Bo{nja~ka rije~
RIJEČ UREDNIKA
Osniva~
Bo{nja~ko nacionalno vije}e
Novi Pazar
Izdava~
Centar za bo{nja~ke studije
Tutin - Novi Pazar
Za osniva~a i izdava~a
Esad D`ud`evi}
dr. Redžep Škrijelj
Glavni i odgovorni urednik
dr. sci. Red`ep [krijelj
Zamjenik gl. i odg. urednika
Hasna Ziljki}
Redakcija
Redžep Nurović
Muhedin Fijuljanin
Nazim Li~ina
Muratka Fetahovi}
Fuad Ba}i}anin
D`engis Red`epagi}
Alija D`ogovi}
Zaim Azemovi}
Mustafa Balti}
Direktor desk-a
Zaim Had`isalihovi}
DTP i prelom
Samer Jusovi}
Lektura
Muratka Fetahovi}
Saradnici
Ferid Muhi}
Hasnija Muratagić Tuna
Medin Halilovi}
Mevljuda Melajac
Rasim ]elahmetovi}
Fehim Kajevi}
Muharem Mutabd`ija
Fehim Kari{ik
Ned`ib Vu~elj
Halil Marki{i}
Adresa redakcije
28. novembra bb
36300 Novi Pazar
Telefon: 020 336 621
Fax: 020 315 608
E-mail: [email protected]
www.bnv.org.rs
^asopis sufinansira
Ministarstvo kulture
Vlade Republike Srbije
[tampa
[tamparija “Merak”
Dubrova~ka bb, Novi Pazar
[email protected]
POTVRDA BOŠNJAČKOG
NACIONALNOG IDENTITETA
N
a izmaku smo, još jedne, vrlo
burne demokratske godine.
Bošnjačka 2009. je protekla
obilježavanjem niza nacionalnih manifestacija kojima je Bošnjačko nacionalno vijeće ispunilo zacrtane programske zadatke i na adekvatan način nastojalo afirmirati bošnjačku nacionalnu
zajednicu u Republici Srbiji. Nastavak
aktivnosti na implementiranju bosanskog kao službenog jezika sandžačkih
Bošnjaka imao je primarnu pozicioniranost i ulogu. Preuzeti koraci pokazuju vidljive rezultate i osjetan pomak
u jačanju programskih aktivnosti i nastavnih sadržaja na bosanskom jeziku
u našim školama.
Međutim, dosljedno sprovođenje
stečenih zakonskih prava, u kojima
pravo na obrazovanje manjinskih nacionalnih zajednica ima vodeću ulogu,
doživljava djelimičnu inhibiciju od
strane određenih kvazibošnjačkih, retrogradnih i nereferentnih struktura,
koje, uslijed elementarnog nepoznavanja faktografskih i drugih činjenica,
čine ozbiljne pokušaje na minimiziranju postignutih rezultata.
Manifestacije, primarno nacionalnog karaktera (Smotre bošnjačkih nacionalnih igara, Dan zastave, Dan
sjećanja, Dan Sandžaka sa Sandža-
čkim književnim susretima), protekle
su u veoma prijatnoj i prijateljskoj atmosferi, uz prisustvo velikog broja Bošnjaka iz zemlje i inozemstva.
Masovnim odzivom za upis u poseban birački spisak Bošnjaci su kao
narod pokazali svoju visoku nacionalnu i političku svijest i zrelost, ali i povjerenje u Bošnjačko nacionalno vijeće
i ostale institucije koje bošnjaštvo i bošnjačku znanost uvode kroz veliku kapiju naše vjekovne tradicionalnosti.
Beskrajno nepregledni ambis servirane medijsko-tehničke halabuke u
našoj regiji, nastojao je umanjiti ulogu
i značaj BNV, ostavljajući malo prostora za prodor i uočljivost dobre i istinite informacije. To je, svakako,
onemogućilo adekvatnu komunikaciju Vijeća (Savjeta) sa kulturnim gledalištem u Sandžaku. Umjesto toga, sa
nekih smo privatnih stanica zapljuskivani tehnološkom spektakularnošću
onih vijesti i aktivnosti u kojima je dominirala bahatost i promocija nekakvog nadribošnjaštva. Time je
pospješivana ona naša svakodnena
kafečajničko-kladioničarska filozofija
koja, umnogome, pripše na „filozofiju
palanke“ koja umjesto metamorfoze
naše svijesti i loših navika u bolje, podstiče munafikluk, hajku i poziv na linč
Januar - Decembar 2009. 3
naših javnih u uglednih ličnosti i
institucija.
Ovakva, svakodnevna, medijska i javna manipulacija masama,
u kojoj osim nekih poraženih političkih „prvaka“ prednjače pojedini
visoki „predstavnici vjere“, teži sticanju monopola nad ideologijom
koja je po svom karakteru vulgarna, kvazibošnačka, a ne nacionalna i u skladu sa pravima i
mogućnostima koja u zajedničkoj
državi postepeno stičemo. U tim
naručenim i naštimovanim tv. emisijama, lokalni „analitičari“ i „univerzizetske sveznalice“ pričali su o
svemu, samo ne o egzaktnoj znanosti i političkoj korektnosti .
Sve to doprinosi dekonstrukciji
naše pozicije u državi. Nju omogućavaju i predvode bošnjačke kvazipatriote-mitingaši koji sa olizanih
govornica neumorno i svakodnevno
plasiraju privatnu sentimentalnost i
ubuđalu „munafičku filozofiju“, za
koju „prijenja“ sve samo ne želja za
potrebnim zajedništvom.
Zbog toga smo u sve većem
iščekivanju povratka plaho-racionalne, opšteplebejske-bošnjačke
sloge i zajednišva, poštujući činjenično stanje u državi Srbiji koja Bošnjacima razvojne „iljače“ nudi na
malu kašičicu, što, priznaćete, nije
novina u Sandžaku, a za bolji status vrijedi se boriti dostojanstveno,
argumentovano, onako kako priliči
Bošnjacima kao civilizovanom evropskom narodu.
11. MAJ - DAN ZASTAVE
SMOTRA BO[NJAČKIH NARODNIH
IGARA - SBONI 2009
U OVOM BROJU
76
11. JUL - DAN SJEĆANJA
RAHMET SVIM BO[NJAČKIM CIVILNIM
ŽRTVAMA
90
20. NOVEMBAR - DAN SANDŽAKA
ČETVRTI SANDŽAČKI KNJIŽEVNI
SUSRETI (SAKS 2009)
82
4 Januar - Decembar 2009.
U OVOM BROJU
Mustafa Baltić, arheolog
ARHEOLO[KA NALAZI[TA
U SJENICI - STANJE I
PERSPEKTIVE
42
DEKLARACIJA BNV
GARANT NACIONALNOG OPSTANKA
Akademik Alija Džogović
JA[AROV DOPRINOS BO[NJAČKOJ ZNANOSTI
7
11
Nedžib Vučelj, književnik
MUJO \OGU PO MEJDANU VODA
Dr. sci Redžep [krijelj
AKBABA - BJELOGLAVI
SUP, GOSPODAR
PE[TERSKIH VISOVA
96
19
Dr. Seid HALILOVIĆ
VJERSKO OBRAZOVANJE KOD NA[IH MUSLIMANA
IZME\U TRADICIJE I MODERNITETA
59
Enes Dazdarević
OSMIJEH GOSPODINA KINTE
Mr. Fuad Baćićanin
EPOVI PREDISLAMSKIH
TURAKA
99
95
BOSANSKI JEZIK KAO
OBAVEZAN PREDMET U [KOLAMA
109
DVJESTA GODINA NAKON
GENOCIDA U SJENICI (1809-2009)
126
Dr. sci. Redžep [krijelj
OSAM I PO DECENIJA OD ZLOČINA
U [AHOVIĆU I VRANE[U (1924-2009)
130
Nura Bazdulj- Hubijar
DRVO ŽIVOTA
Prof. dr. sci. Salih Jalimam
103
VJERSKO UČENJE BOSANSKIH BOGOMILA
146
Prof. dr. sci. Sefedin [ehović
Fatih Hadžić, prof.
ROŽAJE U SVJETLU
ORIJENTALNO-ISLAMSKE
KULTURE I TRADICIJE
137
MEKTEBI I DRUGE [KOLE U NOVOM
PAZARU U VRIJEME VLADAVINE OSMANLIJA
156
Mr. Esad Rahić
UTJECAJ PRVOG SRPSKOG USTANKA
NA BO[NJAKE U SANDŽAKU (III)
168
Dr. Marko Ve{ović
175
SLOVO O ĆAMILU
Dr. sci. Selim [aćirović
DEMOGRAFSKI RAZVOJ
I URBANIZACIONI TOKOVI
NOVOPAZARSKOG KRAJA
161
Dr. sci. Redžep [krijelj
NOVA SJENIČKA HATARNAMA
180
Januar - Decembar 2009. 5
INTERVIEW
Esad Džudžević, predsjednik Izvršnog Odbora BNV
TEMELJI SU VEĆ POSTAVLJENI
- Koji su rezultati rada dosadašnjeg saziva
Bošnjačkog nacionalnog vijeća?
J
a sam još prije izbora ovog saziva Vijeća, u svojstvu Saveznog
poslanika u Vijeću Republika,
inicirao donošenje Zakona o popisu stanovništva, kojim sam u
formi prijedloga zakona tražio da se
u klasifikaciji nacionalnost i maternjeg jezika uvede nacionalnost Bošnjak i bosanski jezik, čime su
stvoreni osnovni preduslovi za zaštitu i unapređenje nacionalnih
prava pripadnika bošnjačke nacionalne zajednice u Republici Srbiji i
Crnoj Gori.
Nakon pozitivnog
izjašnjavanja Bošnjaka
prilikom
popisa stanovni-
6 Januar - Decembar 2009.
štva koji je održan u aprilu 2002. godine u Srbiji odnosno oktobra 2003.
u Crnoj Gori, udareni su temelji za
zaštitu nacionalnog identiteta Bošnjaka u ove dvije, sada nezavisne
države. Nakon toga, a formiranjem
Bošnjačkog nacionalnog vijeća u
Republici Srbiji 2003. godine, otpočeo je proces ostvarivanja prava
sandžačkih Bošnjaka u skladu sa
Zakonom o zaštiti prava i sloboda
nacionalnih manjina. Zakonom o
ratifikaciji Evropske povelje o regionalnim ili manjinskim jezicima, naš
maternji bosanski jezik je priznat u
deset manjinskih jezika u Republici
Srbiji. Bosanski jezik je postao službeni u četiri od šest sandžačkih opština. Nastavni predmet „Bosanski
jezik sa elementima nacionalne kulture“ implementiran je u sedam
razreda osnovne škole u Sandžaku.
Verifikovani su nacionalni simboli, blagdani i nagrade u
okviru nadležnosti Bošnjačkog nacionalnog vijeća.
Utvrđeni su modeli i strategije za ostvarivanje prava u
svim drugim oblastima u
skladu sa zakonom. Objavljena je Odluka o utvrđivanju tradicionalnih
naziva jedinica lokalne
samouprave, naseljenih
mjesta i drugih geografskih naziva.
Osnovali smo, u ovom
mandatu, centralnu nacionalnu kulturnu instituciju
Centar za bošnjačke studije
(CBS), koja će u buduće brinuti o izdavačkoj djelatnosti,
naučno-istraživačkim projek-
tima, a pružat će i pomoć u stipendiranju na postdiplomskim studijama
u oblastima od nacionalnog interesa
za sandžačke Bošnjake u Republici
Srbiji. I što je nekarakteristično za nas
i što predstavlja pravi podvig, iz
sopstvenih sredstava finansirali smo
izgradnju zgrade CBS-a u Tutinu.
Nastavićemo sa izdavanjem časopisa „Bošnjačka riječ“, kao i heftičnika „Sandžačke novine“.
Šta ste planirali a šta
niste uspjeli da realizujete od projekata?
Kao što sam rekao, urađen je elaborat o Modelu obrazovanja za sandžačke Bošnjake u Republici Srbiji,
koji se trenutno nalazi u Zavodu za
unapređenje obrazovanja i vaspitanja, nakon čijeg pozitivnog mišljenja ide na odlučivanje na Nacionalnom prosvjetnom savjetu, poslije čega slijedi njegova implementacija u sljedećoj školskoj godini.
Uradili smo, u okviru strategije informisanja, elaborat o formiranju
redakcije na bosanskom jeziku pri
Javnom servisu RTS, kao i program
zaštite i unapređenja nepokretnih
kulturnih dobara, kao dio kulturnog nasljeđa sandžačkih Bošnjaka u
Republici Srbiji. Naravno, nismo
uspjeli da realizujemo mnoge ideje
i projekte usled lošeg društvenog
ambijenta u kojem smo radili, a koji
se tiču rehabilitacije mnogih značajnih ličnosti iz naše historije, kao i
većeg učešća pripadnika naše nacionalne zajednice u, prije svega,
policiji i pravosuđu, i uopšte u službama sa javnim ovlašćenjima.
INTERVIEW & DEKLARACIJA
Šta očekujete od budućeg saziva
Bošnjačkog nacionalnog vijeća?
Budući saziv Bošnjačkog nacionalnog vijeća ima zadatak da napravi akcione planove za implementaciju već
usvojenih strategija za različite oblasti,
koje je ovaj saziv Vijeća već uradio a
koji su precizno definisani u Deklaraciji Bošnjačkog nacionalnog vijeća o
položaju sandžačkih Bošnjak u Republici Srbiji od 27. juna 2009. godine.
Do kraja mandata ovog saziva
Vijeća, kao kruna našeg rada, izaćiće iz štampe u izdanju Centra za
bošnjačke studije monografija „Sandžački Bošnjaci“ autora Muhedina
Fijuljanina, koja će na jedan veoma
sintetizovan i popularan način
predstaviti sva dosadašnja saznanja
o historiji, porijeklu, kulturnom na-
slijeđu, kao i biografski leksikon 20
najznačajnijih ličnosti iz ukupne historije sandžačkih Bošnjaka. Monografija će izaći na bosanskom,
turskom i engleskom jeziku i
nadam se da će biti dobar podsticaj
za buduća naučna istraživanja o
svim segmentima naše historije,
kulture i tradicije.
Bošnjacima sva prava
DEKLARACIJA BNV
GARANT NACIONALNOG OPSTANKA
Deklaraciju o položaju sandžačkih Bošnjaka je Izvršni odbor Vijeća usvojio 27.
juna 2009. god. Stranke članice Bošnjačke liste za evropski Sandžak podržale su
Deklaraciju i odredbe iz nje ugradile u svoje programe, a pozitivan stav o tekstu
Deklaracije iznijela je i Sandžačka demokratska partija
Polazeći od činjenice viševjekovne autohtonosti i nacionalnog identiteta bošnjačkog naroda na prostoru Republike Srbije,
Saglasno svom evropskom porijeklu i islamskoj pripadnosti,
Čvrsto opredijeljeni za demokratiju, evropske integracije, mir, jednakost i toleranciju među svim narodima i građanima na području Republike Srbije,
Pozivajući se na Povelju Ujedinjenih nacija, Univerzalnu deklaraciju o ljudskim pravima, Okvirnu
Konvenciju za zaštitu nacionalnih manjina, Evropsku povelju o manjinskim ili regionalnim jezicima,
Ustav Republike Srbije, Zakon o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina i druga domaća i međunarodna dokumenta u oblasti zaštite ljudskih i manjinskih prava,
Podstaknuti trenutnim položajem i nivoom ostvarenosti nacionalnih prava sandžačkih Bošnjaka u
Republici Srbiji,
Bošnjačko nacionalno vijeće kao najveći predstavnički organ i legitimni zastupnik interesa predstavnika bošnjačke nacionalne zajednice u Republici Srbiji, na sjednici Izvršnog odbora Vijeća, održane
27.06. 2009. godine u Novom Pazaru, donosi
DEKLARACIJU
O POLOŽAJU SANDŽAČKIH BOŠNJAKA
U REPUBLICI SRBIJI
Januar - Decembar 2009. 7
DEKLARACIJA
1. Sandžački Bošnjaci su dio bošnjačkog nacionalnog korpusa, sa Bosnom i Hercegovinom kao matičnom državom, i njihov nacionalni identitet i autohtonost na području Republike Srbije je nesporan i
neupitan.
2. Država Srbija i njene organizacije i ustanove u prethodnih nekoliko godina uložili su značajne napore na poboljšanju i unaprjeđenju položaja i prava sandžačkih Bošnjaka u Republici Srbiji.
3. Potpunije i sveobuhvatnije ostvarenje manjinskih prava sandžačkih Bošnjaka u Republici Srbiji
moguće je ostvariti jačanjem mehanizama njihove primjene na centralnom, regionalnom i lokalnom
nivou, kao i koordiniranim djelovanjem svih predstavnika, organizacija, ustanova i institucija sandžačkih
Bošnjaka na državnom nivou.
4. Potpunije i efikasnije ostvarenje prava na upotrebu i javno korišćenje maternjeg bosanskog jezika,
kao jednog od suštinskih elemenata nacionalnog identiteta sandžačkih Bošnjaka, moguće je postići ozvaničenjem njegove službenosti u svim opštinama i gradovima u Republici Srbiji, u kojima sandžački
Bošnjaci žive u značajnijem procentu, u skladu sa zakonom.
5. Radi ravnopravnog tretmana u oblasti obrazovanja, nastavni predmet: „Bosanski jezik sa elementima nacionalne kulture“, neophodno je iz izbornog transformisati u obavezan nastavni predmet: „Bosanski jezik i književnost“, na nivou osnovnog i srednjeg obrazovanja, kao prve faze u implementaciji
dvojezičnog modela obrazovanja za nacionalne manjine, u skladu sa zakonom. Država je obavezna obezbijediti izradu udžbenika za izvođenje nastave predmeta: „Bosanski jezik i književnost“.
6. Država Srbija obavezna je obezbijediti sandžačkim Bošnjacima potrebne uslove za informisanje na
maternjem bosanskom jeziku kroz sufinansiranje i unaprjeđenje u oblasti štampanih medija i izdavačke
djelatnosti, adekvatniju zastupljenost na Javnom servisu formiranjem posebne redakcije na bosanskom
jeziku pri RTS-u, kao i sufinansiranjem posebne produkcije pri Bošnjačkom nacionalnom vijeću koja bi
emitovala svoj program na lokalnim i regionalnim medijima.
7. Nepokretna kulturna dobra Republike Srbije u opštinama Novi Pazar, Tutin, Sjenica, Nova Varoš,
Prijepolje i Priboj, koja sandžački Bošnjaci smatraju svojom kulturnom baštinom, definišu se kao bošnjačko kulturno naslijeđe i kao takva će se od strane države Srbije, njenih predstavnika, ustanova i institucija
i tretirati. Potrebno je hitno donijeti program mjera u zaštiti i unaprjeđenju tog naslijeđa.
8. Za potpunije ostvarenje nacionalne ravnopravnosti u oblasti učešća u javnom životu, sandžačkim
Bošnjacima neophodno je, pored zastupljenosti u Narodnoj skupštini i Vladi Republike Srbije, obezbijediti i adekvatnu zastupljenost u pravosuđu, policiji i drugim ustanovama, organizacijama i institucijama na svim nivoima vlasti, u skladu sa evropskim standardima i srazmjerno njihovom učešću u
stanovništvu.
9. U cilju prevazilaženja višedecenijske zapostavljenosti i nerazvijenosti, poziva se država Srbija da
kroz sve svoje raspoložive mehanizme i institucije sistema aktivno podstiče i intenzivira ekonomski razvoj regiona Sandžak kroz značajnija ulaganja i investicije u sandžačkim opštinama, posebno u oblasti
infrastrukture, a radi postizanja ravnomjernijeg regionalnog razvoja i približavanja naše zemlje standardima Evropske Unije.
10. Radi što efikasnije i djelotvornije realizacije manjinskih prava sandžačkih Bošnjaka, neophodno
je stvarati uslove, ustavne i zakonske, da u procesu decentralizacije i regionalizacije, odnosno nove teritorijalne organizacije Republike Srbije, opštine Novi Pazar, Tutin, Sjenica, Nova Varoš, Prijepolje i Priboj
budu u sastavu jednog regiona.
11. Pozivaju se političke organizacije, udruženja i institucije koje okupljaju sandžačke Bošnjake da
uzmu aktivno učešće u sprovođenju ove Deklaracije.
Pozivaju se državni organi Republike Srbije da potpunije i efikasnije sprovode Ustavne, zakonske i
međunarodno preuzete obaveze u zaštiti i unaprjeđenju manjinskih prava sandžačkih Bošnjaka u Republici Srbiji.
8 Januar - Decembar 2009.
FERIDOVA DUHAN KESA
Ferid Muhić
“ŽIVOJ MI JE
SRCE ISPUCALO”
Nikada nisam
jasnije, nego te
večeri, shvatio da
svi živimo u
gluhom svijetu –
u svijetu gluhe
savjesti! Živima
oko nas, na naše
oči, posvuda, srca
pucaju: od željeza
trenom nježnosti;
za jednom
jedinom
ljudskom riječi;
za prijateljskom
podrškom,
za gestom
saosjećanja;
za jednostavnim,
a toliko nužnim,
tako herojskim i
toliko ljudskim
činom pružene
ruke!
“Ž
ivoj” – sta je to “Živoj”? upitao sam se, dok je sjetan
a lijep glas pjevačice iz
obližnje kafanske bašče, zvonko
razvlačio, da ne kazem meračio ovu
riječ. Muzika, uobičajeni kafanski
“bend” uz odličnu harmoniku, rekao
bih koja je “Guerini”, iako su dominirale
“Dallape”, značila istinsku vrhunsku
klasu, jasno je vodila sazvučja klasične
sevdalinke, one jasno razdvojene i još
jače naglašene ritmičke pozadine koja
pulsira ritmom ljudskog srca pri velikoj
zebnji, žudnji ili želji! – znate već, ona
ista melodijska i posebno ritmička podloga po kojoj znate da ulazite u svijet
sevdaha, hasreta, kahara, ono beskrajno
melanholično i uzvišeno carstvo kojim
su carevale i koje su označile mnoge
pjesme: “Ali-paša na Hercegovini”;
“Svadili se orli i sokoli”; “Haj, što mi se
Travnik zamaglio”; “Dvije su se rijeke
zavadile”; “Haj, kolika je šeher Banja
Luka”…Mozda bi mi ta pjesma, i pored
svega, samo na jedno uho ušla a na
drugo izišla, jer sam nekim poslom hitio
krupnim koracima u neizvjesnu
budućnost (mada se svi nadamo da riječ
“neizvjesnu” označava zapravo “bolju”
budućnost!), da nisam ulovio tu zbunjujuću i za mene nelogičnu formulaciju,
tu riječ “Živoj”! Zvonki glas je baš bio
razvukao “Haaaaj, žiiiivooooj…” i za
trenutak pomislih da sevdalinka,
posebno iz ove kategorije koju ja vodim
u rubrici “kara-sevdalinka sa osam taktova” ide jednako dobro i uz ženski i uz
muški glas, kao usotolam sve dobre
stvari – na primjer, kao što dzins/
mavi/farmerice/traperice “Levi Strauss” 501, besprijekorno stoje i na ženskim i na muškim nogama. Ako su noge
lijepe. I razumije se, ako su ženske.
Kad je ona duga fraza privršila, i stih
produžio kroz slijedeću riječ, - dugo se
dvoumeći, kao što se život dvoumi, pa
ipak i na žalost, opet krene (pametan
čovjek ne nasjeda na priče o ljepotama
promjene: sve bi dao da se život zaustavi, da stane, da više ne teče!) posebno
kad postane pun i lijep – da bi postepeno formirao početak jasne i nedvosmislene rečenice: “Živoj mi je…” Na
trenutak prije, već sam se kladio da je
nepoznata pjevačica, skrivena tamo u
bašči iza visoke žive ograde od šimšira,
okružena harmonikašem, bubnjarem,
gitaristom i klarinetsitom ( svi odreda
sigurno smrtno zaljubljeni u nju!),
napravila grešku iz koje se ne može vise
izvuci! Mora da je pogriješila,- rekoh u
sebi, i zastadoh bliže šimširovoj živici! jer stih je mogao logicno teći samo kao
“Život mi je…” - nikako ne “Živoj mi
je…”! I dok sam, privučen slutnjom da
ću vjerovatno prisustvovati raspletu
sitne, a sasvim slučajno ulovljene
omaške anonimne kafanske pjevačice,
omaške koju vjerovatno niko, pa možda
ni ona sama nije primijetila, stupao u
prostor restoranske bašče, pjevačica uze
dah, napravi kratku dramsku pauzu, i u
sjajnom registru zapjeva, a ona moja
dilema se razriješi:”…srce ispucalo”!
Januar - Decembar 2009. 9
To nisam očekivao!! Tu rečenicu, taj izvanredni dramski krescendo bez presedena u mom
skromnom, pa ipak ne površnom,
ne skučenom poznavanju izvorne
pjesme sevdalinke: ”Živoj mi je
srce ispucalo!” Sjeo sam za prvi slobodni stol, gotovo da su mi noge
drhtale, a dok sam slušao šum krvi
u sopstvenim damarima, dok je
harmonika (zaista, bio sam u
pravu: “Guerini” sa 140 registara!)
vezak vezla tankim koncem
kroz onaj predah… i onda
dolazeći polako sebi, sačekao
kraj pjesme:
nastaju pod dojmom slušanja.
Jesam bio malehan kada sam tu
pjesmu prvi put čuo. Ali čuo sam
je, slušao sam je i kasnije, kad je već
moralo biti jasno ono što ta pjesma
nosi u ovoj metafori, u ovom stihu
kao isklesanom od samog Fidije!
Koja kočnica me spriječila – tačnije,
šta sam htjeo skriti, čega sam to
sebe želio poštediti isključujući baš
taj stih iz svijesti, prepuštajući ga
tako potpunom, očigledno namjer-
“…Kao ljeti zemlja bez sunašca.
“Haaaaaj, Ooooblaaaak iiiiideeeeeeee
I kiša će pasti,
Zemlja će se sa nebom sastati,
A ja s dragim nikad do vijeka!”
Kraj sam znao. Tačnije, sjetio
sam ga se. Sjetio sam se da sam
i cijelu pjesmu mnogo puta već
čuo: “Gdje si dragi (draga), živa
željo moja/ Živom sam te
željom poželi(o)la”. A eto,
nikada nisam zapazio taj stih “Živoj
mi je srce ispucalo”. Ali nije ni taj
zaborav bez razloga. Davno, davno
sam tu pjesmu slušao, a ključni stihovi: “Živoj mi je srce ispucalo/kao
ljeti zamlja bes sunašca” urezali su
se samo drugom polovinom u
sliku: igramo se, zvizdan upekao,
mi djeca, titra jara, svi se skrili u
hlad, samo mi djeca ljeti, na ispucaloj zemlji od sunasca, i tačno
znam da je to najjača slika žeđi. A
eto sada, otkrih, poslije tolika vremena, da je to slika one još ljuće, još
gorče, i opet, sto puta i opet, joč
slađe žeđi – one žeđi od koje živom
insanu srce ispuca za nekim, tako,
kao ljeti zemlja bez sunašca!
Ono najljepše, najvažnije, konačno – ono dramski najvrijednije –
baš to nisam nikada, do te večeri,
umom registrovao!? Kako se to
moglo desiti? Mora da je neka unutrašnja kočnica sprječavala normalni tok misli i asocijacija koje
10 Januar - Decembar 2009.
nom zaboravu!?
I još važnije:
kako se desilo da baš u trenutku u
kom je sevdalinka stizala do tog
kliktavog opasnog mjesta, otkaže
baš danas sigurnosni sistem
prethodne procedure isključivanja
onoga što mi, bez ikakve sumnje,
zbog nečega nije bilo prijatno!?
Donosi li mi poziv, nosim li na savjesti neki glas koji mi je nekada
poručivao – možda ne nužno baš
meni, ali koji sam ipak ja čuo, i utoliko, na koji sam se mogao, a
vjerovatno i morao – odazvat, a
eto, nisam!? Moralo je biti tako. U
ovom trenutku nepažnje zbog
nečega mi je popustila kontrola i ja
sam do sebe, nehotice propustio taj
vapaj, taj poziv, nešto na šta sam se
sve do sada, namjerno oglušivao –
ta, zar sam zaista kao toliki koji uši
začepe kada ih hudi jadikovkom
zazivlju, glavu okreću pred prizorom čemernih koji ih, ruke ispružene, kume Bogom i mole
zdravljem nihove djece, koji od
svakog od nas očekuju, traže, gutljaj dobrote, kap kiše, ispucali i suhi
kao ljeti zemlja bez sunašca! - Kada
li sam se prvi put pokrio prekrivačem gluhe savjesti, kada li sam
to u sebi odlučio, odbio, riješio, da
ne budem oblak koji će nekoj ispucaloj zemlji donijeti kišu, i svojom štedrom toplom kišom, svojim
pljuskom, omogućiti čudo da se
zemlja sa nebom sastavi!?
“Ne znam!” – to je jedno:
“Nisam nikada!” – to je sasvim
drugo. Ono prvo je istina; ovo
drugo je izgovor!
Nikada nisam jasnije, nego te
večeri, shvatio da svi živimo u
gluhom svijetu – u svijetu gluhe
savjesti! Živima oko nas, na
naše oči, posvuda, srca pucaju:
od želje za trenom nježnosti; za
jednom jedinom ljudskom riječi;
za prijateljskom podrškom, za
gestom saosjećanja; za jednostavnim, a toliko nužnim, tako
herojskim i toliko ljudskim
činom pružene ruke!
Zlo doba se nadvilo, pomislio sam dok je već počinjala
nova pjesma.
Zemlja se sa nebom sastavlja, ali
čovjek s čovjekom nikada!
I odjednom ugledah mutnu,
duboku vodu, posvuda, i po njoj
davljenike. Blijede, tanke ruke koje
mašu, glasove koji zazivlju za
pomoć, a milosti nigdje! Ni jedne
žive duše, ni jednog čovjeka na pomolu, - samo opustošena lica
lakomih prikaza - likom ljudi,
srcem zvijeri – dok voda nadolazi i
gluho odnosi i te blijede, mršave
ruke, i muklom tišinom potapa
grozničave glasove. Na obali, sjede
ravnodušni ljudi i žene, večeraju,
uz piće, iza svoje visoke ograde
obrasle šimširom…Samo još sevdalinka podsjeća na merhamet – na
tu, valjda jedinu preostalu i
posljednju riječ koja nas upućuje na
veliku obavezu da ne dopustimo
da ni jednom živom čovjeku, insanu, srce ispuca, kao ljeti zemlja za
sunašcem!
IN MEMORIAM - Jašar Redžepagić (1929-2010.)
Jašarov doprinos
bošnjačkoj znanosti
Akademik
Alija Džogović
Akademik, Alija Džogović o Jašaru Redžepagiću i njegovoj knjizi
„Na raskršću vremena od Kapetanovića do Mušovića“
Jašar je dao,
u šest dužih eseja,
svoje mišljenje o
nekim književnim,
slikarskim i
stilsko-umjetničkim
pojavama i
manifestacijama iz
domena savremene
bošnjačke
književno-umjetničke
produkcije.
Prateći tokove mnogih
književno-umjetničkih
pojava, prilazio je,
kao iskusni pedagog,
opštoj kulturnoj
vrijednosti i
značenjima ovih
ishodišta u krugu
bošnjačke, balkanske i
evropske
savremenosti.
K
rajem 2009. godine iz
štampe je izišlo drugo dopunjeno i prošireno izdanje knjige ''Na raskršću vremena od
Kapetanovića
do
Mušovića''
kosovskog akademika
Jašara
Redžepagića, istaknutog pisca
pedagoških radova i pjesnika osobite lirske orijentacije, renomiranog
univerzitetskog profesora i čovjeka
široke kulture i pogleda na svijet i
njegova historijska i dijalektička
prelamanja i ukrštanja, autora
radova oslonjenih na izvore onog
starogrčkog pedagogosa, prokorijenjenih sve do širaskog pjeništva, pa
sve do plavske leute i osluškivanja
tananih glasova plavsko-gusinjskih
vila koje uz pendžer pjevuše svoj
skriveni dert i karasevdah.
Bio sam u velikoj dilemi kako
da počnem ovaj razgovor o jednom
čovjeku kojem su i Plavsko jezero,
i lijepe Plavljanke, i Sunčani Breg, i
Širaz, u kapima rose, u bojama kišnih
kapi, đerdanu tih istih kapi koje se
nižu po kosama vila jezerkinja i
onih što preletaju Hridove i Visitor.
Da li je to Jašar romantik, ili je
sve oko njega boja i pljusak nekog
ponovljenog romantizma. Vidim li
ja to u njemu Ljermontova ili Šelija?
Neka bude i tako, možda sam i ja
romantik, pa vidim sličnog sebi i
drugima. Ali je sigurno da je Jašar
veliko bošnjačko ime na Kosovu, i
uopšte u bošnjačkom svijetu. Tako
bi o Jašru sudio i Ferid Muhić.
Tvrdim da je Jašar velki poslenik u
nauci, onoj pedagoškoj, ali sa interesovanjem i za šire znanstvene
oblasti. Krug njegovog znanja je
bez limesa, neograničen niti vremenom niti prostorom.
Jašarov duh je stalno u pokretu,
i na kraju života kao i onda kada je
sricao prve stihove na obalama
Lima i po baščicama oko Plavskog
jezera. Krenuo je odatle, za pjesmom i naukom, do Zagreba i njegove Ilice, pa do širaskih vrtova
stare Persije, do Stambola i Izmira,
do starih nekropola po Albaniji vođen zvijezdom Znanja i željom
da na nekom moru zadesi one lijepopjesme sirene. Ja vjerujem da je
Januar - Decembar 2009. 11
našao, našao je nešto, kako reče
onaj dobri Čovjek Lale Brković: ''Traži, naći ćeš''.
O Jašaru sam odlučio da pišem
onako kako ga vidim, u onoj kapi
kiše iz njegovih pjesama, dakle o
pjesniku, jer sve je njegovo pjesma:
i rad, i nauka, i iščitavanje knjiga, i
onaj ružičnjak na Sunčanom Bregu,
tik uz kuću. Sve oko njega zrači
radno, a on skroman, i nenamjetljiv.
A ljudi prolaze, za svojim
obavezama, i ciljevima. Jašar je
imao takođe svoje ciljeve, ali one više, i išao
je za njima da bi ih
jednom smjestio u
svijet zvani kap kiše, ali
ne one zimogrozne
prokletijske kiše već
one koja je metafora
pjesnikove naučne i poetske radionice.
I ja sam sve nešto
tražio po prokletijama i sentisima,
dakle i po Prokletijama sve do Sentisa,
pa do Vltave i do Netolicke,
pa
do
Novodevičjeg i do
Aleuta. I našao sam.
Tražio sam Ovidija
po Skardusu i Balkanskim Alpima, vjerujući da je tu negdje
njegov Ex ponto, i
našao sam ga u
Kuksu; tražio sam
muzičke simfonije i
našao sam ih u
žuboru Grlje i Vajuše;
tražio
sam
one
''prkosne strofe'' i
našao sam ih u ruševinama nokšićkih i pepićkih
kula.Trčali smo, kao djeca, za
kapima kiše, umivala nam je lica,
djevojčice su te kapi dodirivale rumenim vrhovima jezika. I sve je
bilo i muzika, i romantika, i poetika. Zato razumijem Jašara – što je
pjesnik, i što ponekada odloži
pedagoško pero i zaputi se u predjele pjesme i senzibiliteta.
12 Januar - Decembar 2009.
Tvrdim da kosovska bošnjačka
kultura danas stoji čvrsto na
stubovima utemeljenim u ovu
zemlju još mnogo ranije. I sve se
čudim da ti stubovi još i danas nemaju svoje pravo mjesto u kulturi
Bošnjaka ne samo Kosova več i
onih drugih, tamo... I ti bošnjački
temelji, i ti stubovi još su skriveni
pod naslagama bošnjačke inferiornosti, ili svjetskog Inferna, ili neke
nacionalne depresije koja Bošnjake
prati u stopu. To je to!
Tražeći Ovidija po Skardusu,
našao sam Nazifa Doklje-a zapadno
od Galaiča, na obalama Ljume,
dakle drugog Lima. Ne tvrdim da
je on Bošnjak, to nije tako ni bitno,
jer je on ono što jeste – Čovjek za
poštovanje, Goranin, po historijskoj sudbini najbliži Bošnjaku.
Jeste i veliki pjesnik, i naučnik
filolog - čovjek koji je ispisao prvi
rječnik svojega gorskog jezika,
pjesnik lijepe lirike i sakupljač najveće knjige narodnih tvorevina iz
oblasti Šar-planine. Mi, s ove strane
rijeke Plave, nismo ga razumjeli,
ostao je tamo: u Sofiji, u Skopju, u
Kuksu - nadomak Balača. A bio
nam je potreban, no naše profitiranje učini što učini. Nazif Doklje,
ipak, u svojoj skromnosti, kao Jašar
Redžepagić, ostao je dosljedan svojem poslu i svojim idejama. Još radi
u svojoj kuli u Kuksu, u svojem
Vidikovcu – istražujući gdje su to ispisivali svoje bjljne
simbole, i svoje ikonice sa faunom, oni torbeši, oni bogumili,
babuni, pomaci – a svi
boškaci. Našao je njihove zapise, njihove
pjesme, njihove riječi,
i njihove temelje – l
sve to stavio u knjige.
Bošnjaci
Kosova
moraju mu sve to
ljudski priznati. Ima
načina...
Da li su to Bošnjaci
zaboravili Esada i
Redža?
Esad je u kulturi i
Bošnjaka i Albanaca
Kosova
ostavio
duboke tragove, osobito u domenu socijalne poetike
i
buđenja svijesti o
potrebi oslobođenja
duha od vjekovne učmalosti, od poltronizma i osjećanja niže
vrijednosti.
Cjelokupna poetika
Esada Mekulija postala je manifest
dva porobljena i ponižena naroda,
kojima je prvi u revoluciji upalio
baklju vodilju i stvorio osnovu da
se sami oslobode od tuđeg i sopstvenog tereta kako u životu tako i
u kulturi. Dolaskom na Kosovo
dao je knjigu narodu kojem je pripadao porijeklom, mada je bio čovjek kosmopolitske kulture i
opredjeljenja. Albanskoj književnosti na Kosovu postavio je
čvrste i savremene temelje, jeziku
takođe. Njegov časopis ''Jeta e re''
bio je nova albanska renesansa na
ovim prostorima.
Zatim, Redžo Mulić, kompozitor,
prvi je na Kosovu inicirao operu, u
smislu muzičkog djela, a muzici Albanaca Kosova udahnuo nove
tonove i inicijative za još više i bolje.
Etnički, i Esad i
Redžo bili su Ljudi.
Ovaj Uvod sa
apostrofiranjem
Ovidija sa Skardusa
(N. Doklje-a), Sata
Nokšića i Redža
Mulića aplicira na
djelo još jednog pelegrina sa prokletijskog
Helikona – Jašara
Redžepagića – širaskog sanjara i čovjeka čistih ideala o
ljepoti života i vrijednostima vaspitanja za
uređeno i humanističko društvo.
Jašar Redžepagić je
bio
univerzitetski
profesor, i za svoj
puni radni vijek
osposobio
mnoge
generacije onih koji će
svoje
znanje
i
iskustvo, stečeno u
klasi starog profesora
Jašara, prenositi na
mnoge druge generacije i vaspitanike,
da kada krenu u svijet, govore da
ih je tako učio Jašar – da ljudima
čine dobro. Svuda i svakom.
Uz svoj pedagoško-naučni rad,
Jašar je napisao i veliki broj djela iz
drugih
oblasti
stvaralaštva,
posebno poetike, jer je, kako se
vidi, ona njegov stalni pratilac – od
onih momkovanja u Plavu i Zagrebu pa sve do kraja, kada se ne
predaje nikom i ničem sem svojem
sentimmentu. Taj sentiment u
kapima kiše ili rose, svejedno, stalno
ga inicira i motivše za lirska
sazvučja i silnu energiju da ih
postavi u pjesnički notni sistem –
da napiše pjesmu, da ''sastavi'' knjigu od tih impresija i njhovog mozaika
iz svakodnevnog života, onog u dodiru
sa ljepotom. Tako, ljepota je njegova i
životna i radna tema, kojoj on pristupa otmeno, predano, skoro teistički, tražeći u toj igri sa ljepotom
samo ono što je bajkovito i nježno,
odbacujući sumnju i obmane. To je
Jašar pjesnik. To je Jašar bey.
Međutim, Jašar je i još jedna
učena dimenzija. On je posmatrač,
analitičar kulture (naravno, i
nekulture), istraživač bošnjačke
tradicije i bošnjačkog naslijeđa,
onoga bošnjačkog stvaraločkog
fundusa kojeg su svi do sada
(naučnici i nenaučnici) ili slučajno
zaboravljali ili namjerno zaobilazili. Činjenica je da Bošnjaci
Kosova, kao i oni van Kosova,
imaju bogatu historijsku prošlost,
političku, obrazovnu, a osobito književnu (usmenu i pisanu) koju su
iz svojih starih zavičaja donosili na
Kosovo i dalje prema Istoku. Tako
je stvoren fenomen bošnjačke kulture, onih pet miliona Bošnjaka koji
su na putu prema Turskoj nosili sa
sobom svoje pamćenje i svoje patnje. Taj svoj usud Bošnjaci su ostavljali po vrletnim baštama
Balkana i sve do Antalije i Anadolije, pa je
tako u tom prostoru
stvoren veliki bošnjaćki kulturni i socijalni, usmeni i pisani,
epski i lirski, babilon,
odnosno velika bošnjačka biblija o životu i
egzodusima. I gdje su
god stigli, ti Bošnjaci
su ostavljali svoje
tragove u dobročinstvu,
usmenom
stvaralaštvu, jeziku –
onom lijepom bosanskom jeziku, jeziku
Kur'ana ,jeziku balade
''Hasanaginica''. Pa je
ta ''Hasanaginica'' zablistala ljepotom i u Gori,
na Šar-planini, a iz
Kur'ana na bosanskom
jeziku učeni su ajeti u
džamijama po Kosovu.
Rečeno, Kur'an na
bosanskom jeziku bio je
prva knjiga na ovim
prostorima u upotrebi, i
taj (bosanski) jezik bio je
svakom jasan, blizak,
omiljen – i službeni jezik u vjerskoj
obrednoj praksi. Do unazad nekolike
decenije Kur'an na bosanskom jeziku
bio je, uz arapaki jezik, jedino vjersko
štivo na Kosovu.
O tom bošnjačkom stvaralačkom fenomenu nije bilo knjige
niti nekih odgovarajućih dokumenata, niti inicijativa da se to bošnjačko iskustvo i stvaralaštvo
naučno osmisli i preporuči
budućnosti. Čak se i danas mnoge
stvari iz tog bošnjačkog genija zaobiJanuar - Decembar 2009. 13
laze i prećutkuju, a afirmišu se
prosečnosti i površnosti. Bošnjačke
inicijative se neutrališu i pokrivaju
zaboravom. Režimski projekti su
sve to odbacivali i definisali kao
''orijentalno'',
''neevropsko'',
''tursko'', ''poturičko'' i sl.
Velika je bošnjačka riznica stvaralaštva na smjerovima Bosna – Orijent, ona u Sandžaku, na Kosovu, u
Makedoniji...Za to se znalo, ali se
nije o tome pisalo. I sve mi se čini
da je Jašar imao hrabrosti da o
tome piše knjige, da, u početku,
izdvoji ono što je sublimativno u
bošnjačkoj kulturi, što je primarno
– ono od čega će se dalje kretati
pera bošnjačkih, i drugih, naučnih
interesenata sa dobrim namjerama.
Ovoga puta govorim o jednoj
takvoj knjizi, o knjizi Jašara
Redžepagića ''Na raskršću vremena
– od Kapetanovića do Mušovića''.
Imao sam osobitu čast da tu knjgu
i recenziram, i naravno, bez imalo
dileme, preporučim za štampu, a
zatim i kao prvi bošnjački
udžbenik, i za upotrebu u bošnjačkim školama, ne samo na
Kosovu već i tamo gdje god postoje
bošnjačke škole. Jer Bošnjaci, iako ne
žive homogeno, njihov kulturni krug je
jedinstven, kompaktan, nedjeljiv –
inkorporiran sa kulturama evropskih
naroda u jedan socio-kulturni resurs.
Takođe, ovoga puta, govorim o
drugom izdanju ove knjge, mada
sam o prvom izdanju govorio i u
pisanoj i u usmenoj formi, i u neformalnim komentarima, gdje sam
ukazivao na vrijednosti i značaj
ove knjge.
Drugo izdanje Jašarove knjge,
kako se vidi iz Predgovora, je
prošireno i dopunjeno, u odnosu
na onu prethodnu književno-historijsku materiju. Inkorporirani su
neki značajni bošnjački stvaraoci, a
prošireni su i sudovi o stvaralaštvu
pisaca koji su bili tema prvog izdanja ove knjige.
I prvo i drugo izdanje štampano
je u afirmisanoj izdavačkoj kući
''Libri shkolore'', koja je posao zaista
obavila kvalitetno, i grafijski i
14 Januar - Decembar 2009.
tehnički, bez obzira što je ovoga
puta u pitanju bosanska jezička materija i bosansko latinično pismo.
Dosljedno visokom kvalitetu književne materije u ovom udžbeniku, najpozitivnije recenzije dali su
prof. dr. Ferid Muhić i prof. Alija
Džogović. Lektori su primjerno
obavili svoj dio posla. Tako se može
reći, da je dat sud da i ova Jašarova
kjiga može ući u sve škole, one
bošnjačke, ali i druge, kojima je ona
visokoinformativan priručnik, da
upoznaju bošnjačku književnu kulturu. Naravno, ovdje se aludira na
škole u kojima se nastava izvodi na
albanskom jeziku, jer autor ovoga
eseja smatra da je dobro da se i
učenici albanske nacionalne zajednice informišu o sadržajima i
usponu opšte bošnjačke kulture,
makar i fakultativno, jer zatvaranje
u sopstvene uske krugove nije
evropski trend.
