{tewem vjerskog odgoja, da se Crkvi i roditeqima ho}e ugrabiti dijete, te djetetu istrgnuti iz srca vjeru”.45) Po{to je zakqu~io da se ide
za uni{tewem vjerskog odgoja, Bauer se ultimativnim tonom obra}a dr`avi prete}i da }e, ukoliko se ne usvoji katoli~ko stanovi{te, “pozvati narod na odbranu vjerskog odgoja u {koli i u pou~avawu vjeronauka, te }e posledice toga biti vjerski boj sa svim svojim zlim posledicama, {to ne}e
nipo{to povoqno djelovati na sre|ivawe na{ih unutra{wih prilika... i
na pregovore o konkordatu koje smo ba{ sada zapo~eli”.46)
Bauer je ~esto isticao da je jedan od ciqeva dr`avne {kolske politike, “da se u du{ama {kolske mlade`i vjera u osobnoga Boga uzdrma i uni{ti”, te da se iz {kolske mlade`i odgoji generacija, “ne samo bezvjerska,
nego i protuvjerska i zadojena mr`wom na Katoli~ku crkvu”. Prosvjetnu
politiku “liberalno-masonskih” elemenata u Ministarstvu prosvjete, Ba uer je izjedna~io sa djelatno{}u komunista, po{to se wihova aktivnost
potpuno podudarala s ciqevima “protukatoli~ke” {kolske politike Ministarstva prosvjete koja je, kao i komunisti~ka, bila na “liniji ru{ewa
vjere u Boga i {irewa mr`we protiv katoli~anstva”.47)
Nadbiskup Bauer je u vi{e navrata slao predstavke na adresu vlade
`ale}i se na otimawe i pqa~ku crkveno-{kolske imovine od strane dr`avnih vlasti. On je navodio podatak da su prosvjetne vlasti, prema nared bi Ministarstva prosvjete, od 25. novembra 1918, oduzele Rimokatoli~koj
44) Isto, 341-342.
45) AJ, 85-3-7, A.Bauer gospodinu Ministru, 14 VI 1925.
46) Isto.
47) AJ, Min. pravde-v. o, A. Bauer – D. Sto{ovi}u, 12. I 1937, F. 44
227
crkvi na teritoriji Ba~ke, Banata i Barawe sve crkveno-{kolske posjede
bez ikakve od{tete. Tako je, kako isti~e Bauer, samo na teritoriji ba~ke
apostolske administrature Ministarstvo prosvjete oduzelo 895 katastarskih jutara zemqe, 49 {kolskih zgrada sa 173 lokala, 31 u~iteqski stan i 12
kantorskih stanova, 20 manastira ~asnih sestara od “Na{e Gospe”, kato li~ku gimnaziju u Novom Sadu i `ensku u~iteqsku {kolu u Somboru. Sli~no se, po Bauerovom svjedo~ewu, desilo u Banatu i Barawi.48)
Vjerski liberalizam reformista i starokatolika, Antun Bauer do`ivqava kao opasan atak “otpadnika od vjere” na pravu kristovu vjeru. Skup
“reformisti~ki orjentisanog” nezadovoqnog ni`eg klera, odr`an u Za grebu 10. II 1919, i donesenu rezoluciju (“Savremene `eqe katoli~kog klera dr`ave SHS”), Bauer je osudio svojom prezidijalnom okru`nicom, zasnivaju}i osudu na propisima crkvene discipline. Prva misa na hrvatskom
jeziku u Zagrebu, koju su slu`ili reformni sve{tenici 8. XII 1921. godine,
bila je povod za primjenu najte`e kazne – ekskomunikacije. Na Bo`i} 1921.
godine nadbiskup Bauer je ekskomunicirao vo|stvo reformnog pokreta
ali se nije ustru~avao da primenu kazne pro{iri i na prista{e reformnog pokreta iz lai~kog stale`a.49)
Na Prvoj sinodi zagreba~ke nadbiskupije, 1925. godine, nadbiskup A.
Bauer poziva sve{tenike da sudjeluju u organizacijama katoli~ke akcije,
ali ne govori mnogo o organizacionoj formi takve akcije. I biskupska
konferencija preporu~uje Katoli~ku akciju. Me|utim, po pitawu organizacione forme biskupi nisu bili saglasni, jer su poneki smatrali da svaki biskup ima pravo i du`nost da po svojoj voqi ure|uje Katoli~ku akciju
u svojoj biskupiji. Pored toga, ve}ina biskupa je `eqlela ostaviti slobodu katoli~kim svetovwacima kod odabirawa organizacione forme.50)
Povodom proslave “tisu}godi{wice” hrvatskog kraqevstva 1925. godine, A.Bauer je iskazao izra`enu aktivnost. Centralna proslava je prire|ena “u srcu hrvatstva u bijelom gradu Zagrebu” 21. VI 1925. godine, na
“blagdan Presvetog Srca kao dan zahvale i otpro{we”. U svom govoru povezao je trajawe hrvatstva uz “Promisao Bo`iju”: “I doista mi katoli~ki
Hrvati, koji vjerujemo u sveti, sveznaju}i i svemogu}i Promisao Bo`ji, ko ji vjerujemo kako ono re~e Spasiteq na{, da ne pada ni vlas s glave ~ovjeku
bez voqe Bo`je, koji vjerujemo da je ’Gospodin onaj koji podi`e narode i
uni{tava ih, a sru{ene ih opet uspostavqa’ (Job), mi znademo i vjerujemo
da je tisu}godi{wi na{ narodni opstanak djelo i dar dobrostivoga Promisla Bo`jeg. On nas je u po~etku doveo u krilo Crkve Kristove, one jedne jedinstvene ne samo naukom, ve} i dru{tvenim ure|ewem i upravom, one jedne i jedinstvene, koja obuhvata sav svijet i govori jezicima svih naroda, za {to se i zove katoli~ka; one jedne jedinstvene i apostolske, koja je po svojim
48) AJ, MP-v.o, f. 20, Predsedni{tvo biskupskih konferencija – ministru pravde Milanu
Sr{ki}u, 31. VII 1929. godine.
49) @. Matijevi}, Geneza starokatolicizma u Hrvatskoj 1917-1929, Na{e teme, 9, Zagreb
1989.
50) J. Buturac, Hrvatski katoli~ki pokret, Hrvatska kwi`evna revija “Maruli}”, Zagreb,
rujan-listopad 1985, 558
228
biskupima, i poimence biskupu rimskom, neprekinuto vezana s apostolima,
a po wima sa samim Isusom Kristom”. Bauer je, potiskuju}i svoje wema~ko
porijeklo, posebno naglasio ~iwenicu da je kroz sve vijekove Katoli~ka
crkva ostala “sveudiq majka i odgojiteqica hrvatskog naroda”. U wezinu
krilu “rodile su se {kole, iz samostana katoli~kih procvala je znanost i
pjesma hrvatska”. Hrvatski narod je “svoj tip, svoju kulturu i svoju narodnu
dr`avnu svijest crpio iz katolicizma, i to neka dr`i na pameti osobito
inteligencija na{a (liberali – N. @), koja sve to mo`e boqe spoznati od
neukog naroda”.51)
Na kraju se A. Bauer, kao lojalni dr`avqanin, zalo`io za jugoslovensku dr`avu u kojoj bi ostao slobodan i sa~uvan katolicizam: “Kao Hrvati
katolici svojom smo slobodnom voqom sa bra}om Srbima i Slovencima
stvorili novu svoju dr`avu, pak i u woj ho}emo da ostanemo i imademo pravo da ostanemo katolici, vjerni svojoj pro{losti, ~uvaju}i svoje katoli~ke i narodne ideale. Poput otaca na{ih treba da stojimo ~vrsti i nepokolebqivi na braniku svoje katoli~ke vjere, tra`e}i potpunu slobodu za nesmetano djelovawe sv. Crkve katoli~ke i napose za katoli~ki odgoj katoli~ke mlade`i”.52)
Antun Bauer je prividno predstavqao sredwu umjerenu struju rimokatoli~kog nacionalizma i klerikalizma, u odnosu na frankova~ki, prousta{ki rad nadbiskupa sarajevskog Ivana [ari}a, na iredentisti~ku velikoalbansku delatnost nadbiskupa skopskog Lazara Miedije ili na izrazito antijugoslovensko i antisrpsko opredjeqewe biskupa Antona Jegli~a. Bauerova akcija “socijalnog katoli~anstva” vi{e je bila uperena protiv ideologije gra|anskog liberalizma nego li ka ekstremnim {ovinisti~kim hrvatskim zahtjevima frankova~ki orijentisanog sve{tenstva. A.
Bauer je istupao protiv “fanati~nih” pristalica “~iste” stranke prava –
“frankovaca”. Izra`en je bio wegov konflikt sa Jurajem Tomcom, `upnikom iz Vojnog Kri`a, koji je odbio da slu`i “blagodarewe” na dan ujediwewa. Odbijawe sve{tenstva da slu`i misu, u ~ast dr`avnih praznika, bilo
je ~esta pojava. Me|utim, ovom prilikom Tomac je preko frankova~kog lista “Hrvatsko pravo”, od 12. XII 1928, dao izjavu da ne}e slu`iti blagodarewe na praznik Prvi decembar. Tomac se oglu{io i na Bauerov “brzojavni
nalog” da se blagodarewe imade svakako odr`ati. Zbog ovakve neposlu{nosti Bauer Tomcu upu}uje o{tro pismo u kojem mu izri~e suspenziju: “Pora di ove grube neposlu{nosti i poradi bezmjerno oskudnog pisawa o odred bi vi{e vlasti, ja Vas ovim pozivqem da se u najkra}em roku zahvalite na
`upi i zatra`ite mirovinu, a do toga Vas suspendiram ab­of­fi­cio i povjeravam upravu `upe Va{emu duhovnom pomo}niku g. Medvenu. Ne odazovete li
se ovom mom pozivu, zavesti }e se protiv Vas postupak na gubitak `upske
nadarbine”.53)
51) “Govor preuzvi{enog gospodina nadbiskupa dr A. Bauera prigodom crkvene proslave
1000, godi{wice hrvatskog kraqevstva”, “Glasnik sv. Josipa”, br. 8, kolovoz 1925, god. 53.
52) Isto.
53) AJ, Ministarstvo pravde – v. o, Pismo A. Bauera J. Tomcu, 16 I 1929, F 20.
229
Bauer, dakle, u momentima ispoqava “dr`avotvorstvo” i naklonost
prema jugoslovenskoj dr`avi, i to u razdobqima poja~anog ideolo{kog i
politi~kog uticaja istaknutih klerikalaca na smer dr`avne politike. Ne
treba zanemariti ~iwenicu da se Bauerov istup protiv Tomca desio u vreme vladavine klerikalnog kabineta Antuna Koro{eca.
Dr`avna intervencija u nacionalnoj sferi, proklamovawem integralnog jugoslovenstva za dr`avnu ideologiju 1929. godine, poja~ala je opozicioni politi~ki pokret u redovima Rimokatoli~ke crkve. Po intencijama
pape Pija XI, Bauer nastoji da oja~a pokret Katoli~ke akcije u Jugoslaviji osnivawem Kri`ara 1930. godine, umesto zabrawenih Orlova.54)
Nadbiskup A. Bauer odobrio je pravila Kri`ara, 3. I­1930, i dao dozvo lu advokatu Ivi Protulipcu, vo|i zabrawenih “Orlova”, da osnuje Kri`
bez odobrewa policije i nadle`nih vlasti, sa obrazlo`wem da je to verska
organizacija. Me|utim, pismo Protulipca o osnivawu Kri`ara zaplenila
je policija u Splitu, i preko Ministarstva unutra{wih poslova uputila
na daqi postupak biskupu splitskom Bonefa~i}u. Ministar pravde M. Sr{ki}, nastojao je da ostvari kompromis sa A. Bauerom, kako bi djelovao na
smirewe zao{trenih odnosa izme|u Dr`ave i crkve, koji su se poja~ali
zbog pojave Kri`ara. @ele}i da se izbjegnu sve neprijatnosti, i zao{travawa, Sr{ki} je bio spreman da se zalo`i kod vlade da se dozvoli osnivawe Kri`ara, ali da se bri{e iz pravila Kri`ara “sve {to bi opravdalo
sumwu da oni nisu ~isto i iskqu~ivo vjerska organizacija”. A. Bauer je iz
prve verzije pravila brisao “sporna mjesta, te je bilo van sumwe da su Kri`ari ~isto rimokatoli~ka crkvena organizacija koja svoju djelatnost po~iwe po odobrewu crkvenih vlasti”. Brisana su mjesta koja govore o Kri`arima kao misionarskoj organizaciji Kongregacije za propagandu vjere.55) Izbrisan je i deo pravila koji predstavqa Kri`are kao organizaciju
Katoli~ke akcije koja radi na tome da se “celo qudsko dru{tvo preporodi,
54) Sokoli – ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine Jugoslavije 1929-1941, Beograd,
1991, 83.
55) Navodimo najzna~ajnija mjesta u pravilima na kojima je vr{ena intervencija nadbiskupa Bauera (podvu~ene re~i brisane su od A. Bauera): “Kri`ari su rimokatoli~ka crkve na organizacija. Za izvr{ewe svoje vjerske misije i te`we, Kri`ari su dio velike
svjetske crkvene organizacije Apostolata molitve, od koje imaju oproste. Svoju djelatnost po~iwu kada dobiju odobrewe crkvene vlasti (~lan 1.); Svrha je Kri`arima da, {to
u`e sjediweni s Kristom u na~elima i u euharistiji, rade za pobjedu kri`a Kristova i
to u vlastitom posve}ewu, obrazovawu i `ivotu, te da djeluju da se cijelo qudsko dru{tvo preporodi, obnovi i spase u znaku kri`a (~lan 2.); Svoju svrhu postizavaju Kri`ari tako da se po svim mjestima udru`uju u kri`arska bratstva i kri`arska sestrinstva,
koja }e se brinuti da svi pripadnici Kri`ara budu pro`eti duhom Euharistije, @rtve
i Apostolata.., da svi ~lanovi budu temeqito vjerski obrazovani u op}em i pravom kr{}anskom znawu; zato }e se obrazovati sastanci, sijela, te~ajevi, predavawa, priredbe
itd...; da zabava, zdravstveni uzgoj te cio rad ~lanstva budu utemeqeni na katoli~kim na~elima, zato }e se odr`avati dobre zabave, voditi teoretska i prakti~na briga za zdra vqe, wegovati glazba i druge grane umjetnosti i vje{tine te razvijati sve djelovawe koje }e pridonijeti {to ve}em zdru`ewu, o~uvawu i dobru i op}em napretku ~lanova (~lan
3.). AJ, Ministarstvo pravde – v. o, f 113; N. @uti}, “Kraqevina Jugoslavija i Vati kan...”, 404.
230
obnovi i spasi u znaku kri`a, a da svi ~lanovi budu temeqito vjerski obrazovani u op}em i pravom kr{}anskom znawu”. U ciqu realizacije tog klerikalnog programa, predvi|eno je organizovawe sastanka, sijela, te~ajeva,
predavawa i priredbi. Bauer je pod pritiskom vlade P. @ivkovi}a, morao
izbaciti dijelove pravila koji su omogu}avali misionarsko i prozelitsko
delovawe Rimokatoli~ke crkve, koja je sa pokretawem Katoli~ke akcije
nastojala da sveukupne globalne dr`avne, privredne, kulturne, politi~ke
odnose podredi pod suverenitet Pape i svjetskog rimskog katolicizma. Zato je prvobitna verzija ~lana 4 (“svaki katolik koji `eli sudjelovati u radu i misiji mo`e postati ~lanom”) izmjewena i u Bauerovoj ubla`enoj verziji glasila: “Svaki katolik koji `eli biti Kri`arom mo`e postati
~lan”.56) Vlada P. @ivkovi}a je, dakle, `elela da zaustavi javni ideolo{ki rad Kri`ara, a naro~ito wihovo misionarsko i prozelitsko djelovawe po na~elima Katoli~ke akcije i propagande.
U februaru 1931. godine, nadbiskup Bauer izdaje pastirsko pismo (cirkular za “progowene Jugoslovene” pod Italijom (u Istri i Gorici). Bauerova poslanica, me|utim, izazvala je nepovoqan utisak u Vatikanu i cijeloj Italiji. “\ornale di \enova”, u broju od 1. marta 1931. godine, objavquje vjest da je “Katoli~ki list”, organ jugoslovenskog Katoli~kog episkopata, objavio jedan cirkular upu}en od episkopata svim svje{tenicima u Jugoslaviji u kome im nare|uje da 19. marta odr`e slu`bu Bo`ju za “rasnu i
vjersku bra}u” koja su progowena u Italiji. Cirkular pomiwe sve progone
kojima su izlo`ene slavenske katoli~ke familije, jer im je zabraweno da
se mole Bogu na svom jeziku. “\ornale di \enova” ocjewuje da cirkularu jugoslovenskog Katoli~kog episkopata nema primjera u istoriji Rimske crkve, kao i u nacionalnoj politici: “To je svakako jedna velika uvreda veli~ini Katoli~ke crkve, koja je prenebregnuta u jednoj opasnoj agitaciji i
koja, polaze}i od svih ludosti raznih programa i politi~kih avantura, dovodi do zlo~ina atentata kao {to to dokazuje svakoga dana krvava hronika
na granici u kojoj stalno `ive katoli~ki elementi”.
Hri{}ansko-socijalni krugovi u Be~u, bliski be~koj nuncijaturi i
listu “Rajhpost”, pronosili su vjesti da Vatikan namerava preduzeti energi~ne mjere protiv nadbiskupa Bauera povodom wegovog pastirskog pisma
iz februara 1931. godine. Pomiwalo se i postavqawe koadjutora zbog toga
{to je nadbiskup Bauer nesposoban i suvi{e odan Beogradu. Italijanski
ambasador pri Vatikanu uputio je energi~an protest protiv zagreba~kog
nadbiskupa, zahtjevaju}i od pape Pija XI da disciplinski kazni nadbiskupa.
Jugoslovenski poslanik u Vatikanu, Jevrem Simi}, nije vjerovao da }e papa
preduzeti disciplinske mjere protiv Bauera, iako je bio vrlo nezadovoqan
wegovim postupkom. Pored Bauera, italijanska {tampa je napadala i dubrova~kog biskupa Mar~eli}a.57) S druge strane, u Be~u je 19. marta 1931.
godine odr`ana slu`ba Bo`ja po uputama iz Bauerove pastirske poslanice, i bila je u su{tini podr{ka Bauerovim nastojawima. U~estvovale su
56) Isto.
57) AJ, Vatikansko poslanstvo, Poslanik u Vatikanu – MID-u, 15. III 1931. godine.
231
organizacije jugoslovenske kolonije u Austriji, jugoslovenskih i koru{kih studenata i ~lanova tirolskih dru{tava. Slu`bu je odr`ao, u punoj
crkvi, poznati vo|a organizacije ju`nih Tirolaca, otac Inenkofler.58)
Vidqivo je da su Bauerovu akciju podr`ali odre|eni germanski (austrij ski) katoli~ki krugovi koji su tako|e imali animozitet prema italijanskim aspiracijama.
“\ornale d Italija” (broj 75) je lansirao vjest da je ~ak i kraq Aleksandar inspirisao zagreba~kog nadbiskupa da napi{e jednu takvu poslanicu vjernicima. Poslanik J. Simi} predlagao je MID-u da energi~no protestvuje kod italijanske vlade. Pri tom je napomenuo da italijanska {tampa
~esto i bezobzirno upli}e kraqevo ime u pomenute doga|aje. S druge strane, italijanski poslanik u Beogradu predao je jedan memorandum “o raznim
i mawe zna~ajnim pitawima”. Prva ta~ka memoranduma pomiwe Bauerovu
poslanicu ~itanu u crkvi u Zagrebu i prisustvo ministra Serneca molitvi, koje se posmatralo kao “dokaz direktne i nesporne odgovornosti jugoslovenske vlade, {to italijanska vlada ne mo`e da ignori{e”.59)
Biskupska poslanica katoli~kog episkopata protiv Sokola Kraqevine Jugoslavije, iz novembra 1932, nastala je na incijativu A. Bauera. Jugoslovenski Sokoli, kao dr`avna liberalna institucija, bili su glavni za{titnici i propagatori ideologije jugoslovenskog nacionalizma i ver skog liberalizma, koji se izra`avao u na~elima vjerskih sloboda, trpeqi vosti, indeferentizma i antiklerikalizma. U Bauerovoj Poslanici, Sokoli su predstavqeni kao ateisti~ko dru{tvo koje, po Tir{ovim “darvinisti~ko-naturalisti~kim” na~elima, vr{i protuvjersko vaspitawe. Poslanica je u celini posve}ena Sokolu Kraqevine Jugoslavije, najo{trije
ga napada, sa tvrdwom da je antireligiozna organizacija i protivnik rimokatolicizma. U ciqu dokazivawa protivvjerskog rada sokolstva, u Poslanici se navodi niz konkretnih optu`bi za ve}inu pripadnika Sokola. Tvrdi se da sokolstvo ometa vr{ewe crkvenih obreda, po{to dr`i svoje sletove na nedeqe i blagdane i to pre i posle podne. Katoli~ki episkopat je
posebno negodovao zbog “sokolskog nemorala”: “Sokolski sastanci se zavr{avaju sa plesom i pijankama, daju se predstave sa nemoralnim sadr`ajem,
{iri se golotiwa u igri. Tako se ru{i }udorednost u na{em mladom nara{taju, tako se potkapa i ubija vjera. [to }e biti od na{eg naroda ako taj
Tir{ov sokolski uzgoj, bez vjere u Boga, zaista prodre u {iroke narodne
slojeve”.60)
Poslanica zavr{ava rije~ima koje pozivaju u borbu za spas vjere i ka toli~kih nacija: “Ostanimo ~vrsto u vjeri otaca na{ih i ne dajmo da nas od
te vjere odvrati sokolstvo koje ne}e da znade za Spasiteqa na{eg ni za po{tene na{e hrvatsko (slovena~ko) ime.
58) N. @uti}, “Kraqevina Jugoslavija i Vatikan...”, 371.
59) Isto.
60) N. @uti}, “Sokoli – ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine Jugoslavije 1929-1941”,
Beograd, 1991, 91-92.
232
Ideolog integralnog jugoslovenstva i JNS, senator Jovan Bawanin,
ozna~io je kao glavni ciq objavqivawa Poslanice, razbijawe jedinstva i
jugoslovenstva: “Gospoda biskupi udaraju na mrtva Tir{a. Ali, Tir{ je samo izgovor i sokolstvo je samo izgovor. Trebalo je da se pogodi misao jugoslovenskog ujediwewa, i to je glavni smisao ove Poslanice”. Za Bawanina
Poslanica je jedna provokacija klerikalizma: “Revolt protiv toga nije izraz neprijateqstva protiv RKC, nego pravedna samoodbrana protiv zlonamernog insulta. Klerikalizam je neprijateq jugoslovenskog ujediwewa ma
s koje strane dolazio”.61)
Poslanica je kao pastirsko pismo, zbog ve}eg efekta i provokacija katolika, ali i pravoslavnih vjernika, ~itana u rimokatoli~kim crkvama na,
drugi dan pravoslavnog bo`i}a 8. I 1933, izuzimaju}i one malobrojne crkve
u kojima `upnici – jugoslovenski nacionalisti, nisu htjeli da ih pro~itaju jer im je vre|ala nacionalne (jugoslovenske) osje}aje.
Sve do vremena objavqivawa Poslanice Katoli~kog episkopata, u sokolskim redovima i kod dr`avnih organa, vladala je pasivnost i inertnost
prema istupima pripadnika RKC. Me|utim, posle objavqivawa Poslanice, i spoznaje da istupi katoli~kog episkopata predstavqaju organizovani
opozicioni pokret, da napadi na sokolstvo, u stvari, predstavqaju napad na
jednu dr`avnu isntituciju i zvani~no proklamovanu ideologiju jugoslovenskog nacionalizma, zauzet je prema RKC o{triji stav od strane dr`avnih
vlasti. U vezi napada dr`avnih vlasti, Sokola i dobrog dijela javnosti na
biskupsku Poslanicu, nadbiskup A. Bauer dao je sqede}u izjavu u {tampi:
“Povodom Poslanice katoli~kog episkopata o Tir{ovoj ideologiji vaspitawa u Sokolu Kraqevine Jugoslavije, nastala je hajka protiv episkopata
i Katoli~ke crkve. Na sve nekvalifikovane napade, uvrede, kletve imam da
ka`em samo ovo: ’O~e oprosti im jer ne znaju {ta ~ine”.62) A. Bauer je odbacio bilo kakvu vezu izme|u Poslanice i opozicionih politi~kih “punktacija” jer je tekst Poslanice, po wemu, bio ura|en ranije 1931. godine. Razlog pokretawa Poslanice Bauer je video u “~etvorogodi{wim bezuspje{nim nastojawima, usmenim i pisanim, da se poboq{a polo`aj RKC u Jugoslaviji”.
Optu`be da su Isusovci kumovali Poslanici i da su je ~ak sastavili,
A. Bauer je energi~no odbacio: “Ove tvrdwe protivnika zlobna je kletva
iznesena samo zato da se mo`e protiv Isusovaca podi}i hajka i bura i da se
tako na|e bar neki izgovor za wihov izgon iz Jugoslavije. Ja, naprotiv, na
javnost iznosim da su se ve} odavno u Beogradu javili zahtjevi da se isusovci protjeraju iz Jugoslavije. Poslanica je zlobno uzeta kao povod da se do bije kakav takav izgovor za izgon isusovaca”. Nadbiskupa A. Bauera najvi {e su pogodile optu`be da je Poslanica izdana po nalogu Vatikana i ~ak
po `eqi Musolinija. Takvu mogu}nost su isticali u Sokolu Kraqevine Jugoslavije i pojedini pripadnici JNS, a posebno J. Bawanin. Prema mi{qewu Bauera, “samo paklena mr`wa na RKC mogla je ovo izmisliti i
61) Isto, 96-97.
62) Isto, 98.
233
upotrebiti. Ja najodlu~nije izjavqujem da Sv.Stolica, niti je {to znala o
Poslanici, niti je uticala na to da se ona izda. Sva odgovornost za ovu Poslanicu pada na nas katoli~ke biskupe Jugoslavije a mi smo je izdali iz ~isto vjerskih razloga”.63)
Borbeni katoli~ki radikalizam A. Bauera ubrzo je splasnuo zbog pritisaka od strane dr`avnih vlasti. Na nadbiskupa A. Bauera, zbog sazivawa
biskupskih konferencija uperenih protiv sokolstva i rada na objavqivawu Poslanice, pritisak je vr{io ban Savske banovine Ivo Perovi} i zagreba~ki Sokoli, na ~elu sa uticajnim masonom Otom Gavran~i}em, koji je
i bio inicijator zakonskog predloga o progonu jezuita iz Jugoslavije. Zbog
takvih pritisaka A. Bauer je prestao da djeluje sa antisokolskih pozicija,
ali je zato morao do}i u sukob sa najekstremnijim nosiocima antisokolskih tendencija, sa nadbiskupom sarajevskim I. [ari}em i biskupom kr~kim J. Srebrni~em.
Papu Pija XI jako je uzbudila vijest, objavqena u italijanskim novinama 9. februara 1933. godine, da je kod nadbiskupa Bauera izvr{en policijski pretres. Po informacijama dobijenim iz jugoslovenskog Ministarstva
unutra{wih poslova, proiza{lo je da je vest u potpunosti izmi{qena i
tendenciozna. Jugoslovenski Centralni pres biro je tu vest demantovao u
stranoj {tampi. Kardinal Pa~eli je jugoslovenskom poslaniku u Vatikanu
Simi}u postavio pitawe u vezi istinitosti vesti o pretresu zagreba~ke
nadbiskupije. Simi} mu je odgovorio da ne vjeruje u wihovu ta~nost, ali da
vjeruje da su one, kao i mnoge druge, zlonamerno pu{tene od onih kojima je
ciq da poremete odnose izme|u Kraqevske Vlade i Sv.Stolice. Pa~eli je
bio zadovoqan sa Simi}evim odgovorom.64)
Me|utim, Bauer je ipak u maju 1933. godine imao posla sa sudskim vla stima. Iako je zvani~no postao lojalan prema Sokolu, A. Bauer je, 15. VI
1933, dobio poziv od zagreba~kog suda, po optu`nici koju su podweli protiv wega zagreba~ki sokoli na ~elu sa Otom Gavran~i}em.65) Aferu nadbiskupa Bauera sa sokolstvom hteli su iskoristiti I. [ari} i J. Srebrni~,
kako bi izazvali {to ja~i efekat u inostranstvu i stvorili utisak kako se
u Jugoslaviji nema obzira ni prema jednom visokom crkvenom dostojanstveniku i prelatu, starcu od 80 godina, te {to se wegovim izvo|ewem pred sud,
nastoji kompromitovati i sama RKC.
Ban Savske banovine I. Perovi} intervenisao je kod ministra Dvora
M. Anti}a u ciqu spre~avawa izvo|ewa A. Bauera pred sud, zbog mogu}nosti me|unarodnih komplikacija. Po wegovim rije~ima, “pada vrlo nezgodno da se nadbiskup A. Bauer poziva 15. V 1933. godine pred sud, kada sutradan, 16. maja, putuje u Rim a to tim vi{e kada, kako sam obave{ten, A. Bauer
namerava da informi{e papu o incidentima sa sokolstvom, u tome smislu
da oni nisu tako ni veliki ni stra{ni, da bi se imao ko zabrinuti radi tobo`e nepovoqnog polo`aja Katoli~ke crkve u Jugoslaviji”. Istovremeno,
63) Isto, 99.
64) N. @uti}, “Kraqevina Jugoslavija i Vatikan...”, 413-414.
65) N. @uti}, Sokoli.., 99.
234
ban Perovi} upozorava ministra Dvora da }e A. Bauer kod pape Pija XI is ticati nezgodan rad I. [ari}a i J. Srebrni~a, koje ozna~ava za glavne
krivce afere sa sokolstvom. Ban Perovi} savjetuje M. Anti}u potrebu
kompromisa sa RKC, u op{tem interesu samog sokolstva, jer se “jugoslovenski Sokol vi{e ne razvija onakvim elanom kako bi mogao uz materijalnu i
moralnu pomo} koju dobija iz banovinskih sredstava”.66)
Zbog promjene stava Musolinija prema hrvatskom pitawu, blagonaklonosti prema akcijama “frankovaca” i usta{a, dolazi i do promene gledi{ta dela Katoli~kog episkopata prema Italiji. A. Bauer je, koji je ina~e
bio germanofilski opredeqen, zbog italofilskih izjava I.[ari}a
(“uzdamo se u Italiju”, “Italija je jedina na{a nada”, “Musolini je promjenio mi{qewe o Hrvatima”) u jednom trenutku uzviknuo: “[ari} je kandidat za ludnicu! ^udim se kako je jugoslovenska Vlada pristala na wegovo
postavqewe za nadbiskupa”.67)
Godine 1934, napadi RKC na jugoslovensko sokolstvo jewavaju zbog iz mene spoqnopoliti~kog kursa kraqa Aleksandra (udaqavawe od Francuske i pribli`avawe Italiji i Wema~koj). Zbog ~vrste povezanosti Vatikana i Italije, kraq Aleksandar je bio prisiqen da, prilikom audijencije A. Bauera, februara 1934. godine, izjavi da }e biti prvi koji }e ustati u
obranu religije protiv sokolskog reda.68) Dakle, kraq Aleksandar – tvorac etatizovanog jugoslovenskog Sokola – bitno mewa odnos prema svom
produktu pod uticajem promewenih spoqnopoliti~kih okolnosti.
Iako je krajem 1933. i tokom 1934. godine do{lo do izvesnog zbli`avawa kraqa Aleksandra i nadbiskupa Bauera, ti novi srda~niji odnosi nisu
mnogo uticali na Bauera da izrazi osje}aje dubqe “su}uti” povodom kraqevog ubistva u Marseju 9. oktobra 1934. godine. Bauer je, naime, uputio protokolarno sau~e{}e, po slu`benoj du`nosti, a vjernicima i kleru uputio
je okru`nicu sqede}e sadr`ine: “^asnom kleru i vjernicima nadbiskupije
zagreba~ke! Dne 9. listopada pao je od ubojni~ke ruke W. V. kraq Aleksan dar I; imaju}i na umu zapovijed Bo`ju – ne ubij – kao pastir svoga stada osu|ujem ovaj te{ki zlo~in”. Posle navedenog sledi Bauerovo nare|ewe o molitvama i obredima koje moraju sve{tenici slu`iti u ~ast ubijenog Aleksandra.69)
Jugoslovenska vlada je osudila ovakav Bauerov tekst, nazivaju}i ga
hladnim i slu`benim. Ministarstvo unutra{wih poslova uputilo je Ministarstvu pravde, kao nadle`noj vlasti za vjerske poslove, predstavku u kojoj osu|uje ovakav izra`en hladan stav nadbiskupa Bauera: “Ovaj suvoparni
tekst, koji je dr Bauer upotrebio jedino na zapovijed Bo`ju ’ne ubij’, iskqu ~ivo kao pastir svoga stada, izazvao je op{te nezadovoqstvo, osudu i revolt, jer izgleda da je taj raspis dao zaista neki pastir a ne crkveni velikodostojnik i knez Jugosloven, koji treba da predwa~i ispred svojih vernika
66) Isto.
67) Isto, 100.
68) Isto.
69) “Novosti”, 11. X 1934, br. 280.
235
i ~asnog klera. Po ovom hladnom slu`benom tekstu i tonu, po ovome raspisu, upu}enom jedino po slu`benoj du`nosti bez i najmaweg izraza tuge, bo la i po{tovawa prema Bla`enopo~iv{em vladaru i prema ucveqenom jugoslovenskom narodu, ne bi se nikada moglo pretpostaviti da taj ’slu`bo uqudni’ raspis daje ~ovek tako visokog polo`aja i koji je milo{}u, blagonaklono{}u tog istog Bla`enopo~iv{eg vladara postao vitezom ordena
Kara|or|eve zvezde”. U MUP-u su smatrali da je u tom ~asu “velike narodne `alosti”, ovakav raspis uvreda za ceo jugoslovenski narod, jer jedan od
wegovih verskih vo|a “eto svesno ne u~estvuje u narodnoj nesre}i i svesno
se izoluje od najdubqih i najsvetlijih osje}aja toga naroda”.70)
U izmjewenim spoqnopoliti~kim uslovima dolazi i do izbora koadjutora ostarelom Baueru. Dugo su trajale kombinacije oko izbora podobnog
kandidata koji bi odgovarao crkvi i cr`avi. U godini 1928. pomiwao se kao
kandidat dr Antun Slami}, rodom iz Trsta, koji je ina~e bio li~ni sekretar A. Bauera. Imaju}i naj{ire poverewe u wegovu “politi~ku ispravnost,
vjeru u wegovu teoretsku spremu i duhovnu snagu”, Bauer ga predla`e jugoslovenskoj vladi kao svoga kandidata. Sa Slami}evom kandidaturom slo`io se i papski nuncij u Beogradu. Me|utim, ministar inostranih dela, V.
Marinkovi}, bio je protiv wegove kandidatura s motivacijom da ne `eli
do}i u sukob s Italijom, po{to je Slami} bio italijanski emigrant.71)
Idu}e godine, Bauer ponovo pokre}e pitawe izbora koadjutora. Opet
je kao kandidata istakao Slami}a, dok su wegovi protukandidati bili kanonici F. Barac i S. Bak{i}. Barca nije hteo Vatikan, kao ni Slami}a, iz
politi~kih razloga, dok se Bak{i} odrekao “~asti i politi~ke slave”.72)
Tokom 1932. godine pojavquje se kao kandidat dr Aleksandar Gas, profesor
na Teolo{kom fakultetu u Zagrebu. Nuncij Pelegrineti se zdu{no zalagao kod jugoslovenske vlade za wegovo postavqewe, pa je 10. avgusta 1932. dao
predlog vladi da imenuje Gasa koadjutorom. Me|utim, wegovo postavqewe
je otklonio kraq Aleksandar, jer ga je Gas dva puta napao u svojim predavawima. Publicista Sima Simi} razloge Gasovog odbijawa video je u ~iwenici {to je Gas bio istaknuti frankovac, jezuita i poznat po antijugoslovenskim govorima u Dru{tvu sv. Jeronima.73)
Pitawe izbora koadjutora zagreba~kom nadbiskupu aktuelizovali su
bolest A. Bauera, krajem 1933. godine, i smrt pomo}nog biskupa i general nog vikara dr Dominika Premu{a u februaru 1934. godine. Vatikan je predlo`io direktora Ilirskog zavoda sv. Jeronima, \uru Ma|ereca, kao svog
kandidata. Ma|erec je, ina~e, bio poznat po svom antijugoslovenstvu, kao
Srebrni~ev istomi{qenik, a na ~elo Zavoda sv. Jeronima do{ao je na insistirawe Italije.
Krajem 1933. godine po~elo se govoriti o A. Stepincu kao vatikanskom
kandidatu za mjesto koadjutora. Kad se saznalo da Vatikan namjerava kandidovati Stepinca, kraq Aleksandar se, u septembru 1933. godine, po~eo
70) AJ, Ministarstvo pravde-v.o, nesre|ena gra|a, MUP – Ministarstvu pravde, 27.X 1934.
71) S. Simi}, “Jugoslavija i Vatikan”, Zagreb, 1937, 51.
72) Isto.
73) N. @uti}, “Kraqevina Jugoslavija i Vatikan...”, 424-425.
236
zanimati za wegovu li~nost, ali nije dobio potrebne informacije. Zato je
u Zagreb poslao ministra Stjepana Srkuqa da razgovara sa A. Bauerom.
Prethodno je Stepinca Baueru predlo`io sewski biskup Star~evi}, sa preporukom da je on doktor Germanikuma, solunski dobrovoqac {to }e na{eg
Kraqa zanijeti .74) Germanikum je dao vatikanskom dr`avnom sekretarijatu najboqe karakteristike za Stepinca, sa potpisom dvojice sve{tenika.
Nadbiskup Bauer je pred Kraqem posebno isticao da je Stepinac bio solunski dobrovoqac. O tome je kraq Aleksandar dobio potvrdnu informaciju
od vojnih vlasti u Skopqu, nakon ~ega je pristao na kandidaturu Stepinca,
ali je pristanak uskoro povukao. Sv. Stolica, prema pisawu S. Saka~a, nije smatrala zgodnim da imenuje kandidata kojemu bi kraq Aleksandar bio
protivan. O razgovoru izme|u kraqa i Bauera, koji je na kraju zavr{en kraqevim odbijawem Stepin~eve kandidature, S. Saka~ je ostavio slede}i zapis: “Stari nadbiskup Bauer, promatraju}i ve} tri godine svog mladog ceremonijala Stepinca, odlu~io se za wega. To priop}i nunciju. I wemu se izbor svidi. Da ga ne izvrgnu ozlogla{ivawu, dogovore se da }e poraditi za w
u najve}oj tajnosti. Nuncij izvjesti Sv.Stolicu, dobi placet i pozove Bau era u Beograd. Starac do|e, po|e Kraqu, izlo`i kako mu je hitno potreban
pomo}ni biskup i u zgodan ~as ga zapita: ’Veli~anstvo, bi li se vi protivili kad bih ja predlo`io jednog uzornog sve}enika, koji je va{ rezervni ~asnik i bio je dobrovoqac u jugoslovenskoj diviziji?’ Ne bih, odgovori Kraq.
Nadbiskup rekne Stepin~evo ime i doda jo{ nekoliko pohvala. Kraq pristane. Bauer se po`uri u nuncijaturu. Pelegrineti bez okqevawa zamoli iz
Rima imenovawe. Drugi dan, jo{ prije nego {to je nadbiskup uspio otputovati, naglo bude pozvan u dvor. Kraq se stane izviwavati...”.75)
U aprilu 1934. Bauer se, u pratwi nuncija, ponovo pojavio u Beogradu
kod kraqa. Tom prilikom Bauer se obratio Aleksandru sqede}im re~ima:
“Veli~anstvo, na{ narod veli: Kraqeva se ne pori~e! Uostalom, nuncij je
Va{e odobrewe ve} javio u Rim...”. Kraq je na kraju kona~no dao svoj pristanak.76) Papa je, 29. maja 1934. godine, telegrafski obavestio vladu da je
Stepinac imenovan za naslovnog nadbiskupa i koadjutora zagreba~kog nadbiskupa s pravom nasle|a.77)
74) Q. Boban je odbacivao tvrdwe da je Stepinac bio solunski dobrovoqac: “Stepinca je
pratio glas solunskog dobrovoqca. No, formalno on to nije bio. Naime, kao italijanski zarobqenik, a pod uticajem propagande Jugoslovenskog odbora, Stepinac se, poput
mnogih Jugoslovena u talijanskom zarobqeni{tvu, prijavio u dobrovoqce. No, iz tali janskog zarobqeni{tva pu{ten je tek po~etkom prosinca 1918. godine. Tada je rat ve}
bio zavr{en, proklamovano je stvarawe jugoslovenske dr`ave... Nakon oslobo|ewa iz
zarobqeni{tva, kao ranije prijavqeni dobrovoqac, preba~en je u Solun, a zatim u ~inu potporu~nika slu`io je u Vrawu, Gwilanima i Pri{tini do sredine 1919. godine,
kada je demobilisan u ~inu rezervnog potporu~nika, od ~ega je kasnije tra`io razre{e we”. (Q. Boban, Alojzije Stepinac: Nepoznati dnevnik, “Danas”, 1. VI­II 1989.)
75) S. Saka~, D. I. Barbara Stepinac i sve}eni~ko zvawe wenog Alojzija, u: Stepinac mu je
ime, kw. I, 94-95. (cit. prema: M. Bulaji}, n. d, 226)
76) M. Bulaji}, Misija Vatikana u Nezavisnoj dr`avi Hrvatskoj, kw. I, Beograd, 1992, 225226.
77) Q. Boban, Alojzije Stepinac: Nepoznati dnevnik, “Danas”, 1. avgust 1989.
237
Na pitawe bana Savske banovine, dr Ive Perovi}a, prilikom wegove
posete Baueru, kako je mogao predlo`iti “jednog od najmla|ih sve{tenika
tako malo poznatog?”, nadbiskup Bauer je odgovorio: “Predvi|am te{ka
vremena. Mislim da sam u Stepincu otkrio hrabra i neustra{iva mu`a, koji }e u tim te{kim vremenima voditi Crkvu”.78)
Stepinac je delovao u daleko povoqnijim politi~kim prilikama nego
wegov prethodnik. Knez Pavle i vlada M. Stojadinovi}a, prave}i antijugoslovenski ideolo{ko-politi~ki zaokret, omogu}ili su klerikalni rimokatoli~ki prodor u svetovne sfere jugoslovenske dr`ave. Predlog konkordata, vrlo povoqan za RKC, bio je pred usvajawem. Uspe{no je izvr{e no obnavqawe organizacija Katoli~ke akcije organizovawem fantovskih
odseka. U saradwi sa advokatom Ivom Protulipcem, Stepinac je radio na
legalizaciji Kri`ara i stvarawu nove organizacije Katoli~ke akcije –
“Hrvatskog junaka”.79) S druge strane, mo} unitarnih liberala – antiklerikalaca – je bitno umawena u dr`avnom vrhu, zbog “jerezinog” preuzimawa
dr`avnog i ideolo{kog kormila.
Okru`nicom od 7. XII 1937. godine, A.Stepinac je obavestio vernike i
sve{tenstvo da, zbog smrti A. Bauera, preuzima slu`bu i naslov nadbiskupa zagreba~kog.
78) M. Bulaji}, n. d, 226.
79) N.@uti}, “Sokoli...”
238
239
Srbofobija i antijugoslovenstvo
Stjepana Radi}a
Selektivni pristup dokumentaciji i subjektivno pisawe hrvatskih,
ali i srpskih istori~ara, stvorili su od Stjepana Radi}a “mirotvorca”,
panslavistu, humanistu sa neizbje`nim oreolom mu~eni{tva zbog izvr{enog atentata u Narodnoj skup{tini 1928. godine. Me|uratna {tampa i publicistika Hrvatske seqa~ke stranke (HSS), nezavisnih radikala Stojana Proti}a, lijevog zemqoradni~kog krila Dragoquba Jovanovi}a i komunista, predstavqali su S. Radi}a kao humanistu, demokratu, ju`noslavena
koji se bori protiv “velikosrpske hegemonije”, Pa{i}evog agresivnog srpstva i batina{kog “pre~anskog” jugoslavenstva.
Dragoqub Jovanovi}, vo|a lijevog krila Zemqoradni~ke stranke, vje~iti opozicionar i su`aw gra|anske i komunisti~ke Jugoslavije, slijede}im rije~ima je predstavio politi~ku li~nost S. Radi}a: “Optu`ujemo sve
one listove koji su od Radi}evih govora donosili samo ono {to bi ga moglo
predstaviti kao kriti~ara i neprijateqa srpstva. Nikad se nije istaklo koliko je on radio na srpsko-hrvatskom zbli`avawu. Niko nije hteo razumeti
da je S. Radi} – veliki jugosloven, Sloven i gra|anin ~ove~anstva – bio primoran da brani hrvatstvo samim gre{kama odavde (misli na Beograd i Srbiju – N. @.). Zar je wegova krivica {to seqa{tvo nije zrelo za jugoslovenstvo i centralizam. On je imao da bira: ili sa masama i sa onim idejama koje su mu pristupa~ne, ili same ideje prihvatiti a mase izgubiti. On je stao
uz mase”.1) Beograd je, po D. Jovanovi}u, odgovoran zato {to svojom antihrvatskom politikom od S. Radi}a, “gra|anina svijeta”, pravi iskqu~ivog Hr vata – separatistu. Proizlazi da je “velikosrpska” i “hegemonisti~ka” politika Beograda udaqavala Kraqevinu SHS od “one ju`noslovenske, balkanske i podunavske zajednice o kojoj je uvek mislio S. Radi}”.
S druge strane, Radi}ev savremenik, novinar i publicista Stanislav
Krakov (poqskog porijekla), Radi}a je predstavqao kao potpuno konfuznu li~nost poznatu po svojoj politi~koj prevrtqivosti: “G. Radi} svojim
postupcima ho}e da da za pravo onima koji smatraju da je dovoqno da se pomene wegovo ime pa da se dobije slika ne~eg neozbiqnog. I ve} zbog samog
1) D. Jovanovi}, “U~iteqi energije”, kw. I, Beograd, 1940, 94.
239
toga ne bih ni odgovarao na posledwi ispad predsednika HSS koji je na mene bio uperen, da me na to ne nagone neki izrazi koje je g. Radi} u svojoj poznatoj misaonoj nevezanosti izbacio… G(ospodin) Radi} u svojoj megalomaniji je uop{te izgubio smisao zna~aja pojedinih izraza i svojoj li~nosti
dao prerogative Krune. Zaboravio je da se veleizdaja mo`e po~initi samo
prema dr`avi i prema vladaocu a nikako ne prema g. Radi}u pa ma koliko
on imao visoko mi{qewe o svojoj li~nosti koju on ovde identifikuje sa na{om dr`avom…”.2)
Radikal dr Laza Markovi}, politi~ar, pisac i publicista, sa omalova`avawem je pisao o Radi}u kao o “jednom notornom brbqivcu, jednom
osporenom {efu HSS i jednom dovoqno upoznatom prevrtqivcu ~ije re~i
ne izazivaju ni interes niti kakvu pa`wu.3) Socijalista Vitomir Kora} je
isticao Radi}evu verbalnu akrobatiku i kopernikanske politi~ke obrte:
“Wegove su idejne osnove bile ove – federativna republika, izdvajawe hrvatskih krajeva na{e zemqe u jednu autonomnu hrvatsku republiku, mr`wa
na Srbe i borba protiv svemo}i srpske bur`oazije, militarizma i kapitalizma u dr`avnoj upravi, stvarawe nekog nebuloznog ’seqa~kog’ dr`avnog
poretka. I kakav slom? Prihva}awe centralisti~ke monarhije, nisko puzawe pred jednim policijskim re`imom, uzdizawe i hvaqewe dinastije na
svakom koraku, sara|ivawe s najreakcionarnijom srpskom bur`oaskom partijom u dr`avnoj upravi, odano slu`ewe militarizmu i puzawe pred svim
kapitalisti~kim na~elima… I tu vi{e ne poma`e ni najvirtuoznija Radi}eva demagogija. Wegova obrazina je po~ela da pada a iza we da se, pred
licem ~itavog naroda, ukazuje pravo lice Radi}evog pokreta: jedno besciqno i vrtoglavo politi~ko lomatawe koje ne donosi, i ne mo`e doneti, nikakvih realnih plodova za {iroke mase radnog naroda”.4)
Kontradiktornost politi~kih izjava, izre~enih u kratkom vremenskom razdobqu, osnovna su prepoznatqiva odli~ja S. Radi}a. Ivan Mu`i}
je obja{wavao Radi}evu nepostojanost i kontradiktornost ~iwenicom da
je on morao mijewati taktiku da bi o~uvao vlastiti `ivot i mogu}nost politi~kog djelovawa svoje stranke. Zbog toga je Radi} davao kontradiktorne ili nepotpune izjave, prema politi~koj potrebi a katkad i svom trenutnom raspolo`ewu, tako da se on, kad bi se sudilo prema tim izjavama, mo`e
prikazati ~as kao federalista, ~as kao austrofil, ~as kao monarhist itd.5)
Mu`i} je ~esto citirao Radi}eve izjave o ma|arofilstvu Srba, koje je izazvalo srbofobiju kod Hrvata. Radi}ev lojalan stav prema Austriji u vreme
Prvog svjetskog rata Mu`i} je opravdavao apsurdnom tvrdwom da bi u suprotnom izazvao Wemce koji bi pro{irili ratne operacije i na Hrvatsku.
U Radi}evoj politi~koj liniji bilo je, po ocjeni Vladimira Dvornikovi}a, i istorijske logike i unutra{we doslednosti, iako je za mnoge protivnike bio “manijak”, “ludi prorok” i oli~ewe prevrtqivosti i protivrje~nosti: “On je to bio u svojoj agitatorskoj taktici i u cjelokupnoj svojoj
2)
3)
4)
5)
Politika, 19. oktobar 1926.
Isto, 1924.
V. Kora}, “Slom Radi}ev{tine…”
I. Mu`i}, “Stjepan Radi} u Kraqevini SHS”, Qubqana, 1987, 7.
240
politi~koj i demago{koj fenomenologiji. Glavna wegova demago{ka snaga
po~ivala je ba{ na tom iracionalnom elementu... U svojim skokovima, naglim obrtima i ~udesnim izjavama, koji su uvek apelirali na osje}awe i nagone, a ne na razum, Radi} je fascinirao svoje vjernike, savr{eno u duhu Le
Bonovog zakona o psiholo{kom odnosu izme|u egzaltiranog vo|e i wegove
gomile. U istom stilu on se prikazivao i ’lu|i’ nego {to je u stvari bio.
Beskrajnim izjavama i govorima neko je vrijeme strahovito zamarao ~itavu
Jugoslaviju. Javnost, vlada, skup{tina, `ivjeli su u stalnoj napetosti i ~ekawu {ta li }e na ovom ili onom seqa~kom zboru kazati ovaj neumrli i govorqivi seqa~ki tribun”.6)
V. Dvornikovi}, kao jugoslavenski nacionalista, pitao se, zajedno sa
mnogima, za{to se S. Radi} nije postavio na ~elo jednog op}eg, jugoslavenskog seqa~kog pokreta. Iako vje{t i brz politi~ki akrobata, osnovna politi~ka linija Radi}eva je bila prepoznatqiva “jer je on ipak bio optere}en te{kim balastom hrvatskog politi~kog historizma. Radi} je, istina, u
Hrvatskoj izveo na politi~ko poqe novi seqa~ki stale`, ali okvir wegovog politizirawa ostao je stari, tradicionalno hrvatski. U tom je on bio
nastavqa~ i dovr{ilac Star~evi}eve hrvatske, ne Gajeve i [trosmajerove
jugoslovenske ideje”.7) Iz ovog teksta vidqiva je Dvornikovi}eva jugoslavenska apologetika, po{to iza Gajeve i [trosmajerove, prividno jugoslavenske ideje, u pozadini nije vidio sveunifiraju}u rimokatoli~ku velikohrvatsku ideologiju.