Ovo, drugo, izdanje Jašarove
knjge, kao i prvo, podijeljeno je na
pet poglavlja. Zapaža se još jedna
vrijednost, a to je pokušaj sistematizacije i periodizacije bošnjačkog stvaralaštva uopšte, a prvenstveno
raspored proučavanih bošnjačkih
stvaralaca, prema vremenskoj
komponenti, prema stilskim formacijama njihovih djela, prema književnoj
funkciji i prema pedagoško-obrazovnim projekcijama bošnjačkog
stvaralaštva u nastavnim procesima srednjeg i visokog obrazovanja, a u izboru i u osnovnom
obrazovanju – tamo gdje se stiču i
znanje i ljubav o sopstvenom (bošnjačkom) identitetu.
U ovoj dobroj knjizi zastupljeno
je osamnaest vrhunskih bošnjačkih
stvaralaca, može se reći – po razvojnoj paradigmi, onoj od tradicije i
dalje, po knjževnim fazama, do
današnjeg modernog književnog
izraza. I u samom naslovu dat je
predznak da se ovdje tretiraju pisci
''od do'', te da se o njima govori i sa
aspekta književne historije i književne umjetničke komponente. O
mnogim stvaraocima prvi put je dat
pravi kritički sud, a ispravljene su i
mnoge zablude koje su naslijeđene
iz ranijih vremena kada se o bošnjačkoj književnosti i kjiževnoj historiji gledalo kroz prizmu čija je
kultura izvan minulih raških interesa, poturička, minimizirana,
površna ili kompilatorska, dakle kao
literatura nacije koja je ''izmišljena''.
Jašar je svojim sudovima i analitičkim postupcima potvrdio prisustvo visokog umjetničkog i
historijskog fenomena u ukupnom
korpusu bošnjačke književnosti, a
prvenstveno one koja se stvarala i
van matične bosanske književne
tradicije – one stvarane na Kosovu,
u Makedoniji i u drugim literarnm
izoglosama u egzilu.
Ovom knjigom Jašar je neutralisao i negirao sve one bulaznosti, ili
žargonski rečeno nebuloze o bošnjačkoj kniževnoj situaciji, a prvenstveno o onoj sadržanoj u tzv.
''Antologiji dvanaest pisaca'', utemeljenoj u nacionalističkom korpusu
jedne druge promašene antologije,
nastale prije dvadesetak godina (u
ratnom vrtlogu) negdje na području Smedreva, u kojoj se, do najnižeg stepena, ruši sve što je
knjževno bošnjačko, ono bosansko,
sandžačko, gorsko-župsko i sl.
Kao apsurd u onoj tzv. antologiji ispremještani su pisci Skender Kulenović i Mubera Mujagić,
izdvojeni iz bosanske knjževne zajednice i objelodanjeni kao pisci
tzv. raške provinijencije.
Jašar je, otmeno, begovski, ukazao na ove nedosljednosti raških
korifeja i njihovih epigona, razumom dobrog kritičara i estete,
imao je naučne erudicije i energije
da negira bulaznosti jednog pisca
koji je zalutao u šumu bez puta,
dakle da ukaže na vrstu tih nedosljednosti i da bošnjački književni fenomen uzdigne na ono
mjesto koje mu pripada i u
lokalnoj vizuri i u evropskoj zajednici. Jer nema velikih i malih naroda. Postoje narodi, njhove kulture
i njihove jezičke posebnosti – što
sve čini jednu civilizaciju, danas
evropsku.
Jašar je širom otvorio vrata
bošnjačke knjževnosti, inicirao je i
druge dobromišljenike i dobronamjernike da nastave sa drugačijim
pristupima bošnjačkoj književnosti, onako kako je to učinio (u
historiji) i dr. Ibrahim Pašić u svojoj
knjzi ''Predslavenski korijeni Bošnjaka'' (I, II tom). O Bošnjacima, njihovoj kulturi, književnosti, tradicji,
imenu i jeziku mora se govoriti
drugačije. To treba prvo da učine
bošnjački učenjaci.
U zadnjem, Petom dijelu ove knjige Jašar je dao, u šest dužih eseja,
svoje mišljenje o nekim književnim,
slikarskim i stilsko-umjetničkim
pojavama i manifestacijama iz
domena savremene bošnjačke književno-umjetničke produkcije na
Kosovu, u Sandžaku i u Bosni i
Hercegovini. Prateći tokove mnogih književno-umjetničkih pojava,
prilazio je, kao iskusni pedagog,
opštoj kulturnoj vrijednosti i
značenjima ovih ishodišta u krugu
bošnjačke, balkanske i evropske
savremenosti. Istina, za sve je imao
lijepu i analitičku riječ, razloge da
neku pojavu predstavi u lijepim bojama, onako kao stari dobri romantik, onako kao čovjek od bošnjačkog soja, i onako da sve treba
da bude dobro, pa makar da je i koliko zrnce – dobro je, jer je bošnjačko. Piscima je davao krila, da
uzlete više, da mogu učiniti za
Bošnjake još mnogo, mnogo. Neki
su ga i poslušali. Ali bilo je i ispada
iz bošnjačke ''prve brazde''. Jašar je
to znao, ali nije ''udarao'' ni mačem
ni perom po ispadima iz redova
bošnjačkih stvaralaca. Htio je da
blagošću popravi i one neistomišljenike koji su gledali kroz programe
osmišljavane u zamršenim lavirintima nacionalnog antagonizma.
Jašarov izbor tema i stvaralaca o
kojima piše u ovoj knjizi zaslužuje
pohvalan diskurs u ovom eseju.
Mora se reći, zaista je imao visokog
smisla i za izbor stvaralaca i za esejistički razgovor o njhovim djelima,
da odredi njihovo mjesto u književnoj bošnjačkoj historiji, i, ono što
je najvažnije, da odredi stilsko-formacijske vrijednosti svake književne jedinice i jezičke odrednice
u funkciji kjiževnog, dakle umjetničkog djela, a u ovom kontekstu i
da govori o jeziku i jezičkim prostorima poetski primijenjenog bosanskog jezika – onog u pjesmi,
priči, romanu, kao što su Ćamilovi
romani i druga proza, poezija Saita
Orahovca, romani Meše Selimovića –
sto posto bošnjačkog pisca, formulišući odbranu Meše logikom i
mudrošću, jer Meša je ono što su
bili njegovi otac i majka, ono što je
njegova stilistika, ono što je njegov
jezik u cjelokupnom stvaralaštvu.
Jašar je razbijao mutne vode, znanjem i kulturnom diskusijom i sa
samim sobom i sa drugima – da bi
ona bila jasna svakom čitaocu, pa i
onom koji je sklon da Mešu usvoji
''po sili zakona'' ili kao ''ratno
siroče'' i da njegov jezik – bosanski,
prelije u nebosanski.
Osobito su impresivni njegovi
afirmativi koji se odnose na poetsko i životno djelo pjesnika Muhameda Abdagića, dajući mu
počasno mjesto u bošnjačkoj poetici; zatim Husa Bašića – barda bošnjačkog romana, pjesnika ''crnih
dukata'' čija svjetlost bdi nad onim
Jezerom i nad onim Ljučama koje to
jezero pune biserima sa Prokletija,
sa onih Pustih vrata i Karanfila.
Jašar nije smetnuo s uma da sa poštovanjem ispiše brojne stranice o
već zaboravljenom Fehimu Bajraktareviću, a zatim i o velikanu knjževne i kulturne baštine Bošnjaka
i Albanaca – Esadu Mekuliju , te o
začetniku novog knjževnog sociotalasa Rifatu Burdžoviću – pa makar
se njegovo književno djelo sastojalo
od svega nekolike pjesme, sačuvane u pogromima na Bošnjake;
one su pjesme ''sa mjeseca'' jer na
planeti Zemlji nije bilo moguće reći
dobru riječ za Bošnjake.To su programske pjesme – bošnjački manifesti kojima se negiraju i Sokratov
pas, i Srijede koze, i tuđa mitologija,
ona nebošnjačka.
I na kraju ove velike studije o
bošnjačkim stvaraocima i bošnjačkoj književnoj stvarnosti, Jašar je
s osobitim pijetetom govorio i o
bošnjačkoj poetesi, pripovjedaču, a
svrh toga i velikoj bošnjačkoj
naučnici, fiulologu Hasni Muratagić
Tuni. Ovim je Jašar obilježio i Hasnino pravo mjesto u bošnjačkoj
kulturi, lingvistici, kao onoj autorki
koja je pokrenula mnoge bošnjačke
teme iz oblasti bosanskog jezika i
njegove poetike u književnom
djelu i usmenoj komunikaciji. Tako
je Hasna dobila svoju katedru na Parnasu bosanskog jezika i u narodu čije
je ime Bošnjak.
U svojoj recenziji zapisao sam,
što i sada potvrđujem, ova Jašarova knjga, kao veliko djelo u
njegovom stvaralačkom opusu,
ima prvo i počasno mjesto, a to
mjesto zavređuje i u bošnjačkom
stvaralaštvu danas. Djelo je višestruko značajno. Temelji se na
radovima onih bošnjačkih stvaralaca koji su bošnjačku književnohistorijsku kulturu uzvisili do onih
vrhova koji danas čine evropski
kulturni standard.
Ova Jašarova knjiga je i književno i naučno djelo. Pisana je lijepim bosanskim jezikom, stilom
pedagoga i liričara, sa jasnom
tezom da apostrofira ono što je u
toj bošnjačkoj knjževnoj paradigmi
dobro i što drugi, namjerno, nisu
htjeli da vide i da ukažu na njegove
književne domete i vrijednosti.
Gledano iz svih uglova i s razlozima, ova knjga je dobila pravo
mjesto u nastavi na bosanskom
jeziku na Kosovu, kao udžbenička
literatura, i kao priručnik za afirmaciju svih onih vrijednosti koje su
bile tabu tema u nedavnoj prošlosti,
kada su Bošnjaci učili tuđe ''slovo
ljubve'' a svoje zaboravljali ili su ga
čitali u ''tmini i tišini''.
Ova dobra knjga je višestruki
doprinos bošnjačkoj kulturi, onoj
književno-historijskoj i umjetničkoj, jer je i sama umjetničko
djelo i poziv na dalju volarizaciju
bošnjačke književne baštine i afirmacije bosanskog jezika uopšte.
Januar - Decembar 2009. 15
Zaim Azemović, književnik
OD SANŽAKA
DO HARVARDA
(Sjećanje na poslednji susret sa dr Zlatanom Čolakovićem,
profesorom sa Harvarda)
Sada su se
Bošnjaci rasuli
trbuhom za
kruhom,
s kraja na kraj
dunjaluka, ali
ni kod njih ni
kod njihovih
potomaka ne
smije umrijeti
želja da
posjećuju
zavičaj svojih
predaka i
pomažu
njegovom
napretku
koliko god
mogu, a
posebno da
čuvaju svoju
baštinu i
kulturu
Z
latan Čolaković, doktor homerologije, sin jednog od najpoznatijih bosanskih književnika
Envera Čolakovića (autora čuvenog,
možda „najbošnjačkijeg“ romana: „Legenda o Ali –paši“), sandžačkoj čitalačkoj
publici je poznat kao kolekcionar i autor
knjiga o epskom stvaralaštvu Bošnjaka
Sanžaka, epskih pjevača: Murata
Kurtagića („Mrtva glava jezik progovara“, Almanah, Podgorica, 2oo4.) i
bošnjačkog Homera - Avda Međedovića (Epika Avda Međedovića, I-II,
Almanah, Podgorica, 2007.) , kapitalnih
izdanja na preko l.500 stranica naše
veoma dragocjene epske baštine i
fotodokumentacionog materijala.
Vrijedni i neumorni baštinik bošnjačke epike, dr. Zlatan Čolaković je još
l989. godine sa svojom suprugom mr.
Marinom Rojc Čolaković proveo mjesec
dana na području Rožaja i Pešteri, snimajući i proučavajući epsku poeziju ovdašnjih Bošnjaka i njene preostale
pjevače, što je bio povod da se 2005. godine u Rožajama održi svjetski simpozijum znanstvenika o epskom stvaralštvu
Bošnjaka Srbije i Crne Gore.
Zato i ne čudi pojava da je ova epika,
uz helensku i epiku drugih naroda
Balkana postala predmetom proučavanja većeg broja svjetskih epičara i
homerologa na nekoliko najpoznatijih
svjetskih univerziteta i znanstvenih instituta.
Početkom marta 2008. godine uz kordinaciju Foruma za međunarodnu
16 Januar - Decembar 2009.
saradnju Bosne i „Almanaha“ iz
Pogorice, Zlatan je ponovo došao u
Rožaje sa željom da nastavi dalje istraživanje i da napravi još nekoliko filmskih
zapisa prorijeđene skupine epskih pjevača iz Sandžaka. Tako je u neku ruku
on postao prvi svjetski filmski snimatelj
poznatih bošnjačkih epskih pjevača i
bošnjačke epike.
U Rožajama smo se tom prilikom na
razgovore i snimanje najčešće okupljali
u sali lokalne TV APR, čiji je vlasnik Šefkija Nurković. Zlatan je tada rekao da
su mu novo otkrovenje među kazivačima Šućo Nurković iz Rožaja, Hajruš
Ledinić iz Radetine i Ramo Ujkanović iz
Kovača, iz tutinske opštine, i da će oni
biti zastupljeni u njegovoj sledećoj knjizi
o epskim pjevačima.
Taj Zlatanov boravak u Rožajama
sam iskoristio i upoznao ga sa
mojim prijateljem, doktorom Redžepom Škrieljem, sa kojim sam se radi
zajedničkih znanstvenih istraživanja
često susretao u Novom Pazaru i Rožajama. Kada sam sa slikarom Zećirom
Luboderom proučavao i pripremao
studiju o epitafima u rožajskoj Opštini,
pisane staroosmanskim jezikom,
Redžo ih je u saradnji sa mr. Seadom
Ibrićem prevodio. Dogovor je pao da
Redžep Zlatana i mene poveze u Skoplje kod svog amidže, guslara, Amira
Škrijelja (Međugor, Sjenica, 1942.), iseljenika sa Pešteri. Amir je kao devetogodišnjak (davne 1952.) sve do 1984.
godine pjevao, pokazujući izvanredno
Mr. Marina Čolaković Rojc
o svom suprugu Zlatanu:
Z
nanstveni rad dr. Zlatana Čolakovića, ustrajan na usmenoj i
usmeno-tradicionalnoj epici
Bošnjaka, te homerskom pitanju trajao je dvadeset i četiri godine. Od prvih dana svoga
boravka u M. Parry kolekciji na
Harvardu, gdje je boravio kao
Fulbrightov post-doktorski stipendist do zadnjeg dana svoje
smrti, on se intenzivno bavio
ovim područjem knjizevnosti.
Transkribirao je i editirao preko
80 000 stihova na Harvardu, te
nakon povratka u Zagreb, on je
sakupio i transkribirao izvanrednu zbirku epike, preko 33 000
stihova, te napravio video kolekciju posljednjih tradicionalnih pjevača u selu Rožaje i
okolici, u Crnoj Gori. On ostaje
jedan od najvećih proučavatelja
epike ovog područja. Njegovo
duboko poznavanje Homera,
grčke tragedije, Aristotela, antičke filozofije, te svjetske epike i
književnosti jest rezultiralo promjenom Homerskog pitanja.
Zlatan Čolaković je radikalno promjenio pogled na Homera i uspješno odredio liniju
između bona fide tradicionalne
epike i post-tradicionalne, te netradicionalne epike. Znanstvenici dosada to nisu uspjeli!
Harvardski krug pa tako i
američki znanstvenici, i djelomi-
čno evropski homerolozi gledaju
na Homera kao tradicionalnog
oralnog pjesnika, pa čak individualni pjesnik Homer postaje,
po njihovom mišljenju, «kulturni
heroj»( «cultural hero»).
Homer i Hesiod nisu tradicionalni, ali jesu usmeni ili proizašli iz usmene tradicije.
Jednadžba oralno=tradicionalno jest preuzeta slijepo, sa
strane Parry-Lord teorije i bez
znanstvene
verifikacije, napisao je Zlatan Čolaković u svom posljednjem traktatu. Samo veliki
poznavalac tradicije može uočiti tu distinkciju. Dr. Čolaković
ju je otkrio i definirao (vidi Seminari Romani: The Singer
above Tales»).
Zašto je ta spoznaja važna?
Za homerološke studije, te
humanističke znanosti, ona je
kardinalna. Da li je Homer sam
zapisao poeme, da li su epovi
bili diktirani, ili je Homer pjevao
Ilijadu i Odiseju nije fokus Homerskog pitanja. Novo Homersko pitanje se bavi problemom
fiksiranosti; što je fiksirano u
pjesmama, gdje je fiksirani sadrzaj i što znači «biti fiksiran»; što
je petrificirano, a što je živo i tradicionalno; koje mitske teme su
izvrnute (netradicionalne), etc.
To je «Homersko pitanje» kojim
se buduća pokoljenja homerologa trebaju baviti, napisao je dr.
Čolaković. Stupnjevanje od «tradicionalnog», «post-tradicionalnog» do «netradicionalnog»
dolazi tokom vremena, ali resultat nije evolucijski progres, nego
je to izbljeđivanje esencijalnog
mitskog i tradicionalnog sadržaja. Homerolozi koji dobro ne
poznaju tradicionalnu usmenu
epiku ne mogu uvidjeti netradicionalnost Homera. Za njih je to
terra incognita.
Implikacije na mišljenje o cijelim društvima kao i o zapadnoj civilizaciji, koja je bazirana
na antičkoj Grčkoj, jesu moguće.
Niže napisana su samo neka
od djela koja predstavljaju njegov dugotrajni rad. Video i
audio kolekcija, te dvojezična
izdanja knjiga publiciranih u
Almanahu, u Crnoj Gori predstavljaju muzeološki i edukacijski unikat bošnjačke epike.
Homerska istraživanja su tiskana u navedenim knjigama te
u časopisu «Seminari Romani»
u Rimu i ona upućuju na imperativ drugačijeg proučavanja
Homera kao i ključ razrješenja
pravog Homerskog pitanja.
Z. Čolaković je pisao i publicirao na hrvatskom i engleskom jeziku. Priredio je za tisak
cjelokupna djela svog oca Envera Čolakovića, te je bio čuvalac njegove ostavštine i
rukopisa koji se nalaze u Massachusetts-u.
Sabiranje na terenu:
Čolaković kolekcija iz 19891990 sastoji se od aproksimativno 12 sati video snimaka, i 50
sati audio snimaka (preko
33.000 stihova); kolekcija iz
2005 sastoji se od cca 30 sati digitalnih video-snimaka; kolekcija iz 2007 sastoji se od 7 sati
video-snimaka, te kolekcija iz
2008 sastoji se od cca 30 sati
video snimaka.
Januar - Decembar 2009. 17
guslarsko umijeće koje je naslijedio od svog tada starog učitelja,
čuvenog Huseina Husa Daglara
iz sela Ursule (Sjenica), nekadašnjeg borozana u gardi još čuvenijeg
Šemsi-paše Biševca.
Pred put smo se sastali u
Rožajama i zaputili se u Skoplje.
Predveče smo svratili da obiđemo
porodice sinova epskog pjevača
rahmetli Murata Kurtagića, Safeta
i Šefćeta, gdje smo uz kahvu i rahatlukom, evocirali uspomene o
Muratagi, i sa Zlatkom se zajedno
fotografisali. Zlatan i Redžo su
kod Murataginih sinova posudili
Muratagine gusle da bi nam
poslužile za snimanje guslara u
Skoplju, pošto nije imao svojih.
Udobnim Redžovim kolima nastavili smo čuvenom, sada već asfaltiranom trgovačkom cestom
pro planine Kule, prema Peći i
ravnom Kosovu, s tim što smo sa
ljubaznim vodičem usput sve do
Skoplja, radi osvježenja, često
pauzirali radi kahvenisanja i razgovora. Kad smo stigli cijelo veče
smo slušali i snimali Redžovog
amidžu Amira, koji je tamo bio
poznati guslar divnog mekama,
ali je bilo prošlo pune dvije
decenije kako je svoje gusle objesio o čiviluk, jer su ga tamošnji
muslimanski vjernici savjetovali
da ne gusla.
Redžepova supruga, ljekarka
Muberra nam je pripremila
ukusnu večeru na turski način, a
veoma razboriti Amir do kasno u
noć i sutradan je guslao i tumačio
pjesme koje je naučio od svog osamdesetogodišnjeg
pešterskog
guslara. Zlatan, koji je sve to snimao, bio je vidno iznenađen, i uzgred nam objašnjavao da je to
originalna i potpunija verzija
pjesme po kojoj i njegova knjiga
nosi naslov „Mrtva glava jezik progovara“, a glavni junak pjesme je
legendarni Đerđelez Alija. Na naše
i Zlatanovo zadovoljstvo, naša
znatiželja nije bila bez rezultata.
Vratili smo se sa 3 veoma originalna audio-video zapisa kojom je
18 Januar - Decembar 2009.
Zlatan upotpunio harvardsku
fonoteku čuvene „Milman Peri
kolekcije“, od 8 (osam) kaseta
dragocjenog materijala čuvene brnjičko-kladničke škole o kojoj je
temeljitije u svojoj studiji o Pešterskim guslarima Redžo govorio na
pomenutom velikom skupu u
Rožajama.
Vratili smo se istim putem i
usput je Redžo pričao svoje utiske
sa naučnih simpozija u Turskoj,
Bugarskoj, Rumuniji, Albaniji,
Makedoniji, Srbiji ,Crnoj Gori,
Kosovu i Bosni i Hercegovini. Razgovarali smo o tome kako Bošnjake
treba motivisati da imaju svoje
kućne biblioteke sa svjetskim i domaćim piscima. Rezignirano smo
konstatovali da treba tražiti načine
da Bošnjaci shvate potrebu da čuvaju svoj identitet i uliti im
uvjerenje da je budućnost svijeta u
znanju, radu i humanosti. Treba ih
uvjeriti da narod koji nema svoju
kulturnu baštinu i osobenosti i ne
cijeni svoje naučnike i stvaraoce,
nema ni svoju budućnost.
Usput smo vidjeli da je snijeg
napadao na, čak i ljeti nepredvidivoj, planini Kuli, između Peći i
Rožaja, kroz koju smo se jedva probili, ali smo nekako uspjeli da
pređemo tu Nebesku sohu, pričajući usput da su tuda u prošlosti
Sandžaklije na leđima i na konjima
pronosli žito do kuća da prežive
„gladne godine“. Sada su se Bošnjaci rasuli trbuhom za kruhom, s
kraja na kraj dunjaluka, ali ni kod
njih ni kod njihovih potomaka ne
smije umrijeti želja da posjećuju
zavičaj svojih predaka i pomažu
njegovom napretku koliko god
mogu, a posebno da čuvaju svoju
baštinu i kulturu!
Jezdeći padinama Hajle i Kule
ispričao sam mojim saputnicima
Redžu i Zlatanu kako je naš
Murat-aga Kurtagić jedne noći,
dok je stražario kod jednog objekta kraj rijeke Crnje doživio
halucinaciju- borbu sa „nebeskim
carem zla“ (što će reći da je i u snu
živio svoje pjesme), poslije čega se
razbolio. Zlatan je ovo tumačio
prisustvom mističnog i proročkog
u odnosu na buduće događaje. S
obzirom da sam dosta znao, pa i
pisao o epskom pjevaču Muraatagi, nisam se baš mogao složiti sa
kvalifikacijama „mitskog i proročkog“, pa sam Zlatanu dao i CD
kasetu filmskog snimka te Muratagine ispovijesti, čemu se neobično obradovao i obećao da će ga
odložiti
u
muzej-fonoteku
pomenute kolekciej epskih pjevača na Harvardu.
Ubrzo po povratku u Ameriku,
početkom zime, do nas je doprla
tužna i iznenadna vijest da je u
Bostonu 20. decembra 2008. Zlatan
preminuo od posljedica srčanog
udara, dok je čistio snijeg ispred
svog stana.
Epski pjevači iz Sanžaka su se
suzavih očiju okupljali i začuđeno
odmahivali glavom. Ipak im nije
umrla nada da će Zlatanova
supruga mr Marina Rojc Čolaković možda jednog dana objaviti Zlatanovu pripremljenu, a
neobjavljenu knjigu. Sjećajući se
Zlatana i sličnih njemu ljudi zaslužnih za bošnjačku kulturnu
baštinu – nauku i umjetnost, uobičajenu priču o insanskoj dunjalučkoj prolaznosti završavam
epskom rečenicom: „Njima rahmet, a nama selamet!“
BOŠNJAČKA EPIKA
Nedžib Vučelj, književnik
MUJO ĐOGU
PO MEJDANU VODA
“Oj, Krajino, krvava haljino,
sa te uvijek započinju kavge,
s krvi ručak, a s krvi večera,
svak krvave žvaće zalogaje,
nikad mirna danka za počinka.”
Obnovljena kula Hrnjice Muje u Velikoj Kladuši Foto: Nedžib Vučelj
U
našem narodu su poznate kao
krajišnice ili kraješnice, valjda
zato što se najviše pjevalo o krajiškim junacima Muju i Halilu Hrnjici,
njihvoj sestri Ajkuni, o Talu Ličaninu,
Đulić bajrektaru, Babić Mehmedagi,
Dizdarević Mehu, te mnogim drugim
krajiškim junacima, ali i junacima van
Krajine, kao što je Đerzelez Alija. Ovaj
znameniti bošnjački junak rodom iz
Janje kod Bijeljine, pohodio je Sandžak,
a to su naši stari upamtili, prenoseći
priče onjemu sa koljena na koljeno, pa
su i do danas sačuvane legende po Sandžaku: gdje je Đerzelez Alija sabljom stijenu rasjekao, tu je iz stijene voda
potekla; gdje mu je konj kopitom udario
u kamenu je duboki trag utisnuo i ostavio. Legende kažu da se u tom pohodu
Đerzelez, ili kako ga u nekim dijelovima
Pešteri nazivaju Đerđelez i sa aždahom
borio, pa po njenoj muci u umiranju od
rana neka mjesta i imena dobiše: Baćica,
gdje se aždaha bacila, Pružanj gdje se
pružila, pa onda mjesta Točilovo, Čarovina, Baljen…, a sve vezano za aždahu.
Kod Žirča u tutinskoj opštini se svake
godine održava veliki teferič, tamo gdje
je Đerzelez Alija svratio da se odmori, i
Bogu se pomoli.
Dakle, te pjesme, koje naš narod naziva krajišnicama su bošnjačke junačke
epske pjesme, mada ih istraživači i oni
koji su ih zapisali često nazivaju i narodne pjesme Muslimana, ili usmena epika
Bošnjaka, a Kosta Herman, ih naziva i junačke pjesme Bošnjaka-Muhamedovaca.
Izraz krajišnica nije nigdje rasprostranjem kao u Sandžaku. Ove pjesme zabilježene su od pjevača ili kazivača iz
Bijelog Polja, Foče, Višegrada, Mostara,
Sarajeva, Bihaća, Velike Kladuše, a to
znači da su se i sastavljale (usmeno) i pjevale svugdje tamo gdje je bilo Bošnjaka,
pa tako i u Sandžaku. Tutin je, također,
imao i još uvijek ima pjevača ove bošnjačke epike. Većina njih nikada nije čitala
ove pjesme, već su ih jednostavno slušali
i učili od drugih. Nažalost, malo se ko
sjetio da od tih pjevača nešto i zapiše, a
bilo je toliko vještih pjevača da su često
sami pjesme sastavljali.
Zanimljivo je istaći da su ove pjesme u
Sandžaku, istočnoj Bosni, u Hercegovini
pjevane i pjevaju se uz gusle, dok su u
Krajini pjevane i pjevaju uz šargiju. Istina,
u Krajini je veoma teško sresti čovjeka koji
Januar - Decembar 2009. 19
PJESMA OD NOVOG PAZARA
Zakukala kukavica sinja,
zakukala u Novom Pazaru,
cvili kada Jusufaginica
tri bijela bez promjene dana.
Ko prolazi ispred bijela dvora
pa sve sinju sluša kukavicu,
zastajkuje na sitnu sokaku.
Kad su prošla tri bijela dana,
od odaje odletiše vrata
dok lijepa ulazila Hanka,
šćer jedina Jusufaginice.
Kako dođe poleće joj ruci
pa joj bijelu poljubila ruku.
Izmače se, ona pita majku:
«Moja majko, Jusufaginice,
što je tebi, moja mila majko,
pa toliko cviliš u konaku?»
«Ne pitaj me, u mene jedina,
da sam Bog do davno preminula
ovog vakta dočekala nisam.
Evo, šćeri, sedam godin dana
kako ti je poginuo babo.
Nije imo od srca evlada,
a do tebe u mene jedina.
Pogino je na kršnu Kotaru
od đidije Regule serdara.
Evo ima jedna hefta dana
meni dođe knjiga našarana
sa Kotara Regule serdara.
Što mi piše azgin kaurine:
‘ Udovice Jusufaginice,
ja sam čuo, a kazuju ljudi
da ti Hanku imaš na udaju,
da je lijepa čemu kraja nema.
Ne varaj se, Jusufaginice,
da bi kome Hanku obećala
dok je živa Regula serdara.
Dok ja spremim kitu i svatove
ja ću doći do Novog Pazara
da ja vodim tvoju jedihnicu
da je vodim da s’ oženim njome.
Evo muke i žalosti, Hanko,
đe ti svoga nikog ne imadeš
da bi njemu stao na mejdanu.
Imaš, Hanko, četiri amidže
a svaki je stari od tvog baba,
pa je njiha mladost ostavila,
a jadno ih starost pritisnula.
Niko tebe zakloniti nejma
da ne odeš u dušmanske ruke.»
A kad čula lijepa djevojka
sve obuče crno odijelo
zatvori se u svoju odaju.
Na obje se podnimila ruke,
a jadne je pritisnule misli.
Tako traja jedna hefta dana
dok eto ti Regule serdara
su hiljadu svojih Kotarana.
Dođe serdar do Novog Pazara,
pravo dvoru Jusufaginice.
vidi sada Jusufaginice,
pade kada u šikli odaji.
Tuj dojdoše četiri amidže
pa sve taru suze niz obraze.
Kotarani Hanku ufatiše,
20 Januar - Decembar 2009.
sane, te one koje su Sandžaklije sami izmišljali i pjevali.
Zbog toga je svako novo zapisivanje od kazivača ovih
pjesama pravo blago i dragocjenost, jer je sve manje
onih koji znaju kazivati ili
pjevati ove pjesme.
Ove pjesme govore o junačkim borbama Bošnjaka
bilo u pojedinačnim, individualnim mejadanima,
bilo o junačkim bojevima
između dva carstva kao što
su rusko i tursko, govore o
ženidbama i udajama, junačkom prijateljstvu i bratimljenju, borbi protiv
nepravde…Ponešto
od
običaja iz tih vremena sačuvano je i do danas. ZaBudalina Tale, nimljivo je istaći da još
umjetnička slika Husnije Topića iz Cazina uvijek kod krajiškog naroda postoji običaj da prilizna neku od bošnjačkih junačkih ep- kom kretanja svatova, neko zna
skih pjesama, pa se stiče utisak da je staviti prepreku - rampu i ne dozza istraživanje još uvijek najpogod- voljava da svatovi prođu dok,
niji Sandžak, gdje još ima starijih maker i simbolično ne prolaz,
ljudi koji znaju mnoge zapisane pje- uglavnom novcem, a do skoro se
sme, ali i one koje nikada nisu zapi- dešavalo i da je djevojka otimana iz
kuće. Naime, djevojka se
nije smjela obećati momku,
a onda se popišmaniti, jer u
tom slučaji slijedi otmanje,
ili ako ona hoće, a njeni je
ne daju, takođe je dolazilo
do otimanja.
Ono što ja želim je, da
na neki način približim ponešto što je zanimljivo a vezano je za ovu poeziju, a
što možda neko neće imati
prilike drugačije ni vidjeti
ni saznati.
Poznata kula Hrnjice
Muja nalazi se u Velikoj
Kladuši. Ona je potpuno
obnovljena i dobrijem je dijelom vraćen njen prijašnji
izgled, pa je pohodi mnogo
znatiželjnih turista. Kula
ima i hotel, i zajedno sa
kompleksom bosanskih beHrnjica Mujo i njegova kula, govskih kuća sa izrazito boslika Seada Emrića iz Bužima šnjačkom
arhitekturom
okolo svjedoči o vremenu naših junaka, Muja i Halila, koji dobiše bojeve koje niko nije moga dobiti.
Kula Hrnjice Muja nije postala
samo turistička atrakcija znatiželjnika, već je često pohode i likovni
umjetnici i umjetnički fotografi, pa
su slike ove kule tražene širom svijeta, a posebno u Americi, gdje je u
periodu 1995. do 2004. godine veliki broj Krajišnika odselio, pa sui
m slike Krajine i kule Hrnjice Muja
najdraža uspomena.
Zanimljiva je jedna krajiška anegdota iz djetinjstva Hrnjice Muja,
kad se vidjelo koliko je hitar i vrijedan i naslutilo da će biti veliki
daline Tala, pa su i knjige epske
poezije poznatog krajiškog publiciste, koji je doktorirao na epskoj
poeziji, dr. Rašida Durića, ilustrovane upravo slikama krajiških junaka, vrsnog slikara Husnije
Topića.
Poznati bužimski slikar Sead
Emrić već godinama se bavi proučavanjem samog lika Hrnjice Muja,
njegove nošnje, oblika sablje, štita,
topuza, bajraka, konja, sedla, i svega
onoga što čini prepoznatljivim našega velikog junaka. Nakon svog
dugog proučavanja odlučio se da
naslika ogromnu sliku na platnu sa
likom našeg najvećeg epskog ju-
Krajišnici pjevaju epske pjesme uz šargiju
Slika Husnije Topića iz Cazina
junak. Naime, jednom je dječarak
Mujo je dotjerao predveče ovce sa
paše, a u naručju je nosio živoga
zeca I ukućanima rekao: -Evo vam
ovo malo nemirno jagnje, stalno mi
je bježalo iz ovaca, jedva sam ga
skolio.
Epski junaci postali su u Krajini
velika inspircaija umjetnika. Tako
je poznati likovni umjetnik Husnija
Topić iz Cazina, čije se prezime
prožima kroz epsku poeziju, što
znači da je jedan od potomaka krjiških epskih junaka, najčešće inspirisan ovim velikim krajiškim
junacima. Jedna od njegovih najpoznatijih umjetničkih slika je Bu-
naka Hrnjice Muja, onakvog kakav
je on bio u stvarnosti i u našoj epskoj
poeziji, a nama je pripala čast da je
prvi javno fotografišemo i objavimo
prvi put u Tutinskom zborniku, a
sada i u Bošnjačkoj riječi.
Obzirom da se u mnogim pjesmama pominje i njegova kula, slikar Sead Emrić je to želio da nam
dočara i približi onako kako je to u
stvarnosti i bilo.
Zanimljivo je istaći da se u Krajini pakuje ljuti biber za tržište koji
se zove «Hrnjica Mujo».
Ima još umjetnika koji su inspirisani ovim junacima, a među njima
su i skulptori, kipari, ali i pjesnici.
ufatiše pa je povedoše.
A kotarske pjesme zapjevaše.
Pa sve pale iz pušaka malih.
Odvedoše lijepu djevojku.
Dan po danu konak po konaku
dok siđoše kamenu Kotaru
pa do kule Regule serdara.
Skupili se svi redom Kotari
na veselju Regule serdara.
Po avliji tole postavljene
pa se pije pivo u avliji,
na sedmero i na devetero.
Kad je tamna noćca dolazila
Pa je tamo po jaciji bilo,
a dok skoči sedam kapetana,
povedoše Regulu serdara
u đerdeke lijepoj djevojci.
Pjan je serdar sišo u odaju.
Arnautka stoji na nogama,
a sve krije plamena handžara,
sve ga ona krije pod haljinam.
Bir Regula u odaju dođe
ona pod njeg podbaci šćemliju.
Prifati se vina rumenoga,
a srebrnu čašu dofatila
pa je punu vina natočila.
Pruži čašu Reguli serdaru:
«Popi’, dragi, ovu čašu piva!»
Kad Regula čašu prifatio
na bjele je zube naslonio.
Sinu handžar u šikli odaji
vidi sade Arnautke mlade
đe Regulu udari handžarom,
udari ga u prsa hajdučka.
A podjeknu Regula serdare,
pa dok neko ispred vrata viknu:
»Moj Regula, moj od srca sine,
što mi, sine, jeknu u odaji?»
A zavika Arnautka mlada:
»Mila majko Regule serdara,
što si dobra rodila junaka
što je moje lice oštetio.»
Nasmija se stara pred vratima
a ostavi od odaje vrata.
Ona ode kroz bijelu kulu.
Sad da vidiš Pazarke djevojke
Regulino obuče odjelo,
Regulinu kapu populanu,
a pripasa svijetlo oružje.
Pa sve šjedi u šikli odaji.
A kad noći polovina prođe,
svi pospaše pjani Kotarani,
skoči Hanka na noge od tala
pa odaji oškrinula vrata.
Nigdi nikog pred vratima nema.
Izvuče se Hanka iz odaje,
pa se svuče u tople podrume.
Serdarovi konji povezani,
pokraj konja horma poredana.
Ona dođe velikom putalju.
Bir na konja sedlo udarila,
priteže mu četiri kolana,
a izvede konja iz podruma.
Kroz avliju provede putalja.
Izvede ga avliji na vrata,
pa zakrenu, uđaha putalja,
pa oćera ispod tanke kule.
Silna li je da joj kraja nejma.
Pa kotarsko polje pogazila,
a fati se brda kamenije’.
Vazda goni konja od mejdana
Januar - Decembar 2009. 21
pa pođekad odmori putalja
a nikada san ne imade.
Goni mlada tri bijela dana
i tri noće brez promjene puste.
A dok Hanka izbi Drenopolju.
Pa je konja zastavila svoga,
zastavila pa ga razjahala
da odmori sebe i putalja.
Pa se Hanka bješe odmorila.
Dok pogleda svojijem očima
dok ugleda jednoga serdara.
A na njemu vezene haljine.
A dobro mu svijetlo oružje.
Dobro jaše široka bjelana.
Hanka uze pušku po kajišu
pa za jedan kamen zaskočila.
Pa zavika grlom bijelijem:
«Čuj serdare, žalosna ti majka,
il’ odjahuj konja od mejdana
i odbacuj svijetlo oružje
il’ ćeš, bolan, odmah poginuti.»
Istom serdar podigao glavu
Pa zavika sa đogata svoga:
«Kad me moja porodila majka,
porodila i kad me gojila
vazda me je majka zaklinjala
da se nikad ne bih uklanjao,
a kamoli konja razjahao
i otpaso silah i oružje.
Pa ni danas učiniti neću.
A ti radi šta je tebi drago.
Moli Boga, iz gore hajduče,
Đe sam pošo do kršna Kotara
Ti da bježiš kroz sedam zemalja
nikad meni ne bi pobjegnuo.»
Opet viknu lijepa djevojka:
«Pa zastavi konja velikoga
pravo meni i pravično kaži
što si pošo do kamen Kotara!»
Tada serdar konja zastavio
pa sa konja tiho progovara:
«O Boga mi, iz gore hajduče,
volj ti milo volj ti mrsko bilo
ja sam pošo Regulinoj kuli.
Ili ću mu odrezati glavu
il’ će moju serdar posijeći
sve rad Hanke Jusufaginice.»
A zavika lijepa djevojka:
«Oj serdaru, žalosna ti majka,
što rad Hanke lijepe djevojke?
Šta je tebi učinjeno krivo?
Ti okle si i kako te viču?
Pravo meni i pravično kaži.»
A zavika serdar sa đogata:
»Ja nijesam iz Novog Pazara
ja sam bogme jabandžija teška,
ja sam otud iz Unđurovine
a od Đule vode valovite
po imenu Orlanović Mujo.
Čuj, hajduče, pravo sam ti kazo.»
Tad djevojka pušku odbacila
podiže se pa zavika Muja:
»Hodi amo, Orloviću Mujo,
da ti sade ja za Hanku pričam»
A kad Orlan dojaha đogata
pa pogleda lijepu djevojku,
pa djevojki Boga nazivaše.
«Da si zdravo, Orlanović Mujo,
e sad šjedi da progovorimo.»
Sjede Orlan u zelenu travu,
a djevojka njemu progovara:
22 Januar - Decembar 2009.
Zanimljivo je istaći da je umjetnik iz Velike Kladuše, Zlatko Dizdarević pripremio spomenik za
livanje u bronzi - Hrinjicu Muju na
konju i to je za sada najveći spomenik takve vrste koji se nalazi u
ogromnom hangaru u Velikoj Kladuši, pa ga je jednostavno nemoguće fotografisati. Da li će ovaj
grandiozni spomenik Hrnjici Muju
biti ikada izliven i postavljen
ispred kule Hrnjice Muja u Velikoj
Kladuši, još je neizvjesno.
Ali, da se vratimo bošnjačkoj
epskoj poeziji i da kažemo još
jednu bitnu razliku između, recimo, pjevanih pjesama u Krajini i
poezije u novije vrijme je dr. Rašid
Durić iz Cazina, ali su tu svakako i
Đenana Buturović, Zilhad Ključanin, Nevzet Veladžić i mnogi drugi.
U bošnjačkoj usmenoj epskoj
tradiciji opjevani su i do našega
doba zapamćeni junaci, uglavnom
stvarne historijske ličnosti, kroz čija
su junaštva i viteške vrline njegovani plemenitost, čast i srčanost
brojnih generacija. Najviše je pjesama o junacima iz sredine 17.og
vijeka –braći Hrnjicama, Mustajbegu Ličkom, Talu (Oraškome) Ličaninu, poznatijem kao Budalina
Tale. Pjesme o njihovim junaštvima
prvi su put zabilježene i objavljene
Epski i Krajiški junak Hrnjica Mujo na konju,
rad u bronzi umjetnika Zlatka Dizdarevića iz Velike Kladuse
Sandžaku. Krajišnici su iz Dalmacije i Like poprimili ikavsko narječje pa su im i pjesme (pisme) često
ikavske, ali se ovaj ikavski po akcentu znatno razlikuje od ikavskog
govora u Hrvatskoj. I dan danas se
kod mnogih Krajišnika zadržalo
ovo ikavsko narječje.
«…Hoćemo li pismu zapivati
ti divojko azgina serdara…»
Istina, veoma je malo pjesama
kroz koje se prožima ikavski, pa
možemo i naslutiti da su dobrim
dijelom narodni pjevači, odnosno,
kazivači ove bošnjačke usmene
epike i iz drugih krajeva, ali i iz
Krajine. Među prvima koji se naučno bavi ovom književnom vrstom
u poznatim klasičnim pjesmaricama sa kraja 19.og vijeka, sakupljača Koste Hermana , dok je
veliki broj pjesama koje su nastajale
izmedju 15.og i 19.og vijeka ,
uglavnom ostao nezapisan, pa i ne
znamo kakvi su tek tada bili junaci.
Uronimo li u svijet epsko-junački, prepustimo li dušu njegovoj
magiji, ovi će nas pjesnici sindžirima od halki za vrleti našega zavičaja sapeti, sa našom dičnom
prošlošću sastaviti, sa šehidima i
gazijama Bosne zbližiti. Tada kao
da živimo dvostruki život - svoj sjedinjen sa burnim i časnim životom
Hrnjica i brojnih znanih i neznanih
junaka Bošnjaka. Njih postajemo
dostojni evokacijom, pamćenjem I
prenošenjem znanja o njima. To su
vrijednosti naših korijena.
O usmenoj poeziji Bošnjaka pisali su i Evlija Čelebi, Mula Mustafa Bašeskija, Alija Nametak,
Munib Maglajlić…
Na pijedestalu usmenog kazivanja bošnjačke epske poezije u svijetu nalazi se sandžački pjevač
bošnjačke epske poezije Avdo Međedović. O njemu sam pročitao
mnogo, jer su o njemu pisali mnogi
znanstvenici širom svijeta, a i prevođen je na skoro sve jezike svijeta.
Najljepše kazivanje o Avdu Međedoviću je ono koje nam je ostalo od
našeg dragog književnika Ćamila
Sijarića. Evo šta je on napisao o
našem Avdu Međedoviću:
«Amerikanci su nam rekli da
imamo Homera. Malo je ko tada u Bijelom Polju i znao za nekakvog Homera, i da je neko gledao Avda
Međedovića kako pije vodu sa šedrvana
i rekao: Ovo je Homer, to bi prošlo kao
dokona lakrdija, jer je svak znao da je
Avdo Međedović običan seljak sa
Obrova kraj Bijelog Polja, koji se od
drugih razlikuje samo po tome što
umije da pjeva uz gusle. Ko je dokon
može da ga sluša i dangubi, a ko ga
sluša pašće na njegove grane, osiromašiće kao što je on osiromašio - jer U
kojoj kući gusle gude, tu žižak na tavanu žito ne jede.
Sem ovoga - ništa drugo o Avdu
Međedoviću nismo znali, dok nam to
nisu Amerikanci kazali. Rekli su nam
da imamo Homera! Da je Avdo Međedović jedan od najvećih pjevača epskih
pjesama ne samo kod slovenskih naroda nego i u svijetu.
Konkretno: godine 1933, 34. i 35. u
novopazarskom kraju i Bijelom Polju
boravila je grupa profesora sa katedre
za klasične jezike i književnost na Harvardskom univerzitetu u Americi, u
Masačusetsu, i zapisivala epske narodne pjesme. Tada su od Avda Međedovića zapisali pjesmu Ženidba
Smailagić Meha, dosad najdužu u
našoj epici - sa 12310 stihova. Druga
po dužini je pjesma Osman-beg Dalibegović i Pavićević Luka, koju su Ame-
rikanci zabilježili takođe od Avda Međedovića. Sadržaj prve pjesme odnosi
se na sedamnaesti vijek, na grad Kanjižu koji su Turci dobili 1600. godine,
na Budim i njegovog vezira, na vojvodu Petra od Karabogdanske, to jest
vezane su za periferne gradove tadašnje turske imperije.
Neka se pobliže upoznamo s Avdom
Međedovićem. Na pitanja koja mu je
postavio Nikola Vujanović, saradnik
Milmana Parija i Alberta Lorda, odgovorio je da ima šezdeset i koju godinu.
Da ne umije čitati i pisati. Da ima malo
zemljice, da ljeti radi a zimi sjedi \"Volio bih umrijeti od rada nego sjedeti besposlen..
«Pokušaću da Avda Međedovića
još više približim, a to ću učiniti kroz
njegovo gostovanje u našoj kući, u kući
Ilijaza Sijarića, godine 1925/26. i slijedećih godina - kada sam ja bio đak.
Meni, đaku, nije bilo da sjedim na patosu među ljudima, pa sam sjedio u
ćošku na sanduku. Živjeli smo tada u
Godijevu, selu na desnoj obali Lima, tri
sata hoda od Bijelog Polja, punom kuća
i Godijevaca. Gledao sam te ljude - da
ponovim: odozgo sa sanduka dolje po
ćilimu, po ponjavama i golom podu,
koji su ispunjavali, inače prostranu
sobu, od prozora do vrata. Bio je to seljački svijet, ratarski, stariji ljudi i
mlađi, preko zime dokoni - dani kratki
a noći duge, i eto ih da čuju gusle i pjesme o starim vremenima, o carevima i
gradovima, o kulama - \"Zeman kule
po ćenaru gradi / zeman gradi, zeman
razgrađuje!\" Nikad ništa nisu pročitali jer nepismeni su, sem mene jedinog, njihovog đaka - gore na sanduku:
otud kod njih i žeđ za pjesmama, jer se
ne čitaju nego slušaju, to jest: jedina
su, uz ostalu usmenu tradiciju, njihova intelektualna komunikacija. U takvoj -i sličnim sredinama, stvarala se i
njegova narodna usmena tradicija,
kojoj na čelu, svakako stoji epska poezija. Avdo Međedović nije samo pjevao
gotove pjesme, nego ih je dopjevavao,
etički i estetički korigovao, pa je, prema
tome, bio i pjevač i pjesnik.
Gradili su mu mjesto uvrh sobe, uz
prozore - ondje gdje mogu da sjednu
samo odabrani, dajući mu time čast i
»Šta je tebe, Mujo, natjeralo
pa da ideš kamenu Kotaru
i okle si sada dolazio?»
A zavika Orlanović mujo:
«Ja sam bio u zemlji kaurskoj,
od Madžara haber ufatio
kad je došo Regula serdare
pa odveo lijepu djevojku.
Pa sam odmah uzjaho đogata.
Već, mladiću, da te nešto pitam:
«Bi l’ mi išta znao kazivati
za lijepu Jusufovu Hanku,
jesu li je davno odvodili?
Koliko je bilo Kotarana?»
«Bih Boga mi, Orlanović Mujo,
taman danas tri bijela dana
kako su je sveli do kotara.
Al’ ti kažem Orlanović Mujo,
ti ne muči sebe ni đogata,
nemoj, Mujo, ići do Kotara!»
progovara Orlanovi Mujo:
«O mladiću, da te nešto pitam:
Ti oklen si iz zemlje koje si
šta govoriš Muju pod homorom
da ne ide Muju do Kotara.
Umrijet ima a vraćanja nejma.
Još ti kaže Orlanović Mujo,
ja bih reko i bi’ se zakleo
ti nijesi iz zemlje kaurske
il’ si negdje rasto kod Turaka
pa umiješ tako govoriti.»
u riječi u kojoj su bili
pogledaše poljem Drenopoljem
a dok izbi jedna četa mala.
Tri stotine ide Pazarčana,
sve na njima silah i oružje.
A pred njima idu ihtijari,
bijele im brade viš pojasa.
A zavika Orlanović Mujo:
«Kud li ova četa polazila?
Kaki li su dedi pred četama?»
Čim ih viđe lijepa djevojka,
kako viđe odmah ih poznade,
baš njezine četiri amidže.
Pa zavika Orlanović Muja:
«Jaši konja, Orlanović Mujo,
da sretnemo četu ubojitu,
da sretnemo da je povratimo
jer ja znadem one ihtijare.»
A tome se Mujo začudio.
Do gotova doleće đogata.
Hanka svoga uzjaha putalja,
pa putalja prva otisnula.
Kad na polje konja išćerala
za njom Mujo ide na Đogatu.
Viđaše je Pazarčani mladi
Pa sve viče jedan na drugoga:
«Eto otud Regule serdara
na putalju konju od mejdana.
Njegovi su Kotarani blizu.
Mi bježimo od Novog Pazara
ludo ćemo izginuti ovdje.»
Pazarčani konje okrenuše
samo ne šće Halil-aga stari
već sijaha svoga upravio.
A zavika Orlanović Mujo:
«Što to bježe, ako Boga znadeš?»
Nasmija se Hanka na putalju:
«E sad slušaj, Orlanović Mujo,
oni misle dina mi i imana
da je glava Regule serdara.
Januar - Decembar 2009. 23
Prepali se oni od serdara
pa sad bježe do Novog Pazara.
Nek’ s ne boje Regule serdara
ni njegovi’ mladih Kotarana
nikad serdar amo doći neće.»
A tome se začudio Mujo:
»Okle znadeš, neznani junače,
da Regula amo doći neće?»
«A sad slušaj, Orlanović Mujo
ja sam Hanka Jusufaginice,
od mene je serdar poginuo.
A ono su stari ihtijari
čuj Mujaga, četiri amidže.
Ovi štono ide poljem zelenijem
ovo mi je najstariji amidža,
po imenu Halil-aga stari.»
Pa poleće na konju putalju
pa povika iz sedla bojnoga:
«Moj amidža Halil-aga stari,
viči, adžo, naše Pazarčane
nek zastave konje od mejdana.
Ovo nije Regula serdare
vet je Hanka age Jusuf-aga.»
Sve se čudi Orlanović Mujo,
a pogleda lijepu djevojku.
Prodrije se Halil-aga stari
a zapali dvije puške male:
«Stan’te braćo, pazarski junaci!»
Al’ ga stražnji haber uhvatiše,
ufatiše, konje zastaviše.
A sve plače Halil-aga stari
kada Hanku viđe i putalja:
«Moja Hanko, rano neprebona
kad sam jutros pošo od konaka
ja sam bio jemin učinio
da se džaba povratiti neću
il’ ću svoju izgubiti glavu
ili vratit tebe iz Kotara.
Evo sreće, a evo igbala
da se dedo umoriti neće
ić’ na Kotar tebe povraćati.
Vet mi kaži, oba ti svijeta,
ko te vrati iz kamena Kotara?»
«Čuješ adžo Halil-aga stari,
dok dođemo u Novog Pazara
sve će tebi Hanka ispričati.»
Opet veli Halil-aga stari:
«O bratično, očinjeg ti vida,
ko je ovo na konju đogatu?»
Progovara lijepa djevojka:
«Čuješ adžo, Halil-aga stari,
ti si čuo u čuvenju
u unđuru Orlanović Muja.
Ev’ ovo je Orlanović Mujo.»
Tuj stigoše svoje Pazarčane.
Prodrije se ostario dedo:
«Zapjevajte, moja braćo draga,
zapjevajte, is pušak’ pucajte,
evo Hanke na konju putalju!»
Arnauti pjesme zapjevaše,
a živa se vatra otvorila,
pa sve pale iz pušaka malih.
Dok dođoše u Novog Pazara
B’jelu dvoru Jusufaginice.
A kad Hanka u avliju dođe
serdareva rašjede putalja,
pa zagazi u bijelu kulu.
Svojoj majki u odaju dođe.
Kad joj majka leži na dušeku,
A na njojzi crno odijelo.
Na glavi joj crna jemenija,
24 Januar - Decembar 2009.
uvaženje - a ne znajući da će, poslije
pedesetak godina, taj njihov gost biti
upoređivan sa Homerom, a još manje
znajući koje taj Homer - koji je u nekadašnjoj Jeladi, isto tako pjevao o nekakvim junacima, o Ahilu, o Patroklu, o
Prijamu, o gradu Iliosu.
- \"Hajde, Serdare, kreni ih\" - zatražili bi, i za njih seljake to bilo kao da
će početi molitva, koju ne vodi imam,
nego guslar, i nije molitva za dušu na
onom svijetu... na kojem se u vatri gori.
nego na ovom, na kojem se u gusle
gudi. Nije počinjao pjesmu kao što
mnogi počinju: \"Gdje sjedimo, da se
veselimo, e da bi nas i Bog veselio, i
dobru nam sreću dijelio\" - nego često
išao pravo u pjesmu - \"Čala-banda
zaturi se kavga, tu brat brata poznat ne
mogaše, a kamoli bližnjeg bratučeda!\" Glas mu je bariton, slaže ga sa
guslama, koje su takođe u baritonu,
tako da se dobija jedno zvučno salgasje
strune i grla, koje nije u duru nego u
molu, i biće, valjda, da je sva naša
epska poezija u molu.
Slušaju ga, umukli su, gotovo ne
dišu. Jedni gledaju u gusle, drugi sebi
u krilo, i više niko nije tu u sobi, nego
na bojnom polju, po kojem sablje sijevaju, koplja se prelamaju, buzdovani
udaraju - \"Koliko ga lako udario, vita
mu je rebra polomio, kroz prsa mu pendžer otvorio - vide mu se crne džigerice, nosi desnu u lijevoj ruci\"...
Padaju konji i konjanici, zapomažu i
cvile ranjenici -jer bije se boj. Zamišljaju sebe u tom boju, pipaju se da vide
jesu li ostali živi - i nalazili da je najbolje biti kod svoje kuće, kod svoje žene,
djece i stoke, to jest biti u Godijevu.
Preko strune na guslama uvodio je
u sobu, među te seljake: zadarske banove i s mora kapetane, generale ugarske i budimske vezire, robove i ropkinje,
ljepote djevojke iz Karavlaške i Karabogdanske, gorske hajduke i turske hanume. Kostreš harambašu i Tala
Budalinu, Pavićević Luku i bega Ljubovića - i po sagnutim glavama prosipao sve same dukate, zlatne rušpe i
mađarije - koje su samo u pjesmi, a
inače od njih daleko. Uzdisali su i predisali, a neki i plakali zbog robovanja
Budalina Tala u zindanu Zadranina
bana - \"U kojem je voda do koljena, u
kojem su zmije i akrepi - zmije iju, a
akrepi piju.\" - \"Aman, aman!\"
uzviknu - Loše gađa, al’ dobro pogađa,
u kofije medu oči dvije, gdje ga ljube
majka i sestrica\"... Uzviknu:
\"Aman, aman, među oči dvije!\"
A ja sam gore na sanduku do duvara, ja sam đak - slušam ih i gledam:
liče na nadgrobne kamenove, jedni se
naveli na jednu, drugi na drugu
stranu, neko pao glavom u krilo, kao da
je u boju udaren buzdovanom. I soba
više nije soba, nego razbojište po kojem
leže otkinute glave - \"Mahnu sabljom
odsječe mu glavu, baci glavu u zelenu
travu, pa se fati gore i planine.\" Junače se protiv Zadranina bana, protiv
generala i kapetana, a to mogu jer su
tu u sobi, u kojoj furuna gori i pred
njom leži i prede mačka.
Veliko je čudo kako je Avdo Međedović mogao da pjeva do pola zimske
noći, i gotovo iz noći u noć, a još je veće
čudo, kako je pamtio samo u jednoj pjesmi preko 13000 stihova - bezbroj
imena careva, kraljeva, vezira, ajana i
kapetana - rijeka, planina, ljudskih sudbina, bojeva i dvoboja i da o svemu tome
pjeva kao daje sam tamo bio i to vidio.
Između dva rata bili smo zemlja seljačka, agrikulturna, pa je pjevača uz
gusle bilo puno, jer gusle su došle mjesto knjige, to jest bile su knjiga svoje
vrste: bile su pamćenje i čuvanje prošlosti. I biće da je zbog toga - zbog pamćenja svoje prošlosti naš čovjek, kud
god se selio sa sobom gusle nosio! Uz
njih je pjevač, ne samo pjevao gotove
pjesme nego ih i sam izmišljao, mijenjao, dopunjavao, što je, kako sam prije
rekao, više nego izvjesno činio i Avdo
Međedović
Ovu kratku riječ o Avdu Međedoviću počeo sam sa starim šedrvanom
u starom Bijelom Polju; nema više ni
onog šedrvana, ni onog Bijelog Polja,
ni Avda Međedovića, koji je s nama
živio, s nama vodu pio, a Amerikanci
nam danas rekli da je to s nama sa šedrvana vodu pio, niko drugi - nego
Homer. Neka je za njih to što oni hoće,
a za nas je Avdo Međedović jedan od
velikih jugoslovenskih pjevača epske
poezije. Umro je 1955. godine, a
danas - kad u rukama imamo njegove
pjesme, rodio se da u našoj duhovnoj
baštini živi.»
Zanimljivo je kazivanje Halila
Hamzagića o Ćor Husu Husoviću,
gdje ga opisuje kao velikog junaka,
ali i uglađenog gospodina: «Ćor
Huso se kretao i držao kao pravi
pripadnik gospodske rase . Putovao je samo na konju pod oružjem
praćen naoružanim momkom, bio
je visok i krupan i imao je 120 kg,
pa ga je i snažan konj jedva nosio,
a imao je brkova punu šaku.»
O našem junaku Ćor Husu između mnogih govori i Salko Hot,
koji ističe da je Ćor Huso uvijek
imao vodiča i to naoružanog, ali
uvijek njegov bliži svojta, te da je
pored ostalog oružja Ćor Huso
uvijek imao i džeferdar.
Analogno nacionalnim epikama na Balkanu, pod bošnjačkom
epikom podrazumijevamo epsko
usmeno naslijeđe Bošnjaka Bosne i
Hercegovine i Sandžaka kao jedinstvene historijsko kulturne cjeline.
Muslimanska epika pripada južnim slavenima islamskog duhovnog koda. Ova je epika između
15.og i 18.og (odnosno 20.og) stoljeća bila rasprostranjena ne samo
Bosanskim pašalukom, već i Srbijom i Crnom Gorom, dijelovima
Hrvatske, Ugarske, pa i Albanije.
Bošnjačko muslimanska epika
originalna je kulturna pojava sa
vlastitom historijskom i socijalnom
osnovom na kojima su višestoljetnim usmjenim tradiranjem formirana njena estetička, etička stilska i
kompozicijska obilježja.
Koliko je i historijski značajna
bošnjačka epska poezija najbolje
govore sljedeće činjenice: Muslimansko-bošnjačka episka pjesma
bila je rasprostranjena na znatno
širem prostoru od današnjeg teritorija Bosne i Hercegovine. Kad
god su Muslimani obitavali u
dužim periodima na prostorima
današnje Srbije, Crne Gore, dijelovima Hrvatske (Slavonije, Like,
Dalmacije, Primorja) tako je u navedenim prostorima između 16.og
i 18.og vijeka islamsko-turska civilizacija i duhovna kultura, sa epskom pjesmom južnoslavenskih
Muslimana kao njihovim pratiteljem. Osmanlije su nakon višegodišnjeg neuspjeha opsjedanja
Wiena mirom u Karlovcu 1699. izgubili Ugarsku ( osim Banata), Slavoniju, Liku, Krbavu, dijelove
Primorja sa jadranskim zaleđem
južno od Velebita, i gradova Knin,
Sinj, Vrgorac, sa Herceg Novim. U
navedenim je prostorima uništena
muslimanska sakralna i materijalna civilizacija, Muslimani su protjerani ( ili pokršteni) u Bosanski
pašaluk, noseći u sjećanjima junačke pjesme, njegovane između
16.og i 18.og vijeka. Bosanski je pašaluk mirom u Karlovcu smanjen i
sveden na granice približne današnjem prostoru Bosne i Hercegovine: duž rijeke Save na sjeveru, sa
izlazom na Jadran na jugu, od Velike Kladuše i Bužima na sjeverozapadnom do Noivog Pazara i
Tutina na jugoistoku, ukljujući cijeli Sandzak ( danas u Srbiji i Crnoj
Gori) i dijelove sjeverozapadne Srbije sa Mačvom i gradom Šapcem.
Upravo takav pašaluk će postati
stjecište bošnjačke epske poezije.
Od Ugarske do carske Rusije ratovali su bošnjački junaci. I ko zna da
li bi histporija uopšte zabilježila
mnoge ratove gdje su Bošnjaci boj
bojevali, da se usmena epska poezija Bošnjaka nije opjevala i prenosila sa koljena na koljeno
vjekovima. Danas je ona zapisana,
ali se , na žalost, njoj poklanja sve
manje pažnje kod nas, ali ne i u Engleskoj, Americi, Francuskoj...
Najpoznatije knjige epske poezije koje se su dobro dostupne čitalačkoj publici su od autora: Koste
Hermana, Đenane Buturović, Rašida Durića, Nevzeta Veladžića...
Za ljubitelje epske poezije smo
izabrali «Pjesmu od Novog Pazara». Omer Zagorac je ovu pjesmu čuo od Bajra Durma
1929.godine , a pjesmu je tek
rukom zabilježila Đenana Buturović 1980. godine.
a Hanka joj naziva selama.
Diže glavu Jusufaginica
odmah svoju Hanku prepoznade.
Pa kaduna od radosti pisnu
a skočila iz mehka dušeka.
Na odaji srete jedinhicu
zagrli je s obadvije strane,
a sve plače Jusufaginica.
A Hanka joj tiho progovara:
»Ne plač’, majko, boljeće te glava
vet ti sjedi na mehke šiltete.»
Taman sjede kada u šilteta
kraj nje Hanka pade na koljena.
Vazda na njoj kaurske haljine.
a na vrata četiri amidže
I za njima Orlanović Mujo.
Pa sve plaču stari ihtijari.
Halil-aga stari progovara:
»O bratično, dina ti i imana,
Ko te vrati sa kamen Kotara?»
Tad im Hanka poče kazivati
a kako se jadna povratila.
A sve sluša Orlanović Mujo,
a sve sluša nikad ne govori
dok je Hanka njima kazivala.
Tad zavika Orlanović Mujo:
«Čuj kaduno Jusufaginico,
eto tebe, a eto Hankije,
bi li Hanka sa mnom polazila?
Ja sam, kado, iz Unđurovine
ispod Đule, vode valovite,
ime mi je Orlanović Mujo.
Bi l’ ti Hanku meni poklonila?»
A kad čula Jusufaginica
po odaji očim’ pogleda
i u svoju Hanku pogleda.
A zavika Jusufaginica:
«Ako hoće Hanka plemenita,
ja Boga mi braniti joj neću.»
A zavika Hanka iz budžaka:
«Čuješ mene, Orlanović Mujo,
ja ću poći u Unđurovinu
makar imo sedam vjernih ljuba
da ja osma budem u konaku.»
Obje su se kail učinile.
Sada ode lijepa djevojka
ona ode u svoju odaju.
Pa se svuče, pa se preobuče
pa obuče žensko odijelo,
pa se svojoj povratila majki.
Opet nađe četiri amidže
među njima Orlanović Muja.
«Ja sam spremna, Orlanović Mujo,
je l’ nam, Mujo, vakat putovati?»
A na noge stari ihtijari,
Svaki avdes udario na se,
povedoše Hanku na avliju.
Amidže joj dovu učiniše,
a Mujo je diže na putalja.
Haber pao po Novom Pazaru
da će Hanka na Unđurovinu,
pa se mlogi narod iskupio.
Mujo Hanku diže na Putalja
a uđaha velikog đogata,
pa je prate četiri amidže.
U dno polja njiha ispratiše.
A za njima silne pazarlije
vas se narod natrag povratio.
Mujo s Hankom ode putovati
sve dok siđe u Unđurovinu.
Januar - Decembar 2009. 25
LINGVISTIKA
Doc. Dr. Vladan Virijević
TURCIZMI U GOVORU
IBARSKOG KOLAŠINA*
Apstrakt
Autor se u radu bavi istraživanjem orijentalnog jezičkog nasleđa u govoru Ibarskog Kolašina. Radom je obuhvaćen samo jedan deo ovog bogatog leksičkog nanosa, tj. onaj koji se najčešće susreće u svakodnevnoj govornoj
komunikaciji stanovništva pomenutog područja. Nastojalo se da se prikaže etimološko značenje ovih leksema, tj.
njihovo ishodište, značenje u turskom jeziku i značenje u govoru Ibarskog Kolašina.
Ključne reči: Ibarski Kolašin, turcizmi, orijentalizmi, lekseme.
J
edna od tema koja svojom kompleksnošću često pleni pažnju domaćih
lingvista su turcizmi, tj. pozajmljenice koje su u naš jezik dospele iz turskog ili, preko njega, iz nekog drugog
orijentalnog jezika (arapskog, persijskog,
hebrejskog...). Njihovim proučavanjem
bavili su se mnogi, počevši od Vuka Stefanovića Karadžića i Gliše Elezovića do
Abdulaha Škaljića, Petra Skoka, Asima
Peca, Olge Zırojević, Snežane Petrović,
Marte Bjeletić, Goluba Jašovića... NJihova istraživačka polja bila su: etimologija turcizama, turcizmi u delima
pojedinih istaknutih pisaca ili u narodnoj
poeziji, ili, pak, zastupljenost turcizama
na pojedinim geografskim područjima.
Imajući za metodološki uzor neke radove pomenutih autora, opredelili smo
se da proučimo neke turcizme inkorporirane u govor stanovništva Ibarskog
Kolašina, teritorije u gornjem toku reke
Ibar, koja je u prošlosti predstavljala
jednu od značajnijih metanastazičkih
“kapija” za fluktuaciju stanovništva sa
prostora Crne Gore i Kosova i Metohije
prema tzv. centralnoj Srbiji.
Leksiku Ibarskog Kolašina obrađivali su Danilo Barjaktarević (“Presek
razvoja govornih osobina Ibarskog Kolašina“) i Marinko Božović, čija knjiga
“Govor Ibarskog Kolašina” nam je poslužila kao heuristička osnova za rekognosciranje turcizama koji se i
dan-danas upotrebljavaju ili, u manjoj
meri, pripadaju korpusu arhaizama koji
se mogu čuti samo u izgovoru žitelja
starije životne dobi.
Od literature koja nam je pomogla
prilikom utvrđivanja etimoloških značenja turcizama zastupljenih u govoru stanovništva Ibarskog Kolašina, treba istaći
Škaljićevu voluminoznu studiju “Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku”, Skokov
“Etimologijski rječnik hrvatskoga ili srpskoga jezika”, te knjigu “Turcizmi u
Vukovim rječnicima” Asima Peca. Pojedine dileme rešavali smo koristeći se
“Tursko-srpskim rečnikom” (“Türkçesırpça sözlük”), koga su studiozno priredili vrsni znalci turskog jezika u nas –
pokojni Slavoljub Đinđić, Mırjana Teodosijević i Darko Tanasković. Značajne
smernice pružili su nam i stručni radovi
Snežane Petrović (“Istorijat i stanje proučavanja turcizama u srpskohrvatskom
jeziku” i “Neki turcizmi u srpskohrvatskoj kulinarskoj terminologiji”).
* Rad je napisan u okviru projekta Duhovne pojave i stvaralaštvo srpskog naroda na Kosovu i Metohiji od XV do XX veka
(broj 148020), koji je odobrilo i finansira Ministarstvo nauke Republike Srbije.
26 Januar - Decembar 2009.
LINGVISTIKA
*
“Rječnik jednog naroda je dosta
vjerna slika njegove istorije i cjelokupnog razvitka. Sve ono što se dešavalo u prošlosti našlo je svojevrstan odraz i u vječitom pratiocu
ljudskog života – u jeziku” – zapisao je naš poznati lingvista Asim
Peco, dok je znameniti etnolog Tihomır Đorđević istakao da “i prošlost i sadašnjost naše zemlje,
našega naroda i njegovih kulturnih
tekovina biće samo onda jasne kada
se Turci i ono što je njihovo do sitnica prouče”.1 Ove konstatacije moguće je, s punim pravom, primeniti
i na geografski prostor i stanovništvo Ibarskog Kolašina – mikroregije čiji govor smo odabrali da bude
istraživački uzorak ovog rada.
Naime, teritorija ove oblasti
smeštene u gornjem toku reke Ibra,
“uglavljene” između Kosova i Ribarićke klisure, te masiva Rogozne
i Mokre Gore, u dugom istorijskom
hodu predstavljala je “vetrometinu” kojom su jezdili razni narodi,
ostavljajući za sobom, manje ili više
trajne fragmente svojih kultura.
Nekoliko vekova unazad to je bila
svojevrsna etapna stanica i poprište brojnih migracionih pomeranja
stanovništva sa prostora Crne Gore
i Brda ka Kosovu i Metohiji, kao i
iz Metohije ka dolini Raške i dalje
ka Šumadiji.2
Ibarski Kolašin danas sačinjava
60 naseljenih mesta koja u admini-
strativno-upravnom smislu pripadaju opštinama Zubin Potok, Novi
Pazar i Tutin. To je uglavnom brdsko-planinsko područje na kome
dominiraju seoska naselja razbacanog planinskog tipa, retko naseljena. Njegovo stanovništvo u
konfesionalnom pogledu sačinjavaju pravoslavni hrišćani i muslimani sunitskog pravca, i jedni i
drugi dominantno slovenskog etničkog korena.3 Prema saznanjima
do kojih je došao profesor Marinko
Božović, koji je temeljno ispitivao
govorne karakteristike stanovništva ove regije, i čiji rad predstavlja
osnovu ovog teksta, “i jedni i drugi
govore srpskim jezikom, štokavskim dijalektom, ijekavsko-ekavskim narečjem. Govor ovog kraja
pripada zetsko-raškom govornom
tipu. On je u stvari sa novopazarskim govorom najistureniji deo
zetsko-južnosandžačkog govora”.4
Područje Ibarskog Kolašina
predstavlja pogodan istraživački
uzorak za ispitivanje jezičkih promena jer, usled doskorašnje saobraćajne izolovanosti od susednih
oblasti (“život u prošlosti, geografska izolacija i sl. doprinosili su da
se jezik, običaji i način življenja u
ovom kraju duže sačuvaju”), jezičke osobine njegovog stanovništva
su, u velikoj meri, “konzervırane”.5
Upravo u ovakvom ambijentu
moglo se očuvati i mnoštvo reči,
tzv. pozajmljenica, koje su u balkansku govornu zonu uplivavale
iz istočnjačkih tj. orijentalnih jezika,
a koje se u našoj lingvistici određuju terminom “turcizmi”,6 pod
kojima se podrazumevaju “oni elementi u srpskohrvatskom jeziku
koji su poreklom turski ili su u
njega dospeli posredstvom turskog
(osmanskog ili nekog drugog) jezika, a mogu biti arapskog, grčkog,
latinskog ili nekog drugog porekla”.7 Poseban značaj ima činjenica
da su se u upotrebi zadržali i neki
turcizmi kojih nema zabeleženih ni
u Vukovom, ni u rečniku turcizama Abdulaha Škaljića.8
Inače, prema Božovićevim nalazima, turcizmi su nešto izraženiji u
govoru muslimanskog stanovništva Ibarskog Kolašina. U rečniku
koji, doduše, nije potpun (“ne pretendujem da dam rečnik govora
stanovnika Ibarskog Kolašina,
takav rečnik bio bi mnogo obimniji.”), od 1.644 reči koje je popisao,
bilo u korišćenoj literaturi o Ibarskom Kolašinu, bilo na terenu, u
neposrednoj konverzaciji, mi smo
uočili čak 450 (27%) koje se ubrajaju u turcizme. Ako se ovome dodaju i 322 turcizma u domenu
mikrotoponimije, antroponimije i
hidronimije, može se reći da je jezički uticaj Turaka – Osmanlija na
ovom geografskom prostoru značajno prisutan i dan danas.
Najveći broj turcizama predstavljaju reči preuzete neposrednim kontaktom sa osmanskim
jezikom tokom viševekovnog prisustva Turaka – Osmanlija na ovim
prostorima Balkanskog poluostrva,
1. Asim Peco, Turcizmi u Vukovim rječnicima, Beograd, 1987, 7.; Marta Bjeletić, Turcizmi u srpskohrvatskoj terminologiji
srodstva, “Južnoslovenski filolog”, 51, Beograd, 1995, 203.
2. O istorijatu, antropogeografskim, etnografskim i drugim karakteristikama Ibarskog Kolašina vidi više: Milisav Lutovac,
Ibarski Kolašin, “Srpski etnografski zbornik”, knj. 34, Beograd, 1954.; Gliša Elezović, Kolašin na Tari i Kolašin na Ibru, “Južni
pregled”, 1, Skoplje, 1931.; Blagoje Božović, @ivot i običaji narodni u Ibarskom Kolašinu, Zubin Potok, 2005.; Grigorije
Božović, Moj Kolašin, Zubin Potok, 2005.
3. Od 60 naselja I. Kolašina četiri su mešovitog tipa, tj. nastanjena pravoslavnim i muslimanskim življem, šest muslimanima, a
50 pravoslavnim stanovništvom. - Marinko Božović, Govor Ibarskog. Kolašina, Leposavić, 2002, 19-22.
4. Profesor Božović navodi da je kod muslimanskog življa čest slučaj da oni svoj govor nazivaju “naški” ili “bošnjački”. - Isto, 16.
5. Isto, 23.
6. Prema procenama, u našem jeziku ima oko 10.000 turcizama koji su toliko duboko urasli u jezičko tkivo da su se “ponašili”,
tj. postali su sastavni deo naših izražajnih sredstava i, kao takvi, se potpuno uklopili u strukturu srpskohrvatskog jezika (A.
Peco, Turcizmi u Vukovim…,241).
7. Snežana Petrović, Istorijat i stanje proučavanja turcizama u srpskohrvatskom jeziku, “Zbornik Matice srpske za filologiju i
lingvistiku”, Novi Sad, 1993, 72.
8. M. Božović, Govor Ibarskog. Kolašina…, 156.
Januar - Decembar 2009. 27
mada u okviru njih postoji i manji
broj reči koje poreklom pripadaju
turskoj jezičkoj porodici, ali se genaološki razlikuju od onih preuzetih iz osmanskog jezika.9
*
“U našim turcizmima ogleda se
čitav život onog dijela naših naroda koji je bio u viševjekovnim tješnjim vezama sa Turcima”, ističe
Asim Peco. Naime, turcizmi su
ostavili dubokog traga u mnogim
područjima ljudskog života i delatnosti, tako da dobar deo njih i
danas žive kao nezamenljive reči
ili, pak, kao reči koje se upotrebljavaju uporedo sa domaćim.
Kada je u pitanju govor Ibarskog Kolašina, uočava se da je
osmanlijsko leksičko nasleđe najbogatije u nekoliko oblasti materijalne i duhovne kulture, tj. u onima
u kojima je njihov jezik najviše uticao na jezik i život žitelja ove regije.
Posmatrano po semantičkim grupama turcizmi su najzastupljeniji u
terminologiji koja se odnosti na pokućstvo, posuđe i druge stvari iz
domaćinstva: asura, bakrač, bardak,
bešika, bučuk, vuruna, degrme, zembilj, ibrik, jandžik, jatagan, kandilo,
lamba, legen, mangal, minder, mušema, otoman, sadžak, sač, sepet, sinija, skamlija, sovra, sulundar, tas,
tabla, takum, tava, tendžera, tekne,
ćasa, ćilim, ćup, fenjer, fildžan, furuna,
hasura, čanak, čiviluk, činija, čekija,
čokanjče, džezva, šiše.
Značajan udeo zauzimaju lekseme koje se odnose na građevinarstvo, zgrade i građevinski
materijal: ambar, apsana, atula, baskija, basamak, duvar, japija, jekser,
kube, merdevine, mertek, pajanta,
perda, pervaz, pendžer, tezgere, ćenefa,
ćerpič, ćeramida, ćepenak, ćerčiva,
ćiler, ćuprija, hajat, hamam, čardak, čivija, šindra.
Veliki broj leksema nalazi se u
vezi s odevnim predmetima, obu-
ćom i nakitom: burma, gajtan, dimije, đerdan, zar, zubun, japundže,
jelek, jorgan, kaftan, miltan, palta,
pantole, puljka, toka, ćurak, ćulav,
učkur, feredža, fustan, čakšire, čalma,
džamadan, šamija, šal.
S obzirom na to da su Turci –
Osmanlije na ove prostore kao deo
svoje, tj. orijentalne kulture doneli
i mnoštvo novina u sferi kulinarstva, otuda ne čudi što su nazivi
pojedinih jela, pića i začina do
danas očuvana u njihovom izvornom obliku: đevrek, zejtin, janija,
juvka, kafa, kajmak, kačamak, lokum,
pogača, pastrma, rakija, somun, simit,
toz, turšija, halva, čaj, šerbet.
Svojom brojnošću ističe se i
grupa leksema vezanih sa religijom, pre svega islamom: alah, amajlija, aman, aram, valah, dova, ejvala,
inšala, kaurin, ramazan, džamija, kao
i ona koja se odnosi na neke geografske
i topografske pojmove, kao što su: bair,
ilidža, jaruga, jalija, jarak, jendek, kasaba, kaldrma, mahala, majdan, pijac,
čaršija, džada.
Poseban semantički krug čine
nazivi pojedinih zanimanja, zanatlijskih i drugih alatki, te građanskih titula i staleža: jege, budak,
ćuskija, terzija, tokmak, kalfa, efendija,
kadija, kiradžija, ćata, hećim, džambas.
REČNIK
1. aber – od arapske reči “habar” (“vest;
glas”). U turskom “haber”. U govoru Ibarskog
Kolašina “vest; poruka; novost; glas”.
2. avlija – ovaj termin predstavlja grcizam
(“avlı”) koji se odomaćio posredstvom
turskog jezika pa se smatra turcizmom. U
turskom “avlu” (“dvorište; atrijum”). U govoru I. Kolašina “ograđeno dvorište”.
3. adet (hadet) – od arapske reči “adalt”
(“običaj”). U turskom “adet” (“običaj; navika;
tradicija”). U govoru I. Kolašina “običaj”.
4. aga – u turskom reč “aga” najpre je imala
značenje “veliki; stariji”) dok je kasnije dobila
značenje “gospodin; starešina; zapovednik”
i upotrebljava se kao počasni naziv za svakog
onog ko ne pripada inteligenciji ili plemstvu.
U govoru I. Kolašina “starešina”.
5. azgin – adjektivna izvedenica od
turskog glagola “azmak” (“pomamiti se; postati obestan; podivljati; razjariti se”). U gov-
9. S. Petrović, Istorijat i stanje proučavanja turcizama…, 110.
10. A. Peco, Turcizmi u Vukovim…, 223.
28 Januar - Decembar 2009.
oru I. Kolašina “silan”.
6. air – od arapske reči “hayr” (“dobro;
dobar”). U turskom “hayır” (“sreća; dobrota;
korist; dobro delo”). U govoru I. Kolašina
“sreća; korist”.
7. ajat – od arapske reči “hait” (“zid”). U
turskom “hayat” (“spoljni hodnik od kućnih
vrata do uličnih vrata avlije”). U govoru I.
Kolašina “prostor između kuće i kapija koji
je pod krovom”.
8. ajvan – od arapske reči “haywan”
(“stoka; životinja”). U turskom “hayvan”
(“marva; stoka; zver; životinja”). U govoru
I. Kolašina “stoka”.
9. ajduk – od arapske reči “haydud” koja
predstavlja infinitiv glagola “hada”
(“odmetnuti se”). U turskom “haydut”
(“drumski razbojnik; odmetnik od vlasti;
lopov”). U govoru I. Kolašina “odmetnik”.
10. akšam – prema Škaljiću, mišljena o etimologiji ove reči su podeljena – jedni tvrde da
je izvorno persijska, a drugi da je turska. U
turskom “akşam” znači “prvi mrak; zalazak
sunca; veče”). U govoru I. Kolašina “suton”.
11. akšamhajrula – ovaj pozdrav vodi
poreklo od turskog “akşam hayırola!” (“neka
je dobro veče!”). U govoru I. Kolašina
“dobro veče!.
12. akrep – od arapske reči “aqrab” (“škorpija”). U turskom “akrep” (“škorpija”). U
govoru I. Kolašina “rugoba; nakaza”.
13. alen – izvedenica od persijske reči “al”
(“otvoreno crven; rumen”). U turskom “al”
(“crven”). U govoru I. Kolašina “crven”.
14. alakati – glagol izveden od uzvika
“Alah! Alah!” koji se uzvikivao u borbi
(“Bože! Bože!”) ili se upotrebljavao kao izraz
čuđenja ili snebivanja. U govoru I. Kolašina
“vikati; galamiti”.
15. alal – izraz nastao od arapske reči
“halal” (“ono što je verski dozvoljeno; ono
što je blagosloveno; na pošten način
stečeno”). U turskom “helal etmek” (“ustupiti; pokloniti; oprostiti uz prizivanje Boga
za svedoka”). U govoru I. Kolašina “nešto
pravedno”.
16. alah – arapski termin “Allah” (“Bog”).
U turskom “Allah” (“Bog”). U govoru I. Kolašina “Bog”.
17. alaturka – vodi poreklo od francuske
reči “ala” (“kao; po”) i “turc” (“turski”). U
turskom “alaturka” (“na turski način; po
turski”). U govoru I. Kolašina “na turski
način”.
18. amidža – od arapske reči “amm”
(“stric”). U turskom “amca” (“stric”). U govoru I. Kolašina “stric”.
19. amajlija – od arapske reči “hama'il”
(“kaiš; sveza od sablje”). U turskom
“hamaylı” (“mala knjižica sa izrekama iz
Kur'ana i molitvama na arapskom jeziku
koja se obično nosi u kožnoj ili platnenoj
kesici”). U govoru I. Kolašina “hodžin
zapis”.
20. amanet – od arapske reči “amana(t)”
(“poverenje; vernost; povereni predmet”). U
turskom “emanet” (“zavet; svetinja; preporuka;
predmet koji se daje na čuvanje”). U govoru I.
Kolašina “posebna molba; poverenje”.
21. aman – uzvik koji vodi poreklo od arapske reči “aman” (“milost; sigurnost”). U
turskom “aman” (“pobogu!; zaboga;
akobogda; pomoć; milost”). U govoru I. Kolašina “pobogu!; za ime Božje!”.
22. ambar – od persijske reči “anbar”
(“spremište; skladište”). U turskom “ambar,
hambar, hanbar” (“sanduk za žito; drvena
zgrada za zrnastu hranu”). U govoru I. Kolašina “mala građevina za pšenicu;
spremište žita”.
23. amin – od jevrejske reči “amen!” (“zaista; tako je”). U turskom “amin!” (“usliši
Bože!; daj Bože!”). U govoru I. Kolašina
“konačno; bez pogovora”.
24. anterija – od arapske reči “antarı” (“vrsta
gornje haljine”). U turskom “entari”. U govoru I. Kolašina “gornji deo ženske haljine”.
25. anuma – od tursko-tatarske reči
“hanum” kojom se označava žena, supruga,
muslimanska gospođa. U govoru I. Kolašina “gospođa”.
26. apsana – od arapske reči “habs”
(“zatvor”). U turskom “hapsihane” (“zgrada
u kojoj se nalazi zatvor”). U govoru I. Kolašina “zatvor”.
27. aram – od arapskog termina “haram”
(“sve što je u muslimanskoj veri zabranjeno;
ono što je grešno, nedopustivo i
nepravedno; prokleto”). U turskom “haram”
(“zabranjen; nedozvoljen”). U govoru I. Kolašina “oblik kletve; nezarađena korist”.
28. asura – od arapske reči “hasır” (“prostırač
ispleten od meke trstike, šaše ili rogozine”). U
turskom “hasır” (“prostırač od slame”). U govoru I. Kolašina “prostırka od trske”.
29. asker – od arapske reči “askar” (“vojnik”). U turskom “asker” (“vojnik; pripadnik armije”). U govoru I. Kolašina “turski
vojnik”.
30. asli – od arapske reči “aşliyy” (“temelj;
koren; princip”). U turskom “aslı” (“glavni;
temeljni”). U govoru I. Kolašina “isto; baš tako”.
31. atula – od turske reči “hatul” (“drvene
grede koje se vodoravno polažu u zid od
ćerpiča da bi vezale ćerpič”; šupljina, prostor na zidu pod jednostranom strehom”). U
govoru I. Kolašina “drvena greda u zidu”.
32. atarisati – od arapske reči “hatır”
(“pamet; misao”). U turskom “hatır”
(“pamćenje; um; pamet; ideja; misao”). U
govoru I. Kolašina u značenju “poštovati;
ceniti”.
33. akati – glagol izveden od uzvika
“Halah! Halah!” pri jurišu u boju, ili kao
uzvici čuđenja ili snebivanja. U govoru I.
Kolašina “vikati; besneti”.
34. adžamija – od arapskog izraza
“ağamiyy” kojim su Arapi nazivali sve one
koji su tek počinjali da uče arapski jezik ili
one koji mu nisu bili vešti. U turskom
“açemi” (“početnik; novajlija; stranac; došl-
jak”). U govoru I. Kolašina “mlada osoba”.
35. ašikovati – glagol izveden od arapske
reči “išq” (“ljubav”). U turskom “aşk”
(“ljubav; oduševljenje”). U govoru I. Kolašina “zabavljati se; provoditi se”.
36. baskija – termin izveden od turskog
glagola “basmak” (“stupiti; koraknuti; zgaziti”). U govoru I. Kolašina “tesana drvena
letva; ekser”.
37. bakrač - termin izveden od turske reči
“bakır” (“bakar”). U govoru I. Kolašina
“mali bakarni kotao”.
38. babo – od persijske reči “baba” (“otac;
deda”). U turskom “baba” (“otac”). U govoru I. Kolašina “otac; deda; svekar”.
39. basma – od turske reči “basma”
(“šarena pamučna tkanina od koje se kroje
ženske haljine; cic”). U govoru I. Kolašina
“vrsta tkanine”.
40. bastra – od turske reči “balsıra”
(“bolest na lišću vinove loze; medljika”). U
govoru I. Kolašina “plamenjača”.
41. basamak – od turske reči “basamak”
(“prečaga na stubama; stepenik stepeništa;
rang; položaj; zvanje”). U govoru I. Kolašina
“šarke na vratima i prozorima”.
42. bardak – od persijske reči “bardan”
(“pehar; posuda za piće”). U turskom “bardak” (“čaša; zdelica”). U govoru I. Kolašina
“krčag za rakiju”.
43. baır – od turske reči “bayır” (“breg;
zemljište na padinama brda”). U govoru I.
Kolašina “brdo; breg”.
44. badža – od persijske reči “bağe” (“veliki prozor”). U turskom “baca” (“dimnjak”).
U govoru I. Kolašina “otvor na tavanu”.
45. baščaluk – od persijsko - turskog termina “bahçelik” (“voćnjak”). U govoru I. Kolašina “nevestini darovi svatovima”.
46. barem – od turske reči “bari” (“makar;
u najmanju ruku; ako ništa drugo”). U govoru I. Kolašina “makar nešto”.
47. bašča – od persijske reči “bagče”
(deminutiv od “bag” – “voćnjak”). U
turskom “bahçe” (“vrt; voćnjak”). U govoru
I. Kolašina “”vrt; bašta”.
48. batal – od arapske reči “battal” (“junak;
junačina”). U turskom “battal” (“preko
obične mere; visok; neupotrebljiv; pokvaren:). U govoru I. Kolašina “dotrajao; neupotrebljiv”.
49. baksuz – od persijske reči “baht”
(“sreća”) i turskog sufiksa “sız” (“bez”). U
turskom “bahtsız” (“nesrećan čovek; čovek
zle sreće”). U govoru I. Kolašina “maler”.
50. basati – od turskog glagola “basmak”
(“utapkati, utabati nogama”). U govoru I.
Kolašina “gaziti po dubokom snegu; raditi
nešto s naporom”.
51. bešika – od turske reči “beşik”
(“kolevka”). U govoru I. Kolašina “vrsta
kolevke”.
52. bekrija – od arapske reči “bukra”
(“jutro”) i arapsko-persijskog sufiksa “iyy”
što bukvalno znači “onaj koji već od jutra
počinje piti”. U turskom “bekri” (“pijanica;
mangup; propalica”). U govoru I. Kolašina
“lola”.
53. beljaj – od arapske reči “bala” (“jad;
nevolja; nesreća; kazna”. U turskom “bela”
(“nevolja; nedaća; nesreća; muka; tegoba;
jad”). U govoru I. Kolašina “nezgoda”.
54. bećar – od persijske reči “bikar” (“bez
posla; besposlen”). U turskom “bekar”
(“neženja; momak”). U govoru I. Kolašina
“momak”.
55. berićet – od arapske reči “baraka”
(“blagoslov; napredak’ sreća”). U turskom
“bereket” (“sreća; blagostanje”). U govoru I.
Kolašina “rod; letina”.
56. beli – od arapske reči “bala” (“da;
dakako”). U turskom “belli” (“jasno;
otvoreno”). U govoru I. Kolašina “sigurno”.
57. bezbelji – apsolutni superlativ od
turske reči “belli” - sa turskim prefiksom
“bes” gradi “besbelli” (“sasvim jasan; savim
očevidan”). U govoru I. Kolašina “možda;
ako se mora”.
58. berbat – od persijske reči “berbad” (“u
vetar; na vetar”). U turskom “berbat” (“prljav; zaprljan”). U govoru I. Kolašina “bruka;
nered”.
59. belegija – turski termin “bileği”
(“brusilo”) nastao od glagola “bilemek”
(“oštriti”). U govoru I. Kolašina “brus za
kosu”.
60. bedevija – od arapske reči “badawi”
(“pustinjski; beduin”). U turskom “bedevi”
(“beduinski konj”). U govoru I. Kolašina
“kobila”.
61. birindži – od turske reči “bırinci”
(“prvi”). U govoru I. Kolašina “pravi; baš
dobar”.
62. biljur – od arapske reči “billür”
(“kristal”). U turskom “billur” (“kristal; kremen”). U govoru I. Kolašina “čist; sjajan”.
63. bostan – od persijske reči “bustan”
(“vrt”). U turskom “bostan” (“vrt; povrtnjak;
gradina”). U govoru I. Kolašina “lubenica”.