^e{ka istori~arka dr Milada Paulova, koja je bila naklowena monarhisti~koj Jugoslaviji i postoje}em frankofilskom evropskom poretku,
Radi}a je predstavqala kao revizionistu – sqedbenika biv{eg habsbur{kog dr`avnog poretka. U ~lanku “Na{i sada{wi odnosi prema ju`nim
Slavenima”, objavqenom u pra{kom listu “Narodni listi”, sa prezirom je
odbacila Radi}evu nepovoqnu izjavu o ~e{kom narodu: “Stjepan Radi}, mi nistar prosvete u Kraqevini SHS, proglasio je u Mariboru na{ narod za
slavenske Jevreje, koje treba iskqu~iti iz slavenske zajednice. U ’Jutarwem listu’ zagrejava se za prijateqstvo sa Italijanima. On pokazuje neprijateqsko raspolo`ewe za Francusku. U svojim memorandumima zauzimao se
za prijateqstvo sa Ma|arima… G. [eba, na{ poslanik u Beogradu, ima sigurno svoje razloge zbog kojih nije tra`io od vlade u Beogradu obja{wewe
o ovim izjavama Radi}a, ma da nam je iz daleka ove razloge te{ko razumeti.
Ja sam uverena da bi mi odmah do`iveli demanti sa svih oficijelnih mjesta Male Antante, ako bi se pokazala potreba”. M. Paulova je zakqu~ila
da su izjave S. Radi}a vrlo uznemiruju}e “naro~ito jer ih je iznio odgovor ni ministar jugoslavenske vlade”.
O Radi}evom antisemitizmu svjedo~e novinski ~lanci u kojima se,
kao nastavqa~ antisemitizma Ante Star~evi}a, obru{ava na Jevreje. U
~lanku [email protected] kao negativan elemenat kulture” (1906), poja~avalo se
antisemitsko raspolo`ewe hrvatskog stanovni{tva prema Jevrejima. Kako
6) V. Dvornikovi}, “Karakterologija Jugoslovena”, Beograd, 1939, 901.
7) Isto.
241
je pisalo beogradsko “Vreme”, u broju od 27. oktobra 1940, ovaj ~lanak je izazvao vrlo o{tre reakcije u jevrejskoj {tampi: “Na Radi}a se tada sru~ila
~itava bujica najodvratnijih re~i i izraza koje su prosuli be~ki, pe{tanski i zagreba~ki Jevreji na bezobziran na~in”. Beogradsko “Vreme” `estoko je tada istupilo u odbranu Radi}evog antisemitizma jer je od po~etka
1940. uredni{tvo tog lista bilo u rukama korporativaca i antijevreja. U
skladu sa svojim novim ideolo{kim opredjeqewem, uredni{tvo “Vremena”
je apologetski uzdizalo Radi}ev antisemitizam: “Ovaj ~lanak Stjepana Radi}a, veoma ozbiqno gotovo nau~no napisan, bio je toliko sna`an i toliko
stvaran, da ni sva be~ko-pe{tanska ~ivutarija nije mogla da naudi velikom
autoritetu Radi}evom u narodu i u politi~kom `ivotu Hrvatske… Koliko
je Radi} i daqe malo cenio Jevreje, do kraja svoga `ivota, dokaz je to {to je
mi{qewe o Jevrejima, koje je izneo 1906, sa~uvao do smrti; nikada Radi} nijednom re~ju, ni usmenom ni pisanom, nije demantovao ovaj svoj ~lanak”.
U svojoj psihoanaliti~koj studiji Mihailo Bankovi} predstavqao je
hrvatskog seqa~kog tribuna kao tipi~nog histerika, jer “svi histerici
skoro bez izuzetka raspola`u neobi~no izra`enom i spretnom retorikom,
koja se ~esto uzdi`e do izrazite genijalnosti”. Wegove fiks ideje, kako is ti~e M. Bankovi}, dovode ga u stalan konflikt s cijelom wegovom okolinom, pa ~ak i sa zakonima i wihovim izvr{nim organima. Zato zakqu~uje
slede}e: “Kad posmatramo ceo Radi}ev `ivot i vidimo u kojoj prqav{tini
se odvijala sva wegova aktivnost, onda moramo re}i da je Radi} nasledno optere}en, da je ro|en bolestan i do svoje smrti bolestan i{ao kroz ceo svoj
`ivot. Sve {to je Radi} mislio i ~inio, za ~im je i{ao i stremio, ve} na
sebi nosi pe~at wegovog psihi~kog defekta. Taj bolesni duh bio je jedini
izvor i podstreka~ sve wegove aktivnosti, svih wegovih postupaka”.8)
Radi}evo panslavenstvo, zasnovano na rimokatoli~koj tradiciji, posebno je isticala Branka Boban: “Wegova slavenska orijentacija razvija se
pod utjecajem [trosmajera i Ra~kog, ruske kwi`evnosti i ~e{kih politi~ara, histori~ara i lingvista, a wegova austroslavenska orijentacija nastala je iz wegovih shva}awa me|unarodnih odnosa i ulozi Rusije u wima,
kao uvjerewe da Hrvati, kao i drugi slavenski narodi, mogu imati vi{e koristi od slavenstva na ~ijem }e ~elu biti ^esi i Poqaci kao gospodarski
i kulturno najrazvijeniji slavenski narodi. Wegovo protivqewe nasilnim
sredstvima borbe i humanisti~ka orijentacija, bili su zasnovani na kr{}anskoj tradiciji, ali i wegovim shvatawima da se dru{tvo razvija evolucijom i da se revolucijom taj razvoj ne mo`e zna~ajno ubrzati”.9)
Viktor Novak je u S. Radi}u vidio “ekstremnog antiklerikalca”, te
ga je po antiklerikalizmu izjedna~avao sa S. Pribi~evi}em.10) Od strane
hrvatskih istori~ara Novak je do`ivqavao `estoke kritike. Kako isti~e
Jure Kri{to, V. Novak “tako neprikriveno i bezrezervno iskrivquje
8) M. Bankovi}, “Stje­pan­ Ra­di} – eine­ psycho­a­nalytische­ stu­die,­Wi­en”, 1928 (cit. prema: \.
Stankovi}, Izazov nove istorije, I, Beograd 1992, 165-167).
9) B. Boban, “Stjepan Radi} – opus, utjecaji i dodiri”, Radovi, vol. 22, Zagreb, 1989.
10) V. Novak, “Mag­num­cri­men”, Beograd, 1948, 235.
242
(istinu) svojom jugoslavenskom ideologijom i slobodnozidarskim programom da se diskvalificirao kao ozbiqan povjesnik”.11)
Bogata produkcija publiciste Zvonimira Kulunyi}a o li~nosti S. Radi}a optere}ena je, po mi{qewu Tomislava I{eka, “pretjeranom dozom
simpatija i nekriti~nosti u odnosu na qude i pojave koje tretira”.12) S. Ra di} je za Kulunyi}a “jedna od najsvjetlijih i najlucidnijih pojava ~itave hrvatske povijesti”, koja je bila “pokreta~ – buditeq i u~iteq, apostol i borac, lider i bard – ne samo naj{irih hrvatskih seqa~kih masa nego i cjelokupnoga hrvatskog javnog `ivota puna dva decenija”. Radi} je “ostao ~itav
`ivot iskreni i tvrdo uvjereni, ne samo Jugoslaven, nego Sveslaven i ba{
zbog tog Sveslavenstva je patio {to je po~etni korak, {to je nukleus one
budu}e velike slavenske zajednice, koju je on gledao u svojoj viziji, godine
1918, onako kompromitiran Pribi}evi}-Pa{i}-Aleksandrovim svjesnim
podvalama i prijevarama te paralelnom naivno{}u nekolicine hrvatske
pokvarene gospode...”.13) Srpska politi~ka krivica je uvek neizbje`no prisutna u svim analizama publiciste Kulunyi}a. Zato i opravdava Radi}evu
mr`wu prema “Kuenovim Srbima” koji su u Hrvatskoj “decenijama nastupali kao puko ma|arsko oru`je protiv Hrvata”.14) Kao pripadnik duhovnog
kruga hrvatske komunisti~ke istoriografije, Kulunyi} je kod Radi}a isticao progresivni slobodni duh koji se borio “s tamnim sredwovjekovnim
silama klerikalizma na hrvatskom selu”15), protiv crkvene zatucanosti i
kao naro~itu vrlinu isticao wegov izra`eni antiklerikalizam. Klerikalni organ “Hrvatsku stra`u” Kulunyi} je otvoreno nazivao klerofa{isti~kim listom koji se bori protiv svega {to je napredno.16)
Jure Kri{to, u ~lanku “Hrvatsko katoli~anstvo i ideolo{ko formirawe S. Radi}a (1893-1914)”, identi~no kao i Branka Boban, S. Radi}a u
ideolo{kom smislu predstavqa kao “hrvatskog nacionalistu izrazito liberalnih pogleda okrenuta prema slavenskoj suradwi gdje god se ona mo`e
na}i i ostvariti...”. Liberalizam i slavenska uzajamnost su, prema Kri{tu,
“temeqne odrednice wegove ideologije”, iz kojih, kao logi~na posledica,
proisti~e Radi}ev antiklerikalizam.17) Kri{to s pravom Radi}a isti~e
11) J. Kri{to, “Hrvatsko katoli~anstvo i ideolo{ko formirawe Stjepana Radi}a (18931914)”, ^asopis za suvremenu povijest, 23, Zagreb, 1991, 132.
12) T. I{ek, “Djelatnost Hrvatske seqa~ke stranke u Bosni i Hercegovini do zavo|ewa
diktature”, Sarajevo, 1981, 15.
13) S. Radi}, “Politi~ki spisi – autobiografija (~lanci), govori, rasprave”, priredio Z.
Kulunyi}, Zagreb, 1971, 7, 23-24.
14) Isto, 25.
15) Z. Kulunyi}, “Ante Radi} i klerikalci”, Zagreb, 1951, 11.
16) Isto, 39.
17) J. Kri{to ~esto isti~e da je jedna od bitnih komponenata Radi}eve ideologije ideja
“slavenske uzajamnosti i wezina umawena ina~ica, koju mo`emo nazvati ju`noslavenstvo”. U prilog svoje tvrdwe Kri{to isti~e da je Radi} tvrdio da je “jedino slavenska
svijest sposobna nadvladati razlike izme|u Srba i Hrvata i dovesti ih do jedinstva”.
Ali Kri{to u Radi}evom ju`noslavenstvu ne vidi unitaristi~ko jedinstvo, isti~u}i
da se Radi} uvek zalagao za politi~ki suverenitet Hrvata. Po Kri{tu, Radi} je kritikovao hrvatsko-srpsku koaliciju kao izdaju hrvatskih interesa (J. Kri{to, n. d, 129,
135). Radi} je, {to treba posebno ista}i, bio protiv hrvatsko-srpske sloge u re`iji ma|arskog kuenovskog re`ima, ali je bio za ju`noslavenstvo pod austrijskim habsbur{kim suverenitetom.
243
kao liberalnog hrvatskog nacionalistu, ali pretjeruje kada ga progla{ava
inicijatorom sveslavenske saradwe i previ|a wegovu ograni~enu “slavensku suradwu” (austroslavizam), koja se zavr{ava unutar granica Habsbur{ke monarhije. Treba ista}i da Kri{to na vi{e mjesta u ~lanku govori o
“mladom” i “starom” Radi}u ~ija je li~nost bila vrlo promjewiva, te se
“razvijao ideologijski i politi~ki”.
Nasuprot Kri{ti, “ameri~ki Hrvat” Ivo Banac s pravom tvrdi da Radi} nije bio pobornik jugoslavenske dr`ave koja bi ukqu~ivala sve Ju`ne
Slavene: “Vjerovao je da bi stvarawe takve dr`ave oslabilo, a mo`da ~ak i
razorilo Habsbur{ku monarhiju. Ukratko, wegovo je jugoslavenstvo zavr{avalo na granicama Austro-Ugarske”.18) I. Banac je Radi}a predstavio
kao kompleksnu li~nost u ideolo{kom, politi~kom i nacionalnom pogledu, koji je neumjerenim izjavama izricao pohvale svemu {to je hrvatsko i
slavensko, i dje~a~ki naivno izra`avao vjeru u zapadnu kulturu i po{tewe.
On je negirao Radi}ev separatizam smatraju}i da su mu takvu etiketu pri qepili neprijateqi, dok je Radi}, prema Ban~evom tuma~ewu, “~itava pisma svojoj supruzi ^ehiwi pisao srpskom }irilicom, primoravaju}i je da
na taj na~in nau~i pismo Srba”. S druge strane, Banac je pisao da su “hrvat ski ~istunci” Radi}a smatrali “nesigurnim saveznikom” i umjerenim Hrvatom.19)
Stjepan Radi} – apologeta Habsburgovaca
Stjepan Radi} je bio veliki protivnik ma|arskog re`ima Kuena Hedervarija u Hrvatskoj i Slavoniji (1883-1903). On je akter i inicijator paqevine ma|arske zastave u Zagrebu 1895. godine, u vreme posete “oca Hrvata” Franca Jozefa. Politi~ku karijeru zapo~eo je u prava{kim redovima
kao sekretar prava{ke opozicije koja se borila protiv unionista (“ma|arona”) vezanih za re`im Kuena Hedervarija. S druge strane, prema Habsbur{koj dinastiji S. Radi} je ispoqavao dr`avqansku lojalnost.20) Odba cuju}i savez sa “liberalcima” iz Hrvatsko-srpske koalicije, koji su bili
ma|arofilski raspolo`eni, S. Radi} je sawao o ostvarewu dr`avnog koncepta podunavske federacije kao najboqem dr`avnom okviru za ostvarewe
ujediwene “velike Hrvatske”.21) S. Radi} je isticao da “postoji samo jedan
18) I. Banac, “Nacionalno pitawe u Jugoslaviji. Porijeklo, povijest, politika.” Zagreb,
217.
19) Isto, 129.
20) Antun Radi}, stariji Stjepanov brat, tvorac je wihovog zajedni~kog austroslavisti~kog
koncepta. Ve} 1902. Antun je govorio o “vje~nosti Austrije” i ostvarewu slobode za hrvatski narod u austrijskom carstvu. Ponavqaju}i misao jednog od tvoraca austroslavi zma, Franti{eka Palackog, “Da nema Austrije kakva je dr`ava be~kog cara, trebalo bi
je stvoriti”, indirektno je iskazao svoj stav koji je postao moto wegovih gledawa na ovo
pitawe (T. I{ek, n. d, 48).
21) Po~etkom XX vijeka Antun Radi} je na pitawe “[to je, dakle, hrvatski narod?”, odgo vorio: “K hrvatskom narodu broji danas (1901 god.) svaki onaj ~ovjek hrvatskoga ili ju`noslovjenskoga plemena, koji ima tu `equ i misao: da se {to vi{e na{ega plemena
slo`i i sjedini u jednu slobodnu domovinu i dr`avu Hrvatsku, kojoj }e srce biti u Zagrebu...” (cit. prema: T. I{ek, n. d, 52).
244
put koji vodi sigurnoj na{oj (slavenskoj i hrvatskoj) pobjedi, put do takvog
ideala koji bi jednako odu{evqeno pozdravila i najnaprednija inteligencija i najzapu{teniji puk: do ideala podunavske federacije...”.22) Carevinski program “Podunavskog saveza dr`ava i naroda”, razra|en u sedam ta~aka, predvi|ao je podelu Carevine u pet dr`ava: ^e{ku, Gali~ku, Ugarsku,
Hrvatsku i Alpsku. Prema tom dr`avno-pravnom modelu mala Banska Hrvatska sa Slavonijom, pretvorila bi se u Veliku Hrvatsku, jer bi obuhvatala i Dalmaciju, Srpsku krajinu, Bosnu i Hercegovinu. Zbog toga je “Carevinski program” bio djelimi~no ostvarewe Radi}evih svehrvatskih dr`avnih koncepcija. Za S. Radi}a je jedini izlaz bio `ivjeti i djelovati u
okvirima “vje~ne”, ali federalisti~ki preure|ene Austrijske carevine u
~ijim }e se granicama mo}i, “na osnovu hrvatskog dr`avnog prava i hri {}anske evropske kulture, dosqedno o`ivotvoriti i pu~ka slavenska politika”.23)
Radi}evi megalomanski nacionalni apetiti nisu se zaustavili na granicama tzv. “Trojednice” (Hrvatske, Slavonije i Dalmacije), ve} se {ire
ka “hrvatskoj Bosni”. Radi}ev tzv. “slavenski carevinski program” predvi|ao je da se Bosna i Hercegovina “pripoje k Monarhiji i to preko Hrvatske”. U “Domu”, organu Hrvatske pu~ke seqa~ke stranke, bilo je objavqeno
dosta ~lanaka koji su “prou~avali” hrvatstvo Bosne. U jednom ~lanku iz
1907. godine saop{teno je slede}e: “U Bosni i Hercegovini `ive sami Hrvati, tj. sav narod govori jednim jezikom, i to na{im hrvatskim. No taj narod razdijeqen (je) na tri vjere: rimokatoli~ku, gr~ko-isto~nu, muhamedansku ili muslimansku (’tursku’)”. Hrvatski istori~ar iz Bosne, Tomislav
I{ek, kriti~ki je pisao o Radi}u isti~u}i da se on “nije mogao osloboditi, ni u najmawoj mjeri, od bremena nasle|a, na osnovu koga su se ’Hrvati nau~ili ve} tako misliti da slobodne i ujediwene Hrvatske nema bez Bosne
i Hercegovine, koje bi, zajedno s Dalmacijom, na{u Domovinu za jedan i pol
puta pove}ale’”.24)
Prohabsbur{ki stav Radi} je posebno isticao 1908. godine, jer je aneksija Bosne i Hercegovine predstavqala punu afirmaciju wegovih ideja o
stvarawu Velike Hrvatske. Akt aneksije burno je pozdravio izra`avaju}i
uverewe da je tim ~inom proces izgradwe federacije ve} zapo~eo.25) S. Ra di} se oglasio preko “Doma” tra`e}i da Hrvati budu najodlu~niji brani oci prava Habsbur{ke monarhije, dok se Srbi u te stvari ne smeju “pa~ati”. Bio je protiv stvarawa Bosanskog sabora strahuju}i da bi “srpsko-turska ve}ina” u takvom saboru mogla svoju prvu adresu da uputi u Istanbul
tra`e}i otcepqewe Bosne od austrijske uprave. U vreme aneksione krize
i okupacije Bosne 1908. godine, Radi} je izdao kwigu [email protected] hrvatsko pravo na Bosnu i Hercegovinu”. U wegovoj viziji Bosna je sastavni dio Hrvat ske i pod `ezlom habsbur{ke dinastije. Karakteristi~an je zavr{ni pasus
22)
23)
24)
25)
“Hrvatska misao”, V, sv. 1 (oktobar 1905), (cit. prema T. I{ek, n. d, 49).
T. I{ek, n. d, 50.
Isto, 57.
Isto.
245
Radi}eve kwige: “Zato je danas Bosna i Hercegovina organi~ki dio Hrvatske, po `ivom pravu, a bi}e skoro, ako Bog da, i po gotovom faktu. Samo treba da svi mi Hrvati u ovom pitawu sjediwewa budemo Evropqani, dakle,
najodlu~niji braniteqi prava Habsbur{ke monarhije. Protiv Pe{te istaknimo Jela~i}evu o{tricu, prema Beogradu podignimo lu~ svoga preporoda: slavensku i pu~ku kulturnu organizaciju. Uz te uvjete Bosna i Hercegovina moraju postati sastavni dio Hrvatske”.26)
T. I{ek isti~e da je “za~u|uju}a Stjepanova upornost da i sebe i sve
ostale ubijedi u opravdanost misije Hrvatske na podru~ju Bosne i Hercegovine. Sam je priznao da po hrvatskom pravu na Bosnu i Hercegovinu, nema nijednog novoga pisanoga dokumenta...”.27) Iako svjestan da su rimokatolici (Hrvati) u velikoj broj~anoj mawini u Bosni i Hercegovini, Radi} je
ipak uvijek isticao da su “bezuvjetno prvi i najva`niji element”. Posmatraju}i wen polo`aj izme|u Banske Hrvatske i “dalmatinske Hrvatske”,
Bosnu je nazivao “utrobom ostale Hrvatske”. S. Radi}a su u wegovim velikohrvatskim pretenzijama pomagali “najugledniji wema~ki politi~ari”
koji su i zagovarali tu misao da se “Banska Hrvatska odijeli od Ugarske, da
se sjedini s bosanskom i dalmatinskom Hrvatskom, pak s Istrom i sa slovenskim zemqama, i da sve to bude jedna dr`ava sa saborom i vladom u Zagrebu, naravski u zajednici s ostalom Carevinom”.28) S. Radi} je istinski
podr`avao pangermanski plan iz 1911. godine o stvarawu “Mit­te­le­u­ro­pe”, od nosno saveza sredweevropskih habzbur{kih dr`ava.
Bra}a Radi} su u decembru 1904. osnovali “seqa~ku stranku” na osnovama hrvatskog dr`avnog prava i “pu~kom seqa~kom temequ”. Hrvatska pu~ ka seqa~ka stranka organizovana je na osnovu narodnog hrvatskog jedinstva
u skladu s “kulturnom i gospodarskom uzajamnosti svih, a osobito ju`nih
Slavena, te kojoj je u politi~kom radu sredstvo hrvatsko dr`avno historijsko i pozitivno pravo”.29) U “Programu” stranke, koji je formalno donesen
na prvoj glavnoj skup{tini HPSS u septembru 1905, stajalo je, izme|u ostalog, da }e se stranka boriti na kulturnom planu da {kola ne bude vjerski
indiferentna, ali da se uklone klerikalni prohtjevi. Na dr`avnopravnom
poqu zahtjevalo se da se Habsbur{ka monarhija promjeni u Podunavsku federaciju. U nacionalnom pogledu program HPSS je zastupao tezu o svehrvatstvu Hrvatske, Slavonije, Vojne Krajine, Dalmacije, Bosne i Hercego vine. U tom ciqu isticalo se da su Hrvati od starine imali, “pa i danas
imaju”!, svoju posebnu dr`avu. Oni i Srbi jedan su narod, a tako isto i Slovenci. Svi Ju`ni Slaveni su jedna narodna i ekonomska celina, a wihov
napredak i oslobo|ewe od ekonomske zavisnosti moraju i}i uporedo sa politi~kom slobodom Zapadnih Slavena, naro~ito ^eha i Poqaka. Slavenstvo vredi u svijetu najvi{e s Rusijom i zbog Rusije. [to se Srba ti~e, wih
26) S. Radi}, [email protected] hrvatsko pravo na Bosnu i Hercegovinu”, Zagreb, 1908.
27) T. I{ek, n. d, 58.
28) S. Radi}, “Na{a carevina kao federalisti~ka i savezna dr`ava, Bo`i}nica” za 1910,
str. 9 (cit. prema: T. I{ek, n. d, 59).
29) Govor S. Radi}a u Hrvatskom dr`avnom saboru 12. V 1910, cit. prema: T. I{ek, n. d, 42.
246
u Hrvatskoj ima samo u Sremu, dok su ostali pravoslavni stanovnici Banske Hrvatske, zapravo, Hrvati pravoslavne vere. Wihovu srpsku politiku
na hrvatskom tlu Seqa~ka stranka nije priznavala, ve} je `elila da “pravoslavnu seqa~ku bra}u” {to boqe uputi u hrvatsko dr`avno pravo i seqa~ki program. I Jure Kri{to je zapazio takav Radi}ev nacionalni koncept, pa je isticao da se po Radi}u Hrvatska i Hrvati prostiru od Rijeke do
Zemuna, dok bi isto~no od toga bila Srbija i Srbi.30)
Kao {to je iz programa HPSS vidqivo, bra}a Radi} su proizvoqno
proglasili starinu hrvatske dr`avnosti, usvojili fikciju hrvatskog dr`avnog prava, pa ~ak i u okviru savremene Austro-Ugarske vidjeli izra`enu hrvatsku dr`avnost. Ovakav }e stav stranka i S. Radi} isticati za sve
vreme svog postojawa. Rusofilstvo i slavenofilstvo programa HPSS, na
prvi pogled, li~i na prorusku orijentaciju Radikalne stranke N. Pa{i}a.
Me|utim, radikali su rusofili iz prakti~no-politi~kih razloga, jer su
Rusiju posmatrali kao protivte`u austrijskoj politici na Balkanu. Radi}
je rusofil i slavenofil iz revolucionarnog ~etrdesetosma{kog romantizma, jer je u Rusiji gledao spasioca i za{titnika evropskog aristokratskog
legitimizma koji je obezbe|ivao opstanak habsbur{kog poretka.
Radi}eva stranka je, dakle, od samog po~etka austrofilska i prohabsbur{ka. Po{to je saborska ve}ina iz Hrvatsko-srpske koalicije bila
proma|arski orijentisana, Radi} je o~ekivao da }e osloncem na Be~ izvu}i za sebe i svoju stranku najve}u korist. Istovjetno je razmi{qao vo|a
“^iste” stranke prava Josip (Jozua) Frank. Radi}eva te`wa da se izvr{i
ujediwewe Slovenaca i Srba sa Hrvatima i{la je u prilog austrijskim
trijalisti~kim nastojawima da se stvori tre}a dr`avna slavenska (boqe
re~eno hrvatska) jedinica koja }e biti pod austijskom ingerencijom.
HPSS i S. Radi} su iz saborskih klupa upozoravali na sve negativnosti u realizaciji nagodbewa~ke politike. U nacrtu adrese HPSS je po~etkom 1914. upozoravala vladara na preveliko nezadovoqstvo i sve ve}e ogor~ewe hrvatskog naroda prouzrokovano sistemom i politikom kojom se vlada i upravqa Hrvatskom. To nezadovoqstvo je, po proceni B. Krizmana, na stalo zbog provo|ewa austro-ugarske nagodbe (zak. ~lan XII, 1867), po kojoj
se bri{e ne samo autonomna kraqevina Hrvatska, nego i hrvatsko-ugarskom nagodbom iz 1868. “ravnopravno ugovorena dr`avna zajednica ugarskohrvatska”, te se ~itavo podru~je “zemaqa krune Sv. Stjepana protuprirodno,
protupravno i protuzakonito” smatra za jedinstvenu ma|arsku narodnu dr`avu. Adresa HPSS spomiwe i zavo|ewe neustavnog stawa, koje je usqedilo “istodobno kad su bratske narodne dr`ave Crna Gora, Srbija i Bugarska
oru`anom rukom ustale na obranu `ivota i imetka svojih istovjernika, te
svojih i hrvatskih suplemenika u Turskoj”. Taj atentat na “tisu}qetwi hr vatski ustav uzdrmao je ~itav hrvatski narod u wegovim stoqetwim osje}awima prema Habsbur{koj monarhiji i dinastiji, tako da se ima providnosti
i Bogom nadahnutoj mudrosti i miroqubivosti vladara zahvaliti da nije do{lo do katastrofe u kojoj bi, mo`da, nestalo Kraqevine Hrvatske, ali u
30) J. Kri{to, n. d, 137.
247
kojoj bi Monarhija svakako izgubila svoj polo`aj velesile i svoje me|unarodno zna~ewe na preveliku i nenadoknadivu {tetu evropske i kr{}anske
prosvjete”. Na kraju adrese HPSS iznosi se molba da vladar {to skorije
ujedini politi~ki i upravno sve tzv. “hrvatske zemqe” koje su “Providno{}u i mudrom dalekovidno{}u vladara, pod mo}nim `ezlom Habsbur{ke
dinastije i u najprirodnijem sklopu Habsbur{ke monarhije”.31)
Radi} je na sjednici Sabora, od 12. marta 1914, poku{ao u du`em govoru da obrazlo`i i komentari{e predlo`enu adresu stranke, objasniv{i da
je pri wenom sastavqawu imao na umu, ne samo da je Hrvatska, osobito banska Hrvatska, samo nastavak alpskog gorja i alpskih rijeka i da prirodno
~ini jednu cjelinu s bratskom Slovenijom, nego i to da se “hrvatska povijest samo politi~ki, i to samo formalno politi~ki, vezala s Ugarskom i
da joj se pribli`avala samo kojekakvim diplomatskim smicalicama, dok se
prava, realna strana hrvatske historije uvijek razvijala protivnim smjerom prema Austriji i Be~u”.32)
Ubistvo Franca Ferdinanda u Sarajevu, na Vidovdan 1914, predstavqalo je te`ak udarac za Radi}eve politi~ke koncepcije koje je indirektno
trebalo realizovati preko austro-ugarskog prestolonasqednika. Naime,
Franc Ferdinand je, zastupaju}i trijalisti~ko preure|ewe Habsbur{ke
monarhije, poga|ao u Radi}eve politi~ke koncepcije, {to je izazvalo wegovu duboku privr`enost prema ubijenom prestolonasqedniku. Na vijest o
ubistvu Franca Ferdinanda u Sarajevu, S. Radi} je u o~aju izjavio: “Najve}e uzdanice i nade Hrvatske i cijele carevine nema”. Odmah je prihvatio
austrijsku verziju doga|aja da je atentat inspirisan i izvr{en od zvani~ne
Srbije.33) U svome “Domu”, izra`avaju}i li~nu odanost Monarhiji, isticao
je da je potrebna “`eqezna voqa” da se suzbije “podmukla i zlo~ina~ka politika Srbije na hrvatskom tlu”. Radi} je izra`avao uvjerewe da }e taj zlo ~in za uvijek uni{titi “podlu protuhrvatsku i protuslavensku, bezbo`nu
i ne~ovje~nu srpsku politiku...”. Isti~u}i svoje “skrajwe ogor~ewe” u svom
“hrvatskom i carevinskom patriotizmu”, Radi} je Habsbur{ku monarhiju
nazivao “zlatnom kop~om svih triju evropskih plenuma” i “jedinom nepobjedivom za{titom Hrvatske”.
Napad Austrije na Srbiju smatrao je jedinim mogu}im rje{ewem po slije zlo~ina u Sarajevu. Wegovom veli~anstvu Francu Jozefu uputio je telegram 6. avgusta 1914, zajedno sa dr Horvatom iz Hrvatske stranke prava, u
kojem s “najve}im zanosom pozdravqa objavu rata podmuklom neprijatequ”:
“Usqed neizmjernog odu{evqewa sveg hrvatskog naroda, Stranka prava i
31) U nacrtu adrese stajalo je slijede}e: “Samo takvim politi~kim i upravnim ujediwewem
Kraqevine Hrvatske cjelokupne }e Monarkija na Jadranskom moru i na Balkanu zado biti onaj ugled i onu snagu, a zadovoqni hrvatski narod }e razviti onu prosvjetu i ono
blagostawe, koje je Monarkiji potrebno za dalekose`ne wezine kulturne ciqeve i za
zama{ne wezine gospodarske interese na evropskom istoku” (B. Krizman, Hrvatske
stranke prema ujediwewu i stvarawu jugoslovenske dr`ave, Politi~ki `ivot Jugosla vije 1914-1945, zbornik radova, Beograd 1973, 99-100).
32) Isto.
33) Dom, 1. VII 1914.
248
Hrvatska seqa~ka stranka s najve}im zanosom pozdravqaju Previ{wi nagovje{taj rata podmuklom neprijatequ Prejasne Dinastije i na{e Monarhije i naposeb hrvatstva. Hrvatski narod nepokolebqivo odan Va{em Veli~anstvu i ~itavoj Dinastiji, kao kroz stoqe}a i ovaj put hrabro i neustra{ivo hrli u prve bojne redove u ovom pravednom i svetom ratu, da ve}
jednom temeqito obra~una sa himbenim srpstvom i wegovim pokroviteqom pod lozinkom: Bo`e `ivi, Bo`e ~uvaj, Kraqa na{eg i na{ Dom”.34)
U vrijeme prve austrijske ofanzive na Srbiju S. Radi} je govorio i pisao kako Bosnu, Crnu Goru i “hrvatski Banat”, treba ujediniti u jednu hrvatsku dr`avu pod “sjajnim skiptrom prejasne austrijske dinastije”. Sa odu {evqewem je govorio o hrvatskim vojnicima koje je nadvojvoda Fridrih
zvani~no pohvalio da su strah i trepet neprijateqima – Rusiji i Srbiji. S.
Radi} je hvalio Hrvate jer su “vazda na prvi poziv Kraqev i{li u rat, jer
su znali da se ne bore za koga god i pod kim god, nego pod zastavom najuglednije i naj~istije dinastije u Evropi”.35)
Inspirisan napadom austrijske vojske na Srbiju, Stjepan Radi} je u pjesni~kom i dinasti~kom zanosu stvorio “Novu habsbur{ku himnu”:
Bo­`e­`i­vi,­bla­go­slo­vi
Gla­vu­Do­ma­hab­sbur­{kog
Red­i­pra­vo­da­ob­no­vi
Usred­kop­na­evrop­skog:
Hr­vat­sku­da­uje­di­ni,
Kru­ni­^e­{koj­vra­ti­sjaj,
Ne­gve­ski­ne­Ukra­ji­ni,
Mu­kam­Poq­ske­stvo­ri­kraj.
De­set­pu­ka­svi­ju­ra­sa
Hab­sbur­gu­je­be­dem­jak,
Hab­sburg­svim­je­lu­ka­spa­sa,
Svi­ma­no­vog­`i­}a­znak:
Po­qak,­Hr­vat­i­Slo­ve­nac,
^eh­i­Slo­vak,­Bu­ga­rin,
Ukra­ji­nac,­Ru­muw,­We­mac,
Jo{­i­rav­ne­pu­ste­sin.
Svi­ma­Du­nav­wi­ve­to­pi
Svi­ma­vje­ru­da­de­Rim,
Svi­ma­Iz­stok­krv­cu­po­pi,
We­ma~­ka­je­uzor­svim.
Bro­jem­iz­nad­sto­mi­li­ju­na,­
Du­hom,­ti­lom­qud­stva­cvi­jet.
Hab­zbur­{ka­nad­wi­ma­kru­na
Pred­wi­ma­– kul­tu­re­svjet.36)
34) AJ, Zbirka \. Popovi}a, Re~, 7. VI­II 1924.
35) Radi}ev govor na sjednici HPSS od 28. VI 1915, AJ, Zbirka \. Popovi}a.
36) Hrvatska, 19. VI­II 1914.
249
O~ito je da je Radi}u uzor bilo rimokatoli~ko panslavenstvo, utopqeno u germanskom moru. U himni su okupqeni rimokatoli~ki slavenski narodi. Ukrajinci su izdvojeni iz svog pravoslavnog ruskog jezgra, jer su bili dobro na~eti vatikanskim unijatskim grkokatolicizmom. Bugari, pravoslavni, uba~eni su u ovo dru{tvo katoli~kih slavenskih naroda kao saveznici Centralnih sila. Bugarska je predstavqala plodno tlo za budu}e
prozelitske misionarske akcije, zahvaquju}i ~iwenici {to je na ~elu dr`ave bila rimokatoli~ka dinastija Koburg. Zbog takvog dr`avno-politi~kog i ideolo{kog opredjeqewa i Bugarska je po Radi}u zaslu`ila da se
na|e me|u odabranim habsbur{kim narodima. Rusi i Srbi, odnosno, pravoslavci, predstavqali su “Izstok” koji “krvcu popi” kulturno naobra`enim rimokatoli~kim narodima okupqenim oko “prejasne” Apostolske dinastije i Vatikana.
S. Radi} izme|u pozicije antiklerikalca
i odanog vjernika “kr{}anina” (do 1914)
O Radi}evim vjerskim uvjerewima istoriografija nije u ve}oj mjeri
pisala. Me|utim, dovoqno je pogledati Radi}evu korespondenciju37) pa vidjeti da su wegova pisma puna spomiwawa Boga, Bla`ene Djevice Marije i
citata iz Biblije. On je svoje politi~ke zborove redovno po~iwao uobi~ajenim pozdravom u rimokatoli~kom narodu (“Hvaqen Isus i Marija”), dok
je na zvuk podnevnog zvona predvodio narod u moqewu “Angelusa”. U wego vim literarnim ostvarewima dominiralo je “kr{}ansko” stanovi{te. Ra di} je u “kr{}anstvu” vidio snagu koja je pozitivno djelovala na kulturu
Zapada. Vjerovao je da je “kr{}anska demokracija” jedina snaga koja mo`e
usmjeriti narode prema vi{em stepenu blagostawa i demokratije.38) Zbog
zagovarawa “kr{}anske demokracije” otpadaju tvrdwe pojedinih autora da
je S. Radi} poklonik gra|anskog liberalizma. U svojim radovima Radi} nije pomiwao potrebu uspostavqawa gra|anske “liberalne demokratije”. U
wegovom ideolo{kom sklopu ima elemenata gra|anskog liberalizma (ali
u dosta umerenom obimu) koji se prepli}u sa hri{}anskom tradicijom (ideolo{ki raspolu}en misaoni sklop).
O Radi}evoj religioznosti svjedo~e razni izvori. Wegov gimnazijski
profesor, Josip Pasari}, svjedo~i da je Radi} u zrelijoj dobi vr{io sve religiozne du`nosti: “Dok je bio zato~en ~ak je poslu`ivao kod mise, a i
ina~e je javno izra`avao svoja religiozna uvjerewa”.39) Ivan Mu`i} je u
najve}oj mjeri isticao tezu da je Radi}ev politi~ki i socijalni program
nadahnut iskqu~ivo hri{}anskim na~elima. Tako Mu`i} obja{wava izbor sve{tenika za ~lanove Privremenog vije}a HPSS, 1905. godine, Radi }evom odano{}u katoli~anstvu.40) S. Radi} je vjerovao da je kr{}anstvo
bitna odrednica kulture hrvatskog seqaka. U wegovim pristupima politi~kim i kulturnim pitawima bio je prepoznatqiv hri{}anski etos, pa je
37)
38)
39)
40)
250
B. Krizman, “Korespondencija Stjepana Radi}a 1919-1928”, I, Zagreb, 1972.
J. Kri{to, n. d, 131.
Isto.
I. Mu`i}, n. d, 299-303.
sebe vidio kao apostola ~iji je zadatak bio da {iri “pravo kr{}anstvo u
svome narodu”.41)
Radi}evi ideolo{ki idoli bili su istaknuti rimokatoli~ki prozeliti koji su {irili “apostolsku” vjeru na “beznabo`a~ki istok”. Kako is ti~e J. Kri{to, Radi}u je “uvijek na obzoru stajao veliki lik najsavr{enijeg predstavnika slavenske misli – Juraj Kri`ani}”, a veliki ideolo{ki
uticaj na wega imali su biskup [trosmajer i kanonik Frawo Ra~ki. S druge strane, na Radi}a je odre|en uticaj izvr{io ~e{ki liberal T. G. Masarik, od koga je primio liberalne ideje o zaostalosti katolicizma i naprednosti protestantske reformacije. Masarik je, kao i wegov u~enik Radi},
bio vrlo pobo`an ~ovjek ali i neumorni borac protiv klerikalizma.42)
U programu HPSS (“Glavne misli HPSS”) primjetan je antiklerikalizam, ali u vrlo blagoj formi. Sam program, kada govori o vjerskim pitawima, vrlo je neodre|en i dvosmislen: “S crkvom, osobito s rimskom (katoli~kom), imala je dr`ava i politika mnogo posla od starine, pa i danas.
Od kad je po~eo boj proti starim vlastima i uredbama, bore se wekoji i proti crkvenoj vlasti. No budu} da se crkvene oblasti i uredbe ne mogu ukinuti onako kako su se ukinule na pr. plemi}ke povlastice, pa kraqevska ili
tu|inska vlast, do{li su wekoji na misao da bi bilo boqe kad dr`ava ne bi
s crkvenim poglavarima i uredbama imala nikakva posla; dr`ava ne bi crkvama ni sve}enicima davala nikakve pomo}i, niti bi se starala da li vjernici svoje sve}enstvo uzdr`avaju itd. No, pokazalo se je da to nije tako lako, i bez obzira na to, {to je dr`avna vlast dobijala pomo} od sve}enstva,
jer je sve}enstvo, kojemu je vlada pomagala, bilo i samo uz vladu, a i narod
je tako upu}ivalo. Zato se mi u toj stvari dr`imo starine: kako je bilo tako neka i bude...”.43) O~ito je da su bra}a Radi} u svom programu izrazili
protivqewe liberalnom na~elu odvajawa crkve od dr`ave, zadr`avaju}i
konzervativno gledi{te prema pitawima crkve i vjere. Sve {to su rimokatolici (Hrvati) naslijedili od svojih “pre|a”, duboko su po{tovali, pa
tako i kulturnu ba{tinu koja se najvi{e razvijala pod uticajem Rimske crkve. Prvi i osnovni temeq Hrvatske pu~ke seqa~ke stranke bilo je geslo
“vjera u Boga”.
Radi}ev antiklerikalizam imao je svoje temeqe u Masarikovoj ideologiji, ali ne treba zaboraviti ni uticaj “oca Domovine” Ante Star~evi}a, biv{eg sjemeni{tarca, koji je imao vrlo malo obzira prema rimokatoli~kom sve}enstvu.44) Naime, A. Star~evi} je tvrdio da je rimokatoli~ko
41)
42)
43)
44)
J. Kri{to, n. d, 139.
J. Kri{to. n. d, 138-139.
Hrvatska pu~ka seqa~ka stranka, Zagreb, 1936, 54.
S druge strane, istori~ar Milan Bulaji} isti~e da je Ante Star~evi}, “ideolog genocida nad pravoslavnim Srbima”, po~eo kao bogoslov te da je tri godine studirao na Teolo{kom fakultetu u Pe{ti. U sredi{we sjemeni{te u Pe{ti, “iz kojeg su izlazili
sve}enici odre|eni za najvi{e ~asti u crkvi i dr`avi”, poslao ga je sewski biskup Mir ko O`egovi}. Kad je trebalo da obu~e mantiju, Star~evi} “jednog lijepog zimskog dana
ode k biskupu i najavi mu da istupa iz svojeg dosada{weg zvawa i da pola`e svoj kolar u
wegove ruke” -K. [egvi}, D-r Ante Star~evi} – wegov `ivot i wegova djela, Zagreb,
1911, 8. (cit. prema: M. Bulaji}, Misija Vatikana u Nezavisnoj Dr`avi Hrvatskoj, Beograd, 1992, 117).
251
sve}enstvo, koje je podrugqivo nazivao “popovima”, glavni krivac svih hrvatskih neda}a, pa je hrvatski narod morao sve}enstvo smatrati svojim prvim neprijateqem jer ga vodi u sigurnu propast.45)
Posebno treba ista}i ~iwenicu da je Radi}ev antiklerikalizam bio
umjeren u odnosu na liberalne “napredwake” iz Hrvatsko-srpske koalicije i lista “Pokret”. Radi} se potpuno razi{ao sa “napredwacima” nazvav {i ih “nadutom gospodom, fi}firi}ima, liberalnim aristokratima koji
su proti kr{}anskoj vjeri jer su zara`eni od neprobavqenoga socijalizma
i liberalizma”.46) J. Kri{to nagla{ava da su Radi}eve ideje o klerikalizmu sli~ne idejama katoli~kih liberalaca, koji ne odobravaju crkveno anga`ovawe u politici. Radi} je hvalio biskupa [trosmajera zbog wegovog
hrvatskog nacionalizma, ju`noslavenstva i slavenstva. U [trosmajeru je
vidio prelata koji ima viziju “obnovqene Hrvatske” kao zemqe koja se rje{ila latina{a, a Katoli~ke crkve kao strukture u kojoj bi biskupi bili
vi{e od krotkih papinih sluga i wegovih jezuita.47) Odmetawe od latinskog Rima moglo je zna~iti tendenciju pribli`avawa austrijsko-bavarskom katolicizmu. Radi} je kritikovao romanski katolicizam, a za [pance je govorio da su “najkrvolo~niji, najqeniji, najsiroma{niji a uz to najnaduveniji narod u Evropi... I gle, taj krvolo~ni narod sav je do jednoga katoli~ke vjere”. @alio se {to sa Zapada nije u Hrvatsku do{ao “ni germanski protest proti Rimu, ni husitski pokret za slobodu savjesti”. Radi} je
~esto isticao nenarodnost katoli~kog klera. Tvrdio je da hrvatski katoli~ki kler ne mo`e slu`iti narodnim interesima budu}i da svoju lojalnost duguje prvo Vatikanu, tj. tu|em elementu, kojemu su hrvatski interesi
zadwa briga.48) Naro~ito iznena|uje ~iwenica {to se antilatinski nastrojenom Radi}u pribli`io biskup Mahni~, odani “rimqanin”, koji je
~ak odavao priznawe idejama i radu bra}e Radi}.
Kod Radi}a je o~ito bila prisutna izrazita prevrtqivost koja ga je
pratila od najranijih dana pa sve do smrti. Radi}a su mnogi kritikovali
zbog wegove nedosqednosti i prevrtqivosti, jer je ~as bio protiv svih a ~as
{urovao s frankovcima ili zagovarao savezni{tvo s Austrijom. Liberalni “Pokret” je opisao wegovu metodu rije~ima “osupnuti mnogoga”. Radi} se
potrudio da svoju poslovi~nu prevrtqivost iska`e i prema “klerikalcima” i to slovena~kim kod kojih je do`ivqavao odre|ene simpatije. Prilikom razgovora sa rukovodstvom klerikalne Slovenske qudske stranke, u
septembru 1909. u Qubqani, Radi} je “upregao svu svoju retorsku sposobnost, iski}enu sentimentalnom ornamentikom iz repertoara najpobo`nijeg
45)
46)
47)
48)
252
J. Kri{to, n. d, 142.
Isto, 143-144.
Isto, 145-146.
[email protected] Radi}eva pera bio je uperen na isticawe nedostatka katoli{tva: slavenski narodi u kojima se ukorijenilo katoli{tvo, su`awski su narodi, a to dolazi otuda {to su
katolici pokoran, poslu{ni i Papi podlo`an puk; sva zla dolazila su Hrvatima od Zapada, utjelovqena u papinskom Rimu; katoli~ki su sve}enici uvijek bili instrument
potla~ivawa naroda, bilo wegovim izravnim ekonomskim izrabqivawem, bilo dr`a wem duha naroda u podlo`ni~kom raspolo`ewu” (isto, 148-149).
propovjednika, u pletewu pohvala Slovencima i wihovoj stranci”.49) SLS
je uzvratila na Radi}eve hvalospjeve slovena~kim klerikalcima javnom podr{kom wegovoj HPSS. Slovena~ki klerikalni politi~ari su se sasvim
jasno izrazili o beskorisnosti hrvatske dr`avnopravne ideologije i priznali da je jedino Radi}eva politika smislena i qudska. Jo{ je direktniji
bio A. Koro{ec upozoravaju}i da “vse zlo na Hrva{kem izvira od tega, ker
se ondi vse stranke, in najsko katoli{ke ali bezverske, bore za isto nesre~no, zastarjelo hrva{ko pravo, o katerem nobeden ne ve, kaj pravzaprav
pomeni in kak{en obseg ima”.50)
S. Radi} i jugoslavensko ujediwewe
Ratnih godina S. Radi} je zadr`avao svoj austroslavisti~ki stav. Decembra 1916, povodom smrti Franca Jozefa, Radi} je isticao da svaki Hrvat treba u pokojnom caru da vidi tvorca jedinstva Hrvata, Slovenaca i Srba. Godine 1917. on je pisao da je habsbur{ka dinastija rije{ila temeqni
problem Evrope, osvojiv{i Srbiju, zbog ~ega je ona velika i nesavladiva.
U isto vrijeme je izjavqivao da su Bugari, okupacijom Srbije, uradili ono
{to je bilo nu`no, pa je isticao da je dobro da su Srbi podjarmqeni. “^ista” stranka prava (Frankova frakcija) imala je istovjetan stav Radi}evom o stvarawu Velike Hrvatske u okviru Habsbur{ke monarhije. Frankovci su, kao i S. Radi}, izrazili spremnost da rade sa strankama u Hrvatskoj i Slavoniji, kao i sa onima u Dalmaciji i Bosni, koje idu za tim da se
“sve hrvatske zemqe i svi dijelovi hrvatskog naroda ujedine na temequ historijskog dr`avnog prava u jedinstvenu hrvatsku dr`avu od Triglava do
Drine pod `ezlom Habsbur{ke dinastije”. Navo|ewe `eqa sarajevskog
nadbiskupa J. [tadlera o ujediwewu Hrvatske, Slovenije, Bosne i Hercegovine, Dalmacije i Istre “u finansijsko i autonomno podru~je”, u zajednici sa Habsbur{kom monarhijom, navodi na zakqu~ak da su hrvatski i rimokatoli~ki politi~ki krugovi skladno radili na ostanku tzv. “hrvatskih
zemaqa” u okviru preure|ene Austrijske carevine.51)
Za vreme rata S. Radi} nije ni poku{ao da uspostavi kontakte s Jugoslavenskim odborom. Krajem 1917, pod uticajem slovena~ke Majske deklaracije, po~eo je da govori o ujediwavawu Hrvata, Slovenaca i Srba pod
pretpostavkom da }e Austro-Ugarska opstati i preurediti se na trijalisti~koj osnovi. Tomislav I{ek je u vezi Radi}eve prevrtqivosti i trenutne prilagodqivosti izrekao sqede}a zapa`awa: “Taj isti S. Radi}, apologet Monarhije, bio je, tako re}i, ne me|u prvima, nego prvi iz ~ijih se usta
(25. IX 1917.), ~ulo: ’Doqe Habsburg!’”52) Ipak je i u to vrijeme pred kraj ra ta, kako ka`e T. I{ek, wegovo hrvatstvo gu{ilo iz austroslavizma ra|ano jugoslavenstvo. Zalagao se da u Hrvatskoj (u koju je svrstavao i BiH) Srbi imaju sva ona prava, kao i Hrvati. Me|utim, ako se Srbi budu protivili
49)
50)
51)
52)
Isto, 153-155.
Isto, 156.
T. I{ek, n. d, 60.
Isto, 47.
253
Habsbur{koj monarhiji “nastoja}emo iz svih sila da ju i`ivotvorimo i bez
wih, pa~e, i protiv wih, jer smo uvjereni da... bez cjelokupnosti povjestne
hrvatsko-bosansko-dalmatinske trojednice nema hrvatskomu narodu ni obstanka, a kamo li napretka”.53) Vidqivo je da je S. Radi} bio mnogo radikalniji od prava{kih elemenata, jer je stvorio novu “Trojednicu” (boqe
re~eno “^etverojednicu”) bez Slavonije (koju je ve} ubacio u jedinstveno
“hrvatsko tijelo”), ali sa Bosnom i Hercegovinom.