64. buljuk – od turske reči “bölük” (“odeljenje vojske”). U govoru I. Kolašina
“mnoštvo; stado”.
65. bučuk – od turske reči “buçuk” (“pola;
polovina”). U govoru I. Kolašina “drvena
posuda okruglog oblika za žito”.
66. budžak – od turske reči “bucak”
(“ugao; kut; zabačeno mesto’). U govoru I.
Kolašina “zabačeno mesto”.
67. bukadar – izvedenica od turske reči
“bu” (“ovoliko”) i arapske “ljadr”
(“količina”). U govoru I. Kolašina “mnogo”.
68. bujrum – od turske reči “buyurun”
(“izvolte!”). U govoru I. Kolašina “izvolite!”.
69. busija – od turske reči “pusu” (“
zaseda”). U govoru I. Kolašina “zaseda”.
70. buljubaša – od turske reči “bölükbaşı”
(“buljubaša; janičarski kapetan”). U govoru
I. Kolašina “vođa jedne čete ljudi”.
71. bugija – od turske reči “buğu” (“vodena para”). U govoru I. Kolašina
“prašina”.
72. budak – od turske reči “budak”
(“grana; čvor, kvrga na drvetu”). U govoru
I. Kolašina “kramp”.
Januar - Decembar 2009. 29
73. burma – od turskog glagola “burmak”
(“vrteti; okretati; uvijati; cediti”) izveden je
termin “burma” (“zavrtanj; spirala”). U
govoru I. Kolašina “prsten”.
74. vakat – od arapske reči “waqt”. U
turskom “vakit” (“vreme; doba; vreme muslimanske molitve-namaza”). U govoru I.
Kolašina “vreme; doba”.
75. valah – od arapskog uzvika “wa-llahi!
wa-llahi!” (“tako mi Boga!; kunem se
Bogom!”). U turskom “vallahi! vallahi!
(“Boga mi!; U ime Boga!; Tako mi Boga!”).
U govoru I. Kolašina kletve “Bogami”.
76. vilajet – od arapske reči “wilaya” (“pokrajina; provincija”). U turskom “vilayet” (“pokrajina”). U govoru I. Kolašina “kraj; svet”.
77. vitilj – od arapske reči “fatil” (“žižak;
pamučni gajtan ili traka kod sveće ili
petrolejske lampe”). U turskom “fitil”
(“vrpca; upaljač kod starinskih pušaka i
topova”). U govoru I. Kolašina “fitilj”.
78. vuruna – od grčke reči “fournos”. U
turskom “fırın” (“peć; pekara”). U govoru I.
Kolašina “peć”.
79. gajtan – od grčke reči “gaiteanon” ili
arapske “qaytan”. U turskom “gaytan; kaytan” (“vrpca”). U govoru I. Kolašina “pleten
kanap; ukras na nošnji”.
80. gaıret – od arapske reči “gayra”. U
turskom “gayret” (“prihvatiti se; prionuti;
naprezanje; trud”). U govoru I. Kolašina
“budi strpljiv; ne podaj se”.
81. garip – od arapske reči “garib”. U
turskom “garip” (“stranac; tuđin; usamljenik; lutalica”). U govoru I. Kolašina “sıromašak; bespomoćan čovek”.
82. groš - od latinske reči “grossus”. U
turskom “guruş; kuruş” (“stoti deo turskog
novca lire”). U govoru I. Kolašina “stari novac”.
83. dakika – od turske reči “dakika” (“minuta”). U govoru I. Kolašina “jedan minut”.
84. daidža – od arapske reči “dayiqa”. U
turskom “dayı” (“ujak”). U govoru I. Kolašina “ujak”.
85. demek – od turske reči “demek”
(“dakle”). U govoru I. Kolašina “kaobajagi”.
86. degrme – od turske reči “değırmen”
(“mlin”). U govoru I. Kolašina “mlin za
kafu; posuda za čaj”.
87. delija – od turske reči “deli” (“hrabar;
neustrašiv; ekscentričan; luckast; budalast;
neobuzdan”). U govoru I. Kolašina “junak;
viđen čovek”.
88. dimije – od grčke reči “dimitos”. U
turskom “dimi” (“grubi porhet; flanel”). U
govoru I. Kolašina “ženska odeća; šalvare”.
89. divaniti – glagol izveden od persijske
reči “diwan”. U turskom “divan” (“sofa;
kauč”). U govoru I. Kolašina “razgovarati”.
90. direk – od turske reči “dırek”. U govoru I. Kolašina “deblji kolac; smer”.
91. divit – od persijske reči “dewit”. U
turskom “divit” (“pernica sa mastionicom”).
U govoru I. Kolašina “sredstvo za pisanje”.
92. dirindžati – od persijskih reči “der” i
“reng” (“u muci”). U govoru I. Kolašina
“preterano raditi”.
30 Januar - Decembar 2009.
93. dikliti se – od turske reči “dikili” (“prav;
uspravan”). U govoru I. Kolašina “ponositi se”.
94. dova – od arapske reči “dua”
(“molitva”). U turskom “dua” (“molitva”).
U govoru I. Kolašina u značenju “muslimanska molitva”.
95. dolap – od persijske reči “dulab”. U
turskom “dolap” (“orman; komoda;
škrinja”). U govoru I. Kolašina “niša u zidu
i naćvama; sprava za prženje kafe”.
96. domuz – od turske reči “domuz” (“svinja”). U govoru I. Kolašina “tvrdoglav
čovek; svinja”.
97. doakati – od arapske reči “hakk”
(“pravo”). U turskom “hak” (“istina;
pravo”). U govoru I. Kolašina “dosaditi”.
98. domazluk – od turske reči “damız” sa
sufiksom “lik” (“priplodan; rasplodan”). U
govoru I. Kolašina “domaćinstvo; imovina”.
99. duvar – od persijske reči “diwar”. U
turskom “duvar” (“zid”). U govoru I. Kolašina “zid”.
100. dućan – od arapske reči “dukkan”. U
turskom “dükkan” (“prodavnica; radnj”). U
govoru I. Kolašina “prodavnica”.
101. dunjaluk – od turske reči “dünyalık”
(“imetak; bogatstvo; životna dobra”). U
govoru I. Kolašina “izobilj; sav svet”.
102. duduk – od turske reči “düdük” (“svirala; frula; pištalja”). U govoru I. Kolašina
“neznalica”.
103. dram – od turske reči “dırhem” (mera
za težinu - četıristoti deo od oke – 3,1 gram).
U govoru I. Kolašina “mera za težinu”.
104. dušmanin – od persijske reči “dušmen”. U turskom “düşman” (“neprijatelj protivnik”). U govoru I. Kolašina “neprijatelj”
105. đerdan – od persijske reči “gerdan”
(“vrat”). U turskom “gerdan” (“vrat; šija; zatiljak”). U govoru I. Kolašina “ogrlica”.
106. đevrek – od turske reči “gevrek”
(“simit; biskvit”). U govoru I. Kolašina
“pecivo; kolutić”.
107. đerđef – od turske reči “gergef”
(“okvır za vezenje”). U govoru I. Kolašina u
značenju “pribor za vezenje”.
108. đuzluci – od turske reči “gözlük”
(“naočari”). U govoru I. Kolašina “naočari”.
109. đuveglija – od turske reči “güveyi”
(“mladoženja; ženik”). U govoru I. Kolašina
“mladoženja”.
110. đuturum – od turske reči “götürüm”
(“trpljenje; podnošenje”). U govoru I. Kolašina “bogaljast; nesposoban; oronuo čovek”.
111. đogat – izvedenica od turskih reči
“gök” i “at” (“konj otvorene boje”). U govoru I. Kolašina “beličast”.
112. ejvala! – uzvik nastao od arapskog
“iy wjallah!” (“tako je Boga mi!”). U turskom
“eyvallah!”. U govoru I. Kolašina “pozdrav
pri odlasku; zahvaljivanje”.
113. elmaz – od arapske reči “almas” (“dijamant”). U turskom “elmas” (“dijamant; brilijant”). U govoru I. Kolašina “sekač stakla”.
114. eglen – termin izveden od turskog
glagola “eğlenmek” (“razonoditi; zabavljati”). U govoru I. Kolašina “razgovor”.
115. efendija – od turske reči “efendi”
(“gospodin; gazda”). U govoru I. Kolašina
“gospodin; titula muslimanskog sveštenika”.
116. zar – od arapske reči “izar” . U turskom
“zar” (“tanko pokrivalo; opna; membrana”).
U govoru I. Kolašina “veo; pokrivka”.
117. zaira – od arapske reči “dahıra”. U
turskom “zahıre” (“opskrba; namırnice”). U
govoru I. Kolašina “stočna hrana za zimu”.
118. zaptija – od arapske reči “dabtiyya”.
U turskom “zaptiye” (“žandarm”). U govoru
I. Kolašina “žandar”.
119. zembilj – od persijske reči “zenbil”. U
turskom “zembil” (“torba s dvema ručkama
od trske ili kože”). U govoru I. Kolašina
“torba od trske”.
120. zeman – od arapske reči “zaman”. U
turskom “zaman” (“vreme”). U govoru I.
Kolašina “vreme”.
121. zejtin – od arapske reči “zayt”
(“ulje”). U turskom “zeytin” (“maslinka”). U
govoru I. Kolašina “ulje”.
122. zevzak - od turske reči “zevzek” (“brbljivac; blebetalo; spadalo”). U govoru I. Kolašina “luckast i blesav čovek”.
123. zijan – od persijske reči “ziyan”. U
turskom “ziyan” (“šteta; materijalni gubitak”).
124. zijanćar – od persijske reči “ziyankar”. U
turskom “ziyankar” (“štetočinac; onaj koji
nanosi štetu”). U govoru I. Kolašina “štetočina”.
125. zor – od persijske reči “zur”. U
turskom “zor” (“teškoća; tegoba; patnja;
muka”). U govoru I. Kolašina “nevolja; sila”.
126. zinat – od arapske reči “inad“. U
turskom “inat” (“tvrdoglavost; samovolja”).
U govoru I. Kolašina “protiv”.
127. zubun – od arapske reči “ğubba”. U
turskom “zıbın” (“ženska anterija sa tri
skuta”). U govoru I. Kolašina “deo odeće”.
128. zulum – od aparske reči “zulm”. U
turskom “zulüm” (“tıranija; nepravda; svirepost”). U govoru I. Kolašina “nasilje; nepravda”.
129. zulumćar – od turske reči “zulümkar”
(“nasilnik; tıran”). U govoru I. Kolašina “silnik; nasilnik”.
130. zurla – od persijske reči “surna”. U
turskom “zurna” (“vrsta orijentalnog muzičkog instrumenta”). U govoru I. Kolašina
“instrument za svıranje; zurla”.
131. zurlati – glagol izveden od termina
“zurla”. U govoru I. Kolašina “vikati; svirati;
glasno plakati”.
132. zift – od arapske reči “zift”. U
turskom “zift” (“crna smola; katran”). U
govoru I. Kolašina “crn; talog u muštikli”.
133. zijafet – od arapske reči “diyafa”. U
turskom “ziyafet” (“gozba; pir; banket;
svečani ručak”). U govoru I. Kolašina
“gozba”.
134. ibrik – od aparske reči “ibriq”. U
turskom “ibrik” (“sud za vodu s uskim
grlom i dugim pipkom”). U govoru I. Kolašina “sud za vodu ili rakiju”.
135. ibrišim – od persijske reči “ebrišum”.
U turskom “ibrişim” (“vrsta svilenog
konca”). U govoru I. Kolašina “raznobojni
pamučni konac”.
136. ibret – od arapske reči “ibra”. U turskom
“ibret” (“pouka; nauk; naravoučenije”). U govoru I. Kolašina “bruka; sramota”.
137. igbal – od arapske reči “iqbal”. U
turskom “ikbal” (“sreća; uspeh; progres;
želja; čežnja”). U govoru I. Kolašina “sreća”.
138. izmećar – od turske reči “hizmetkar”
(“sluga; poslužitelj”). U govoru I. Kolašina
“sluga”.
139. izmet – od arapske reči “hidma”. U
turskom “hizmet” (“služenje; posluživanje;
dužnost”). U govoru I. Kolašina “posao;
radnja”.
140. ilidža – od turske reči “ılıca” (“banja;
izvor lekovite vruće vode”). U govoru I. Kolašina “izvor tople vode”.
141. iljač - od arapske reči “ilağ”. U
turskom “ilaç” (“lek”). U govoru I. Kolašina
“lek za ljude i stoku”.
142. insan – od arapske reči “insan”. U
turskom “insan” (“čovek; osoba”). U govoru
I. Kolašina “čovek; čeljade u kući”.
143. ise – od arapske reči “hissa”. U
turskom “hisse” (“deo; udeo”). U govoru I.
Kolašina “deo čega”.
144. ič - od persijskog termina “hič”. U
turskom “hiç” (“ništa; nikako”). U govoru I.
Kolašina “nimalo”.
145. išala! – uzvik od arapskog termina
“inša'allah!”. U turskom “inşallah!” (“ako
Bog htjedne”). U govoru I. Kolašina
“dabogda; akobogda; sa srećom”.
146. iftar – od arapske reči “iftar”. U
turskom “iftar” (“ramazanska večera u prvi
sumrak kojom se prekida dnevni post”). U
govoru I. Kolašina “muslimanska večera u
vreme posta”.
147. jabandžija – od persijske reči “yaban”.
U turskom “yabancı” (“tuđ; stran; nepoznat”). U govoru I. Kolašina “stranac;
tuđinac”.
148. jandžik – od turske reči “yancık”
(“čobanska kožna torba; torba koja se vezuje
za zadnji deo sedla na konju”). U govoru I.
Kolašina “torba od kozje dlake ili kostreti”.
149. jazuk – od turske reči “yazık”
(“greh”). U govoru I. Kolašina “sramota;
bruka”.
150. japija – od turske reči “yapı” (“struktura; sklop; sastav; gradnja; sklop”). U govoru I. Kolašina “građa za kuću”.
151. japundže – od turske reči “yapıncak”
(“kišna kabanica; čupavi pokrivač-ćebe za
pokrivanje konja”). U govoru I. Kolašina
“deo odeće”.
152. jaruga – od turske reči “yarık” (“brazgotina; pukotina”). U govoru I. Kolašina
“udolina; klanac”.
153. jagma – od persijske reči “yağma”. U
turskom “yağma” (“pljačka; otimačina;
grabež”). U govoru I. Kolašina “otimanje;
grabež”.
154. jaran – od persijske reči “yaran”. U
turskom “yaran” (“prijatelj; drug”). U govoru I. Kolašina “prijatelj; drug”.
155. jagluk – od turske reči “yağlık”
(“marama; rubac”). U govoru I. Kolašina
“darovi povezani vezenom maramom, a
namenjeni su momku, deveru ili kumu”.
156. jalija – od grčke reči “yealos” (“obala”).
U turskom “yalı” (“obala; žalo”). U govoru
I. Kolašina “obala; pustinja; širina”.
157. janija – od persijskog termina
“yahni”. U turskom “yahni” (“jelo od seckanog mesa sa prženim lukom”). U govoru
I. Kolašina “čorba od goveđeg mesa”.
158. jarak – od turske reči “ark” (“kanal za
navodnjavanje; vada; jaz”). U govoru I. Kolašina “kanal”.
159. jelek – od turske reči “yelek”
(“prsluk”). U govoru I. Kolašina “ženski
prsluk”.
160. jendek – od arapske reči “handaq”. U
turskom “hendek” (“šanac; rov”). U govoru
I. Kolašina “rov”.
161. jekser – od turske reči “ekser” (“gvozdeni klin; čavao”). U govoru I. Kolašina
“čavao”.
162. jege – od turske reči “eğe” (“turpija”).
U govoru I. Kolašina “turpija”.
163. jok – od turske reči “yok” (“nema”).
U govoru I. Kolašina “ne”.
164. jordam – od turske reči “yordam”
(“spretnost; umešnost; razmetanje; hvalisanje”). U govoru I. Kolašina “ponos”.
165. jordamlji - od turske reči “yordamlı”
(“spretan; snalažljiv”). U govoru I. Kolašina
“ponosno”.
166. joldaš - od turske reči “yoldaş” (“saputnik; drug; prijatelj”). U govoru I. Kolašina “drug; kamen krajputaš“.
167. jorgan – od turske reči “yorgan”
(“posteljni pokrivač, napunjen pamukom i
prošiven”). U govoru I. Kolašina “krevetni
prekrivač od perja”.
168. juvka – od arapske reči “ufqa” (“tanka
kožica”). U turskom “yufka” (“tanko razvijeno testo”). U govoru I. Kolašina “jelo od
kora za pitu”.
169. jangija – od turske reči “yangın”
(“požar”). U govoru I. Kolašina “vatra;
burne emocije”.
170. jatagan – od turske reči “yatağan”
(“dugi krivi nož poput sablje”). U govoru I.
Kolašina u značenju “nož”.
171. jesır – od arapske reči “asir”. U
turskom “esir” (“zarobljenik; sužanj”). U
govoru I. Kolašina “nemaština; sužanj”.
172. kantar – od arapske reči “qintar”. U
turskom “kantar” (“starinska gvozdena
sprava za merenje težine”. U govoru I. Kolašina “vrsta terazija; mera za težinu”.
173. kazma – od turskog glagola “kazmak”
(“kopati”). U govoru I. Kolašina “kramp”.
174. kandilo – od grčke reči “chantela” ili
arapske reči “qandil”. U turskom “kandil”
(“svetiljka”). U govoru I. Kolašina “lampa”.
175. kalfa – od arapske reči “halifa” (“zamenik”). U turskom “kalfa” (“pomoćnik
majstora”). U govoru I. Kolašina “pomoćnik”.
176. kasaba – od arapske reči “ljasaba”. U
turskom “kasaba” (“gradić; varošica”). U
govoru I. Kolašina “mala varoš“.
177. kafa – od arapske reči “qahwa” ( u
početku je značila “vino”, a najzad “napitak”). U turskom “kahve” (“kafa”). U govoru
I. Kolašina “napitak”.
178. kardaš - od turske reči “karındaş, kardeş”
(“brat; sestra”). U govoru I. Kolašina “drug”.
179. katil – od arapske reči “qatil”. U
turskom “katil” (“ubica; krvnik”). U govoru
I. Kolašina “krvnik”.
180. kadar – od arapske reči “qadir”. U
turskom “kadır” (“sposoban”). U govoru I.
Kolašina “sposoban; spreman”.
181. kamara – od latinske reči “camera”
(“soba; odeljenje; komora”). U turskom “kamara” (“kabina; kućica”). U govoru I. Kolašina “stog složenog snoplja u većem broju”.
182. kadija – od arapskog glagola “qada”
(“suditi”). U turskom “kadı” (“šerijatski
sudija”). U govoru I. Kolašina “sudija;
gospodin”.
183. kada – od arapske reči “hatun”
(“žena”). U turskom “kadın” (“žena;
gospođa; dama”). U govoru I. Kolašina
“žena; gospođa”.
184. kalabaluk – od arapske reči “galäba”
(“premoć; pretežnost”). U turskom “kalabalık”
(“masa; svetina; gomila; gungula; vreva”). U
govoru I. Kolašina “mnoštvo; gomila”.
185. kapidžik – od turske reči “kapıcık”
(“mala vrata; vratašca”). U govoru I. Kolašina “mala kapija”.
186. kalem – od grčke reči “kalamos” ili
arapske “qjalam”. U turskom “kalem” (“pero;
olovka”). U govoru I. Kolašina “namotan
konac; mlada voćka”.
187. kaurin – od persijske reči “gebr” (nevernik; pogan”). U turskom “gaur; gavur”
(“nevernik; nemusliman”). U govoru I. Kolašina “pogrdni izraz za Srbina”.
188. karakondžula – od turske reči
“karakoncolos” (“utvara; veštica; strašilo”). U
govoru I. Kolašina “avet koja se 'javlja' oko
vodenica”.
189. kajasa – od turske reči “kayasa”
(“kožna uzica; remen”). U govoru I. Kolašina “dugačka uska parcela”.
190. kabuliti – od arapske reči “qabul”
(“primanje; privola”). U turskom “kabul”
(“prihvatanje; pristanak”). U govoru I. Kolašina “poštovati; ceniti”.
191. kariševina – od turske reči “karışık”
(“mešan; pomešan”). U govoru I. Kolašina
“mešavina”.
192. kavga – od persijske reči “gawga”
(“bitka; prepirka”). U turskom “kavga”
(“svađa; prepirka”). U govoru I. Kolašina
“bitka; tuča”.
193. kajmak – od turske reči “kaymak”
(“skorup”). U govoru I. Kolašina “vrsta
mlečnog proizvoda”.
194. kanate – od turske reči “kanad”
(“krilo”). U govoru I. Kolašina “drvene
stranice na kolima”.
195. kijamet – od arapske reči “qjijama”. U
turskom “kıyamet” (“sudnji dan; smak
sveta”). U govoru I. Kolašina “nevreme; nepogoda”.
Januar - Decembar 2009. 31
196. kismet – od arapske reči “qisma”. U
turskom “kısmet” (“sudbina; udes”). U
govoru I. Kolašina “sa srećom; zbogom”.
197. kiradžija – od turske reči “kıracı”
(“zakupac; stanar”). U govoru I. Kolašina
“kıridžija”.
198. kidisati – od turskog glagola “kıymak” (“ubijati; uništavati; seckati na sitne
komadiće”). U govoru I. Kolašina “napadati”.
199. kolan – od turske reči “kolan” (“kajiš;
remen; tanki pojas od svile”). U govoru I.
Kolašina “remen na sedlu”.
200. komšija – od turske reči “komşu”
(“sused”). U govoru I. Kolašina “sused”.
201. konak – od turske reči “konak”
(“rezidencija; porodična kuća; vila”). U govoru I. Kolašina “prenoćište”.
202. kodža – od turske reči “koca”
(“suprug; muž; star; vremešan; ogroman;
krupan”). U govoru I. Kolašina “mnogo”.
203. kopile – od turskog izraza “kahpe oğlu”
(“kučkin sin; nevaljalac”). U govoru I. Kolašina “dete rođeno van bračne zajednice”.
204. kube – od arapske reči “qubba”. U
turskom “kubbe” (“kupola; svod”). U govoru I. Kolašina “tavanica”.
205. kuvet – od arapske reči “quwwa”. U
turskom “kuvvet” (“snaga; sila; jačina”). U
govoru I. Kolašina “snaga; moć”.
206. kuskun – od turske reči “kuskun”
(“deo konjske opreme – podrepnik”). U
govoru I. Kolašina “kaiš ispod konjskog
sedla”).
207. kurtalisati se – od turskog glagola “kurtarmak” (“spasiti; izbaviti; osloboditi”). U govoru I. Kolašina “osloboditi se; otarasiti se”.
208. kabadahija – od turskog izraza “kabadayı” (“onaj koji se prikazuje junakom”). U
govoru I. Kolašina “razbojnik”.
209. kabajet – od arapske reči “qabaha”. U
turskom “kabahat” (“krivica; greška”. U
govoru I. Kolašina “krivica; muka”.
210. kaldrma – od grčkog izraza “kalos
dromos” (“lep put”). U turskom “kaldırım”
(“kamenom popločan put ili dvorište”). U
govoru I. Kolašina “popločan put”.
211. kaftan – od persijske reči “haftan”. U
turskom “kaftan” (“vrsta duge gornje
haljine, bez postave, obično od čohe”). U
govoru I. Kolašina “deo odeće”.
212. kačamak – od turske reči “kaçamak”
(“vrsta jela spravljena od kukuruznog
brašna”. U govoru I. Kolašina “jelo od
kukuruznog brašna; palenta”.
213. kačak – od turskog termina “kaçak” (“begunac”). U govoru I. Kolašina “odmetnik”.
214. lamba – od turske reči “lamba”
(“svetiljka; sijalica”). U govoru I. Kolašina
“lampa na petrolej”.
215. legen – od persijske reči “legen”. U
turskom “leğen” (“lavor; kotlić”). U govoru
I. Kolašina “lavor”.
216. londža – od italijanske reči “loggia”.
U turskom “lonca” (“esnaf; udruženje; korporacija”). U govoru I. Kolašina “skup koji
ništa ne radi”.
32 Januar - Decembar 2009.
217. lokum – od turske reči “lokum”
(“vrsta kolača”). U govoru I. Kolašina
“ratluk”.
218. lakrdija – od turske reči “lakırdı” (“brbljanje; blebetanje”; govor”). U govoru I. Kolašina u značenju “šaljiv razgovor”.
219. magaza – od arapske reči “mahazin”.
U
turskom
“mağaza”
(“skladište;
spremište”). U govoru I. Kolašina “prodavnica; magazin”.
220. matuf – od arapske reči “matuh”. U
turskom “matuh” (“izlapeo; senilan”). U
govoru I. Kolašina “budala; izlapeo, ostareo
čovek”.
221. marifetluk – od turskog termina
“marifetlik”
(“veština;
majstorija;
dovitljivost”). U govoru I. Kolašina “veština;
majstorija u radu”.
222. mangal – od arapske reči “manqal”
(“prenosilo”). U turskom “mangal” (“sud
posebnog oblika, napravljen najčešće od
bakra, u kojem se drži žeravica radi zagrevanja sobe”). U govoru I. Kolašina “sredstvo
za žar; užarač”.
223. manit - od turske reči “muannit”
(“uporan; istrajan; tvrdoglav”). U govoru I.
Kolašina “nemıran, nestašan čovek”.
224. mahala – od arapske reči “mahalla”.
U turskom “mahalle” (“četvrt; kvart”). U
govoru I. Kolašina “zaselak; deo sela”.
225. masuz – od arapske reči “mahsus”
(“posebno određen; odlikovan”. U turskom
“mahsus” (“naročit; osobit; specijalan”). U
govoru I. Kolašina “poseban; odgovarajući”.
226. majdan – od arapske reči “madan”
(“rudnik”). U turskom “maden” (“ruda; rudnik; mineral”). U govoru I. Kolašina “rudnik”.
227. merhaba! – od arapskog pozdrava
“marhaba!”. U turskom “merhaba!”
(“zdravo!”). U govoru I. Kolašina “zdravo;
pozdrav!”
228. merak – od arapske reči “maraqi”. U
turskom “merak” (“radoznalost; znatiželja;
zanos; manija; briga; bojazan”. U govoru I.
Kolašina “zadovoljstvo, sladostrašće”.
229. mejdan – od arapske reči “maydan”.
U turskom “meydan” (“poljana; trg; okolina;
vidokrug”). U govoru I. Kolašina “borba;
okršaj”.
230. merdevine – od persijske reči “nerduban”. U turskom “merdiven” (“stepenice”).
U govoru I. Kolašina “stube; stepenice”.
231. mertek – od turske reči “mertek”
(“četvorougaoni ili okrugli direk”). U govoru I. Kolašina “greda na krovu”.
232. miltan – od persijskog termina
“nimten”. U turskom “mintan” (“muška
gornja košulja s dugim rukavima i bez
okovratnika”). U govoru I. Kolašina “gornji
deo odeće”.
233. midžo – isto kao “amidža”.
234. minder – od turske reči “minder”
(“slamnjača koja se rastre po sećiji da je lakše
za sedenje”). U govoru I. Kolašina “postavljena drvena klupa”.
235. mutvak – od arapske reči “matbah”.
U turskom “mutfak” (“kuhinja”). U govoru
I. Kolašina “budžak; zabito mesto”.
236. mukajet – od arapske reči
“muqayyad”. U turskom “mukayyet”
(“vezan; svezan; zapisan; registrovan”). U
govoru I. Kolašina “trud; napor”.
237. mušema – od arapske reči “mušamma”
(“ovošten”). U turskom “muşamma”
(“ovošteno platno; gumirano platno”). U
govoru I. Kolašina “čaršav na stolu”.
238. musafır – od arapske reči “musafır”
(“putnik”). U turskom “misafır” (“gost”). U
govoru I. Kolašina “gost”.
239. mur - od persijske reči “muhur”
(“pečat”). U turskom “mühür” (“pečat”). U
govoru I. Kolašina “pečat”.
240. muabet - od arapske reči “mahabba”
(“ljubav”). U turskom od glagola “muhabbet
etmek” (“ćaskati”). U govoru I. Kolašina
“razgovor na prijateljskoj osnovi”.
241. muštuluk – od persijske reči “mužde”
(“vesela vest”). U turskom “muştuluk”
(“nagrada za radosnu vest”). U govoru I.
Kolašina “nagrada za donetu dobru vest”.
242. mula – od arapske reči “mawla”
(“gospodin”). U turskom “mülla” (“učen
čovek; teolog”). U govoru I. Kolašina “tvrdoglav čovek”.
243. murećen – od arapske reči “murakkab” (“vrsta crnog mastila”). U turskom
“mürekkep” (“mastilo”). U govoru I. Kolašina “mastilo”.
244. medet! – od arapske reči “madad”
(“pomoć”. U turskom “medet!” (“pomagaj!;
u pomoć!”). U govoru I. Kolašina “pomagaj;
avaj; zaboga!”.
245. muhađer – od arapske reči “muhağır”
(“izbeglica; doseljenik”). U turskom
“muhacır” (“emigrant; iseljenik”). U govoru
I. Kolašina “došljak; izbeglica”.
246. nadžak – od turske reči “nacak”
(“sekıra sa kratkom držaljom”). U govoru I.
Kolašina u figurativnom značenju “inadžija;
osobenjak”.
247. nalča – od arapske reči “nal”
(“potkovica”). U turskom “nalça” (“potkovica”).
U govoru I. Kolašina “potkovica”.
248. nafaka – od arapske reči “nafaqa”
(“ono što je čoveku od Boga određeno da
pojede i popije na ovom svetu”). U turskom
“nafaka” (“sredstva za život; izdržavanje”).
U govoru I. Kolašina “sreća; sudbina”.
249. nalet – od arapske reči “lana”
(“prokletstvo”). U turskom “lanet”
(“prokletstvo; anatema”). U govoru I. Kolašina u figurativnom značenju “obešenjak;
nesrećnik”.
250. nakarada – od persijske reči “naqqare”
(“bubanj”). U turskom “nakkare” (“talambas”). U govoru I. Kolašina u figurativnom
značenju “rugoba; plašilo”.
251. naheren – od turske reči “eğri” (kriv;
nagnut”). U govoru I. Kolašina “nakrivljen”.
252. nahija – od arapske reči “nahiya”
(“župa; upravna jedinica”). U turskom
“nahiye” (“administrativna jedinica u
Turskoj”). U govoru I. Kolašina “kraj; oblast;
pokrajina”.
253. neise – od turskog “ne ise; her ne ise”
(“kako god bilo; kako mu drago”). U govoru I. Kolašina “na primer; ako da”.
254. nimet – od arapske reči “nima”
(“blagodat”). U turskom “nimet” (“dobročinstvo; milosrđe”). U govoru I. Kolašina
“božji dar; hrana; hleb”.
255. obaškati – od turske reči “başka”
”(odvojeno; rastavljeno; posebno”). U
govoru I. Kolašina “odvajati”.
256. ordija – od turske reči “ordu”
(“armija; vojska”). U govoru I. Kolašina “vojska; razularena masa”.
257. otoman – termin izveden od arapskog muškog imena “Utman” ( u turskom
“Osman”) u značenju “mekani istočnjački
divan s jastukom bez naslona”. U govoru I.
Kolašina “ležaj”.
258. oferčiti – od arapske reči “farq” (“razlika”). U turskom “fark” (“razlika”). U govoru I. Kolašina “primetiti; shvatiti”.
259. Osmanlija – od turskog termina “Osmanlı” (“Osmanovac”). U govoru I. Kolašina
“Turčin” ili figurativno “lukav; vešt; fin”.
260. ortak – od turske reči “ortak”
(“saučesnik; kompanjon”). U govoru I. Kolašina “drug u poslu”.
261. palta – od turske reči “palto” (“kaput;
ogrtač”). U govoru I. Kolašina “sako;
bluza”.
262. pantole – od turske reči “pantolon”
(“čakšire; pantalone”). U govoru I. Kolašina
“pantalone”.
263. pašenog – od turske reči “bacanak”
(“muž ženine sestre”). U govoru I. Kolašina
“muž ženine sestre”.
264. patlidžan – od persijske reči “badinğan”. U turskom “patlıcan” (“paradajz”).
U govoru I. Kolašina “biljka paradajz”.
265. pajanta – od persijske reči “paywjand”
(“veza; spona”). U turskom “payvand”
(“letva”). U govoru I. Kolašina “greda na
krovu”.
266. patisati – od turskog glagola “batmak” (“zaći; izgubiti se; pasti”). U govoru I.
Kolašina “mučiti se; veoma teško živeti”.
267. pačariz – od persijske reči “čepurast”
(“levo-desno”). U turskom “paçarız” (šteta;
kvar”). U govoru I. Kolašina “šteta; greška”.
268. perda – od persijske reči “perde” (“zavesa; zastor na prozoru”). U turskom
“perde” (“zavesa; zastor; roletna”). U govoru
I. Kolašina “pregrada”.
269. pejdašiti – od turske reči “peyda”
(“otvoren; javan; očevidan”). U govoru I.
Kolašina “podspešiti; podstaći nešto”.
270. pervaz – od turske reči “pervaz”
(“okvır; ram; bordura”). U govoru I. Kolašina “ograda”.
271. pišmaniti se – od persijske reči “pešiman” (“pokajati se”). U turskom “pişman”
(“pokajnički; kajati se”). U govoru I. Kolašina “pokajati se”.
272. pijac – od turske reči “piyasa”
(“tržište; pazar”). U govoru I. Kolašina “pijaca”.
273. pogača – od turske reči “poğaça” (lis-
nati kolač”). U govoru I. Kolašina “pšenični
hleb”.
274. pendžer – od persijske reči “penğere”
(“prozor”). U turskom “pencere” (“prozor”).
U govoru I. Kolašina “prozor”.
275. puljka – od persijske reči “pul”
(“novac; para”). U turskom “pul” (“fleka;
mrlja; glavica eksera; pločica; marka”). U
govoru I. Kolašina “bilo kakvo dugme”.
276. pustećija – od persijske reči “pusteki”
(“koža sa koje nije ostrižena vuna”). U
turskom “pösteki” (ovčja ili kozja koža”). U
govoru I. Kolašina “uštavljena koža sa
vunom”.
277. pastrma – od turske reči “pastırma”
(“suvo ovčje meso”). U govoru I. Kolašina
“osušeno meso za zimu”.
278. rahmetlji – od turske reči “rahmetli”
(“pokojni; umrli”). U govoru I. Kolašina
“pokojni”.
279. rahatluk – od turske reči “rahatlık”
(“spokojstvo; mır”). U govoru I. Kolašina
“udoban život; udobnost”.
280. rakija – od arapske reči “araq” (“znoj;
tekućina koja nastaje isparavanjem”). U
turskom “rakı” (“alkoholno piće”). U govoru I. Kolašina “alkoholni napitak”.
281. rabadžija – od turske reči “arabacı”
(kočijaš; kolar”). U govoru I. Kolašina
“čovek koji radi s kolima sebi ili u najam”.
282. rahat – od arapske reči “raha” (“zadovoljan; spokojan”). U turskom “rahat” (“mır;
spokojstvo; odmor”). U govoru I. Kolašina
“mır; spokojstvo”.
283. ramazan – od arapske reči “ramadan”
(“deveti mesec muslimanskog verskog
kalendara – mesec posta”). U turskom “ramazan” (“deveti mesec mesečevog kalendara”). U govoru I. Kolašina “verski
praznik; post”.
284. rusvaj – od persijske reči “rusway”
(“osramoćen; ponižen”). U turskom “rüsvay” (“osramoćen; obesčašćen; ponižen”). U
govoru I. Kolašina “nered; lom”.
285. rospija – od persijske reči “ruspi”
(“prostitutka”). U turskom “orospu” (“bludnica; prostitutka”). U govoru I. Kolašina
“nemoralna ženska osoba”.
286. sahat – od arapske reči “sa'at” (ura;
časovnik”). U turskom “saat” (“časovnik”).
U govoru I. Kolašina “jedinica za vreme”.
287. sabahajrula – od turske kompozicije
“sabah hayır ola!” (“sretno jutro!; dobro
jutro!”). U govoru I. Kolašina “dobro jutro!”.
288. sabah – od arapske reči “şabah”
(“zora; jutro”). U turskom “sabah” (“jutro”).
U govoru I. Kolašina “zora”.
289. sabajle – od turske reči “sabahile” (“u
zoru; zorom”). U govoru I. Kolašina “rano
zorom ustati”.
290. sač - od turske reči “saç” (“gvozdeni
ili zemljani poklopac kojim se na ognjištu
nešto peče”). U govoru I. Kolašina “vrsta
poklopca”.
291. sadžak – od turske kompozicije “sac
ayak” (“sač” i “noga”). U govoru I. Kolašina
“tronožac od gvožđa na koji se nešto stavlja
radi kuvanja”.
292. somun – od grčke reči “Psomion”
(“okrugli hleb”). U turskom “somun”
(“okrugli hleb”). U govoru I. Kolašina “beli
hleb”.
293. sanćim – od turskog glagola “sanmak” (“misliti; smatrati; verovati”). U govoru I. Kolašina “kobajagi”.
294. safi – od arapske reči “şafi” (“čist;
pravi”). U turskom “safı” (“čist; bez
primesa”). U govoru I. Kolašina “taze;
odgovarajuće”.
295. sermija – složenica od persijskih reči
“ser” (“glava”) i “maye” (“osnova; srž”). U
turskom “sermaye” (“kapital”). U govoru I.
Kolašina “stoka koju žena dobije iz roda”.
296. sepet – od persijske reči “seped” (“kotarica”; košara”). U turskom “sepet”
(“pletena korpa”). U govoru I. Kolašina
“pletena kotarica”.
297. sevap – od arapske reči “tawab”
(“dobro delo koje zaslužuje božju nagradu”). U turskom “sevap” (“dobro delo;
dobročinstvo”). U govoru I. Kolašina “bogougodno delo; dobro delo”.
298. seljamet – od arapske reči “salama”
(“spas; spasenje”). U turskom “selamet”
(“sreća; blagostanje; spokojan život”). U
govoru I. Kolašina “pozdrav; srećan put”.
299. serbes – od persijske reči “serbest”
(“slobodan; smeo; odvažan”). U turskom
“serbest” (“slobodan; samostalan”). U govoru I. Kolašina “slobodno; bez brige”.
300. seir – od arapske reči “sayr”
(“gledanje; razgledanje; promatranje”). U
turskom “seyır” (“posmatranje; gledanje”).
U govoru I. Kolašina “mađije; činiti svašta”.
301. sefte – od arapske reči “istiftah” (“otpočeti nešto”). U turskom “siftah” (“prvi jutarnji pazar; prvi put”). U govoru I. Kolašina
“nešto raditi prvi put”.
302. sebet – od arapske reči “sabab”
(“uzrok; razlog; radi toga”). U turskom
“sebep” (“uzrok; razlog; povod”). U govoru
I. Kolašina “uzrok; zbog toga”.
303. simit – od arapske reči “samid” (“beli
hleb”). U turskom “simit” (“okrugao kolač
od belog hleba: đevrek”). U govoru I. Kolašina “beli hleb”.
304. sinija – od persijske reči “sini”
(“bukv. predmet kineske izrade”). U
turskom “sini” (“trpeza; sofra”). U govoru
I. Kolašina “posuda.
305. sindžır – od persijske reči “zenğir”
(“lanac”). U turskom “zaincır” (“lanac;
verige”). U govoru I. Kolašina “lanac”.
306. sidžimka – od turske reči “sicim”
(“uzica; kanap; uže”). U govoru I. Kolašina
“uzica; kanap”.
307. skamlija – od latinske reči “scammellum” (“stolica”). U turskom “iskemle” (“hoklica; stolica bez naslona; klupa”). U govoru
I. Kolašina “klupa”.
308. sovra – od arapske reči “sufra” (“trpeza”). U turskom “sofra” (“trpezarijski sto;
jelo; hrana”). U govoru I. Kolašina “nizak
okrugao stočić”.
Januar - Decembar 2009. 33
309. srča – od turske reči “sırça” (“staklo”).
U govoru I. Kolašina “staklo”.
310. srma – od turske reči “sırma” (“tanka
srebrna žica sa pozlatom ili bez nje”). U govoru I. Kolašina “srebrne niti”.
311. sulundar – od grčke reči “solunarion”
(“dimnjak; cev za peć”). U turskom
“silindir” (“valjak; cilindar”). U govoru I.
Kolašina “čunak”.
312. tas – od arapske reči “tas” (“vrsta
metalne zdele posebnog oblika”). U
turskom “tas” (“zdelica; metalni sud”). U
govoru I. Kolašina “lonče”.
313. tabla – od latinske reči “tabula”. U
turskom “tabla” (“poslužavnik; tacna;
tabla”). U govoru I. Kolašina “poslužavnik”.
314. takum – od turske reči “takım”
(“servis; pribor; ekipa”). U govoru I. Kolašina “oprema - četıri šolje i džezva”).
315. taze – od persijske reči “taze”
(“sveže”). U turskom “taze” (“sveže”). U
govoru I. Kolašina “sveže; novo”.
316. taksirat – od arapske reči “taqsırat”
(“prikratiti; napraviti manjkavim”). U
turskom “taksirat” (“sudbina”). U govoru I.
Kolašina “nesrećnik; malerozan čovek”.
317. tava – od persijske reči “tabe” (“tiganj;
posuda sa dugom drškom u kojoj se topi
maslo i pravi zaprška”). U turskom “tava”
(“tiganj”). U govoru I. Kolašina “zemljani
sud”.
318. tapija – od turske reči “tapu” (“javna
isprava o vlasničkom pravu na nekretnini”).
U govoru I. Kolašina “testament na zemlju”.
319. terlema – od turske reči “terleme”
(“znojenje”). U govoru I. Kolašina
“boleština; gripozno stanje”.
320. takat – od arapske reči “taqa”
(“telesna snaga; moć”). U turskom “takat”
(“snaga; sila; moć”). U govoru I. Kolašina
“snaga; moć”.
321. tendžera – od turske reči “tencere”
(“duboka bakrena posuda dublja od šerpe
a bez drški sa strane”). U govoru I. Kolašina
“konzerva; porcija”.
322. terzija – od persijske reči “derzi”
(“krojač”). U turskom “terzi” (“krojač”). U
govoru I. Kolašina “krojač”.
323. tekne – od turske reči “tekne” (“korito”). U govoru I. Kolašina “korito”.
324. tezgere – od persijske reči “destgıre”
(“nosila za materijal – ciglu, zemlju i sl.”). U
turskom “teskere” (“nosila”). U govoru I. Kolašina “nosiljka za građevinski materijal”.
325. telal – od arapske reči “dallal” (“javni
objavljivač; dobošar”). U turskom “tellal”
(“javni objavljivač; dobošar”). U govoru I.
Kolašina “glasnik”.
326. tevećelija – od turske reči “tevekkel”
(“bezbrižan; lakomislen”). U govoru I. Kolašina u značenju “zanešen, priglup čovek”.
327. toka – od turske reči “toka” (“kopča;
šnala”). U govoru I. Kolašina u značenju
“ukras na nošnji”.
328. tokmak – od turske reči “tokmak”
(malj; drveni čekić”). U govoru I. Kolašina
u značenju “veliki čekić”.
34 Januar - Decembar 2009.
329. toz – od turske reči “toz” (“prašina”).
U govoru I. Kolašina u značenju “sitan
šećer”.
330. tuhaf – od arapske reči “tuhaf” (“dar;
poklon”). U turskom “tuhaf” (“čudan; neobičan”). U govoru I. Kolašina “čudan;
čudak”.
331. tutun – od turske reči “tütün”
(“duvan”). U govoru I. Kolašina “duvan”.
332. turšija – od persijske reči “turuš“
(“kiselo”). U turskom “turşu” (“ukiseljeno
voće ili povrće”). U govoru I. Kolašina
“spremljena zimnica”.
333. turpija – od turske reči “törpü”
(“alatka za struganje gvožđa ili drveta”). U
govoru I. Kolašina “brus”.
334. ćata – od arapske reči “katib”
(“pisar”). U turskom “katib” (“pisar”). U
govoru I. Kolašina “pisar”.
335. ćar – od arapske reči “kar” (“posao;
težak rad”). U turskom “kar” (“dobit,
zarada, korist”). U govoru I. Kolašina
“dobit; korist”.
336. ćafır – od arapske reči “kafır” (“nevernik”). U turskom “kafır” (“nevernik”). U
govoru I. Kolašina “namćor”.
337. ćahat – od persijske reči “kagaz”
(“papır”). U turskom “kağıt” (“papır”). U
govoru I. Kolašina “papır”.
338. ćasa – od persijske reči “kase”
(“dublja posuda poluokruglog oblika za
servıranje čorbe, mleka i sl.”). U turskom
“kase” (“dublja posuda bez drške”). U govoru I. Kolašina u značenju “sud; posuda”.
339. ćenef – od arapske reči “kanif”
(“nužnik”). U turskom “kenif” (“nužnik”).
U govoru I. Kolašina “nužnik”.
340. ćesa – od persijske reči “kise” (“vreća;
torba”). U turskom “kese” (“novčanik; papırna vrećica”). U govoru I. Kolašina
“novčanik”.
341. ćerpič - od turske reči “kerpiç”
(“nepečena cigla”). U govoru I. Kolašina
“opeka”.
342. ćeramida – od grčke reči “cheramis”
(“polukružni žljebasti krovni crep”). U
turskom “keremid” (“polukružni žljebasti
krovni pokrivač”). U govoru I. Kolašina
“opeka za krov”.
343. ćef – od arapske reči “kayf” (“dobro
raspoloženje; naslada; uživanje”). U
turskom “keyif” (“osećanje; raspoloženje;
zdravlje”). U govoru I. Kolašina “volja;
zadovoljstvo”.
344. ćepenak – od turske reči “kepenk”
(“krilo starinskog dućana koje služi umesto
vrata”). U govoru I. Kolašina “poklopac na
prozoru”).
345. ćerčiva – od persijske reči “čarčube”
(bukv. “od četiri drveta”). U turskom
“çerçeve” (“okvır; ram”). U govoru I. Kolašina u značenju “ram na prozoru”).
346. ćesim – od turske reči “kesim”
(“zakup; arenda”). U govoru I. Kolašina u
značenju “čuvanje ovaca zbog koristi”.
347. ćibre – od arapske reči “kibrit”
(“sumpor”). U turskom “kibrit” (“šibica”). U
govoru I. Kolašina u značenju “šibica”.
348. ćitap – od arapske reči “kitab” (“knjiga koja sadrži verska učenja i propise”). U
turskom “kitap” (“knjiga”). U govoru I. Kolašina “knjiga”.
349. ćilim – od persijske reči “kilim”
(“prostırač izatkan od vune”). U turskom
“kilim” (“prostırač izatkan od vune”). U
govoru I. Kolašina “pokrivač”.
350. ćiler – od persijske reči “kilar” (“soba
za ostavu; vajat”). U turskom “kiler” (“ostava; spremište”). U govoru I. Kolašina “ostava; bačija”.
351. ćimbiljur – od turskih reči “kim” i
“bilır” (“ko zna”). U govoru I. Kolašina “Bog
zna ko”.
352. ćoše – od persijske reči “kuše”
(“budžak; ugao”). U turskom “köşe” (“ugao;
kutak”). U govoru I. Kolašina “ugao”.
353. ćopav – od persijskih reči “čul”
(“kriv”) i “pa” (“noga”). U turskom “çolpa”
(“šepav; hrom”). U govoru I. Kolašina “kljast; nevešt; “hrom”.
354. ćorav – od persijske reči “kur”
(“slep”). U turskom “kör” (“slep”). U govoru I. Kolašina “slep”.
355. ćuskija – od turske reči “küskü”
(“gvozdena poluga, s jedne strane šiljasta, a
s druge ravna”). U govoru I. Kolašina “metalna šipka” ili fig. “tvrdoglav”.
356. ćurak – od turske reči “kürk” (“krzno;
bunda”). U govoru I. Kolašina “kožni ogrtač”.
357. ćustek – od turske reči “köstek”
(sveza; spona za vezanje nogu konja”). U
govoru I. Kolašina “lanac za sat”.
358. ćuprija – od grčke reči “gephyra”
(“most”). U turskom “köprü” (“most”). U
govoru I. Kolašina “most”.
359. ćulav – od persijske reči “kulah”
(“kapa od valjane vune”). U turskom
“külah” (“kapa”). U govoru I. Kolašina
“kapa; keče”.
360. ćumur – od turske reči “kömür”
(“ugalj”). U govoru I. Kolašina “ugalj”.
361. ćup – od arapske reči “kub” (“zemljani duboki sud koji ima dve ručke sa
strane”). U turskom “küp” (“zemljani
duboki sud koji ima dve ručke sa strane”).
U govoru I. Kolašina “zemljani sud”.
362. ćutek – od turske reči “kötek” (“štap;
batina”). U govoru I. Kolašina “batine”.
363. ćutuk – od turske reči “kütük” (“panj;
klada”). U govoru I. Kolašina “glupak”.
364. ugursuz – od turske reči “uğursuz”
(“nesretan; koban”). U govoru I. Kolašina
“nesrećnik”.
365. ujdurma – od turske reči “uydurmak”
(“udesiti; podudariti”). U govoru I. Kolašina
“gužva; prevara”.
366. ujgun – od turske reči “uygun”
(“pogodan; podesan”). U govoru I. Kolašina
“dogovoreno, sporazumno rešenje”.
367. ular – od grčke reči “eulera” (“oglavina i povodac za konja od užeta”). U
turskom “yular” (“povodac”). U govoru I.
Kolašina “veza; oglav”.
368. učkur – od turske reči “uçkur” (“svitnjak; gaćnik”). U govoru I. Kolašina “gatnjik”.
369. udžara – od arapske reči “hugra”
(“soba”). U turskom “hücre” (“ćelija; soba;
niša”). U govoru I. Kolašina “stara kuća”.
370. feredža – od arapske reči “farağ”
(“uteha; tešenje”). U turskom “ferace” (“zar;
feredža”). U govoru I. Kolašina “zar; zavesa”.
371. fenjer – od grčke reči “phanari”
(“ručna zastakljena ili na drugi način
uokvirena svetiljka u kojoj gori sveća ili
petrolejska lampica”). U turskom “fener”
(“lampa; svetionik”). U govoru I. Kolašina
“svetiljka”.
372. fildžan – od arapske reči “finğan”
(“šoljica za crnu kafu”). U turskom “fincan”
(“šoljica”). U govoru I. Kolašina “šolja”.
373. fitilj – od arapske reči “fatil” (“pamučni gajtan ili traka kod sveće ili petrolejske lampe”). U turskom “fitil” (“žižak;
vrpca”). U govoru I. Kolašina “platnena
krpa u lampi”.
374. fišek – od turske reči “fişek” (“metak
za pušku; papırnata kesica levkastog oblika”). U govoru I. Kolašina “omot za robu;
barut u kožnoj kesi”.
375. fustan – od grčke reči “phossaton”
(“ženska suknja”). U turskom “fıstan” (“ženska suknja”). U govoru I. Kolašina “deo
odeće”.
376. furuna – od grčke reči “fournos”
(“peć; pekara”). U turskom “fırın” (“peć;
pekara”). U govoru I. Kolašina “plehana
peć”.
377. fukara – od arapske reči “faqir”
(“sıromah; sirotinja”). U turskom “fukara”
(“sıromašan; bedan”). U govoru I. Kolašina
“sıromah; bednik”.
378. fajda – od arapske reči “fa'ida” (“korist; dobit”). U turskom “fayda” (“korist;
dobit”). U govoru I. Kolašina “korist”.
379. hala – od arapske reči “hala” (“tetka
– očeva ili majčina sestra”). U turskom
“hala” (“tetka – očeva sestra”). U govoru I.
Kolašina “tetka”.
380. hajat – od arapske reči
“hayat”(“spoljni hodnik od kućnih vrata do
uličnih vrata avlije”). U turskom “hayat”
(“pokrivena terasa”). U govoru I. Kolašina
“pokrivena nadstrešnica; plevna”.
381. hamam – od arapske reči “hammam”
(“javno kupatilo; prostor za kupanje u muslimanskoj kući”). U turskom “hamam”
(“javno kupatilo; kupatilo”). U govoru I.
Kolašina “kupatilo”.
382. hasura – od arapske reči “haşır”
(“prostırač ispleten od meke trstike, šaše ili
rogozine”). U turskom “hasır” (“prostırač od
slame”). U govoru I. Kolašina “prostırka od
trske”.
383. hatula – od turske reči “hatıl” (“horizontalna greda ugrađena u zid”). U govoru
I. Kolašina “drvena greda u zidu”.
384. hambar – od persijske reči “anbar”
(“spremište; skladište”). U turskom “ambar;
hanbar” (“drvena zgrada za žitarice”). U
govoru I. Kolašina “spremište za žito”.
385. handžar – od arapske reči “hanğar”
(“dugi šiljasti nož sa oštricom na obe
strane”). U turskom “hançer” (“jatagan”). U
govoru I. Kolašina “nož; sablja”.
386. hazna – od arapske reči “hazina”
(“blagajna; riznica”). U turskom “hazne;
hazine” (“riznica; državna blagajna”). U
govoru I. Kolašina “soba za blago; imanje”.
387. hair – od arapske reči “hayr” (“dobro;
dobar”). U turskom “hayır” (“dobro delo;
zadužbina; sreća”). U govoru I. Kolašina
“korist”.
388. hanuma – od turske reči “hanım”
(“žena; supruga; gospođa”). U govoru I.
Kolašina “žena; gospođa”.
389. hamajlija – od arapske reči “hama'il”
(“sveza od sablje”). U turskom “hamaylı”
(“talisman; ešarpa”). U govoru I. Kolašina
“odžin zapis”.
390. haber – od arapske reči “habar”
(“glas; vest”). U turskom “haber” (“vest;
glas; poruka; novost”). U govoru I. Kolašina
“vest; novost”.
391. hajvan – od arapske reči “haywan”
(“životinja; stoka”). U turskom “hayvan”
(“životinja; stoka; marva”). U govoru I. Kolašina “stoka; ovan”.
392. hairli – od turske reči “hayırlı”
(“dobar; koristan; povoljan”). U govoru I.
Kolašina “srećno”.
393. halva – od arapske reči “halawa”
(“slatkoća”). U turskom “helva” (“naziv za
razne vrste kolača”). U govoru I. Kolašina
“sladak kolač”.
394. haram – od arapske reči “haram”
(“ono što je grešno; prokleto”). U turskom
“haram” (“zabranjen; nedozvoljen”). U govoru I. Kolašina “prokletstvo”.
395. harem – od arapske reči “haram”
(“nedozvoljen; zabranjeni prostor oko bogomolje”). U turskom “harem” (“žensko
odeljenje u muslimanskoj kući gde je
zabranjen ulaz stranim muškarcima”). U
govoru I. Kolašina “bogatstvo; više žena u
jednoj kući”.
396. hefta – od persijske reči “hefte” (“sedmica”). U turskom “hafta” (“sedmica;
nedelja dana”). U govoru I. Kolašina
“nedelja”.
397. hećim – od arapske reči “hakim”
(“mudrac; filozof”). U turskom “hekim”
(“lekar”). U govoru I. Kolašina “narodni
lekar”.
398. heljač - od arapske reči “halak”
(“propast”). U turskom “helak” (“propalica;
upropašćen”). U govoru I. Kolašina “prljav,
neuredan čovek”.
399. hudžara – od arapske reči “huğra”
(“soba”). U turskom “hücre” (“soba; niša;
udubljenje u zidu”). U govoru I. Kolašina
“stara kuća”.
400. čaj - od kineske reči “ča” (“čaj”). U
turskom “çay” (“čaj”). U govoru I. Kolašina
“topli napitak”.
401. čardak – od persijske reči “čartalj”
(“zgrada na četiri svoda”). U turskom “çardak” (“hodnik na svod; arkada”). U govoru
I. Kolašina “terasa; balkon”.
402. čakšire – od turske reči “çakşır”
(“vrsta istočnjačake muške donje odeće od
sukna ili čohe”). U govoru I. Kolašina u
značenju “gaće; pantalone”.
403. čaršija – od persijske reči “čarsu”
(“četvorostran”). U turskom “çarşı” (“trgovačka četvrt; tržnica”). U govoru I. Kolašina
u značenju “varoš; pijaca”.
404. čador – od persijske reči “čader”
(“šator”). U turskom “çadır” (“šator; jurta”).
U govoru I. Kolašina u značenju “kišobran”.
405. čalma – od turskog glagola “çalmak”
(“zamotati”). U govoru I. Kolašina u
značenju “vrsta kape, turbana oko glave”.
406. čauš - od turske reči “çavuş” (“ađutant; ordonans; poslovođa”). U govoru I.
Kolašina “vodnik; desetar’.
407. čalija – od turske reči “çalı” (“grmlje;
šikara”). U govoru I. Kolašina “gustiš; čestar”.
408. čanak – od turske reči “çanak”
(“zemljana posuda”). U govoru I. Kolašina
“vrsta suda”.
409. čekija – od turske reči “çakı” (“džepni
nožić; perorez”). U govoru I. Kolašina
“britva; sečivo”.
410. česma – od persijske reči “češme”
(“izvor”). U turskom “çeşme” (“izvor”). U
govoru I. Kolašina “izvor; voda koja teče
preko ižljebljenog drveta”.
411. čejrek – od persijske reči “çeharyek”
(“jedna četvrtina”). U turskom “çeyrek”
(“četvrtina”). U govoru I. Kolašina “15 minuta”.
412. četobaša – od slovensko-turske reči
“çetebaşı” (“zapovednik čete”). U govoru I.
Kolašina “vođa; predvodnik”.
413. čerga – od turske reči “çerge” (“mali
šator; ciganska koliba”). U govoru I. Kolašina “pokrivač od vune ili dlake”.
414. čiviluk – od turske reči “çivilik”
(“vešalica”). U govoru I. Kolašina “kuke za
vešanje”.
415. čibuk – od turske reči “çubuk” (“prut;
šipka; lula za pušenje”). U govoru I. Kolašina “lula; drška”.
416. činija – od persijske reči “čini” (“kineski; kineske izrade”). U turskom “çini”
(“zdela od porcelana”). U govoru I. Kolašina “posuda; sud”.
417. čivija – od turske reči “çivi” (“klinac;
ekser”). U govoru I. Kolašina “daščica”.
418. čivčija – od turske reči “çiflik” (“par
volova za oranje”). U govoru I. Kolašina
“potčinjeni radnik”.
419. čoha – od persijske reči “čuha”
(“sukno bolje vrste”). U turskom “çuha”
(“mekano i lepo sukno”). U govoru I. Kolašina “tkanina”.
420. čokanjče – od turske reči “çokal”
(“zemljani sud za vodu i alkoholna pića”).
U govoru I. Kolašina “bočica”.
421. čunjak - od persijske reči “gunk”
(“vodovodna cev”). U turskom “künk”
Januar - Decembar 2009. 35
(“vodovodna cev”). U govoru I. Kolašina
“cev; sulundar”.
422. čuruk – od turske reči “çürük” (“truo;
gnjio; ukvaren”). U govoru I. Kolašina
“sakat; nezgodan čovek”.
423. džam – od persijske reči "ğam”
(“staklo”). U turskom “cam” (“staklo”). U
govoru I. Kolašina “staklo”.
424. džada – od arapske reči “ğadda”
(“drum; put”). U turskom “cadde” (“put”).
U govoru I. Kolašina “put; drum”.
425. džamadan – od persijske reči
“ğamedan” (“vrsta muškog zatvorenog
prsluka koji se oblači na anteriju ili
košulju”). U turskom “camadan” (“vrsta
jeleka opšivenog srmom”). U govoru I. Kolašina “prsluk”.
426. džabe – od turske reči “caba” (“poklon; ono što je besplatno”). U govoru I. Kolašina “besplatno”.
427. džabaluk – od turske reči "cabalık”
(“ono što se dobije besplatno. Ne ulažući
novac ili trud”). U govoru I. Kolašina “raditi
badava”.
428. džamija – od arapske reči “ğami”
(“bogomolja”). U turskom “cami” (“bogomolja”). U govoru I. Kolašina “muslimanska bogomolja”.
429. džambas – od persijske reči “ğanbaz”
(“preprodavac konja; dobar poznavalac
konja”). U turskom “cambaz” (“preprodavac
konja; prepredenjak; varalica”). U govoru I.
Kolašina “preprodavac; trgovac”.
430. džezva – od arapske reči “ğadwa”
(“baklja”). U turskom “cezve” (“bakarna
posuda za kuvanje kafe”). U govoru I. Kolašina “sud za kafu”.
431. džeferdar – od persijske reči “gewherdar” (“ono što je ukrašeno dragim kamenom”. U turskom “cevherdar” (“vrsta
starinske puške ukrašene dragim kamenjem i sedefom”). U govoru I. Kolašina
“puška”.
432. džibra – od turske reči “cibre” (“komina; ostatak nakon destilacije alkohola”). U
govoru I. Kolašina “komina; ostaci nakon ispeka rakije”.
433. džumbus – od persijske reči “ğunbiš“
(“kretanje; gestikulisanje pri govoru”). U
turskom “cümbüş” (“zabava; veselje”). U
govoru I. Kolašina “gužva; veselje; šala”.
434. dženabet – od arapske reči “ğanaba”
(“stanje čoveka s obzırom na telesnu nečistoću koja traje od polnog akta, ejakulacije ili
polucije do kupanja. Za to vreme dotično
lice se smatra nečistim, poganim”). U
turskom “cenabet” (nečist; pogan”). U govoru I. Kolašina “nevaljalac; spadalo”.
435. dželep – od arapske reči “ğalab”
(“stado; krdo stoke”). U turskom “celep”
(“trgovac stoke; gonič stoke”). U govoru I.
Kolašina “stado”.
436. džebana – od persijske reči “ğebehane” (“mesto gde se čuvaju oklopi i druga
ratna oprema”). U turskom “cebhane”
(“mesto gde se čuva municija i oružje”). U
govoru I. Kolašina “municija; hrana”.
36 Januar - Decembar 2009.
437. dželat – od arapske reči “ğallad”
(“krvnik; čovek koji izvršava smrtne presude nad osuđenicima”). U turskom “cellat”
(“krvnik; zlikovac”). U govoru I. Kolašina
“krvnik”.
438. šamija – od persijske reči “šame”
(“pokrivka za glavu”). U turskom “şame”
(“povezača; marama od tanke tkanine”). U
govoru I. Kolašina “marama”.
439. šal – od persijske reči “šal” (“vunena
tkanina”). U turskom “şal” (“vunena ili pamučna tkanina za obavijanje vrata”). U govoru I. Kolašina “okovratnik; pleteni ogrtač”.
440. šator – isto što i čador.
441. šedrvan – od persijske reči “šadırwan”
(“veselo teče”). U turskom “şadırvan” (“vodoskok sa bazenom od mermera ili betona”). U govoru I. Kolašina “česma”.
442. šer – od arapske reči “šarr” (“zlo”). U
turskom “şer” (“zao; zločest; đavolast”). U
govoru I. Kolašina “štetočina”.
443. šenluk – od turske reči “şenlik”
(“veselje; slavlje uz pucanje pušaka”). U
govoru I. Kolašina “veselje”.
444. šerbet – od arapske reči “šarba”
(“piće”). U turskom “şerbet” (“dobro zaslađena voda koja se pije radi osveženja”).
U govoru I. Kolašina “sladak čaj”.
445. šeftelija – od persijske reči “šeftalu”
(“vrsta breskve”). U turskom “şeftalı”
(“breskva; praska”). U govoru I. Kolašina
“kajsija”.
446. šejtan – od arapske reči “šaytan”
(“đavo; vrag”). U turskom “şeytan” (“đavo;
satana”). U govoru I. Kolašina “đavo;
vragolast”.
447. šega – od arapske reči “šaqa” (“nesreća”). U turskom “şaka” (“šala; pošalica”).
U govoru I. Kolašina “šala”.
448. šiše – od persijske reči “šiše” (“boca;
flaša”). U turskom “şişe” (“boca; flaša”). U
govoru I. Kolašina “boca”.
449. šićar – od persijske reči “šikar” (“korist; dobit; plen”). U turskom “şikar” (“ulov;
plen”). U govoru I. Kolašina “porez; korist”.
450. šindra – od turske reči “şendere”
(“cepane jelove ili hrastove daske za pokrivanje kuće”). U govoru I. Kolašina “daska
za pokrivanje krova”.
BIBLIOGRAFIJA
1. Bjeletić, Marta, Turcizmi u srpskohrvatskoj terminologiji srodstva,
“Južnoslovenski filolog”, 51, Beograd,
1995.
2. Božović, Blagoje, Život i običaji narodni u Ibarskom Kolašinu, Zubin
Potok, 2005.
3. Božović, Grigorije, Moj Kolašin,
Zubin Potok, 2005.
4. Božović, Marinko, Govor Ibarskog.
Kolašina, Leposavić, 2002.
5. Đinđić, Slavoljub-Teodosijević,
Mırjana-Tanasković, Darko, Türkçesırpça sözlük, Ankara, 1997.
6. Elezović, Gliša, Kolašin na Tari i
Kolašin na Ibru, “Južni pregled”, 1,
Skoplje, 1931.
7. Lutovac, Milisav, Ibarski Kolašin,
“Srpski etnografski zbornik”, knj. 34,
Beograd, 1954.
8. Petrović, Snežana, Istorijat i stanje
proučavanja turcizama u srpskohrvatskom jeziku, “Zbornik Matice
srpske za filologiju i lingvistiku”, Novi
Sad, 1993.
9. Peco, Asim, Turcizmi u Vukovim
rječnicima, Beograd, 1987.
10. Skok, Petar, Etimologijski rječnik
hrvatskoga ili srpskoga jezika, Zagreb,
1971-1973.
11. Škaljić, Abdulah, Turcizmi u srpskohrvatskom jeziku, Sarajevo, 1966.
REZIME
Turcizmi, tj. reči orijentalnog
porekla koje su posredstvom
turskog jezika “uplivale” u naš jezički sistem, predstavljaju značajan
deo leksičkog fonda govora
stanovništva Ibarskog Kolašina. S
obzirom da su se uklopile u gramatičku strukturu jezika primaoca,
tj. pomenutog govora, one su prestale da traju kao reči davaoca i nastavile da traju kao domicilne reči,
pokoravajući se svim domaćim
gramatičkim pravilima. Otuda i njihovo viševekovno trajanje, tako da
se, čak i u situacijama kada postoji
neka domaća reč, one upotrebljavaju ravnopravno sa njima ili,
pak, kao sinonimi sa nekim specifičnim stilskim obeležjima.
U govoru Ibarskog Kolašina turcizmi su, u skladu sa disperzijom
kulturoloških uticaja Turaka - Osmanlija na prostorima Zapadnog
Balkana, najviše zastupljeni u terminologiji koja se odnosti na
pokućstvo, posuđe i druge stvari iz
domaćinstva, u onoj u vezi s odevnim predmetima, obućom i
nakitom, religijom (pre svega islamom), nazivima pojedinih zanimanja, zanatlijskih i drugih alatki,
te građanskih titula i staleža.
ESEJ
Akademik Alija Džogović
Sarajevska literarna
Guernika
Muris Idrizović : Kad cvjetaju agave
Osnovni tekst eseja
M
Pisac je volio
Sarajevo
i njegove ljude,
pa kada su ga
mnogi
napustili,
odlučio je
da u ovom
svečovječnom
gradu ostane
do kraja,
i da tu ostari
kao pjesnik
uris Idrizović je rođen u Bijelom Polju 1925. godine. Studije je završio na Filozofskom
fakultetu u Zagrebu, a doktorsku disertaciju H.Bjelevac, Život i književno djelo,
odbranio 1978. godine. Uglavnom se
bavio esejistikom i književnom historijom, a njegove glavne aktivnosti su bile
afirmacija dječje književnosti na prostorima bivše Jugoslavije. Bio je predavač i
na Filozofskom fakultetu u Sarajevu.
Djelo Kad cvjetaju agave njegov je jedini
roman, kako se vidi iz skromne biografije priložene u apendisku izdanja iz
1998. godine.
Po sudu književnih kritikara i recenzenata, ovo djelo je “zanimljiv” roman čija
je “drama radnje smještena u ratnom Sarajevu”, a njegovi likovi su “ljudi starije generacije” (Advan Hozić). Roman je
“napisan... jednostavnom literarnom rečenicom kojom je pisac naslikao čovjeka u
vremenu kada u poznim godinama snažno zablistaju posljednji bljesci ljubavi...,
kada je ljudska psiha razapeta između
mogućnosti i želja, snova i nada. To je
prigušeni vrisak unutrašnjeg bića koje...
shvata tragiku položaja” (Rizo Džafić).
Ipak, uz ova sažeta mišljenja književnih
kritičara i recenzenata, može se ova definicija proširiti i pomaći u šire prostore romaneskne strukture, i konstatovati da je u
objektivu književnog postupka, pored ostalog, i specifična pripovijest dnevničkog i hronološkog kreativnog žanra. Čini se da je pisac
namjerno, ali latentno, ispisivao događaje iz
stvarnosti sarajevskih ratnih godina po “re-
Apstrakt
U ovom romanu Muris Idrizović
je oslikao jedno platno između hiljadu
drugih u ratnoj panorami Sarajeva u
vremenskom prostoru između 1992.
do 1995. godine. Po strogoj teorijskoj
definiciji ovo djelo se može smatrati
prvenstveno romanom o ratu i ljudskim patnjama u njemu, po
hronologiji i onom što se u tom redosljedu zbivalo. U kompoziciji romana prožimaju se dva smjera: onaj o
ratnim zbivanjima i ljudskim dramama i onaj o ljubavnim storijama u
ovom vihoru koje su, možda, posljedica psihološkog rasula i straha od
samoće. Čitalac može tražiti razloge
za motivaciju ovih ljubavnih zgoda i
nezgoda i, najvjerovatnije, da će ih
naći u želji da se ne bude sam, čak ni
u paklu, kakav je bio sarajevski.
Roman se tako i završava: epizodom o
samoći i komparacijom sa cvjetanjem
agave, kao simbolom da će se život u
najljudskijem gradu na svijetu,
ponovo rascvjetati.
Ključne riječi: Esej, roman o
ratu i ljubavi, struktura, likovi i prostori likovnosti, žrtve i agresori, politički projekti Zapada i prijevare, lažno
bratstvo, psihološka i socijalna pometnja, ljubav u sferama interesa i
izgubljenosti, lažni patriotizam, biti i
ostati čovjek…
Januar - Decembar 2009. 37
porterskom maniru “ i hronološkoj logici,
da bi sve bilo kako je bilo, a ono to i
jeste. Takođe se čini da je pisac imao i
takve namjere, iz nekih unutrašnjih
pobuda i motiva, da ne iziđe iz realnog i historijskog u neke prostore nestvarne književno- umjetničke
retorike. Pisac je volio Sarajevo i njegove ljude, pa kada su ga mnogi napustili, odlučio je da u ovom
svečovječnom gradu ostane do kraja,
i da tu ostari kao pjesnik i kao čovjek,
da dočeka one zelene pupoljke agave
čije će se stablo, pa makar i poslije pedest godina, ponovo ispraviti.
Nije uobičajeno u jednom eseju
ovakve namjere prepričavati šta je
sve bilo u Sarajevu, po čijoj su periferiji bili načičkani ešaloni i oruđa
svih kalibara i vrsta. Čitaocima se
pruža mogućnost da sve to vide,
čuju i osjete sami, dakle da dožive
onu strahovitu nepogodu koja je
zadesila i grad i ljude – onu smišljenu i hajdučku agresiju čiji je cilj
bio sravniti sve sa zemljom, oboriti
sve što stoji i što se kreće, vratiti u
onu prošlost čiji je pečat nosio oznake krstaških ratova. I to je bio
jedan krstaških pohod, sličan
onom Albižanskom krstaškom pohodu, i pokolju katara u oblasti
Langdoka sredinom XII vijeka
(1165), te prilikom opsade Monsegira 1244; sličan onima o istreblivanju Mavara u Granadi, Andaluziji
i Kordobi; sličan onima o istreblivanju jevrejske populacije tokom
Srednjega vijeka u Septimaniji i
tokom Drugog svjetskog rata.
Dakle, genocidi su se ponovili,
ovoga puta u Bosni i Hercegovini.
Može se prigovoriti da ovaj diskurs nije predmet Idrizovićevog
romana, a ipak jeste, jer se projekti
(ili protokoli) motivirani Sionskim
stijenama aktiviraju kada to zatreba
tzv. Dugokosim monarsima. Reklo bi
se: to isto, samo malo drugačije.
Čitalac će, svakako, sve razumjeti kada se upusti u sfere čitanja,
i tada će se saznati zašto je Muris
ovaj roman zamislio baš ovako, jednostavnom retorikom, onom koju
treba da razumije svaki čitalac (onaj
38 Januar - Decembar 2009.
visokoobrazovani i onaj osrednje
književne kulture). Opisivao je događaje kako ih je viđao i slušao u
žiži požara, kao kakav ratni reporter, pa i stilska formacija romana alternira
stilskom
postupku
umjetničke reportaže.
Za ovaj stilski manir, može se
reći, tipično je ispreplitanje lirskog i
epskog. U ovom romanu ta smješa
stilske materije reprezentuje se u
naizmjeničnosti lirskih kadrova i
njihovom spontanom prerastanju u
epsko, pripovjedno, realistično do
svake nijanse u stvarnosti. Piscu,
pjesniku i pripovjedaču po prirodi
života, to je bilo blisko i razlog da
stvara po maniru “da bude jasno i
dokumentovano”. Ona lirska priča
o ljubavnim ishodištima kada za to
može manjkati razumijevanja, ipak
imaju svoje utemelenje u psihološkom trendu rata kada su i ljubavi,
stečene na brzinu i na način kakav
se u mirnodopsko vrijeme ne začinju, dakle te ljubavi imaju temelj u
razlozima da čovjek ne bude sam,
da ima prijatelja ili prijateljicu, da se
uz nekoga prigrli i zaboravi odakle
i kuda prelijeću one granate, ili sa
kojeg prozora nišani snajperista.
Čini se da su sve te ljubavne i “slatke
igre” nastajale iz tih povoda, one
nisu od prije rata, a završavaju se i
kada se rat završava.
Roman počinje lirskom apotezom
Sarajevu, i Bosni uopšte, impresivnim
stilemama i rječnikom učenog čovjeka i pjesnika istovremeno. U
ovom početnom romanesknom diskursu je Hasanaginica lik i “Hasanaginica” pjesma. Za Hasanaginicu
pjesnik kaže da ima “nemalo simbolike onoga što Bosnu čini Bosnom, svih njenih osobenosti”. Bilo
je to u okviru upoznavanja sa
Majom, koja je voljela da apostrofira
Getea i da se u dijalog sa profesorom uključuje znanjem. Apostrofirani su i Omor i Merima i aspekt
etičkih vrijednosti bosanske društvene sredine i tradicije.
Maja je tada ulazila u njegov intimni svijet, i on je bio očaran njenom ljepotom. I izbor ovoga imena
ima svoju simboliku u romanu.
Ono prožima čitav tok radnje, sve
epizode romana, čak i one ratne – u
svakom je detalju i u svakoj stilemi
poetizovano do najvišeg nivoa, da
bi se na kraju srušilo, opet u dramskom maniru – kao visoka građevina pogođena granatom.
I ime Maja je semantičkog značaja
i u romanu i u Sarajevu. Ovaj antroponim je kod mnogih naroda zastupljen u imenoslovu, ima mitsko
porijeklo i mitsku funkciju u mnogim
starim obredima. Ona je simbol ljepote, zato i Muris Idrizović tokom cijelog romanesknog teksta apostrofira
ljepotu kao estetski pojam. On je vidi
u svakom predmetu koji ga okružava, u svakoj biljci, u svakoj riječi
bosanskog jezika. Zato je i osobenost
njegovoga stilskog postupka da riječima stvara ljepotu, onu u sprezi njegove jednostavne rečenice i objekta o
kojem govori. Njegova bliskost sa riječima kao materijalom za oblikovanje književnog detalja ravna je
postupku dobrog slikara koji zna koliko će boje nanijeti na izvjesnu površinu da bi dobio dobru sliku. U
ovom postupku ogleda se i Murisova jezička kultura, čini se utemeljena na standardima usmene
književne tradicije, one kakva je u sažetoj formulaičnosti otelotvorena u
pjesmi o plemenitoj “Hasanaginici”.
Jezik i etika u ovoj pjesmi su nerazdvojni. Drugačijim stilemama, sem onih
iz kulture bosnaskog jezika, ne bi bilo ni
Hasanaginice ni pjesme o njoj. Drugačiji
jezički pristup u ovom Murisovom
romanu ne bi bio onaj o Sarajevu, ljepoti i tragici. Tako je i u starogrčkoj
književnoj tradiciji: ne bi bilo Andromahe, ni Antigone, ni Medeje - da
nije ljepote onoga poetskog jezika.
Odisej bi, na lukav način, porušio
Troju i o njoj se ne bi znalo ništa.
Ovako, epskom stihoremom, kakva
je kod Idrizovića, ostaće Sarajevo,
ostaće ljubav novim generacijama
koje će razumjeti pjesnikov jezik. U
jeziku je cijelo biće naroda: njegov život,
rajevu, o onome što je osjećao i mislio i on kao i drugi mnogi u ovom
gradu. Htio je da kaže ono što on
osjeća i misli o onoj djeci koja su,
igrajući se, na Alipašinom Polju
ubijena granatama, ili o onoj ženi
i onoj starci na Markali, ili onoj
djeci u Velikom parku, ili, ili... Bilo
ih je svakog dana, po cijelom Sarajevu, i po cijeloj Bosni. Muris je
želio da sam kaže, kao narodni
pjesnik, sve ono što treba reći o
tim događajima. U tome je i njegova poetska originalnost.
Pjesnik, rečeno u onom figurativnom diskursu, u svojem djelu,
ulazeći u šire kompozicijske i me-
smotri kako se u proljeće bude pupoljci agave, kako se i ptice vraćaju
na one grane koje su ostale iza
eksplodiranih granata.
Ovaj sarajevski Vergilije istina
ne provodi Dantea po paklu, već je
i sam u tom paklu i vidi šta se sve
tu dešava – u tom “bosanskom
loncu”, rečeno figurativno. Muris je
tu u ulozi žrtve, u ulozi Vergilija i
Dantea, preživio je i napisao svoju
knjigu o paklu.
Pričao je o tome i Brkan, glavni
junak ove romaneskne proze, Maji,
“o svojim doživljajima nastalog
rata i haosa u kojem se našao grad
i cijela Bosna i Hercegovina”.
Čitaocima se pruža mogućnost ... da dožive onu strahovitu nepogodu koja je zadesila i
grad i ljude – onu smišljenu i hajdučku agresiju čiji je cilj bio sravniti sve sa zemljom,
oboriti sve što stoji i što se kreće, vratiti u onu prošlost čiji je pečat nosio oznake krstaških ratova. I to je bio jedan krstaških pohod ... sličan onom Albižanskom krstaškom
pohodu, i pokolju katara u oblasti Langdoka sredinom XII vijeka ... sličan onima o
istreblivanju jevrejske populacije tokom Srednjega vijeka u Septimaniji i tokom Drugog svjetskog rata. Dakle, genocidi su se ponovili, ovoga puta u Bosni i Hercegovini
njegova kultura, njegov odnos
prema komšiji kakav se eksponira u
liku Brkana i Fredija. Otuda je i ono
pjesnikovo “ruku na srce” kao uzrečica za sve što čovjek čini ili treba da
čini. Usmenost pjesnikovog postupka prepoznaje se i velikom upotrebom uzrečica i sažetih drugih
retoričnih izraza tipičnih za narodnu
usmenu književnu formu, za svakodnevni muhabet, čak i za onaj uz
kahvu. Po njemu se cijeni i Murisov
afinitet prema jezičkoj fleksiji, prema
Bosni i fenomenu koji je nastao iz
onog feniksovskog pepela potvrđenog još u etimonu imena one Vrhbosne – zemlje i rijeke, i u onim
poveljama prvih bosanskih pisara.
Razumljivo je da treba reći da
su mnoge epizode o ratu u Sarajevu evidentirane u svim dnevnim
publikacijama, i drugim raznim
medijskim sredstvima, kao i mnogim književnim djelima. Ali to ne
znači da ih je Muris samo ponovio, već i nešto drugo. Pisao je o
njima svojim srcem, o svojem Sa-
taforične prostore, pominje i Dantea. Na jednom mjestu kaže “Pali
su mi na um Danteovi stihovi da u bijedi nema većeg bola od prisjećanja na
vrijeme sreće”. Meni, kao čitaocu, i
piscu ovoga eseja, takođe dođe na
um piščeva učenost, pa onda namjera motivisana događajima u Sarajevu, da sve to osjeti kao pakao i
da sve to što se događalo tih ratnih
godina osmisli kao Sarajevski pakao.
Bilo je to slično Danteovom Paklu
– neki njegov krug. Sva ona oruđa
načičkana po obodu Sarajeva, svi
oni snajperisti, glad, stradanja – sve
je bilo u znaku pakla. Muris je to u
svojoj nevelikoj knjizi, skrivenom
alegorijom i metaforičnošću one
jednostavne monoreme, literarno
osmislio u svojoj poetici kojom je
slikao i žrtvu i agresora.
Čini se da je on sebe osmislio
kao čovjeka koji stoji na kuli motrilji,
kao sarajevskog čovjeka koji nije
htio da napusti Sarajevo već je u
njemu ostao do kraja rata, vratio se
u svoj dom “na brijegu” da odatle
*
Brkan (Mufid Brkanović) je glavna ličnost ove proze, koja povezuje sve što je u kontekstu
višeslojne književne materije. On je
pisac, profesor književnosti, predavač na jednom fakultetu u Sarajevu, čovjek od reda i znanja,
ponašanja uvijek na svojem profesorskom nivou. Može se reći,
umjetnički dovršen lik. U svojem
unutrašnjem svijetu je i drugačiji
od svoje društvene norme ponašanja. On sve doživljava pjesnički,
ljudski, ponekad i djetinski, nježan
i prema čovjeku i prema biljci. Oni
oko njega doživljavaju ga i drugačije, cijene ga prema svojem karakteru, kako im kada zatreba i koliko
im treba. Uvijek ga stavljaju u ravan
prema sebi, žele da ga uvuku u svoje
velike ili male poslove i probleme.
On je, ipak, uvijek u stanju da prepozna namjere “onih i onakvih”. Bio
je protiv onih koji su napustili
Bosnu poslije prve granate. GovoJanuar - Decembar 2009. 39
rio je : “Neka ide ko god hoće, ja neću.
To me boli, kao da su izdali i mene i
Bosnu”. Ljutio se na one koji su se
javljali iz Osla, Malmea, Borasa i
Göteborga hvaleći se da je tamo raj
i da su tamo “osnovali društvo 'Tamburica', a prije toga i 'Behar', pa se
svakog dana sastaju, pričaju o Bosni i
pjevaju bosanske pjesme”. I dok oni
tamo tamburaju, Sarajevo umire
pod granatama agresora, koji se
mogao zaustaviti da je bilo više
kojem su etičke vrijednosti osnovni
principi života. Svoje sagovornike
slušao je “mirno, staloženo... i nastojao da razgovor bude normalan”.
Znao je da je u sarajevskom paklu
moguće biti i izvan normalnog. Sve
je u Sarajevu bilo različito, ljudi
među sobom, svaki je dan bio drugačiji od onog sljedećeg. Za ulazak
u ovaj pakao, ili za izlazak iz njega,
postojao je jedan jedini put. To je
onaj tunel ispod aerodroma kuda
– svakako Limu, u Bijelom Polju.
Profesor je stalno čitao, pisao,
išao na fakultet provlačeći se između granata i snajperskih hitaca.
*
Ženski likovi su osobit likovni
diskurs u ovom romanu. Miša je grafički kroki iz nekoliko poteza, dok je
Lejla već oformljeno likovno platno u
kontaktu sa neodoljivim korakom
... pisac je naslikao čovjeka u vremenu kada u poznim godinama snažno zablistaju
posljednji bljesci ljubavi..., kada je ljudska psiha razapeta između mogućnosti i želja,
snova i nada. To je prigušeni vrisak unutrašnjeg bića koje... shvata tragiku položaja''
(Rizo Džafić).
volje i zajedničke energije. Brkana
je za srce ujelo kada je saznao da je
mali Goran “plakao kad su mu u školi
rekli da je Bošnjak”. Tako se pričalo i
o jednom petnaestgodišnjaku u
Švedskoj. I on je plakao kada je saznao da porijeklom nije Šveda već
Bošnjak. Maji je rekao, vjerujući da
će ga shvatiti: “A šta je s patriotizmom?”. Izenadio se kada je, na to,
eksplozivnim tonom uzvratila :
“Moj patriotizam, to sam ja!... Šta
imaju od patriotizma oni u mezarima
na Kovačima, kod Lava, gdje ih sve
nema? Od patriotizma imaju koristi
samo oni što su na vlasti i oni što danas
švercuju svim i svačim”. Brkan je
imao svoju definiciju i svoje mišljenje. Eto, i Maja se promijenila!
Brkan se osobito ljutio na one
Bošnjake koji su po Sarajevu razbijali tuđe stanove i iz njih odnosi sve
što se moglo ponijeti. Kao da nije
mogao shvatiti psihologiju gladnih, promrzlih, duhovno razbijenih
– dakle, psihologiju čovjeka u ratu,
onog opkoljenog koji gleda smrti u
oči. Njegov dobri stari komšija
Hrvat Fredi podsjeća ga: “Dobro znate
da sad u Sarajevu ima dosta svijeta koji
je protjeran iz svojih kuća. Došli su
goli i bosi. I sad takvi smatraju da
imaju prirodno pravo da se nekako namire, i oni uzmu tuđe”.
Brkan je bio uvijek u situaciji da
sve shvati kao čovjek i kao profesor
40 Januar - Decembar 2009.
je izišao i njegov prijatelj Fehim sa
bolesnom suprugom i kuda se vratio sa njenim pepelom u urni – da
bi ga položio u sarajevsku zemlju,
kao vrhunac ljubavi prema Bosni, i
onom sveljudskom Sarajevu iz vremena prije agresije.
Brkan je volio Sarajevo, koje je
bilo oličenje najtolerantninje ljudske zajednice. Želio je uvijek takvo
Sarajevo, pa i da poslije rata ostane
onakvo kakvo je bilo, naprimjer, u
vrijeme one Olimpijade. Znao je da
ga neki nazivaju “došljom”, čak mu
je to jednom rekla i Maja. Nije se
stidio te kvalifikacije, iako je bila rezultat zajedljivosti. Znao je da nije
rođen u Sarajevu i da su mu se roditelji ovdje doselili davno. Došao
je u Srajevo kao dijete, ali se uvijek
sjećao “rodnog mjesta i lijepe rijeke, što ga je podsjećalo na davno
djetinjstvo, ali u Sarajevu je odrastao i osjećao se Sarajlijom”.
Ima još nekoliko detalja u ovom
romanu kojima se objašnjavaju lik
Brkana i njegovi etički principi. U
njemu prepoznajemo autora djela,
transformisanog u književni lik i
ruku vodilju cijele romaneskne radnje, u svakoj komponenti njegove
kompozicije i jezičkog profesorskog standarda, u stilskoj formaciji
one “jednostavne” ali jasne rečenice.
Prepoznatljiva je aluzija na djetinstvo, na onaj gradić na lijepoj rijeci
kojim se pristupa ljepoti i popušta
pred njom. Tada i ozbiljni profesor
dozvoljava sebi da se prepusti donžuanskim avanturama, ako to već
nije pretjerano. Ne možemo Brkana
definisati kao “donžuana”, ali je
komparacija namjetljiva.
Maja je osbiti lik, u ovom romanu životan, stvaran, konkretan,
slikan pravim bojama i nijansama
osnovih boja karaktera. Ona ima
sve: i ljepotu, i sudbinu, i strasti, i
kulturu... Može se reći da je kompletna žena, sa svim atributima
žene. Za potvrdu njenog likovnog
opusa može se uzeti ono što sama
Maja kaže za sebe u dijalogu sa Brkanom : ... “hoću da znam da na mene
misliš, da hoćeš da me obraduješ! Ja
sam žena ! Shvati da sam ja žena !...
Ako ja znam biti blesava grizlica, ne
moraš ti. A to što si rekao o pješčanom
satu, mogu ti reći da sam ja taj sat već
nekoliko puta okretla da pijesak ne
iscuri do kraja !...”
Maja je “Znala biti prava umiljata
mačka, a on se s naporom izvlačio iz
svog oklopa, zakopčan do grla ozbiljnošću”...”Nije željela da se odriče ničega
što je davao dan u kojem je živjela”.
“Ona je doista plijenila ljepotom”.
Brkan je pred njom uvijek bio onaj
pobijeđeni. Predavao se ljepoti svojega poraza pred Majaom, iako je na
svim drugim borbenim linijama
bio profesor lavljeg srca.
*
Čitalac može naći razloga da
voli ovaj roman, da se vraća pročitavanju onih lijepih, informativnih, epizoda o ratnoj stvarnosti u
Sarajevu, i onom drugom konglomeratu zbivanja, u djelu pretočenom u literanu formu, u njen
lirsko-epski manir. Muris je u suštini bio liričar, pa je i u epskom
diskursu pisao duboko saosjećajno,
za sve ono što je bilo meta “onih sa
brda” – a to su bili djeca, žene, biblioteke, bilo je to njegovo Sarajevo
– grad ljubavi i sevdaha, grad radosti za sve koji su u njega dolazili
iz “bijelog svijeta”. Polazeći iz tog
aspekta, pisac je dopustio da ovaj
roman ne bude samo ratna hronika
već i djelo sinkretične motivske
strukture, pa su u tom kontekstu i
eksponentne one lijepe ljubavne
storije, bez kakvih, dakle sličnih,
Sarajevo se nije moglo ni ranije zamisliti. Podsjetimo se samo Umihane Čuvidine, kako je toplo pisala
o Sarajevu i ljubavi, perom jedne
bošnjačke spisateljice suočene sa
ratovima u njeno vrijeme.
U Murisovom romanu, kao traktatu
i o ljubavi, onoj višeslojnoj i višekomponentnoj, onaj tzv. “slatki život” nije
posljedica piščevog sentimenta, niti
nekakvog deklarativnog i formalnog sentimenta likova uključenih u
ove “ispade” tokom ratnih godina.
Prije bi se mogalo reći da su te ljubavne stvarčice rezultat potrebe da
neko bude uz nekog, da priča samo
da bi se čuo ljudski glas, topla riječ,
nježnost i utjeha, dok za to vrijeme
granate eksplodiraju u neposrednoj
blizini. Jer svi su bili svjesni da sa
svakom granatom dolazi i smrt desetinama ljudi, i da ono Danteovo
“Ostavite sve nade vi koji ulazite”
ovdje postaje stvarnost.
Sve ono sa Majom, Mišom, Lejlom je dio ljudskog života, sada u
ratnom Sarajevu. I ne bi se ništa
moglo staviti pod odrednicu avantura, nepromišljena igra, niti laž u
literarnoj formi. Jednostavno, to je
ljudima bilo potrebno, i ono je pri-
rodno i razumljivo i onda kada je
čovjek u ratnoj sferi. Pa i Dante se
nije ustručavao da svoje savremenike “slatkog života” smjesti u jedan
od krugova Pakla. Ali to etički, pa
i literarno, ne može biti predmet
prave misli, već možda samo laičke. Izvori su, dakle, u filozofskom diskursu života. Svaki negativan stav
prema ovome motivu bio bi samo
formalan i oprtum prema čovjeku
kao biću kojem je pored vode i
hrane potrebna i blizina različitih
polova. Pa zar nisu Adem i Hava istjerani iz Raja zbog one slatke đulabije (jabuke)!? I u Paklu, poslije
izgnanstva, oni su bili jedno uz
drugo. Imamo, dakle, i biblijsku
potvrdu. Sve je to bilo lijepo, samo
je rat ružan. Ta dva pojma oponiraju, u estetskom semu, jedan drugom. I na Pikasoovoj Guernici
egzistiraju ta dva motiva, u antonimskom značenju. Kontrastivnih
slika sadrži i djelo Murisa Idrizovića. Možda su one latentne, skrivene u sadržaju nekih leksema i
stilskih struktura zaogrnute alegorijama, osmišljene u metaforama i
metatekstu djela.