Godine 1918, osje}aju}i skori slom Habsburgovaca, Radi} je po~iwao
opreznije da nastupa, pa je sve vi{e prestajao sa napadima na Srbiju. Tokom
ratnih godina wegov politi~ki stav bio je blizak stavu Hrvatsko-srpske
koalicije, s tim {to je Koalicija oslonac vidjela u Ma|arskoj, dok je Radi} izra`avao svoju poznatu vjernost Habsburgovcima. Tokom 1917. godine
S. Radi} je u Saboru djelovao u pravcu stvarawa hrvatske dr`ave, a wezino
ostvarewe je o~ekivao poslije rata. U tom smislu dr`ao je saborske govore
i podnosio interpelacije. Tako je 18. jula 1917. podnio interpelaciju u kojoj je pohvalio “Majsku deklaraciju” Jugoslavenskog kluba kao “najsretniju
i najpotpuniju formulu na{eg hrvatskog, narodnog, dr`avnopravnog, demokratskog programa” i predlo`io da ban kod Karla Habsbur{kog isposluje
audijenciju predstavnika svih hrvatskih politi~kih stranaka koji bi mu
tom prilikom izlo`ili apsolutnu potrebu da se svi Slovenci, Hrvati i
Srbi Monarhije ujedine unutar granica u Kraqevinu Hrvatsku.54)
U ~lanku “Hrvatsko dr`avno pravo kao cimer protuslavenskoj srpskoj
politici”, o Srbima je Radi} pisao slijede}e: “Hrvati {ire ruke prema
Srbima onako, ja~e jo{ i vi{e i `elnije nego Slovenci prema Hrvatima.
Ali mi smo Hrvati tu lo{e sre}e. Nama se qubav ne uzvra}a qubavqu, ili
se barem do nedavno nije uzvra}ala, a ovo {to bi danas imala biti qubav,
{to bi imalo biti jedinstvo, ovo je, kako }emo odmah vidjeti, samo dobro
promi{qeni srpski poku{aj da nas Hrvata nestane u tom bratskom zagrqaju, kad nas ve} nije mo}i maknuti s ovog svijeta”.55)
Spoznav{i da se pribli`ava slom Austro-Ugarske, S. Radi} je napustio austroslavisti~ko gledi{te, pa je po~eo da radi u korist Narodnog
vije}a SHS. On je prihvatio sve zakqu~ke “Narodnog sastanka” od 2. i 3.
marta 1918, “kao osnov skupne narodne organizacije sveukupne narodne oorganizacije sveukupnog jedinstvenog naroda Srba, Hrvata i Slovenaca, u
svrhu da se stvori Narodno vije}e kao vrhovni predstavnik svega na{eg naroda”.56)
Radi} se priklonio odlukama Narodnog vije}a SHS od 29. oktobra 1918.
o stvarawu Dr`ave SHS i o odvajawu od Austro – Ugarske. U zapisniku sa
53) Dom, 16. II 1918.
54) B. Krizman, Hrvatske stranke prema ujediwewu i stvarawu jugoslovenske dr`ave, Politi~ki `ivot Jugoslavije, 115.
55) Dom, 12. IX 1917.
56) S. Radi} je prihvatio sve zakqu~ke sa “Narodnog sastanka” u skladu sa programom
HPSS od 22. XII 1904 i na temequ posebnog zakqu~ka Glavnog odbora HPSS od 25. VI­II
1918. – Spisi Narodnog vije}a SHS u Zagrebu, Arhiv Hrvatske, cit. prema: Korespon dencija S. Radi}a, priredio B. Krizman, kw. I, Zagreb, 1972.
254
sjednice Sredi{weg odbora Narodnog Vije}a SHS, od 28. oktobra 1918,
stoje Radi}eve rije~i: “S. Radi} dr`i da je prvi akt Hrvatskog sabora da
se Banska Hrvatska proglasi suverenom dr`avom i sastavnim dijelom Dr`ave SHS. Hrvatski sabor ukida sve ugovore i nagodbe stvorene s faktorima izvan na{eg naroda. Mora da bude potpuna likvidacija s Monarhijom
i Dinastijom... Oko banske Hrvatske ima se okupiti sve podru~je kojim sada mo`emo upravqati. Nijedna vojska, ni prijateqska francuska, engleska, amerikanska, ni neprijateqska, ne smije u}i u na{e podru~je.” Ocjewuju}i ovaj dokument, I. Mu`i} je zakqu~io da je S. Radi} prvi od svih tada{wih hrvatskih politi~ara izrazio potrebu stvarawa samostalne hrvatske dr`ave s potpunim dr`avnim suverenitetom. Mu`i} je isticao da
je S. Radi} poku{ao spasiti hrvatsku dr`avnost “u okviru objektivnih mogu}nosti”.57)
Poslije stvarawa Dr`ave SHS, 29. oktobra 1918, S. Radi} je i daqe
ostao bezna~ajna li~nost hrvatske politi~ke scene. Nesrazmjer izme|u wegovog politi~kog polo`aja u Hrvatskoj i velikih politi~kih ambicija
stvorili su kod wega ambicioznu `equ da se savr{enom demagogijom nametne hrvatskim seqa~kim masama. O takvim politi~kim ambicijama S.
Radi}a beogradska “Tribuna”, od 29. novembra 1923, pisala je: “On je svoju
demago{ku akciju otpo~eo jo{ 1918. godine, u vremenu tek {to je formirana dana{wa dr`ava. Kao demagog on je rezultat jedne osuje}ene politi~ke
ambicije. Oduvek ambiciozan, on se prilikom operete tzv. Narodnog vije}a, nadao da }e mu bez velikih napora po}i za rukom da postane vo| cjelokupnog naroda. Ali kako se on ni tada nije uzimao ozbiqno, i kako mu se nije pridavala nikakva politi~ka va`nost, on je, bez velike we`nosti, gurnut u pozadinu. Ali wegova planinska ambicija nije mu dopustila da sjedi
prekr{tenih ruku i da se zadovoqi sudbinom starog politi~kog gvo`|a.
Wegovi politi~ki neprijateqi (unitarni liberali-N. @.), koji su ga gurnuli u pozadinu, priznavali su Srbiji wezinu pijemontsku misiju. Radi} se
digao protiv Srbije kao protiv jedne dr`ave koja prema Hrvatskoj vodi samo jednu zavojeva~ku politiku... On, himnopojac Habsbur{ke monarhije, po~eo je propagirati ideje u korist jedne nezavisne hrvatske republike. We govi neprijateqi bili su za pozitivan rad u smjeru jedne konstruktivne politike. On je bio za negativnu propagandu u smislu jedne destruktivne politike. Uvreda, nanesena Radi}u politi~aru, izazvala je revan{ Radi}a demagoga”. “Politi~ki neprijateqi” S. Radi}a bili su Hrvati jugoslavenski
nacionalisti-antiklerikalci, ideolozi gra|anskog liberalizma (J. Demetrovi}, Edo Lukini}, Ante Paveli}-zubar, J. Smodlaka, T. Tomqenovi}, H.
Krizman itd.).
Novostvorena jugoslavenska dr`ava postala je poligon antagonisti~kih ideologija. Italijanski fa{izam okupqao je pora`ene revizionisti~ke zemqe, usmjeravajuu}i ih ka radikalnom antijugoslavenstvu. Be~ je postao centrala svih antijugoslavenskih akcija i sredi{te cjelokupne komu nisti~ke propagande za Balkan. Glavne veze izme|u Moskve i balkanskih
57) I. Mu`i}, n. d, 26.
255
sekcija Kominterne i{le su preko sovjetskog diplomatskog predstavni{tva u Be~u, pod ~ijim nadzorom su djelovale tajne organizacije sovjetske
dr`ave i Kominterna. Be~ki {tab Kominterne tjesno je sara|ivao s predstavnicima hrvatske emigracije i austrijskim “Hajmverom”. U be~koj antijugoslavenskoj centrali nalazila se i bugarsko-makedonska emigracija
(predstavnici VMRO-a), emisari Kosovskog komiteta i ma|arski revizionisti.58)
Jugoslavenski poslanik iz Be~a javio je, u martu 1924, kako se iz Be~a
i Vatikana sistematski radi na stvarawu ~vrste zajednice i politi~kih
veza izme|u jugoslavenskih dr`avqana – muslimana i katolika. Be~ka propaganda uglavnom je bila usmjerena na Bosnu i Hercegovinu, kao i na Arbanase Kosova i Metohije. Albanac Hasan beg Pri{tina bio je u stalnom
kontaktu sa Funderom, glavnim urednikom be~kog “Rajhposta”. Funder je
upu}ivao Hasan bega da neminovno mora raditi na zbli`ewu muslimana i
rimokatolika na Kosovu i u “Ju`noj Srbiji” (Makedoniji), smatraju}i da
je to za obe strane jedini spas. U be~kom “Bal Placu”, kao i u novinarskim,
politi~kim i vojni~kim krugovima, Mehmed Spaho, vo|a Jugoslavenske muslimanske organizacije (JMO), smatrao se eksponentom zajedni~kog rada
muslimana i rimokatolika na suzbijawa tzv. “srpske prevlasti”. Poslanik
iz Be~a, kao glavne inicijatore takvog rada sa katoli~ke strane izdvajao je
popa Koro{eca i Stjepana Radi}a.59)
Istori~ar Milorad Ekme~i} je ubje|en u vjerodostojnost informacija o Radi}evoj saradwi sa italijanskim agenturama, s tim {to mu nije sasvim jasno s kim je na italijanskoj strani pregovarao Radi}, jer protiv jugoslavenskog ujediwewa tamo djeluje zvani~na obavje{tajna slu`ba i vojska, ali i dobrovoqa~ke formacije pjesnika D’Anuncija. Dr`awe S. Radi }a u ovim doga|ajima je za M. Ekme~i}a enigma: “Saveznici su znali da italijanska tajna slu`ba ubacuje u jugoslavenske pokrajine propagandnu literaturu zbog izazivawa nemira. S. Radi} je u to bio ukqu~en. Sa dvojicom
svojih pristalica (Prebeg, Pazman) iz frankova~ke stranke, on je odlazio
u Rijeku i tamo imao poverqive sastanke sa italijanskim oficirima. Nakon povratka na jugoslavenski teritorij, bio je u martu 1919. uhap{en.
Iako su i Radi} i Prebeg davali izjave u korist jugoslavenskog ujediwewa,
nastavili su da djeluju protiv wega... Radi} je nameravao da uz italijansku
pomo} agituje protiv ujediwewa Hrvatske sa Jugoslavijom.60)
58) AJ, Zbirka E. @ukova, izvje{taji E. @ukova; MID-politi~ko odjeqewe, Izvje{taji jugosl. poslanika iz Be~a upu}eni MID-u; Zbirka Cincar-Markovi}a. Neophodno je
skrenuti pa`wu na “dr`avotvorno” porijeklo navedenih izvornih podataka. Ruski emi grant E.@ukov, kao antikomunista i zagovornik postoje}eg francuskog evropskog sistema, nije mogao blagonaklono izvje{tavati o komunisti~kim i revizionisti~kim antijugoslavenskim akcijama. – vidi: N. @uti}, Kominterna i Kraqevina Jugoslavija u iz vje{tajima E.@ukova, Balkanika XXII, Beograd 1991; Jugoslovenski poslanik u Be~u
uglavnom je dobijao podatke od raznih “konfidenata” i policijskih agenata, obavje{tajaca, te ih upu}ivao jugoslovenskom MID-u.
59) AJ, MID-politi~ko odeqewe.
60) M. Ekme~i}, n. d, 821-822.
256
Ve} od stvarawa Kraqevine SHS okupili su se svi nezadovoqnici i
uspostavili neformalni savez, bez obzira {to su stajali na razli~itim
ideolo{kim pozicijama. Savezni{tvo iz zajedni~kog interesa razbijawa
Jugoslavije moglo je da opstane. Analiziraju}i su{tinu Hrvatske republikanske seqa~ke stranke (HRSS), pukovnik Milan Pribi~evi}, brat Svetozarev, ocjewivao je HRSS kao vrlo kompleksnu u ideolo{kom smislu:
“Radi} je koristio uz prvi element, plemensku mr`wu, i drugi boq{evi~ki koji je bio u du{i vojske onog (katoli~kog) djela naroda. Do{lo je jo{ i
to da je Radi} u svojoj daqnoj agitaciji koristio i tre}i element – klerikalni. I zato vidite da je teritorija Radi}eva jedina na kojoj vi nemate nikakve klerikalne stranke (sem Pu~ke stranke bez ve}eg uticaja-N. @.), na
kojoj nemate komunisti~ke stranke, jer se u wegovim redovima nalaze sva
tri dijela: tu su frankovci, klerikalci i boq{evici. Ova tri elementa
Radi} je stavio pod kapu republikansku... Ja ne mogu shvatiti da preko no}i postaju republikanci crno-`uti austrijski elementi... Oni postaju republikanci zato {to im je republika najzgodnija forma da odgurnu kraqa
Petra i ujediwewe sa Srbijom. Na Radi}evim zborovima se nose slike biv{eg cara Karla i crvene komunisti~ke”.61)
Rimokatoli~ko sve}enstvo i Radi}ev republikanizam
Stjepan Radi} je zbog izra`enih antijugoslavenskih i srbofobskih
stavova uspio da okupi veliki broj rimokatoli~kih sve}enika oko Hrvatske republikanske seqa~ke stranke. Brojni su primjeri politi~kog (klerikalnog) istupawa sve{tenika, u kojima oni veli~aju S. Radi}a i wegov
republikanski pokret. Tako je na “veli~anstvenom zboru” u Livnu, 18. decembra 1920, narodni poslanik i gradski `upnik fra Jako Pa{ali} veli~ao S. Radi}a i izgovorio wegove rije~i: “Mi `elimo i ho}emo na{e odnose u sporazumu sa Beogradom urediti. Ako on to ne}e, mi }emo mimo wega,
a do potrebe i proti wemu. Ta molim vas, mi smo za tu|ina i na So~i i na
Karpatima krv lili a da ne}emo za svoja vlastita prava. Ho}emo, a u tom }e
nam pomo}i ’Bog i Hrvati”.62)
Zemaqska vlada u Zagrebu dostavila je Ministarstvu vjera, 25. febru ara 1921, izvje{taj `andarmerijske stanice u Kri`u o republikanskoj djelatnosti `upnika Juraja Tomca: “Ovda{wi `upnik kod odr`avawa slu`be
Bo`je dr`i za svetu du`nost proklamovati narodu ostvarewe hrvatske republike...@upnik Tomac svake nedeqe kod vr{ewa slu`be proklamuje gore navedeno... Dana 12. decembra 1921. Tomac je bezrazlo`no na svoj stan i
crkvu izvjesio dvije zastave (hrvatske), a po govorewu, to je u~inio u znak
progla{ewa hrvatske republike... Premje{tewe wegovo iz `upe ne bi se
moglo preporu~iti, jer bi i u drugoj `upi zaludio narod, a u sada{woj te {ko da mo`e jo{ {ta pokvariti, jer je Kri` od vajkada skroz frankova~ka op{tina...”63)
61) Sten. bele{ke Ustavotvorne skup{tine, XXVI redovni sastanak, 10. IV 1921.
62) Hrvatska sloga, list Hrvatske te`a~ke stranke, br. 279, 24. XII 1920.
63) AJ, Min. pravde -v. o, f. 43.
257
U izvje{taju Odeqewa javne bezbjednosti MUP-a ponavqa se antidr`avna delatnost `upnika Tomca: “Vojni Kri` je uop{te leglo Radi}evaca
i frankovaca, kojima na ~elu stoji `upnik Tomac. Nepotrebno je da nazna~im da je ovaj elemenat daleko od toga da voli ovu na{u zajedni~ku (dr`avu) i da se svim sredstvima bori protiv naroda i dr`ave... Tomac je nazivao
Beograd razbojni~kom spiqom i odvra}ao narod da ne pla}a porez, govore}i da Beograd ima dosta para. Tomac nije nikada hteo slu`iti prilikom
dr`avnog praznika ujediwewa...”64)
Ministarstvo prosvjete dostavilo je, 22. maja 1925, Ministarstvu vjera
prijavu na sedam kucanih strana o antidr`avnom republikanskom radu fra
Petra Glava{a, `upnika u Tu~epima: “U godini 1921. djelio je me|u {kolskom djecom bro{ure sa slikom austrijskih vladara i {tiva koja su napadala i ocrwivala srpski narod i wegove vladare... Priredio je sa {kolskom djecom, 16. i 17. IV 1921, demonstracije protiv dr`ave, zlonamjerno kite}i decu hrvatskim trobojkama... Preko satova pouke o vjeri pjeva u razredu s djecom pjesme, a jedna se zavr{ava: ’Zastava se vije, a krvca se lije za
slobodu Hrvatije; Za ~ast za slobodu prot slavenskom rodu, `ivot }emo dati’. Na 13. VI 1922, ovaj je fratar organizovao bandu ’Bloka{a’ koja se izrugivala na{ima time {to (su) vre|a (li) dr`avnu zastavu, a kada su se okupili pred wegovim stanom, klicali su Radi}u i Bloku a protiv dr`ave i
wena jedinstva ... Prigodom prve regrutacije u Makarskoj, 14. VI 1922. godine, nastojao je fratar da obveznici ne po|u ili barem da ne idu pod dr`avnom zastavom... Prigodom pobjede Radi}a na predzadwim izborima, dao je
napraviti slavoluk pred svojom orlanom (ve`baonicom za Orlove – N.
@.)”. Pod uticajem P. Glava{a, {kolska djeca su pjevala wegovu “himnu”
posve}enu S. Radi}u:
Bo­`e­spa­si,­Bo­`e­hra­ni,
Stje­pa­na­Ra­di­}a­i­na{­Dom,
Ne­boj­nam­se­zlat­ni­pti­}u,
Mi­smo­s­to­bom­Stje­pa­ne­Ra­di­}u,
@i­vi­sa­mo­`i­vi,
svi­}e­so­ko­lo­vi­
za­te­`i­vot­da­ti.
Nek­se­bar­jak­vi­je,
nek­se­krv­ca­li­je,
za­~ast­za­slo­bo­du,
Prot­srp­skom­ro­du,
`i­vot­}e­mo­da­ti.65)
Fratar Petar Glava{, kao tvorac ovog pesni~kog plagijata, o~igledno
je bio inspirisan “Novom habsbur{kom himnom” S. Radi}a iz 1914. godine.
Ni`e rimokatoli~ko sve}enstvo dobrim dijelom je prihvatilo republikanski pokret S. Radi}a. Zborove Hrvatske seqa~ke stranke (HSS) S.
64) Isto.
65) AJ, Min. pravde-v. o.
258
Radi} je ~esto zapo~iwao ina~e nespojivim parolama: “Hvaqen Isus! @ivjela Republika”. U Radi}evom “Slobodnom Domu” od 3. avgusta 1921, br. 21,
objavqen je ~lanak “Republikanski pokret me|u hrvatskim sve}enstvom”,
koji je, me|utim, cenzura zabranila. Dr`ava je bila protiv {irewa Radi}evog republikanizma preko rimokatoli~kog sve}enstva, jer je o~ekivala
da }e se preko sve}enstva takve ideje masovno ra{iriti me|u hrvatskim seqa{tvom. U tom ~lanku navedeno je slijede}e: “Sve}enstvo crkvenog kotara moslava~kog, vide}i da su vjernici u ogromnoj ve}ini zadahnuti republikanskom idejom, znaju}i nadaqe da oblik republikanske vladavine ne
dolazi u sukob ni sa na~elima kr{}anske vjere, ni kr{}anskog morala, kako je to svojedobno i blage uspomene papa Lav XI­II francuskom sve}enstvu
obrazlo`io, preporu~uju} mu da se prilagodi republikanskoj formi vladavine, da ne do|e u sukob sa voqom i uvjerewem svojih vjernika – to je sve}enstvo spomenutoga kotara odlu~ilo raditi slo`no sa svojim vjernicima
svim zakonitim sredstvima za republikanski oblik vladavine. Taj zakqu~ak stvorilo je sve}enstvo moslava~ko na svojem sastanku 31. svibwa 1921...
Sli~ni zakqu~ci stvoreni su i na drugim sve}eni~kim sastancima, a sve}enici svuda potpisa{e, ili ih jo{ potpisuju. Ova rezolucija, za jednu suvremenu formu – republikansku formu vladavine, slu`i na ~ast hrvatskom sve}enstvu a hrvatski seqa~ki narod, kao pravedan, suveren, znat }e ju
i mo}i dostojno ocieniti svojom du{om i nagraditi od svoje narodne imovine, ako sve}enstvo na ovom putu ustraje do kraja”.
Stjepan Radi} protiv Katoli~kog episkopata i dr`ave
Republikanski pokret ni`eg hrvatskog sve{tenstva nije podr`avala
rimokatoli~ka hijerarhija na ~elu sa A. Bauerom. Republikanski oblik
vladavine za Katoli~ki episkopat bio je “~edo liberalnih gra|anskih revolucija, delo francuske masonerije”. Francuski republikanizam je “oborio Bogom odre|eni monarhizam i uspostavio vladavinu neprivilegovanog
nedostojnog tre}eg stale`a”. S druge strane, katoli~ka hijerarhija je prvih
godina podr`avala monarhijski poredak u Kraqevini SHS. U pismu pokrajinskom namjesniku za Hrvatsku i Slavoniju, J. Demetrovi}u, od 13. avgusta 1921, Bauer se osvrnuo na ~lanak “Republikanski pokret me|u hrvat skim sve{tenstvom”, objavqen u “Slobodnom Domu”, slijede}im rije~ima:
“Da ja taj istup sve}enstva osu|ujem, ne mo`e biti sumwe, te sam upotrebio
odmah prvu priliku i osudio ga pred 40 sve}enika nakon duhovnih vje`bi
dne 12. ovog mjeseca. To }u u~initi svakom zgodom”.66)
Naj`e{}i napad na Katoli~ki episkopat S. Radi} je izveo na skup{tini HRSS u Kra{i}u, 28. septembra 1924, kada je odr`ao govor pod nazivom
“Poganska politika 14 hrvatskih katoli~kih biskupa”. Povod za napad bila je biskupska poslanica sastavqena u \akovu septembra 1924. Za wega je
to bilo obi~no “pogansko pismo”. U govoru Radi} je odvojio “Boga i vjeru od
popa”. Biskupe je nazvao nevjernicima i nemoralnim osobama: “Ti na{i bi skupi i oni su gospoda, i wih se je primilo isto mi{qewe i oni ne vjeruju.
66) AJ, Min. pravde-v. o.
259
Mi to vidimo po tom tko je komu pravi prijateq, s kim se tko dru`i, pa vidimo da se dru`i sa @idovima i sa najpokvarenijom gospodom. Riedko je da
bi ikoji `upnik do{ao u seqa~ku ku}u, kao k prijatequ, to mu je preprosto,
osim ako je u toj ku}i lijepa sna{a”.67)
Povod za dono{ewe “poganske okru`nice”, od strane episkopata, S.
Radi} je vidio u proslavi “tisu}godi{wice hrvatskog kraqevstva”, ali po
receptu katoli~kih biskupa. U slu~aju da ne postupi po wihovom slavskom
receptu, Radi} je o~ekivao da }e narod biti anatemisan, progla{en izrodom kojem }e se Bog osvetiti i u svojoj srybi ga uni{titi. Sve}enici i biskupi, po oceni Radi}evoj, nisu imali nikakvo pravo da “jednom kr{}anskom mirotvornom narodu daju propise kako }e on slaviti svoje znamenite
povjestni~ke zgode. Hrvatski organizirani seqa~ki narod slavit }e, ne tisu}godi{wicu kraqevstva, nego tisu}godi{wicu svog narodnog i dr`av nog `ivota, svog kulturnog i gospodarskog napretka, i slavit }e to naravski kr{}anskom vjerom u du{i, s republikanskom pjesmom na ustima, sa svojim krasnim seqa~kim zabavama, sa slobodnim politi~kim predavawima..,slavit }e to osnutkom seqa~kih ~itaonica i dru{tava Seqa~ka sloga...” Radi} je, dakle, htio hrvatskoj “obqetnici” dati “republikanski karakter”, bez veli~awa kraqevskih feudalnih znamewa. Slavqe je trebalo
da bude u duhu “~ovje~anske pravice i republikanske slobode”.
S. Radi} je optu`io biskupe da su hrvatsko seqa{tvo izdali “beograd skim batina{ima” i centralistima, koji su izbrisali Hrvatsku i Hrvate
kao narod, pokorili se centralizmu i beogradskim vlastodr{cima. “Ti biskupi su zaboravili na Isusov nauk qubavi, te su svojim pismom (okru`nicom) iz redova hrvatskog naroda iskqu~ili oko 800.000 muslimanskih Hrvata, od kojih oko 650.000 `ivi u BiH a oko 50.000 u Novom Pazaru i Makedoniji”. Iskqu~ivawem muslimana iz hrvatstva biskupi su, po Radi}u, umawili hrvatstvo “za ~etvrtinu”, te u Bosni stvorili od “muslimanskih i katoli~kih Hrvata mawinu”. Na taj na~in biskupi su prepustili Bosnu Pa{i}evim radikalima i Pribi~evi}evim “batina{ima”.
Za Radi}a se, dakle, nikako ne mo`e re}i da je radio na ostvarivawu
panslavenstva, slavenske uzajamnosti i solidarnosti, ve} je radio na ostvarivawu ekstremnog velikohrvatskog programa. Dovoqno je navesti Radi}eve izjave u kojima je on isticao da je Banat hrvatski, da su svi muslimani
Kraqevine SHS Hrvati (~ak i oni u Makedoniji!), o hrvatskoj Bosni
(“utrobi Hrvatske”), Hercegovini, Banatu, Boki i Sanyaku. Tako je pod Radi}evim uticajem dio poslanika Jugoslovenske muslimanske organizacije
tra`io da se “saobrazno Radi}evim `eqama” JMO nazove Hrvatskom mu slimanskom organizacijom. Na takva Radi}eva zahtjevawa `estoko je rea girao vo|a JMO Mehmed Spaho osu|uju}i ga {to cijepa muslimanske redove u Bosni i postavqa svoje samostalne izborne liste i u krajevima koji su
poznati kao nesumwiva domena JMO.
67) Slobodni Dom, glavne novine HRSS, 1. X 1924.
260
Svojom interpretacijom “narodnosnog pitawa” Radi} je, dakle, htio da
stvori balkansku unitarnu svehrvatsku dr`avu i naciju. Zakliwao je Hrvate, u star~evi}anskom maniru, da moraju ~uvati sve dijelove svog naroda pa
“~ak i onu {aku pravoslavnih Hrvata, pak Hrvata protestanata i Hrvata
@idova itd, koji su nam tim dragocjeniji {to su malobrojniji. Jer ako to ne
~inimo onda smo ono isto {to su i Pa{i}evi pravoslavci, koji javno govore da za svakog, koji nije pravoslavac, imaju pripremqen glogov kolac”.68)
U svojim “Uzni~kim uspomenama” Radi} je iznio tezu da se srpstvo u “Ju`noj Hrvatskoj” (Dalmaciji), pogotovo u Bukovici, unosi u narod vjerskom
propagandom me|u pravoslavne (Hrvate). Izjedna~ewe vjerskog i nacionalnog osje}awa za wega je bila gotova ~iwenica, koju nije bilo mogu}e ukloniti: [email protected] quto da smo narodno osve{tavawe, ili boqe, to narodno pokr{tavawe, tako usko svezali na jednoj strani s katoli~kom, a na drugoj
strani s pravoslavnom vjerom. Bilo bi boqe da se u Beogradu i Zagrebu radilo na ~isto narodnoj osnovi, pa bi danas bila koja stotina tisu}a katoli~kih Srba i isto toliko otprilike pravoslavnih Hrvata. Ali kad se ve}
dadosmo na agitaciju i na puko kr{tewe, mi u tom ne}emo prestati dok ne
svr{imo tu rabotu. Jo{ malo pa ne}e biti pravoslavnog koji govori na{im
jezikom, a da se ne bi priznavao Srbinom, pa `ivio pod samim Triglavom.
Isto }e tako katolici i u bosanskom Podriwu postati listom Hrvati”.69)
\akova~kog biskupa A. Ak{amovi}a Radi} je nazivao “beogradskim
pla}enikom” i “najgorim od svih”, jer u Rimokatoli~koj i Pravoslavnoj crkvi “u ime jednostrukog i dvostrukog kri`a slavi dr`avno i narodno jedinstvo, tj. slavi na{e ropstvo”.70) Ak{amovi}a je optu`ivao da je prodao svoju {umu za 18 miliona, te je pozvao biskupe na gozbu “iz koje je moralo iza}i pismo puno, ne duha Svetog, ve} duha vinskog”. Ak{amovi} se “sasvim napuhnuo otkad su mu u Beogradu digli sekvestar s wegovih imawa, i od kada
je ~estim i obilnim darovima sasvim za sebe pridobio papinskog nuncija
ili poslanika u Beogradu koji se zove Pelegrineti, koji se radi tih darova pona{a danas vi{e kao Ak{amovi}ev ministrant, nego kao wegov kontrolor. To je prava sablazan, jo{ gora od Pa{i}eve korupcije”.
Radi} se pravdao da ne bi napao biskupe da su napisali vjersko pismo, u
kojem bi govorili o vjeri: “Da li biskupi vjeru krivo ili pravo nau~avaju,
o tom ima odlu~ivati vrhovni poglavar Katoli~ke crkve rimski Papa. Ali
kad na{i biskupi pi{u politi~ko pismo, i kad oni ho}e da budu hrvatskom
68) Isto.
69) S. Radi}, “Uzni~ke uspomene”, Zagreb, 1971, 81, 91.
70) Ak{amovi} je u svojoj “jugoslovenskoj fazi” prvih godina posle ujediwewa bio za dr `avno i narodno jedinstvo, zbog o~ekivawa da }e se ostvariti model prozelitske rimokatoli~ke Jugoslavije. U “Prvoj pastirskoj poslanici” iz 1920. iskazao je odanost novoj
dr`avi: “Osnovala se voqom i samoodre|ewem na{eg naroda mlada Jugoslavija... Dr`avno jedinstvo nam mora biti sveti ciq ne samo zato {to nam je jedna krv i jedan mozak,
jednak udes i jednaka budu}nost, nego poglavito stoga {to u vjerovawu apostolskom svi
jednu vje~nu ba{tinu od Krista dobivenu imamo; {to svi Bla`enu Djevu Mariju kao Bo gorodicu {tujemo i svojom nebeskom majkom zovemo...(cit. prema: D. Davidov, \akova~ki biskup A. Ak{amovi} i Srbi, Zbornik o Srbima u Hrvarskoj, br. 2, Beograd, 1991).
261
narodu i politi~ke vo|e, onda je moja, na{a du`nost da to prosudimo, i ako
treba odsudimo”. Po Radi}u, sve{tenici iskqu~ivo moraju biti u~iteqi
vjere: “Ali kad vjeru pomje{aju sa politikom, i to sa ovakvom poganskom politikom osvete, krvi, oholosti i pro`drqivosti, onda nisu u~iteqi, nego
su ru{iteqi vjere i crkve. Na svu sre}u Katoli~ka vjera i Crkva tako je jaka da ju ni svi biskupi ne bi mogli sru{iti, a kamo li ovih ~etrnaest”.71)
Radi} je posebno napao slovena~ki “krawski” popovski klerikalizam
zbog masovnog i aktivnog u~e{}a sve}enstva u politi~kom `ivotu preko
Slovenske qudske stranke: “U Krawskoj popovi `ene na ispovjedi pitaju
kakve novine ~ita wihov mu`, ili kakvoj stranci pripada, pa ako to nije
popovska stranka, onda joj veli da ona nije vi{e `ena wegova i veli joj to
ba{ onako prosto da se to ovdje ne mo`e niti ponoviti”.72) Ni traga Radi}evih nekada{wih hvalospeva na ra~un slovena~kog katolicizma, koje je
izrekao u septembru 1909. godine.
Slovena~ki klerikalizam, oli~en u sve}eniku Koro{ecu i Slovena~koj qudskoj stranci, S. Radi}u nije vi{e bio omiqen. Poku{aji saradwe
predstavnika HPSS i SLS, posle dogovora u Qubqani po~etkom januara
1919, kao “iskrena koalicija”, pali su u vodu ve} poslije mjesec dana “zbog
netakti~nog napada na politiku A. Koro{eca prema Beogradu od strane S.
Radi}a”.73) Koro{~ev klerikalizam i opredjeqewe za oslonac na Radikalnu stranku i regenta Aleksandra, bili su osnovni uzroci Radi}eve netrpeqivosti prema vo|i Slovenaca. Po Koro{ecu, Radi} zagovara separatizam
i boq{evizam u Hrvatskoj, u kojoj “vlada neka hipnoza da je hrvatski sepa ratisti~ki pokret bez ta~no fiksirane sadr`ine i obi~no povezan sa velikim gnevom protiv Srba. Kakav to zna~aj ima, Bog zna. Moram re}i da ne
vidim nikakva povoda da Slovenci prihvate separatisti~ku politiku, jer
Slovenci ovdje (u Beogradu-N. @.) u`ivaju sve simpatije. Te{ko}e nam stvaraju samo Hrvati...”74) Sa ovakvim rije~ima je, kako zakqu~uje istori~ar
71) U programu HPSS Antuna i Stjepana Radi}a iz 1902 (“Glavne misli HPSS”) obra|en
je odnos stranke prema vjeri i crkvi: “S crkvom, osobito s rimskom (katoli~kom), imade dr`ava i politika mnogo posla od starine, pa i danas. Od kad je po~eo boj proti starim vlastima i uredbama, bore se wekoji i proti crkvenoj vlasti. No budu} da se crkvene oblasti i uredbe ne mogu ukinuti onako, kako su se ukinule na pr. plemi}ke povlastice, pa kraqevska, ili tu|inska vlast..,do{li su wekoji na misao da bi bilo boqe kad
dr`ava ne bi s crkvenim poglavarima i uredbama imala nikakva posla; dr`ava ne bi crkvama ni sve}enicima davala nikakve pomo}i, niti bi se starala da li vjernici svoje
sve}enstvo uzdr`avaju itd. No, pokazalo se je, da to nije tako lako, i bez obzira na to,
{to je dr`avna vlast dobijala pomo} od sve}enstva, jer je sve}enstvo, kojemu je vlada pomagala, bilo i samo uz vladu, a i narod je tako upu}ivalo. Zato se mi u toj stvari dr`imo starine: kako je bilo tako neka i bude...” (Hrvatska pu~ka seqa~ka stranka, Zagreb,
1936, 54). Bra}a Radi}i su u Programu izrazili protivqewe liberalnom na~elu odvajawa crkve od dr`ave, zadr`avaju}i konzervativno stanovi{te prema pitawima crkve i
vjere. Sve {to je hrvatski narod nasledio od svojih “pre|a”, duboko su po{tovali, pa ta ko i kulturnu ba{tinu koja se najvi{e razvijala pod uticajem RKC i Vatikana. Prvi
temeq HPSS je “vjera u Boga”.
72) Isto.
73) M. Ze~evi}, Neki pogledi u Srbiji na politi~ku delatnost dr A. Koro{eca, Istorija
XX veka, I-II, Beograd, 1990, 122.
74) Koro{~eve re~i prenosi “Slovenec” od 5. II 1919, cit. prema M. Ze~evi}, “Neki pogle di u Srbiji na politi~ku delatnost A. Koro{eca”, 122.
262
Mom~ilo Ze~evi}, po~eo naj`e{}i me|ustrana~ki sukob dvaju nepomirqivih politi~kih protivnika. To su bila jedina dva strana~ka lidera koja se
nisu srela u direktnom razgovoru i koja nisu propu{tala priliku da omalova`e i oklevetaju jedan drugog. U tome je, ojcewuje M. Ze~evi}, predwa~io S. Radi}, ~ija su javna istupawa ~esto sadr`avala izlive mr`we i prezira prema Koro{ecu.75)
S druge strane, Koro{ec i Radi} su nalazili zajedni~ki jezik u vreme
izra`enih autonomisti~kih Koro{~evih nastupa npr. u Ustavotvornoj i
Narodnoj skup{tini 1920-22. godine, kada je, kao narodni poslanik, svojim
upitima (interpelacijama) ustajao protiv centralisti~kih odredbi Vidovdanskog ustava i kada je, zajedno sa ostalim klerikalnim poslanicima,
vodio `u~ne polemike sa slovena~kim unitarnim liberalima oko “kancelparagrafa”.76) Svoje zahtjeve za autonomijom Slovenije Koro{ec je znao
pro{iriti i na zahtjeve za uspostavqawem hrvatske autonomije.
Kwi`evnik Jovan Du~i} je u Koro{ecu vidio lokalnog patriotu i Radi}evog istomi{qenika zbog wihove bliskosti katoli~koj habsbur{koj
Austriji: “Iz svih refleksija o dr A. Koro{ecu izlazi da je ovaj slovena~ki veliki ~ovek i dr`avnik bio i odve} lokalni patriota i jednomi{qenik Radi}ev: on nije nikad mislio na federaciju u Jugoslaviji, kao ni Radi}, ni docnije Ma~ek. On je verno ostao do kraja republikanac, makar ovo
ne slikovalo sasvim sa katolicizmom onako ortodoksnim kao {to je u wegovoj otaybini. Koro{ec je bio uman ~ovek koji je dobro razumeo da je Jugoslavija jedna tvorevina politi~ka a ne narodna, i da je kratkog veka, po{to
su protiv we i Hrvati i Slovenci, a ni u srpstvu se za wu nije niko otimao
ni zalagao, osim re`imlija... Koro{ec se zato odnosio prema dr`avi Jugoslaviji, ne kao predstavnik jednog naroda, nego jedne mawinske grupe. On se
kazivao republikancem, ne iz uverewa, nego iz jednog podsvesnog ose}awa
antagonizma prema ovda{wem gordom Beogradu; jer Koro{ec nije mogao
biti republikanac. Dolaze}i iz feudalne Austrije, sagra|ene na kamenu
Katoli~ke crkve, ~lan austrijskog klera, kapelan jednog starovremenog
dvora, stanovnik reakcionarnog i frivolnog Be~a...”77)
Radi} “papo`der” bio je protiv pape klerikalca, pape politi~ara:
“Hrvati moraju kod rimskog Pape ta~no razlikovati wegovu politi~ku akciju i wegovu versku funkciju. Hrvati najve}im delom po{tuju i slu{aju
Papu, ali kad Papa vodi politiku, onda ga nevezano slobodno slu{aju, a ustreba li, onda ga o{tro osu|uju i nepomirqivo pobijaju”.78)
Izra`enu antivladinu aktivnost Radi} je ispoqio kada su vladaju}i
radikali pristali na uslove rimskog sporazuma iz januara 1924, koji je, po
75) Isto.
76) Videti: Sten. bele{ke Ustavotvorne i Narodne skup{tine za 1920 – 1922; AJ, fond Narodne skup{tine, F. 1.
77). J. Du~i}, Sporna pitawa Kraqevine Jugoslavije, Beograd, 1990, 184-194. M. Ze~evi} ocewuje da su ovakva razmi{qawa J. Du~i}a o Koro{ecu jednostrana i proizvoqna; pri
tom je kao merodavno i ispravno naveo mi{qewe Dragoquba Jovanovi}a o Koro{ecu
kao ~oveku jugoslovenske orijentacije. (M. Ze~evi}, Neki pogledi.., 136-137).
78) “Politika”, 7. II 1924.
263
Radi}evom mi{qewu, uni{tio slobodnu dr`avu Rijeku i predao je Italiji.
Ni ovom prilikom nije zaobi{ao papu. Posle takve “sramotne rije~ke izdaje”, kako zapisa Radi}, rimski papa je primio u audijenciju Pa{i}a, Nin~i}a i wihove `ene, najqubaznije s wima razgovarao i ~estitao im na wihovom uspjelom Paktu. Pri tom im je dao “svoj osobiti papinski blagoslov”.
Radi} je isticao da Pa{i} i Nin~i} nisu katolici, ve} za papu “bezvjerci”:
“Nije, dakle, bilo vjerskog razloga da ih Papa primi, da im ~estita i da ih
blagoslovi. Papa ih je, dakle, primio samo kao politi~are, iza kako su oni
uni{tili dr`avu Rijeku”. Optu`io je papu za italijanski imperijalizam,
po{to se opredelio za italijansko stanovi{te. Zbog koristi koju su u~inili za Italiju, potpisivawem Rimskog sporazuma, za papu su, po oceni Radi}a, vi{e vredela “dva bezbo`na i nasilna beogradska ministra nego ~itav
hrvatski katoli~ki narod”: “Zato se od sada ne sme u hrvatskom narodu pojaviti ni sve{tenik ni svetovwak da nas Hrvate uveri da nam je rimski Papa
politi~ki prijateq i da mi Hrvati moramo voditi katoli~ku politiku”.79)
Samo nekoliko dana poslije takvih Radi}evih antivatikanskih napisa
u dnevnoj {tampi, on je odr`ao u Be~u, 9. februara 1924, na vlastitu inicijativu, predavawe u jezuitskom udru`ewu “San­cta­Leo”. Predavawe je odr`ano u sali be~ke katoli~ke mitropolije, uz u~e{}e mnogobrojne publike. Bio
je toplo pozdravqen od predsjednika isusova~kog dru{tva. U govoru Radi} je
istakao da je Rimokatoli~ka crkva univerzalna i da radi za dobro ~ovje~anstva. Zatim je hvalio svoju partiju, rekav{i da su svi Hrvati miroqubivi i
da su za vreme rata napu{tali front. Govorio je sa simpatijama o Wemcima,
optu`iv{i Srbiju da je izazvala rat i da je zato “zaslu`eno prega`ena”. Bu du}a Srbija morala je propasti zbog svoje frankofilske politike. Za ^ehe
je rekao da su dobar narod, ali da im politika nije dobra zbog savezni{tva
sa Francuskom. Za Ameriku je istakao da nema one univerzalne moralne
osnove koju daje katolicizam zbog ~ega tamo nema genija. Za Rimokatoli~ku
crkvu je Radi} rekao da je univerzalna i da ne slu`i nikome, dok Srpska pravoslavna crkva, po wemu, slu`i svakoj vladi. U zavr{nom dijelu govora izrekao je `al za starom Austrijom, “koja je poslije rata mogla da vaskrsne da
je imala dobre dr`avnike i da je u su{tini bila katoli~ka”.80)
Liberalni “Slovenski narod”, u ~lanku “Radi}eva `al za Avstrijo”,
tako|e se osvr}e na Radi}ev istup u be~kom jezuitskom dru{tvu. ^lanak u
“Slovenskom narodu” ~iweni~no je podudaran sa napisom u “Vremenu”. Ger manofilstvo i slavqewe katoli~anstva su osnovni akcenti iz Radi}evog
govora.81)
Stjepan Radi} i Ma|ari
Istupaju}i protiv novog liberalnog gra|anskog evropskog poretka, kao i protiv novih versajskih me|udr`avnih granica, pogotovo
79) Isto.
80) Vreme, 12. II 1924.
81) Slovenski Narod, 14. II 1924.
264
onih povu~enih unutar teritorije biv{e Austro-Ugarske, S. Radi} se zalagao, sa politi~arima pora`enih zemaqa, za reviziju “nepovoqnih” novih granica. Kao veliki protivnik nekada{weg ma|arskog re`ima Kuena
Hedervarija u Hrvatskoj i Slavoniji, Radi} sada bitno mewa odnos prema
Ma|arima, nalaze}i isti interes sa revizionisti~kom Ma|arskom.
Hrvatski istori~ar Ivan Mu`i} je tvrdio da je u Ma|arskoj uspostavqen kontakt ma|arskih vlasti sa S. Radi}em. Kako navodi, policija je za
vreme premeta~ine stana S. Radi}a prona{la rukopis u kojem se nalazilo i poglavqe “Sada{wa Ma|arska i nezavisna Hrvatska”. Iz kontakta
sa predstavnicima ma|arske vlasti nastao je nacrt ugovora s ma|arskom
vladom od 3. septembra 1923. U ugovoru je istaknuto da je ve} dugo, zbog nepodno{qivih nepravdi srpske vlade, konsolidacija Evrope u opasnosti
i da obe ugovara~ke strane (Radi} kao predstavnik hrvatskog nacionalnog i dr`avnog zastupstva i zastupnik ma|arske vlade) smatraju da je do{ao trenutak da se postigne samostalnost hrvatskog naroda i postave temeqi budu}eg odnosa izme|u Ma|arske i Hrvatske. U tre}oj ta~ki ugovora zapisano je da su ma|arska vlada i Radi} uvjereni u potrebu da se ve}
sada pobudi interes italijanske vlade za hrvatske te`we za samoodre|ewe i da se osigura blagonaklonost italijanske vlade. U ~etvrtoj ta~ki
ugovora utvr|eno je da obe strane pridaju veliki zna~aj postizawu sporazuma s bugarskom vladom. U jedanaestoj ta~ki se izjavquje da je Ma|arska
spremna, ako Srbija preduzme tzv. amputaciju Hrvatske (otcepqewe srpskih zemaqa na liniji Kupa – ^azma – N. @), da prizna samostalnu republiku Hrvatsku.82)
Moskovskoj “Izvestiji”, od 13. jula 1924, S. Radi} je dao slijede}u izjavu: “Mi kao osniva~i Hrvatske seqa~ke stranke obra}ali smo pa`wu seqacima na taj fakat {to za ~itavih hiqadu godina nikad nije bilo nikakvog
sukoba izme|u hrvatskog, ma|arskog ili wema~kog naroda i da ovi posqedwi nisu u na~elu krivi za nasiqa posjednika i kapitalista... A blagodare}i wema~kim i ma|arskim pristalicama (Hrvatske) seqa~ke stranke, koji
`ive u samoj Hrvatskoj, na{ je pokret pronikao u ju`ne krajeve Ma|arske,
poznate pod imenom Ba~ke, Barawe i Banata... Srpska vlada ne mari za
okolnost da od biv{e austrijske teritorije nije zauzela oru`jem ni jedan
pedaq zemqe”.83)
Ma|arska {tampa je izvjestila da S. Radi} obra}a veliku pa`wu “na{oj otrgnutoj bra}i ~iju je ma|arsku stranku tu skoro rasturila vlada Ni kole Pa{i}a”. Radikalski list “Samouprava”, od 25. maja 1924, citira Radi}ev ma|arofilski proglas objavqen u bro{uri Rudolfa Hercoga: “U
Vojvodini Ma|ari jo{ uvek `ive u strahu. Nije ~udo. Oni su patili i jo{
pate od nesavesnih srpskih ~inovnika i dobrovoqaca. Hrvati prilaze Ma|arima i ka`u im: ’Ne bojte se bra}o! Vi `ivite tu ve} hiqadu godina. Ova
zemqa oplo|ena je va{om krvqu. Ma|ari! vi niste besku}nici, vi niste
82) I. Mu`i}, “Stjepan Radi} u Kraqevini SHS”, Qubqana-Zagreb, 1987.
83) “Beogradske novosti”, 21. VI­II 1924.
265
robovi. Vi ste kulturan narod. Vi ste i treba da ostanete Ma|ari. Ali ne
budite larma|ije kao va{a gospoda iz varo{i. Ne tra`ite krunu sv. Stjepana (ma|arskog kraqa koji je prvi prihvatio hri{}anstvo -N. @.), ali tra`ite svoja seqa~ka prava, ma|arske {kole i ma|arski jezik. Ne budite larmayije nego borci, to odgovara va{em karakteru jer ste vi hrabar narod...
Budite qudi, pravi qudi vole mir. Ali zato se, iako miroqubivi, ne bojte
nasiqa, pu{aka, bombi itd. Probudite va{ duh i oslobodite ga...”. U ovom
Proglasu prisutna je Radi}eva socijalna demagogija ~iji je ciq bio da pridobije ma|arsko seqa{tvo za wegove seqa~ke ideje. Takva Radi}eva demagogija morala je odbiti ma|arsko liberalno gra|anstvo i plemstvo koje nije moglo zaboraviti revolucionarni san o ostvarewu “Velike Ma|arske”
do Jadranskog mora.
S. Radi} kao “himnopojac” i odu{evqeni apologeta “prejasne Dinastije” u vreme napada Austrije na Srbiju 1914. godine, u izmjewenim ideolo{kim i politi~kim evropskim okvirima, povremeno je odbacivao nekada{we veze sa Habsburgovcima i po~eo da vodi prakti~nu politiku
oslonca na sile pobjednice, sve u ciqu ostvarewa nezavisne Hrvatske.
Krajem 1923. i po~etkom 1924. godine kroz {tampu su se provla~ile Radi}eve antihabsbur{ke izjave. Tako je u “Obzoru” od 5. februara 1924. isticao svoje “novo” antihabsbur{ko opredjeqewe: “La` je da sam u~estvovao
u pozivu Karla Habsbur{kog da se vrati. Izme|u mene i pristalica Hab sburgovaca, tih qudi starog vremena, nema ni{ta zajedni~ko, niti mo`e
da bude... San Habsburgovaca smatram isto tako ludim kao {to dr`im za
glupost i ludilo zamisao nekih hrvatskih emigranata, ve}inom biv{ih
carskih (K-und-K) oficira, koji ho}e da stvore neku hrvatsko-ma|arsku
legiju. Taj Hrvat koji bi od Ma|ara tra`io pomo} protiv Srba, taj je lud,
ili je huqa”.
Stjepan Radi} izme|u Londona i Moskve
Za ostvarewe hrvatskog sna o nezavisnoj “mirotvornoj republici”
mnogo su realnija bila savezni{tva koja je S. Radi} nastojao da sklopi sa
zemqama “zapadne demokracije”. Radi} je vjerovao u pomo} novih kqu~nih
me|unarodnih faktora, pa je u jesen 1923. otputovao u “mirotvornu” misiju na zapad Evrope. Oti{ao je u London kako bi pomo}u tvoraca novog
evropskog gra|anskog poretka rje{io “hrvatsko pitawe”. Me|utim, slu`beni britanski krugovi zaobilazili su S. Radi}a, a patronat je nalazio
u Bekstonovom Balkanskom komitetu. Siton Votson, ~lan Komiteta, podr`avao je federalisti~ku jugoslavensku dr`avnu koncepciju, zasnovanu
na “istorijskim pokrajinama”. Od “srpskog prijateqa” u vreme Prvog
svetskog rata, Siton Votson se pretvorio u borca protiv “velikosrpskog
programa”, zala`u}i se za “punu ravnopravnost Slovenaca, Hrvata, bosanskih Muslimana, Makedonaca, Wemaca i Ma|ara”. Siton Votson i
Balkanski komitet bili su jedni od rijetkih u Engleskoj koji su podr`avali Radi}ev velikohrvatski nacionalni program. Oni su bili protiv
266
radikalskog re`ima Nikole Pa{i}a, kojeg su smatrali nedostojnim za
Srbe.84)
Engleska {tampa nije davala ve}i publicitet Radi}evom boravku u
Londonu. Uglavnom se negativno odnosila prema wegovoj politi~koj li~nosti. Uskoro je britanska vlada zabranila Radi}u da vr{i propagandu
protiv Kraqevine SHS. O tome je beogradska “Tribina”, 29. novembra
1923, pisala: “Kada je pobegao iz Hrvatske, wegove pristalice objavile su
seqacima da be`i od srpskog terora i da odlazi u Evropu da napa}enom hrvatskom narodu donese slobodu i nezavisnost. Ali ako Beograd nije mogao,
ili nije hteo da uvidi da je Radi} obi~an politi~ki {arlatan, uvideo je to
London, uvidela je to britanska vlada. Ona je, zabrawuju}i mu svaku propagandu protiv na{e dr`ave, demantovala sve wegove ludosti kojim je iz Londona obmawivao hrvatskog seqaka”.
Zagreba~ki “Obzor” (30. novembar 1923), negirao je konstatacije beogradske “Tribine” o nepovoqnom odnosu britanske vlade prema S. Radi}u:
“Pa{i} je odmah nakon svog povratka u Beograd dao slu`beno saop}ewe da
mu je lord Crewe u Parizu obe}ao da }e Radi}a istjerati iz Londona. Me|utim, prolazili su tjedni, mjeseci i `eqa se Pa{i}eva nije ispunila, a ne
vjerujemo da se Pa{i} posvadio sa engleskim ministrom. Ne samo radikalska, nego gotovo jo{ vi{e demokratska {tampa nastojala je da izvrgne ruglu Radi}a i da poka`e wegov neuspjeh u Londonu”.85) Prema “Obzoru”, Radi} je stalno isticao kako su Englezi protiv amputacije i separacije Hrvatske i kako odobravaju wegov pacifizam i odvra}awe od revolucionarnih eksperimenata.
Protiv Radi}evog odlaksa u London pisao je i don Antun Milo{evi} u
svom dnevniku: “Doznajem da je famozni vo|a HRSS zloglasni Radi} kriomice ostavio Jugoslaviju i oti{ao u London. U svojoj megalomaniji misli da
}e zagrijati Engle{ku da se zauzme za Hrvatsku republiku (na hartiji)”. A.
Milo{evi} je bio u Zagrebu, u svojstvu delegata biskupa U}elinia, 20. avgusta 1923. Kako je zapisao u svoj Dnevnik, “mnogo se govori u Zagrebu kako je
84) “Narod” od 13. X 1923, analizira politi~ki mentalitet Engleza, konstatuju}i da oni vole da patronizuju, pa zbog takve wihove osobine svaki emigrant mo`e uvijek na}i izvjestan broj qudi koji }e ga iz tog razloga pomagati: “Oni (Englezi) su neupu}eni u prilike drugih dr`ava, pa je sigurno da se Radi} ve} vi{e puta razo~arao. Ne poznaju}i ove
karakteristike Engleza, Radi} je ~esto, makar i nesvesno, preterivao o velikim svojim
uspesima. Ipak dobra je stvar da je on do{ao, jer }e se na kraju uveriti da emigrantstvo
nikad ne postizava ono {to se tra`i... On (Radi}) nije revolucionarac koji bi mogao
zadobiti simpatije svih naprednih qudi. On je prosto jedna vrsta reakcionara koji je
prebegao pred drugom vrstom reakcionara”.
85) Politi~ko taktizirawe S. Radi}a i wegov neuhvatqivi metod politi~kog balansirawa “Obzor” (30. XI 1923) tako|e analizira: “Kako god je u negaciji jasan i odlu~an, tako
u pozitivnoj konstataciji je maglovit i nejasan, te Englezi moraju dobiti dojam da Ra di} jo{ sam ne zna kako bi iza{ao iz ove krize i kojim bi putem udario, nego pravi dojam kao da ima na umu nekoliko raznih rje{ewa, ve} prema politi~koj situaciji... Po{to Radi} ne razvija jednu stalnu osnovu politi~ke akcije, to se zapravo i ne mo`e govoriti o bilo kakvoj Radi}evoj akciji, nego samo o propagandi. Time otpadaju i svi prigovori beogradske {tampe o bilo kakvom veleizdajni~kom radu Radi}a u inostranstvu”.
267
famozni ’vo|a’ hrvatskog naroda Radi} kriomice pobjegao iz Hrvatske u
Ma|arsku pa u Be~ i London. Glupi Radi} misli u svojoj pomu}enoj pameti
da }e mu Engleska pripomo}i da ustroji “Hrvatsku republiku”. Crna pamet
lijepo blago”.86)
Nepovoqno raspolo`ewe prema Radi}u osje}alo se i u Sjediwenim
Ameri~kim Dr`avama. Opredjequju}i se ~esto za stranu revizionisti~kih evropskih dr`ava, S. Radi} nije mogao u`ivati ve}e povjerewe zvani~ne Amerike i ameri~kog javnog mnewa. Ameri~ka revija “Fo­re­ign­Af­fa­irs”, u
broju od 15. juna 1923, o Radi}u je pisala: “U jednom govoru koji je on (Radi})
odr`ao na jednom velikom seqa~kom zboru, Radi} je prevazi{ao i samog sebe u demagogiji, govore}i da je on za seqa~ki apsolutizam i vladu koja ne}e
zahtjevati nikakvih poreza niti vojni~ke slu`be. Pored ostalog, on je izjavio da su Rusija i Wema~ka jedine dve dr`ave koje je vredno imitirati.
Ova izjava je bila velika politi~ka pogre{ka ako se on nada da dobije stranu pomo} za svoj separatisti~ki pokret”.
Neuspeh Radi}eve “pacifisti~ke” misije u Engleskoj, u jesen 1923,
okrenuo je Radi}a ka novom potencijalnom savezniku na “crvenom Istoku”.
Radi}eva akcija ka uspostavqawu {to ~vr{}e politi~ke saradwe sa ~elnicima Sovjetskog Saveza dogodila se krajem 1923. i tokom 1924. godine, u
vreme poja~ane antijugoslavenske aktivnosti Kominterne i obavje{tajnih
organizacija sovjetske dr`ave (“^eka” – GPU, Razvedupr, Ekonomska {pijuna`a itd.).87)
U svom “trideset ~etvrtom pismu” iz Londona Radi} navodi da je bugarska vlada dobila svu silu pismenih dokaza da se sovjetska Rusija jo{ `ivqe
zanima za Balkan nego biv{a carska Rusija. Iz tih pismenih dokaza se, po
mi{qewu S. Radi}a, vidi i to da sovjetska Rusija ima dobro promi{qenu
osnovu, prema kojoj bi “naro~ito oborila militarizam u Beogradu, koji
smatra i za sebe opasnim, osobito dok je za wim Francuska”. Prema tim
spisima (“pismenim dokazima”), Sovjeti ozbiqno `ele da Hrvatska i Makedonija postanu ~lanice konfederativne Jugoslavije, te se u tu svrhu ne
bi ustezali da upotrebe i krajwa sredstva.88)
Komentari{u}i “trideset ~etvrto” Radi}evo pismo iz Londona, liberalni zagreba~ki “Obzor” (30. novembra 1923) obja{wava da je Radi} sve te
“tajne” izneo svojim pristalicama, vjerovatno ne pomi{qaju}i kakav }e
utisak u~initi sa takvim proricawem: “Oni ~itaoci koji mu na rije~ vjeruju, uzet }e to kao sigurnu stvar, i o~ekivat }e od sovjetske Rusije jugoslovensku konfederaciju i Veliku Hrvatsku od mora do Drine. Po{to je Radi}
sve te osnove iznio bez svoje rezerve nego sasma optimisti~ki, kao da je to
mogu}e, da ne velimo po`eqno, to je jasno da wegove prista{e ne}e biti
86) IAK, Dnevnik Antuna Milo{evi}a.
87) Ruski publicista-emigrant E. @ukov u svojim izvje{tajima iscrpno opisuje aktivnost
Kominterne i sovjetskih obave{tajnih slu`bi na Balkanu. O tome: N. @uti}, Kominterna i Kraqevina Jugoslavija u izve{tajima Evgenija @ukova, Balkanika, XXII, Beograd, 1991.
88) “Obzor”, 30. XI 1923.
268
sklone bilo kakvom sporazumu sa Beogradom, kad evo imade nova mirovna
konferencija sagraditi Veliku Hrvatsku, i kad sovjetska Rusija ho}e za to
upotrebiti i krajwa sredstva i oboriti beogradski militarizam... Ra{irivati u narod ovakve osnove, zna~i ponajmawe odvra}ati ga od realnosti
i uquqati ga obe}awima u neku, tobo`e, lijepu budu}nost, zapravo, fatamorganu...”
“Obzor” na kraju iznosi mogu}nost da Radi} ipak ne odobrava gore navedene politi~ke osnove, ve} da ih je izrekao kao pretwe i opomene Beogradu u slu~aju da ne ispuni wegove zahtjeve. Po “Obzoru”, Radi} je u velikoj dilemi ostavio i svoje pristalice, koji su do{li u nedoumicu {to je, u
stvari, osnova, ciq i metoda Radi}eva: “Da li samo mala Hrvatska sa tri
`upanije, da li federacija sa Srbijom, da li konfederacija sa Srbijom,
ili ~ak bez Srbije, da li legalnim metodama ili revolucionarnim metodama Sovjeta ima sve to da se provede... Bilo bi za hrvatsku stvar nu`no da Radi} jasno i nedvosmisleno zauzme stanovi{te i da ka`e svoj ciq”.
U decembru 1923. S. Radi} se pojavio u Be~u, toj centrali svih antijugoslavenskih revizionisti~kih snaga. Be~ je bio sjedi{te cjelokupne komunisti~ke propagande za Balkan. Balkanski organizacioni biro Kominterne u Be~u objediwavao je komunisti~ke sekcije Jugoslavije, Bugarske,
Rumunije, Ma|arske i Italije. Be~ki {tab Kominterne tesno je sara|ivao
s predstavnicima hrvatske emigracije i austrijskim Hajmverom.89) Radi} je
u Be~u uspostavio bliski kontakt s Atilijom Tamarom, “osobnim prijateqem” Musolinija”. Rimski list “Il­se­co­lo” od 9. januara 1924, objavio je raz govor A. Tamara sa Radi}em. Prema Radi}evoj izjavi, Hrvati se ne bore za
pokrajinsku autonomiju, ve} za slobodnu domovinu i spas svog “tisu}godi {weg narodnog `ivota od beogradskog plamena koji sve to uni{tava”. Po
Radi}u, Hrvatska i Srbija su dva razli~ita nepomirqiva svijeta. Hrvati
bezuslovno ho}e mir, dok kod Srba prevladava nepomirqiva vojni~ka megalomanija.90)
I. Mu`i} smatra da Radi} nije vjerovao u mogu}nost miroqubivog sporazuma s Beogradom, ali je sve poku{ao da u zemqi i inostranstvu poka`e
svoju dobru voqu. Kad mu intervencija u Engleskoj nije uspjela i kad su mu
propali poku{aji s Italijom, on se u Be~u po~eo nadati u pomo} Rusije. Po
Mu`i}u, on na to re{ewe ranije nije pomi{qao, ne samo kao uvjeren antikomunista, nego i kao razborit politi~ar koji je znao da je Sovjetski Sa vez tek u fazi u~vr{}ivawa svoje vlasti, tako da je sudbina Kraqevine
SHS prepu{tena zapadnim velesilama.91)
S. Radi} je iz Be~a otputovao u Moskvu po~etkom juna 1924, kako bi, poslije neuspjelih me|unarodnih misija u Italiji, Wema~koj, Austriji i Engleskoj, zainteresirao sovjetske dr`avne faktore za rje{ewe “hrvatskog
pitawa”. U Moskvi je Radi} u~lanio HRSS u Seqa~ku internacionalu,
89) N. @uti}, “Kominterna i Kraqevina Jugoslavija u izve{tajima E.@ukova”, “Balkani ka”, XXII, Beograd, 1991, 168; AJ, Ministarstvo inostranih dela – politi~ko odeqewe,
arhivska jedinica: Austrija.
90) Cit. prema: I. Mu`i}, S. Radi} u Kraqevini SHS, Qubqana 1987, 143-144.
91) Isto, 146.
269
odnosno u Me|unarodni seqa~ki sovjet, koji su bili pod kontrolom Kominterne.92)
[tampa HRSS obilovala je ~lancima kojima je dokazivano kako S. Radi} nije primio boq{evi~ku ideologiju i boq{evi~ke metode. Radi} je
predstavqan kao patriota, a ulazak u Tre}u internacionalu prikazivan je
samo kao takti~ni potez, protest i revolt usmjeren na ru{ewe vlade Pa{i} – Pribi}evi}. Izra`ena su uvjeravawa da jugoslavenska dr`ava ne}e
tim ~inom pretrpeti nikakve posqedice.93) S druge strane, moskovski komesari su svjetskoj javnosti saop{tavali kako su im redovi poja~ani, jer im
dolazi u pomo} “velika seqa~ka demokratija”. Preko svojih listova i zvani~nih izvje{taja, {irili su propagandu da ideja boq{evizma struji preko ~itavog Balkana, kako bi jednog dana eruptivnom snagom provalila u
vulkan revolucije. Za glavnog nosioca ideje boq{evizma i te eruptivne
politi~ke snage progla{avan je S. Radi}.
“Politika”, od 30. novembra 1924, donosi vijest da u krugovima be~kog
boq{evi~kog poslanstva vlada velika uznemirenost zbog nestanka izvjesnih dokumenata o komunisti~koj akciji u Kraqevini SHS. Naro~ito su
bili zabrinuti nestankom dokumenata o Radi}evim obavezama prema Kominterni. Li~nost bliska boq{evi~kom poslanstvu tvrdila je da se tim
dokumentima mo`e utvrditi akcija S. Radi}a za obrazovawe sovjeta i otcjepqewe Hrvatske od Jugoslavije. Prema “Politici”, wegove obaveze, koje je preuzeo u Moskvi prema vladi Sovjeta, nisu samo obaveze “za akciju u
Hrvatskoj, ve} i u okolnim zemqama Jugoslavije”.94)
U ovom “Politikinom” ~lanku daqe se navodi da su se novinari poslije prijema navedenog izvje{taja iz Be~a obratili “me|unarodnom mestu”
gdje im je potvr|eno da i jugoslavenska vlada raspola`e sli~nim obavje{tewima, odnosno da su vladi poznate boq{evi~ke i Radi}eve pripreme za
ru{ewe dr`ave.
S. Radi} u vladi – monarhista i antiklerikalac
Posle eksperimenta sa uvo|ewem HRSS u Seqa~ku komunisti~ku internacionalu (1924), {to je dovelo do Radi}evog hap{ewa, vodstvo HRSS
je bilo prisiqeno da ubla`i radikalni antidr`avni kurs. “Radi}evci” su
iz takti~kih razloga morali privremeno da kapituliraju pred vladom N.
Pa{i}a. Radi} je, 25. marta 1925, iz zatvora izdao direktive Pavlu Radi}u za wegovu deklaraciju u Narodnoj skup{tini, od 27. marta 1925. U wima
je priznao sveukupno politi~ko stawe stvoreno vidovdanskim Ustavom.
Priznao je dinastiju Kara|or|evi}, zala`u}i se za monarhiju engleskog
92) F. ^ulinovi}, Jugoslavija izme|u dva rata, kw. I, Zagreb, 1961, 436-440.
93) AJ. Zbirka \. Popovi}a, ise~ci iz {tampe o S. Radi}u.
94) “Po planu utvr|enom u Moskvi”, pi{e “Politika”, “revolucija u Kraqevini SHS ima la bi da po~ne krajem januara 1925. pred izbore. Radi}evci ne bi bili sami. Istovremeno kad i wihov pokret u Hrvatskoj, imao bi da se javi upad “makedonstvuju{}ih” (VMRO)
u Ju`nu Srbiju (Makedoniju – N.@). Boq{evi~ko poslanstvo u Albaniji, po preporuci
Radi}a, trebalo bi do tog vremena da organizuje i arnautske emigrante sa Kosova, koji
bi zajedno sa ’makedonstvuju{}im’ operisali na jugu”.
270
tipa. Odbacuju}i republikanizam, prihvatawem monarhizma i “vidovdanskog centralizma”, Radi} je napravio totalni unutra{wi politi~ki zaokret.95)
Dok je Pavle Radi} u deklaraciji od 27. marta 1924. pretpostavqao skoru reviziju vidovdanskog Ustava, S. Radi} u aprilu iste godine ne insistira na toj reviziji. “Hrvatsko pravo”, organ frankovaca, u broju od 6. avgusta 1925, navelo je Radi}eve razloge za prelazak sa republikanizma na mo narhizam: Radi} uvjerava da je bio republikanac kako bi se lak{e “dotukla
habsburgov{tina”, spre~ilo {irewe boq{evizma i otklonila “opasnost
od klerikalizma”. Pri tom je Radi} ~ak predlagao ostvarewe potpunog duhovnog hrvatsko-srpskog jedinstva uz pomo} jedinstvene vjere (interkonfesionalizma). F. ^ulinovi} je sumwao u autenti~nost ove Radi}eve izjave
jer je objavqena u prava{kom listu, protivnom Radi}evom politi~kom preokretu.96) Prava{i su i{li na potpuno diskreditovawe S. Radi}a pred hrvatskom javno{}u zbog “izdaje hrvatskih interesa”.
Radi}evu “kapitulaciju” pred re`imom u Beogradu “bugarski krugovi”,
bliski jugoslavenskom poslanstvu u Be~u, ocjewivali su samo kao wegovu
vje{tu taktiku: “Pa{i} je ve} istro{en, i veruje se da ne}e mo}i du`e
ostati na upravi. Posle wegovog povla~ewa neminovno }e do}i uskoro do
novih izbora. Radi} se nada da }e na tim izborima dobiti oko 100 poslanika me|u Hrvatima i Slovencima, 40 u Ju`noj Srbiji i oko 40 drugih. Sa ta kvom ve}inom on }e pristupiti izmeni ustava”. U istim bugarskim krugovima se tvrdilo da }e tu Radi}evu politiku pomo}i Italija i Bugarska, jer
je svima wima bilo u interesu da se u~ini sve {to se mo`e kako bi se suzbila srpska prevlast na Balkanu.97)
Radikalsko – radi}evska vlada obrazovana je 18. jula 1925. Istog dana
Radi} je pu{ten iz zatvora, pa se, ne oklevaju}i, obratio “pozdravnim telegramom” kraqu Aleksandru: “Slavenskom vidovito{}u, dr`avni~kom ocjenom prilika i qudi, mirom uzvi{enog roditeqa, odlu~no{}u plemenitoga zna~aja svoga, a u savr{enom skladu sa sjajnim slobodarskim i ustavnoparlamentarnim tradicijama doma Kara|or|evi}a, pospje{ili ste i osigurali narodni sporazum kao veliko djelo narodnog izmirewa na seqa~kom
osnovu rada i po{tewa, na ustavnom temequ zakonitosti, ravnopravnosti
i slobode, a u te`wi k vje~nim idealima ~ovje~nosti, pravice i mira. Da
Bog po`ivi i blagoslovi Va{e Veli~anstvo i na{ Cijeli vladala~ki
dom!”.98)
Posle audijencije kod kraqa Aleksandra, na Bledu 20. jula 1925, Radi}
je novinarima dao slijede}u izjavu: “Na{ Kraq je na{ ~ovjek. Sa wim se razgovara kao sa predsjednikom narodnog suvereniteta. Naravno da je najvi{e
95) Videti: F. ^ulinovi}, “Jugoslavija izme|u dva rata”, Zagreb, 1961, 464-467; B. Petranovi}, “Istorija Jugoslavije 1918 – 1988”, kw. I, Beograd, 1989.
96) F. ^ulinovi}, n. d, 477.
97) AJ, MID-politi~ko odeqewe, poslanik u Be~u – MID-u, 1. VI­II 1925.
98) Isto, 478.
271
rije~i bilo o seqa~kom narodu. Za sve na{e probleme nismo na{li takvo
shva}awe ni kod najizgra|enijih na{ih qudi. Nema naroda kao {to je na{,
a sre}om nema ni Kraqa kao {to je na{...”99)
Povodom proslave “tisu}godi{wice” hrvatskog kraqevstva, 15. avgusta 1925, Radi} se ponovo oku{ao kao himnopojac, te je Aleksandru spjevao
panegiri~ku odu:
“Hr­vat­ski­so­kol­sad­k­te­bi­le­ti,
Zvi­je­zdo­Ka­ra­|or­|e­va­do­ma,
Iz­nad­obla­ka,­mu­wa­i­zvo­na,
Po­zdrav­}e­te­bi­do­ni­je­ti...”100)
Ferdo ^ulinovi} je ocjewivao da je Radi} bio nepredvidiv u svom politi~kom zanosu (i taktizirawu – N. @.): “On je nerijetko bio sav u superlativima, da u ne{to izmijewenim novim prilikama, sutradan, skrene sasvim novim suprotnim pravcem”. B. Petranovi} je smatrao da je S. Radi}
bio impulsivni politi~ar, sklon neo~ekivanim zaokretima, rje~it i inventivan, ne uvijek i dosqedan u svojim opredjeqewima. S. Radi} je uspio
formulisati “nacionalizam puka” ili “seqa~ki nacionalizam”, koji je
spajao borbu za “socijalne pravice”, za ekonomske, kulturne i politi~ke
slobode, sa o~uvawem nacionalne individualnosti Hrvatske i wene dr`avnopravne tradicije. Radi} je bio odan “mirotvornoj seqa~koj republici” i “slavenstvu”, nasiqe je osu|ivao “na tolstojevski na~in”, zanosio se
“imaginarnim panslavizmom”. U ovom nedosqednom i nepredvidivom politi~aru Krle`a je naslu}ivao “prototip zbuwenog malogra|anskog intelektualca kolebqive politi~ke svijesti”.101)
Don Antun Milo{evi} u svom “Dnevniku” je dao vi|ewe radi}evog ulaska u koalicionu vladu sa radikalima: “10. juli 1925. Radikalsko-radi}ev ska vlada koja }e se osnovati na sigurnoj parlamentarnoj ve}ini i koja }e
predstavqati naj{ire slojeve na{eg naroda srpskog i hrvatskog imena.
Drugo je pitawe kako }e mo}i radi}evci, dosada{wi srbofobi i veliki
protivnici vidovdanskog Ustava i sada{weg ure|ewa na{e dr`ave, koji su
{urovali sa komunistima i boq{evicima i sa svim mogu}im protivnicima Dr`ave, u~initi taj veliki ’sal­to­mor­ta­le’, pa iz najskrajnije pozicije
pre}i u vladu i zamijeniti samostalne demokrate u vladi, koja }e i protiv
svoje voqe biti ba~ena u opoziciju... Radi} je sve kadar. On nikad nije imao
stalnosti ni karaktera, a sam sebe naziva velikim avijati~arem... @alim
pak {to iz vladine ve}ine, na zahtjev radi}evaca, mora ispasti Pribi}evi} sa svojim samostalnim demokratima, kojemu treba najvi{e zahvaliti
{to su Radi}evci bili prisiqeni na ovako sramotan na~in kapitulirati.
Pribi}evi} je jedan od tvoraca ove dr`ave, kao {to i vidovdanskog Ustava, pa nije zaslu`io da se ovako prama wemu postupa”.
Me|utim, don Antun Milo{evi} }e uskoro promijeniti mi{qewe
o svom miqeniku Svetozaru Pribi}evi}u, koji je, kako se pokazalo, po
99) Isto, 479.
100) Isto, 480.
101) B. Petranovi}, n. d, 143.- 145.
272
neura~unqivosti i prevrtqivosti bio na pribli`no istom nivou kao i
Stjepan Radi}: “5. oktobar 1927. Iz Beograda stigla vijest da su se izmirili dosada{wi krvni~ki neprijateqi Radi} i Pribi}evi}. Pru`ili su jedan drugom ruku i zagrili su se i postali su ’najboqi prijateqi’... Za Radi}a sam znao da je ni{tavan, prevrtqiv i neura~unqiv, te da se s wim ne mo`e raditi, kako je sve|er tvrdio i sam Pribi}evi}, ali sam do sad mislio
da je Pribi}evi} drugi ~ovjek i da ima karaktera i vi{e ozbiqnosti. Wegovo pona{awe ovih zadwih dana dokazuje da i on s politikom trguje, Marta i Marija ista kompanija”.102)
Radi} je, bez obzira na ulazak u vladu, nastavio u prikrivenoj formi
svoju osnovnu politi~ku liniju. Kao ministar prosvjete, vodio je politiku
koja se suprotstavqala spoqnom i unutra{wem politi~kom kursu jugoslovenske dr`ave. U spoqnopoliti~kim izjavama i daqe je zastupao odbojan
stav prema Francuskoj i dr`avama Male antante, veli~aju}i revizionisti~ke dr`ave. Kao i ve}ina hrvatskih politi~ara, Radi} nije sa simpatijama gledao na Francusku, te je govorio o imperijalizmu i egoizmu te velike sile. I u svom “sporazuma{kom” razdobqu optu`ivan je da je ~ovjek
Austrije, da je u su{tini pangerman. Akademik Quba Stojanovi} sumwao je
u iskrenost Radi}evog sporazuma sa radikalima, isti~u}i srpsku politi~ku naivnost u kontaktima sa rimokatoli~kim politi~arima. Q. Stojanovi} je pozivao Srbe na oprez. Po wemu, Srbi nisu nikako smjeli dozvoliti
“da jedan Hrvat, kao aktivni dr`avni ministar, nosi litiju po katoli~kim
krajevima, i na sav glas trubi kako je sporazum za zemqu neobi~no va`an i
koristan, i da se mora odr`ati, a u isto vreme nas grdi i omalova`ava kako mi umemo samo da se bijemo i ginemo, a samo oni umeju da stvaraju i una pre|uju dr`avu. Normalan ~ovek mora da pomisli da on to ne govori iz ube|ewa, ve} da se dopadne hrvatskim masama, jer to potpuno odgovara onome
kako ih je pre Austrija u~ila”.103)
“Hrvatska austrijan{tina”, po mi{qewu Qube Stojanovi}a, dominira u hrvatskim politi~kim krugovima i u javnom mnewu: “Hrvati su ostali
da na nas gledaju onako kako ih je jo{ Austrija vaspitala. Prosti katoli~ki svet gleda u nama samo ’{izmatike’, `ali propast katoli~ke Austrije,
i ne mo`e da se pomiri s tim da je slobodan, da je u svojoj dr`avi, i da su ’{i zmatici’ s wim ravnopravni... Inteligencija hrvatska pati od megalomanije. Oni misle da su oni samo Evropqani i zapadwaci, a da smo mi ’Balkan ci’, koje oni treba da kultivi{u i prosvete”. Za stvarawe lo{e slike o Srbima u Hrvatskoj, ali i u {iroj Evropi, Q. Stojanovi} optu`uje be~ku
{tampu: “Ona nas je predstavqala kao surov i nekulturan narod, a dr`avu
kao razrivenu partijskim borbama i nesposobnu za kulturni `ivot me|u
evropskim dr`avama”.104)
^e{ka istori~arka Milada Paulova u nepovoqnom kontekstu je analizirala Radi}eve izjave koje je davao kao legitimni predstavnik jugoslavenske
102) IAK, Dnevnik Antuna Milo{evi}a.
103) Srpski kwi`evni glasnik, 1, III 1926.
104) Isto.
273
dr`ave. Paulova se osvrnula na Radi}eve izjave izgovorene na zboru HSS
u Mariboru, kada je on, izme|u ostalog, govorio protiv slovena~kih klerikalaca i popa Koro{eca: “Sa povr{nim gestom odbili smo izjavu S. Radi}a, koju je o nama dao na zboru u Mariboru. Sada je zagreba~ka ’Rije~’ skicirala politi~ku kombinaciju koja treba da bude za na{u javnost veliko
iznena|ewe. S. Radi} proglasio je u Mariboru na{ narod za slovenske Jevreje, koje treba iskqu~iti iz slovenske zajednice. U ’Jutarwem Listu’ zagrijava se za prijateqstvo sa Italijanima. On pokazuje neprijateqsko ras polo`ewe za Francusku. U svojim memorandumima zauzimao se za prijateq stvo sa Ma|arima. Autor ovog ~lanka u ’Rije~i’ iznosi, iz dobro informisanih vladinih krugova, novu kombinaciju koja se priprema u visokim krugovima tajne diplomatije. Ova kombinacija zna~i odustajawe od Male An tante, a naro~ito od ^e{ke i Francuske. Gosp. [eba, na{ poslanik u Beogradu, ima sigurno svoje razloge zbog kojih nije tra`io od vlade u Beogradu obja{wewe o ovim izjavama Radi}a”.105) Za M. Paulovu, Radi}eve izjave
su jako uznemiruju}e, jer ih je dao odgovorni ministar jugoslavenske vlade.
Liberalna frankofilska ideolo{ka klima u ^e{koj stvorila je kod
Radi}a odbojnost prema toj dr`avi. Favorizovawe jugoslavenskog nacionalizma od strane ~e{kih dr`avnih faktora izazvalo je kod Radi}a dodatnu
odbojnost. M. Paulova se `alila na odvajawe Slovenaca od ~e{kog naroda
pod uticajem rastu}eg klerikalizma, koji u ^e{koj vidi masonsku zemqu.
Istovjetan stav prema ^e{koj imao je veliki dio Hrvata pod uticajem Rimokatoli~ke crkve i S. Radi}a. Simpatije koje je dio ~e{ke javnosti iskazivao prema srpskom slobodoumqu i korektni odnosi sa beogradskom vladom, otu|ili su od ^eha Hrvate pristalice Radi}eve i frankova~ke stranke. Sa druge strane, kod dijela ~e{ke javnosti i ~e{ke {tampe pokazivale
su se simpatije za hrvatsko pitawe, branila se federacija, autonomija, revizija ustava, {to je izazvalo netrpeqivost dijela Srba prema ^esima.106)
Hrvati – Jugoslaveni su za Radi}a bili najve}a te{ko}a i najve}i neprijateqi hrvatstva. Oni su za wega tirani i obi~an “{vindl”. Antipod mu
je bio S. Pribi}evi} koji je htio “prekrstiti sve Hrvate svetom jugoslavenskom vodicom”. Pribi}evi}evi “orjuna{i” nisu se dobro proveli posle
dolaska Radi}a na vlast. Pred “haesesovskim” ministrom prosvjete “orju na{i” su se, zbog svog jugoslavenskog opredjeqewa, morali povla~iti iz
svojih dru{tava i prikrivati u kulturnim dru{tvima jugoslavenske orijentacije. Tako su se npr. ~lanovi Orjune iz Sv. Ivana Zelina sklonili u
“Lova~ki klub”, kojem su kasnije dali ime “Jugoslavensko prosvjetno dru {tvo [trosmajer”. Ti isti “orjuna{i” iz Zeline bili su na udaru lokalnog sve{tenika i kapelana Ivana Jane{a, jer su bili, za wega, “neprijate qi crkve i naroda” i “batina{i”.107)
105) “Beogradska Re~” od 16. I 1926, prenosi ~lanak M. Paulove “Na{i odnosi prema Ju`nim
Slovenima”, objavqen u “Narodni Listi” iz Praga.
106) Isto.
107) AJ, MP-v. o, F. 94, Ivan Jane{ “Prejasnom nadbiskupskom duhovnom stolu” u Zagrebu,
25. IX 1926.
274
Kao ministar prosvjete Radi} je napravio ~istku univerziteta i {kola od jugoslavenskih nacionalista. Mnogi profesori su zavisili od “uka znog raspolo`ewa” mo}nog ministra prosvjete. U “Jutarwem listu”, od 19.
januara 1926, objavqeno je saop{tewe o “umirovqewu profesora u Zagrebu”. Naime, radilo se o penzionisawu devetorice profesora zagreba~kog
Filozofskog fakulteta koji nisu bili pristalice S. Radi}a. Svi su bili
unitarni liberali – jugoslavenski nacionalisti i pristalice “samostalaca” S. Pribi}evi}a: dr Petar Bulat, dr Vladimir Dvornikovi}, dr Marije Kiseqak, prof. Ferdo Koh, dr Grga Novak, dr Milan Prelog, dr Vojislav
Radovanovi}, dr Artur [najder i dr Branko Vodnik. S. Radi} je htio da ispravi “gre{ke” S. Pribi}evi}a koji je kao ministar prosvjete postavqao
na univerzitet jugoslavenske nacionaliste – pristalice Samostalne demokratske stranke. Neophodno je ista}i da su Pribi}evi}evi “samostalci”,
pored izra`enog jugoslavenskog nacionalizma, sprovodili liberalnu antiklerikalnu politiku. Dakle, Radi} “antiklerikalac” uklawao je antiklerikalne univerzitetske profesore, ne zbog wihovog laicizma ve} iskqu~ivo zbog wihovog jugoslavenskog unitarizma.
Radi} je, u zavisnosti od svog “haesesovskog ukaznog raspolo`ewa”, ma sovno premje{tao u~iteqe demokratske orijentacije. Ministar Radi} nije se dr`ao ustavnih odredaba koje su propisivale “da sve {kole moraju da vati moralno vaspitawe i razvijati dr`avqansku svjest u duhu narodnog jedinstva i vjerske trpeqivosti”. Zbog velikog broja preme{taja u~iteqa,
pripadnika Samostalne demokratske stranke, poslanici SDS (J. Demetrovi}, H. Krizman, P. Grizogono, S. Pribi}evi}, D. Kecmanovi}, V. Vilder,
Q. Pivko, D. Bo{kovi} i dr.) uputili su interpelaciju na ministra prosvjete S. Radi}a sa sqede}im pitawima: “Kako opravdava progone u~iteqa,
vjernih Kraqu i Otaybini? Kako opravdava svoj protivustavni, nezakoniti i osvetni~ki rad na uni{tewu nacionalnih prosvjetnih radnika i narodne osnovne nastave uop{te? Kako dovodi u sklad svoju du`nost kao jo{
ustavni ministar W. V. Kraqa sa boq{evi~ko-destruktivnim metodama,
koje jo{ jedino pozna boq{evi~ka Rusija?”108)
Interpelanti su naveli veliki broj konkretnih premje{taja. Upa daju u o~i primjeri postavqewa u~iteqa klerikalnog usmjerewa, umjesto
“samostalaca”, koji ne idu zajedno sa poznatim “ekstremnim antiklerikalizmom” S. Radi}a. Tako je premje{ten Qudevit Kraja~i}, oblasni
{kolski nadzornik u Zagrebu, koji nikada nije djelovao protiv “u~ite qa separatista”. Bio je ~lan jugoslavenskih organizacija (Udru`ewa jugoslavenskih u~iteqa, Jedinstva, Jugoslovenskog Sokola). I pored ne zbrinute porodice u Zagrebu (~etvoro djece) “taj odli~ni radnik premje{ten je iz Zagreba u Karlobag”. Na wegovo mjesto postavqen je u~iteq
M. Galovi}, koji je reaktiviran iz penzije (37 god. slu`be). Interpelanti su ga predstavqali kao klerikalca: “Kakav je du{evni horizont tog
108) “Re~”, 1. i 2. IV 1926.
275
~ovjeka, neka svjedo~i ~iwenica da je u jezuitskom ’Glasniku Srca Isusova’ napisao prigodom svog name{tewa u Zagrebu ovo: ’Zahvaqujem prosvjetnom Srcu Isusovom {to mi je Ono pomoglo, da sam wegovom milo{}u
polu~io mjesto u Zagrebu”.109)
U neskladu sa Radi}evim simpatijama za revizionisti~ke zemqe bio
je wegov javno ispoqeni antiklerikalizam. Mora se ista}i ~iwenica da
se Radi} pred dilemom – klerikalci ili Jugosloveni – uvijek opredjeqivao za “mawe zlo” – klerikalce. Hrvatski separatni gra|anski liberali,
okupqeni oko Hrvatske seqa~ke stranke, Hrvatske zajednice, odnosno,
oko Hrvatskog bloka, imali su ideolo{ke konflikte sa organizacijama
Rimokatoli~ke crkve. Spojna ta~ka koja ih je vezivala i suprotstavqala
integralno jugoslavenskim snagama, bio je separatizam u odnosu na centralnu vlast u Beogradu. Zbog obostrane netrpeqivosti prema jugoslavenskim gra|anskim liberalima, stupali su u trenutna savezni{tva radi
ostvarewa svojih zasebnih ciqeva. Rimska crkva je nastojala secesijom da
odvoji Hrvate i Slovence od liberalne “unitarne” Jugoslavije i sprovede
klerikalni ideolo{ki dr`avni koncept. S druge strane, “radi}evci” i
“zajedni~ari” nastojali su da stvore Hrvatsku u labavim ili nikakvim jugoslavenskim okvirima, ali sa liberalno-gra|anskim dr`avno-politi~kim rje{ewima.
Izvan tog identi~nog upravno-pravnog dr`avnog modela, separatni hrvatski gra|anski liberali nisu mogli stajati na istovjetnim ideolo{kim
pozicijama sa Rimokatoli~kom crkvom. Naprotiv, kao ideolo{ki antipodi dolazili su u konflikte preko svojih “kulturno-bojnih” organizacija.
Hrvatski federalisti~ki liberalni blok iskazivao je odre|enu netrpeqivost prema klerikalnim organizacijama Katoli~ke akcije, pogotovo
prema Orlovima. Ideolo{ki konflikt bio je pritajen i latentan. Sukob
se, me|utim, otvoreno iskazao prilikom orlovskog sleta u Vare{u u vrijeme rimokatoli~kih Duhova (23. i 24. maja 1926).110)
Hrvatski katoli~ki “Orao” u Vare{u, pripremaju}i centralni slet,
do{ao je u sukob sa “radi}evskim” kulturnim dru{tvima (“Zvijezda”, Hr vatski soko iz Vare{a). Protivnici orlovskog pokreta u Vare{u, pod
vodstvom Hrvatskog sokola, u vreme odr`avawa orlovskog sleta sprove li su paralelnu kulturnu manifestaciju, tj. organizovali izlete u okolini Vare{a sa kulturno-zabavnim programom.111) Radi}evi “liberalci”
109) Isto.
110) V. Novak navodi da je S. Radi} prisustvovao zboru HSS u Vare{u 1926. i da je tom prilikom istupio protiv frawevaca i Orlova, uputiv{i pri tom niz antiklerikalnih
teza: “U vatrenom govorni~kom zanosu, na u`as sarajevskih klerikalaca i nadbiskupa
[ari}a, Radi} je uzviknuo: ’Je li Isus bio Orla{? ^uo sam da je nadbiskup [ari} odredio da se poma`u Orlovi. Ako je to tako, onda je proklet po Tridentskom konci lu”.(V. Novak, Mag­num­cri­men, 235). Prema na{im saznawima te 1926. godine u Vare{u
se samo odr`avao orlovski sabor bez prisustva S. Radi}a. Te{ko je poverovati da bi
jednom zboru HSS prisustvovao I. [ari}.
111) Aj, MP-v. o, f. 94, Ispostava sreza viso~kog u Vare{u – velikom `upanu sarajevske
oblasti, 11. V 1926.
276
poqepili su prije odr`avawa sleta svoje plakate, preko orlovskih, sa karakteristi~nim tekstom: “Ne}emo mraka, tra`imo misu na hrvatskom jeziku”.
S druge strane, Orlovi su, posle obrazovawa radikalsko-radi}evske
vlade, slobodnije djelovali u situacijama kada su istupali protiv koncepta
“dr`avnog i narodnog jedinstva”. Radi}u tada nije smetao “orlovski klerikalizam”. Veliki `upan splitske oblasti uo~io je poja~anu antidr`avnu
agitaciju Orlova: “U zadwe doba, a osobito od kada je obrazovana nova vlada, organizacija i agitacija mesnog orlovskog dru{tva pre{la je sve zakonske granice. Upraviteq dru{tva don Ante Strga~i} ra{irio je izme|u pu~anstva ovog reona mr`wu proti `andarmeriji i u~iteqstvu i svima onima koji goje ideje za dr`avno jedinstvo... ^lanovi dru{tva organizirani su
tako da nitko od wih ne smije poslu{ati `andarmeriju ni u~iteqstvo... i
odmah se ispisuju iz dru{tva...”112)
Rimokatoli~ka hijerarhija stalno je isticala “dvije framasonske
fronte” (liberalce) koje su onemogu}avale potpuni prodor katoli~kog
“svjetonazora” me|u Hrvate. Jedna “fronta” je bila pomenuti hrvatski
“plemenski” liberalizam (“bloka{tvo”), dok su drugu predstavqali Hrvati liberali – jugoslovenski nacionalisti. Klerikalci su optu`ivali Radi}a da je, zbog masovnosti svog pokreta, liberalizovao hrvatsku javnost i
hrvatski “puk”. Hrvati “centraliste” tako|e su, po ocjeni hijerarhije, bili u rukama masonerije: “Framasonerija igra pomo}u wih (centralista -N.
@.) i pomo}u Bloka (federalista) dvostruku ulogu ’di­vi­de­et­im­pe­ra’! Iza
centralista su stajale vojni~ka ’Crna Ruka’ i ’Bela Ruka’, pa ’Narodna Odbrana’, koje se spremaju na naju`asniji teror u dr`avi. U o~ajnim momentima moramo i mo}i }emo mi jedino biti za{tita i odbrana naroda. Na to
imamo biti spremni”.113)
S. Radi} je bio protivnik sklapawa konkordata sa Vatikanom, pa samim tim i protivnik konkordatskih pregovora koji su se vodili 1925. godine. Nije mnogo `alio zbog neuspjelih pregovora i prekida koji je usqedio krajem juna 1925. godine. Radi} se nije slo`io sa vladinim nacrtom konkordata, pa je 12. novembra 1925. `estoko reagovao na konferenciji odr`anoj u Ministarstvu inostranih djela. Svjedok doga|aja, ministar Voja Ja ni}, na slijede}i na~in je opisao impulsivni istup ministra prosvjete S.
Radi}a: “M. Trifunovi}, M. Nin~i}, i dva Radi}a sazvali su konferenciju u Ministarstvu sproqnih poslova, gdje sam ja imao da referi{em. I ja
sam im podnio referat o tome konkordatu, a o tome imam ovdje i pismeno
od g. M. Trifunovi}a, ali ne}u da vas time sada zamaram, branio sam ga i
molio da se samo jo{ dvije ta~ke unesu: o agrarnoj reformi i pitawu jezui ta, pa da konkordat poslije toga zakqu~imo. Na to je ustao pokojni Stipi ca Radi}... sko~io je na mene i rekao mi: ’Pa ti si arhiklerikalac, ti si se
izqubio sa popovima tamo u Rimu, oni su te op~inili! Ja ne dopu{tam, jer
112) AJ, Ministarstvo unutra{wih dela – Min. vera, 30. IX 1925.
113) AJ, MUP, f. 21.
277
ovdje predstavqam hrvatski narod, da se ovim konkordatom ve`e na{ hrvatski narod, ne dopu{tam da se on metne u verige”.114)
Kanonik J. [imrak tako|e je tvrdio da je Radi} na toj sjednici zauzeo
o{tar stav prema Vatikanu u pitawu Zavoda sv. Jeronima i konkordata,
predla`u}i da se odnos izme|u Rimokatoli~ke crkve i dr`ave rije{i dono{ewem konfesionalnog zakona. I. Mu`i} je stav S. Radi}a i Hrvatske
seqa~ke stranke tuma~io kao da je konkordat samo formalna stvar dr`ave,
a da je stvarno stvar svih katolika u zemqi. “Kako Hrvati predstavqaju wihovu ve}inu, to oni sami imaju konkordatu odrediti pravac i sadr`aj. U Radi}evu protivqewu konkordatu prevladavao je stav da nije bitno mi{qewe o konkordatu beogradskih vlada, ve} da je to stvar samog hrvatskog naroda”.115)
Rimokatoli~ki biskupi, sa A. Bauerom na ~elu, razgovarali su 24. novembra 1925. u Beogradu sa S. Radi}em. On je pred wima istakao da se mora
zadr`ati hri{}ansko obiqe`je {kole i prosvete u dr`avi, ali “dakako
bez ikakvog u{trba za dr`avni suverenitet, a i na{ narodni slavenski
duh”. Radi} je pred episkopatom odbacivao klerikalne tendencije u Katoli~koj crkvi.
Nuncij u Beogradu, E. Pelegrineti, ~esto se `alio vladinim predstavnicima na Radi}ev stav prema konkordatu. Kardinal Gaspari je kao nepomirqive protivnike konkordatskih pregovora isticao poslanika Smodlaku i S. Radi}a, odnosno “kao one koji cijelu stvar ometaju”.116) Radi}evom
uticaju na konkordatske pregovore davan je pretjeran zna~aj. U javnosti se
govorilo da su pregovori i prekinuti zbog Radi}evog protivqewa. Me|utim, konkordatski pregovori, koji su vo|eni u Vatikanu, daleko od mogu}eg
Radi}evog uticaja, zapeli su na kqu~nim pitawima glagoqice, Zavoda sv.
Jeronima i postavqewa biskupa.117) Uostalom, ni ekspert za konkordatsko
pitawe M. Lanovi} uop{te nije pomiwao Radi}a kao razlog za prekid pregovora.
S. Radi} je izazvao aferu sa nuncijem Pelegrinetijem, jer ga je optu`io
(11. februara 1926) u Narodnoj skup{tini da je i{ao po Dalmaciji da sprovodi religioznu i politi~ku propagandu.118) Naime, nuncij Pelegrineti je
114) Sten. bele{ke Nar. skup{tine, redovni sastanak od 23. VII 1937.; S. Simi} je na sli~an
na~in opisao doga|aj od 12. XI 1925: “Pregovori su bili prekinuti. Kada se delegacija
vratila u Beograd, u Ministarstvu inostranih poslova odr`ana je konferencija 12. XI
1925. Na toj konferenciji bili su prisutni: M. Nin~i}, M. Trifunovi}, S. Radi}, P.
Radi} i V. Jani}, koji je referisao o pregovorima koje je vodio. Jani} je predlagao da
se primi projekat konkordata kako je ugovoren u Rimu. Stjepan Radi} veoma o{tro je
kritikovao projekt konkordata. Rekao je da Hrvati nikada ne}e pristati na ovakav
konkordat. Na to je zakqu~eno da se stvar odlo`i po{to predstavnik Hrvata, i najve}eg broja katolika, kojih se konkordat najvi{e ti~e, ne pristaje da se ovakav konkor dat usvoji, jer ne odgovara interesima naroda i dr`ave (S. Simi}, Vatikan i Jugoslavija, Zagreb, 1937, 72).
115) I. Mu`i}, n. d, 67-68.
116) AJ, “Vatikansko poslanstvo”, J. Smodlaka – MID-u, 29. XII 1925.
117) AJ, “Vatikansko poslanstvo”.
118) Sten. bele{ke Nar. skup{tine, redovni sastanak od 11. II 1926.
278
obi{ao Dubrovnik i okolinu sa Bokom od 24. januara do 4. februara. U Narodnoj skup{tini Radi} je rekao slijede}e: “Ja }u re}i i o genezi puta. Na{i su listovi najavili da je moj put agitacioni. Ali ja imam zato ne jednog,
nego vi{e svjedoka, da sam se prije, nego {to sam oti{ao na ovaj put, sastao
u MID-u na jedan va`an razgovor, na kome su bili prisutni ministar vjera
M. Trifunovi}, ministar agrarne reforme i biv{i ministar vjera V. Jawi}. Ja sam tom prilikom obrazlo`io da }u za nekoliko dana krenuti na
put u Dalmaciju, i da }u tamo oti}i zbog toga, {to mi moji prijateqi pi{u
da papinski poslanik Pelegrineti nije ostao i ne ostaje u granicama svojih funkcija. On je oti{ao tamo da propovijeda na na{em jeziku i da govori na na{oj zemqi, a da protiv me|usobnih obi~aja nije o tome ni{ta spomenuo ministru vawskih poslova. On je oti{ao tamo, a ja sam uvjeren, da zasadi klerikalnu gran~icu svojom rukom, tamo, gdje ona nije mogla da se do
sada primi. Ja sam spomenuo da je hrvatski narod jo{ od Grgura Ninskog
imao svoju samostalnu politiku prema Rimu. Ja sam imao... temeqita razloga da to u~inim, jer je ovdje u Beogradu bila jedna katoli~ka sve~anost kojoj je prisustvovao i g. Pelegrineti, i na toj sve~anosti je jedan Slovenac
govorio o katoli~kom pokretu i pozvao sve katolike da u|u u taj pokret...
Ja sam kao katolik odlu~io da odem na tu sve~anost. Gospodo, klerikalizam
i katolicizam nisu jedno te isto. Ja sam ministru vawskih poslova rekao:
’Naravno da }u se ja odazvati pozivu mojih prijateqa i da }u i}i u Dubrovnik, gdje }u sazvati zbor. Ja sam uvjeren da }e taj zbor biti tako posje}en, da
}u ja, poznavaju}i psihu na{ih Dubrov~ana, zaprije~iti da g. Pelegrineti,
ako bude dr`ao govor, ne iza|e iz strogo crkvenog obreda, niti iz svog djelokruga...”119) Radi} je smatrao da je nuncij morao ostati “na svome mjestu”
tj. u nuncijaturi i da se nije smio mje{ati u unutra{we poslove jedne strane zemqe. Usled `estokog Radi}evog govora protiv Pelegrinetija, beo gradski diplomatski kor je odlu~io da podnese protest vladi. S. Radi} je u
aferu upleo ministra Nin~i}a i ministra vjera. M. Nin~i} se pravdao da
ga Radi} nije obavjestio o svom putu u Dubrovnik, kao i da mu nije dao nikakve instrukcije u vezi Pelegrinetija.120)
Predsednik skup{tinskog klerikalnog kluba, dr Hohwec, uputio je, 13.
februara 1926, interpelaciju na ministra Nin~i}a, u kojoj je tra`io obja {wewe o izjavi S. Radi}a, tj. da li je Radi} oti{ao u Dubrovnik sa znawem
i odobrewem M. Nin~i}a radi suzbijawa klerikalne akcije nuncija Pelegrinetija. U upitu Hohweca je, izme|u ostalog, stajalo: “Ako sve to stoji
{to je Radi} govorio i {to iz wegovih govora strogom logikom sledi, onda bi bilo va{e pona{awe prema poslaniku Sv. Stolice krajwe neiskreno
i neyentlmensko, nedostojno ne samo Va{eg polo`aja nego svakog civili zovanog ~oveka, te naprama jednome kod na{ega dvora akreditovanom poslaniku, potpuno nekorektno. Vi znate g. Ministre, da vam je g. Nuncije lojal no najavio svoj put i razloge za svoj put i Va{e Ministarstvo nije imalo
119) Isto.
120) AJ, “Vatikansko poslanstvo”, telegram M. Nin~i}a upu}en poslaniku u Vatikan 15. II
1926.
279
ni{ta protiv toga... Nije obi~aj ako koji izme|u poslanika otide u na{u
zemqu, ~initi za wim potere i dozvoqavati ve} unapred napadaje na wega.
Vi znate da g. Nuncije nije nigde i nikada do sada prekora~io delokrug svojih funkcija. Sada{wi Ministar prosvjete je najnepodesniji izme|u svih
~lanova Vlade da daje drugom upute za pona{awe u javnosti. Ako sve ovo
stoji {to iz Radi}evog govora proizlazi, onda bi bio to znak Va{e velike
averzije protiv Katoli~ke crkve i wenog zastupnika kod na{eg Dvora”.121)
Na kraju interpelacije Hohwec je postavio ~etiri pitawa ministru Nin~i}u: 1) “Je li istina da ste Vi bili obavje{teni o intencijama zlonamjernoga puta g. Radi}a u Dubrovnik?; 2) Za{to niste spre~ili ovakve intencije g. Radi}a?; 3) Za{to dopu{tate da o tako osjetqivim stvarima govori u
Skup{tini najnepodesniji i sasvim nenadle`ni Ministar?; 4) Kako }ete
da zabranite ubudu}e sli~ne nekvalifikovane ispade?”.
Pitawa sli~nog sadr`aja postavio je i demokrata Vilder. Ministar
Nin~i} je u {irem izlagawu odgovorio na postavqena pitawa: “G. Hohwec
postavqa svoja pitawa u drugom duhu i sa drugom namerom. On sa jednom neta~nom tendencioznom motivacijom pita... Mo`e se diskutovati o intencijama Ministra prosvete, ali je dvoje sigurno: da se na tome putu nisu obelodanile nikakve zlonamerne intencije Radi}a prema Nunciju. Tome je najboqi dokaz, {to ni sam Hohwec ne upu}uje nikakvo pitawe o dr`awu Radi}a prema Nunciju na ovome putu. Drugo, da ja kao ravnopravni kolega g. Radi}a nisam vlastan ni da ne zapre~avam wegove intencije, ni da dopu{tam
niti da ne dopu{tam {ta }e ministar govoriti u Narodnoj skup{tini.