I poslije odlaska Maje i Lejle, likova vrlo kompletnih po prirodi,
ne po karakteru, u dva sasvim suprotna smisla i razloga, ostao je
Brkan sa svojim nepomračenim
ljubavima: sa ikoničnom vizijom
Aide; sa posvećenjem knjigama i pisanjem knjiga; sa čovječnošću kao
najvišim etičkim vrhom; i onom lijepom biljkom čiji se zeleni pupoljci
razlistavaju u znaku simbola i vječitog kretanja u prirodi.
Lijepa je ova autobiografska
priča Murisa Idrizovića, transformisana u književno djelo jezikom
jednostavnih stilema i likovnih i zvučnih intonacija. Ovo djelo je lijepa priča
o lošem vremenu, o onoj bošnjačkoj
speranci da će poslije kiše granuti
sunce, da će poslije mraka svanuti
zora. Kada se Brkan vratio u svoj obnovljeni stan, bilo je proljeće i sunce je
toplo grijalo.
Ovaj roman je i djelo osobite
strukture, naizgled jednostavno,
bez tautoloških stilskih oblika – da
bi djelo bilo ono tzv. “l' art pour l'
art”.To poslijeratnom čitaocu nije
potrebno. Potrebna mu je istina i u
književnom djelu, jer tu stvarnost
on dobro poznaje: doživljavo ju je,
bio objekat u ratu, cilj u koji onaj sa
brda sarajevskog vijenca nišani
pravo u srce, glavu, dušu... Ovdje su
bili nepotrebni oni klasični i tzv.
školski epiteti, ovdje su i druge leksičke strukture mogle biti u funkciji epiteta i metafora. Komparacije
i metafore su transformisane u široko platno, sliku, panoramu od
onih mrtvih uglova do svijetla koje
u još neporušene sobice prodire
kroz pukotine nastale od eksplozija
granata. Leksička i sintagmatska sinonimičnost je zastupljena u pravoj
mjeri kakva je potrebna umjetničkom izrazu i cijelom tekstu organizovanom da se naslika lik,
postavi slika u kontekst radnje, da
se izrazi adekvatna misao. Dijalog
je jedna od vještina autora da bude
prirodan, spontan, akustičan, značenjski potpun i prigodan.
Roman je, uglavnom, pisan u
onoj tzv. “er formi”, ali se njegova
autobiografičnost
prepoznaje
tokom cijele strukture, jezičke i likovne, idejne, i komponente intimne
drame.
Lingvistički
posmatrano, to je djelo pisca visokih intelektualnih i obrazovnih vrijednosti. Otuda i ona jezička mjera:
sve je semantički postavljeno na
mjeru dobrog iskaza i količine riječi. Može se, u ovom kontekstu,
govoriti i o tehnici sažetosti, jezgrovitosti i težniji “da riječima bude tijesno a mislima prostrano”.
Rezime
U ovom eseju analiziran je
roman “Kada su cvjetale agave”
Murisa Idrizovića, sarajevskog
pisca porijeklom iz Bijelog Polja.
Ukazuje se na književnoumjetničke
vrijednosti ovoga romana o Sarajevu tokom rata u Bosni i Hercegovini u zadnjoj deceniji XX stoljeća.
Januar - Decembar 2009. 41
ARHEOLOGIJA
Mustafa Baltić, arheolog
ARHEOLOŠKA NALAZIŠTA U
SJENICI - STANJE I PERSPEKTIVE
Prema dosadašnjim istraživanja
na sjeničkoj teritoriji nalazi se oko
190 lokaliteta;
ovjde se moraju
dodati lokaliteti iz
osmanlijskog perioda, koji nisu
istraživani, kao
npr. Sjenički grad
(tvrđava), džamija
sultana Murata IV
unutar nje, mnogobrojne kršle
(kasarne), jedna u
samoj tvrđavi,
jedna u
Haljinovićima....
O
vaj rad predstavlja zbirni pregled
arheoloških nalazišta na teritoriji
sjeničke opštine. Kako se radi o
vještački omeđenom prostoru lokaliteti
nisu u nekoj međusobnoj povezanosti, te
se kao takvi u suštini moraju obrađivati
posebno, međutim njihova brojnost, nepoveznost, i različitost po karakteru, a ponajviše nedovoljna istraženost, ne
omogućavaju detaljno proučavanje u jednom ovakvom radu. Lokaliteti su funkcionalno razvrstani na gradine, neselja,
sakralne objekte i nekropole ( posljednje
dvije vrste često se nalaze u kompleksu).
Ovdje će neki od njih biti samo pobrojani
sa najosnovnijom deskripcijom, a neki deteljnije obrađeni.
Rijetko naseljena i krajnje izolovana,
Sjenica prvi put se pod tim imenom pominje 1253. godine za vrijeme kralja Uroša
(1243-1276). (Nedeljković, 1999.)
Nije dovoljno arheološki istražena.
Prva rekognosciranja pokreću se 1954. godine, potom 1968. od strane Arheološkog
instituta i Zavoda za zaštitu spomenika
kulture Kraljevo.
Istraživanja širih
razmjera, kada su
lokaliteti registrovani, snimljeni i kartirani, obavljena su
1979. godine od
strane istih institucija pod rukovodstvom Dušice Minić
i Obrenije Vukadin.
(Mi nić,Vukadin,
1982.) Istraživanja
se nastavljaju 80-tih
godina, od strane istraživača Zavičajnog muzeja u
Novom Pazaru, i
ostalih institucija,
najčešće, pod ruko-
42 Januar - Decembar 2009.
vodstvom Dragice Premović-Aleksić. Devedesetih godina su istraživanja sprovođena na ograničenoj teritoriji i u
smanjenom obimu, što je nastavljeno do
današnjih dana.
Prema dosadašnjim istraživanja na sjeničkoj teritoriji nalazi se oko 190 lokaliteta;
od toga 83 nekropole, 43 crkve i nekropole, 3 crkvine, 30 ostataka naselja, 10 gradina, 7 kultnih mjesta, 5 haništa i 13
lokaliteta sa ostacima kula iz perioda poslije XVII vijeka. (Premović-Aleksić, 2001)
Ovjde se moraju dodati lokaliteti iz
osmanlijskog perioda, koji nisu istraživani, kao npr. Sjenički grad (tvrđava),
džamija sultana Murata IV unutar nje,
mnogobrojne kršle (kasarne), jedna u
samoj tvrđavi, jedna u (H)Aljinovićima i
tako dalje. Naravno, mora se imati u vidu
da ovaj broj nije konačan i da mnoga nalazišta još nisu pronađena.
Prahistorijski lokaliteti
Šarski krš, je prahistorijska gradina
kod Duge Poljane datirana na VI-V vijek
prije naše ere. Istraživanja na ovom lokalitetu obavljena su u periodu između
1981-1983. godine od strane M. Jevtića
(Jevtić, 1983). Šarski krš se smatra najvažnijim prahistorijskim lokalitetom na ovom
prostoru, ali on nije tema ovog rada, dok
bi kraći pregled bio nezahvalan.
U blizini pomenute gradine, postoji
pretpostavka navedenog istraživača, govori se o tumulu, koji bi (ukoliko se zaista
radi o tumulu) bio najveći na Balkanu. Ta
hipoteza ima jaku potvrdu, ne samo u arheološkom materijalu i morfologiji lokaliteta, već, ponajviše u činjenici da se
upravo na tom području nalazi granica između Autarijata i Dardanaca. Ukoliko se
prihvati hipoteza po kojoj je jedna od
funkcija velikih grobnica, i grobova vladara, kao i megalita, da budu teritorijalni
ARHEOLOGIJA
markeri, (koja je u suvremenoj arheologiji prihvaćena), to nas nesumnjivo navodi na zaključak da bi se
moglo raditi o tumulu. S obzirom da
je njegov značaj u kulturnom pogledu veoma veliki, te da upućuje na
snažnu društvenu organizaciju i veliku socijalnu aktivnost paleobalkanskih plemena, tumul na Šarskom
kršu bi što prije trebalo arheološki
istraživati.
Interesantna je i prahistorijska nekropola Dolovi kod Donje Vape, otkrivena slučajno pri građevinskim
radovima. Brojne keramičke posude
pronađene su pored skeleta, dok je
pokraj jednog od njih nađena i bronzana narukvica, koja se na krajevima
završavala stilizovanim zmijskim
glavama, a ovi predmeti nisu sačuvani. (Minić, Vukadin, 1982)
Iz VI-V vijeka p.n.e. potiče i lokalitet Glavica u Brnjici, odakle je tumul
sa sahranjenim pokojnikom, i tumul
u Raspoganču. Rezultati istraživanja
sa ovih lokaliteta nisu objavljeni.
Antička nalazišta
Utvrđenje na Šarskom kršu datovano je u III-IV vijek, a ostaci bedema
na Velikoj gradini potiču iz IV vijeka,
te su to za sada jedina dva antička lokaliteta na ovom području. (Premović-Aleksić, 2001.) Iako mnoge
nekropole nose naziv grčka ili latinska groblja, ili greblja, to su najčešće
srednjovjekovni lokaliteti.
Srednji vijek
Latinsko groblje u
Vrsenicama
Ova srednjovjekovna nekropola
nalazi se 10 km jugoistočno od Sjenice u selu Vrsenice. Prva istraživanja na ovom lokalitetu obavljena su
tokom 1985. godine. U okviru nekropole postoje ostaci crkve brvnare, čija
je osnova dimenzija 7,35 x 4,25 m.
Pod crkve popločan je kamenom
debljine do 10 cm, osnove zida u suhozidu očuvane do nekih 20-30 cm.
Crkva je mlađa od nekropole. Duvarina kod crkve 3,5 x 4 m potiče iz
XVII vijeka. Nekropola se nalazi sje-
verozapadno od crkve. Konstatovano je 80 spomenika i 60 udubljenja
od istih. Od postojećih spomenika
njih oko 50 su položeni, amorfni, čije
su dimenzije kreću od 1,45 - 2,10 x
0,60 - 0,90 m. Postoje 4 obrađena položena spomenika ili stećka. Uspravni su spomenici uglavnom
polomljeni i ima ih oko 13. Nekropola se datuje u period od XIII do
XVI vijeka, mada je moguće da je i iz
XII vijeka. (Premović-Aleksić, 1997)
Staro groblje u Vapi (Divica)
U produžetku savremenog groblja u Vapi, pokraj osnovne škole nalazi se nekropola površine 30-40 ari.
Grobovi formiraju relativno pravilne
redove u prvcu jug-sjever, posebno
u južnom dijelu nekropole, međutim, izvjestan broj nadgrobnih spomenika je dislociran. Orijentirani su
istok-zapad. Očuvano je oko 180
spomenika, koji se najšire mogu podijeliti na položene, kojih ima oko 80
%, i malobrojnije uspravne.
Od položenih spomenika na
ovom lokalitetu najbrojnije su ploče
( preko 70), čija širina ne prelazi 30
cm, uglavnom su pravougaone,
čeono zaobljene, trapezoidne, dimenzija 150 – 200 x 60 cm.
Niski slemenjaci se javljaju kao
drugi tip nadgrobnih spomenika na
ovoj nekropoli, dužine od 180 do 250
cm i visine od 25 – 40 cm.
Stećci, kojih ima 30 imaju oblik
sanduka, pravilnih prvougaonih osnova. Desi se da umaju polukružna
proširenja na čeonoj strani, a svojom
antropomorfnošću krajnje redukovano predstavljaju ljudsku figuru.
Jedan stećak je obrađen i ima krstoliku formu na vrhu. Dimenzija su
150 - 200 dužine i 30 - 60 visine.
Amorfnih biljega ima oko 50,
jedan je velikih dimenzija 300 x 180
x 80cm. Uspravni spomenici na ovoj
nekropoli javljaju se u obliku krstova, ploča i amorfnih usadnika
kojih ima 20 - tak.
Nekropola se koristila od XIII do
XVI vijeka, dok se uspravni spomenici vezuju za XVI i XVII vijek.(Popović, 1996)
Nekropola na Radišića brdu
Na Radišića brdu južno od Sjenice nalazi se nekropola iz XIV vijeka
u kojoj je sahranjivanje sukcesivno
nastavljeno sve do XVIII vijeka. U
središtu nekropole nalaze se ostaci
srednjovjekovne crkve, pa je i lokalitet nazvan Crkvine. (Premović-Aleksić, 1994)
Nekropole iz kasnog srednjeg
vijeka
Pri rekognosciranju lokaliteta na
teritoriji Sjenice, 1979. godine, veliki
broj nekropola hronološki je određen
u kasni srednji vijek, gdje se često u
sklopu nekropole nalaze ostaci omanjih crkava brvnara. Spomjenici su
tipološki raznovrsni, od ploča,
amorfnih usadnika, do onih koji su
obrađeni u moguće je pročitati ili
pretpostaviti epitaf. Ove nekropole
najčešće nose nazive poput Latinsko
groblje, Grčko groblje ili Crkvine.
(Minić,Vukadin, 1982) Zbog velikog
broja ovih nekropola, a prije svega
zbog toga što nisu obavljena njihova
iskopavanja, ovdje će biti samo pobrojane uz osnovne podatke o njima.
"Grčko groblje u Fijulju - nalazi
se iznad sela, a čini ga više desetina
nadgrobnih spomjenika orijentisanih
u pravcu zapad-istok, tako da obraziju dosta pravilne redove. Mahom
su amorfnog oblika, mada postoji
jedan manji broj pravougaonih i elipsoidnih sanduka. Na
zapadnoj
strani jednog finije obrađenog sanduka nalazi se reljefna predstava
krsta, a na sjevernoj natpis ISI GROB
BRDAKOV.
Grčko groblje" u Sugubinama
obuhvata površinu od 1 ha, ima nekoliko stotina nadgrobnih spomjenika u vidu horizontalno položenih
ploča i sanduka. Veoma mali broj
usadnika nalazi se istočno i zapadno
od spomjenika. Spomjenici su orijentisani istok-zapad i obrazuju pravilne redove.
"Grčko groblje na Ponorcu nalazi
se na prostoru od 10×15m i čini ga
mali broj usadnika amorfnog oblika.
Nekropole iz kasnog srednjeg vijeka su takođe i lokaliteti u Čedovu,
Januar - Decembar 2009. 43
Donjoj Vapi, Latinskom groblju u Fijulju, Biocu, Donjem Gonju, Trijebinama, Caričini i Grgajama. (Minić,
Vukadin, 1982)
HUMKE
Kobiljka
Kobiljka je lokalitet koji se nalazi
15km južno od Sjenice, sa lijeve
strane puta Raždaginja-Buđevo. Tu
se nalazi 30-tak humki prečnika od 4
do 10m, i visine od 0,5 do 1,5m. Konstatovano je veliko prisustvo keramike, posebno u humkama I-IV, koja
je rađena na vitlu, zatim brus u
humki V, u humci VI pronađene su
kosti životinja (ovca i koza). Do sada
je istraženo 6 humki koje su hronološki opredijeljene u period od IX do XI
vijeka. (Premović-Aleksić, 1997, 1998)
Vlaški grob, Krajište,
Mravin Polje
Zapadno od Kobiljke je lokalitet
Vlaški grob, gdje moguće postoji trocifren broj humki, prečnika 4-6m visine do 0,5m. Na ovom lokalitetu
konstatovan je vrlo mali broj nalaza.
Sa druge strane na lokalitetu Krajište
koje se nalazi 3km južno od Sjenice,
iznad Vrela, u humkama kojih ima
oko 40 nađeno je dosta keramike.
Oko 30 humki nalazi se na lokalitetu
Mravin Polje, 6km sjeveroistočno od
Sjenice u Vapi. Humke imaju prečnik 6-8m i visine su do 0,5m. (Premović-Aleksić, 2002)
SREDNJOVJEKOVNE
CRKVE
Srednjovjekovne crkve na teritoriji Sjenice najčešće se nalaze u kompleksu nekih nekropola. Malo je
ostataka koji nam mogu govoriti o
njihovom prisustvu. Njih ima oko 43
do sada evidentiranih, no taj broj najvjerovatnije nije konačan, jer ovaj
broj uključuje i srednjovjekovne građevine i one iz kasnijih perioda.
Treba izdvojiti pojedine koje su posebne, dok je najveći dio skoro potpuno neistražen. Veliki broj ovakvih
lokaliteta ima isti naziv-Crkvina.
44 Januar - Decembar 2009.
Crkva Sv. Arhangela u Kumanici je jedna od prvih istraživanih sa
ovih prostora. Istraživanja sprovedena 1971. godine. (Đorđević, 1985)
Iako administrativno pripada Sjenici,
ova crkva se nalazi u sklopu jedne
druge cjeline. Naime, ona je mnogo
bliža Bijelom Polju nego Sjenici, i u
sklopu je polimskih objekata, a ne
sjeničko-pešterskih.
Originalna
crkva koja se nalazila na ovoj teritoriji potiče iz XIII vijeka. (ibid) Ovdje
se, međutim, na njenim temeljima
podigla potpuno nova crkva koja je
ukrovljena 2000. godine. (PremovićAleksić, 2001)
Crkve iz kasnog
srednjeg vijeka
Đinića groblje je lokalitet koji se
nalazi u Divljoj Rijeci 15 km sjeverno
od Sjenice. Ostaci pokazuju da je to
bila jednobrodna crkva sa dubokom
polukružnom apsidom, unutrašnjih
dimenzija 10,7×4,5m. Sazidana je od
kamena i vezana malterom. Oko
crkve nalazi se nekropola.
Crkvina u Gonju predstvlja ostatke crkve dimenzija 8,75×4,2m, koja
se mogla vidjeti u konfiguraciji terena. Oko crkve nalazila se omanja
nekropola. Izgradnjom puta lokalitet
je oštećen.
Crkvina u Sugubinu je lokalitet
na kom se nalazi crkva pravougaonog oblika, djelimično ukopana u
zemlju, sa polukružnom apsidom na
istoku i pripratom na zapadu. Sagrađena je od lomljenog i pretesanog
kamena koji je vezan malterom. U
šutu u unutrašnjosti crkve nalaze se
sitni dijelovi fresko-bojenog maltera.
I oko ove crkve se nalazi nekropola.
Postoji još veliki broja lokaliteta
na kojima se nalaze ostaci crkava iz
kasnog srednjeg vijeka, kao što su:
Savremeno groblje u Dujkama, Crkvina u Trijebinama, Goševu, Donjoj
Vapi. (Minić, Vukadin, 1982)
GRADINE I NASELJA
Gradine predstavljaju najvažnije
lokalitete sa ovog područja, svojom
kompleksnošću i pretpostavljenim
značajem u trenucima kada su funkcionisale kao takve. Treba izdvojiti
dvije gradine, i to Veliku gradinu u
selu Vrsenice, i Gradinu u Gracu.
Velika gradina u Vrsenicama
Na susretu atara sela Krće i Vrsenice niz put, 10km jugoistočno od
Sjenice nalazi se kasnoantički i ranosrednjovjekovni lokalitet Velika gradina. Prva preliminarna istraživanja
rađena su u periodu od 1988 -1991.
godine. Pripremna iskopavanja su
rađena 1994. godine, da bi prva
obuhvatna arheološka iskopavanja
počela 1995. godine i trajala do danas.
Istraživanja zajednički sprovode Arheološki institut iz Beograda i Muzej
˝Ras˝ iz Novog Pazara, pod rukovodstvom Dragice Premović-Aleksić
i Marka Popovića. (Popović, 1996)
Lokalitet se nalazi na uzvišici,
utvrđen je sa južne, istočne i zapadne
strane. To su pristupačne strane gradine, za razliku od sjeverne koja se
oslanja na liticu. Glavna kula sa kapijom se nalazi na južnoj strani. Primjetno je da je istočna strana najpristupačnija te je sa te strane još jedna
bedemska trasa, i čak treća trasa poznijeg bedema zidanog u suhozidu.
Iskopavanjem unutrašnje strane
bedema došlo se do saznanja da se
radi o tri kulturna horizonta, možda
sukcesivno naseljavana. Postoje dvije
pretpostavke o starosti najstarijeg kulturnog horizonta na Velikoj gradini.
Došavši do zdravice u pronađenom
materijalu našao se novac cara Konstantina, na osnovu koga je i vršeno
datovanje u IV vijek, do prve decenije
V vijeka. (Popović, Premović-Aleksić,
1996). Posljednja istraživanja hronološki određuju ovaj lokalitet u III
vijek. Za period prije građenja bedema vezuju se peći za kreč, od kojih
je jedna istražena skoro kružnog
oblika dimenzija 3,4×3,6m visine
1,5m. Nije se došlo do dna peći. Pronađena je kasnoantička građevina
trapezoidne osnove, čije su dimenzije
13,5×11×10,2m. Objekat je orijentisan
u pravci sjever-jug, i podijeljen je na
dvije prostorije: veća na sjevernoj
strani i manja na jugu. Datiran je u IV
vijek. Iz tog je perioda i bronzani
novac koji se koristio u periodu od
350 -355. godine. Pronađen je i novac
imperatora Gracijana (364.-378.) gloria romano, na osnovu kog se može
pretpostaviti početak gradnje bedema. Osim toga, pronađeno je dosta
ulomaka keramike, i na osnovu gareži konstatovan je požar u tom periodu. (Premović-Aleksić, 2000)
Bedemi su građeni bez prethodnog
ukopavanja, i bez nekog naročitog
plana, pa su stoga nakrivljeni i različite
debljine, i vrlo lako se urušavaju.
Drugom kulturnom horizontu
pripada objekat građen od kamena.
Takođe se tu nalaze ostaci spaljene
brvnare u kojoj je pronađen novac Justina I i Atanasija I, te se tako ovaj horizont nesumnjivo vezuje za VI vijek.
U trećem horizontu, horizontu suhozidnog bedema, došlo se do crne
rastresite zemlje. Pronađeni lonci različitih oblika i dimenzija rađeni su na
sporom vitlu. Kao ukrasi na keramici
javljaju se snopovi talasastih linija.
Crepulje i vršnice, i ostale plitke keramičke posude rađene su ručno bez
vitla. Na osnovu pronađene keramike smatra se da je ovaj horizont
nastajao u IX i X vijeku. (Popović,
Premović-Aleksić, 1996) Jednobrodna crkva sa pripratom nalazi se na
sjevernom stenovitom i nepristupačnom dijelu. Dimenzije unutrašnjeg
dijela osnove su 7,3×6m, dok su dimenzije osnove priprate 3,2×6,1m.
Uz južni bedem nalaze se ostaci dvodjelnih kuća čije su osnove zidane u
suhozidu. Značajniji metalni nalazi iz
ovog perioda su: mangali, bronzana
zvona, dvoredni držači za svijeće itd.
(Premović-Aleksić, 2000)
Treba naglasiti da je Velika gradina za sada najpoznatiji lokalitet na
sjeničkoj teritoriji, čija iskopavanja
još uvijek traju.
Gradina u Gracu
U selu Gradac, na lokalitetu Gradina ili Bedem nalazi se srednjovjekovno utvrđenje. Gradina na Gracu
nalazi se na jednom prostranom platou, na uzvišenju iznad sastava Brničke i Dragojlovske rijeke. Kao što je
već rečeno, ova gradina ima trou-
gaonu osnovu bedema. Bedemi
prate ivice platoa, i širina bedema
mjestimično prelazi 1,2m, a visina je
do 1m. Ulaz u utvrđenje nalazi se sa
južne strane, koja je pristupačnija od
ostalih, jer se bedem lagano uzdižu
uz uzvišenje. Moguće je da se Gradnina može datiravati u XIV ili XV
vijek. (Minić, Vukadin, 1982). Sondažna istraživanja ovog prostora obavljena su 1987. godine, ali detaljnija
istraživanja nisu nikad nastavljena.
(Premović-Aleksić, 1987)
Na teritoriji opštine Sjenica nalazilo se oko 30 do sada otkrivenih srednjovjekovnih naselja. (PremovićAleksić, 2001) Rijetko koje je detaljno
arheološki istraženo; najčešće su
samo rekognoscirana, tako da bi
neko buduće istraživanje pokazalo o
kakvim se naseljima radi. Upravo će
zato biti samo taksativno nabrojana.
Na lokalitetu Spahićevina u selu
Vapa, 1km sjeverozapadno od osnovne škole, nalaze se ostaci kuća, četvorougaonih osnova, koje su
građene u suhozidu od lomljenog
kamena. Jedna bolje očuvana kuća
ima osnovu dimenzije 5×9m. U
istom selu na lokalitetu Čukare ili
Zidine, 1km sjeveroistočno od Spahićevine nalaze se tragovi kuća prosječnih dimenzija 4×4, ili 4×8m. Opet
se radi o objektima iz kasnog srednjeg vijeka.
Naselja iz kasnog srednjeg vijeka
nalaze se i u selima: Fijulje, lokalitet
Duvarine; Sugubine, lokaliteti Duvarine i Selište; Ponorac, lokalitet
Selišta i Krš; Gonje, lokalitet Selište.
Osmanlijski period
Dolazimo do historijskog perioda
koji je trajao od pravog formiranja
Sjenice kao grada u današnjem smislu, pa do 1912. godine, čiji se kulturni kontinuitet nastavlja do 1945. a
jednim dijelom i danas. Tokom tih
nekoliko stotina godina trasirao se
jedan novi kulturni matriks u kom je
djelovao etnički supstrat koji i danas
čini većinu stanovništva ovoga
grada. Za bošnjačku kulturnu baštinu, osmanski period predstavlja
ključnu pozornicu na kojoj se mate-
rijalna i duhovna kultura Bošnjaka,
kao i sam bošnjački etnički korpus
na ovim prostorima definisao u smislu u kom je poznat i danas.
Međutim, što se Sjenice tiče, u
jednom ovakvom zbirno-taksonomskom radu o arheološkim lokalitetima pomenutoga grada, ne može se
reći skoro ništa. Ne zato što ih nema,
već zato što jednostavno nisu istraživani. Ovdje će neki ostaci materijalne
kulture osmanskog perioda, koja se
velikim dijelom ili čitava može svesti
pod bošnjačku kulturnu baštinu, biti
pomenuti.
Sjenički grad (Stara tvrđava)
Tvrđavu u Sjenici, poznatiju
među Sjeničanima pod nazivom
Grad, podigao je u XVII vijeku sultan Murat IV (1623 – 1640) i oko nje
je i nastao danas poznati grad Sjenica. Plahovita priroda ovoga vladara, koji je svojom okrutnošću
uspeo da zavede red u carstvu, nagnala ga je da strateški važnu stanicu
na putu ka Evropi na izvjestan način
osigura i kao moguće odmorište vojske, a i eventualnu odstupnicu. Tvrđava od klesanog kamena iz okolnih
kamenoloma podignuta na najuzvišenijem dijelu grada. Bila je pravougaone osnove i orjientacije prema
stranama svijeta. Četiri kule šestougaounih osnova oivičavale su tvrđavu i prema fotografijama bile su
prekrivene šindrom. Temelji sjeveroistočne kule i danas su vidljivi.
Od objekata za koje sa sigurnošću
možemo tvrditi da su se nalazili
unutar tvrđave ističu se džamija sultana Murata IV i kršla (kasarna). Dio
temelja pomenute džamije, pažljivim
rekognosciranjem i danas je vidljiv.
Sjenički grad (tvrđava) u potpunosti je srušen 1946. godine u poslijeratnom komunističkom urbicidu
Sjenice. Na taj način se formalno htio
napraviti kulturni diskontinuitet i instruirati čitava zajednica u novu
ideološku matricu, a pod parolom
progresa, te su od kamena iz tvrđave
i nišana iz obližnje nekropole napravljeni materijalni reprezenti nove
vlasti i njenih ideje. No ovo je jedna
potpuno zasebna tema i nezahvalno
Januar - Decembar 2009. 45
je u ovoj formi i u sklopu čitavog
rada govoriti o njoj.
Pored tvrđave veoma su značajne
i dvije kršle, jedna koja i danas postoji a uzurpirana je, i jedna čiji se tragovi nalaze na putu za Haljinoviće.
U samom gradu prilikom građevinskih radova u gradskom parku pronađeni su ostaci turskog zatvora, u
čijoj se neposrednoj blizini nalazio
hamam iz XVII vijeka i tzv. ˝kapali
ćuprija˝. Od sakralnih spomenika
treba spomenuti nekoliko džamija
koje su se nalazile u gradu, i najmanje tri nekropole iz ovog perioda u
kojima je sahranjivanje vršeno do II
svjetskog rata, a koje su velikim dijelom devastirane. Ove nekropole
predstavljaju pravi biser i značajan
trag bošnjačkog postojanja na ovom
prostoru.
Sigurno je da iz osmanskog perioda postoji još arheoloških lokaliteta
na teritoriji sjeničke opštine, ali rekognosciranja u tom pravcu nisu vršena.
Problem definisanja arheologije
osmanlijskog perioda
Prolazeći kroz članke, izvještaje,
radove o arheološkim lokalitetima
na teritoriji sjeničke opštine, stiče se
utisak da jednog veoma dugog perioda uopšte nije ni bilo, da osmanska vladavina nije ostavila nikakav
trag. Arheologija u Srbiji ima problem sa osmanskim peruodom u cjelini. On se prosto zanemaruje i
smatra se nebitnim za nauku kakva
je arheologija. Taj period se nigdje u
Srbiji ne izučava institucionalno i
planski, čak se smatra šarlatanskim
bavljenje tim periodom, dok se za
gornju hronološku granicu arheološkog polja interesovanja uzima
upravo dolazak Osmanlija na Balkan. Dugo se krajnje zlonamjerno, a
posve nenaučno i neutemeljeno,
smatralo kako je utjecaj ove velike
svjetske civilizacije na kulturu u Srbiji, pogotovu na materijalnu kulturu mogao evidentirati kao
minimalan. Doduše, u Novom Pazaru situacija je mnogo bolja i zaista
su vršena istraživanja na lokalitetima
iz ovog perioda.
46 Januar - Decembar 2009.
„Šаrolika reka istočnjačkog života
koja je tekla carigradskim drumom i, donekle, ostalim važnijim putevima kroz
Srbiju, kao da se nije izlivala iz svog korita“ (Zirojević, 2007: 93)
Ovakav pristup i ova teza koju
jasno formuliše uvažena Olga Zirojević, najblaže rečeno je netačna i
krajnje neozbiljna. Moglo bi se zaklučiti da je to više želja i zlonamjerno
prećutkivanje i negiranje realnosti,
jer se to kulturno naslijeđe ne osjeća
kao svoje. To je za savremenu arheologiju neprihvatljiv pristup. Produkt
je, reklo bi se, jednog uvreženog mišljenja, netrpeljivosti prema svemu
što su Osmanlije sa sobom donijele.
To je sistemski problem arheologije
u Srbiji i nepošteno bi bilo reći da je
lokalnog karaktera, iako je simptomatična činjenica da nikog nije zanimalo da istraži grad koji smo: ˝sami
nakon II svjetskog rata porušili˝. No,
to je jedna nova i reklo bi se mnogo
važnija tema, o čemu će biti pisano
nakon jednog sistematskog rekognosciranja i pripreme.
Nije neočekivano da se u stanju
opšte socijalne i političke nestabilnosti
i svjetske ekonomske krize pokazuje
nezainteresovanost društvene javnosti za ovu oblast i da arheologija ne
predstavlja prioritet. U tom smislu arheološka istraživanja nemaju punu
podršku. U nekim trenucima osjeća
se ispolitiziranost same nauke, što još
više pogoršava opštu sliku o arheologiji u tom kraju. Istraživanja sprovođena do sada, od prvih rađenih
sredinom 50.-tih godina XX vijeka, do
onih koja se rade i danas, pokazala su
da na teritoriji sjeničke opštine postoji
interesantno arheološko nasljeđe. Srednjovjekovnih lokaliteta uistinu ima
najviše, doduše ona su uglavnom vezana za kasni srednji vijek, i vrlo često
se radi i o nalazištima iz kasnijih perioda. U svakom slučaju, posebno
treba istaći Veliku gradinu u Vrsenicama, kao najistraženiji i trenutno najinteresantniji lokalitet sa ovog
područja, koji će daljim istraživanjima
vjerovatno dobiti na značaju. Neka
eventualna buduća istraživanja srednjovjekovnih lokaliteta na ovom području morala bi biti neselektivno
vođena sa adekvatnim pristupom
kako problemu, tako i potpunom prezentacijom laicima.
Bibliografija:
Đorđević, S. 1975. Hamam u
Novom Pazaru, raška baština 1, Kraljevo, 1975, 137-144
Đorđević, S. 1985. Zaštita spomenika kulture u sjeničkom kraju u Zbornik Sjenice, 1, 59;
Minić, D., Vukadin, O. 1982. Rezultati arheološkog rekognosciranja okoline Sjenice u Novopazarski zbornik, 6,
separat;
Nedeljković, M. 1999. Nazivi naselja u okolini Sjenice, u Zbornik Sjenice,
9/10, 85-118;
Popović, D. 1996. Staro groblje u
Vapi u Novopazarski zbornik, 20;
Popović, M. , Premović-Aleksić, D.
-1995. Velika gradina u Vrsenicama,
kasnoantičko i ranosrednjevekovno
utvrđenje, u Novopazarski zbornik, 19,
179-181;
-1996. Velika gradina u Vrsenicama,
kasnoantičko i ranosrednjevekovno
utvrđenje, u Novopazarski zbornik, 20,
307-309;
-1996. Gradina u Vrsenicama, kasnoantičko i ranosrednjovekovno utvrđenje u Starinar, XLII, 306-308;
Premović-Aleksić, D.
-1987. Sondažno ispitivanje lokaliteta na području opštine Sjenica u 1987.
u Novopazarski zbornik, 11, 227;
-1987. Velika gradina u Vrsenicama,
kasnoantičko i ranosrednjevekovno
utvrđenje, u Novopazarski zbornik, 11,
228-229;
-1994. Nekropola crkve na Radišića
brdu kod Sjenice, u Novopazarski zbornik, 18, 13-20;
-1994. Velika gradina u Vrsenicama,
kasnoantičko i ranosrednjevekovno
utvrđenje, u Novopazarski zbornik, 18,
243-244;
-1996. Staro groblje u Vapi, u Novopazarski zbornik, 20, 33-49;
-1997. Latinsko groblje u Vrsenicama kod Sjenice, u Novopazarski
zbornik, 21, 27-34;
-1998. Izveštaj o istraživanju humki
na lokalitetu Kobiljke, u Novopazarski
zbornik, 22, 305-306;
-2000. Velika gradina u Vrsenicama,
kasnoantičko i ranosrednjevekovno
utvrđenje, u Novopazarski zbornik, 24;
-2001. Arheološka istraženost opštine Sjenica, u Zbornik Sjenice, 11, 1-11.
Zirojević, O. 2007. Srbija pod turskom vlašću (1459-1804), Srpski genealoški centar, Beograd.
BOSANSKI JEZIK
Prof. Dr. sci. Hasnija Muratagić Tuna
POETOLOŠKA I
LINGVISTIČKA
STRUKTURA JAKIH
POZICIJA TEKSTA
ĆAMILA SIJARIĆA 1
Ko s riječima posla ima, ko se u riječ zaljubio, taj ima blaga, i zlata, i dragulja mnogo, i muka mu je
samo da to odabere, da to poređa, da ispriča priču književnu, poetsku, jer poetika i proza i nisu ništa drugo
do jedno vrlo visoka, vrlo emotivna kultura ljudskog govora; spuštanja toga zlatnog mosta između mene
do tebe, da ti to kažem to i to, moj osjećaj da ode tim zlatnim mostom, satkanim, salivenim od riječi. Cijela
je draž u toj riječi, u toj snazi riječi, u toj magiji riječi i u tako lijepim riječima zbog kojih cijele stihove,
strofe, rečenice učimo napamet samo zbog nekoliko onih lijepih riječi..
Ćamil Sijarić, Hod po motivima, Kritičari o djelu Ćamila Sijarića, ANUBiH,
Odjeljenje za književnost i umjetnost, knj. 8, Sarajevo, 1986.
C
ilj naših istraživanja je da opišemo struktrurno-semantičke
konstrukcije jakih pozicija teksta
Ćamila Sijarića, u kojima, usljed razmještaja verbalne građe, dolazi do
isticanja sadržajnih elemenata,
odnosno do izazivanja
estetskog impulsa. Mislimo
da su to značajna idejnoestetska čvorišta i da i ovakav selektivni izbor obezbjeđuje uvid u
prirodu globalne strukture, odnosno da se može sagledati Sijarićevo
djelo u totalitetu. Jer, “nosioci
značenja, a time i činioci koji
zajednički stvaraju celovit
smisao dela jesu sve komponente bez razlike”.2
Razbijanje strukture književnog djela na isječke, odnosno nje-
govo parcelisanje adekvatno je prirodnom procesu osvajanja umjetničkog
djela. Djelo je, kako to smatraju češki
strukturalisti, veoma složen znak u
kojem svaka komponenta ima parcijalno
značenje, a parcijalna značenja se sklapaju u cjelovit smisao djela. “Međutim,
pre nego što primalac dokuči celovit
smisao mora preći proces stvaranja tog
celovitog smisla.“3 Iako, odmah da napomenemo, strukturalnu analizu ne
smatramo “zločinačkim napadom
nauke o jeziku u zabranjenu oblast”,4 nje
se nećemo strogo pridržavati.
Ovom prilikom nas ne zanimaju dijametralno suprotni prilazi proučavanja
književnog umjetničkog djela, tačnije, ne
zanima nas to što neki tekst, sa svim
strukturnim nivoima, ne istražuju sam
po sebi, već kao materijal za psihološke,
1. Književno djelo Ćamila Sijarića, Odjeljenje za književnost i lingvistiku ANUBiH, Knj. 10, Sarajevo, 2003, 125.149.
2. J. Mukaržovski, Struktura, funkcija, znak, vrednost, Nolit, Beograd, 1987, 211.
3. J. Mukaržovski, n.d., 210.
4. V.: R Jakobson, Ogledi iz poetike, Prosveta, Beograd, 1978, 352.
Januar - Decembar 2009. 47
historijske i društvene studije, ali ni
to što drugi polaze od pretpostavke
da je suština umjetnosti skrivena u
samoj strukturnoj organizaciji teksta, koji je vrijedan upravo stoga što
je jezičkoestetski objekat, te svu
pažnju usredsređuju na ispitivanje
“unutrašnje zakonitosti arhitektonike umetničkog dela”.5 Polazimo
od činjenice da je višeslojan ekspresivnoemocionalni utisak koji na čitaoca ostavlja umjetnički tekst. On
zavisi od mnogo faktora, ali najviše
od piščevog individualnog modela
svijeta koji izrasta iz njegove stvaralačke igre riječima i njihovih pozicija koje zauzimaju u tekstu. Iako
je teško preciznije definisati tekst,
mi ga tretiramo uzorkom u govoru
ili pisanju ostvarenog jezika koji
ispoljava međuzavisnost svojih dijelova. Tekst nije stalna jedinica jezičkog sistema, nego nadrečenična
cjelina koja se svaki put izgrađuje u
procesu jezičke komunikacije. Kao
takva, ona je neodređene dužine:
može da sadrži jednu ili više rečenica. Pasusi, poglavlja, pa i cijele
knjige, također su tekstovi u ovom
smislu. Kao signali koherentnosti i
smisaonosti njegove strukture služe
razna jezička sredstva na planovima izraza i sadržaja (fonološkografološka, kao intonacija odnosno
interpunkcija; sintaksička, naprimjer razni vezivni elementi ili konektori, te semantičkopragmatička,
kao logično i svrsishodno ulančavanje tematskih elemenata i njihovo funkcionalno raspoređivanje
u tekstu kao cjelini.6
Izvršili smo selekciju jakih pozicija teksta Ćamila Sijarića, prosto
zato što se radi o vrlo plodnom
piscu; odlučili smo se za naslove,
moto, inkohativne i finitivne rečenice. Pošto su imena, fraze, trope i
figure već bili predmet našeg interesovanja,7 to se ovom prilikom
njima nećemo baviti.
Naslovi
Uspostavljanje odnosa između
teksta i naslova zapravo je problem
kojim bi se trebala baviti komunikativmo usmjerena teorija rodova.
“Njezin je cilj da sustavno pojasni
genetičke osobine tekstova, prvenstveno, dakako, književnih djela,
bez zapostavljanja ostalih, koji se u
komunikacijskom odnosu između
producenta i recipijenta teksta
mogu odrediti kao semiološke
strukture. Gledano s aspekta receptivne estetike, naslov je zadani
znak koji sadrži takozvano ’prazno
mjesto’ ili ’neodređenost’ i na taj
način stoji u odnosu prema tekstu
što ga tek treba realizirati.“8
U odnosu na tekst djela, naslovi
su relativno samostalni. Imaju funkciju da nagovijeste sadržaj,
odnosno da zainteresuju, zagolicaju, da privuku pažnju, posebno
savremene čitalačke publike, koja
uglavnom ima izgrađen ukus, i
koja uz to može da bira, s obzirom
na sve veću ponudu. Za nas je dovoljno to što naslovi pružaju mogućnost za mnoga i različita
filološka istraživanja.
Ćamil Sijarić, romansijer, pripovjedač i pjesnik, izuzetno plodan
pisac, ostavio je veliki broj naslova.
5. B. Čović, Poetska slika, Univerzitet u Novom Sadu, Filozofski fakultet, Novi Sad, 1989, 36.
6. R. Bugarski, Uvod u opštu lingvistiku, Zavod za udžbenike i
nastav-na sredstva, Beograd, 1995, 151-152.
7. V.: o tome: Jezik i stil Ćamila Sijarića, Filozofski fakultet u
Prištini i DAMAD, Novi Pazar, 1993.
8. Zrinjka Glovacki-Bernardi, Prilog tipologiji naslova, Jezik i
stil sredstava informisanja, Sarajevo, 1991, 32.
9. A, Peco, Pisci i njihov jezik, Prosveta, Beograd, 1995, 454.
10. Svjetlost, Sarajevo, 1953.
11. Narodna Prosvjeta, Sarajevo, 1956.
12. Svjetlost, Sarajevo, 1957.
13. Svjetlost, Sarajevo, 1962.
14. Veselin Masleša, Sarajevo, 1962.
48 Januar - Decembar 2009.
Stilizovao ih je vrlo različito. Usuđujemo se reći da određen broj
ispunjava visoke estetske kriterije.
Sijarić se oglasio romanom Bihorci. Bio je to za mnoge zagonetan
naslov. Ali kasnije postaje znak za
prepoznavanje mnogih književnih
ostvarenja ovoga pisca. Bihorci,
poput koncentričnih krugova na
vodi, šire se po njegovom gotovo
čitavom romanesknom prostoru.
Jedan svijet izlazi iz anonimnosti.
Postaje noseća komponenta cjelokupne Sijarićeve poetike. Ispod
jedne prividne tišine otkriva se svijet koji živi burno i sadržajno. Bihor
nije jedini milje o kojem Sijarić piše.
A koji su to drugi, može se uočiti
već iz samih naslova: Raška zemlja
Rascija, Mojkovačka bitka, Kad morija
Sarajevo smori. Crna Gora, Srbija i
Bosna tri su sredine koje su zaokupljale ovoga pisca, ujedno i sredine
koje je ovaj pisac najbolje poznavao
jer je u njima proveo svoj život. On
nas, kao i svi majstori pera vodi do
svog zavičaja, do one jezičke komponente koja izvire iz dubine piščeve duše, koje se on, i sve kad bi
htio, ne može osloboditi. 9
Ćamil Sijarić je za života objavio
knjige pod sljedećim naslovima:
Ram-Bulja,10 Bihorci,11 Zelen prsten
na vodi,12 Kuću kućom čine lastavice,13
Naša snaha i mi momci,14 Mojkovačka
bitka,15 Sablja,16 Putnici na putu,17 Na
putu putnici,18 Zapisi o gradovima,19
Konak,20 Kad djevojka spava, to je kao
da mirišu jabuke,21 Zapisi o gradovima(II),22 Carska vojska,23 Raška zemlja Rascija,24 Francuski pamuk,25
Izabrane pripovijetke,26 Priče kod
vode,27 Oslobođeni Jasenovac,28 Pripo-
15. Svjetlost, Sarajevo, 1968.
16. Grafički zavod, Titograd, 1969.
17. Svjetlost, Sarajevo, 1969.
18. Grafički zavod, Titograd, 1970.
19. Zavod za izdavanje udžbenika, Sarajevo, 1970.
20. Veselin Masleša, Sarajevo, 1971.
21. Veselin Masleša, 1973.
22. Zadrugar, Sarajevo, 1976.
23. Veselin Masleša, Sarajevo, 1976.
24. Veselin Masleša, Sarajevo, 1979.
25. Veselin Masleša, Sarajevo, 1979.
26. Univerzal, Tuzla, 1980.
27. Srpska književna zadruga, Beograd, 1982.
28. NŠRO Oslobođenje, Sarajevo, 1983.
vijetke,29 Rimski prsten,30 HercegBosno i tvoji gradovi,31 Pripovijetke,32
Pripovijetke,33 Lirika,34 Miris lišća orahova,35 Posthumno je objavljeno
Drvo kraj Akova,36 i Koliba na nebu.37
Pored naslova knjiga, u Sijarićevim zbirkama pripovjedaka i
pjesama prisutan je kvantitativno
izuzetno bogat korpus naslova, tipološki raznovrsnih. Veliki broj
pruža istraživaču mogućnosti za
raznovrsne analitičke procedure.
Mogu se promatrati čisto kao vizuelne opaske, tj. sa čisto formalne
strane, ali i kao najdublji slojevi
strukture teksta djela. I sami oblici
sintaksičke strukture naslova Sijarićevih tekstova, također su vrlo
raznovrsni. Sijarićevi naslovi su
pravo jezičko bogatstvo. Romani,
pripovijetke, pjesme i zapisi o gradovima sadrže 234 naslova. Rijetko
koji je ponovljen.
U izmišljanju naslova, kad je
književno stvaralaštvo u pitanju,
vlada velika sloboda, što je za lingvistiku veoma značajno. U ovoj
oblasti naslov nema informativni
sadržaj, mada veza između sadržaja i djela, makar samo simbolično, uvijek postoji. Ta se veza da
uočiti jedino ako se djelo pročita.
Sadržaj znači objašnjava naslov, a
ne obrnuto.
Naslov ima za cilj da identifikuje predmet, ali, još i više da
skrene pažnju na predmet. Često se
svodi samo na identifikacijski
znak; o samom djelu ništa ne govori, pokatkad ni o nacionalnoj i jezičkoj pripadnosti autora.
Ipak, ukoliko naslov želimo
odrediti kao jezičku jedinicu, onda
ga moramo dovesti u vezu sa čitavim tekstom. Tada je najvažnija njegova funkcionalna povezanost s
29. Svjetlost, Sarajevo, 1984.
30. Svjetlost, Sarajevo, 1984.
31. Svjetlost, Sarajevo, 1986.
32. Veselin Masleša, Sarajevo, 1986.
33. Svjetlost, Sarajevo, 1987.
34. Beograd, BIGZ, 1988.
35. Veselin Masleša, 1989.
36. Univerzitetska riječ, Nikšić, 1990.
37. Glas, Banja Luka, 1990.
38. V.: Zrinjka Glavocki-Bernardi, n.d., 33.
tekstom; nalazi se s njim u interakciji. Kontekstom dobija vezani karakter.38 Naslovi umjetničkih djela
često mogu biti i neotkidivi dio cjeline, koja bez naslova ne bi bila to
što jeste.39 Sijarićeva Carska vojska
već naslovom upućuje da je to
roman o carskoj vojsci, o masi, a sav
je zapravo u znaku humorističke inverzije odnosa između veličanstva
prave vojske i bijednih, nepismenih
bedela koji, polugoli, ginu ni sami
ne znajući za koga. Dakle, sadržaj
stoji u suprotnosti s onim što naslov
sugeriše. Zato ga valja razumjeti
kao da je pod navodnicima.
Naslovi umjetničkih djela obavijesno su izuzetno bremeniti. Privlačnost naslova ostvaruje se različitim
sredstvima, semantičkim, akustičkim, grafičkim, sintaksičkim; najčešće njihovom kombinacijom.
Ipak, naslove Ćamila Sijarića posmatrali smo uglavnom nezavisno
od sadržaja, vrlo svjesni činjenice
da je kontekst univerzalni regulator
funkcionalno-stilske i leksičko-semantičke osobenosti svake riječi.40
Prvo što pada u oči jeste kratkoća Sijarićevih naslova. Tačnije,
različit je broj riječi u njegovim naslovima. Najviše ima onih od jedne
riječi (60), zatim slijede oni od tri,
četiri, dvije, pet, sedam, devet,
deset, dvanaest riječi, ali ima i naslova u obliku rečenica (33). Najveći broj naslova sadrži od jedne
do tri riječi. Duži naslovi karakteristični su za zapise o gradovima,
kraći za pripovijetke, romane i pjesme. Očito se u zapisima već naslovom htjelo uputiti na neko
najvažnije obilježje, na neki opći
pečat mjesta koje se opisuje, a to se
nije moglo malim brojem riječi. Konotativnu nijansu vrednovanja naj-
bolje možemo uočiti u jednom, ali
i jedinom naslovu koji je Sijarić
upotrijebio u obliku vezanog teksta: Grad drugačiji od drugih i ljepoši
od mnogih. Ime mu je Travnik.
Sijarićevi naslovi su uglavnom
iskazi bez glagola.41 Naslovi, kao jezičke, informacijsko-komunikacijske jedinice, stilogeniji su, tj.
efektniji, ako su kraći, sažetiji. Dva
svoja romana Sijarić je naslovio sasvim kratko - Bihorci i Konak, ali i
najveći broj priča: Jasen, Hrt, Sablja,
Bor, Snaha, Gost, Put, Zemlja, Kamen,
Pismo, Sirotinja, Šarko itd. Pjesame
također imaju jednokomponentani
naslov: Grane, Čekanje, Ruke (Lirika), Breze (Koliba na nebu), ali
više je onih bez naslova. Neki smatraju da pjesme bez naslova nisu
cjelovite, jer je naslov organski dio
pjesme.42 Mislimo da nisu u pravu,
riječ je o minus-postupku, a on ima
određenu, kontekstom uvjetovanu, stilsku funkciju.
Naslov književnog djela svakako je značajno poetološko pitanje. Umjetnici ga rješavaju različito,
ali uvijek sa istim ciljem. Nastoje da
u najkonciznijoj formi izraze suštinu sadržine i autorske poruke
djela.43 Sijarić je očito nastojao da
naslovi budu što sažetiji. To se
ogleda i u broju slogova riječi kojima strukturira naslove. Najčešće
se služi dvosložnim riječima. Izuzimajući mali broj riječi od četiri
sloga (jedanaest), samo je u jednom
naslovu prisutna riječ koja ima pet
slogova, Pićilijeva (peć) (Koliba na
nebu). A ovi jednokomponentni
naslovi su jednosložni ili dvosložni: Gost, Hrt, Put, Konj, Bunar, Sablja, Kamen, Zemlja. Tako kratki,
kompaktni, isuviše su izdvojeni,
prejako osvijetljeni.
39. Stjepko Težak, Teorija i praksa nastave hrvatskoga jezika2,
Školska knjiga, Zagreb, 2000, 552.
40. B. Ćorić, Stilistički aspekti derivacije, NSSUVD, 23/2,
Beograd – Novi Sad – Tršić, 1993, 1o4.
41. P. Mrazović / Z. Vukadinović, Gramatika srpskohrvatskog
jezika, Izdavačka knjžarnica Zoran Stojanović, Sremski
Karlovci /Dobra vest, Novi Sad, 1990, 603.
42. S Težak, Teorija i praksa nastave hrvatskoga jezika, Školska
knjiga, Zagreb, 2000, 563.
43. V.: M. Babović, Poetika gorskog vijenca, CANU, Podgorica, 1997, 39.
Januar - Decembar 2009. 49
Interesantna je činjenica da Sijarić izuzetno rijetko naslovljava svoja
djela slobodnim prijedloškopadežnim konstrukcijama, koje se inače
uvrštavaju u jednokomponentne.
Našli smo dva takva naslova u
zbirci pjesama Koliba na nebu: Uz tkanje, Na njivi, i nekoliko u zapisima o
gradovima. Po istom modelu strukturirani su naslovi koji se odnose na
mjesta kraj vode: Na Neretvi Počitelj,
Na Limu gradić Rudo, Na Vuki Vukovar, Na Savi stari grad Šabac, Na Dunavu Estrogen, Na moru grad Trogir,
ali je samo, Na mramoru Pompeja.
Imenice upotrijebljene u ostalim naslovima najčešće stoje u nominativu. Imajući u vidu da je ime tek
dio rečenice, koja je prvenstvena jedinica jezika, upotrijebljeno u nominativu, osjeća se kao nepotpun
izraz, da bi nešto značilo mora se
upotpuniti drugim jezičkim jedinicama. “Samo ime ne može osigurati
svoje neovisno postojanje i zato je
imenima uvijek potrebna cjelina, ili
bar glagol da bude potpuna. Pomoć
pružaju druga imena i glagoli. Ime
se može održati u jeziku samo uz
pomoć drugih riječi... imena kao dijelovi jezika uvijek traže pomoć drugih takvih dijelova.“44 Pojavljuju se
u ulozi antecedensa za sadržaj koji
treba da uslijedi za njihovu eksplikaciju. Imenice iz različitih sfera
ljudske jedinke, prisutne samo u
naslovima, upućuju i na princip razumijevanja stvarnosti i na organizaciju Sijarićevog književnog i
jezičkog iskustva. Naslovi s imenicom u nominativu svjedoče o izvjesnoj semantičkoj praznini i
neupotrebljivosti bez konteksta velikog broja padežnih oblika. I. Grickat tvrdi da samo pojedine riječi iz
nekih kategorija, pojedini kosi padeži nekih samostalnih riječi i pojedine predložno-padežne veze
upijaju u sebe semantiku najčešćeg
ili najkarakterističnijeg za njih konteksta, te mogu zbog izvjesnih jezičkih navika da nose i više značenja
nego što ga leksički nose. To, između ostalog, pokazuje da je naš
govor u izvjesnoj mjeri neekonomičan. Međutim, druge riječi ili veze,
usljed svojih “ličnih” kvaliteta,
ostaju neobdarene za to.45 Dva romana imaju dvokomponentni naslov: Carska vojska, Mojkovačka bitka,
esej Oslobođeni Jasenovac, samo jedanaest pripovjedaka (kao: Kamber
Kuka, Petar Divina, Južni vjetrovi, Nijema svadba). Prijedloško-padežne
naslove uvrstili smo u jednokomponentne.
Od tri riječi sastavljen je naslov
samo jednog romana, Raška zemlja
Rascija, i osam pripovjedaka (kao:
Čizma Kraljevića Marka, Miris lišća
orahova, Hasan, sin Huseinov).
Jedan roman naslovljen je rečenicom, Kuću kućom čine lastavice, i
četiri pripovijetke: Kako smo ženili
Šerifa, Doći će Cigani, Kad morija Sarajevo smori, Gdje su ona prava vrata?
(U sadržaju je greškom ispušten
upitnik.) U grupi naslova rečenične
naravi, ovaj posljednji je ujedno i jedini koji ima upitni karakter, odgovarajući interpunkcijski znak i
upitnu intonaciju.
Samo jedan naslov strukturiran
je kao složena rečenica: Kad djevojka
spava, to je kao da mirišu jabuke. Poznato je da su naslovi u književnoj
prozi i poeziji rijetko sastavljeni od
rečenica, tj. od cijelih sudova, odnosno da se ne razvijaju u dužinu.
I inače, naslovi u rečeničnoj formi
kasno su se pojavili i u drugim
funkcionalnim stilovima, naprimjer novinarskom.46
Sijarić je pisac čiji je tekst impregniran iskazima u kojima se odražava jedna njegova opća težnja da
sve kaže; misli se često ukrštaju,
prepliću, nadovezuju, preskaču
jedna drugu, ne mogu da se zadrže, a naviru uvijek sa istim ciljem, da osvijetle sižejne segmente
i blokove za koje se piscu čini da
nisu dovoljno istaknuti, te Sijarić
priča sve dok se ne uvjeri da je na
44. R. C. Pandeya, Indijska filozofija jezika, Mala edicija ideja, Beo-grad, 1975, 96-97.
45. Naslovi- posebna kategorija pisane reči, Naš jezik, 81.
46. V.: I. Grickat, Naslovi- posebna kategorija pisane reči, Naš jezik, 85.
50 Januar - Decembar 2009.
čitaoca ostavio dovoljno snažan
utisak. Navest ćemo jedan iskaz iz
Raške zemlje Rascije:
Mladi nisu predviđali sotonu,
oni su, ležeći na leđima, očiju otvorenih, zamišljali zelenu livadu u
planini i na njoj njih dvoje kako se
nesmetani ni od koga, miluju; usta
im uz usta, tijelo uz tijelo, pod
njima trava a nad njima nebo i
grana i proleti ptica; da je svakom
momku po jedna žena tako u šumi
a ne u sobi gdje oko njih svi dišu i
kolijevke trupkaju, i mačke sudove
ližu - najgore je kad oboren sud
padne i probudi babe, pa mjesto da
se miluješ, ti slušaš kako babe gone
mačke, grozno je to kad noćno milovanje prekinu babe i mačke – i
grozno je to kad se miluje u jaslama
pred konjskim glavama jer se nema
gdje, pa sve konji iz nozdrva puhaju
u nju golu i u njega gola tako da se
od pare ne vide; grozno je noću kraj
tora i paščadi gdje ima i kopriva;
grozno je u košu za žito i isto tako
na tavanu. (216)
Ponekad se prosto ne može zaustaviti, nastoji da prenese poruku
samo na jednostran, svoj način, kao
u iskazu: Na glavu stavi bijelu kapicu,
na pleća staru crvenu dolamu, i dođe
nekako kao star cvijet, suh i raščupan,
ižežen suncem, isplakan kišama – tamo
negdje u pustoj ledini (Bihorci, 107).
Mislimo da bi poređenje bilo efektnije da nema i Sijarićevog objašnjenja starog cvijeta. Čini nam se da se
na ovaj način oduzima čitaocu
kreiranje sopstvenih poetskih vizija, jer je draž čitanja nadograđivanje na dato u nagovještaju.
Sijarić voli da pojam osvijetli sa
više strana, da o njemu kaže sve što
je moguće, zato uz imenice upotrebljava gomilu pridjeva (u gramatičkoj službi atributa), naprimjer
uz imenicu plamen u Oslobođenom
Jasenovcu stoji pet pridjeva: rumen,
bijel, crven, žut, mutan. (16)
Kad se sve ovo ima u vidu, prosto smo iznenađeni kratkoćom naslova i činjenicom da je
u
naslovima začuđujuće mali broj
pridjeva, s obzirom na to da je epitet jedna od najfrekventnijih stilskih figura, koja je gotovo uvijek
pridjev. Vidjeli smo, dominiraju
jednokomponentni i dvokomponentni naslovi, a uz imenice u naslovu, ako i ima pridjeva, onda ima
samo jedan: Dobar čovjek, Južni vjetrovi, Nijema svadba, Francuski
pamuk, Carska vojska, Mojkovačka
bitka. U Zapisima ima oko šezdesetak adjektiva u naslovu, ali oni nisu
semantički raznovrsni, najčešći je
to pridjav star: staro Vranje, stari
Prijedor, stara Đakovica, stari Ohrid,
stari Šabac, staro oružje, stare slike,
stari putevi. Sijarić je bio opčinjen
starim vaktom, mjestima i ljudima.
Sijarićev pjesnički govor izranja
iz riznice živog govora narodnog
naslijeđa. To se jasno vidi iz samih
naslova. Ali, namjera nam je da
proniknemu u tajnu poetske gramatike njegovih naslova. Zato
ćemo govoriti o lekcici i uopće o jezičkoj građi koju Sijarić uzima da
bi naslovio svoja djela. Normalno,
ne smatramo da su jezička sredstva
zastupljena u strukturi naslova jedino relevantne komponente za
utvrđivanje poetike ovoga pisca.
Naslovi imaju posebnu idejnu i
estetsku funkciju. Tokom historijskog razvitk imali su različit oblik.
Jirži Levi47 podijelio je naslove u dva
osnovna tipa: opisne, starije, sa čisto
informativnom funkcijom, i novije,
simboličke naslove, koji su ustvari
slikovit izraz teme. Prvim se iskazuje tema i navodi ime glavnog junaka, ponekad se eksplicitno ili
implicitno navodi i žanr. Levijeva
klasifikacija nije beznačajna, ali je neodrživa. Sam se Levi istoga trenutka
morao ograditi opaskom da je ova
podjela uslovna jer se stariji “opisni”
sreće i u novijoj književnosti. Tako je
svevremenost “opisnog naslova”
zapravo srušila dihotomiju – staro i
novo.48 Zato mnogi smatraju da je
bolje napraviti klasifikaciju koja bi se
zasnivala “na prethodnoj uporednotipološkoj analizi u sinhronom preseku, a na široko zahvaćenom
korpusu naslova, tj. različitog odnosa naslova prema delu u celini ili
prema pojedinim značajnim segmentima dela. Mada nema sumnje
da su jezičko-stilistička struktura naslova i od nje zavisna informativnoestetska funkcija u prezentovanju
različitih nivoa značenja teksta istorijski promenljive veličine”.49
U diskursu Ćamila Sijarića lična
imena su u fokusu stvaralačke pažnje, ali samo u pripovijetkama. Vlastito ime ima veoma značajno
mjesto u komunikaciji uopće. Ljudi
djeluju i govore u odnosu na lica ili
stvari koje imaju vlastita imena.
Ona su u centru antropologije i logike. U naslovima pripovijedaka
Ćamila Sijarića nalazimo često ime
i prezime: Ram-Bulja, Kamber Kuka,
Petrun Divina, ili samo ime: Đurđa,
Suljkeša, Timka, Demko, Todora, Rakita, Parapko. Sudeći po imenima u
naslovima, Sijarić je više pisao o
muškarcima nego o ženama. Nalazimo samo četiri ženska imena
(Đurđa, Timka, Todora, Rakita), a četiri put više imena muškaraca.
Dakle, Sijarić se prvenstveno interesuje za čovjeka. On je njegova
osnovna inspiracija. Poput pripadnika antropizma, odnosno antropocentrizma, Sijariću je čovjek mjera
svih stvari, središte njegovog poetskog svijeta, vidljiva, potpuna jedinka, koju Sijarić ne dekonponuje.
Samo je jedan naslov iz anatomije
ljudskog tijela, Ruke (Lirika). Sijarić
u naslovima nema niti jednu od
šest najčešćih emocija karakterističnih za čovjeka (strah, sreća, gnjev,
iznaneđenje, tuga i gađenje).50
Međutim, najzastupljeniji su
apelativi ( kuća, zemlja, snaha, stolica,
bunar, čizma, prozor, vjetar, voda, put,
sin, brat), slijede antroponimi, tu je
malo etnika (Bihorci, Cigani), ima
toponima, tačnije ojkonima ( Sarajevo, Raška), hidronima (Promuklica), itd. Apsolutna je dominacija
imenica s konkretnim značenjem.
Vidimo da su teme o kojima Sijarić
piše ponajprije i ponajviše iz čovjekove svakodnevnice: Udovica, Zemlja, Stolica, Kamen, Čekanje, Ruke;
Snaha, Rođak Reka, Braća, Hasan, sin
Huseinov, Rođak (rodbinske veze);
Tobdžija, Fenjerdžija, Gajtandžija (zanimanja). Leksička građa sadržana
u naslovima upućuje i na floru i
faunu koja je djelovala inspirativno
na Ćamila Sijarića, kao i na veliki
broj pisaca, ljubitelja prirode, otuda
u naslovima određen broj fitonima
i zoonima: mukinja i brekinja, jasen,
bor, breza; ptica, hrt, konj, koza, lastavica. Riječ je o predmetno-čulnom
svijetu predstavljenom u svojoj
partikularnosti. Detaljima iz stvarnosti Sijarić pokazuje da je konkretna stvarnost, i uzvišena i vrijedna,
ljepota koja već postoji za one koji
je vide. Izbor naslova u kojima dominiraju obične stvari ukazuje i na
Sijarićevu osnovnu umjetničku orijentaciju, na stvaralačku težnju da
prikaže objektivnu vrijednost i objektivnu ljepotu svijeta, svakako u
vlastitoj projekciji, i ushićenje njenom iznenađujućom moći, zato ih
uključuje u svoju književnu strukturu. Pjesnik se po tome i razlikuje
od drugih “što u svojoj duši proživljava ne samo sve subjektivno u
svome biću već i sve objektivno u
svom obzoru.“51
Sasvim je prirodno što i u naslovima ima puno riječi stranoga, najviše orijentalnoga porijekla. Ovaj
semiotičko-leksički sloj ima simbolički naboj, on je iz tradicije govora
sredina u kojima je Sijarić živio.
47. Umjetnost prevođenja (preveo B.L.Dabić), Sarajevo, 1982, 155-156.
48. B. Čović, n.d., 155.
49. V.: B. Čović, n.d., 156.
50. V.: N. Rot, Opšta psihologija, Prosveta, Beograd, 1981, 37.
51. V. Pavletić, Ključ za modernu poeziju, Globus, Zagreb, 167.
Januar - Decembar 2009. 51
Sijarić je posjedovao izuzetnu
invenciju, koju je nemilice rabio i
gomilao začudnosti u svim strukturama.
Jedan broj naslova zasnovan je
na poetici ludizma, odnosno na neslućenim mogućnostima spajanja i
prekrajanja riječi, pri čemu Sijarić,
jasno, računa na efekat akustičke
sličnosti riječi različitog značenja, te
tvori, neobične, neočekivane i začudne veze. U ovim igrama riječi
zbijen je “veliki asocijativni potencijal uprkos izražajnoj tananosti sažimanja i vezanja različitosti uz
jako ljepotonosno iskrenje”.52 Takvi
su naslovi: Visoko pod visokim, Stara
i nova Nova Varoš, Prvo Podglavak, a
zatim Oglavak, Imeni i bezimeni mostovi, Stare slike starog Šibenika, Zlato
i srebro u Srebreniku, Skadarlija što
vodi za Skadar, Kule i kuline. Kad su
naslovi u pitanju, pažljivom čitaocu neće promaknuti činjenica da
u najvećem broju naslova stoji suglasnik k: Konak, Kuću kućom čine lastavice, Kamber Kuka, Mojkovačka
bitka, Konjanik, Rođak Reka, Mukinja
i brekinja, Konj. Ovi naslovi djeluju
vrlo snažno svojom fonostrukturom, sadrže brz ritam. Kao da je zadatak ovoga suglasnika da
podstakne izgovor ovih naslova
što je moguće brže - kao u brzalicama. Osvrnut ćemo se na naslov
romana Kuću kućom čine lastavice.
Da li bi isti efekat bio da je umjesto
kuća upotrijebljen sinonim dom?
Riječ dom pokriva raznovrstan
predmetni sadržaj u našem jeziku:
kuća u kojoj se stanuje, ljude koji
žive u jednom domaćinstvu, domaćinstvo jedne porodice, rodni
kraj, zavičaj, ustanova namijenjena
za smještaj i rad neke organizacije
(v. Rječnik srpskohrvatskoga književnog jezika MS i MH, 1971). Međutim, i riječ kuća ima ista ova
značenja, ali su sastavljači Rječnika
MS i MH značenje ove riječi potkrijepili sa mnogo više primjera, i dali
joj mnogo više prostora. Zanimalo
52. V. Pavletić, n.d., 106.
53. B. Čović, n.d., 166.
54. Prema B. Čović, n.d., 144.
52 Januar - Decembar 2009.
nas je da li je Sijarić u samom romanu upotrijebio sinonim dom.
Riječ dom pronašli smo već na
prvim stranicama. Interesovalo nas
je šta je tim postignuto. Rijč kuća Sijarić je uportrijebio 314, a dom samo
26 puta. Koncentracija imenice dom
najveća je na prvim stranicama romana, od 5 do 9. Imenicu kuća upotrijebio je dvaput više. Zaključak je
jasan, Sijarić je zamjenjivao jednu
riječ drugom da bi izbjegao ponavljanje, i ne samo zbog toga. U molitvi, izbor je pao na riječ dom, ona
u tom kontekstu djeluje uzvišenije:
Sačuvaj ovaj dom ti koji si ga uvijek
čuvao od zla i nesreće, amin (5).
Kada je trebalo prikazati neki hladan odnos, Sijarić je za takav kontekst uzimao riječ dom, za snahe
koje su dolazile to nije bilo toplo
ognjište, za strance koji su navraćali, također, i onda kada kuća promijeni vlasnika (Sejdići više nisu
ono što su nekad bili, gnijezdo počinje da svija Emrul “od iverja već
rasturena sejdićkog doma”). U
ostalim slučajevima kuća je znak topline, sigurnosti. Njenim semantičkim zalihama Sijarić popunjava
raznovrsne kontekste. Repeticijom
i izmjenom morfološkog lika, našavši se u dominantnoj poziciji, cijela struktura naslova djeluje
homogeno, poput toplog gnijezda
koje svijaju lastavice. Pa kako se
naslov razumijeva iz sadržaja, kuća
ja pravi izbor. Za sredinu o kojoj
piše, prirodan, čak jedini. Dom bi
djelovao suviše artificijelno.
Struktura Sijarićevih naslova
nema modernističkih manira.
Nešto su drugačiji ali ne i moderniji naslovi: Bor, ptice i ništa ili Zelen
prsten na vodi.
Jedan broj Sijarićevih naslova ne
može se precizno odgonetnuti, ali
priznanje njihove kompleksnosti i
čini njihovu ljepotu. Njegovi mistifikatorski naslovi često su zbunjivali
čitalačku publiku, popu Ram–Bulje,
ali su istovremeno i privlačili či-
taoca. To dolazi otuda što je naslov,
“maksimalno estetski organizovan
elemenat stila dela u celini i najkonciznije određuje osobenosti njegove stilističke strukture”.53
Slikovitost i izražajnost imaju i
oni naslovi koje karakeriše jednostavnost. A znamo da je jednostavnost u izražavanju svojstvena
Sijariću u najvećoj mogućoj mjeri,
kao rijetko kome od pisaca. Jednu
zbirku pripovjedaka Sijarić je naslovio tako što poredi dvije pojave,
djevojački san i miris jabuka, Kad
djevojka spava, to je kao da mirišu jabuke. Svoju poetsku izražajnost zasniva na semantemama male
ekspresivnosti, ali zahvaljujući invenciji kolokvijalne semanteme, Sijarić je kontekstualno obogatio i
postigao djelotvoran efekat, strukturirao ga kao potpunu rečenicu, sa
jasno izraženim predikatskim i
subjekatskim sintagmama. Neobičan spoj običnih riječi čini naslov
izuzetno ekspresivnim. Mehanizam izbora jezičkih sredstava motivisan
je
krajnjim
ciljem
“ficijentnošću iskazanih formi u
koje se ugrađuju selekcijom dobijeni elementi.“ Čini se, s obzirom
na izražajnost ovog naslova, da je
sasvim u pravu Žerar Žanet kada
tvrdi da poređenje može da postigne istu poetičnost kao i metafora
uz pomoć neočekivanih i neobičnih analogija.54 Formula naslova ne
može se tačno odgonetnuti, spojene su, za običnog promatrača,
neke nespojive pojave.
Spajanje uzajamno nespojivih
elemenata, odnosno udaljenih registara jezičkog sistema, pokazuje nesagledive mogućnosti jezičkog
stvaralaštva, nastaju estetičke kategorije kao prateći momenti leksičkosemantičkih promjena. “One iste
pojave jezika i žive reči, koje se na
planu govorne aktivnosti javljaju u
svojim opštim komunikativnim
svojstvima, kada dospiju u sferu
književnoumetničkog stvaralaštva
dobijaju drugačije estetske vrednosti i svojstva”.55 Znalci literature
tvrde da je pravi naslov “samo onaj
koji istovremeno skriva i razotkriva,
upućuje i zavodi na stranputicu,
obuhvata i isključuje, zagoneta i rešava. Može da razveseli kao dečja
brzalica, ali i da rastuži kao mudra
izreka. Naslov je lični rebus, ispovest, više od toga – otisak prsta”.56
Poznata je činjenica da se djelo
često, od primaoca do primaoca,
od razdoblja do razdoblja, od naroda do naroda, različito interpretira. To uvjetuje i njegovu estetsku
vrijednost, jer “estetska vrijednost
je proces čije je kretanje određeno
imanentnim razvojem same umetničke strukture kao i pomeranjem
strukture društvenog života.“57 Zanimalo nas je šta o Sijarićevim naslovima misle studenti, odnosno
šta na osnovu jezičke strukture naslova studenti mogu reći o tome da
li u njima ima nečeg što plijeni savremenog čitaoca.
O naslovima Ćamila Sijarića
razgovarali smo sa studentima na
Odsjeku za bosanski jezik i književnost. Oni smatraju da je malo naslova koji bi privukli njihovu
pažnju. Kao najuspjelije smatrali
su: Kad djevojka spava, to je kao da mirišu jabuke, Miris lišća orahova, Južni
vjetrovi, Jasen, Bor, ptice i ništa, Koraci, Zelen prsten na vodi, Breze, Koliba na nebu, Konak, a znatno manji
broj studenata uspjelim je smatrao
i naslov Kuću kućom činie lastavice.
Ovo nas je podsjetilo na sličnu
tvrdnju Vuka Krnjevića, gdje kaže:
“Sijarić uopšte ne komunicira sa
modernim proznim izrazom. Tematski neinteresantan, služeći se
zastarjelim proznim kazivanjem,
bez ozbiljnijih filozofskih saznanja,
Sijarić bi se teško održao u literaturi koja ima malo veće pretenzije”.58 Mislimo da Krnjević nije baš
u pravu. Ima kod Sijarića i modernog i filozofskog (v. niže).
Moto
Istaknutu ulogu u književnim
djelima ima i moto. Po pravilu,
moto je komunikativno završena
poruka. U funkciji je podnaslova,
ima upućivačku ulogu na neki
važan element u tekstu koji slijedi.
Po definiciji, moto je oštroumna,
duhovita izreka kao i kratki napis
na početku knjige ili poglavlja. Sijarić se njim služio u romanima:
Konak, Carska vojska i Raška zemlja
Rascija. Znači, u tri posljednja romana, i izuzetno rijetko u pripovijetkama.
Tako,
u
malom
semantičkom prostoru minimalnog broja riječi, nagovještava sadržaj. Moto, kao i svaka druga izreka,
neki indikator ili epitaf, izaziva
pažnju. Nemaju prvenstveno ornamentalnu funkciju, Sijarić ih uzima
kao sredstva kojim anticipira razumijevanje teksta. To nisu citati iz
Kur’ana, madi ima i takvih. Često
su preuzeti od drugih pisaca, što se
eksplicitno i kaže: Pročitah, Šer-Ane,
kod El Šama: Ako ljudima ne sudiš za
ljudski čin, onda mi nemaš za šta suditi (Konak, 115); zatim, od drugih
naroda: Čuh od Arbanasa: Uzmi i idi,
ali izdajnik nemoj biti. (Konak, 135)
Sijarić neke preuzima iz razgovornog stila: Obradovah se, a ne valja se
mnogo obradovati. (Carska vojska,
284) Ponekad su to preoblikovane
poznate izrke, kao: Kad se pođe nizbrdo u jednoj zemlji, vezira je sve više.
(Konak, 27) - Nije uspio da dotakne
nebo, pao je na zemlju sa silnih visina.
(Carska vojska,53) U prvoj je prepoznatljiva izreka: Kad se kolo slomi,
kolovođa dosta, a u drugoj: Ko visoko leti, nisko pada.
Sijarićevi motoi tematski i
strukturno nisu ujednačeni. Česta
tema je šutnja: Ćuti, pa ću se pitati šta
govoriš. (Konak, 108) – Šutnja.
(Konak,163) - A govor? / Spavaće bolje
bez govora. (Carska vojska 87) – Hvala
bogu što hodža ćuti / Hvala bogu što
ćuti i hodžinica. (Carska vojska, 157)
– Ćuti; nisi umirao pa da znaš kako se
umire. (Raška..., 287) – Ćuti, i umirao
si i ne umiješ da ćutiš. (Raška..., 224)
– Svi sadržaji upućuju da svaka
riječ može donijeti zlo.
Šutnja je osnovna antonimijska
i dihotomijska suprotnost govoru.
U čovjekovom općenju ona je značajno izražajno sredstvo. Ova
važna pojava binarnog elementa
govora, može se pratiti na svim jezičkim nivoima. Za nas je najvažnija njihova estetska funkcija; ona
im se ne može sporiti. Za ilustraciju, navest ćemo neke koji nam se
čine izuzetno privlačnim: Jedan
hodža mi je rekao da je od svega na svijetu najljepše gledati u nebo kad se zora
rasklapa. (Raška..., 78) – Niko ne može
da ima više od jedne zvijezde; u tome
je na nebu pravda. (Carska vojska, 30)
– Stari hanovi su kao konjska sedla na
kojima se mnogo sjedilo. (Carska vojska, 50) – Dajem ti kroz osmijeh dio
sebe, a cijela se dajem samo u tavnini.
(Carska vojska, 95)
S obzirom na ciljanu usmjerenost rečenica, interesantni su oni
Sijarićevi moti koji su strukturirani
od prve upitne rečenice i druge
kojom se daje odgovor, kao dijalog,
a ko su akteri saznaje se tek iz teksta koji slijedi. Uzlazna intonacija
prve naglo pada, odgovor se dobija
neočekivano brzo: Čiji si? / Ja ničiji.
(Carska vojska, 16) – Što na kraju
ostane čovjeku? / Da gleda u vodu.
(Carska vojska,23) – Jesi li ikad plakao?
/ Nikad / Pa šta će ti oči. (Carska vojska, 169) – Plačeš li za njom? / Ne, plačem za sobom. (Caeska vojska, 272)
Ponekad moto podsjeća na zagonetku: Strast – šta je to? Nije žeđ, nije
glad. (Raška...,203)
Moto s upitnim sadržajem svojom intonacijom izrazu daje posebnu
modulaciju
rečeničke
melodije. S obzirom na poziciju na
kojoj se nalazi, na njega se ne očekuje odgovor. A u čemu je onda
55. V.: V. Vinogradov, Stilistika. Teorija poetičeskoj reči, Poetika, Mo-skva, AN SSSR, 1963, 204.
56. V. Ognjenović, Stari sat, Prosveta, Beograd, 1996, 8.
57. J. Mukaržovski, n.d., 63.
58. M. Krnjević, U trenucima nadahnuća, Kritičari o djelu Ćamila Sijarića, ANUBiH, Odjeljenje za književnost i umjetnost, knj. 8, Sarajevo,1986, 226.
Januar - Decembar 2009. 53
svrha pitanja ako ne očekujemo odgovor? Mislimo da se njim tada izražava neka nedoumica i nemanje
stava: “Šta je gore od zatvorenih vrata
i neimati ulaska?” (Raška..., 69) – Do
one vode ... do one gore... A kud dalje
Šer-Ane? (Konak)
Ekspresivno-emocionalnom
obojenošću naročito se odlikuju
usklične rečenice. Sijarić takve rečenice upotrebljava kao moto, i
vrlo su efektne: – O koliko smo jednaki kad umremo! (Carska vojska, 289)
– O kako sam star i sam! (Raška...,
133). Iza uzvika nema pauze (zareza), ova interjekcija daje specifičnu boju jer se strukturno čvrsto
vezuje za sadržaj koji izražava. Zatečenost onim što već postoji u
iskustvu drugih.
Bio bi zadatak posebne studije da
se izlože sve sintaksičke strukture.
Zadržat ćemo se samo na nekim.
Sijarić najčešće strukturira moto
u obliku složene rečenice od dviju
klauza; zavisnom klauzom uglavnom obilježava uvjet za ostvarivanje sadržaja osnovne klauze: – Ako
možeš da se zadiviš, nemoj reći da si siromah. (Carska vojska, 80) – Da imam
šta drugo sem tih rana, ja bih vam i to
pokazao. (Carska vojska, 255) – Od ljubavi se najviše dobija kad se od nje
umre. (Raška..., 113).
Neuobičajeno, ali Sijarić i kratki
dijalog navodi kao moto:
- Živ...!
- Živ...! (Raška..., 253)
Ponekad je to samo jedna jedina riječ: – Sam... (Konak, 170), kao
autonomno izdvojena mikrocjelina, nedovršena sa gramatičkog
stanovišta i smisaono nepotpuna.
Međutim, za popunjavanje asocijativnih sadržaja, ona je veoma otvorena, doživljava se kao svjesno
prekinuta. Osjeća se intonacioni
uspon; zasnovan je na očekivanju
produžetka. Povećava interesovanje za tekst koji poslije njega slijedi.
Bihorci su, prema mišljenju
mnogih, ostavljali utisak da Sijarić
nije toliko “gledao” svoju pisanu
riječ, i da nije “tesao” svoje tekstove, da je bezmalo, prenosio na
hartiju izvorne dijalekatske tekstove, bez dubljih poniranja.59 Ali,
kada su druga djela u pitanju,
imamo sasvim drugačiju sliku. To
se može zaključiti i na osnovu
samog mota. Vidimo da je svakom
poklanjao veliku pažnju; oni su
zgusnute filozofske misli ili gnoseološke generalizacije, kao naprimjer: – To sam, a ne znam šta sam.
(Carska vojska, 7) – De da popijemo;
na ovom svijetu sve je lažno, istina je
samo da je ljudska duša jedna travčica
koju treba zalijevati (Raška..., 201).
Tematski i strukturno nisu ujednačene, što je sasvim normalno. Generalne spoznaje Sijarić često
dopunjuje, proširuje individualnim, kao u Konaku: – Na ovome svijetu sve je priviđenje, a to se noću
najbolje vidi. (55) – Jadni su ljudi na
svijetu, sem onih što imaju zelene oči.
(Carska vojska, 189)
Sijarić interpolira filozofske generalizacije i u narativni tekst, naprimjer u Carskoj vojsci, kad se
glavni junak pita: Jesu li joj ubili
dušu, ili joj je duša od užasa koji je pretrpela porasla; u velikim mukama postaje se velik. Veoma su raznovrsne
tipološke varijante ovoga postupka.
Sastavljene su od nejednakog broja
jezičkih jedinica i različitih rečeničnih konstituenata. I ove filizofske
interpolacije treba tretirati jakim
pozicijama teksta, o čemu će biti riječi nekom drugom prilikom.
Inkoativne i finitivne
rečenice
Jake pozicije teksta su i iskazi
(rečenice) koje nalazimo u inicijalnoj i finalnoj poziciji veće ili manje
književnoumjetničke (ili neke
druge) strukturne cjeline.
59. V.: A Peco, navedeno djelo, 418.
60. J. Silić, Od rečenice do teksta, SNL, Zagreb, 1984, 133.
54 Januar - Decembar 2009.
Prvi utisak je da Sijarić priča najjednostavnijim oblicima, da rečenicu gradi po tipu jednostavnih
sudova, da su površinske i dubinske sintagmatske strukture bliske
jedna drugoj, da za njihovo razumijevanje nije potrebna nikakva
transformacija gramatičkih jedinica, odnosno da se radi o jednostavnim rečeničnim spojevima.
Međutim, nije baš tako. Prvo, ako
se samo pogleda formalna struktura početnih i završnih rečenica,
može se uočiti da je Sijarić radio
mnogo više na efektima koji se jezičkim pojavama mogu postići
nego što to na prvi pogled čini. Uočava se da postoje određene zakonitosti, sa manjim odstupanjem, u
oblikovanju priče. Po pravilu, početna rečenica je duga, završna
kratka. Početne, duže rečenice su
najčešće složene sintaksičke strukture, završne uglavnom to nisu.
Ove prve su ili jednostruko, ili višestrukosložene. Pošto su duže rečenice prisutnije, zastupljenije su i
višestrukosložene rečenične strukture. To znači da se Sijarić ne razlikuje od većine pisaca, jer je opće
pravilo da su u pisanom jeziku višestrukosložene rečenice neuporedivo češće od jednostrukosloženih.
A kada se služi jednostrukosložnim, onda su to one koje otvaraju
mjesto drugima, tj. subordinirane.
A od ovih, temporalne i lokalne, jer
mu je sadržaj obavezno vezan za
određeno mjesto i određeni prostor. Kad je vezani tekst u pitanju,
početna se rečenica nadrečeničnog
jedinstva, tzv. inkoativna, razlikuje
od finitivne i strukturno i smisaono. Ona je autosemantična. Ima
otvaračku ulogu. U njima se sreću
brojne leksičke jedinice s inkoativnom semantikom.60 A u prvoj rečenici uopće Sijarić zahvata puno
detalja, završnom, samo jedan,
onaj najbitniji. Sintagmatski oblici
početnih iskaza prava su bujica živoga govora. Ipak, taj živi govor Si-
jarić glača, dotjruje. Duga rečenica
u opisu dugog puta od Akova do
Pazara (Raška...), samom svojom
dužinom konotira takvo značenje.
Opis je detaljan, ali nije monotom.
Sijarić angažuje više stilskih postupaka:
– Put što iz doline Lima, od
Akova, vodi u dolinu Raške najprije
se penje uz brda što može više,
zatim hitro prejahuje planinu Žilidar, a kasnije se, prav kao strijela,
zabada u ravno Ugljansko polje – i
nakon duga hoda kroz to polje od
kojeg pješaka noge zabole, i još nekakvih polja i poljica, dolina i dolinica, navali dolje na rijeku Rašku i
zajedno sa njom ponišani u Novi
Pazar, pravo u čaršiju.
Put vodi, penje se, prejahuje, zabada, navali, ponišani. Glagoli u prenesenom značenju daju vrlo jasnu
sliku. Prilozi: zatim i kasnije imaju
samo za nijansu različito značenje,
ali ono ovdje ima efekta, obilježava
vremensku dimenziju, a prostorna
se pokazuje dužinom hoda, od
kojeg noge zabole, ali i poslije toga
prostire se put, valja dalje preko
polja, poljica, dolina, dolinica.
Ako bismo jednom riječju htjeli
da kvalifikujemo Sijarićev jezik u
početnim rečenicama, kao jakim
pozicijama teksta, onda bismo rekli
da se radi o čistoj pareziji. Njihovo
osnovno obilježje jeste kataforičnost, tj. usmjerenost u pravcu razvoja teksta.
Teme koje nose ove rečenice
raznovrsne su, zato ih nećemo ni
grupisati po ovom osnovu. Ipak,
najvećem broju ovih rečenica svojstveni su glagoli govorenja, pojašnjavanja,
tvrđenja,
pretpostavljanja, ali i anteponirani
glagoli zbivanja, događanja, koji su
u funkciji predikata, često praćeni
pojačano pragmatički usmjerenim
adverbijalnim odredbama mjesta i
vremena, kao: – Bio sam tada mlad;
mladi carski oficir sa nišanima na ramenima. (Raška...) – Bio se u kadiluk
akovski, u svoje Žiliće, vratio iz Sara-
jeva Muftar (Naša snaha..., 71) – Bio
sam prije kratkog vremena u Pazaru.
(Zapisi..., 32) – Bio sam ovih dana u
Pančevu. (Zapisi..., 4), – Bio sam ovih
dana u našem muzeju. (Zapisi..., 1o2)
– Imali smo Selima. (Naša snaha...,
203) – U Pešteri ima selo Dolići. (Na
putu...,117) –Ima mjesta o kojima gotovo ništa nema da se kaže. (Zapisi...,190) – Ima malih mjesta sa
velikim imenom, sa velikom istorijom,
sa velikom dušom. (Zapisi..., 126) – U
čaršiji ima Mujo momče, štono kuje.
(Zapisi..., 84) – Ima ovdje kraj Rudog
i Lima jedna ploča. (Zapisi..., 23)
Inače u formiranju ovih iskaza,
informativno autonoman pojam,
subjekat, i predikat kao bazični rečenični segment, najčešće se proširuju. Preovlađuju iskazi sa više
rečeničnih konstituenata.
Sijarićev sintaksički sistem početnih rečenica karakteriše se i bezličnim
konstrukcijama,
obezličenim rečenicama, u kojima
je formalno odstranjen agens, koji
u stvarnosti postoji, ali implicira
kolektivnog izvršioca. Ovakvo
bezlično izražavanje Sijarić koristi
samo u Zapisima o gradovima: Kažu
– Hercegovina je takva zemlja da, gdje
god kamen podigneš, pod njim ćeš naći
istoriju...! (58) Svoje misli Sijaruć izriče tako kao da ih pripisuje drugom (sermocinacija).
Kad su rečenice u pitanju, na
osnovu dva funktora koji su sintetički objedinjeni u glagolu prve rečenice, nominator predmeta
sporazumijevanja i transpozitivni
indikator, pomažu da se naslute
ostali glagoli koji se ponavljaju.
Održava se ustaljeni ritam, nema
nikakvih ritmičkih pomjeranja.
Posebnu vrstu smisaonog ponavljanja, odnosno sintaksičku digresiju, nalazimo u mnogim početnim
rečenicama. Navest ćemo samo
one najkarakterističnije, koje sadrže
apoziciju: – (...) Đurađ Branković,
gospodar od Rascije i Albanije (...)
(Zelen prsten..., 141) – Pred veče Ali
Durgut, novi akovski muftija, uđe sa
pratnjom u kasabu. (Ram-Bulja, 15)
Sijarić ponavlja puno istih mo-
tivskih sadržaja, svaka ponovljena
jedinica naglašava sadržaj što joj
prethodi, takvo ponavljanje nijansira sadržaj, omogućeno je sinonimijom, leksičkom i gramatičkom:
– Kad god sam prvi put dolazio
u meni nepoznato mjesto, sem toliko da sam znao da postoji i da se
zove tako i tako, imao sam osjećaj da
me to mjesto – taj kraj, taj grad,
odvodi na svoju stranu, na nešto
što je izrazito njegovo, što samo
njemu pripada, što je njegova slika
i odlika – i što ga čini drugačijim od
svih drugih mjesta i gradova, od
svega što postoji i nepostoji – dođi
vidi me! (Zapisi..., 130)
Sijarić je u početnim rečenicama
prosto nezaustavljiv. Čak i onda
kada upotrijebi riječ koja supsumira mnoštvo sadržaja sama po
sebi, Sijarić nastavlja, detaljno informiše šta zapravo ona znači:
– Svuda je toga dana stizao moj
stric: više kuće na brijeg da vidi ide
li ko otkud, iza kuće gdje je, privezan za kolac, konj zobao zob, kod
ognjišta gdje su žene kuhale hranu
meni i njemu za put; stric je imao
da me odvede do Novog Pazara – do
kojeg nam je trbalo gotovo cio dan
hoda, a tamo, u Novom Pazaru, da
nađe nekog ko će me odvesti u Skoplje i upisati u školu, u gimnaziju
– u prvi razred, mene, seosko dijete,
koje ništa drugo ne zna do da piše i
računa. (Ram-Bulja, 125)
Ponavljanje motivskih sadržaja,
samim tim istorodnih sintaksičkih
konstituenata, čini tekst egzaktnim:
– U ljeto, u mjesecu sedmom, u julu,
godine hiljadu četiristo trideset i druge
(...) (Zelen prsten..., 141), podsjeća na
kancelarijski stil. Ima i takvih rečenica koje ostavljaju utisak, uz
brojna ponavljanja, kao da su preuzete iz nekog udžbenika. Sadrže
sve elemente naučnog stila, ali
takav stil Sijarić razgrađuje dodavanjem sadržaja koji se u takvoj
kombinaciji i sa takvim sadržajem
Januar - Decembar 2009. 55
ne nalaze u naučnom stilu: Bosnu i
Hercegovinu, uz njene ostale ljepote,
krase i bezbrojni stari gradovi, izgrađeni u srednjem vijeku ili kasnije, koji
su za bosanske kraljeve, banove i feudalce predstavljali sigurnost i zaštitu,
i koji su najčešće zidani u kanjonima
rijeka, na strminama bregova, na visinama planina, ili na raskršćima puteva- kako bi se sa gradskih zidina
motrilo dolje na drumove: kud ko prolazi i zbog čega prolazi, je li prijatelj ili
neprijatelj. (Zapisi..., 9) Dakle, u Sijarićevom tekstu, već na osnovu
uvodnih rečenica, može se vidjeti
da je Sijarić preuzimao modele karakteristične za druge funkcionalne stilove. Radi se o postupku
preregistracije, odnosno o prisustvu elemenata različitih registara.