Zbog toga na prva tri pitawa ne mogu dati nikakav odgovor. Isto je to i sa
posledwim pitawem. Ja nemam nikakva prava ni da zabrawujem ni da ne zabrawujem g. Radi}u. Ali je naj~udnovatije ~etvrto pitawe... Na wega isto ne
mislim da odgovorim, jer jedan na{ dr`avqanin nije trebao da pita kakva
}e se satisfakcija dati jednom stranom izaslaniku, ma koliko taj izaslanik zaslu`ivao na{e po{tovawe, i ma koliko davane satisfakcije”.122)
Radi} je `ivo aplaudirao i sa odobravawem primio rije~i M. Nin~i}a. U nastavku svog izlagawa M. Nin~i} je naglasio da je izjavio `aqewe
Pelegrinetiju “{to je u vatri diskusije wegovo ime bilo spomenuto”. Na pomenuo je da ga je Radi} ovlastio da izjavi kako on (Radi}) nije imao nika kve namjere da nanese kakvu uvredu nunciju i da veoma `ali ako bi se wegov
govor mogao tako protuma~iti. Nin~i} je, daqe, pohvalio korektno dr`awe Pelegrinetija u opho|ewu sa dr`avnim vlastima: “G. Nuncije nije na
ovom putu, kao i nikad do sada, za vreme na{eg ~etverogodi{weg zajedni~kog posla, iza{ao iz granica svojih du`nosti. U pogledu putovawa g. Nun cija, do mojih su u{iju dopirala izvesna pogre{na mi{qewa. Pri tom se
zaboravqa da on nije samo diplomatski predstavnik Sv. Stolice kod nas,
no da kumulira s tim i funkciju apostolskog delegata. Kao takav on ima
pravo i du`nost da obilazi crkve katoli~ke i dr`i propoved u granicama
svoje religiozne misije”. Na kraju svog izlagawa Nin~i} je okvalifikovao
121) “Vreme”, 14. II 1926.
122) “Beogradski dnevnik”, 21. II 1926.
280
Hohwecove napade na wega kao zlonameran ~in, koji je u “skladu sa stalnim
nagla{avawem da je Beograd neprijateq Katoli~ke crkve, da on ne `eli
dobre odnose sa Vatikanom, da je polo`aj Katoli~ke crkve u na{oj zemqi
u`asan. Tu skoro u posledwem broju rimskog ~asopisa ’La ]ivilta Katolika’, {tampan je jedan dopis iz na{e zemqe, u kome se govori o stra{nom
gowewu Katoli~ke crkve...”123)
Katoli~ki episkopat bio je duboko pogo|en Radi}evim pona{awem
prema vatikanskom velikodostojniku. Hijerarhija je zvani~no osudila Radi}ev ispad preko svoje katoli~ke {tampe. Vrlo `estoko je reagovao “Katoli~ki list”: “Ovim svojim govorom g. Radi} je na ne~uven na~in popquvao svoj vlastiti obraz, i pored toga imao namjeru da desauira ministra
inostranih djela, a {to je najgore doajenu dipl. zbora, kao ~lanu najuglednije moralne velevlasti, zastupniku Katoli~ke crkve, dobacio je sramotnu uvredu, i time stavio diplomatsko predstavni{tvo na{e dr`ave u vrlo
neugodnu situaciju. Taj nekvalificirani Radi}ev napadaj osudili su svi
politi~ki krugovi i diplomatski zbor...” U “Katoli~kom listu” se konstatovalo da se, zbog Radi}eve neuravnote`enosti, u najneugodnijem polo`aju
na{ao ministar Nin~i}, kojeg je Radi} optu`io da je u sporazumu preuzeo
ulogu {pijuna`e u Dubrovniku. Radi}ev postupak prema diplomatskom
predstavniku “najuglednijeg suverena” ocjewen je kao “najprimitivnija
balkanska nepristojnost a da i ne govorimo o farizejskim intencijama i
na~inu {pijuna`e, kako je Radi} tragao i wu{kao za stopama g. papinskog
Nuncija po Dalmaciji”. Vrhunac “bezobra{tine” bila je Radi}eva smjelost
da on “opredequje djelokrug javnog nastupawa crkvenog dostojanstvenika,
boje}i se da ne bi ostao u granicama crkvenih funkcija, a sam i te kako nepovla{teno presi`e granice svoje politi~ke funkcije, jer se ~ini da bi se
hteo pa~ati u resore sviju ministarstava, i svagdje unositi kaoti~ki mete`”.124)
U “Katoli~kom listu” se konstatuje da je Radi}ev ispad “uvreda koja baca ru`nu sjenu na katoli~ke Hrvate od ministra hrvatske narodnosti, kakve nije papski Nuncij do`ivio ni od pravoslavnih diplomata”. Radi} je
ozna~en ne samo kao antiklerikalac, nego i kao protivnik vjere i crkve:
“Ovim je ~inom g. Radi} svima katolicima u na{oj dr`avi pru`io novi dokumenat svoga protukatoli~kog mentaliteta i zagri`qive mr`we proti
rimskoj stolici, kao sredi{tu katolicizma. Ne koristi mu prebacivati se
plitkom frazom, da on nije protiv katolicizma, ve} bajage samo protiv klerikalizma. Svi dobro razumemo da se pod frazom boja protiv klerikalizma
krije beskarakterna i podla borba protiv katolicizma. To nam dokazuje sam
g. Radi} gotovo na svakom koraku u svojim javnim nastupima, jer ne prepu{ta
nijedne zgode, gdje se ne bi o~e{ao direktno ili indirektno o predstavnike katoli~ke hijerarhije. Kod nas, pak, upravo fanati~ki psuje i sistematski blati ugled klera kako svjetovnoga tako i redovni~kog, i zatvara o~i
pred nebrojenim kulturnim, prosvjetnim i nacionalnim tekovinama, koje
123) Isto.
124) “Katoli~ki list”, br. 7, 18. II 1926.
281
sav hrvatski narod ima da najvi{e zahvali neumornoj i po`rtvovnoj djelatnosti hrvatskog katoli~kog klera”. Ta “po`rtvovna djelatnost” klera sastojala se u {irewu ideja Katoli~ke akcije i u misionarskoj prozelitskoj
aktivnosti {irewa hrvatskog naciona: “Ne znamo {to bi mogla pokazati
na{a pro{logodi{wa narodna milenijska izlo`ba u Zagrebu, da joj se oduzmu tekovine hrvatskog klera? [to bi bila Bosna i Hercegovina, {to ~itava Dalmacija, da nijesu ovdje posvuda razvijali svoju kulturnu, prosvjetnu
i nacionalnu djelatnost sve po izboru kulturni radnici iz redova svjetskog
i redovni~kog klera? Kao zahvalnost za to ne nalazi g. Radi} drugih rije~
do pogrdnih i uvredqivih izraza i prijetwa da }e uni{titi fraweva~ke
gimnazije u Bosni”.125) Na kraju ovog ~lanka razobli~uje se S. Radi} kao ~ovjek moralne golotiwe, duhovnog siroma{tva, politi~kog pigmejstva i kukavi~luka, koji pri tom ne poznaje elementarne propise bontona.126)
Italijanska {tampa dala je veliki publicitet incidentu Radi} – Pelegrineti. “Il Mesa|ero” je sastavio ~lanak prema izvje{taju italijanskog
poslanstva iz Beograda.127) “\ornale D’Italija”, u broju od 18. februara
1926, prenio je napis iz “Korijere dela sera”, koji je donio ekskluzivan iz vje{taj iz Beograda o protestu nuncija kod vlade i o wenom reagovawu:
“Nuncij je uputio Ministru inostranih dela jednu protestnu notu u kojoj se
`ali na govor g. Radi}a... Prema ’Politici’, Nuncijus ne tra`i nikakvo zadovoqewe, ve} samo nalazi za potrebno da se govor g. Radi}a ispravi u toliko u koliko se odnosi na wega li~no. Povodom ove note g. Nin~i} je dugo
konferisao sa M. Trifunovi}em i ministrom agrarne reforme Pavlom Radi}em, sinovcem S. Radi}a. Pored note, ispitivali su i dve interpelacije
podnete Narodnoj skup{tini... Na kraju konferencije Pavle Radi} je predlo`io da se sa~eka povratak S. Radi}a iz Zagreba, kako bi se moglo s wim
savetovati o na~inu likvidacije incidenta. Nin~i} i Trifunovi} slo`ili su se s time, i sad se o~ekuje Radi}ev dolazak... da bi se mogao spremiti
odgovor za mons. Pelegrinetija. ’Vreme’ doznaje da }e incident biti likvidiran jednom izjavom Ministra Nin~i}a, u kojoj }e se re}i da niko nije delegirao Radi}a da ide u Dubrovnik, u ciqu spre~avawa nuncijeve akcije.
Posle pomenute konferencije Nin~i} je primio Koro{eca u vezi sa inci dentom. Iz pouzdanog izvora se saznaje da je Koro{ec govorio sa Nin~i}em
i o tome na kojoj ta~ci se nalaze pregovori izme|u Rima i Beograda u vezi
eventualnog pro{irewa baze rimskog pakta o talijansko jugoslovenskom
125) Isto.
126) Isto (“Radi} i papinski nuncij Msgr. Pelegrineti”).
127) “Politi~ki krugovi su jo{ pod utiskom tu`bi koje je usred parlamenta podigao S. Radi} protiv Nuncija... Stvar je imala odjeka u Skup{tini, gdje su danas bile prikazane
dve interpelacije, od kojih je jedna tra`ila razja{wewe i potvrdu Radi}eve tvrdwe,
da je Vlada ovlastila Radi}a da poduzme put u Dalmaciju, kako bi suzbio propagandu
Nuncijevu; druga od nekog klerikalnog poslanika (Hohweca), koji pita Vladu da li je
Radi}a zaista ovlastila za put u Dalmaciju... Novine ka`u da je Nuncij izvjestio Vatikan. Me|utim, dobio je ovla{tewe da podnese protest beogradskoj Vladi. Sekretar
Nuncijature mons. Pa~ini ve} je imao dug razgovor s Nin~i}em. Docnije }e sam Nun cij razgovarati sa Nin~i}em” (AJ, Vat. poslanstvo, otpravnik poslova iz Vatikana M.
Nin~i}u, 17. II 1926).
282
prijateqstvu... Prema onome {to se saznaje, izgleda da je Koro{ec izjavio
Nin~i}u da je gotov da sa svojom grupom potpomogne eventualni zakqu~ak
takvog pakta, ali pod uslovom da incident Pelegrineti – Radi} ne bude
imao ozbiqnih posledica, ve} da se brzo izravna. Nuncij je tako|e posjetio
Nin~i}a, sa kojim je imao srda~an razgovor”.
Napisi o “aferi Radi} – Pelegrineti” provla~ili su se kroz italijansku {tampu sve do maja 1926. godine. Tako je “]ivilta katolika”, u broju od 1. maja 1926, donijela podu`i ~lanak o Radi}evom i vladinom antiklerikalizmu. U ~lanku je hronolo{ki sintetizovan cio tok doga|aja – od Radi}eve izjave u Skup{tini, wegovih optu`bi na ra~un vlade, interpelacija poslanika, odgovora ministra Nin~i}a do reakcije hrvatske {tampe.
Radi}ev ulazak u vladu izazvao je negativnu reakciju hrvatskih politi~kih partija (pogotovo frankovaca), {ire javnosti i dijela sve}enstva,
koje ga je ranije podr`avalo. Formalni pristanak na priznawe “vidovdan skog” poretka bio je dovoqan razlog da se na Radi}a po~elo gledati kao na
~ovjeka koji je prodao hrvatske interese beogradskoj ~ar{iji. Frankova~ki dnevnik “Hrvat” “zahvaquje” S. Radi}u {to je preko “slu~aja” Pelegrineti “u svojoj rastresenosti” otkrio antikatoli~ku politiku beogradske
vlade, i zbog toga su mu neizmjerno zahvalni: “Toga }emo se sjetiti kad god
iz Beograda zapo~ne kakva kampawa protiv Katoli~ke crkve i Vatikana...
Odmah }emo znati da je krivica na strani vlade a ne Vatikana”.128) Posla nik Rude Ba~ini} je 23. oktobra 1926. uputio interpelaciju na ministra
vjera o propovjedi don Ive Puli{i}a protiv S. Radi}a.129)
U osije~kom “Hrvatskom listu”, iz novembra 1926, klerikalni poslanik, dr Kerubin [egvi}, vrlo je o{tro je kritikovao S. Radi}a, izraziv{i
`equ da ga neko ukloni iz politi~kog `ivota, ali svakako ne ubistvom.
Nazvao ga je “vo|om zava|enih, zasqepqenih i pijanih”. Wegovo odstrawewe bilo bi “najva`nije djelo {to ga pamti hrvatska povijest”. Po mi{qewu Dragoquba Jovanovi}a, [egvi}ev primjer pokazuje kakvu su mr`wu gajili prema Radi}u klerikalci, te navodi da je jedan fratar u Dalmaciji, poslije skup{tinskog atentata, klicao: [email protected] Puni{a Ra~i}”, i pri tom se
uzdao u Koro{eca kao ministra unutra{wih poslova: “Tolika se mr`wa
nagomilala protiv Radi}evog antiklerikalizma. Klerikalci su poslije
Radi}eve smrti o~ekivali svoj vlastiti uspon”.130) Zbog Radi}eve dominacije nad seqa{tvom Hrvatske, Slavonije i Dalmacije, klerikalci su sma trali da }e wegovim nestankom pridobiti seqa{tvo za svoje klerikalne i
politi~ke ciqeve.
128) “Hrvat”, Zagreb, 15. II 1926.
129) “Uo~i op{tinskih izbora u Dalmaciji u mjestu Olibu odr`ao je mjesni `upnik don
Ivan Puli{i} u crkvi propovijed, pa je me}u ostalim rekao: ’Pazite ako glasujete za
Radi}a, da nikada ne}e biti u mjestu sagra|ena ~atrwa’. Poslije izbora, pri kojima je
skoro ~itavo mjesto glasovalo za HSS , odr`ao je ponovno propovijed i rekao: “Ako sa da kada ste glasovali za Radi}a, neka vam on napravi ~atrwu” (AJ, Min. pravde-v. o, f.
94).
130) D. Jovanovi}, “Politi~ke uspomene”, kw. II, 96, 104-5.
283
^ak se sumwalo da je predsjednik vlade pop Koro{ec bio umje{an u Radi}evo ubistvo. Koro{eca je opoziciona {tampa optu`ivala da je, kao ministar unutra{wih poslova, glavni krivac za ubistvo S. Radi}a. M. Ze~evi} smatra da takve tvrdwe nisu bile bez osnova. Naime, prema zabiqe{kama kraqa Aleksandra moglo se utvrditi da je A. Koro{ec bio li~ni savjetnik kraqev, pogotovo za pitawa vezana za HSS i tzv. “hrvatsko pitawe”.
Aleksandar je u vi{e navrata, u vezi sa “hrvatskim pitawem”, na margina ma teksta svojom rukom biqe`io: “Pitati Koro{eca”. Prema svjedo~ewu
Koro{~evog {efa kabineta, Stanka Majcena, ve~e uo~i atentata Puni{a
Ra~i} je proveo vi{e ~asova u razgovoru “iza zatvorenih vrata” sa Koro{ecom u Ministarstvu unutra{wih djela u Beogradu. Istog dana, 19. juna
1928, P. Ra~i} je vi|en i u Dvoru, a prema kazivawima istori~ara Bogdana
Krizmana, wegov otac Hinko Krizman tvrdio je da je Koro{ec upozorio
poslanike Jugoslavenskog kluba da 20. juna ne sjede iza poslanika Hrvatske
seqa~ke stranke, gdje im je, ina~e, bilo mjesto. Kao ministar unutra{wih
djela, Koro{ec je ve} 20. juna naredio svim `upanima da se zabrane sve novine koje bi “`alosni slu~aj u Narodnoj skup{tini neverno predstavqale”. Umjesto ostavke zbog ozbiqnog udarca unutra{wem miru u zemqi i odgovornosti slu`be kojoj je stajao na ~elu, Koro{ec je, kao prvi nesrbin, postao predsednik vlade 27. jula 1928. godine.131)
***
Istoriografska enigma zvana Radi}, zbog svoje politi~e prevrtqiosti i nepredvidivosti, izaziva nedoumice kod istori~ara prilikom odre|ivawa wegovog ideolo{kog i politi~kog opredjeqewa. Mo`e se zakqu~iti da je S. Radi} imao izra`ene nepredvidqive politi~ke transformacije, koje su u su{tini vi{e bile samo spoqne manifestacije i posqedica Radi}evog taktizirawa (“zbuwivawa protivnika”), ali i wegovog nestabilnog psihi~kog sklopa. Kroz sve wegove psihi~ke i politi~ke mjene probijalo se kao tanka crvena linija wegovo germanofilstvo i `al za habsbur{kom Austrijom. Kao himnopojac “oca Hrvata” Franca Jozefa, on je u to
vreme morao da podr`ava i slavi Rimsku crkvu i wenog “apostolskog kra qa”. Od stvarawa Kraqevine SHS, kao antijugosloven i srbofob, Radi} je
prirodne saveznike nalazio kod svih razbija~a Jugoslavije (Kominterna,
VMRO, Kosovski komitet, italijanske agenture, “kalajevski” bo{waci,
ma|arski revizionisti itd.). Radi}ev ulazak u vladu zna~io je samo jedan
takti~ki potez. On, u su{tini, nije postao “monarhista i centalist”, jer je
nastavio svoj ustaqeni spoqni i unutra{wi politi~ki kurs, ali sada, kao
ministar prosvjete, sa mnogo uspelijom realizacijom. “Zbli`avawe” radi }evaca sa radikalima omogu}eno je poslije udaqavawa pribi}evi}evaca sa
politi~ke scene i, samim time, neutralisan je uticaj integralno jugoslavenskih snaga u dr`avnom vrhu. Radikalsko-radi}evski sporazum zna~io je
potiskivawe ideologije dr`avnog i nacionalnog jedinstva u drugi plan.
131) M. Ze~evi}, Neki pogledi u Srbiji na politi~ku delatnost dr A. Koro{eca 1918-1940,
“Istorija XX veka”, I-II, 1990, 131.
284
Zato je Radi} izjavqivao: “Sa radikalima smo stupili u sporazum kao hrvatski narod sa svim svojim tradicijama koje su u skladu sa interesima cjeline”. Radi}ev antiklerikalizam je proizlazio iz liberalne su{tine wegovog pokreta. Wegov “separatni” liberalizam austrijskog smjera, suprotstavqao se “unitarnom” liberalizmu Pribi}evi}evih demokrata, ali i
frankofilskom liberalizmu, koji je polazio od potrebe o~uvawa postoje}eg evropskog poretka i obrazovawa jakih unitarnih dr`ava, koje bi bile
oslonac takvog poretka (^ehoslova~ka, Kraqevina SHS, Rumunija, Poqska). Zajedni~ka dodirna ta~ka sa Rimokatoli~kom crkvom – antijugoslovenstvo i srbofobija – nije mogla dovesti do trajnog savezni{tva zbog ideolo{kog nesklada usqed Radi}evog povremeno ispoqavanog laicizma i antiklerikalizma.
285
285
Ivan Merc (Merz) – svetiteq hrvatstva
Beatifikacija u slu`bi misionarskog hrvatstva
U ovom odjeqku kwige analizira se aktuelni proces progla{ewa bla`enim i svetim li~nosti iz “hrvatskog `ivota” koje imaju veliki zna~aj za
provo|ewe rimokatoli~ke politike nacionalnog uzdizawa hrvatstva. U
prvom planu je nacionalno-vjerska aktivnost Ivana Merca koja ide u pravcu antiliberalizma, utemeqewa organizacija Katoli~ke akcije i {irewa
nacionalne ideje hrvatstva u epohi Kraqevine Srba, Hrvata i Slovenaca.
Procesi beatifikacije i sanktifikacije li~nosti u rimokatoli~koj
crkvi i daqe imaju izuzetan zna~aj kod provo|ewa nacionalne homogenizacije i {irewa hrvatstva na nekada{wim srpskim etni~kim prostorima. U
zagreba~koj katedrali na istaknutom mjestu se nalaze uklesana imena tzv.
hrvatskih svetiteqa, od kojih su ve}ina bili Srbi rimokatoli~ke vjere
ili stranog porijekla. Ilustrativan i indikativan je primjer progla{ewa bla`enom Ozane Kotorske (pokatoli~ene srpkiwe iz Crne Gore) odlukom Pija XI 20. decembra 1927. godine. Papa je Ozanu uvrstio u red bla`enih i naredio da joj se ima odavati “javno i crkveno {tovawe”. Rimokatoli~ka crkva u Biskupiji kotorskoj i Arcibiskupiji barskoj i primasiji
srpskoj, nastojala je, zbog provo|ewa {to uspje{nije misije, prozelitizma
i {irewa hrvatstva, da utemeqi “{tovawe prema rimokatoli~koj bla`enici Ozani” me|u pravoslavnim i rimokatoli~kim Srbima u Konavlima,
Boki Kotorskoj i Crnoj Gori.1)
Bogdan (Leopold) Mandi} iz Boke Kotorske progla{en je bla`enim
1976, a svetim ga je proglasio papa Pavle VI 1983. godine. Nakon progla{e wa nekolicine Bokeqa bla`enim i svetim velikohrvatska propaganda bokokotorski zaliv prozvala je “Zaqev hrvatskih svetaca”. Biskupski proces
za betatifikaciju nadbiskupa vrhbosanskog Josipa [tadlera “otvoren” je
20. lipwa 2001. godine kada je u Sarajevu, pod predsjedavawem kardinala Vinka Puqi}a, odr`ana “prva sjednica otvarawa informativnog postupka o
`ivotu, krepostima i glasu svetosti prvoga vrhbosanskog nadbiskupa i ute meqiteqa dru`be sestara Slu`avki Malog Isusa dr Josipa [tadlera”.2)
1) N. @uti}, “Rimokatoli~ka crkva i hrvatstvo u Crnoj Gori i Boki u prvoj polovini XX
vijeka”, Istorija 20. veka, 2/2001, 35-38.
2) “Glas koncila”, Zagreb, br. 26, 2002.
286
Papa Ivan Pavle II, prilikom obilaska Hrvatske, Bosne i Hercegovine
2003. godine, proglasio je bla`enom Mariju propetoga Isusa Petkovi} sa
Kor~ule (umrla 1976) i Ivana (Hansa) Merca, Wemca rodom iz bawalu~kog
kraja.
Povodom beatifikacije dr Ivana Merca u srpskoj (beogradskoj) javnosti se dosta {pekulisalo sa ideolo{ko-politi~kom aktivno{}u dr Ivana
Merca. S jedne strane, prikazivan je kao humanista i ekumenista, s druge da
je tvorac usta{kih klerofa{isti~kih organizacija.3) Zbog sagledavawa
potpune istine o Ivanu Mercu (Merz) neophodno je u wegovom curiculum vitae nazna~iti glavne inserte iz kratkog `ivota i ideolo{ko-vjerskog djelovawa novoprogla{enog hrvatskog “bla`enika”. Ro|en je u Bawa Luci 16.
decembra 1896. godine – otac biv{i austrijski oficir, koji je vr{io civilnu slu`bu {efa `eqezni~ke stanice, majka ma|arska Jevrejka Terezija Mer{. Odrastao je u gra|anskoj porodici liberalnog usmjerewa bez naro~itog rimokatoli~kog uticaja. U Bawa Luci Ivan Merc je zavr{io
osnovnu i sredwu {kolu (“realku gimnaziju”). Nakon mature 1914. godine,
upisao je Vojnu akademiju u Be~kom Novom Mjestu u kojoj je, me|utim, ostao
svega tri mjeseca. Po~etkom 1915. godine na be~kom univerzitetu upisao je
studij prava, ali je u qeto iste godine dobio poziv za slu`ewe vojnog roka.
Godine 1916. upu}en je sa svojom jedinicom na italijanski front na kojem je
ostao do kraja Prvog svjetskog rata. Kako je isticao wegov biograf, Bo`idar Nagy, “boravak na rati{tu, gdje je svakodnevno gledao smrti u o~i i bio
izlo`en stradawima svake vrste, produbio je wegovu vjeru i u~vrstio kr{}anski nazor na svijet”.4)
Posle zavr{etka rata Ivan Merc je zapo~eo studij kwi`evnosti u Be~u, pa potom nastavio u Parizu na Sorboni. U Parizu je studirao na Institutu Catholique (Katoli~kom institutu). Nakon zavr{etka studija 1922. godine zaposlio se kao profesor francuskog jezika na Nadbiskupskoj gimnaziji u Zagrebu. Ve} 1923. godine odbranio je doktorat filozofije na Filozofskom fakultetu u Zagrebu sa tezom “Utjecaj liturgije na francuske
kwi`evnike od [atobrijana do danas”. U periodu 1923-25, sa svojim prija teqem dr Draganom ]epuli}em, pod mentorstvom dr Alfirevi}a, privatno je studirao kr{}ansku filozofiju i teologiju “te sve va`nije papinske
i crkvene dokumente posqedwih decenija”. Za vrijeme boravka u Zagrebu
Ivan Merc je punih {est godina “razvijao veliku apostolsku djelatnost” u
rimokatoli~kim organizacijama za mlade` “u koje unosi Kristov duh”. Wegov apologeta B. Nagy je isticao da on {iri ideje o Katoli~koj akciji i “bu di qubav i odanost prema crkvi i Papi”. Sa advokatom dr Ivom Protulipcem utemeqio je rimokatoli~ku “tjelovje`benu” organizaciju Katoli~ke
akcije – Hrvatski orlovski savez, u kojem je vr{io du`nost tajnika i potpredsjednika do kraja `ivota. Merc je postao najve}i pobornik liturgijske
obnove i euharistijskog `ivota u hrvatskom narodu: “Sam `ivi uzornim
3) Vidjeti: Z. Milo{evi}, “Ko je Hans (Ivan) Merc”, Srpske organske studije, 3/2003.
4) I. Merc, “Put k suncu”, priredio B. Nagy, Zagreb, 1978, 8; Z. Milo{evi}, “Ko je Hans
(Ivan) Merc”, Srpske organske studije, 3/2003, Beograd, 448-449.
287
kr{}anskim `ivotom ispuwen qubavqu prema bli`wemu. Svima svijetli
nenadma{ivim primjerom revnosti za pro{irewe Kristova Kraqevstva i
nadnaravno dobro bli`wih, napose mladih”. Umro je u Zagrebu 10. maja
1928. godine od meningitisa nakon neuspjele operacije sinusa. Sahrawen je
na zagreba~kom grobqu Mirogoju, a 16. decembra 1977. wegovi posmrtni
ostaci preneseni su u baziliku Srca Isusova u Zagrebu u koju je svakodnevno dolazio na sv. Misu i sv. Pri~est. Godine 1958. pokrenut je informativni biskupski postupak za wegovo progla{ewe bla`enim.5)
Nama dostupna arhivska dokumentacija uop}e ne pomiwe li~nost Ivana Merca. U arhivskim fondovima ne nalazimo podatke o Ivanu Mercu,
wegovoj vjersko-nacionalnoj i politi~koj djelatnosti. Prema arhivskim
izvorima kqu~nu ulogu kod formirawa organizacija Katoli~ke akcije,
prvenstveno Orlova, Kri`ara i Hrvatskih junaka, odigrao je osniva~ i
predsjednik tih organizacija advokat dr Ivo Protulipac. Proizlazi da je
naknadno lik Ivana Merca, organizovanom rimokatoli~kom propagandom,
uzdignut na pijedestal nedodirqivog sveca. Postavqa se pitawe za{to Rimokatoli~ka crkva postmortem izdi`e stvarala{tvo, vjerski i nacionalni genij mladog teologa, koji u svom kratkom `ivotu te{ko da je mogao stvoriti spisateqska djela koja mu se pripisuju. Bibliografija radova, koja mu
se pripisuje u autorstvo, je zaista impozantna. Objavio je deset kwi`evnih
kritika, 26 radova tematski vezanih za liturgiju, 46 radova o rimokatoli~kim organizacijama, 19 radova o Katoli~koj akciji, 12 radova o “Rimu i papinstvu”, sedam radova tematski vezanih za fenomen svetili{ta u Lurdu,
15 o moralnom apostolatu, 6 o tjelesnom odgoju, 18 radova pod odrednicom
“Razno”. U rukopisu je ostalo sedam studija i ve}ih djela (jedna drama) i 20
koncepata ~lanaka, nacrta predavawa i autografa.6) O dr Ivanu Mercu kao
“Bo`jem ~ovjeku Hrvatske” napisano je desetak kwiga od strane dr Dragutina Kniewalda, dr \ure Gra~anina, Josipa Vrbaneka, Bo`idara Nagy-a, dr
Marina [karice i drugih. S druge strane, dr Ivo Protulipac, kqu~na
li~nost za stvarawe i {irewe organizacija Katoli~ke akcije, ni u pribli`noj mjeri nije izazvao pozornost istoriografa, teologa i publicista.
O~igledna je dnevnopoliti~ka “upotreba” lika i djela Ivana Merca, od ko ga je stvaran antiliberalni mu~enik za rimokatoli~ku i hrvatsku stvar.
Ivan Merc, Katoli~ka akcija
i liberalizam (laicizam) Kraqevine SHS
Ivan Merc je mladost pro`ivio u vremenu ideolo{kog i politi~kog
slabqewa uticaja Vatikana i Rimokatoli~ke crkve u Kraqevini Srba, Hrvata i Slovenaca. Zapadnoevropska gra|anska civilizacija vr{ila je sna `an uticaj na globalni ideolo{ki i dr`avni~ki smjer Kraqevine Srba,
Hrvata i Slovenaca. Rimska crkva je zbog toga po~ela od 1920. godine optu`ivati dr`avu da izaziva, kao i Bizmarkova Pruska (Nema~ka), “kulturni
5) Isto, 8-9.
6) I. Merc, “Put k suncu”, priredio Bo`idar Nagy, Zagreb, 1978, 12-20.
288
boj” (“kulturkampf”) sa Rimokatoli~kom crkvom. Mahni~ev Katoli~ki pokret je bio nedovoqan da sam suzbija “pogre{ne” filozofske i ideolo{ke
osnove laicisti~kog liberalizma. Katoli~ka akcija je po~ela sna`no da
nastupa dvadesetih godina, pogotovo od vremena dolaska Pija XI na ~elo
Rimske crkve.7)
U atmosferi op}e laicizacije i sekularizacije, Katoli~ka akcija je
dobila zadatak da vr{i “socijalni apostolat”, tj. da u cijelo qudsko dru{tvo, u porodice, dr`ave, me|u pojedince i sve dru{tvene institucije, unese kr{}anska na~ela. Papini dokumenti “`ivog u~iteqstva” (bule, brevi,
enciklike, pisma, govori itd) bili su smjernice za primjenu “~istih i neporo~nih kr{}anskih na~ela”. Papine misli su morale biti primjewene u
kr{}anskoj kulturi i prosvjeti, ali i u svjetovnoj sferi preko Katoli~ke
akcije. Papini dokumenti su morali imati ve}i zna~aj za katolike od samog Sv. pisma “jer Sv. pismo ne govori uvijek jezikom na{eg vijeka”. Katoli~ka akcija je trebalo da pribli`i papu narodu i pou~i narod kako se sva
katoli~ka nastojawa moraju ravnati prema smjernicama “tog na{eg neposrednog u~itaqa i pod vla{}u tog na{eg neposrednog zapovijednika”. U toj
neprikosnovenoj hijerarhiji Rimokatoli~ke crkve, mjesni biskup je, prema
tuma~ewu Katoli~ke akcije, unosio nauke bo`je u du{e vjernika i bio neposredni vladar nad svakom katoli~kom djelatno{}u u svojoj biskupiji.
Idejni vo|a svakog katoli~kog pokreta u “cijeloj crkvi” bio je Sveti
Otac, dok je mjesni biskup bio neprikosnoven u svojoj biskupiji i predstavqao je vrhovnog vo|u Katoli~ke akcije.
Ideolo{ki pravac mlade jugoslovenske dr`ave nije odgovarao Rimskoj
crkvi. Dr`ava stvorena pod sna`nim uticajem zapadnih liberalnih demokratija morala je biti usmjerena ka ideologiji gra|anskog liberalizma. U
Kraqevini SHS bio je izra`en duh laicizma i vjerskog liberalizma. RKC
se osje}ala ugro`enom zbog postoje}eg dr`avnog i politi~kog ideolo{kog
pravca. Rimokatoli~ki vjerski ekskluzivizam nije se mogao dovesti u
sklad s liberalnom dr`avnom vjerskom politikom, koja je po~ivala na indiferentizmu, slobodi savjesti i na ravnopravnosti vjera. Rimokatoli~ki
episkopat je, s druge strane, zahtijevao potpunu slobodu u vjerskom u~ewu u
crkvi i {koli, kod vr{ewa javnog bogoslu`ewa, nesmetanu vezu izme|u
vjernika i crkvenih poglavara, a posebno sa Sv. Stolicom; slobodu osnivawa i djelovawa crkvenih i vjerskih organizacija; pravo osnivawa konfesionalnih zavoda; vjersku obuku u svim razredima osnovnih i sredwih {kola.
Klerikalci su zahtjevali da se {kola prilagodi crkvenom odgojnom sistemu, protive}i se dr`avnom monopolu nad odgojnim ustanovama. Bilo je izra`eno neslagawe sa projektima dr`avnih {kolskih zakona i sa predvi|enim vaspitawem omladine.8)
7) O katoli~koj akciji vidjeti: V. Novak, “Magnum crimen”, Beograd, 1948; Q. Dimi}, Nikola @uti}, “Rimokatoli~ki klerikalizam u Kraqevini Jugoslaviji”, Beograd, 1992; N.
@uti}, “Kraqevina Jugoslavija i Vatikan – odnos jugoslovenske dr`ave i Rimske crkve
1928-1935”, Beograd, 1994; Q. Dimi}, “Kulturna politika u Kraqevini Jugoslaviji 19181941”, Beograd, 1997.
8) N. @uti}, “Kraqevina Jugoslavija i Vatikan – odnos jugoslovenske dr`ave i Rimske cr kve 1928-1935”, Beograd, 1994, 297.
289
Glavno poqe djelatnosti Katoli~ke akcije bila je prosvjeta, odnosno,
cjelokupna kultura. Osnovane su brojne organizacije Katoli~ke akcije i
novi katoli~ki savezi. U razdobqu 1919-1921, u crkvenim redovima je vladala uznemirenost zbog stava prosvjetnih vlasti prema radu Marijinih
kongregacija u {kolama. Marijine kongregacije bile su vjerska udru`ewa
katoli~kih laika, za razne uzraste, nastale uz jezuitski red. Kongregacije
su svojim ~lanovima davale “solidnu izobrazbu” i spremale sve one koji su
`eqeli da se “anga`iraju na poqu kr{}anskog apostolata”.9) Hrvatski katoli~ki narodni savez je dao vidan podstrek obnavqawu katoli~kih omladinskih udru`ewa u tzv. hrvatskim zemqama. U wegovom okviru je osnovana omladinska sekcija, na ~elu sa Ivanom Mercom, koja je obnovila niz
omladinskih udru`ewa organizovanih u podsavez 1921. godine. Omladinski
savez je pokrenuo i organizaciju Orlova u katoli~kim zemqama, sa ciqem
spre~avawa sokolskog rada. Prije ovog organizovanog rada na obnovi Orlova, 19. avgusta 1919. osnovano je omladinsko katoli~ko dru{tvo “Ka~i}”,
koje je uvelo gimnastiku u svoje redove, i stupilo u kontakt sa qubqanskom
Orlovskom zvezom. Dru{tvo je prihvatilo orlovsku himnu i pozdrav “Bog
`ivi”.10)
D. Kniewald je dao iscrpne podatke o radu i organizaciji omladinskih
katoli~kih dru{tava i wihovom povezivawu u savez. Po wemu, zastupnici
omladinskih katoli~kih dru{tava osnovali su na pripremnom kongresu katoli~kih omladinskih dru{tava u Zagrebu, 3. decembra 1922, “Hrvatski katoli~ki omladinski savez”. Kongresu je predsedavao posve}eni biskup
Lang. Na tom kongresu I. Merc je izabran za predsednika. Po wegovoj `eqi u pravila Hrvatakog katoli~kog omladinskog saveza uvr{teno je da je
Savez “crkvena organizacija koja potpada pod kompetenciju Crkve, a predstavnik Crkve je wezin duhovni savjetnik”. Ova su pravila odobrena od nadbiskupskog stola u Zagrebu. Za duhovnika je imenovan Bruno Foreti}. Povodom euharisti~kog kongresa, u Zagrebu je 18. avgusta 1923. odr`an Drugi
kongres Hrvatskog katoli~kog omladinskog saveza, na kojem je Merc ponovo izabran za predsjednika. Kao predsjednik Omladinskog saveza Merc je
uspio, zajedno s Foreti}em koji je bio “savezni duhovnik”, da u vrlo kratkom roku postavi temeqe vjerskog odgoja hrvatskih katoli~kih omladinaca”. Oni su kompletan rad Omladinskog saveza postavili na “vrhunaravni
temeq”: “Od svakog se omladinca, kao minimum vjerskog `ivota, tra`ila
jednomjese~na sveta pri~est. Dr Merc i Foreti} nastojali su da biskupi u
svim “hrvatskim biskupijama” imenuju duhovne savjetnike koji }e voditi
brigu za vjerski `ivot omladinskih dru{tava u wihovim biskupijama. Isto
su tako nastojali da svako omladinsko dru{tvo dobije svoga duhovnika”.11)
Ulogu glavnog mobilizatora na odgojnom poqu od Katoli~ke akcije
dobila je tjelesno – odgojna organizacija Orlova. Oni su krajem 1923. godine bili povezani u novoosnovani Hrvatski orlovski savez, koji je postao
9) I. Merc, n. d, 26.
10) V. Novak, n. d, 289.
11) D. Kniewald, n. d, 214-215.
290
mati~na organizacija katoli~ke omladine. HOS je preuzeo zadatak Hrvatskog katoli~kog omladinskog saveza. Merc i ~lanovi odbora Omladinskog
saveza pre{li su u Hrvatski orlovski savez. Merc je postao potpredsjednik
(Protulipac predsjednik), a kasnije i tajnik. Kako isti~e Kniewald, “sve je
to nakon mnogih rasprava odlu~io Seniorat, a u `ivot je provedeno na primervoj glavnoj skup{tini HOS-a 16. decembra 1923. u Zagrebu”.12)
Prema rimokatoli~kim apologetima, pionirske poslove {irewa Katoli~ke akcije obavqao je “prvoborac Katoli~ke akcije” Ivan Merc. On
nije osnivao posebne organizacije Katoli~ke akcije, ve} je novoosnovani
Hrvatski orlovski savez potpuno usmjerio u tom pravcu. Sli~na usmjerewa
je vr{io i kod drugih kulturnih katoli~kih organizacija. Kod organizovawa Katoli~ke akcije Ivan Merc je nailazio na nerazumevawe kod jednog
dijela rimokatolika iz Katoli~kog pokreta, koji su smatrali da je za jugoslovenske prilike bio dovoqan Katoli~ki pokret. Pokret je `elio sa~uvati svoju tradiciju u narodu i nezavisnost u odnosu na crkvenu hijerarhiju. U stvari, Katoli~ki pokret je, po instrukcijama tajnog Seniorata, u prvi plan izbacio crkveni politi~ki anga`man. Vo|e Katoli~kog pokreta,
pogotovo senior Petar Roguqa, isticali su da je sama verska osnovica nedovoqna, ona je “tek drugotne naravi”, dok je “prvotne naravi” politi~ka,
socijalno-ekonomska i op{te-kulturna orijentacija katoli~kog djelovawa. Za wih “izvanstran~arstvo” Katoli~ke akcije nije imalo smisla.13)
Mercu je, me|utim, bila va`na `eqa Crkve i Pape da ideje Katoli~ke akcije unese u hrvatski narod, u cjelokupan `ivot toga naroda, kako bi se {to
vi{e katolika “pridru`ilo slu`benom apostolatu Crkve i wezinoj spasiteqskoj misiji”.14)
Osje}aju}i da je izgubila pozicije u {koli i drugim vaspitnim ustanovama, a idu}i za uputama Vatikana o potrebi djelovawa u svim sferama dru{tvenog `ivota, RKC je preko Katoli~ke akcije forsirala organizaciju
Orlova, koji postaju, kao najbrojniji ~lanovi Katoli~ke akcije, oslonac
klerikalizma u Kraqevini SHS. Rimokatoli~ka crkva je pokrenula organizaciju Orlova (“papinu gardu”) zbog suzbijawa sna`nog uticaja sokolske
liberalne ideologije u {koli i cjelokupnom odgojuu. Na ~elu jugoslovenskog orlovskog saveza bio je laik (svjetovno lice) dr Ivo Protulipac, i ta
~iwenica dovoqno kazuje da djelovawe Orlova nije bilo usmjereno samo ka
vjerskim pitawima. Konfrontirawem Orlova sa liberalno orijentisanim sokolstvom, fizi~ka kultura postaje glavno popri{ta sukobqenih
ideologija.15)
Ideolog orlovskog pokreta Ivan Merc, najboqe je predstavio orlovsku
odanost papi i Rimskoj crkvi: “Veliki je zadatak... upravo nas Orlova da bu demo u na{em narodu nosioci papinske ideje. Ponosimo se porugom ’Papi na garda’ (koju su im izrekli liberalni Sokoli-N@) kojom nas zaodijevaju
12)
13)
14)
15)
Isto, 215.
D. Kniewald, “Sluga Bo`ji dr Ivan Merc”, Zagreb, 1988, 198-199.
I. Merc, “Put k suncu”, priredio Bo`idar Nagy, Zagreb, 1978, 10-11.
N. @uti}, “Kraqevina Jugoslavija i Vatikan”, 299-300.
291
protivnici Crkve. Oni ne mrze Papu {to je Talijan, nego {to je Kristov
zamjenik. Pa da je on Papa Hrvat, misli{ da ga ne bi mrzili? A za{to neprijateqi Crkve toliko napadaju na na{e biskupe? Oni bar nisu Talijani! Stoga posvuda {irimo qubav prema Sv. Stolici i Papi! Poka`imo i
protuma~imo na{em narodu da narodi, koji se ne dr`e papine nauke, moraju da sr}u u propast. A mi Orlovi prou~avajmo te smjernice Pape u svojim
dru{tvima, odnosile se one na na{ euharistijski ili politi~ki `ivot, na
gospodarstvo ili javno }udore|e, na jezik u liturgiji ili obiteqski `ivot, na znanost ili umjetnost – u svemu neka nam bude vo|a Papa!”16)
Orlovi su uz “lijepu kwigu”, uz u~ewe istorije crkvene i narodne, uz
upu}ivawe u gospodarstvo i gra|anski `ivot, naro~ito razvijali “tjelovje `bu”: “Orlovi znaju da je tijelo ~ovje~je stan neumle, od Krista otkupqene
du{e, stan Duha Svetog. Tijelo je kr{}anina posve}eno sakramentima i jednom }e u nebu postati dionikom vje~ne slave. I zato Orlovstvo goji tjelovje`bu i ritmi~ku gimnastiku, i svemu svijetu govori da katolicizam ne
`eli ostati samo u sakristiji i crkvici, ve} da je to nauka koja je za sve qude i za sva vremena i koja ho}e da pro`me cijelog ~ovjeka, wegovu du{u i tijelo wegovo”.17)
Tjelesno vje`bawe je, dakle, bilo najvidqivija manifestacija Orlova.
Me|utim, “tjelovje`ba” nije bila su{tina orlovskog pokreta, ve} samo, po
uzoru na svoje antipode – liberalne Sokole, najefikasniji na~in okupqawa omladine oko jedne klerikalne organizacije i klerikalne ideologije.
Orlovi su imali {iri kulturno prosvjetni i “kr{}ansko – odgojni” karakter sa kulturnobojnim elementima. Ivan Merc je nastojao “osmisliti tje lovje`bu” daju}i joj duhovnu dimenziju, koja je bila neizbje`na za pravi kr{}anski odgoj. On je hvalio rije~i Pija XI, izre~ene pred zborom kardinala, da se kod omladine posveti pa`wa dobrim i zdravim tjelesnim vje`bama. Po Mercu, Crkva je uvijek nagla{avala du`nost svih vjernika da se razborito brinu za tjelesno zdravqe: “Ona je u pro{lim vjekovima blagosiqala vite{ke igre, a u dana{wem vijeku u wezinu krilu se rodi{e kod svih
naroda dru{tva omladine, koja katoli~kom tjelesnom uzgoju posvje}uju osobitu pa`wu. U slavenskim zemqama se ova qubav Crkve prema tjelesnom
zdravqu i uzgoju omladine najboqe o~ituje u orlovskim organizacijama, koje su, uz veliku prosvjetnu i op}e uzgojnu zada}u, preuzele du`nost da se brinu za katoli~ki tjelesni uzgoj. U Orlu tjelovje`ba i tjelesno uzgajawe ni je samo sebi svrha. Ono ide svjesno i sustavno za tim da tijelo postane krotko i ~vrsto oru|e du{e, koje }e biti u stawu izvr{iti sve wezine zapovi jedi, makar kako te{ke bile. Taj tjelesni uzgoj treba suzbiti lijenost i
u~initi tijelo sposobnim da se stavi u slu`bu Kraqevstva Kristova na zemqi”.18)
Hrvatski Orlovi su za svoj uzor uzimali “Kraqicu Hrvata – bla`enu
djevicu Mariju”, kod koje je vladao “savr{eni sklad izme|u svetosti du{e
16) I. Merc, n. d, 44-45.
17) I. Merc, n. d, 120-121.
18) “Katoli~ki tjednik”, br. 8, 1928.
292
i qepote tijela”. Zdravqe i qepota tijela bili su osnovni orlovski ciq
tjelovje`be, dok, s druge strane, orlovska tjelovje`ba nije smjela postati
sport: “Orao vje`ba~ nije mislio da postane pelivanom, koji }e se znati
prevrtati kao cirkusant”. Orlu je prvenstveno stalo do umjerenih vje`bi,
te je nastojao da od sebe odbaci svaku onu vje`bu koja bi ga odvi{e naprezala, koja bi {kodila wegovom zdravqu, i koja bi napokon djelovala na nesrazmjeran, nesimetri~an razvoj wegovog tijela. Osnovno tjelovje`beno geslo
katoli~kog Orla bilo je: umjerenost, zdravqe, skladna qepota. Iz toga gesla slijedilo je da }e Orao nastojati i u `ivotu lijepo nastupati, i na taj
na~in pokazati “da u wegovom zdravu i lijepu tijelu stanuje du{a ure{ena
bo`anskim darom milosti i posve}ewa”. Tijelo je moralo biti poslu{an
sluga du{e: “Kad ide, kad stoji, kada jede, kada se krsti, kada se moli, lijepo skloqenim rukama, kada na dva koqena u crkvi lijepo kle~i, uvijek }e
on to ~initi dostojanstveno i pokazati }e tako da u Orlu lijenosti nema i
da je orlovska tjelovje`ba uzgojila potpuna ~ovjeka – ~ovjeka koji je uzeo za
uzor Majku Kristovu”.19)
“Katoli~ki socijalni apostolat” bio je glavni orlovski ciq. Apostolat orlovstva morao se protezati na sve grane privatnog i javnog `ivota:
“Orlovstvo ho}e da Hrist zakraquje u du{ama pojedinih qudi, da zakraquje u na{im obiteqima, da zakraquje u cijelom dru{tvenom `ivotu, u svim
wegovim pojedinostima. Nije dovoqno da smo katolici onda kada se Bogu
molimo ili kad se nalazimo u dru{tvenim prostorijama, ve} svaki pojedini ~in na{ega `ivota, pa i najneznatniji, mora na sebi nositi `ig apostolata. Orlovstvo je moralo zacrtati put kako }e se op}enito katoli~ka na~ela primewivati na sve tako raznovrsne pojedinosti na{eg narodnog `ivota”. Zada}a je orlovstva da sve pojedinosti narodnog `ivota stavi u slu`bu Kristova Kraqevstva. Orlovi su htjeli da preko primjene katoli~kih
na~ela ~ak i ples, narodno kolo u~ine kr{}anskim.20)
Proslavu “tisu}godi{wice hrvatskog kraqevstva”, 1925. godine, RKC
je iskoristila da raspali narodnosne hrvatske strasti. Propagandom o Hrvatima kao “predzi|u kr{}anstva”, propagandom o Hrvatima kao najvjernijim sinovima Rimske crkve, RKC je nastojala da ostvari svoj glavni ciq:
usaditi ideje rimokatoli~kog svjetonazora me|u Hrvate i uni{titi slo bodno-zidarsko liberalno “sjeme zla”, koje je hrvatsko gra|anstvo u dobroj
mjeri prihvatilo. Kroz cijelu 1925. godinu Katoli~ka akcija je iskazala
veliku aktivnost. Orlovi su dobili kqu~nu ulogu kod “{irewa apostola ta”, odnosno, rimokatoli~ke ideolo{ke propagande. Vr{ena je propaganda
da je sudbina hrvatskog naroda neraskidivo spojena sa sudbinom RKC, tom
najboqom “odgajateqicom naroda”. Svaki pravi Hrvat je morao biti uvjeren da }e najboqe koristiti svome narodu samo onda kada se bude odgajao u
pravom kr{}anskom duhu: “Ako `elimo da hrvatski narod bude i u budu}nosti vjeran svojim slavnim djedovima, onda }e morati da i nadaqe goji qubav prema svetoj Crkvi Katoli~koj, da po katoli~kim na~elima `ivi. A
19) Mladost, br. 8-9, 1924.
20) I. Merc, n. d, 152.
293
jer svijet na omladini ostaje, zato dru{tva, u kojima se nalazi hrvatska
omladina, moraju biti odgajana u ~isto katoli~kom duhu. A imamo li mi u
Hrvatskoj takovih dru{tava? Zaista ih imamo rasijanih po svim krajevima
na{e domovine, a zovu se hrvatska katoli~ka orlovska dru{tva. Katehizam
je Orlovima wihova Zlatna kwiga.21)
Hrvatska omladina je, dakle, bila glavni predmet interesovawa klerikalnih Orlova. Ideolog orlovskog pokreta Ivan Merc ostavio je sqede}u
poruku hrvatskoj omladini povodom “tisu}e obqetnice” hrvatskog kraqev stva: “Katoli~ka vjera bila je vjera tvojih otaca; woj sav hrvatski narod
ima zahvaliti svoju slavnu pro{lost. @eli{ li da u ovo sudbonosno doba
hrvatski narod ponovo oja~a na svim podru~jima `ivota, to neka postavi
kao temeq svojemu radu i jedina istinita na~ela Crkve Kristove, Crkve
Katoli~ke. Neka ti geslo hrvatska omladino u ovoj jubilarnoj godini bude:
preporod naroda u Kristu... Svaki narodni rad, koji se ne obazire na vje~na na~ela Katoli~ke Crkve i kr{}anskog }udore|a, urodit }e prije ili
kasnije sudbonosnim posqedicama i po sav narod”.22)
Dana 10. maja 1925. godine sve~ano je proslavqen Dan katoli~ke omladine u rimokatoli~kim krajevima u organizaciji hrvatskih Orlova. Uo~i
proslave Dana Merc je sastavio proglas pod nazivom “Katoli~kim roditeqima” u kojem je, izme|u ostalog, stajalo: “Tog }e zna~ajnog dana sva hrvatska orlovska omladina zajedni~ki pristupiti stolu Gospodwem i sjediniv{i se s Bogom, euharistijski zasvjedo~iti pred svojim svijetom da mo`e hrvatski narod o~ekivati sretnu budu}nost jedino u katoli~kom preporodu.
Istog }e se dana u svim gradovima i selima, gdje imade katoli~kih Orlova,
odr`ati pou~ne akademije, predavawa, nastupi, i odu{evqena }e omladina
orlovska pokazati javnosti – roditeqima, prijateqima, su`upqanima – u
~emu se sastoji wen poletni rad, i kojim sredstvima kani preporoditi hrvatski narod. Jest, Orlovi kane prepora|ati i preporoditi svoj narod...
Kad starim iskusnim qudima nije uspjelo da zaustave vjersko, }udoredno,
dru{tveno, gospodarsko i politi~ko propadawe naroda, zar }e biti Orlovi sretnije ruke...? A Orlovi? Tek imademo koju stotinu dru{tava u hrvatskim krajevima i oni ve} tvrde da je nauka {to je ispovijedaju kadra da s temeqa preporodi i obnovi hrvatski narod”.23)
Uzrok “moralnog posrtawa” hrvatskog naroda Merc je vidio u “natura listi~ko – darvinisti~koj” ideologiji koju je {irilo liberalno sokolstvo. U vi{e ~lanaka (“Hrvatsko sokolstvo protiv Katoli~koj crkvi”, ne djeqa, 15. studeni 1925; “Na adresu Hrvatskog sokola”, Katoli~ki list, 2,
1925; “Starokatoli~ki pokret i hrvatsko sokolstvo”, Katoli~ki list, 11.
prosinac 1924. itd) napadao je “protuvjersku” i “neznabo`a~ku” sokolsku
slobodno-zidarsku ideologiju. Zbog “pogubnih” antiklerikalnih i laicisti~kih uticaja hrvatski narod se po~eo odmetati od Boga “~itaju}i sramotne kwige i novine”. “Juna~ka ~eta mladih hrvatskih Orlova”, je trebala da
21) I. Merc, n. d, 122.
22) Isto, 123-124.
23) “Nedjeqa”, br. 1-2.
294
zaustavi takve vjerske tendencije u rimokatoli~kim krajevima. Padaju}i
na koqena, hrvatski su se Orlovi zakliwali sa uzdignutom desnicom: “Kunemo vam se Bogom `ivim i wegovim sinom Isukrstom, prvakom apostola
sv. Petrom i sv. Ivanom evan|elistom, djevi~anskim za{titnikom hrvatskih Orlova, da je Katoli~ka crkva jedina primerava crkva, da jedino nauka Crkve Katoli~ke mo`e da preporodi i usre}i narod hrvatski. A mi, hrvatski Orlovi, mi smo obe}ali da }emo biti nosioci tog katoli~kog preporoda, novo vite{tvo, oboru`ano novim suvremenim oru`jem. Mi }emo
svuda ispovijedati poslu{nost prema roditeqima i svakoj zakonitoj vlasti; mi }emo {iriti dobru kwigu i dobre novine, bit }emo pravim apostolima pristojnih zabava, svijesni i uvjereni da zgrada dru{tva treba da se
gradi na temequ i stijeni koja je Krist”.
Nacionalni romantizam Hrvatskog sokola Merc je posmatrao kroz
wegovu liberalno-nacionalnu osnovu: “U te{kim i sudbonosnim prilikama u kojima se dan-danas nalazi hrvatski narod, nacionalni romantizam
Hrvatskog sokola nije kadar u~vrstiti i pridi}i taj narod. Graditi ga treba na ~vrstim vjersko-}udorednim te znanstvenim temeqima, a nadogra|ivati vaqa na katoli~koj tradiciji hrvatskog naroda. I Hrvatski sokoli
neka budu uvjereni da je jedino Katoli~ka crkva luka istine i tvr|a spasa
narodu hrvatskome; ako od we ne zatra`e pomo}, uzalud }e je tra`iti. To
im u ovo te{ko doba i sudbonosno vrijeme dovikuju bra}a po krvi”.24)
Prosvjetni rad Orlova imao je za ciq apostolat, odnosno, {irewe ideja Kraqevstva Bo`jeg me|u qude: “Kr{}anstvo podre|uje svaku qudsku djelatnost duhovnom i vrhunaravnom ciqu ~ovjeka. Isto tako se Orli~ki pokret ne bavi prosvjetom samo radi prosvjete ili samo stoga da Orlovi dobiju ve}u naobrazbu. Obiqe`je je prosvjetnog rada u orlovskom dru{tvu da
je za nas prosvjeta preduvjet i sredstvo da uzmognemo posvuda postati pravim apostolima Kristova Kraqevstva”. Glavne smjernice za prosvjetni rad
Orlova davala je Crkva, odnosno, Sv. Stolica i biskupi. Savremeno dru{tvo u “poganskom vijeku”, nisu mogli spasiti ni dr`avnici, ni politi~ari, ni u~ewaci, ve} samo “nepogre{ivi u~iteq Istine i }udore|a – Sveti
otac Papa”. Orlovi su glavni pomo}nici Crkve u wenoj preporodnoj djelatnosti.25)
Ideolozi Katoli~ke akcije, pa tako i Ivan Merc, nisu zaboravili na
`ensku populaciju, na vaspitawe djevoj~ica, djevojaka i `ena. Svaka `ena,
kao stub porodice, zbog vezanosti za ku}u, imala je presudan odgojni uticaj
na djecu. @ene su, uostalom, ve}i deo vremena posve}ivale molitvama i
obila`ewu crkava od mu{karaca. Zbog toga je Katoli~ka akcija poseban
zna~aj poklawala `enskim kulturnim i humanitarnim dru{tvima. Ivan
Merc je bio u stalnim kontaktima sa `enskom granom Orlovstva, sa “Sve zom hrvatskih orlica”. Dr`ao im je predavawa, pisao ~lanke, davao smjernice za rad. Od wegovih nastojawa na tom podru~ju, posebno je bila vredna
pomena bro{ura “Juna~ki `ivot sv. Ivane od Arka”, biografija francuske
24) “Na adresu Hrvatskog sokola”, “Katoli~ki list”, br. 2, 1925.
25) I. Merc, n. d, 131-132.
295
svetice, koju je Ivan postavio za uzor hrvatskim orlicama. U bro{uri je
poseban akcent stavio na dru{tvenu ulogu rimokatoli~ke `ene, posebno
Orlica: “Ako, dakle, orli~ka organizacija ili pojedina Orlica treba da
vr{i javni socijalni apostolat... Svi koji rade u orli~koj organizaciji
mora da su u milosti posve}uju}oj... Orlica, zatim treba da `ivi i osje}a s
Crkvom. Treba da radi prema `eqama i zapovijedima sv. Oca Pape, biskupa i slu`benog duhovnika (u~iteqstvo); treba da se u prijepornim pitawima obra}a na zakonodavnu vlast Crkve (suda~ku i egzekutivnu) i napokon
treba da se slu`i svim sredstvima koja joj Crkva daje za wezino posve}ewe
(ministerijum)... Orli~ka organizacija odgaja odu{evqene ~lanice koje
qube svoju Crkvu, qube wezinu nauku i `ele da svoje odu{evqewe za katolicizam i apostolat po Katoli~koj akciji, prenesu i na druge qude”.26)
Sveukupni prosvjetni rad Orlova imao je, dakle za ciq apostolat, odnosno, {irewe ideja Kraqevstva Bo`jeg me|u qude: “Kr{}anstvo podre|uje svaku qudsku djelatnost duhovnom i vrhunaravnom ciqu ~ovjeka. Isto tako se Orli~ki pokret ne bavi prosvjetom samo radi prosvjete ili samo stoga da Orlovi dobiju ve}u naobrazbu. Obiqe`je je prosvjetnog rada u orlovskom dru{tvu da je za nas prosvjeta preduvjet i sredstvo da uzmognemo posvuda postati pravim apostolima Kristova Kraqevstva”. Glavne smjerni ce za prosvjetni rad Orlova davala je Crkva, odnosno, Sv. Stolica i biskupi. Savremeno dru{tvo u “poganskom vijeku”, nisu mogli spasiti ni dr`avnici, ni politi~ari, ni u~ewaci, ve} samo “nepogre{ivi u~iteq Istine i
}udore|a – Sveti otac Papa”. Orlovi su glavni pomo}nici Crkve u wenoj
preporodnoj djelatnosti.27)
Ivan Merc i rimokatoli~ka {tampa
Zna~aj katoli~kog “tiska” za Ivana Merca je bio od presudne va`nosti
kod popularisawa ideja Katoli~ke akcije. Za Merca, kao i za rimokatoli~ku hijerarhiju, {tampa je imala veliku mo} u zlu ali i u dobru jer je ona “pomagalo za kr{}ansku pouku i za odbranu vjere i Crkve i za promicawe kr{}anskog `ivota”. Kwige i novine trebale su u sve ve}oj mjeri zamjewivati i sve}enika i katehetu, pa je zato du`nost svakog rimokatolika bila da
podupiru “dobru kr{}ansku {tampu”.28) Merc je podupirao inicijativu da
se i u Hrvatskoj po~ne izdavati katoli~ki dnevnik koji bi okupio sve rimokatolike i informisao javnost o `ivotu “cijele Crkve”. U tu svrhu oti{ao je u Pariz da se upozna sa na~inom izdavawa rimokatoli~kih dnevnika. Po mi{qewu I. Merca, trebalo je osnovati dnevni list koji bi bio izvan i iznad svake politi~ke stranke: “Iz toga ne slijedi da bi taj dnevnik
bio protustrana~ki, i da se katolici kao katolici ne trebaju baviti politikom. To bi bila kobna zabluda, jer katolici su du`ni pred Bogom da qube svoju domovinu i da rade boqe nego itko drugi za procvat domovine... Potrebno je da i katolici sudjeluju u dr`avnoj upravi a to se danas posti`e
pomo}u politi~kih stranki”.
26) Isto, 144-145.
27) Isto, 131-132.
28) “Dan katoli~ke {tampe”, naklada Pijeva~kog dru{tva, Zagreb, 1923.
296
Zbog pra}ewa politi~kih kretawa, rimokatolici su morali imati
svoje rimokatoli~ke politi~ke dnevnike. Merc je pravio razliku izme|u
rimokatoli~kih strana~ko-politi~kih novina i rimokatoli~kih iznadstrana~kih novina: “Strana~ke katoli~ke novine sav svoj rad temeqe na
na~elima kr{}anskog morala. Pokazuju kako }e se na tim temeqima sazdati dr`ava, urediti zakonodavstvo, uprava i drugo, tako da qudi postanu
sretni na ovoj zemqi. Dok katoli~ki strana~ko-politi~ki dnevnik ima za
bli`i ciq sre}u dru{tvene zajednice, to katoli~ki nadstrana~ki list
ima u prvom redu zada}u pomagati Crkvi kod spasavawa du{a. To on ~ini
na taj na~in {to iznosi nauku Svete Crkve upoznav{i ~itaoce s vje~nim
istinama i iznose}i uzore i zanimqive pokrete u svijetu, poti~e vjernike
na vr{ewe kr{}anskih kreposti. Nema, dakle, protuslovqa izme|u obih
vrsta novina, obe su potrebne, jednoj je bitno ciq vremenit, a drugoj vje~an.
Pisawe se jednih i drugih skladno nadopuwava”.29)
Svoje poglede na na~in ure|ivawa rimokatoli~kog dnevnika I. Merc
je izneo u nacrtu pravila za redakciju novog lista. Tom novom rimokatoli~kom dnevniku namjeravao je dati naziv “Raspelo”, da bi se kasnije odlu~io za ime “Kristov Stijeg”. Prema zamisli Merca, “Kristov Stijeg” je
osnovan za odbranu Crkve i za pro{irewe “Kraqevstva na{eg Gospodina
Isusa Krista”: “Kristov Stijeg se posve i s rado{}u podvrgava direktivama Sv. Stolice. On se sa strahopo{tovawem pokorava svome nadle`nom
episkopatu. Wegova je `eqa da ih {to uspe{nije podupre u wihovoj apostolskoj misiji, rade}i za spas du{a u skladu sa sve}enstvom, redovnicima
i ~lanovima Katoli~kog pokreta”. “Kristov Stijeg” je pokrenut iz razloga da “{to hitnije rasturi istinite vijesti iz vjerskog, parlamentarnog,
znanstvenog i trgova~kog `ivota. On ne}e zastupati stajali{te nijedne
stranke, ali si usvaja pravo da brani, analizira s posve katoli~kog stajali{ta vjerska i kulturna na~ela koja izbiju na javu u javnom `ivotu. On `eli privu}i sve katolike bez iznimke, i zato }e svim silama nastojati da se
ne zala`e za ovu ili onu ideju drugog reda, za ovu ili onu grupu qudi. On
ho}e da bude list za sve qude, nastojati }e poduprijeti nastojawa svakoga i
prilagoditi se metodi doti~noga. Razumije se, sve to mora da je u skladu s
naukom i direktivama Crkve. Program je ’Kristova Stijega’ da podupire
svojim slabim silama uzvi{enu misiju papinstva. On }e uvijek nastojati da
radi po uputama Sv. Stolice i da se slu`i onim metodama rada koje zagova ra Sv. Otac. To osobito vrijedi za wegovo dr`awe spram nekatolika i za
wegovo stajali{te spram sv. Unije.” “Kristov Stijeg” je imao, dakle, “pre va`ni zadatak” apostolske misije me|u inovjercima, u pravcu prevo|ewa
istih na uniju, odnosno, grkokatolicizam.30)
^lanovi redakcije novog dnevnika morali su da zadovoqe minimum
vjerskog `ivota, tj. da se neprestano sami izgra|uju u onoj struci ~iji im
je referat povjeren i da energi~no te`e za sveto{}u. Od svakog redaktora laika tra`eno je da se obave`e “sub levi” da }e ispuwavati slijede}e:
“Posvetiti se pres. Srcu Isusovom, pri~estiti se na devet prvih petaka;
29) “Nove katoli~ke novine”, “Nedjeqa”, br. 2-3, 1924.
30) I. Merc, n. d, 139-140.
297
pri~estiti se barem dva puta mjese~no; ispitati }e si dnevno savjest; dnevno }e barem pola sata posvetiti razmatrawu, molitvi, duhovni{tvu; dnevno }e izmoliti jedan Veni Creator; barem }e jednom dnevno postiti za uspjeh
Katoli~kog pokreta; nastojati }e imati stalnog ispovijednika; barem jednom }e obaviti duhovne vje`be; pristupiti }e ~etiri puta godi{we s ostalim saradnicima na zajedni~ku sv. pri~est koja se ima prikazati za umrle
drugove, za sve}eni~ki podmladak i uspjeh Katoli~kog pokreta; redaktor
laik }e se, u slu~aju da ~uje prigovore o pisawu “Kristovog Stijega’, koje
ne bi bilo u duhu Crkve, obratiti za savjet svom ispovjedniku.31)
Hrvatsko katoli~ko narodno |a{tvo (Liga) izdavalo je uticajni ~asopis “Lu~”, koji je formirao generacije hrvatskih rimokatoli~kih intelektualaca. Merc je dao svoje mi{qewe o zadacima ~asopisa “Lu~”: “Za
klerikalce nije bilo toliko va`no koliko ’Lu~’ vrijedi sa znanstvenog i
umjetni~kog gledi{ta, nego je va`nije koliko ’Lu~’ vrijedi za izgra|ivawe
na{ih ideja i na{ih drugova, napose mla|ih. Nastaje pitawe, kako }emo taj
idealni ciq ’Lu~i’ posti}i. Na{a na~ela nailaze na najve}e te{ko}e s toga {to se osnivaju na katolicizmu. U tome, i jedino u tome, se razlikuje na{
pokret od svih drugih grupa... Stoga je glavna i najva`nija zada}a ’Lu~i’ da
koncentrira svoje sile na stvarawe katoli~kog svjetovnog nazora, dok sve
ostalo (nacionalni, umjetni~ki, kwi`evni odgoj itd) dolazi tek u drugom
redu u obzir... Sada je opet vrijeme da podignemo ono {to nam je rat uni{tio. Mislim u prvom redu na radikalizam i ~isto}u na{ih ideja...”.32)
Ove navedene svete obaveze urednika imale su za ciq da poja~aju disciplinu samih urednika i da ih u~ine “kanalima bo`je milosti”. Redakcija
lista je u zgradi morala imati malu kapelicu s presv. sakramentom, gde bi
se vr{ilo zajedni~ko dnevno pri~e{}ivawe. Osobqe redakcije je moralo
biti aktivnim ~lanom jedne religiozne organizacije (Marijine kongregacije, Tre}i red itd.). U revizioni odbor lista ulazili su tri seniora, jedan
isusovac, jedan frawevac i jedan svetovni sve{tenik. Revizioni odbor je
imao zadatak da nadzire pisawe lista, kako se u wemu ne bi objavili ~lan ci koji bi mogli uneti neslogu me|u katolike.33)
Merc i nesuglasice Katoli~ke akcije (Orlova)
i Katoli~kog pokreta (Seniora)
Tajni Seniorat je dolazio u nesuglasice sa orlovskim pokretom upravo zbog orlovskog nepoliti~kog koncepta rada, koji je proizlazio iz stava
Katoli~ke akcije da se izbaci neposredni politi~ki rad, a koji je forsiran od nema~kog katolicizma. U “zavjetnici” (zakletvi) stajala je odredba
da se svaki novoprimqeni ~lan Seniora morao pokoravati Senioratu po
pitawu spora HOS – Liga (Jugoslovenska katoli~ka |a~ka liga). Taj dio iz
“zavjetnice” je izba~en 1926, jer se HOS nije vi{e htio pokoravati tajnim
31) Isto.
32) Q. Dimi}, N. @uti}, “Rimokatoli~ki klerikalizam u Kraqevini Jugoslaviji”, Beograd, 1992, 181 (cit. prema: D. Kniewald, n. d, 11).
33) Isto.
298
odredbama Seniorata zbog politi~kih tendencija Seniorata. HOS nije
htio da bude ma kakvo “politi~ki obojeno dru{tvo”, nego iskqu~ivo prosvjetno-gimnasti~ko kulturno dru{tvo.
Sqedbenici seniora dr Roguqe smatrali su da je Katoli~ki pokret
kod Slovenaca i Hrvata bio vi{e nego dio pastorizacije. To je za wih bio
nacionalni, politi~ki i socijalno ekonomski pokret u kome “izvanstran~arstvo” nema smisla. Katoli~koj akciji, koja se zasnivala na vjerskom temequ, “bez identi~ne i jake druge osnovne misli”, suprostavqen je “suvre meni jaki Katoli~ki pokret, jedinstven u kulturnim, socijalno-ekonomskim i politi~kim pitawima”. Prvaci “domagojskog” pokreta, zagovornici ideja Katoli~kog pokreta, na ~elu sa Seniorima, isticali su da je “vjerska osnovica premalo, ona je tek drugotne naravi”, dok su u prvi plan isticali politi~ku akciju. Organizacija “Domagoja” bila je progla{ena “obvezatnom” za cio Katoli~ki pokret. Po toj organizaciji, Katoli~ki pokret
se sastojao od pobo`nih dru{tava te od prosvetne, socijalno-ekonomske i
strana~ko-politi~ke grane, kao integralnih i nedeqivih jedinica. Sve te
jedinice su bile povezane u Senioratu.34)
Sa na~inom i metodama rada Seniorata nije se slagao Merc po{to je
on bio glavni propagator ideja italijanskog koncepta rimokatoli~kog
klerikalizma – Katoli~ke akcije. Sam Merc je postao ~lan Seniorata posle svr{enih sveu~ili{nih studija. Ivan iz “na~elnih razloga” nije polo`io seniorsku zakletvu ali je i pored toga, sve do svog iskqu~ewa, smatran
pravim ~lanom Seniorata. Za razliku od koncepcije Katoli~ke akcije, dobar broj Seniora omalova`avao je rad s omladinom. Uz Seniore je jedino
bila Jugoslovenska katoli~ka |a~ka liga. Nakon |a~kog sastanka i orlovskog tabora u Mariboru 1920. po~ele su se nazirati konture budu}eg sukoba HOS-Liga. Naime, Liga nije pokazivala interes za orlovski i orli~ki
te~aj organizovan za katoli~ke |ake iz Hrvatske u Mariboru.35)
Monopol omladinskog vodstva i organizovawa preuzimaju, zahvaquju}i Mercu, Orlovi, odnosno, Katoli~ka akcija. Senioratova |a~ka Liga izgubila je ranije dominantne pozicije, {to je dovodilo do neizbe`nog sukoba. Kako je uo~avao Kniewald, nije to bio samo sukob organizacionog oblika, nego sukob starog i novog, sukob ideja politiziranog Katoli~kog pokreta, kako ga je vodio Seniorat, i nepoliti~ne ideje Katoli~ke akcije
Pija XI, kako ju je, uz odobrewe i preporuku nadle`nih biskupa, nastojao
sprovesti I. Merc u orlovstvu.
34) Prva je generacija Mahni~eva hrvatskog katoli~kog pokreta bila “religiozno-konzervativna”. U drugu je generaciju Janez Krek uneo jaku socijalno-politi~ku a Q. Marako vi} sna`nu kwi`evnu notu. Tre}a je generacija “personificirana u sna`noj osobi samog dr Roguqe kao prvog organizatora prakti~nog rada hrvatskog Katoli~kog pokreta,
pod vo|stvom tajnog Seniorata”. S takvom novom orijentacijom Katoli~kog pokreta nije se slagao ve}i deo ~lanova Katoli~kog pokreta, jer je smatrao da se zanemaruje religiozni program. Roguqini nazori, izneseni u ~lanku “Pred zoru”, bili su smatrani ideologijom koja nije u skladu s mislima i odredbama biskupa Mahni~a i Pija X (K. Knie wald, n. d, 194).
35) Isto, 196-197.
299
Antipodi i predvodnici suprotnih nazora bili su, dakle, Petar Roguqa i Ivan Merc. Roguqina grupa u Senioratu smatrala je Katoli~ku akciju “nekakvim italijanskim ili jo{ vi{e romanskim specijalitetom koji se
ne smije k nama importovati”. Izdali su i sqede}u parolu: “Talijanska nam
Katoli~ka akcija nije nikada slu`ila, a ni ubudu}e nam ne}e slu`iti za
uzor.” Poput Roguqe i Merc je bio svestan da u katoli~kim redovima u Hrvatskoj postoje dve struje.36)
Impuls za Merca da mo`e nesmetano {iriti ideje Katoli~ke akcije,
bila je enciklika Pija XI “Ubi arcano dei”, od 22. decembra 1922, i mnogobrojne papine izjave i upute. Kona~no je jasno i nedvosmisleno Katoli~ki
episkopat, u poslanici iz 1923. “jednodu{no stavio svemu sve}enstvu i svim
vjernicima na srce Katoli~ke akciju, kako je nau~ava i `eli Pije XI”.
Merc je `elio da preuzme ulogu “glavnog korektora” Katoli~kog pokreta,
odnosno, da ga preuredi prema na~elima Katoli~ke akcije. Prvo je Terseglavovoj “Zlatnoj kwizi” slovena~kih Orlova dao novu redakciju u pravcu
Katoli~ke akcije.37) Pisao je zatim referate u kojima je u prvi plan stavqao vjerski moment i ideje pastorizacije npr. “Kako }e organizirani katoli~ki |ak spa{avati du{e”. Merc je odlu~io, posle duhovnih vje`bi na
“Svisvete” 1923, kod otaca Isusovaca, da slu`i Bogu kao korektiv u katoli~kim organizacijama i da bude posrednik izme|u Katoli~kog pokreta u
Hrvatskoj i u drugim zemqama. “^ista, dakle, i nesebi~na qubav Bo`ja povukla je Ivana na javni rad”.38)
Glavne sporne ta~ke izme|u Katoli~ke akcije (Merca) i Seniorata
bile su u slede}em: uloga sve}enika u Katoli~koj akciji i uop}e u Katoli~kom pokretu; zavisnost Katoli~ke akcije od mjesnog biskupa; potpuna neovisnost Katoli~ke akcije od svake politi~ke stranke; nezavisnost Katoli~ke akcije od tajnog Seniorata; rad Katoli~ke akcije prema na~elima
kako ih odre|uje Sv. Stolica.39)
36) N. @uti}, “Kraqevina Jugoslavija i Vatikan”, 332-333.
37) U “Zlatnoj kwizi” izneta su slede}a na~ela: “Svrha je Orlu da... svu hrvatsku katoli~ku omladinu u~ini ~etom apostola, obrazuju}i je vjerno, umno, }udoredno, socijalno, tjelesno; da pomo}u te omladine budi, utvr|uje i zagrijava puk za uzore katoli~ke misli i
`ivota; osnovica je svemu Orlovu radu katoli~ka vjera, wena na~ela i zapovijedi, {to
ih je dao Bog i sveta katoli~ka vjera; vjerski rad Orla ide za tim da podu~i svoje ~lanove o istinitosti i qepoti katoli~kih na~ela, i da stvori od wih uzorne katolike; uzor
je Orlu qubav prema Bogu i wegovu sinu Isukrstu, prema Crkvi Katoli~koj, Isusovoj
presvetoj Zaru~nici, prema svojim drugovima, prema narodu i domovini, prema svakom
~ovjeku, a naro~ito prema onima koji su bjedni i poti{teni; svaki Orao mora qubiti
Boga i crkvu, mora qubitu svoj narod, wegov jezik i zavi~aj, mora razvijati sva dobra
svojstva i sposobnosti u narodu...; Orao treba da se odgoji za Kristova junaka; osim duboke i zanosne qubavi prema svetoj Rimokatoli~koj crkvi, di`e Orla viteza briga za
vje~nu i vremenitu sre}u vlastitog naroda; Hrvatski Orao mora za narodna prava svog
naroda raditi tako da u wemu u~vr{}uje vjersku svijest, katoli~ku vjeru, obi~aje, u ~emu je najboqa i naj~vr{}a osnovica za odr`awe svakog naroda”.) Orlovi su kao “~eta poput qiqana bijelih vitezova hrlili od grada do grada, do sela, do {kole, do radionice,
da u svim Hrvatima u`gu odu{evqewe za Crkvu Katoli~ku i za slavnu katoli~ku pro{lost hrvatskog naroda” (Isto).
38) J. Vrbanek, “Vitez Kristov Ivan Merc”, Zagreb, 1943, 94-95.
39) D. Kniewald, n. d, 203.
300
Odnos Katoli~ke akcije prema politici i o wenoj tobo`woj nezainteresovanosti za “hrvatstvo”, koje se po~elo spontano “samo od sebe” javqati kod “mlade`i”, I. Merc je najjasnije razlagao u pismu upu}enom “jednom
kateheti frawevcu” u Mostar 3. decembra 1927. godine: “Mi u na{em radu
nikad nismo i{li za politi~kim ciqevima, (to je) specifikum koji nas je
odijelio od Seniorata, nisu bili niti nacionalni motivi. Jedini je razlog {to smo `eqeli sprovesti smjernice Sv. Stolice i s tim u vezi potencirati religiozne zahteve, tj. da odgajamo apostole koji }e u~initi vi{e
nego li su kao kr{}ani strictissime du`ni. Htjeli smo na{e ~ete staviti u
slu`bu protiv modernih ne}udorednih obi~aja (plesovi, moda, kino i sl.)...
^udno je to: mi smo i{li za tim religioznim ciqevima sami od sebe, na{a
je mlade`, a da za tim nismo i{li, po~ela sama od sebe vi{e nagla{avati
hrvatstvo. Naravno, u tome svatko ima slobodne ruke: samo tu ~iwenicu
konstatiram... o konkretnim politi~kim pitawima ne mogu te izvestiti
jer ih ne pratim. Jedino znam da ne mo`emo nikoga u savjesti siliti da bude u HPS i da ne smijemo nazivati nekatolikom onoga tko se ne sla`e sa
HPS. Isto tako je jasno da je od najve}e {tete za vjeru kad sve}enici idu u
politi~ku agitaciju i postanu ~uvari kutija; pogotovo kad se dogodi, kao
kod nas da se sve}enici u istom mjestu politi~ki bore jedan protiv drugog.
Ina~e mislim da se vaqa mnogo moliti da dobijemo za politiku, ne samo dobre katolike ve} i dobre stru~wake. Nije dosta htjeti voditi katoli~ku
politiku, ve} treba i znati voditi katoli~ku politiku”.40)
U pismu Ivana Merca nunciju Pelegrinetiju, od 27. avgusta 1927, pomiwe se politizacija hrvatskog Katoli~kog pokreta, koja se protivi direktivama Sv. Stolice i ko~i uspe{an rad oko katoli~ke obnove: “Oko 200
sve}enika kod nas pristaje uz HPS i gotovo su svi ~lanovi Seniorata... dok
ostatak od 1.800 ne pripada ni uz HPS ni uz Seniorat. Tako je Katoli~ki
pokret dospio na mrtvu ta~ku. Uvijek rade iste osobe, sve ostaje kao u zatvorenom krugu jer i u HPS i na drugim podru~jima rade iste osobe. To je
zato {to 9/10 klera ne pristaje uz ~isto politi~ki program HPS... koji ide
za tim da se stvori novi jedinstveni jugoslovenski narod kako je to tra`io
P. Roguqa u “Seniorskom vijesniku” 1919. (’vrhovni ciq’). Velika ve}ina
hrvatskog klera ne}e, dakle, da sura|uje ni u Katoli~kom pokretu a ni u Katoli~koj akciji jer se boji da bi time slu`ila ~isto politi~kim ciqevima Hrvatske pu~ke stranke i Seniorata kao vrhovnog foruma ~itavog ka toli~kog gibawa”. Merc zakqu~uje da bi, u ciqu pro{irewa “rada Crkve u
na{em narodu”, trebalo ~itav rad oko rekristijanizacije u~initi nezavisnim od HPS, koju je trebalo u~initi bezuticajnom. Kler je trebalo zainteresovati za Katoli~ku akciju, te ponovo uspostaviti jedinstvo klera kojeg je Seniorat podelio u dva tabora. Od Katoli~kog pokreta je, daqe, pre tilo “posvjetovwa~ewe”, laicizacija, zbog udaqavawa od pastorizacije i
vjerskog osnova.41)
40) Isto, 206-207.
41) Isto, 209.
301
Od 1926. nastaje promena u metodu i taktici rada Seniorata. Pod pritiskom “jake reakcije katolika”, jedne papine enciklike, i zbog naredbe
biskupske konferencije da Katoli~ka akcija, boqe re~eno “stran~arski”
Katoli~ki pokret, ima iz svog delokruga izbaciti strana~ku politiku,
Seniorat napu{ta teren svog tajnog delovawa te zapo~iwe akciju oko stvarawa organizacije Seniora priznate od vlasti. Pravila mu{kog dru{tva
Seniora – hrvatskih katoli~kih akademskih dru{tava “Domagoj”, odobrena su re{ewem MUD-a,U. br. 12.885 od 23. III 1928. @ensko dru{tvo je tako|e odobreno istog dana (U. br. 12.884). Seniorat je, me|utim, i daqe ostao
tajna organizacija, pa je sve do [estog januara 1929. davao direktive Hrvatskoj pu~koj stranci i vodio Katoli~ku akciju, “te se raznim metodama uplitao u poslovawe najvi{ih crkvenih funkcionera u na{oj dr`avi”. Senio rat je, dakle, samo forme radi promenio pravila u javno dru{tvo. Oni se
nisu upravqali po tim “javnim pravilima”, ve} su im za rad slu`ila “tajna
primeravila”, koja nikad nisu podneta dr`avnim vlastima na potvrdu.42)
***
Aktuelni proces poja~ane beatizacije tzv. hrvatskih svetiteqa, koji
ima izuzetan zna~aj za provo|ewe nacionalne homogenizacije i {irewa hrvatstva na nekada{wim srpskim etni~kim prostorima, nije zaobi{ao ni
lik teologa Ivana Merca koji se za `ivota isticao antiliberalnim nastupima i {irewem nacionalne ideje hrvatstva preko organizacija Katoli~ke akcije. Name}e se utisak da je li~nost Ivana Merca naknadno, organizovanom rimokatoli~kom propagandom, uzdignuta na pijedestal velikog pisca – stvaraoca i nedodirqivog sveca sa izra`enim vjerskim i nacionalnim genijem. Prema rimokatoli~kim apologetima, pionirske poslove {irewa Katoli~ke akcije obavqao je “prvoborac Katoli~ke akcije” Ivan
Merc. On nije osnivao posebne organizacije Katoli~ke akcije, ve} je novoosnovani Hrvatski orlovski savez potpuno usmjerio u tom pravcu. Sli~na
usmjerewa je vr{io i kod drugih kulturnih katoli~kih organizacija. Kod
organizovawa Katoli~ke akcije, Ivan Merc je nailazio na nerazumevawe
kod jednog dijela rimokatolika iz Katoli~kog pokreta, koji su smatrali da
je za jugoslovenske prilike bio dovoqan Katoli~ki pokret. U stvari, Katoli~ki pokret je, po instrukcijama tajnog Seniorata, u prvi plan izbacio
crkveni politi~ki anga`man. S druge strane, Mercu je bila va`na `eqa
crkve i pape da ideje Katoli~ke akcije unese u hrvatski narod, u cjelokupan `ivot toga naroda, kako bi se {to vi{e rimokatolika-Hrvata pridru`ilo slu`benom “apostolatu Crkve i wezinoj spasiteqskoj misiji” (rimokatoli~ki socijalni apostolat).
42) AJ, Ministarstvo unutra{wih poslova Kraqevine Jugoslavije, f. 21.
302
Ve­li­ka­Hr­vat­ska­na­srp­skoj­ze­mqi
Fe­de­ra­li­za­ci­ja­Kra­qe­vi­ne­Ju­go­sla­vi­je
i­sve­hr­vat­sko­oku­pqa­we­1935-1937.
Izvorni versajski poredak zavr{ava se 1935. godine, kada dolazi i do
velike diplomatsko-politi~ke prekretnice u istoriji moderne Evrope.
Polo`aj Lige naroda se promijenio zbog probu|ene Wema~ke koja je, u najmawu ruku, postala ravnopravna sa evropskim silama; “Centralni politi~ki punkt”, oko koga su se okretali doga|aji u Evropi, postala je Wema~ka koja se povla~i sa Konferencije za razoru`awe. Rusija je promijenila
stav prema zemqama liberalne demokracije (ona im ~ak i prilazi preko
politike Narodnog fronta), dok se Francuska vratila na savez s Rusijom,
a s druge mirila s Italijom koja je smawivala svoj revizionizam.1) O ovim
novim evropskim politi~kim kretawima morala je voditi ra~una dr`avni~ka i politi~ka elita Kraqevine Jugoslavije.
Poslije ubistva kraqa Aleksandra, u oktobru 1934, po~iwe postepeni
proces preure|ewa {estojanuarskog ideolo{kog i dr`avnog sklopa. Kao
glavni akter postaleksandrovskih politi~kih doga|aja, knez Pavle je
uklonio sa vlasti vodstvo {estojanuarske Jugoslavenske nacionalne
stranke. Vladu Bogoquba Jevti}a obrazovao je od mawe poznatih politi~ara Jugoslovenske nacionalne stranke (JNS) kako bi lak{e sprovodio pripreme za ideolo{ko-politi~ke, a time i dr`avne promjene.2) Namjesnik
Pavle je, prije svega, napravio radikalan spoqnopoliti~ki zaokret od Pariza (kome je politi~ki bio privr`en kraq Aleksandar) ka Londonu. Kao
britanski {ti}enik, u bliskim li~nim vezama sa britanskim dvorom, procjewivao je da Jugoslaviju treba ~vr{}e vezati uz britansku politiku uz
udaqavawe od Francuske. U vrijeme kada je Pavle do{ao za namjesnika, izme|u Pariza i Londona nije vladao raniji vawskopoliti~ki sklad. Frankofilsku politiku kraqa Aleksandra sprovodio je, kao predsjednik vlade
B. Jevti} i Jugoslavenska nacionalna stranka. Vawskopoliti~ki razlozi
naveli su kneza Pavla da {to prije razbije JNS i to, u prvoj fazi, preko Bogoquba Jevti}a koji je svojom tzv. petomajskom zemaqskom listom ugrozio
jedinstvo JNS i stvorio svoj skup{tinski klub (“jevti}evci”) nezavisan od
1) J. Jovanovi} – Pi`on, “Diplomatska istorija Evrope”, kw. I, Beograd, 1939, 3.
2) AJ, 138-2-3, “Ukaz o obrazovawu vlade B. Jevti}a”
303
navedene stranke. U drugoj fazi Milan Stojadinovi} je, u ime kneza Pavla,
politi~ki minorizirao i JNS i “jevti}evce” sa ciqem da se u potpunosti
ostvari unutra{wa i vawsko-politi~ka linija koju je `elio da sprovede
knez Pavle.3)
Politika “novog kursa” kneza Pavla, odnosno, politika razbijawa {estojanuarskog dr`avnog poretka, istovremeno je zna~ila odbacivawe integralno-jugoslavenske nacionalne ideologije kraqa Aleksandra i unitarnih liberala na koju se diktatura oslawala. Sve nacionalne i politi~ke
institucije i organizacije, koje su diktaturu podr`avale, dospjevale su u
nezavidan polo`aj na ra~un novih formi ideolo{ko-politi~kih organizovawa.
Nova dr`avno-politi~ka klima bila je u dobroj mjeri odre|ivana privrednim osnovama u Jugoslaviji. Spoqnopoliti~ki bilans jugoslavenskog
izvoza i uvoza bio je presudan faktor koji se bitno odra`avao na konstelaciju politi~kih snaga u Jugoslaviji. Na slabqewe politi~ke vezanosti
Jugoslavije za Francusku, pored ja~awa savezni{tva Jugoslaviji neprijateqske Italije sa Francuskom, uticali su i razlozi spoqnotrgovinske
prirode. U jugoslavenskim privrednim krugovima prisutni su, 1932-34. godine, znaci nezadovoqstva zbog beskrupuloznog na~ina na koji je Francuska koristila prednosti svog ekonomskog polo`aja u Jugoslaviji. Poslovni qudi su naro~ito bili nezadovoqni francuskim ograni~ewima na uvoz
iz Jugoslavije. Francuska je, jednostavno re~eno, postala slab kupac jugo slavenskih proizvoda, pa je ta ~iwenica predstavqala ograni~avaju}i faktor trgovinske razmjene izme|u dvije zemqe. Jugoslavija je, naime, dva puta
vi{e kupovala proizvode u Francuskoj nego Francuska u Jugoslaviji.4)
Slab potro{a~ki kapacitet i niska kupovna snaga jugoslavenskog tr`i{ta, doveli su do neophodnosti izvoza vi{ka poqoprivrednih proizvoda u
evropske zemqe. U jugoslavenskom izvozu Italija je zauzimala prvo mjesto
i ta ~iwenica je dovoqno govorila o jugoslavenskoj privrednoj zavisnosti
od Italije. Spoqnotrgovinska zavisnost od Italije izazva}e izmjene ideolo{ko-politi~kog pona{awa jugoslavenskih vlada (prihva}awe predloga konkordata vlade B. Jevti}a, pribli`avawe vlade M. Stojadinovi}a
Italiji i klerikalni rimokatoli~ki prodor u profane sfere jugoslavenske dr`ave, odbacivawe ideologije jugoslavenskog nacionalizma i dr`avno-integralnih koncepcija {estojanuarskog re`ima itd).
Rad vlade B. Jevti}a kretao je jo{ uvijek putevima starog re`ima, ne
odstupaju}i bitnije od prethodnih {estojanuarskih vlada. Vladina deklaracija, pro~itana u Narodnoj skup{tini 3. januara 1935, bila je pro`eta
odredbama u duhu “amaneta” kraqa Aleksandra o potrebi ~uvawa jugoslavenskog nacionalnog jedinstva i dr`avne cjeline.5) Nacionalno jedinstvo, prema Deklaraciji, moglo se o~uvati samo pomo}u poznatog recepta
3) “Istorija gra|anskih stranaka”, I, 391-392.
4) “Britanci o Kraqevini Jugoslaviji”, priredio @. Avramovski, II, Zagreb, 1986, 100.
5) Stenografske bele{ke Narodne skup{tine, III redovni sastanak od 3. I 1935, kw. I, Beograd, 1935, 91-92.
304
sprovo|ewa ideologije jugoslavenskog nacionalizma odgovaraju}om prosvjetnom, vjerskom politikom, kao i politikom fizi~kog odgoja naroda.
Isticawem zna~aja fizi~kog odgoja, vlada je stavila do znawa da }e, kao i
prethodne diktatorske vlade, ovu oblast kulture usmjeravati ka dr`avnim
potrebama, prvenstveno kod sporovo|ewa liberalnog i antiklerikalnog
ideolo{kog koncepta preko Sokola Kraqevine Jugoslavije.
Napadi opozicionih grupa, prvenstveno poklonika Hrvatske seqa~ke
stranke, na nosioce jugoslavenskog nacionalizma, poja~avali su se tokom
1935. godine. Pred izazovom organizovanog “hrvatskog proqe}a” 1935, dr`avne vlasti su kazneno-sudskim mjerama istupale u odbranu postoje}eg poretka. Unutra{wa politika vlade B. Jevti}a sve je vi{e uzimala oblik
li~nog re`ima (zbog stawa in­ter­reg­nu­ma), koji je svoju kulminaciju dostigao na petomajskim izborima 1935. Hrvatska opozicija, kao i potowi re`im M. Stojadinovi}a, optu`ivali su Jevti}a da je svojim metodama, primjewenim na izborima, jo{ vi{e unio nemir u unutra{wi politi~ki `ivot Jugoslavije, razbuktao politi~ke strasti do krajwih granica i doveo do
jo{ ve}e zao{trenosti me|unacionalnih odnosa.6)
Petomajski parlamentarni izbori predstavqali su politi~ki doga|aj
koji je ozna~avao po~etak kidawa sa starim {estojanuarskim diktatorskim
stawem. Opozicija je osjetila povoqan trenutak da, poslije vi{egodi{we
politi~ke apstinencije, javno iskali negodovawe prema nosiocima i poklonicima {estojanuarskog jugoslavenskog nacionalizma. Obostrani izborni teror, dr`avni i organizacija HSS-a, bio je izra`eniji nego na
prethodnim izborima u Kraqevini SHS. Naime, istupi dr`avnih organa
protiv pristalica Udru`ene opozicije bili su dopuweni i suprotnim tenzijama. U Savskoj i Primorskoj banovini posebno su bili na udaru pripadnici JNS i jugoslavenska nacionalna dru{tva i organizacije. Erupcija politi~kih strasti, izra`ena naro~ito me|u rimokatolicima, bila je usmjerena ka za{titi “ugro`enih” nacija od “nadnacionalnog jugoslavenstva”.
Zahtjevi za vra}awem u `ivot starih “plemenskih” simbola, slobodan nacionalni autonomni `ivot, bili su glavna pokreta~ka snaga koja je kod rimokatolika, pogotovo u Dalmaciji, Slavoniji i Hrvatskoj, stvorila patolo{ku mr`wu prema svemu jugoslavenskom. Iste zabrane su va`ile i za Srbe, Slovence i muslimane, ali kod wih nije dolazilo do ve}ih izraza nezadovoqstva prema jugoslavenskom diktatorskom poretku.
Pred takvim neraspolo`ewem morala je odstupiti vlada Bogoquba
Jevti}a, iako je na petomajskim izborima dobila relativnu ve}inu. Knez
Pavle je “uva`io” ostavku vlade B. Jevti}a i odmah pristupio ispitivawu
realne politi~ke situacije. Poslije audijencije predsjednika Narodne
skup{tine, S. ]iri}a i predsjednika Senata Q. Toma{i}a, konsultovani
su, po prvi put poslije 6. januara 1929, pored predstavnika “priznatih” i
lojalnih {estojanuarskih politi~kih stranaka (B. Jevti}a, N. Uzunovi}a
i S. Ho|ere) i predstavnici vanparlamentarnih opozicionih stranaka
6) AJ, Zbirka M. Stojadinovi}a, “Dvogodi{wica vlade M. Stojadinovi}a 24. VI 1935. – 24.
VI 1937.”
305
(Q. Davidovi}, A. Stanojevi}, J. Jovanovi}-Pi`on, V. Ma~ek, A. Koro{ec,
M. Spaho). Na osnovu sprovedenih konsultacija knez Pavle je, 23. juna 1935,
povjerio mandat za sastav vlade Milanu Stojadinovi}u.7)
Knez Pavle se odlu~io za “bankarsko-klerikalno-begovsku” politi~ku kombinaciju pod vodstvom Milana Stojadinovi}a, koja je obrazovana sa
ciqem “smirivawa uzavrelih politi~kih strasti”. Ta nova re`imska politi~ka formacija nazvati }e se Jugoslovenska radikalna zajednica (JRZ).
Kako je tada procjewivano, politi~ko nezadovoqstvo moglo se obuzdati jedino vra}awem na pre{estojanuarsko politi~ko stawe, uspostavqawem nacionalnih autonomija i priznawem nacionalnih posebnosti. Potezi vlade
M. Stojadinovi}a ima}e karakter postepenog razbijawa ideologije jugoslavenskog nacionalizma i dr`avnog centralizma, i ta }e linija predstavqati jednu od osnovnih unutra{wih politi~kih karakteristika vlade M.
Stojadinovi}a.
U deklaraciji vlade M. Stojadinovi}a, koja je pro~itana pred Narodnom skup{tinom 4. jula 1935, re~eno je da je osnovni pravac unutra{we politike dat Ustavom iz 1931, te se isti~e da Vlada ostaje vjerna svim na~elima Ustava isti~u}i princip dr`avnog i narodnog jedinstva.8) Me|utim,
navedeni stavovi iz deklaracije s vremenom }e sve vi{e postajati samo jedna deklarativna forma u odnosu na stvarno vo|ewe unutra{we politike
zemqe. Nagovje{taj novih politi~kih tendencija dat je u pasusu koji ka`e
da }e se “Vlada truditi da pojedine zakone politi~ke prirode prilagodi
te`wama naroda, {to je zna~ilo uvo|ewe “{iroke narodne samouprave, na
dono{ewe novog izbornog zakona, zakona o {tampi, novog zakona o zborovima i udru`ewima, kako bi se narodu omogu}ilo “u~e{}e u dr`avnoj upravi, banovinskoj ili op{tinskoj”. Radi obuzdavawa politi~ke situacije u
banovinama sa ve}inskim rimokatoli~kim stanovni{tvom, vlada je obe}ala da }e “amanet” kraqa Akeksandra ostvariti ako se bude i{lo putem smirivawa politi~ke zao{trenosti, putem prikupqawa i koncentracije svih
konstruktivnih snaga narodnih.9)
Deklaracija vlade M. Stojadinovi}a izazvala je razli~ite reakcije i
komentare politi~kih grupa. “Jugoslavenski krugovi” u Zagrebu su “svi bez
izuzetka” bili vrlo zadovoqni Deklaracijom: “Onaj deo Jugoslovena koji
nije anga`ovan u strankama, ili u kakvim politi~kiom grupama i koji nije vezan taktikom }utawa, to otvoreno i javno priznaje. Ovaj deo Jugoslovena vidi u izjavi Vlade garanciju da }e se nastaviti jugoslovensko-politi~ka linija”.10) Vladina Deklaracija je za ove jugoslovenske krugove predsta vqala izvjesno ohrabrewe, “nasuprot onoj uznemirenosti koju su ti krugovi pokazali kad su u prvom trenutku vidjeli li~ni sastav Vlade. Naime, izuzev “{estojanuaraca” Petra @ivkovi}a i Qudevita Auera, ideolo{ki
usmjerenih ka nacionalnom konceptu integralnog jugoslavenstva, ostali
7) AJ, Zbirka Milana Stojadinovi}a, “Dvogodi{wica vlade M. Stojadinovi}a...”
8) Stenografske bele{ke Narodne skup{tine, kw. I, Beograd, 1935.
9) Isto.
10) AJ, Zbirka M. Stojadinivi}a, “Dvogodi{wica vlade M. Stojadinovi}a...”
306
~lanovi kabineta M. Stojadinovi}a bili su pripadnici opozicionih politi~kih grupa u {estojanuarskom re`imu. Ta ~iwenica je dovoqno ukazivala na ideolo{ku, politi~ku i dr`avni~ku usmjerenost pripadnika nove
vladine “trijalisti~ke” (“jerezine”) politi~ke formacije.
Od 1935. po~iwe postepena federalizacija Kraqevine Jugoslavije
preko JRZ. Po na~inu upravqawa i primjewivawa zakona, Kraqevina Jugoslavija je bila fakti~ki podjeqena na ~etiri cjeline (politi~ke oblasti),
koje su odgovarale podjeli interesnih zona izme|u narodnosnih grupa unutar JRZ. Koro{ec provodi autonomizaciju Slovenije koja postaje svojevrstan “cor­pus­se­pa­ra­tum”, Ustav i zakoni u toj oblasti vredili su samo ukoliko su konvenirali partijskim interesima Koro{eca; muslimanski dio
Bosne i Hercegovine se politi~ki i privredno organizuje kao zasebna cjelina preko Mehmeda Spahe – ~lana vladaju}e JRZ i ministra saobra}aja;
Stojadinovi} stvara svoju politi~ku domenu uticaja u kojoj su “va`ili” zakoni jugoslavenske dr`ave i u kojoj je ideologija jugoslavenskog nacionalizma bila najmawe ugro`ena. Wegovi politi~ki emisari, vode}i borbu sa
srbijanskim dijelom Udru`ene opozicije (DS, RS, ZS), Seqa~ko-demokratske koalicije i pripadnicima JNS, punu aktivnost su razvijali na
podru~ju Vojvodine, Srbije, Crne Gore i u mawoj mjeri u Makedoniji (prepoznatqive granice SCG – britanski model). JRZ je obavila politi~ku polarizaciju na nacionalnoj (“plemenskoj”) osnovi, dezavuisala politiku integralnog jugoslavenstva zahvaquju}i vjerskim i plemenskim frontovima
na koje se oslawala. Tendencije federalizacije su ja~ale zbog mogu}nosti
“slobodnog tuma~ewa {estojanuarskog zakonodavstva koje je de­iu­re bilo na
snazi, ali de fakto, sprovo|eno u raznim nacionalno-politi~kim i vjerskim smjerovima.11)
Od petomajskih izbora 1935, pa do osnivawa Banovine Hrvatske, vladala je specifi~na situacija u Primorskoj i Savskoj banovini u odnosu na
ostale dijelove Kraqevine Jugoslavije. Kompleksni politi~ki odnosi bili su izra`eni u sukobima hrvatskih politi~kih i vjerskih grupacija
(HSS, “frankovci”, organizacije Hrvatske katoli~ke akcije i dr) sa nosiocima ideologije jugoslavenskog nacionalizma (JNS, “jevti}evci”, “borba{i”, jugoslavenske nacionalne organizacije na ~elu sa Sokolima) i konfrontirawem jednih i drugih sa pripadnicima vladaju}e JRZ.12)
Zbog jakog upori{ta jugoslavenskih nacionalista u Savskoj i Pri morskoj banovini, glavni napad hrvatskih nacionalista bio je uperen protiv wih. Do kraja 1935. zabiqe`en je veliki broj politi~kih istupa pripadnika HSS, zbog kojih su jugoslavenski nacionalisti (Srbi i Hrvati)
osje}ali strah i nesigurnost. Narodni poslanici, “jevti}evci” i pripadnici JNS, u svojim govorima i interpelacijama u Skup{tini ocjenili su
da su “~uvari” jugoslavenskog nacionalnog jedinstva ostavqeni na milost
11) N. @uti}, “Sokoli – ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine Jugoslavije 1929-1941”,
117-118.
12) Isto, Izvje{taji mjesnih i sreskih organizacija JRZ iz Savske i Primorske banovine
upu}eni M. Stojadinovi}u
307
i nemilost pripadnicima Ma~ekove HSS. Zbog pasivnog odnosa vlade Milana Stojadinovi}a prema istupima “ma~ekovaca”, {to je bilo u skladu sa
vladinom politikom “popu{tawa stega”, mali broj integralnih jugoslavenskih nacionalista u Primorskoj i Savskoj banovini je ulazio u redove
Jugoslavenske radikalne zajednice.13)­ Naime, knez Pavle je u potpunosti
podr`avao vladu M. Stojadinovi}a, u pogledu sprovo|ewa “popu{tawa”
stega prema Hrvatima i slobodnijeg nacionalnog manifestovawa na podru~ju Primorske i Savske banovine, zbog pridobijawa vodstva HSS za jedan obostrano prihvatqiv politi~ki kompromis. Knez Pavle je, naprotiv,
~lanovima vlade davao instrukcije u tom pravcu.14) Politika “popu{tawa
stega” omogu}ila je rasplamsavawe sukoba u Hrvatskoj, sa najte`im razmjerima u mje{ovitim vjersko-nacionalnim krajevima Primorske i Savske
banovine. Politika vlade M. Stojadinovi}a izazvala je nezadovoqstvo i
kod hrvatskih separatista i jugoslavenskih unitarista. S jedne strane, pripadnici JNS i jugoslavenski nacionalisti optu`ivali su vladu da je svo jim demokratskim mjerama oti{la predaleko i da wima ugro`ava dr`avno
i nacionalno jedinstvo. Na drugoj strani, pripadnici HSS su optu`ivali
vladu da je ostala dosqedna metodu ~vrste ruke i politici {estog januara.15) Prema vodstvu HSS vlada M. Stojadinovi}a je zauzela druga~iji stav
nego prethodne {estojanuarske vlade. Iako zakonom zabrawena, kao i druge stranke, HSS je obnovila redove i ja~ala organizaciju. Zahvaquju}i tolerantnoj vladinoj politici, vodstvo HSS je ostvarilo jak uticaj u redovima hrvatskog seqa{tva, mnogo mawe na afirmaciji seqa~kog socijalnog
programa, a mnogo vi{e na isticawu nacionalne hrvatske ideje.16)
Martovski doga|aji u Narodnoj skup{tini 1936. i uklawawe P. @ivkovi}a sa polo`aja ministra vojnog, kao i zatvarawe istaknutih “jevti}evaca”, izazvali su vrlo povoqan utisak u Hrvatskoj, Slavoniji i Dalmaciji.
Poslije ovih doga|aja jo{ su vi{e porasli apetiti ka osamostaqewu krajeva u kojima su `ivjeli rimokatolici – Hrvati. Uklawawem P. @ivkovi}a,
kao glavnog nosioca ideologije jugoslavenskog nacionalizma u {estojanuarskim vladama, okura`ilo je opozicione rimokatoli~ke elemente i sasvim oslobodilo akciju za nesmetanu izgradwu novog politi~kog modela.
U sprovo|ewu ideje o osamostaqewu i stvarawu “Velike Hrvatske”,
glavna prepreka vodstvu HSS bila je ~iwenica da su preko lokalnih organa vlasti pripadnici JNS, izabrani na Jevti}evoj listi maja 1935, dr`ali
dobar broj sreskih na~elstava u svojim rukama.17) Raspisivawem op}inskih
izbora, u jesen 1936, JRZ je nastojala da dobije upravnu a potom i politi~ku
vlast u Primorskoj i Savskoj banovini. Me|utim, JRZ je vrlo te{ko osvajala politi~ke pozicije u navedenim banovinama po{to su pobjednici na
13)
14)
15)
16)
17)
308
Isto.
T. Stojkov, “Vlada Milana Stojadinovi}a”, Beograd, 1986, 122.
Isto.
Isto, 143.
AJ, Zbirka Milana Stojadinovi}a, “Rezolucija Banovinskog odbora JRZ Savske bano vine od 18. VII 1936.”
op{tinskim izborima bili “~asnici” HSS koji su osvojili ve}i broj op}ina.18) Osvojiv{i ~vrste pozicije u op}inskim i sreskim nadle{tvima,
HSS je u dobroj mjeri sprovodila vlast nezavisno od centralnih dr`avnih
organa. Op}inske uprave, u vlasti pripadnika HSS, pretvorile su se od organa dr`avne vlasti u strana~ke organe “ma~ekovaca”.
U ovakvim uslovima hrvatski nacionalni pokret po~eo se naglo {iriti poprimaju}i masovne razmjere. Vlada M. Stojadinovi}a optu`ivana je od
svih ortodoksnih Jugoslavena, tj. prvaka JNS, dijela vojnog vrha, `andarmerije, jugoslavenskih nacionalnih organizacija i pravoslavnog episkopata,
da je glavni krivac za postoje}e politi~ko stawe, za izdaju nacionalnih svetiwa i minirawe temeqa na kojima po~iva dr`ava. Hrvati – jugoslavenski
nacionalisti do`ivqavali su vladinu politiku “popu{tawa stega” kao
ohrabrewe hrvatskim nacionalistima da u potpunosti uni{te jugoslavensku ideju i dr`avu. Jugoslaveni su bili razo~arani politikom vlade M. Stojadinovi}a i zato na op}inskim izborima nisu glasali za wegovu listu, jer
ih je vlada ostavila na “milost i nemilost” hrvatskog nacionalnog pokreta.
Zbog lo{eg odnosa “jereze” prema jugoslavenskim nacionalistima, i
izra`enih netrpeqivosti pristalica HSS prema woj, politi~ka pozicija joj nije bila na zavidnom nivou. Organizacije JRZ iz Hrvatske i Slavonije Stojadinovi}u su upu}ivale predstavke u vezi sa te{kim polo`ajem
wenih pripadnika: “Autoritet vlasti u Zagrebu srozao se veoma nisko. Vrlo je te{ko sprovoditi politiku po intencijama JRZ i vlade. Mjesni odbor
JRZ nema nikakvih instrukcija za svoje dr`awe, a nema autoriteta u gra |anstvu. Neki policijski organi vre|ali su samu na{u stranku. Ne samo da
nismo imali za{titu vlasti, nego su organi vlasti jo{ i neprijateqski postupali protiv nas”.19)
[efovi mnogih dr`avnih nadle{tava, koja su bila u rukama HSS, bili su protiv JRZ. Drasti~an primjer je bio Bjelovar u kome su gotovo sva
nadle{tva bila protiv JRZ, naro~ito sresko na~elstvo i uprava poreske
uprave. Sreski odbor JRZ iz Slavonske Po`ege izvje{tavao je da JRZ trpi
teror, kako od na~elnikovih elemenata, tako i od predstavnika lokalne
vlasti. Predstavnici jugoslavenskih nacionalnih organizacija u Zagrebu
(^etnici i Narodna odbrana, Sokoli), na sastanku odr`anom 22. jula 1935,
dramati~nim iskazom su zakqu~ili da je autoritet vlasti i zakona sru{en:
“Nacionalni qudi, uveliko vjerni Kraqu i Otaybini, prepu{teni su teroru ulice, masovno se prebijaju i ubijaju. @ivoti wihovi i imovina wihova u stalnoj su opasnosti. Tra`imo odlu~no da se uspostavi autoritet vla sti i zakona, ina~e moramo skinuti sa sebe odgovornost jer }emo, ako se taj
autoritet dr`ave odmah ne uspostavi, morati pribje}i energi~nijoj samoodbrani”.20)
18) Isto, Rezultati op{tinskih izbora 1939. godine.
19) AJ, Zbirka Milana Stojadinovi}a, “Mjesni odbor JRZ za grad Zagreb – M. Stojadinovi}u”, 30. III 1936.
20) Isto, telegram Koste Pe}anca, predsjednika svih ~etni~kih udru`ewa i Ivana Mali nara, predsjednika Narodne odbrane od 22. jula 1935.
309
“Samoodbrana” se uskoro osjetila jer su ^etnici po~eli pojedina~nim
akcijama napadati istaknute pripadnike HSS. Ubistvo narodnog zastupnika HSS, Karla Brkqa~i}a u Trnovcu kraj Gospi}a, 9. aprila 1936, od strane ~etnika – “pravoslavnog Hrvata” S. Pejnovi}a21), imalo je dalekose`ne
posqedice na politi~ke odnose u Savskoj i Primorskoj banovini. Uslijedila je lan~ana politi~ka reakcija na ovaj doga|aj, koji je, zahvaquju}i Ma~ekovoj vje{toj nacionalnoj propagandi, dobio op}ehrvatski zna~aj. Poslije objavqivawa Ma~ekovog letka, koji je sadr`ajno bio vezan za ovaj doga|aj, nacionalni i ideolo{ki sukobi su dodatno kulminirali i pro{irili se u zapadnim dijelovima Monarhije. Poslije misa zadu{nica posve}enih Karlu Brkqa~i}u, obi~no su izbijali krvavi sukobi. Masakr mladih
^etnika (Srba, Hrvata i muslimana) u Kerestincu, 16. aprila 1936, od strane “pitomih zagorskih seqaka”, bio je u direktnoj vezi sa doga|ajem u Lici.22) Slijedi sukob u Sewu izme|u `andarmerije i gospi}kih izletnika, iz
kog su nastale tzv. sewske `rtve.
Zbog nestabilnog politi~kog stawa, koje je sve vi{e poprimalo formu ekstremnog vjersko – nacionalnog sukobqavawa, srpsko i hrvatsko stanovni{tvo je sve vi{e zapadalo u stawe ksenofobi~nosti i okrenutosti ka
vrednostima svoje vjerske a time i kulturne ba{tine. Srbi iz Savske i
Primorske banovine, u parlamentarnom razdobqu u ve}ini simpatizeri
SDS, u vreme namjesni{tva su izrazito heterogena politi~ka masa (JRZ,
JNS, SDS, ZS, “borba{i”) nacionalno-ideolo{ki vezani za integralno jugoslavenstvo. Odre|en broj Srba bio je vezan za tradiciju Seqa~ko-demokratske koalicije i “sporazuma{ku politiku” Udru`ene opozicije Vlatka Ma~eka.
S druge strane, kompaktne rimokatoli~ke mase Hrvata bile su, iako u
odre|enom ideolo{ko-politi~kom neskladu (relacija liberalizam – rimokatolicizam), na jedinstvenom frontu “za{tite hrvatstva” od “nadnacionalnog jugoslavenstva” i “batina{kog srpstva”. Izvan ovog skladnog nacionalnog fronta nalazili su se Hrvati Jugoslaveni – unitarni liberali,
koji su, u okviru jugoslavenskih sokolskih organizacija, Orjune i Jadranske stra`e, odlu~no branili integralno-jugoslavenski koncept kraqa
Aleksandra i postoje}i dr`avni okvir. Glavno upori{te hrvatskih i srpsko-katoli~kih integralno jugoslavenskih snaga nalazilo se u dalmatin skom priobaqu, a naro~ito u Splitu i Dubrovniku.23)
Po~ev od petomajskih izbora 1935. godine, mo`e se govoriti o po~etku
organizirawa raznorodnog Hrvatskog narodnog pokreta u koji su ukqu~eni
Rimokatoli~ka crkva, HSP – frankovci, separatni liberali okupqeni
21) “9. IV 1936. godine ubijen je u Trnovcu kraj Gospi}a Karlo Brkqa~i}, ~lan HSS-a, od
strane ~etnika S. Pejnovi}a. Ubojica S. Pejnovi}, jula 1935, uz pompeznu slavu, kojoj su
prisustvovali istaknuti vo|e JRZ i senator dr Petar Zec, i kao kum trgovac Nikola
Duki}, pre{ao je na pravoslavnu vjeru” (Isto, Izvje{taj komandanta `andarmerije povodom ubistva hrvatskog narodnog zastupnika Karla Brkqa~i}a, s. a).
22) N. @uti}, “Sokoli – ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine Jugoslavije 1929-1941”,
Beograd, 1991, 121-122.
23) Isto, 119-144.
310
oko HSS-a pa ~ak i ve}i dio hrvatskih komunista. Nacionalno-politi~ki
savez HSS, frankovaca i klerikalaca, sklopqen u vrijeme Diktature, u
1935. godini se poja~ao i odr`avao do sporazuma izme|u SDK (u kom su bili HSS i srpsko-hrvatski SDS) i Udru`ene opozicije iz Srbije 8. oktobra 1937. godine. O odnosima V. Ma~eka i frankovaca, u razdobqu od 1935,
istorijski izvori daju kontradiktorne podatke: od informacija o integralnom hrvatskom pokretu HSS, frankovaca i klerikalaca, do informacija o akciji Ma~eka 1935. godine na pre~i{}avawu svojih redova od frankovaca, a na zahtjev samostalnih demokrata iz SDK. U stvari, Ma~ek je od
1935. odr`avao tajne kontakte sa frankovcimam dok je javno, zbog Srba iz
SDS, “pre~i{}avao svoje redove od frankovaca”.24)
Rimokatoli~ka hijerarhija, na ~elu sa nadbiskupom A. Bauerom, “usvojila je stopostotnu zajednicu sa HSS i wenim politi~kim pravcem”, sve do
dolaska za nadbiskupa A. Stepinca koji nije `elio da po|e za primerom
svog prethodnika zbog politike sporazuma HSS sa SDS i wegove (Stepin~eve) akcije na obnavqawu Hrvatske pu~ke stranke.25) Nadbiskup sarajev ski dr Ivan [ari}, s druge strane, u govoru pred narodom u selu ]ilipi
sreza dubrova~kog, rekao je “da budu svi slo`ni kao Hrvati uz svoga vo|u dr
Ma~eka”. Za vrijeme [ari}evog boravka u ]ilipima, na lokalnoj crkvi je
bila izvje{ena hrvatska zastava. U Grudama, pokraj Dubrovnika, nadbiskupa [ari}a su seqaci do~ekali sa hrvatskom zastavom i poklicima [email protected]
nadbiskup [ari}, `ivio dr Ma~ek”. Tom prilikom [ari} je uzviknuo da
svi Hrvati moraju biti uz Ma~eka. Barjaktar povorke, koji je dr`ao hrvatsku zastavu na kopqu, uvredio je na slu`bi prolaze}eg `andara rije~ima:
“Zar vi vla{ki `andari smijete ovdje biti”.26)
Opozicioni nacionalno-politi~ki Hrvatski narodni pokret u Savskoj i Primorskoj banovini dobijao je karakter masovnog pokreta koji je
nadma{ivao strana~ke okvire djeluju}i sa {ire ideolo{ke platforme po{to su u wega ukqu~ivani HSS, frankovci, RKC i komunisti. “Hrvatski
dnevnik” bio je organ Hrvatskog narodnog pokreta.
O “integralnom” Hrvatskom pokretu u izvje{taju Uprave grada Beograda iz 1936. napisano je slijede}e: “Hrvatski pokret, koji danas na papi ru predstavqa Ma~ek, uzorno je organizovan. Wegova organizacija provede na je u svim smerovima, uloge su podjeqene tako da u Hrvatskoj nema bi}a od
sedam do sesamdeset godina koje nije organizovano i koje ne vr{i neki na cionalni zadatak. Na ~elu svih organizacija stoji tajni Direktorijum, koji je u vezi s Paveli}em u inostranstvu. On je sastavqen od frankovaca i
biv{ih k.­und­k. oficira, a glavne su im vo|e S. Hrvoj, dr Krunoslav Lokmer, advokat iz Oto~ca, dr Mirko Ko{uti} advokat iz Zagreba, general
24) “Ma~ek se prihvatio radikalnog sredstva, te je javno sve frankova~ke studentske omladinske organizacije, koje su imale svoje sedi{te u Hrvatskom seqa~kom domu, izbacio
iz istog zbog akcije studentskih korporacija, ne samo protiv beogradskog re`ima, nego
protiv Srba uop{te, a koja nije bila u skladu sa op{tim Ma~ekovim direktivama” (AJ,
Zbirka Milana Stojadinovi}a, Izve{taj Uprave grada Beograda, 11. XI 1935).
25) Isto.
26) AJ, MP-v.o, f. 20, Ministarstvo vojske i mornarice Ministarstvu pravde, 3. V 1936.
311
austrijske vojske Matasi} i pukovnik Slavko Kvaternik. U okviru Direktorijuma postoje slede}e organizacije: Hrvatska seqa~ka sloga – ekonomska grana Pokreta; Hrvatska katoli~ka akcija koja je ~isto vjerska i stoji
pod direktnim gospodstvom crkvenih velikodostojnika; Hrvatski skauti,
telesna i uzgojna organizacija koja ima ~isto vojni~ki karakter (Vojnu
obuku sprovode k. und­k. oficiri); `enska udru`ewa Hrvatska `ena itd;
hrvatska omladina, koja se deli na usta{ku omladinu, hrvatski radni~ki
savez, hrvatska peva~ka, sportska i razna druga dru{tva. Sve ove organizacije rade po uputima nevidqivog crnog Direktorijuma, u smjeru nacionalnog i vjerskog vaspitawa naroda, ekonomskog i privrednog oja~awa Hrvatske na bazi zadrugarstva i lagerovawa `ivotnih namirnica koje su potrebne za ustanak. Tajni Direktorijum ima za ciq: nacionalno oslobo|ewe i to
slobodnu Hrvatsku sa teritorijom koja je do 1918. pripadala Austrougarskoj monarhiji; protektorat Italije s tim da Italija Hrvatskoj, s obzirom
na weno teritorijalno pro{irewe u Africi, ustupi Istru, Zadar i Rijeku. Ovakva dr`ava se zami{qa samo u slu~aju sporazuma izme|u Italije i
Wema~ke, tj. ako Wema~ka izvr{i an{lus Austrije. Ovo je ideja Mile Budaka, koji kao li~ni prijateq Gebelsa `ivi u Berlinu. Tajni Direktorijum najvi{e vjeruje u ostvarewe katoli~ke dr`ave u Podunavqu, a radi na
registrovawu Usta{a”.27)
U planovima tajnog Direktorijuma nisu zanemareni ni Sokoli. Hrvatskom politi~kom vodstvu nije smetala tehni~ka strana sokolskog rada, na~in vje`bawa i odijevawa takmi~ara, ve} omra`ena jugoslavenska liberalna i antiklerikalna ideologija. U stvari, sokolstvo je bilo sasvim prihvatqivo vodstvu Hrvatskog pokreta bez svoje osnovne ideolo{ke osnove.
Zbog svog poluvojni~kog karaktera, i pogodnosti za provo|ewe militarizacije stanovni{tva, aktivno se radilo na obnovi Hrvatskog sokola, ~iji
je rad onemogu}en odredbama Zakona o osnivawu Sokola Kraqevine Jugoslavije od 5. decembra 1929. godine.28) Uprava Hrvatskog sokola je dvadesetih godina bila u rukama frankovaca. Paveli} je ve} tada odr`avao bliske
kontakte sa hrvatskim sokolima, planiraju}i pomo}u wih akcije vojnog karaktera u Jugoslaviji. Naime, u promemoriji uru~enoj Musoliniju 1927. godine, Paveli} je ukazao na ~iwenicu da “ukoliko do|e do oru`anog italijansko-jugoslavenskog sukoba, Hrvati }e sprovoditi defetizam na {tetu ju goslavenske vojske i dr`ave, a u pogodnom }e trenutku, uz pomo} ~lanova
Hrvatskog sokola, zapo~eti oru`anu akciju protiv Srba i italijanskoj vojnoj komandi }e pru`ati va`ne obavijesti i podatke”.29)
Tajni Direktorijum je ra~unao da je preko Hrvatskog sokola, koji je
imao svoje domove i veliki nov~ani kapital, najlak{e mogu}e sprovo|ewe
organiziranog oru`anog ustanka. U Direktorijumu su ra~unali da je uz pomo}
Hrvatskog sokola mogu}e vrlo lako organizirati i naoru`ati bombama,
27) AJ, Zbirka M. Stojadinovi}a.
28) N. @uti}, “Sokoli – ideologija u fizi~koj kulturi Kraqevine Jugoslavije 1929-1935”,
Beograd, 1991, 137-138.
29) B. Krizman, “Geneza i razvoj usta{kog pokreta”, Socijalizam, br. 12, 1985.
312
automatima i pu{kama i revolverima najmawe 200.000 qudi. Naoru`ani
hrvatski sokoli zadr`ali bi se stalno u sokolskim domovima sa stanom i
zajedni~kom hranom “pa bi se na taj na~in stvorila narodna hrvatska vojska
koja bi uvijek bila spremna za eventualni ustanak”. U Direktorijumu su
predvidjeli da bi ostali ratni materijal (topovi, avioni, pomo}na vojska)
bio organizovan u pograni~nim mjestima Ma|arske i Italije, pa ~ak i Albanije. Vojnim odredima u Ma|arskoj i Italiji komandovali bi pukovnici
“K.­und­K. oficiri” Per~evi} i Per~ec, a unutra{wim u Kraqevini Jugoslaviji generali Vrkqan i Matasi} i pukovnik Slavko Kvaternik. Prema
izvje{taju `andarmerije u Benkovcu, dejstvo ovih organizacija, zbog blizine italijanskog Zadra, osje}alo se ve} u qeto 1935. godine.30)
Povodom uskrsa 1936. godine, Paveli} je uputio ~estitke “Savezu Hrvatskog sokola, svim starostama i svim ~lanovima”, {to je najboqe ilustovalo posebno uva`avawe Hrvatskog sokola od samog poglavnika. Pored Hrvatskog sokola, ciqevima usta{ke organizacije slu`ili su i Hrvatski
skauti koji su bili organizirani u vojne borbene odrede. Za vrijeme proslave Tjelova u Zagrebu, 14. juna 1936, organizcija Hrvatskih skauta je na dizawe ruke na znak pozdrava starje{ine “Za Dom”, odgovorila @AP ([email protected] vio Ante Paveli}”).31)
“Ma~ekovi batina{i” ili Hrvatska seqa~ka za{tita i Hrvatska gra|anska za{tita, osnovane 1936, bile su u stvari hrvatska narodna milicija
poluvojni~kog karaktera (kao Zbor narodne garde – “Zenge” 1991). Kako je
isticao Ma~ek, HSZ osnovana je u vreme “kada se hrvatski narod morao braniti od raznih zuluma `andara”.
Frankova~ke borbene omladinske organizacije, povezano djeluju}i sa
Hrvatskim sokolom, nastojale su pod vodstvom Josipa Reberskog usmjeriti
Hrvate ka otvorenom separatizmu. Prilikom sahrane frankovca Javora,
po~etkom 1936, poku{ali su u Zagrebu izazvati nerede, te iskoristiti mase da oru`anim istupom omogu}e progla{ewe nezavisne hrvatske republike. Omladinske organizacije frankovaca i HSS-a razvijale su intenzivnu
kulturnu saradwu sa omladinskim organizacijama nacifa{isti~kih dr`ava (Italija, Wema~ka) i organizacijama wihovih politi~kih saveznika
(na pr. sa bugarskim “Junakom”).32) Osniva~ i vo|a Hrvatskog omladinskog
sportsko-odgojnog dru{tva “Junak” bio je Ivan Protulipac, koji je ina~e
bio osniva~ i vo|a organizacija Katoli~ke akcije – Orlova i Kri`ara.
Po{to su u vodstvu “Junaka” bili i pripadnici zabrawenog “Hrvatskog so kola”, to je ovakav manevar frankovaca i rimokatoli~kih ideologa bio
usmjeren ka obnavqawu Hrvatskog sokola pod novim imenom.33)
Pravnik i istori~ar Hrvat Ferdo ^ulinovi} pisao je o osnivawu
“Legije rada” u junu 1935, a osnovali su je, kako on pomiwe “velikohrvatski
30) AJ, Zbirka M. Stojadinovi}a, “Na~elstvo sreza benkova~kog svim `andarmerijskim
stanicama”, 29. VI­II 1935.
31) N. @uti}, n.d, 138.
32) Isto, 139.
33) AJ, 71-3-8, Savez Sokola Kraqevine Jugoslavije Ministarstvu fizi~kog vaspitawa naroda, 9. II 1937.
313
profa{isti~ki elementi iz Zagreba, sa ciqem da ona, po uzoru na sli~ne
fa{isti~ke organizacije, okupi velikohrvatske profa{isti~ke elemente, kako bi mogli razviti organiziranu akciju protiv Jugoslavije”. “Legija rada” je imala za ciq da organizuje tzv. postrojbe rada koje su imale provoditi propagandu hrvatskog nacionalizma, fa{izma i antikomunizma.
Kako navodi ^ulinovi}, ta navodna “dobrovoqna radna slu`ba” imala je
predstavqati jezgro budu}e “udarne organizacije” za oslobo|ewe Hrvatske.34)
Hrvatski komunisti, pogotovo nakon osnivawa Komunisti~ke partije
Hrvatske u qeto 1937. godine, poja~ali su saradwu sa frankovcima i Paveli}evim usta{ama. O tome svjedo~i raspis Ministarstva unutra{wih poslova Kraqevine Jugoslavije, od 7. oktobra 1937, pov. I br. 50.514, o osnivawu KP Hrvatske (sa sjedi{tem u Pragu ili Parizu) i o “najnovijoj metodi
komunisti~kog djelovawa u na{oj zemqi”. Prema ovom raspisu “du`nost
komunisti~ke partije Hrvatske bi bila da pridobije hrvatske separatiste
– Paveli}evce, kao izvje`bane konspiratore, te da ih se iskoristi za svrhe komunisti~ke internacionale. I ovom prilikom komunisti u cjelosti
iskori{tavaju dana{wi sled politi~kih doga|aja u na{oj zemqi, te Paveli}evim emigrantima prilaze ukazuju}i im na ~iwenicu da su fa{isti~ke
zemqe – Italija i Wema~ka, wih napustile i zakqu~ile prijateqske sporazume sa fa{isti~kom Jugoslavijom”.35) Kod rada komunista o~igledan je
stalni politi~ki manevar uskla|en sa spoqnopoliti~kim promjenama,
ovaj put vezano za Pavlovu i Stojadinovi}evu politiku pribli`avawa
Italiji i Wema~koj. Prema devizi – ciq opravdava sredstvo – mijewa se i
komunisti~ka taktika prema politi~kim prilikama. U ovome slu~aju komunisti su voqni ~ak i da iskoriste i svoje ideolo{ke antipode, koje ni{ta zajedni~ko ne ve`e sa Paveli}evcima osim neodoqive mr`we prema
Kraqevini Jugoslaviji.
Jugoslavenski nacionalista – unitarni liberal dr Niko Bartulovi},
pisao je, krajem 1937, o sukobima ideolo{kih protivnika u Hrvatskom narodnom pokretu. Prije svih, Rimokatoli~ka crkva je “uzela sebi za ciq da
~itav katoli~ki `ivot stavi pod svoju kontrolu, zatim, da ~itav hrvatski
narodni pokret, vo|en od dr Ma~eka, podredi svojim prohtjevima, i kona~no da u samoj dr`avnoj politici bude onaj jezi~ak na vagi koji }e {urovati
~as sa krajwom opozicijom, a ~as sa svakim re`imom, iznu|uju}i od jednih
neograni~enu slobodu rada u {irokim hrvatskim slojevima, a kod drugih
zakone i ugovore, koji }e ih u~initi privilegovanim i svemo}nim. A sem
toga, {irewe mr`we i nepovjerewa izme|u Hrvata i Srba, wihov je naro~iti specijalitet, kakvog ne pokazuju katolici ni u jednoj drugoj zemqi, a
koji je tu| najosnovnijim na~elima hri{}anske nauke”36).
34) F. ^ulinovi}, “Jugoslavija izme|u dva rata”, kw. II, Zagreb, 1961, 109.
35) AJ, Sreska na~elstva (dokumentacija iz Arhiva CK SKJ), Kraqevska banska uprava Dunavske banovine – svim sreskim na~elnicima, predstojnicima gr. policije i gradskim
kapetanima, 16. X 1937.
36) N. Bartulovi}, Sukobi izme|u grupa u Hrvatskom narodnom pokretu, “Javnost”, br. 47,
20. novembar 1937, 884-885.
314
Klerikalci su ispoqavali agresivnost prema SDK od vremena wenog
osnivawa, naro~ito prema srpskom SDS-u. Me|utim, od druge polovine
tridesetih godina napadi postaju ultimativni, pa je i sam “Obzor” morao
konstatovati da su kleriklaci “pre{li na~elni okvir” jer se do tog vremena ideolo{ka polemika vodila oko op}ih pitawa klerikalizma i liberalizma, te fa{izma i demokracije. Po~ela su se pokretati “konkretna pitawa” u stilu klerikalne “Hrvatske stra`e” koja je tvrdila da SDS mo`e
da bude samo srpska stranka, te da u woj nikako nema mjesta za Hrvate. “Hr vatska stra`a” je konstatovala da SDS mo`e da bude samo partner HSS-u,
ili wen saveznik u borbi protiv beogradskog centralizma, ali nikako ravnopravan faktor u odlukama koje se ti~u Hrvatskog narodnog pokreta. S
druge strane, liberalni “Obzor” je “Hrvatsku stra`u” podsjetio da je u vrijeme kada je stvarana SDK (1926/27), i klerikalna Hrvatska pu~ka stranka,
koju je vodio [imrak, vodila borbu protiv S. Radi}a i SDK. Na kraju, “Ob zor” je konstatovao da SDS nije iskqu~ivo srpska stranka ve} da u woj i
Hrvati igraju vidnu ulogu: “No i kad bi biv{a SDS bila iskqu~ivo srpska
stranka, opet bi ona prema ~iweni~nom stawu bila u okviru Pokreta koji
vodi dr Ma~ek. Wen srpski karakter ne bi joj to mogao sprije~iti kao {to
strogo slovenski karakter ’Kmetijsko-radni~kog pokreta’ nije zapreka da
wegovi prvaci sura|uju kao politi~ki partneri s hrvatskim politi~kim
vodstvom”.37)
“Hrvatska stra`a” nije odstupala od svojih tvrdwi isticawem ~iwenice da je, osim H. Krizmana, SDS ~isto srpska stranka, a da je Vilder ^eh
ili Srbin; da svako presizawe SDS na hrvatski teren predstavqa ula`ewe u tu|u kompetenciju; te da, po{to se u pokretu Ma~eka radi o hrvatskom
nacionalnom pokretu, a ne o nekom internacionalnom – odlu~ivati u wemu mogu samo Hrvati, a nikako pripadnici drugih naroda kao na pr. Srbi
koji mogu biti samo saveznici ili pomaga~i.
Niko Bartulovi} zakqu~uje da je `eqa “Hrvatske stra`e” i klerikalaca da HSS “{to vi{e izolira od naprednih, demokratskih i liberalnih
uticaja, da je {to vi{e otrgne od bilo kakvog dodira sa srpskim, srpsko-hrvatskim ili jugoslovenskim skupinama; pa da onda mo`e {to lak{e da je sasvim klerikalizira, ili ako to ne bi i{lo, da je {to lak{e razbije i da
{to ve}i deo otme za sebe... U broju od 16. novembra najodlu~nije pori~e
’Obzorovu’ tvrdwu da ’kulturna ideologija HSS nije uvijek u skladu sa ideologijom organiziranih hrvatskih katolika, koji u kulturnim pitawima
imaju svoje posebno gledi{te’”. Bartulovi} daqe isti~e da klerikalci nikako ne}e mirovati jer je “borba protiv SDS samo dio wihove op{te bor be protiv liberalizma i demokracije kod Hrvata, zbog ~ega su se toliko zalagali za konkordat i zbog ~ega se stvaraju ’SKOMOVI’ u ciqu da parira ju rad grupe g. Hercega, Mi{kine, Bi}ani}a, Kraw~evi}a i ostalih liberalaca u Ma~ekovom pokretu.38)
37) Isto, 885.
38) Isto, 887.
315
Odre|eno smirivawe aktivnosti Hrvatskog narodnog pokreta nastupilo je poslije sporazuma Ma~eka i vo|a Udru`ene opozicije (Demokratska stranka, Zemqoradni~ka stranka, “ostaci” Radikalne stranke) u Srbiji u oktobru 1937; organizacije HSS su mawe agresivne u i{~ekivawu da }e
se, prema Ma~ekovim uputstvima, posti}i politi~ki i dr`avni sporazum
sa Beogradom u smislu stvarawa zasebne hrvatske teritorijalne jedinice.
To je i ostvareno stvarawem Banovine Hrvatske 1939. godine. Frankovci i
klerikalci i daqe, nesmawenom `estinom, nastavqaju borbu za potpuno
nezavisnu kleronacionalnu antiliberalnu Hrvatsku. Komunisti se vra}aju svom antifa{izmu i raskidaju “savez iz interesa” sa frankovcima.
U ovom poglavqu kwige obra|eni su, dakle, svojstva, struktura i organizaciono ustrojstvo Hrvatskog narodnog pokreta, koji u zbiqi politi~kog `ivota Savske i Primorske banovine nije uspio da postigne ve}u organizacionu ~vrstinu te je ostao na nivou nacionalnog projekta u za~etku,
ali koji je, me|utim, sa stvarawem Banovine Hrvatske 1939. postigao svoju
potpunu realizaciju (kao “Mas-pokret” 1971. i ustav iz 1974. sa konfederativnim elementima). Hrvatski opozicioni politi~ki i nacionalni bunt
otpo~eo je u trenutku velikih vawskopoliti~kih lomova 1935, koji su proizveli ideolo{ke i politi~ke zaokrete u jugoslavenskom dinasti~kom i
dr`avnom vodstvu. Povoqna politi~ka klima “popu{tawa stega”, koju je
provodio “namjesni~ki re`im” kneza Pavla, brzo je dovela do stvarawa jedinstvenog Hrvatskog narodnog pokreta, sastavqenog od raznorodnih ideolo{kih politi~kih snaga koje je, s druge strane, sjediwavao istovjetan nacionalni program – samostalna dr`ava Hrvatska. Uspostavqeno svehrvatsko nacionalno jedinstvo, koje je nastupilo kao posqedica op}ehrvatskog
nacionalno-politi~kog konsenzusa, nije se moglo du`e odr`ati upravo
zbog izra`enih ideolo{kih razlika izme|u hrvatskih komunista, nacifa{ista (“frankovaca, pripadnika usta{a), separatnih hrvatskih liberala
(“haesesovaca”) i rimokatoli~kih klerikalaca.
316
“Ve­li­ko­hr­vat­ska­`e­tva­srp­ske­na­rod­ne­wi­ve”
1939.•1941.•1945.•1991.
Re­a­li­za­ci­ja­ ve­li­ko­hr­vat­ske­ ide­je­ stva­ra­wem­ te­ri­to­ri­je­ po­du­nav­skoja­dran­ske­Hr­vat­ske­i­to,­u­isto­rij­skom­pro­ce­su,­pre­ko­Ve­li­ke­Bri­ta­ni­je
(1939),­ na­ci­fa­{i­sti~­kih­ ze­ma­qa­ (1941-45),­ Bro­zo­vih­ ko­mu­ni­sta­ (1945)­ i
li­be­ral­nih­de­mo­kra­ci­ja­na­~e­lu­sa­SAD­i­Ve­li­kom­Bri­ta­ni­jom­(1991)
Ba­no­vi­na­Hr­vat­ska­– bri­tan­ski­pro­jekt­Ve­li­ke­Hr­vat­ske
U­ju­go­sla­ven­skoj­isto­ri­o­gra­fi­ji­do­mi­ni­ra­te­za­da­je­na­ko­mu­ni­sti~­ki
te­ri­to­ri­jal­no-na­ci­o­nal­ni­ mo­del­ iz­ 1945-1946.­ go­di­ne­ is­kqu­~iv­ uti­caj
imao­ko­min­ter­nov­sko-so­vjet­ski­na­~in­rje­{a­va­wa­na­ci­o­nal­nog­pi­ta­wa­u­Ju­go­sla­vi­ji.­O­ko­min­ter­ni­nom­na­~i­nu­rje­{a­va­wa­ju­go­sla­ven­skog­na­ci­o­nal­nog­pi­ta­wa,­na­an­ti­srp­ski­na­~in,­u­isto­rij­skoj­na­u­ci­do­sta­je­pi­sa­no.­Me­|u­tim,­s­dru­ge­stra­ne,­Bri­tan­ski­te­ri­to­ri­jal­no-na­ci­o­nal­ni­kon­cept,­ko­ji­se
stva­rao­i­raz­vi­jao­to­kom­me­|u­rat­nog­pe­ri­o­da,­ni­je­u­ve­}oj­mje­ri­tre­ti­ran
kao­bi­tan­kod­stva­ra­wa­ad­mi­ni­stra­tiv­nih­gra­ni­ca­i­no­vih­ko­mu­ni­sti~­koso­ci­ja­li­sti~­kih­ na­ci­ja.­ Te­ri­to­ri­jal­no-na­ci­o­nal­ni­ ju­go­sla­ven­ski­ mo­del,
ko­ji­je­za­go­va­rao­zva­ni~­ni­Lon­don­od­1935.­go­di­ne,­u­do­broj­mje­ri­je­ostva­ren­u­ko­mu­ni­sti~­koj­Ju­go­sla­vi­ji.­Da­kle,­na­istom­te­ri­to­ri­jal­no-na­ci­o­nal­nom­ko­lo­si­je­ku,­ka­da­je­u­pi­ta­wu­srp­stvo,­na­{ao­se­ko­min­ter­nov­sko-so­vjet­ski­i­li­be­ral­no-bri­tan­ski­ju­go­slo­ven­ski­na­ci­o­nal­ni­kon­cept
Kra­qe­vi­na­SHS­(Ju­go­sla­vi­ja)­stvo­re­na­je­srp­skim­voj­ni~­kim­po­bje­da­ma,­ali­uz­pre­sud­nu­ar­bi­tra­`u­tzv.­“za­pad­nih­de­mo­kra­ti­ja”,­na­osno­vu­prin­ci­pa­ko­ji­su­pro­gla­{e­ni­za­ci­qe­ve­Pr­vog­svjet­skog­ra­ta:­slo­bo­da,­de­mo­kra­ti­ja­ i­ so­ci­jal­na­ prav­da,­ na­rod­no­ sa­mo­o­pre­de­qe­we­ i­ sa­mo­o­dre­|e­we­ (“te­meq­ni­ de­mo­krat­ski­ pr­ni­ci­pi”).­ Ta­kvi­ te­meq­ni­ de­mo­krat­ski­ prin­ci­pi
slu­`i­li­su­po­bed­ni­ci­ma,­si­la­ma­An­tan­te,­da­po­svo­joj­slo­bod­noj­vo­qi­ras­ko­ma­da­ju­po­ra­`e­na­car­stva­i­da­pri­tom­po­stig­nu­pot­pu­ni­le­gi­ti­mi­tet.
Srp­ska­dr­`av­nost­`r­tvo­va­na­je­1918.­go­di­ne­za­in­te­re­se­za­pad­nih­li­be­ral­no-de­mo­krat­skih­ze­ma­qa,­ko­je­je­po­dr­`a­va­la­srp­ska­in­te­lek­tu­al­na
eli­ta,­srp­ski­Dvor,­ve­}i­na­srp­skih­po­li­ti~­kih­par­ti­ja,­srp­ska­pra­vo­slav­na­hi­je­rar­hi­ja.­No­vi­svjet­ski­upra­vqa­~i­mo­gli­su­za­svo­je,­ta­da­ak­tu­el­ne
in­te­re­se,­da­is­ko­ri­ste­i­upu­te­srp­ske­tru­pe­u­Sr­bi­ma­stra­nu­ci­vi­li­za­ci­ju­ri­mo­ka­to­li~­kog­“svje­to­na­zo­ra”,­ka­ko­bi­na­Al­pa­ma­i­Dra­vi­po­sta­vi­li
317
gra­ni­ce­no­ve­li­be­ral­no-de­mo­krat­ske­dr­`a­ve.­Ni­je­se­do­zvo­li­lo­ostva­re­we
pro­jek­ta­~i­sto­na­ci­o­nal­ne­srp­ske­dr­`a­ve­ko­ja­bi­oku­pqa­la­sve­srp­ske­ze­mqe,­ili­“am­pu­ti­ra­ne” Ju­go­sla­vi­je­sa­gra­ni­co­ma­na­Ku­pi­i­^a­zmi.­Zbog­ne­pri­ko­sno­ve­nih­in­te­re­sa­li­be­ral­nih­de­mo­kra­ta­– spre­~a­va­we­re­sta­u­ra­ci­je
Hab­sbur­go­va­ca­– tre­ba­lo­je­stvo­ri­ti­dr­`a­vu­raz­li­~i­tih­ci­vi­li­za­ci­ja­i­an­ta­go­ni­sti~­kih­na­ro­da­i­kon­fe­si­ja­ko­ja­se,­zbog­to­ga,­u­kri­znim­svjet­skim
po­mje­ra­wi­ma­mo­gla­uvek­la­ko­raz­bi­ti.
Srp­ski­na­rod,­bo­qe­re­~e­no­“to­pov­sko­me­so” za­in­te­re­se­ve­li­kih­li­be­ral­no-de­mo­krat­skih­ dr­`a­va,­ za­slu­gom­ svo­je­ po­li­ti~­ke­ i­ dr­`av­ne­ eli­te
ide­al­no­ je­ po­slu­`io­ za­ {i­re­we­ “ko­smo­po­lit­skih”,­ “mo­der­nih”,­ “na­pred­wa~­kih”,­ de­mo­krat­skih­ gra­|an­sko-li­be­ral­nih­ ide­ja­ na­ Bal­kan,­ ali­ na
u{trb­srp­skih­na­ci­o­nal­nih­in­te­re­sa.­Dr­`av­ni~­ka­i­po­li­ti~­ka­eli­ta­za­pad­nih­ze­ma­qa­pro­ci­je­ni­la­je,­1918.­go­di­ne,­da­Slo­ven­ci,­Hr­va­ti­i­mu­sli­ma­ni­ne­mo­gu­u­ve­}oj­mje­ri­po­slu­`i­ti­wi­ho­vim­in­te­re­si­ma­zbog­du­ha­fe­u­dal­ne­ri­mo­ka­to­li~­ke­is­kqu­~i­vo­sti­i­islam­skog­fa­na­ti­zma.­Isti­ne­ra­di,
ne­tre­ba­za­bo­ra­vi­ti­na,­do­du­{e­ne­mno­go­broj­ne,­slo­ve­na~­ke­i­hr­vat­ske­gra­|an­ske­li­be­ra­le­– in­te­gral­ne­Ju­go­slo­ve­ne­ko­ji­su­bi­li­oku­pqe­ni­u­ju­go­slo­ven­skim­li­be­ral­nim­na­ci­o­nal­nim­or­ga­ni­za­ci­ja­ma­i­po­li­ti~­kim­stran­ka­ma­(So­ko­li,­Na­rod­na­od­bra­na,­Ja­dran­ska­stra­`a,­Or­ju­na,­^et­ni­ci,­Ju­go­slo­ven­ska­de­mo­krat­ska­stran­ka,­Ju­go­slo­ven­ska­na­ci­o­nal­na­stran­ka,­slo­ve­na~­ki­ “Kme­tij­ci” itd.).­ Pre­vla­da­va­li­ su­ po­klo­ni­ci­ ri­mo­ka­to­li­ci­zma­ i
austrij­skog­fe­u­do­ari­sto­krat­skog­le­gi­ti­mi­zma.
U­ri­mo­ka­to­li~­kim­na­rod­nim­ma­sa­ma­Hr­vat­ske,­Sla­vo­ni­je,­Dal­ma­ci­je,
a­po­go­to­vo­Slo­ve­ni­je,­bio­je­do­mi­nan­tan­kle­ri­kal­no-je­zu­it­ski­duh­zbog­do­mi­nant­nog­uti­ca­ja­Ri­mo­ka­to­li~­ke­cr­kve­u­sva­ko­dnev­nom­`i­vo­tu­ve­}in­skog
se­o­skog­ di­je­la­ sta­nov­ni­{tva.­ Hr­vat­ski­ fe­de­ra­li­sti,­ oku­pqe­ni­ u­ Hr­vat­skoj­se­qa~­koj­stran­ci­(na­~e­lu­sa­Stje­pa­nom­Ra­di­}em)­i­Hr­vat­skoj­za­jed­ni­ci,­zbog­svog­fe­de­ra­li­sti~­kog,­od­no­sno­se­pa­ra­ti­sti~­kog­pro­gra­ma,­ple­bi­sci­tar­no­su­pri­vu­kli­Hr­va­te-ri­mo­ka­to­li­ke­ko­ji­su,­s­dru­ge­stra­ne,­ide­o­lo­{ki­bi­li­u­ne­raz­dru­`i­voj­ve­zi­sa­rim­skom­ul­tra­mon­tan­skom­ide­o­lo­gi­jom.
Tre­ba­ is­ta­}i­ ide­o­lo­{ku­ osno­vu­ ju­go­slo­ven­skog­ uje­di­we­wa,­ od­no­sno
sna­ge­ide­o­lo­gi­je­gra­|an­skog­li­be­ra­li­zma­i­wi­hov­pre­su­dan­uti­caj­na­stva­ra­we­ide­je­o­ju­go­sla­ven­skom­uje­di­we­wu.­No­vi­li­be­ral­ni­evrop­ski­gra­|an­ski­po­re­dak,­ko­ji­je­na­stao­na­te­me­qi­ma­po­bje­de­ze­ma­qa­li­be­ral­ne­de­mo­kra­ti­je­u­Pr­vom­svjet­skom­ra­tu,­na­la­gao­je­iz­vr­{e­we­ju­go­sla­ven­skog­uje­di­we­wa
i­stva­ra­we­Ju­go­sla­vi­je.­^in­ju­go­sla­ven­skog­uje­di­we­wa,­ko­je­je­na­sta­lo­kao
po­sle­di­ca­rat­nog­ras­ple­ta,­imao­je­u­se­bi­ele­men­te­bur­`o­a­sko-de­mo­krat­ske
re­vo­lu­ci­je.­Ka­pi­tu­la­ci­ja­Austro-Ugar­ske­ozna­~a­va­la­je,­ne­sa­mo­krah­dr­`av­nog­me­ha­ni­zma,­ve}­i­po­lu­fe­u­dal­ne­ide­o­lo­gi­je­sve­}en­stva­i­plem­stva,
pred­gra­|an­skim­li­be­ra­li­zmom­“za­pad­nih­de­mo­kra­ti­ja”.­Po­bje­da­Fran­cu­ske­i­sa­ve­zni­ka­omo­gu­}i­la­je­da­ju­go­slo­ven­ski­li­be­ra­li­za­u­zmu­is­tak­nu­te
po­zi­ci­je­u­dr­`av­nom­vr­hu­Kra­qev­stva­SHS.­Cen­tra­le­evrop­skog­gra­|an­skog­li­be­ra­li­zma­– Fran­cu­ska­i­Ve­li­ka­Bri­ta­ni­ja­– usa­|i­va­}e­ide­je­de­mo­kra­ti­zma­na­tlu­ne­ka­da­{weg­ce­za­ro­pa­pi­sti~­kog­hab­zbur­{kog­car­stva.1)
1) N.­@u­ti},­“Kra­qe­vi­na­Ju­go­sla­vi­ja­i­Va­ti­kan­– od­nos­ju­go­slo­ven­ske­dr­`a­ve­i­Rim­ske­cr­kve­1918-1935”,­Be­o­grad,­1994,­1.
318
Me­|u­tim,­s­pro­to­kom­vre­me­na­u­Bri­ta­ni­ji­su­se­sve­vi­{e­ja­vqa­le­ide­je­o­pro­vo­|e­wu­fe­de­ra­li­za­ci­je­Kra­qe­vi­ne­Ju­go­sla­vi­je,­ko­je­su­bi­le­u­su­prot­no­sti­sa­uni­tar­nim­fran­cu­skim­ju­go­sla­ven­skim­mo­de­lom.­U­po­~et­ku
ta­kvu­ide­ju­ni­je­po­dr­`a­va­la­zva­ni~­na­bri­tan­ska­po­li­ti­ka,­ko­ja­je,­u­stva­ri,
za­jed­no­sa­Fran­cu­skom­po­dr­`a­va­la­po­sto­je­}i­li­be­ral­ni­evrop­ski­gra­|an­ski­po­re­dak­i­ti­me­ga­ran­ta­ta­kvog­po­ret­ka­na­ju­go­i­sto­ku­Evro­pe­– Kra­qe­vi­nu­Ju­go­sla­vi­ju.­“Bri­tan­ski­jav­ni­rad­ni­ci” su­kao­pr­vi­u­Bri­ta­ni­ji­po­~e­li­raz­vi­ja­ti­fe­de­ra­li­sti~­ki­te­ri­to­ri­jal­ni­mo­del­ras­ta­ka­wa­uni­tar­ne­Ju­go­sla­vi­je.­Ne­dr­`av­ni­Si­ton­Vot­so­nov­na­ci­o­nal­ni­kon­cept,­iz­vre­me­na­ka­da­ni­je­bio­pri­hva­}an­od­ofi­ci­jel­ne­Bri­ta­ni­je­(do­sre­di­ne­tri­de­se­tih­go­di­na XX vi­je­ka),­bio­je­fra­pant­no­po­du­da­ran­sa­ko­min­ter­ni­nim­“na­ci­o­nal­nim­rje­{e­wi­ma” o­raz­bi­ja­wu­Ju­go­sla­vi­je­iz­dva­de­se­tih­go­di­na XX vi­je­ka.
Si­ton­Vot­son,­~lan­Bal­kan­skog­ko­mi­te­ta,­po­dr­`a­vao­je­fe­de­ra­li­sti~­ku­ju­go­slo­ven­sku­ dr­`av­nu­ kon­cep­ci­ju,­ za­sno­va­nu­ na­ “isto­rij­skim” gra­ni­ca­ma.
Od­“srp­skog­pri­ja­te­qa” u­vri­je­me­Pr­vog­svjet­skog­ra­ta,­Si­ton­Vot­son­se
pre­tvo­rio­u­bor­ca­pro­tiv­tzv.­ve­li­ko­srp­skog­pro­gra­ma,­za­la­`u­}i­se­za­“pu­nu­rav­no­prav­nost­Slo­ve­na­ca,­Hr­va­ta,­bo­san­skih­mu­sli­ma­na,­Ma­ke­do­na­ca,
We­ma­ca­i­Ma­|a­ra”.2) U­je­sen­1930.­go­di­ne­Si­ton­Vot­son­je­iz­ja­vio,­u­sti­lu
“mi­te­le­u­rop­skog” hab­zbur­{kog­po­li­ti­~a­ra,­da­je­sta­ri­ve­li­ko­srp­ski­pro­gram­pre­kri­ven­sa­pre­vi­{e­pro­zir­nim­ju­go­sla­ven­stvom.­On­je­po­mi­wao­ne­pri­rod­ne­gra­ni­ce­ba­no­vi­na­ko­je­se,­po­we­mu,­bra­ne­pro­vid­nim­eko­nom­skim
i­sa­o­bra­}aj­nim­mo­ti­vi­ma.­Spa­ja­we­ve­}eg­di­je­la­sje­ver­ne­Sr­bi­je­sa­Sre­mom
i­Voj­vo­di­nom­Vot­son­je­po­ve­zao­sa­na­mje­rom­da­se­Ni­jem­ci­i­Ma­|a­ri­sta­ve
u­od­lu~­nu­ma­wi­nu­pre­ma­Sr­bi­ma.­
En­gle­ski­pu­bli­ci­sta­Ro­bert­Birk­hill­u­svo­jim­stu­di­ja­ma­se­za­la­gao­za
stva­ra­we­no­ve­dr­`a­ve­ko­ja­bi­se­zva­la­Sje­di­we­ne­dr­`a­ve­Sred­we­Evro­pe.
Tu­no­vu­dr­`a­vu­sa­~i­wa­va­le­bi­Hr­vat­ska­s­Bo­snom,­Her­ce­go­vi­nom,­Dal­ma­ci­jom­i­Sla­vo­ni­jom;­Ma­|ar­ska­s­ci­je­lom­Ba­ra­wom,­Ba~­kom­i­Ba­na­tom­i­ni­zi­nom­is­pred­Er­de­qa­ko­ja­da­nas­pri­pa­da­Ru­mu­ni­ji;­Tran­sil­va­ni­ja­(Er­deq);
Slo­va~­ka­s­Ru­te­ni­jom­(Pot­kat­pat­ska­Ru­si­ja);­^e{­ka­s­Mo­rav­skom­i­na­kra­ju­Austri­ja­u­~i­jem­bi­sa­sta­vu­bi­li­Slo­ven­ci.­Birk­hil­je­bio­in­ti­mus­vo­|e
Hr­vat­ske­se­qa~­ke­stran­ke­Stje­pa­na­Ra­di­}a­ko­ga­je­vr­lo­po{­to­vao­i­pri­hva­}ao­ we­go­vu­ an­ti­srp­sku­ ide­ju­ da­ se­ Sr­bi­ja­ is­kqu­~i­ iz­ sklo­pa­ cen­tral­no
evrop­skih­sje­di­we­nih­dr­`a­va.
No­vin­ski­ mag­nat­ lord­ Rothermeer (Ro­ter­mir)­ pre­ko­ svo­jih­ li­sto­va
raz­vio­je­iz­me­|u­dva­ra­ta­ja­ku­kam­pa­wu­za­po­ve­}a­wem­Ma­|ar­ske­ko­ja­bi­i{­la­do­Be­o­gra­da,­i­stva­ra­we­Ve­li­ke­Hr­vat­ske­ko­ja­bi­ob­u­hva­ta­la­po­red­Hr­vat­ske,­Sla­vo­ni­je­i­Dal­ma­ci­je­kom­ple­tan­Sri­jem­do­Be­o­gra­da,­za­pad­nu­i
cen­tral­nu­Bo­snu­i­Bo­ku­Ko­tor­sku.­“Servia” bi,­po­we­mu,­ob­u­hva­ta­la­Sr­bi­ju
sa­Ma­ke­do­ni­jom,­Cr­nu­Go­ru­i­cen­tral­nu­i­is­to~­nu­Bo­snu­sa­di­je­lom­Her­ce­go­vi­ne.­Ro­ter­mi­ro­ve­gra­ni­ce­su­bi­le­vr­lo­po­du­dar­ne­sa­gra­ni­ca­ma­Ba­no­vi­ne­Hr­vat­ske­i­pro­jek­to­va­ne­Srp­ske­ze­mqe­iz­1939.­go­di­ne,­s­tim­{to­bi­Hr­vat­ska­bi­la­mno­go­vi­{e­uve­}a­na,­sa­cje­lo­kup­nim­Sre­mom­i­Bo­kom,­i­ti­me
ob­u­hva­ta­la­gra­ni­ce­ma­|ar­ske­kra­qev­ske­ze­mqe,­“tro­jed­ne” Kra­qe­vi­ne­Hr­vat­ske,­Sla­vo­ni­je­i­Sre­ma,­i­austrij­ske­ce­sa­ro­vi­ne­Kra­qe­vi­ne­Dal­ma­ci­je.
2) Na­rod,­13.­X 1923.
319
No­va­na­ci­o­nal­na­po­li­ti­ka­Bri­ta­ni­je­pre­ma­Ju­go­sla­vi­ji­od­1935.­go­di­ne,­ko­ja­je­po­ti­ski­va­la­fran­cu­ski­ju­go­sla­ven­ski­uni­tar­ni­mo­del,­rje­{e­we
ju­go­sla­ven­skog­te­ri­to­ri­jal­no-na­ci­o­nal­nog­pi­ta­wa­vi­dje­la­je­u­fe­de­ra­li­za­ci­ji­Ju­go­sla­vi­je,­od­no­sno­za­go­va­la­stva­ra­we­“Ve­li­ke­Hr­vat­ske” pre­ko­pro­jek­ta­Ba­no­vi­ne­Hr­vat­ske­i­uma­we­ne­Sr­bi­je­bez­Voj­vo­di­ne.­Bri­tan­ski­ana­li­ti­~a­ri,­di­plo­ma­te­i­“neo­fi­ci­jel­ne­li~­no­sti” (Si­ton­Vot­son)­su­oci­je­ni­le­da­je­dik­ta­tu­ra­do­`i­vje­la­ban­krot­stvo,­hr­vat­ski­po­kret­po­stao­ja­~i­i
slo­`ni­ji­ne­go­ikad,­srp­ski­po­li­ti~­ki­i­par­tij­ski­`i­vot­do­`i­vio­to­tal­no
ra­su­lo.­Uo~a­va­no­je­da­spor­po­sto­ji­oko­bro­ja­ad­mi­ni­stra­tiv­nih­je­di­ni­ca,
wi­ho­vog­te­ri­to­ri­jal­nog­op­se­ga,­pi­ta­wa­Voj­vo­di­ne­i­Sre­ma.­Sma­tra­ju­}i­“ju­go­sla­ven­sko­je­din­stvo” evrop­skim­i­bri­tan­skim­in­te­re­som,­oni­su­pred­la­ga­li­da­obe­stra­ne­u~i­ne­kom­pro­mis­i­pri­hva­te­pet­fe­de­ral­nih­je­di­ni­ca
(Slo­ve­ni­ja,­Hr­vat­ska­sa­Dal­ma­ci­jom­i­Du­brov­ni­kom,­Bo­sna­i­Her­ce­go­vi­na,
Voj­vo­di­na,­Sr­bi­ja­sa­auto­nom­nom­Ju­`nom­Sr­bi­jom­i­Cr­nom­Go­rom),­i­do­go­vo­re­ se­ oko­ kom­pe­ten­ci­ja­ cen­tral­nog­ par­la­men­ta­ i­ fe­de­ral­nih­ Sa­bo­ra
itd.­Za­mje­ra­li­su­Be­o­gra­du­{to­na­sto­ji­da­o­sud­bi­ni­Voj­vo­di­ne­od­lu­~u­je
“ap­so­lut­no­kao­i­sa­Ma­ke­do­ni­jom­i­Cr­nom­Go­rom”.­Ima­li­su­vi­{e­ra­zu­mje­va­wa­za­Ma­~e­ko­va­na­sto­ja­wa­da­Voj­vo­di­na­do­bi­je­“auto­no­mi­ju”.­U­ela­bo­ra­ti­ma­Vot­so­na­sta­nov­ni­{tvo­Voj­vo­di­ne­je­tre­ba­lo,­ne­za­vi­sno­od­“hor­di­ne­spo­sob­nih­srp­skih­~i­nov­ni­ka”,­da­sa­mo­ure­|u­je­svo­je­po­slo­ve.­Pri­hva­ta­ju­}i
ste­re­o­tip­o­eks­plo­a­ta­ci­ji­Voj­vo­di­ne­on­je­sma­trao­da­auto­no­ma­{ki­po­kret
po­dr­`a­va­90­od­sto­voj­vo­|an­skih­Sr­ba.­Za­bri­tan­ske­di­plo­ma­te­ni­je­bi­lo
spor­no­da­“ju­go­slo­ven­sko­je­din­stvo” mo­ra­bi­ti­na­|e­no­je­di­no­re­for­ma­ma­u
po­sto­je­}im­gra­ni­ca­ma­“sa­da­{we­dr­`a­ve”.3)
U­me­mo­ran­du­mu­iz­1936.­go­di­ne,­S.­Vot­son­se­opet­za­la­gao­za­“ide­al­ni
kom­pro­mis” od­pet­te­ri­to­ri­jal­nih­je­di­ni­ca:­Bo­sna­i­Her­ce­go­vi­na,­Hr­vat­ska,­Slo­ve­ni­ja,­Sr­bi­ja­i­Voj­vo­di­na.­Ka­ko­is­ti­~e­isto­ri­~ar­ka­Mi­ra­Ra­do­je­vi},­u­dru­goj­po­lo­vi­ni­tri­de­se­tih­go­di­na­~e­sto­je­is­ti­ca­na­tvrd­wa­po­ko­joj
je­voj­vo­|an­ski­po­kret­oku­pqao­~ak­90­od­sto­Voj­vo­|a­na,­ko­ji­su­svo­jim­vo­|om
sma­tra­li­Vlat­ka­Ma­~e­ka.­Me­|u­tim,­Sa­mo­stal­na­de­mo­krat­ska­stran­ka,­ko­ja
se­za­la­ga­la­za­auto­no­mi­ju­Voj­vo­di­ne,­na­op­{tim­iz­bo­ri­ma­iz­1938.­go­di­ne­u
Voj­vo­di­ni­je­do­bi­la­sa­mo­7631­glas,­a­Du­{an­Du­da­Bo­{ko­vi}­(^an­kov­pre­te­~a),­vo­|a­Voj­vo­|an­skog­se­pa­ra­ti­sti~­kog­fron­ta,­iz­gu­bio­je­iz­bo­re­u­we­go­vom­Pan­~e­vu,­ko­je­je­i­tre­ti­ra­no­kao­we­go­va­iz­bor­na­tvr­|a­va.­Upor­no­po­na­vqa­na­tvrd­wa­da­je­cje­lo­kup­na­Voj­vo­di­na­po­dr­`a­va­la­po­kret­za­auto­no­mi­ju­Voj­vo­di­ne­ostao­je,­ipak,­sa­mo­dio­ste­re­o­tip­ne­is­kri­vqe­ne­isto­rij­ske
svi­je­sti.4)
Li­be­ral­ne­de­mo­kra­ci­je,­na­ro­~i­to­Ve­li­ka­Bri­ta­ni­ja,­vr­{i­le­su­pri­ti­sak­na­Be­o­grad­i­Za­greb­da­{to­pri­je­po­stig­nu­po­li­ti~­ki­spo­ra­zum­ka­ko­bi
se­ri­je­{i­lo­tzv.­hr­vat­sko­pi­ta­we­i­sve­iz­ra­`e­ni­je­srp­sko­pi­ta­we,­i­na­taj
3) Q.­Di­mi},­“Isto­ri­ja­srp­ske­dr­`av­no­sti­– Sr­bi­ja­u­Ju­go­sla­vi­ji”,­kw.­III,­Be­o­grad,­2001,
175-176
4) M.­Ra­do­je­vi},­“Srp­sko-hr­vat­sko­spor­oko­Bo­sne­i­Her­ce­go­vi­ne­i­Voj­vo­di­ne­u­pe­ro­du­Kra­qe­vi­ne­Sr­ba,­Hr­va­ta­i­Slo­ve­na­ca­(Ju­go­sla­vi­je)”,­Di­ja­log­po­vje­sni­~a­ra­isto­ri­~a­ra,­2,­Za­greb,­2000,­337.
320
na­~in­oja­~a­la­ho­mo­ge­nost­Ju­go­sla­vi­je­ko­ja­je­tre­ba­lo­da­od­i­gra­ulo­gu­sa­ve­zni­ka­Ve­li­ke­Bri­ta­ni­je­i­Fran­cu­ske­u­o~e­ki­va­nom­rat­nom­su­ko­bu­sa­We­ma~­kom.­U­pri­log­raz­vo­ja­si­tu­a­ci­je­u­tom­prav­cu,­ma­son­sko­kri­lo­Hr­vat­ske
se­qa~­ke­stran­ke­odr­`a­va­lo­je­sve­tje­{we­kon­tak­te­sa­za­pad­nim­li­be­ral­nim­cen­tri­ma­mo­}i­i­ti­me­ja­~a­li­po­zi­ci­ju­HSS-a­i­Za­gre­ba­na­Za­pa­du.­Bri­tan­ska­taj­na­ak­ci­ja­i{la­je­pre­ko­is­tak­nu­tog­pred­stav­ni­ka­HSS-a­dr­Ju­ra­ja­Kr­we­vi­}a,­prof.­To­ma­{i­}a­i­dru­gih.­Ma­son­sko­kri­lo­u­HSS-u­nad­ja­~a­lo­je­kri­lo­HSS-a­ko­je­je­bi­lo­okre­nu­to­ka­Ita­li­ji­i­We­ma~­koj,­te­je­na­taj
na­~in­do­{lo­do­spo­ra­zu­ma­Cvet­ko­vi}­– Ma­~ek­ko­ji­je­ra­|en­po­pro­jek­tu­Ve­li­ke­Bri­ta­ni­je.­Za­slu­gom­na­mje­sni~­kog­re­`i­ma­kne­za­Pa­vla,­od­no­sno­spo­ra­zu­mom­Cvet­ko­vi}-Ma­~ek­iz­av­gu­sta­1939,­pr­vi­put­je,­us­po­sta­vqa­wem­Ba­no­vi­ne­Hr­vat­ske­(ad­mi­ni­stra­tiv­ne­je­di­ni­ce­u­okvi­ru­Kra­qe­vi­ne­Ju­go­sla­vi­je),­re­a­li­zo­va­na­ve­li­ko­hr­vat­ska­ide­ja­o­je­din­stve­noj­po­du­nav­sko-ja­dran­skoj­Hr­vat­skoj.­Bri­tan­ci­su­u­ve­li­koj­mje­ri­do­pri­we­li­da­se,­pre­ko­spo­ra­zu­ma­ Cvet­ko­vi}-Ma­~ek,­ od­no­sno­ stva­ra­wem­ Ba­no­vi­ne­ Hr­vat­ske,­ stvo­re
osnov­ni­te­ri­to­ri­jal­ni­a­ti­me­i­na­ci­o­nal­ni­pred­u­slo­vi­za­stva­ra­we­ko­mu­ni­sti~­ke,­od­no­sno­da­na­{we­su­ve­re­ne­dr­`a­ve­– Re­pu­bli­ke­Hr­vat­ske.­Na­i­me,
di­rek­ti­ve­iz­Lon­do­na­im­pe­ra­tiv­no­su­na­la­ga­le­da­se­hit­no­po­stig­ne­spo­ra­zum­iz­me­|u­Be­o­gra­da­i­Za­gre­ba.­
Do­bi­ja­wem­auto­no­mi­je­i­po­lu­ne­za­vi­sno­sti,­Ba­no­vi­na­Hr­vat­ska­je­po­sta­la­za­seb­na­te­ri­to­ri­jal­na­je­di­ni­ca,­sa­ogrom­nim­bro­jem­Sr­ba,­u­ko­joj­Be­o­grad­ni­je­imao­sko­ro­ni­ka­kve­in­ge­ren­ci­je.­Po­{to­spo­ra­zum­Cvet­ko­vi}Ma­~ek­ni­je­pred­vi­|ao­osni­va­we­za­seb­ne­srp­ske­ad­mi­ni­stra­tiv­ne­je­di­ni­ce,
hr­vat­ski­po­li­ti­~a­ri­u­vla­di­vr­{i­li­su­jak­uti­caj­na­osta­loj­dr­`av­noj­te­ri­to­ri­ji,­iz­van­svog­hr­vat­skog­corpus separatuma.­Sr­bi­su­spo­ra­zu­mom­bi­li
iz­i­gra­ni­za­hva­qu­ju­}i­bri­tan­skoj­od­lu­ci­da­se­for­mi­ra­Ve­li­ka­Hr­vat­ska­u
li­ku­Ba­no­vi­ne­Hr­vat­ske.­Hr­va­ti­su­do­bi­li­za­seb­nu­te­ri­to­ri­ju­na­ko­joj­su
bi­li­ne­pri­ko­sno­ve­ni­dok­su,­s­dru­ge­stra­ne,­mo­gli­od­lu­~i­va­ti­u­po­slo­vi­ma
op­}e­dr­`av­ne­pri­vre­de,­po­{to­su­dr­`a­li­kqu~­ne­eko­nom­ske­re­so­re­u­ju­go­sla­ven­skoj­ vla­di.­ Vla­da­ je,­ gle­da­ju­}i­ spoq­no-po­li­ti~­ki,­ sa­mo­ pro­vo­di­la
di­rek­ti­ve­kne­za­Pa­vla,­ko­ji­je­u­pot­pu­no­sti­bio­ve­zan­od­lu­ka­ma­Lon­do­na.
We­go­va­po­li­ti­ka­je­bi­la­u­ras­cje­pu­iz­me­|u­stra­ha­od­We­ma~­ke­i­`e­qe­da­se
ne­za­mje­ri­Ve­li­koj­Bri­ta­ni­ji.­U­no­vem­bru­1940.­knez­Pa­vle­je­od­bio­da­sa
we­ma~­kom­sklo­pi­ugo­vor­o­ne­na­pa­da­wu­jer­mu­to­ob­zi­ri­pre­ma­Bri­ta­ni­ji
ni­su­do­zvo­qa­va­li.
Bro­zo­ve­gra­ni­ce­Na­rod­ne­re­pu­bli­ke­Hr­vat­ske
Stva­ra­wem­“corpus separatuma” u­li­ku­Ba­no­vi­ne­Hr­vat­ske,­ko­ji­je­pre­vas­hod­no­bri­tan­ski­pro­jekt,­i­po­vla­~e­wem­ko­mu­ni­sti~­kih­ad­mi­ni­stra­tiv­nih­gra­ni­ca­unu­tar­so­ci­ja­li­sti~­ke­Ju­go­sla­vi­je,­otva­ra­se­srp­sko­pi­ta­we­u
ju­go­sla­ven­skoj­dr­`a­vi.­Ad­mi­ni­stra­tiv­ne­gra­ni­ce­Ba­no­vi­ne­Hr­vat­ske­bi­le
su­ mno­go­ po­du­dar­ne­ sa­ ad­mi­ni­stra­tiv­nim­ gra­ni­ca­ma­ Na­rod­ne­ Re­pu­bli­ke
Hr­vat­ske­pre­ma­Bo­sni­i­Her­ce­go­vi­ni­i­Na­rod­noj­Re­pu­bli­ci­Sr­bi­ji.­Po­vla­~e­we­ ju­go­sla­ven­skih­ ad­mi­ni­stra­tiv­nih­ gra­ni­ca­ 1945­ – 1946.­ go­di­ne­ u
pot­pu­no­sti­ je­ oba­vi­je­no­ ve­lom­ ta­jan­stve­no­sti­ po­{to­ ta­ dr­`av­no-prav­na
321
rad­wa­ni­je­po­tvr­|e­na­od­stra­ne­nad­le­`nih­dr­`av­nih­in­sti­tu­ci­ja­pa­iz­tog
raz­lo­ga­ne­po­sto­je­do­ku­men­ti­ko­ji­iz­vor­no­utvr­|u­ju­gra­ni­ce­fe­de­ral­nih­je­di­ni­ca.­Zbog­te­~i­we­ni­ce­ne­mo­`e­se­em­pi­rij­ski­od­re­di­ti­ulo­ga­bri­tan­skog­i­so­vjet­skog­fak­to­ra­kod­po­vla­~e­wa­unu­tra­{wih­ad­mi­ni­stra­tiv­nih
gra­ni­ca­so­ci­ja­li­sti~­ke­Ju­go­sla­vi­je.­Du­go­je­bi­lo­otvo­re­no­pi­ta­we­ko­je­i
ka­ko­utvr­dio­gra­ni­ce­fe­de­ral­nih­je­di­ni­ca­i­zbog­~e­ga­ta­kva­od­lu­ka­ni­je
prav­no­sank­ci­o­ni­sa­na.­Na­i­me,­Pri­vre­me­na­na­rod­na­skup­{ti­na­De­mo­krat­ske­Fe­de­ral­ne­Ju­go­sla­vi­je,­a­ni­Usta­vo­tvor­na­skup­{ti­na­DFJ­(FNRJ),­ni­su­do­ni­je­le­ni­je­dan­prav­ni­akt­ko­jim­bi­se­utvr­|i­va­le­ad­mi­ni­stra­tiv­no-te­ri­to­ri­jal­ne­gra­ni­ce­iz­me­|u­fe­de­ral­nih­je­di­ni­ca.­Ta­kav­akt­ni­je­do­ni­jet
ni­od­Na­ci­o­nal­nog­ko­mi­te­ta­oslo­bo­|e­wa­Ju­go­sla­vi­je­(NKOJ-a),­no­ve­ko­mu­ni­sti~­ke­vla­de,­a­ni­ti­od­bi­lo­ko­je­dru­ge­ju­go­sla­ven­ske­vla­de.5)
Od­lu­ku­ je,­ na­ kraj­we­ mi­ste­ri­o­zan­ na­~in,­ bez­ pi­sa­nog­ do­ku­men­tar­nog
tra­ga,­do­nio­u`i­dio­Po­lit­bi­roa­na­~e­lu­sa­Jo­si­pom­Bro­zom­– Ti­tom.­An­ti­srp­ska­ko­mu­ni­sti~­ka­gru­pa,­na­~e­lu­sa­Bro­zom­(Tem­po,­\i­las,­Ba­ka­ri},
Kar­deq­i­dru­gi)­po­vu­kla­je,­ka­ko­je­go­vo­rio­Mo­{a­Pi­ja­de,­“pri­rod­ne­gra­ni­ce” ko­je­su,­po­we­mu,­sa­mo­for­mal­ne­jer­je­Ju­go­sla­vi­ja­fe­de­ral­na,­je­din­stve­na­i­za­jed­ni~­ka­dr­`a­va.­Me­|u­na­rod­ni­fak­tor­(pri­je­svih­SSSR­i­Bri­ta­ni­ja),­{to­je­i­re­al­no,­u­sve­mu­je­mo­rao­od­i­gra­ti­pre­sud­nu­ulo­gu,­ali,­na­`a­lost,­ta­kva­ulo­ga­je­osta­la­sa­kri­ve­na­iza­ku­li­sa­taj­nih­za­ku­li­snih­pre­go­vo­ra­bez­pi­sa­nog­tra­ga.­
Osta­le­su­naj­spor­ni­je­gra­ni­ce­iz­me­|u­Hr­vat­ske­i­Sr­bi­je­u­we­nom­ba~­ko-srem­skom­di­je­lu.­Gra­ni~­no­pi­ta­we­na­kra­ju­je­ri­je­{e­no­na­srp­sku­{te­tu
upra­vo­pre­ma­me­|u­rat­nom­bri­tan­skom­na­ci­o­nal­nom­mo­de­lu­bri­tan­skih­jav­nih­rad­ni­ka­i­slu­`be­nog­bri­tan­skog­pro­jek­ta­Ba­no­vi­ne­Hr­vat­ske.­O­Bro­zo­voj­za­ku­li­snoj­igri­oko­utvr­|i­va­wa­gra­ni­ca­iz­me­|u­Sr­bi­je­(Voj­vo­di­ne)­i
Hr­vat­ske,­pre­ko­Ko­mi­si­je­za­raz­gra­ni­~e­we­iz­me­|u­Voj­vo­di­ne­i­Hr­vat­ske,
na­~e­lu­sa­\i­la­som,­pi­sa­li­su­pu­bli­ci­sti,­na­rav­no­bez­ar­hiv­ske­do­ku­men­ta­ci­je­ko­ja,­ili­ni­ka­da­ni­je­po­sto­ja­la­ili­se­bri­`no­skri­va­u­ar­hiv­skim­de­po­i­ma­biv­{e­Dr­`av­ne­bez­bjed­no­sti­ili­MUP-a.
Ide­o­lo­zi­hr­vat­stva­i­we­go­vi­po­li­ti~­ki­li­de­ri­plan­ski­su­raz­vi­ja­li
i­ re­a­li­zi­ra­li­ stra­te­gi­ju­ pre­se­qe­wa­ ri­mo­ka­to­li~­kog­ sta­nov­ni­{tva­ na
rub­ne­du­nav­ske­gra­ni­ce­vir­tu­el­nog­tzv.­hr­vat­skog­pro­sto­ra.­Na­pad­no­ve­li­ki­broj­pre­se­qe­wa­iz­vr­{en­je­po­sli­je­stva­ra­wa­Ba­no­vi­ne­Hr­vat­ske­1939.
go­di­ne,­to­kom­po­sto­ja­wa­Pa­ve­li­}e­ve­Ne­za­vi­sne­Dr­`a­ve­Hr­vat­ske­i­u­vri­je­me­po­vla­~e­wa­gra­ni­ca­ko­mu­ni­sti~­ke­fe­de­ral­ne­Hr­vat­ske.­Po­gra­ni~­ni
ba­sti­on­tzv.­po­du­nav­skog­hr­vat­stva­po­sta­jao­je,­to­kom­tra­ja­wa­Kra­qe­vi­ne
Ju­go­sla­vi­je,­Vu­ko­var,­ko­ji­je­imao­pre­va­`nu­ulo­gu­{i­re­wa­hr­vat­stva­na
srp­sko-pra­vo­slav­nim­i­srp­sko-ka­to­li~­kim,­od­no­sno,­{o­ka~­kim­et­ni~­kim
pro­sto­ri­ma.
Ri­mo­ka­to­li~­ka­for­ma­ci­ja­hr­vat­stva­u­tom­vre­me­nu­je­do­bi­la­na­broj­no­sti­jer­se­srp­sko-ka­to­li~­ko­ime­iz­gu­bi­lo,­dok­je­{o­ka~­ka­po­pu­la­ci­ja­u­Sla­vo­ni­ji­u­pot­pu­no­sti­pri­hva­ti­la­hr­vat­sko­ime­kao­svo­je­pra­sta­ro­na­rod­no
5) Vi­dje­ti:­M.­Ze­~e­vi},­B.­Le­ki},­“Dr­`av­ne­gra­ni­ce­i­unu­tra{­wa­te­ri­to­ri­jal­na­po­de­la­Ju­go­sla­vi­je”,­Be­o­grad,­1991,­
322
ime.­Broj­ni­stran­ci­ri­mo­ka­to­li­ci­(Wem­ci,­^e­si,­Slo­va­ci,­Ma­|a­ri,­Je­vre­ji­i­dru­gi)­u­sla­von­skim­gra­do­vi­ma­od­ba­ci­va­li­su­svo­ja­na­ci­o­nal­na­obi­qe`­ja­i­pre­ma­va­ti­kan­skoj­stra­te­gi­ji­sa­Pr­vog­hr­vat­skog­ka­to­li~­kog­sa­stan­ka­iz­1900.­(“svi­ri­mo­ka­to­li­ci­Hr­va­ti”)­uzi­ma­li­hr­vat­sko­ime­kao­svo­je­na­rod­no­ime.­Isto­rij­ski­gle­da­no­srp­ska­Sla­vo­ni­ja­ti­me­je­sve­vi­{e­gu­bi­la­to­na­rod­no­sno­svoj­stvo­i­po­sta­ja­la­dio­ve­li­ke­hr­vat­ske­tro­jed­ni­ce.6) Iz
tog­raz­lo­ga­i­no­vi­an­ti­srp­ski­ko­mu­ni­sti~­ki­sta­ti­sti­~a­ri­po­~e­li­su­go­vo­ri­ti­o­re­la­tiv­noj­ve­}i­ni­Hr­va­ta­u­is­to~­noj­Sla­vo­ni­ji­i­di­je­lo­vi­ma­Sre­ma.
Okru­`ni­ko­mi­tet­KP­Sr­bi­je­za­Srem,­15.­ma­ja­1945.­go­di­ne,­`a­lio­se
Po­kra­jin­skom­KP­Sr­bi­je­za­Voj­vo­di­nu­da­je­to­kom­ra­ta­iz­vr­{e­na­na­sil­na
pro­mje­na­sta­nov­ni{­tva:­“Se­lo­Jar­mi­na­(vin­ko­va~­ki­srez)­u­ko­jem­se­sa­da
na­la­zi­ve­}i­na­Hr­va­ta­ima­lo­je­do­oku­pa­ci­je­ve­}i­nu­{va­ba­i­ne{­to­Ma­|a­ra.
Vin­ko­va~­ko­No­vo­Se­lo,­ko­je­sa­da­ima­go­to­vo­is­kqu­~i­vo­sa­me­Hr­va­te,­ima­lo­je­do­oku­pa­ci­je­go­to­vo­is­kqu­~i­vo­Wem­ce.­U­se­li­ma­La­ze,­Mir­kov­ci­i
Oro­lik­na­se­qe­no­je­u­to­ku­oku­pa­ci­je­oko­2.000­hr­vat­skog­`i­vqa.­U­gra­du
Vu­ko­va­ru­na­se­qe­no­je­u­to­ku­oku­pa­ci­je­oko­1.000­Hr­va­ta,­a­na­pu­sta­ra­ma­vu­ko­var­skog­sre­za­Ada,­Pa­la­~a­i­Sa­la{...­NDH­je­Sr­be­ise­li­la­u­Sr­bi­ju­a­na
wi­ho­vo­mje­sto­na­se­li­la­Hr­va­te­iz­Za­gor­ja.­Na­sve­ove­tri­pu­sta­re­na­se­qe­no­je­oko­1.000­Hr­va­ta.­To­zna­~i­da­je­na­vu­ko­var­skom­sre­zu,­za­jed­no­sa­gra­dom­Vu­ko­va­rom,­na­se­qe­no­u­to­ku­oku­pa­ci­je­oko­2.000­Hr­va­ta,­dok­je­s­dru­ge
stra­ne­iz­ne­ko­li­ko­srp­skih­se­la­(Bo­bo­ta,­Ve­ra,­Tr­pi­wa,­Br­{a­din,­Mar­ku­{i­ca,­Ostro­vo,­Ne­go­sav­ci­i­grad­Vu­ko­var)­po­bi­je­no­za­vri­je­me­oku­pa­ci­je
pre­ko­1.000­Sr­ba.­Na­se­qe­ni­Hr­va­ti­za­vre­me­oku­pa­ci­je­u­vin­ko­va~­kom­i­vu­ko­var­skom­sre­zu­bi­li­su­uglav­nom­iz­usta{­kih­po­ro­di­ca­iz­ra­znih­kra­je­va
Hr­vat­ske”.­Ge­no­cid­u­{id­skom­sre­zu­bio­je­jo{­iz­ra­`e­ni­ji,­jer­je­u­we­mu
ubi­je­no­pre­ko­4.000­pra­vo­slav­nih­Sr­ba­od­stra­ne­usta­{a.7)
Zbog­ta­kvog­no­vo­na­sta­log­sta­wa­u­srp­skom­po­du­na­vqu,­Pred­sjed­ni{­tvo
AV­NOJ-a­je­19.­ju­na­1945.­go­di­ne­for­mi­ra­lo­Ko­mi­si­ju­Pred­sjed­ni{­tva­AV­NOJ-a­za­iz­ra­du­pred­lo­ga­za­utvr­|i­va­we­gra­ni­ce­iz­me­|u­Sr­bi­je­i­Hr­vat­ske.
Ko­mi­si­ju­su­~i­ni­li­Mi­lo­van­\i­las­kao­pred­sjed­nik,­i­~la­no­vi­Vic­ko­Kr­stu­lo­vi}­ iz­ Dal­ma­ci­je,­ Mi­len­ti­je­ Po­po­vi}­ iz­ Sr­bi­je,­ Jo­van­ Ve­se­li­nov
@ar­ko­iz­Voj­vo­di­ne­i­Jer­ka­Zla­ta­ri}­iz­Som­bo­ra.­Ova­“objek­tiv­na” ko­mi­si­ja­do{­la­je­do­fan­ta­sti~­nih­po­da­ta­ka­da­u­Voj­vo­di­ni­`i­vi­170.000­Hr­va­ta,­po{­to­je­sve­Bu­wev­ce­i­[ok­ce­(sta­ri­nom­Sr­bi-ri­mo­ka­to­li­ci)­de­kre­tom­pre­ve­la­u­Hr­va­te.­8)
Pred­rat­ni­gra­|an­ski­po­li­ti­~ar­Sa­va­Ko­sa­no­vi},­ko­ji­je­to­kom­ra­ta­po­stao­na­klo­wen­i­ko­mu­ni­sti~­kom­re­`i­mu­Jo­si­pa­Bro­za,­ni­je­mo­gao­a­da­ne
pre­}u­ti­na­gli­uspon­hr­vat­stva­u­Sre­mu,­Sla­vo­ni­ji­i­Ba~­koj,­od­no­sno,­u­srp­skom­po­du­na­vqu:­“Hr­vat­ska­te­za­na­glo­na­pre­du­je­na­te­re­nu.­Po­zna­to­je­da­su
~i­ta­vi­kra­je­vi­Hr­vat­ske­i­Sla­vo­ni­je,­ra­di­ne­dav­nih­bor­bi,­opu­sto­{e­ni.­Ka­da­je­Voj­vo­di­na­osta­la­de­li­mi~­no­pu­sta,­u­kra­je­vi­ma­gde­su­`i­ve­li­Nem­ci,­tu
6) Vi­dje­ti:­N.­@u­ti},­“Ri­mo­ka­to­li~­ka­cr­kva­i­hr­vat­stvo­– od­ilir­ske­ide­je­do­ve­li­ko­hr­vat­ske­re­a­li­za­ci­je­1453-1941”,­Be­o­grad,­1997.
7) (AJ,­CK­SKJ­(KPJ),­X-2-I/1,­
8) Isto.
323
se­sa­da­ten­den­ci­o­zno­uba­cu­ju­~i­ta­ve­ma­se­Hr­va­ta...­U­pro­sto­ru­iz­me­|u­ka­na­la­kra­qa­Pe­tra­I i­Du­na­va­(sre­zo­vi­som­bor­ski,­pa­la­na~­ki,­oya~­ki,­kul­ski,
apa­tin­ski­i­no­vo­sad­ski)­na­se­qe­no­je,­od­1.­no­vem­bra­1944.­do­ma­ja­1945.­go­di­ne,­oko­30.000­Hr­va­ta­a­u­is­to~­ni­Srem­(In­|i­ja,­Sta­ra­Pa­zo­va)­oko­3.000
Hr­va­ta”.­9)
Ko­mi­si­ja­ je­ gra­ni­ce­ po­vu­kla­ pre­ma­ no­vo­na­sta­lom­ na­ci­o­nal­no-vjer­skom­sta­wu,­od­no­sno,­rat­nim­i­po­rat­nim­na­sil­nim­po­ve­}a­va­wem­bro­ja­Hr­va­ta­ na­ isto­rij­skim­ srp­skim­ po­du­nav­skim­ pro­sto­ri­ma.­ Sta­we­ je­ osta­lo
isto­kao­i­na­Ko­so­vu­i­Me­to­hi­ji­ka­da­su­ve­li­ke­ma­se­do­se­qe­nih­Al­ba­na­ca
iz­Al­ba­ni­je,­u­vre­me­Dru­gog­svjet­skog­ra­ta,­traj­no­osta­le­na­srp­skim­te­ri­to­ri­ja­ma.­“\i­di­na­ko­mi­si­ja” je­sa­mo­kon­sta­to­va­la­da­je­u­pi­ta­wu­sa­mo­pri­vre­me­no­rje­{e­we­ko­je­}e­va­`i­ti­do­rje­{e­wa­nad­le­`nog­dr­`av­nog­or­ga­na
ko­ji­}e­de­fi­ni­tiv­no­iz­vr­{i­ti­raz­gra­ni­~e­we­iz­me­|u­fe­de­ral­nih­je­di­ni­ca,
a­u­stva­ri­je­rje­{e­we­va­`i­lo­“ad callendas graecas”.­Ko­mi­si­ja­je­svo­je­rje­{e­we­pro­gla­si­la­rje­{e­wem­od­iz­u­zet­nog­zna­~a­ja­jer­je­“do­pri­no­si­lo­olak­{a­wu­po­li­ti~­ke­si­tu­a­ci­je­na­tom­pod­ru~­ju,­obez­be­|i­va­lo­lak­{e­funk­ci­o­ni­sa­we­ or­ga­na­ vla­sti­ i­ po­voq­ni­ji­ i­ br­`i­ raz­voj­ sla­von­skog­ `i­vo­ta10).” U
prak­si­se,­me­|u­tim,­ni­je­po{­to­va­lo­ni­ova­kvo­raz­gra­ni­~e­we­ko­je­je­i{­lo
na­{te­tu­Sr­ba.­Na­i­me,­“\i­di­na­ko­mi­si­ja” je­grad­Ilok­i­srez­do­di­je­li­la
Sr­bi­ji­zbog­srp­ske­na­ci­o­nal­ne­ve­}i­ne­ali­je,­ne­zna­no­ko­jom­od­lu­kom­Bro­zo­vih­ko­mu­ni­sta,­Ilok­pri­po­jen­Na­rod­noj­Re­pu­bli­ci­Hr­vat­skoj.
Kroz­Pred­log­ko­mi­si­je­o­pri­vre­me­nom­raz­gra­ni­~e­wu­iz­me­|u­Hr­vat­ske
i­Voj­vo­di­ne­vi­dje­lo­se­sa­ka­kvom­su­se­neo­zbiq­no­{}u,­neo­d­go­vor­no­{}u­i
ne­zre­lo­{}u­rje­{a­va­la­isto­rij­ski­naj­zna­~aj­ni­ja­pi­ta­wa­sva­kog­na­ro­da,­zbog
ko­jih­su­se,­na­`a­lost,­vo­di­li­ju­go­sla­ven­ski­ra­to­vi­de­ve­de­se­tih­go­di­na.­Ko­mi­si­ja­Po­lit­bi­roa­CK­KPJ­i­Pred­sed­ni­{tva­AV­NOJ-a­kao­ar­gu­ment­u
pred­lo­gu­iz­ni­je­la­je­sli­je­de­}e:­“Sre­zo­vi­Ba­ti­na­i­Dar­da,­uze­ti­za­jed­no,­ima­ju­od­slo­ven­skih­ma­wi­na­re­la­tiv­nu­ve­}i­nu­Hr­va­ta.­Oba­ova­sre­za­eko­nom­ski­i­pri­vred­no­na­gi­wu­ka­za­pa­du.­Pre­ma­to­me­i­eko­nom­ski­i­na­ci­o­nal­ni
raz­lo­zi­zah­te­va­ju­da­oba­ova­sre­za­u|u­u­sa­stav­fe­de­ral­ne­Hr­vat­ske­i­izi­|u
iz­Voj­vo­di­ne­u­ko­joj­se­sa­da­na­la­ze”.­
Po­sli­je­po­vla­~e­wa­ad­mi­ni­stra­tiv­nih­gra­ni­ca­iz­me­|u­NR­Hr­vat­ske­i
NR­ Sr­bi­je,­ od­no­sno­ po­nov­nog­ sje­di­we­wa­ Voj­vo­di­ne­ sa­ Sr­bi­jom­ od­lu­kom
“Skup­{ti­ne­iza­sla­ni­ka­na­ro­da­Voj­vo­di­ne”,­od­31.­ju­la­1945.­go­di­ne11),­mo­glo­se­pri­stu­pi­ti­na­ci­o­nal­nom­pre­se­qe­wu­sta­nov­ni­{tva­pre­ma­na­ci­o­nal­nom­kri­te­ri­ju­mu,­u­is­pra­`we­nu­Voj­vo­di­nu­zbog­broj­nog­ise­qa­va­wa­we­ma~­ke­na­ci­o­nal­ne­ma­wi­ne.­Po­sli­je­po­vla­~e­wa­ad­mi­ni­stra­tiv­nih­gra­ni­ca­iz­me­|u­NR­Hr­vat­ske­i­NR­Sr­bi­je,­od­no­sno­sje­di­we­wa­Voj­vo­di­ne­sa­Sr­bi­jom
9) AJ,­Pred­sjed­ni{­tvo­Vla­de,­br.33,­S.­Ko­sa­no­vi},­“Pri­li­ke­u­Voj­vo­di­ni”.
10) Isto.
11) Tre­}e­ za­sje­da­we­ AV­NOJ-a­ jed­no­gla­sno­ je­ pri­hva­ti­lo­ od­lu­ku­ Skup­{ti­ne­ iza­sla­ni­ka
Voj­vo­di­ne­o­pri­kqu­~e­wu­auto­nom­ne­Voj­vo­di­ne­fe­de­ral­noj­Sr­bi­ji­u­gra­ni­ca­ma­za­ko­je
je­ utvr­|e­no­ da­ }e­ ih­ od­re­di­ti­ Pri­vre­me­na­ na­rod­na­ skup­{ti­na­ “po­seb­nim­ za­ko­nom”.
Pred­sjed­ni­{tvo­Na­rod­ne­skup­{ti­ne­Sr­bi­je­po­tvr­di­lo­je,­28.­av­gu­sta­1945,­pri­kqu­~e­we
Voj­vo­di­ne­Sr­bi­ji­(Q.­Di­mi},­“Isto­ri­ja­srp­ske­dr­`av­no­sti­– Sr­bi­ja­u­Ju­go­sla­vi­ji”,­No­vi­Sad,­2001,­297-298.
324
od­lu­kom­“Skup­{ti­ne­iza­sla­ni­ka­na­ro­da­Voj­vo­di­ne”,­od­31.­ju­la­1945,­mo­glo
se­pri­stu­pi­ti­pre­se­qe­wu­srp­skog­sta­nov­ni­{tva.
Na­ci­o­nal­na­stra­te­gi­ja­Jo­si­pa­Bro­za­i­ju­go­sla­ven­skih­ko­mu­ni­sta­bi­la
je,­da­kle,­da­se­na­ci­o­nal­no­oja­~a­ve­li­ko­hr­vat­ski­gra­ni~­ni­po­jas­na­Du­na­vu
ko­lo­ni­za­ci­jom­broj­nih­ri­mo­ka­to­li­ka,­od­no­sno­Hr­va­ta,­i­to­iz­usta­{kih
her­ce­go­va~­kih­kra­je­va­i,­s­dru­ge­stra­ne,­da­se­pre­se­qe­wem­broj­nog­srp­skog
sta­nov­ni­{tva­iz­ne­ka­da­{we­srp­ske­Voj­ne­kra­ji­ne­i­srp­ske­Bo­san­ske­Kra­ji­ne,­Hr­vat­ska,­Bo­sna­i­Her­ce­go­vi­na­ri­je­{e­broj­~a­ne­nad­mo­}i­srp­skog­sta­nov­ni­{tva­i­ti­me­ri­je­{e­“srp­sko­pi­ta­we”,­od­no­sno,­pi­ta­we­even­tu­al­ne­te­ri­to­ri­jal­no-na­ci­o­nal­ne­ auto­no­mi­je­ Sr­ba­ u­ no­vim­ ko­mu­ni­sti~­kim­ re­pu­bli­ka­ma.­Na­i­me,­pi­ta­we­stva­ra­wa­je­din­stve­ne­te­ri­to­ri­jal­no-na­ci­o­nal­ne
je­di­ni­ce­ “Kra­ji­ne” (Li­ka,­ Kor­dun,­ Ba­ni­ja,­ sje­ver­na­ Dal­ma­ci­ja,­ Bo­san­ska
Kra­ji­na)­po­kre­ta­no­je­u­dru­goj­po­lo­vi­ni­tri­de­se­tih­go­di­na­u­Kra­qe­vi­ni­Ju­go­sla­vi­ji,­i­ono­se­na­ro­~i­to­ak­tu­e­li­zi­ra­lo­sa­stva­ra­wem­Ba­no­vi­ne­Hr­vat­ske.­Glav­ni­za­go­vor­nik­te­ri­to­ri­jal­nog­pro­jek­ta­“Kra­ji­na” bio­je­“ozlo­gla­{e­ni” Ste­van­Mo­qe­vi}.­Po­{to­se­od­stra­ne­srp­skih­po­li­ti~­kih­fak­to­ra
ote­za­lo­sa­stva­ra­wem­te­ri­to­ri­jal­nog­pro­jek­ta­“Srp­ska­ze­mqa”,­ko­ja­je­tre­ba­lo­da­ob­u­hva­ta­srp­ske­ze­mqe­is­to~­no­od­Ba­no­vi­ne­Hr­vat­ske,­kra­ji­{ki
srp­ski­po­li­ti­~a­ri­for­si­ra­li­su­stva­ra­we­je­din­stve­nog­srp­skog­te­ri­to­ri­ja­zbog­ugro­`e­no­sti­sta­nov­ni­{tva­od­stva­ra­wa­Ba­no­vi­ne­Hr­vat­ske­i­mu­sli­man­sko-hr­vat­ske­vjer­sko-na­ci­o­nal­ne­mo­bi­li­za­ci­je.
Plan­ski­iz­ve­de­no­ise­qa­va­we­srp­skog­sta­nov­ni­{tva­iz­no­vih­ad­mi­ni­stra­tiv­nih­je­di­ni­ca­Hr­vat­ske­i­BiH­u­Voj­vo­di­nu­vr­{e­no­je­od­je­se­ni­1945.
pa­do­1947.­go­di­ne.­Pro­vo­|e­we­ko­lo­ni­za­ci­je­vr­{e­no­je­na­osno­vu­Za­ko­na­o
agrar­noj­re­for­mi­i­ko­lo­ni­za­ci­ji,­ko­ji­je­pro­pi­sao­na­ko­joj­te­ri­to­ri­ji­}e
se­vr­{i­ti­ko­lo­ni­za­ci­ja­i­ko­je­}e­ka­te­go­ri­je­sta­nov­ni­{tva­ko­ri­sti­ti­ko­lo­ni­za­ci­ju.­Po­za­ko­nu­Ba~­ka,­Ba­nat,­Ba­ra­wa­i­Srem­su­od­re­|e­ni­za­na­se­qa­va­we­bo­ra­ca­Ju­go­sla­ven­ske­ar­mi­je­ko­ji­su­se­do­bro­voq­no­od­lu­~i­va­li­za­ta­kav
~in,­i­ko­ji­su­se­oba­ve­za­li­da­}e­do­bi­je­nu­ze­mqu­ob­ra­|i­va­ti.­Naj­vi­{e­ko­lo­ni­sta­bi­lo­je­iz­Hr­vat­ske,­Bo­sne­i­Her­ce­go­vi­ne­i­Cr­ne­Go­re.­Za­po­slo­ve
ko­lo­ni­za­ci­je­Mi­ni­star­stvo­po­qo­pri­vre­de­osni­va­lo­je,­u­sep­tem­bru­1945,
ko­mi­si­je­za­pre­se­qe­we­srp­skih­ko­lo­ni­sta­– bo­ra­ca­iz­Hr­vat­ske­i­BiH­u
Voj­vo­di­nu.­Ri­mo­ka­to­li­ci­(Hr­va­ti)­su­se­uglav­nom­pre­se­qa­va­li­u­Sla­vo­ni­ju­iz­brd­skih­her­ce­go­va~­kih­kra­je­va.­Par­tij­ske­i­dr­`av­ne­struk­tu­re­ko­lo­ni­za­ci­ju­su­po­sma­tra­le­i­tu­ma­~i­le­kao­efi­ka­san­na­~in­rje­{a­va­wa­agrar­nog
i­se­qa~­kog­pi­ta­wa.
Da­kle,­ise­qa­va­wem­broj­nih­Sr­ba­u­Voj­vo­di­nu­ne­sta­ja­la­je­bi­lo­ka­kva
po­mi­sao­ve­za­na­za­stva­ra­we­auto­no­mi­je­Sr­ba­u­Hr­vat­skoj­i­Bo­sni­i­Her­ce­go­vi­ni,­a­bi­lo­ka­kva­i­naj­ma­wa­po­mi­sao­o­auto­nom­nom­sta­tu­su­pre­ko­drin­skih­Sr­ba­bru­tal­no­je­sa­ti­ra­na.­S­dru­ge­stra­ne,­ise­qa­va­wem­broj­nog­srp­skog­sta­nov­ni­{tva­sa­pod­ru~­ja­Mo­qe­vi­}e­ve­pro­jek­to­va­ne­ “Kra­ji­ne” sma­wi­la­se­opa­snost­po­ko­mu­ni­sti~­ku­vlast­od­auto­nom­ni­sti~­kih­te­ri­to­ri­jal­nih­pre­ten­zi­ja­kra­ji­{kih­Sr­ba­s­jed­ne­i­dru­ge­stra­ne­Une.­Uosta­lom,­ka­rak­ter­re­pre­siv­nog­Bro­zo­vog­re­`i­ma­Sr­be­je­uda­qa­vao­od­bi­lo­ka­kvog­po­mi­{qa­ja­ za­ us­po­sta­vqa­wem­ bi­lo­ ka­kve­ auto­nom­ne­ kra­ji­{ke­ obla­sti­ u
okvi­ru­Ju­go­sla­vi­je.
325
Dr­`av­ni­i­par­tij­ski­vrh­ko­mu­ni­sti~­ke­Ju­go­sla­vi­je­is­ti­cao­je­da­je­ko­lo­ni­za­ci­ja­Voj­vo­di­ne­ima­la­pr­ven­stve­no­eko­nom­sko­i­so­ci­jal­no­zna­~e­we,
dok­je­po­li­ti~­ka­i­na­ci­o­nal­na­po­za­di­na­ta­kvih­de­mo­graf­skih­iz­mje­na­sta­vqa­na­u­dru­gi­plan.­Ju­go­sla­ven­ski­ko­mu­ni­sti­sa­bri­tan­skim­~o­vje­kom­Bro­zom­od­re­|i­va­li­su,­da­kle,­unu­tra­{we­ad­mi­ni­stra­tiv­ne­gra­ni­ce­ko­ji­ma­su
Sr­bi­ sta­vqe­ni­ u­ re­pu­bli~­ke­ to­ro­ve.­ Upra­vo­ su­ ti­ ko­mu­ni­sti~­ki­ “re­pu­bli~­ki­to­ro­vi” Sr­be­iz­dje­li­li­ad­mi­ni­stra­tiv­no­a­ti­me­pri­vred­no­i­kul­tur­no­izo­li­ra­li­jed­ne­od­dru­gih.­Ko­lo­ni­za­ci­ja­iz­1945.­go­di­ne­mo­`e­se­slo­bod­no­na­zva­ti­Bro­zo­va­mir­no­dop­ska­“Olu­ja”.
Srp­ski­rat­ni­sa­ve­zni­ci­En­gle­zi­ima­li­su­pre­sud­nu­ulo­gu­kod­od­re­|i­va­wa­gra­ni­ca­Ba­no­vi­ne­Hr­vat­ske­iz­av­gu­stra­1939.­go­di­ne,­ali­i,­po­sve­mu
su­de­}i,­od­re­|i­va­wa­ad­mi­ni­stra­tiv­nih­gra­ni­ca­unu­tar­so­ci­ja­li­sti~­ke­Ju­go­sla­vi­je­ko­je­}e­de­ve­de­se­tih­go­di­na XX vi­je­ka,­vo­qom­za­pad­nih­li­be­ral­nih
de­mo­kra­ci­ja,­po­sta­ti­dr­`av­ne.­Bri­ta­ni­ja­je­na­sto­ja­la­da­{to­vi­{e­uti­~e­na
for­mi­ra­we­unu­tra­{wih­ad­mi­ni­stra­tiv­nih­gra­ni­ca,­ko­je­su­ve}­od­wi­ho­vog
po­vla­~e­wa­1945/46.­go­di­ne­bi­le­fe­de­ra­tiv­ne­sa­ten­den­ci­jom­sve­iz­ve­sni­je
wi­ho­ve­kon­fe­de­ra­ci­je.­Zbog­ne­do­stat­ka­do­ku­men­tar­nih­svje­do­~an­sta­va,­mo­`e­se­pu­tem­ana­lo­gi­je­pret­po­sta­vi­ti­da­je­{a­vo­ve,­po­ko­ji­ma­su­se­po­vla­~i­le­unu­tra­{we­gra­ni­ce­u­Ju­go­sla­vi­ji,­po­red­so­vjet­skog­uti­ca­ja,­od­re­|i­va­la
i­dr­`av­no-po­li­ti~­ka­eli­ta­ze­ma­qa­li­be­ral­ne­de­mo­kra­ci­je­sa­cen­trom­u
Lon­do­nu­i­Va­{ing­to­nu.
Epi­log
Sr­bi­iz­me­|u­li­be­ral­ne­de­mo­kra­ci­je,
ko­mu­ni­zma­i­ri­mo­ka­to­li­ci­zma
Srp­ski­na­rod­je­vi­{e-ma­we­svje­sno­ili­ne­svje­sno­uple­ten­u­pre­lom­ne
ka­ta­kli­zmi~­ne­do­ga­|a­je­to­kom XX vi­je­ka.­Srp­ska­dr­`av­ni~­ka­eli­ta­s­po­~et­ka­vi­je­ka­bi­la­je­sa­mo­sli­je­pi­iz­vr­{i­lac­po­li­ti~­kih­na­lo­ga­li­be­ral­no-de­mo­krat­skog­Za­pa­da.­Srp­ski­na­rod­je­~e­sto­bio­u­funk­ci­ji­ogled­nog­za­mor­ca­`r­tvo­va­wem­u­Pr­vom­i­Dru­gom­svjet­skom­ra­tu­od­stra­ne­Fran­cu­ske,
Bri­ta­ni­je­i­Ru­si­je.­Ne­tre­ba­za­bo­ra­vi­ti­1915.­go­di­nu­ka­da­je­We­ma~­ka,­po­sli­je­uspje­{nih­srp­skih­voj­nih­ope­ra­ci­ja­iz­1914.­go­di­ne,­nu­di­la­se­pa&s