Unošenje elemenata drugih registara čini interesantno Sijarićevo
djelo i za teoriju citatnosti. U početne rečenice često inkorporira stihove iz narodne poezije. Njima
Sijarić evocira arhaični stil; konstruiše ih po uzoru na narodne pjesme: Ko dođe u kraj koji se zove
Kosovo, taj će dušu – ako duše ima, taj
će oku – ako oka ima, moći da pruži zadovoljstvo (cijelu rečenicu ne navodimo jer je veoma duga), kasnije,
sa oponašanja prelazi na citiranje
stihova, uvodnu rečenicu završava: Nije babo potrošio blago na nadžake i na buzdovane... (Zapisi..., 88).
Unosi stihove kao gotove modele,
parafrazira ih ili dopunjuje. Dopunskim komentarima postiže raznovrsne efekte, nprimjer humor:
Kulu gradim, a kamena nemam, a biće
prije da nije imao para. (Zapisi..., 307)
Sijarićevo djelo karakteriše
jedno izrazito usmjerenje na sagovornika. Ova tzv. konotativna
funkcija njegovog poetskog jezika
ima svoj najčistiji gramatički oblik
u vokativu:
– O tamni plotovi oko kuće
moga pradjeda, o vratnice sa one
istočne i one zapadne strane doma,
o teška crna vrano što svakog časa
preskačeš sa krova na grane stare
jabuke (...) o sjekiro što ravnomjerno udaraš(...) o glasovi tajanstveni ispod strehe (...) o svi mrtvi i
živi (...) vraćam vam se (...) (Zelen
prstem...,31)
Kod Sijarića je u početnim rečenicama jako prisutna težnja ka ponavljanju istih konstruktivnih
modela, rečenica ili nekog sintaksičkog konstituenta:
– Zanoga se visoko digla uz planinu – prve magle tu se savijaju,
prve kiše tu se izruče, prvi snjegovi
tu se zabijele. (Zapisi..., 61)
Sijarić je napisao veliki broj
djela, međutim, nismo našli da se
ponavlja, da ima dva apsolutno
ista početka ili kraja. Samo se u
priči Snaha po istom modelu strukturira dio rečenice koji je već, kao
samostalna uvodna rečenica, navden u priči Talak: – Mi smo u našem
selu imali tako divnu snahu; imali smo
tako divnu snahu... (cijelu rečenicu
ne navodimo zbog njene dužine),
prema: – Mi smo u našem selu imali
mnogo momaka.
Druga je stvar kad jedno djelo,
roman ili priču počinje i završava
na isti ili sličan način. Radi se o
estetski organizovanom strukturnom elementu stila književnog
djela. Poput svih ponavljanja, i ovo
“stvara osobitu, samo stihovima
svojstvenu konstrukciju misli“.61
Sijarić ponavlja izvjesne sintaksičke sheme, sa velikim brojem
ekvivalenata i na leksičkom i na
gramatičkom planu, koje ispunjava
istim misaonim materijalom, a
samo dio tog materijala izostavlja
ili djelimično modifikuje. Isti početak i kraj upotrijebio je Sijarić baš u
priči o Kozijoj ćupriji, kojima kao i
mostom oblikuje cjelinu, spaja i povezuje:
61. J. M. Lotman, Predavanja iz strukturalne poetike, Svjetlost, Sarajevo, 1970, 125.
56 Januar - Decembar 2009.
– Ni o čemu nije ostalo toliko
priča i legendi koliko o mostovima;
najčešće priče ispričane su o njima
– a najčešće o onima za koje se ne
zna ko ih je gradio i kada; o onome
što se ne zna – ljudi rado izmišljaju
priče: stvaraju ih iznova ili nadodaju na već čuveno – tek da se
priča; da nešto veliko kao što je most
na vodi ne ostane bez priče o sebi
(Zapisi..., 98),
i na kraju:
– Ni o čemu, kao o mostovima,
nije ispričano toliko priča. A najviše
o onima za koje se ne zna ko ih je
gradio i kada; jer oni i daju povod
za pričanje – kao i sve što je veliko i
staro, a roditelja svoga nema, pa se
ne zna čiji je, ni otkud je; od nekoga
dobrog ostalo ljudima – ostao dar,
ostao poklon. Od nepoznatog —
nepoznatome. Zato što smo ljudi.
(Zapisi..., 101)
Slično ovom ponavljanju, u poeziji Sijarić povezuje kraj završne i
početak početne rečenice. Ovakav
paralelizam je epanaleptičke prirode, vrlo je upečatljiv:
Dođe nam na konak siromašak.
Objesi o čiviju štap.
Ne gledamo ga, nego njegov
O čiviji štap.
Tako gledamo konja,
Kad nam neko na konju
dođe.
(Lirika. 80)
Kod Sijarića nismo evidentirali
neke specijalne pokušaje, kojim bi
pojačao i izazvao tenziju nasilnom
dramatizacijom, grafičkom i vizuelnom, ali zato kratke rečenice,
na kraju pjesme ili priče, imaju vrlo
efektnu funkciju. Apsolutno su
saobrazne sadržaju iz kojeg izviru,
zapravo ga definitivno oblikuju i
upotpunjuju, kao naprimjer:
Nema ništa kod nas, baš ništa,
Do što pobjegnemo pod drvo kad
kiša pada –
I tada,
Vi naši mrtvi, vi vrli,
Zamišljamo kako smo pod
Drvetom
Zaspali na kiši
I umrli.
(Pjesma bez naslova, Koliba
na nebu, 34)
Završeci kratkim rečenicama
veoma su efektni.
Finalne rečenice remete Sijarićevu mirnu narativnu intonaciju, a
otkrivaju njegovu drugačiju prirodu od one koja nam s formalnogramatičke tačke gledošta najčešće
predočava ovoga pisca kao neutralnog, objektivnog autora. Za
razliku od pjesama i kratkih priča,
romani ne zahtijevaju efektan završetak, “već, naprotiv, traže da se radnja
okonča
neupadljivo:
kulminacija romana je smeštena u
određenoj udaljenosti od kraja romana”.62 Sijarić iznenađuje upravo
time što neke romane ne završava
na očekivan način, nprimjer roman
Konak; ostavlja ga nedovršenim, otvorenim: – Veselim li se ja to, ŠerAne, što idem? Isto se, kao na
samom početku, pita glavni junak.
Sijarić nedovršava ni roman
Carska vojska: Ne postoji tačka ka kojoj
idu, tek nekud idu... Ovakav završetak tjera nas da se zapitamo da li
smo na kraju saznali cijelu priču.
Kraj priče je mnogoznačan iako je
kompozicijski strogo omeđen momentom odlaska i povratka vojske.
Kraj je neodređen, odgonetanje nesigurno. Od čitaoca se traži da
kreativno saučestvuje u njegovom
odgonetanju. Ovdje počinje njegova nova uloga. Čitalac otkriva
nove semantičke slojeve. On počinje da proizvodi smisao romana, ili
bolje rečeno, smisao romana jeste i
razmišljanje o njemu. Djelo nema
apsolutnu autonomnu vrijednost,
ono u krajnjoj liniji traži da bude
prevedeno, da bude interpretirano.
Tada djelo proizvodi novi smisao.
Stoga spoznati neko književno djelo
ne bi značilo rastvoriti ga, ’demistificirati ga’, već proizvesti novo značenje: reći ono o čemu djelo govori ne
kazujući ga.“63 Ovakve Sijarićeve finalne rečenice mogu biti za to podsticajne. Jer, kako tvrdi Pierre
Macherey,64 smisao nije u djelu, već
na njegovim rubovima, na granici
gdje prestaje da bude ono što
hoće.65
Za razliku od početne rečenice
u kojoj je jako izražena disperzija, a
ponavljanja i kumulacija osnovni
postupci, završna rečenica se karakteriše distorzijom, tačnije,ona
nastaje kao rezultat distorzije. Dolazi do pucanja među elementima
koji bi normalno morali biti povezani. Figurativno rečeno, dolazi do
iščašenja. Prinuđeni smo da dijelove u cilju identifikacije povezujemo, ali bez nekog napora. Riječ ili
grupa riječi koje Sijarić odvaja u
poseban iskaz, istaknutiji su, zato
što se nalaze na izrazito jakom mjestu govorne organizacije, neposredno iza pauze, ali i uzlaznog dijela
intonacije. Dolazi do naglog lomljenja smisaone cjeline, koji nekako
uvjetuje prelazak s jedne na drugu
ravan:
Oni su dolazili bešumno
Tiho, tiho.
I isto tako odlazili.
Tiho. (Na putu..., 229)
Ili: – Bijel i velik stoji danas Prijedor prema toj vojni. To je danas jedan
novi grad. I lijep. (Zapisi..., 69) – Neko
od onih koji su ga ispratili (Parapka)
izdvojio se i trčao za njim. Pod rukom
je nosio njegov kaftan. Da mu ga vrati.
(Zelen prsten..., 170) Sirotinja vraća,
drugi uzimaju, Parapko joj je sve
dao da je još jednom nahrani. To
vraćanje od siromaha, ovako je posebno naglašeno.
U završnoj rečenici često nedostaje očekivani strukturni element,
dolazi do destrukcije jezičke forme,
eliminiše se suvišni materijal, ne
navodi se lični glagolski oblik, ali je
prepoznatljiv. Nastaje elipsa:
– A Novi Pazar je bio veliki
grad. Jedan od najvećih na Bosanskom drumu. Onom što je vodio za
Carigrad. Onda kada su išle karavane. A vrlo često i kamile. (Zapisi..., 189) – Jer vrijeme stvari čini
bezobličnim. A ljude bezličnim.
(Zapisi..., 337)
U završnim rečenicama, izdvojenim u poseban paragraf, ne izriče
se pomoćni glagol. Ova vrsta agramatičnosti, gdje nedostaje jedna od
formalnih oznaka predikativnosti,
česta u svakodnevnom govornom
jeziku, ne plijeni zbog toga, već
zbog izdvajanja u posebnu cjelinu:
– Ostalo je i dalje gore nad njim
veliko nebo, nadneseno nad male
stvari na zemlji... Sijale su po
njemu zvijezde. I mjesec.
I noć tekla... (Na putu...; Hrt;
123)
Izostavljanjem
očekivanog
strukturnog elementa nastaje svojevrsna praznina, ali se stvara dopunska, stilistička. Čak i onda kada
se navodi samo dio složenog predikata, njegov asemantički glagol,
a izostavlja njegova dopuna:
– I niko ne zbori – ćutke se hodi
i misli strašna misao: Kako su
mogli...! (Zapisi..., 125)
Priča se tiče Kragujevca i strijeljanih đaka, pred takvim prizorom
svaki komentar je suvišan.
Svojevrsno isticanje jezičkih jedinica završnih rečenica Sijarić vrši
62. V.: .J. Mukaržovski, n.d., 234.
63. M. Beker, Savremene književne teorije, Matica hrvatska, Zagreb, MCMXCIXI, 351.
64. U knjizi: Pour une theorie de la production litteraire, Paris, 1974.
65. Prema: M. Beker, Suvremene književne teorije, MCMXCIX, 354.
Januar - Decembar 2009. 57
na pozicionom planu, služeći se
slobodnim redom riječi, prije svega
inverzijom, realizovanjem težišta
koje odstupa od uobičajene pozicije,66 postavljanjem bilo kojeg elementa
na neuobičajeno mjesto:
groblja, do granja; i mrtav – Hasan,
sin Huseinov bio je na kraju...(Naša
snaha) Pa i kad to nije jasno rečeno,
– Nebom ka Raklji plovio je oblak, bijel i sunčan
(Ram-Bula, 47) – Bila je
jesen. U kršu je rudila rujevina, po njoj je muzlo
sunce, nekadro jesenjsko. (
Ram-Bulja, 57)
Pridjevi koji su emocionalno obojeni nalaze se iza
imenice. Postpozicioni pridjevi imaju naglašenu opisnu vrijednost i podvlače
imenicu uz koju stoje.
Detaljnijom analizom
utvrdilo bi se da je tendencija velikog broja leksičkih
jedinica koje Sijarić upotrebljava u završnim rečenicama da se sintagmatski
kolociraju, odnosno da se
organizuju na predvidiv način, a
da je mali broj onih koje nemaju
predvidive kolokate. Povezivanjem kolokata na asocijativnom
planu stvorile bi se idiosinkratske
veze, a to premašuje zamisao ovog
malog osvrta. Ono što se može zaključiti, već poslije desetak pročitanih završnih Sijarićevih rečenica,
jeste predvidivost da će se na kraju
čuti neki krik, neki glas, da će pasti
zvijezda padalica, i da će ostati
samo komad neba u oku i vodi, ili
samo kamen, kao naprimjer: – Ezan
koji je zatim izučio hodža bio je za
njega. (Na putu..., 98 ) – Pokrili su je
onim pokrivačem koji je bila sašila od
svojih haljina. (A onda u poseban
paragraf izdvojena završna rečenica) – Puhali su južni vjetrovi (RamBulja, 70) – Jedna je zvijezda osula s
neba. Možda je bila Hanifa. (RamBulja, 124) – Njegove priče sad je krio
njegov kamen...; bio mu je na kraju
ono se nagovještava na drugi
način, naprimjer glasovnim pona-
_______________
POETICAL AND STRUCTURAL ANLYSE OF
ĆAMIL SIJARIĆ`S TEXT EPHASIZING
Summary
The aim of our research was to describe struturaly-semantic construction of Ćamil Sijarić`s text emphasizing, in withch, according
to verbal form rearrengement, comes to emphasizing of subject elements, it respectively comes to the aesthetic impulse defying. We believe that these are important aestetical notions and, therefore, that
selective choice, such like this one, gives us full acknowledge into the
basics of global stucture. Actually, Sijarić`s literary work could be
fully overviewed, because the meaning holders, and therefore factors
that commonly create entire meaning of the literal work are whole
components without discrimination any of these.
66. LJ. Popović, Red riječi u rečenici, Beograd, 1997, 17.
58 Januar - Decembar 2009.
vljanjem. Suglasnik k ponavlja se u
posljednjoj rečenici Carske vojske,
proizvodi ritam koraka: – Gaze
ćutke, zagledani u put – ne pitaju se kud će ih odvesti. Ne
postoji tačka ka kojoj idu, tek
nekud idu...
Završnim rečenicama,
njihovom lirskom kratkoćom, Sijarić pokazuje da se
u priči umije zaustaviti.
Poslije ispričavanja, slijedi
naglo presijecanje radnje.
Dakle, one početne
duge rečenične strukture,
sa puno detalja, ponavljanja, umetanja, opće težnje
da se obilježi vršilac radnje,
agens, mjesto i vrijeme,
kojim se uvodi čovjek sklon
da svemu daje važan
smiso, gube svaki značaj,
blijede na samom kraju.
Raznovrsne strukture i tematski sadržaji svode se na
neminovnost neminovniju
od svih neminovnosti. Onaj
čovjek s imenom , imenom
i prezimenom, što ga nalazimo u naslovu, više i nije važan,
ostaje samo krik ili samo kamen.
ISLAMSKA PEDAGOGIJA
Dr. Seid HALILOVIĆ
(Al-Mustafa internacionalni univerzitet Sveti grad Kom, Iran)
VJERSKO OBRAZOVANJE KOD NAŠIH
MUSLIMANA IZMEĐU TRADICIJE I
MODERNITETA
Muslimani nisu nipošto mogli da budu pokoreni, osim u slučaju da se temeljno
ugroze fundamentalni principi njihove učenosti i uspostavi inovativan pojam
nauke koji će prethodne intelektualne tradicije poistovjetiti sa sujeverjem, a ranije naučnike diskreditovati i njihove spise istisnuti iz naučne baštine naroda
UVODNA RAZMATRANJA
U
Prema
religijskom
pogledu, sve su
nauke svete, s
obzirom na to da
svaka nauka, čak
i ona čisto
empirijska,
predstavlja jednu
manifestaciju
neograničenog
znanja božjeg i
crpi svoju
izvjesnost iz
metafizičkih
principa
slijed najranijih dodira raznih
muslimanskih zajednica sa zapadnim zemljama, pred zastalim
i oslabljenim muslimanima razotkrivaju
se znamenja nove civilizacije, koja je,
snagom dostignuća svojih empirijskih
nauka, zaposjela široke horizonte prosperiteta i moći.
Inspirisani duhom religijske kulture u
kojoj se institucija nauke, uvijek, prepoznaje kao sveta, muslimani su se pridružili
procesu brzog i ishitrenog promovisanja
rezultata empirijske nauke u najširim dijelovima svojih društava, potpuno prenebregavajući spoznajne temelje i kulturološke implikacije te nauke. Kasnije,
spekulativni bekgraundi i principi moderne empirijske nauke, u vidu humanističkih nauka, takođe provaljuju u
krajolike muslimanske kulture i tek tada
muslimani naziru da se osnove moderne
nauke sasvim razlikuju od svete nauke,
koju su oni njegovali u srcu svoje civilizacije i svojih bića. Jer, moderna nauka se
nije razvijala na religijskom tlu, nego je,
štaviše, slijedila orijentaciju protivljenja
tradiciji Crkve i „mračnom“ srednjovjekovnom dobu.
Sagledavajući određene razarajuće
društvene i moralne posljedice uvođenja
modernih naučnih i edukativnih institucija u svojim društvima, vjerujući muslimani su počeli da razmišljaju o promjenama. Međutim, oni nisu raspolagali
moćnim filozofskim i racionalnim instrumentima, s obzirom na to da je, u zapadnim muslimanskim zajednicama, isključivi predstavnik religijske racionalnosti
bila aš’aritska teologija (kalâm).
A kako je aroma dijalektike, u kalâmu,
dominantnija u odnosu na snagu demonstracije, razumljivo je onda da kalâm nije
ni mogao da se demonstrativno sučeli sa
modernim spoznajnim principima, koji
su, u odori zapadnih humanističkih nauka, ugrožavali sami temelj vjerujućeg
identiteta novih društava. Iz tog razloga,
muslimanski kler je smatrao da je jedini
način očuvanja islama to da se afirmiše
harmonija između vjerskih učenja islama
i moderne nauke i da se, štaviše, moderna
nauka predstavi kao dojenče rođeno u
muslimanskom svijetu koje je odraslo na
Zapadu. Mnogi i razni reformistički vjerski tokovi, na tragu te ideje, tumačili su
Islam i njegova božja i sveta učenja u
okviru modernih spoznajnih sistema čiji
brojni principi nisu, unutar svojih kognitivnih granica, nipošto dopuštali prisustvo naučnih, antropoloških i društvenopolitičkih elemenata bilo koje nebeske objave. Shodno tome, muslimanski zagovornici tih sistema su, nužno, po zahtjevu
dominantne moderne nauke, pribjegavali
Januar - Decembar 2009. 59
sređivanju, reformističkom tumačenju i, ustvari, oskrnavljenju svojih
vjerovanja. Pošto je osovina filozofske biti modernih mislećih tokova
Zapada, preusmjerena sa ontologije
na spoznajnu teoriju i štostvo nauke,
onda će svaka precizna analiza raznih rezultata reformističkih vjerskih
tokova zahtijevati promatranje prirode religijske nauke i bitnih razlika
koje nju odvajaju od moderne nauke.
Ispitivanje političko-društvenih i antropoloških principa svih tih tokova
je, takođe, uslovljeno uspjehom u
sprovođenju gornje analize.
Malobrojne su, u redovima muslimana, bile pristalice očuvanja religijske tradicije, božje spoznaje i
vjerozakonske staze naspram najezde modernih filozofskih škola. U
svjetlu čvrstog vjerovanja u božje
principe religijske nauke i fundamentalnog insistiranja na značaju intuitivne spoznaje, oni su premoštavali slabosti teološke metode reformističkih vjernika i pristajući, većinom, uz neku gnostičku školu
Islama, osiguravali svoju privrženost
sferama intuitivne nauke.
SPOZNAJNI ODNOSI MUSLIMANA I ZAPADA
Islamska kultura i civilizacija su
na putanji svog napredovanja u koritu vremena, iskusile mnogobrojne
uspone i padove. U određenim trenucima, ova civilizacija je, kao što je
bio slučaj u XIII i XIV vijeku, usljed
prodora krstaša sa zapada i strašne
invazije Mongola sa istoka, u cjelosti
i u svakom krajičku svojih prostranih
predjela, zavijena u crno. Međutim,
krajnje je začuđujuće to što su muslimani, i u najtežim uslovima, svoj pokret osvježavali idejom islamskog
dostojanstva i plemenitosti, te svim
bićem usmjeravali svoj trud ka obnovi duha poleta islamskoga svijeta.
Svakako, njihova dostojanstvena
pregnuća rezultirala su plodom, pa
su, usred tih tegoba, dragocjenu pobjedu u krstaškim ratovima proslavili
na ceremoniji prelaska mongolskog
Hulagu-kana u Islam. Polet i svakodnevni napredak muslimana,
istina dosta kasnije, nisu im dozvolili
da pojme veličinu krize koja je izbila
60 Januar - Decembar 2009.
kao rezultat dominacije Britanaca,
Francuza, Holanđana i Rusa nad
određenim dijelovima muslimanskih zemalja, te Portugalaca i Španaca nad nekim marginalnim krajevima tih dijelova svijeta. Arapski
klerici su počeli da sagledavaju tu
globalnu prazninu i krizu tek nakon
toga što je Napoleon već zauzeo Egipat 1798. godine. Tada su oni dobro
shvatili da je dražesna muslimanska
civilizacija, najednom, potisnuta i da
su muslimani pokleknuli pred neprijateljskim vojskama.
U takvoj situaciji, najprije je bilo
potrebno da se upozna taj zastrašujući div sa Zapada. Pioniri su bili
određeni hrišćani iz Sirije i Libana
koji su, sami, pretrpjeli intenzivan
utjecaj misaonih okvira modernističke poslerenesansne Evrope i u redovima arapskih muslimana pridobili
svoje istomišljenike. Zajedničko između ove grupe muslimanskih ekstremnih modernista i ostalih grupa
bilo je to što su svi usmjeravali svoja
misleća i politička pregnuća na rješavanje postojeće krize. Drugim riječima, njihove misli su se razvijale od
dekadencije ka napretku. Ustvari,
muslimani su, sagledavajući nazadovanje svojih društava na polju konstantnog istorijskog nadmetanja sa
evropskim zemljama, mogli da prihvate nekoliko nejednakih orijentacija
u okviru analize nastale krize. Te orijentacije mogu se sagledati u čitavom
spektru različitih načina sučeljavanja
sa modernim svijetom, načina čiji pobornici, u središtu svoje pažnje, postavljaju ideje moći, civilizacije,
pokreta i napretka njihovih društava
i kasnije pitanje identiteta i njegovih
implikacija, metoda i potrebnih instrumenata. Prva grupa je, snagom
svojih usredsređenja na suštinu civilizacije, potpuno prihvatila naučnu superiornost Zapada i radila na tome da
blagodeti naučnog napretka Evrope
donese i u svoje zemlje. Oni su čvrsto
vjerovali da je evropska nauka, zapravo, islamska nauka čije su osnove
zapadnjaci, u posljednjim vjekovima,
iskoristili i revnosno je unaprijedili,
dok su sami muslimani prenebregnuli
značaj tog pokreta. Otuda, bilo je potrebno za preporod moći muslimanskih društava da napredna naučna
dostignuća Zapada zamijene, što brže,
tradicionalne „okoštane i preživjele“
znanosti, poput jurisprudencije, metodologije jurisprudencije, filozofije,
teologije i sufizma.
U početku, ovu orijentaciju možemo da sagledavamo u mislima
njenih glavnih zagovarača Tahtavija
u Egiptu i Hajrudin-paše Tunisija u
Tunisu, u društvima čije je iznemoglo tijelo trebalo osvježiti novom
moći. Na tragu takve civilizacijskoarapske orijentacije pojavljuje se i civilizacijsko-islamska orijentacija, sa
njenim istaknutim predstavnicima
Sejid Džemaludinom Afganijem i
učenikom mu Muhamedom Abduhom. Iako je priznavao naučnu i tehnološku nadmoć Zapada i insistirao
na nužnosti upoznavanja islamskih
društava sa zapadnom naukom, te je
katkada stare vjerozakonske i racionalne nauke nazivao i bezvrijednima, Sejid Džemaludin je ipak bio
usmjeren ka realizaciji svestranog
islamskog jedinstva i predstavljao je
jednog od vodećih protivnika zapadne vladavine i dominacije. Ta dva
detalja u mislima Sejid Džemaludina
odvajaju ga od prethodnih autoriteta
i osvjetljavaju naivan preokret civilizacijsko-islamske orijentacije ka pitanju identiteta. Ustvari, može se
konstatovati da je prodor Zapada u
arapske krajeve, postepeno, u dubinama bića muslimana stvarao osjećaj
da je sami islamski identitet izvrgnut
neposrednim opasnostima. Posebno
zbog toga što su arapski studenti zapadnih naučnih institucija, bilo onih
u samim evropskim zemljama ili njihovih koledža u većim gradovima
islamskog svijeta, pronosili ideje koje
su ozbiljno protivrječile učenjima
islamske religije.
Proširivanjem takvih nasrtaja, formira se, posle MuhamedaAbduha i
snagom njegovog učenika Rešida
Ride, nova orijentacija istovjetna ranijoj selefijskoj idejnoj platformi.
Rešid Rida je izuzetno insistirao na
nužnom vraćanju načinu života
prvih valjanih generacija muslimana
(selefi salih) i bio krajnje pesimistički
raspoložen prema cjelokupnoj naučnoj, filozofskoj i gnostičkoj tradiciji
muslimana. Začuđuje to što je njegov
sagovornik u besedi o ponovnom
oživljavanju sistema vladavine utemeljenog na idejama najranijeg
Islama, isključivo arapski svijet, tako
da je za njega apsolutno neprihvatljiva čak i nadmoć Osmanlija. S
druge strane, ova kategorija selefijskog revivalizma, u čije predstavnike, pored Rešida Ride, možemo
da uvrstimo i Abdurahmana Kavakibija, uglavnom biva nemarna spram
očitih i pritajenih opasnosti Zapada i
uglavnom usredsređena na misao
„pročišćavanja“ islama unutar granica muslimanskog svijeta. Naravno,
Rešid Rida bi, povremeno, predstavio Zapad, i posebno Britaniju, kao
ozbiljnu opasnost po islamski svijet.
Suvoparan i krajnje ekstreman
pristup novih selefija je proizveo i
jačao svojevrsnu reakciju u okviru sekularnih i obesvjećujućih orijentacija
malobrojne grupe arapske svjetovne
inteligencije. Pojavile su se liberalne i
nacionalističke ideje u spisima osoba
kao što su Salame Musa, Ali Abdurazik, mlađi Taha Husein i Sa’d Zaglul. Naravno, te ideje tada nisu
prošle bez komentara, te su mislioci
poput Mustafe Sadika ar-Rafi’ija,
Mustafe Lutfija al-Manfalutija i Šakiba Arsalana izvrgnuli posvjetovljena mišljenja navedenih pisaca
oštrim kritikama. Obeznađenje i ojađenost spram Zapada nisu se ograničavali na revivalističku orijentaciju
selefija, već su se osjećali u svim muslimanskim društvima koja su iskušavala nasilnički kolonijalizam zapadnih zemalja. Kako je vrijeme prolazilo, neuspjesi Evropljana na polju
suzbijanja svojih političkih i društvenih i napose moralnih problema, te
njihova očiglednija eksploatatorska
uloga u zaposjednutim kolonijama –
uzrokovali su sve veću utučenost
muslimana do te mjere, da se čak i
Taha Husein, u svojim kasnijim spisima, eksplicitno odrekao ranijih stavova koje je iznosio i svrstao se u
kritičare Zapada i zapadnjačke misli.
Iz tog razloga, mnoge muslimanske
grupe su do Drugog svjetskog rata
ulagale konstantan trud na realizaciji
priželjkivanog projekta osamostaljenja svojih zemalja, kao i potpunijem
sprovođenju vjerozakonskih (šerijatskih) normi u društvu. Osjećaj ogorčenosti i razočaranja zbog prisustva
Zapada sazreo je do svog vrhunca
usljed užasnih događaja u Drugom
svjetskom ratu i iznenađujućeg po-
raza Arapa od Izraela. Tada su arapski muslimani svoja svestrana podozrenja spram principa zapadnog prosperiteta obznanili priklanjanjem komunizmu i marksizmu, ili ustanovljenjem nove orijentacije na temelju
pitanja identiteta, koja je, ovaj put,
koristila kapacitete narodnih masa i
čak umela da preraste u oružani pokret. Zapadni mediji su, na brzinu,
ovu pojavu propratili isticanjem sintagme „islamskog fundamentalizma“. Značajan primjer takvog pokreta jesu Ihvanul-muslimin iz
Egipta, na čelu sa svojim političkim
vođom Hasanom al-Banaom i izuzetnim misliocima Sejidom Kutbom
i Muhamedom Gazalijem. Svi oni su
pretrpjeli utjecaj misli i stavova Rešida Ride. Sejid Kutb je vjerovao da
prosperitet jednog društva nije zajemčen materijalnim napretkom u
tom društvu, jer je moguće da isto to
društvo bude nazadno, već se istinski prosperitet javlja na polju morala. Drugim riječima, on je, u sjenci
značajnog pitanja identiteta, prenebregnuo jedan od elemenata uzvišenog identiteta, to jest napredak u
nauci i tehnologiji.
Ukoliko se još jednom osvrnemo
na hronološki redosljed spomenutih
orijentacija, uočićemo da islamistički
pristupi sve više insistiraju na svojim
fundamentima, da im se produbljuje
neprijateljsko raspoloženje prema
Zapadu, da im borbeno usredsređenje postaje upečatljivije, da uglavnom dobijaju izraženije selefijske
stavove i da iz običnog mislećeg toka
prerastaju u masovne narodne i političke pokrete.1
Takođe, umnogome ćemo se složiti i sa ocjenama jednog od istaknutih muslimanskih istraživača danas
u vezi sa karakteristikama koje on raspoznaje kao zajedničke niti svih
posve različitih revivalizama, odnosno orijentacija usmjerenih na pitanje
identiteta: Može se utvrditi da većina
ovih pokreta dijeli neke zajedničke
karakteristike, a te su, s jedne strane,
briga za očuvanjem i obnovom šerijata, političke i socijalne nezavisnosti
muslimana kao i suprotstavljanje zapadnjačkim društvenim normama, a
s druge strane, pasivan stav i indiferentnost prema prodiranju zapadnjačke
nauke (podvukao S. Halilović), teh-
nologije, raznorodnih vidova zapadnjačkih upravno-rukovodnih institucija kao i načina razmišljanja koje
prati prihvatanje tehnologije. Gotovo
svi ovi pokreti, takođe, ne uviđaju
značaj... islamske intelektualne tradicije koju... uglavnom zanemaruju,
osim onih vidova koji se tiču izravno
vjere, pravnih pitanja i vjerske prakse (rituala). Ustvari, nijedan od
ovih pokreta nije vodio ka procvatu
islamske misli ili umjetnosti, filozofije ili književnosti.2
PRIRODA RELIGIJSKE
NAUKE I SVJETOVNE NAUKE
Svaka kultura i bilo koja civilizacija utemeljene su na određenim fundamentalnim pojmovima. Ukoliko se
ti pojmovi okrnje, cijela kultura će
ostati lišena vitalnosti. Stoga, ako
jedna kultura stekne nadmoć nad
ambijentom pojmova druge kulture i
te pojmove istrgne iz njihovog osnovnog sadržaja, utisnuvši u njih novi sadržaj srazmjeran svom spoznajnom
stadijumu, ona će zarobiti tu drugu
kulturu i ustoličiti se na njeno mjesto.
Primjera radi, fundamentalni pojmovi arabljanske preislamske kulture bili su kip, idolopoklonstvo,
pleme, plemenske veze itd., dok je,
istovremeno sa pojavom islama,
došla do izražaja sasvim nova kategorija fundamentalnih pojmova,
poput Boga, teomonizma, predanosti, nevjerništva ili bliskosti Bogu na
osnovu stepena bogoštovlja. Definitivna pobjeda islama je ustanovljena
kao rezultat potiskivanja fundamentalnih preislamskih pojmova snagom spoznajnog prodora teomonističkog obzorja, dominantnog do
te mjere da su u prvom ratu u postislamskom periodu, u bici na Bedru,
članovi jednog plemena podizali sablje jedni protiv drugih, ovi teomonisti, a oni idolopoklonici. Štaviše, iz
istog razloga je božji Poslanik isključio iz grupe korisnih nauka geneologiju, na temelju koje su uspostavljane
plemenske veze.3
Jedan od fundamentalnih pojmova i možda najosnovniji pojam u
islamskoj kulturi, kao i u svim drugim kulturama – jeste pojam nauke.
Društveni položaj naučnika se,
Januar - Decembar 2009. 61
takođe, ustanovljava na osnovu značenja tog pojma. Nauka se, u islamskoj kulturi, manifestuje u raznim
longitudinalnim sferama i stepenima, dok se na samom vrhu ogromnog zdanja islamske nauke razotkriva božje znanje. Božje znanje je
apsolutno i neograničeno znanje iz
kojeg proishodi kreacija cjelokupnog
univerzuma. To znanje potpada pod
kategoriju prisutnih i neposrednih
znanja, to jest višnjih intuitivnih znanja od kojih i čovjek može da se okoristi. Ispod toga se nalazi pojmovno
racionalno znanje u svojstvu pomućenog intuitivnog sagledavanja, iz
daleka, univerzalnih i vječnih realnosti koje znalac isključivo opisuje, iako
ih neposredno niti vidi niti zahvata.
Na kraju, dolazi do izražaja pojmovno osjetno znanje koje se dobija posredstvom osjetnog iskustva u ovom
materijalnom stadijumu. Ukoliko se
odvoji i otcijepi od svojih metafizičkih i božjih principa, pojmovna
nauka, iz bilo koje od pomenute
dvije kategorije, ostaje uznemirena i
otuđena nauka čija zapečaćena sudbina biva sofistika. Srazmjerno ugledu svake kategorije gornjih nauka,
i sami naučnik koji posjeduje to znanje dobija ugled i čast.
Prema jednom predanju, „ljudi je
troje: učenjak gospodnji, onaj podučeni na stazi spasa i mušice koje se
iskupljaju oko strvine, to jest oni neotesani, sljedbenici svakog ko vikne;
oni se ne obasjaše svjetlošću znanja i
ne prikloniše osloncu povjerljivom“.4
Učenjaci gospodnji su profeti i
sveegzistencijalni staratelji koji su
počastvovani znanjem božjim. Oni
podučeni na stazi spasa su vjernici
koji, uz pomoć racionalnog znanja
veruju u skrovito, dok su članovi
treće grupe lišeni i onog prvog i racionalnog znanja, te otcijepljeni od
oba znanja, tonu unutar osjetnih
nauka. Oni zatrpavaju istinu (kufr). 5
Termin nauka je u srednjem vijeku, onda kada se kultura Zapada
usljed uticaja hrišćanstva prepoznavala kao revelacijska kultura, imao
isto ono značenje koje gore objasnismo, te je biser hrišćanskog nauka
podržavao metafizičke kontemplacije višnjih principa egzistencije. Međutim, nakon renesanse, u vrijeme
kada je netrpeljivost između razuma
62 Januar - Decembar 2009.
i religije riješena tako što razum stiče
prevlast i što religija i intuicija ostaju
zapuštene, nauka je takođe pokidala
svoju drevnu vezu sa religijom. Sekularna kultura je utemeljila novi
pojam nauke na osnovu svojih posebnih spoznajnih principa. Naravno, iako je ustanovljeni pojam
sekularne nauke definisan i utvrđen
u XIX vijeku, ipak taj pojam je imao
povoljnu podlogu za pojavljivanje
još od vremena Ogista Konta. Kako
su naučni sudovi predstavljeni kao
proverljivi empirijski sudovi nad kojima se provodi princip verifikacije,
cjelokupan korpus religijskih sudova
postavljen je u isti red sa filozofskim
i ideološkim sudovima koji nipošto
nisu privlačili pažnju jednog naučnika. No, ubrzo je postalo jasno da
iskustvena potvrda jednog suda, čak
u hiljadu slučajeva, ne može da zajemči to da će isti sud, u određenim
novim uslovima, dati željeni rezultat. Otuda, princip verifikacije zamijenjen je principom falsifikacije, koji
znači da je jedan sud naučan tek u
slučaju da bude moguće, ako je on
neispravan, opovrgnuti ga. Kasnije,
pokazuje se da je i opovrgavanje jednog suda nedokučivo, baš kao što je
put do izvjesne potvrde istog suda
bio zakrčen. Jer, mi nikada nemamo
čisto empirijsko iskustvo, bez dodatnih pomoćnih aktivnosti našeg razuma, kojim bismo izvjesno
opovrgnuli dređeni sud. Zato se izvjesnost seli iz obe strane afirmacije
i negacije naučnog suda, te se najzad
nameće princip konfirmacije. Princip
konfirmacije označava da provjera
može da bude korisna kao podrška
naučnim aktivnostima naših misli,
jer, naučni sudovi i nemaju kognitivnu vrijednost niti izvjesnost, već
se isključivo zadovoljavaju psihičkim potvrdama i imaju instrumentalnu prirodu, što znači da je nauka
pribor za vladanje materijom.
Na tragu ovih preokreta oglasio
se i Niče svojim stavom o tome da je
moć merilo čovjekovog znanja. Drugim riječima, realnost se, po njemu,
okreće oko osovine čovjeka, a ne vrti
se čovek oko ose realnosti. Zapravo,
Niče je bolje nego bilo koji drugi filozof obznanio skriveni skepticizam
usred nauke koja je izgubila metafiziku ili je opovrgava. Prof. Parsanija
se u knjizi „Bitak i pad“ na krizu moderne nauke osvrće sljedećim objašnjenjima: novi čovjekov kumir biva
upravo njegova duša koja je tu, kod
samog njega... Čovjekova duša je,
uvijek, zajedno sa njim, te je čovjek,
odmah tu gdje jeste, u svom domu.
On je vlasnik doma i s one strane
njega ničeg nema, te, otuda, niti se
kakva staza pojavljuje pred njim, i
niti on oseća potrebu za šari’atom i ritualnim proputovanjem... Zapravo,
niti kakve realnosti ima povrh njega
i niti je neko znanje izvan granica
njegova htjenja i volje. Znanje i
nauka ilustruju njegovu moć i instrument su u rukama njegove slobode i
dominacije. Na takvoj podlozi, tehnologija postaje sva nauka i sve znanje. Moderni gospodar ne samo da
na vjerozakonsku stazu /šari’at
/gleda iz ugla tehnologije, nego se
čak može ustanoviti da njegova vjerozakonska staza – jeste tehnologija,
a posao tehnike nije da spozna cilj i
razastre put ka njemu, nego vladanje
životnom sredinom na svaki način
koji čovjek zaželi.
Tehnologija šuti kada dođe red
na čovjekovo htijenje. Naime, želje i
život ovozemaljskog čovjeka su gospodar koji ne podlazi pod okvire
nauke. Ustvari, kažimo da nauka
ostvaruje početak svog kretanja
upravo onda kada se preda pred takvim željama.6
RAZVRSTAVANJE SAVREMENIH ORIJENTACIJA MUSLIMANA NA TEMELJU RAZNIH
SPOZNAJNIH
STADIJUMA
U svjetlu prošlih objašnjenja se
može istaći da je učvršćivanje temelja
identiteta muslimanskih zajednica,
bez podrobnije analize spoznajnih
principa revelacijsko-teomonističkog
stadijuma islama, beskoristan i u teorijskom pogledu neodrživ poduhvat.
U redovima muslimana moći će da
ostanu trajni pokreti i orijentacije koji
su proishodili iz transcendentnog
spoznajnog ambijenta dominantnog
nad cjelokupnom religijskom i duhovnom tradicijom Islama. U protivnom, skrupulozni teoretičari neće
lako moći da potvrde društvene vri-
jednosti jednog sasvim raširenog i
utjecajnog pokreta koji nije bio odan
temeljnom sadržaju fundamentalnih
pojmova Islama. Štaviše, sukob između skrivenih slojeva tog pokreta i
dubokih spoznajnih sfera sistema
islamske tradicije će, ranije ili kasnije,
dovesti muslimane isključivo do stanja uznemirenosti i otuđenja. Nametanje jedne naizgled pozitivne i
spasonosne, a ustvari, neuravnotežene misli, tražiće u budućnosti da se
raspoznaju i sve očigledne i komplikovane implikacije te utjecajne
misli i tada će muslimanska zajednica, najednom, nabasati na određenu spoznajnu krizu koja će,
vjerovatno u sledećoj fazi, predstavljati, na globalnom planu, jednu od
ključnih komponenata krize identiteta. Izuzetno značajan primjer u
vezi sa tim jesu pojam nauke i uloga
naučnika. Islamisti orijentisani ka
značaju civilizacije propagirali su
značaj prosperiteta i napretka muslimanskog društva i istovremeno se,
oštro, suprotstavljali slijepoj poslušnosti Zapadu. Međutim, postavlja
se fundamentalno pitanje: da li su
zapostavljanje tradicionalnih „bezvjrednih“, po njima, nauka koje su
pripadale izvornom islamsko-teomonističkom spoznajnom stadijumu
i uvođenje zapadne moderne nauke
i tehnologije, uputili muslimanska
društva ka nekom drugom rješenju,
izuzev ka ćorsokaku skepticizma i
nihilizma? Vođenje muslimanske zajednice u novim uslovima modernog
svijeta predstavlja ekspertski i krajnje težak zadatak koji implicira kako
stručno poznavanje islamske jurisprudencije, tako i skrupulozno razotkrivanje i analizu spoznajnih
principa islamske religije.
Generalno, orijentacije muslimana na toj osnovi možemo da svrstamo u nekoliko kategorija:
1. Orijentacije koje, eksplicitno,
podlaze pod moderne spoznajne stadijume i takav stav preporučuju, kao
što je slučaj sa arapskim liberalima i
marksistima.
2. Orijentacije koje jasno proizilaze iz modernih spoznajnih stadijuma, a čiji zagovornici, u svojim
besedama, insistiraju na preporodu
moći ili identiteta muslimanskih
društava. Drugim riječima, između
raznih principa ove orijentacije je i
jedan od principa komponenata moderne spoznaje, iako predstavnici te
orijentacije nisu svjesni tog utjecaja.
3. Ozbiljni pristupi pitanju islamskog identiteta kao fundamentalnom pitanju čije pristalice implicitno
prihvataju i modernu spoznaju, ali
na nju ne usmjeravaju svoju pažnju.
Ovoj kategoriji pripada, primera
radi, Sejid Kutb koji ne može da
utvrdi nužnost saživljenosti identiteta i napretka.
4. Tradicionalni pristupi čiji zastupnici ne naziru opasnosti spoznajnog stadijuma Zapada.
5. Tradicionalne orijentacije čije pristalice raspoznavaju spoznajna ograničenja modernizma, premda se klone
suprotstavljanju tim ograničenjima.
6. Tradicionalne orijentacije čiji
promoteri sagledavaju stiješnjene
prilike spoznaje modernog svijeta i
rado se upuštaju u sučeljavanje sa
tim problemima. Poslednja grupa insistira na potrebi aktivnog praćenja
naučnih i tehničkih iskustava modernog Zapada, sa ciljem da se prezentuju nedostaci moderne nauke i
tehnologije, te da se preduzmu nužni koraci na polju konstituisanja napredne nauke i prosperiteta na
temeljima religijsko-teomonističke
spoznaje. Naravno, poslednju orijentaciju možemo da podijelimo u dvije
podvrste, s obzirom na to da se ova
orijentacija, katkada, uspostavlja vizavi različitih okvira sekularizma
isključivo u stadijumu teorija i u granicama racionalnih i fundamentalnih apologija, dok se, u nekim drugim slučajevima, rezultati istog sučeljavanja odslikavaju i u društvenim
sferama. Istorija, u mnogo navrata,
pokazuje da su obične i bitne odluke
u Osmanskoj imperiji donošene više
u korist pojedinačnih ili globalnih interesa osmanskih suverena nego sa
ciljem da se ispoštuje apsolutna privrženost božjoj tradiciji verozakonskih normi. Osmanska imperija je,
ustvari, sprovodila kvazitradicionalnu vladavinu. Očegledno to se da
potvrditi, između ostalog, na primjeru devširme za koju i sami određeni tursko-osmanski istoričari i
pravnici smatraju da se sukobljava
sa eksplicitnim naredbama Islama o
pravima zimija (nemuslimana čije živote i imetke štiti islamska država).
Računa se da je najmanje dvesta hiljada djece oduzeto na Balkanu
tokom oko dva veka primjene ove
ustanove, te su čak, od početka XVI
vijeka, devširmom u Bosni bili obuhvaćeni i muslimani.7 Ipak, pošto je
osjećalo permanentnu potrebu za
svestranom podrškom najširih vjerujućih masa, Osmansko carstvo se vješto prikrivalo iza jasnih znakova
dominantne religijske kulture. Zato
je narod mogao, bez ograničenja, da
uživa u kolektivnom ambijentu intenzivnog prisustva izvorne vjerske
kulture. Tako se u izgradnji Sarajeva
od 1451. godine, po dolasku Turaka,
primjećuje da su bile zastupljene sve
grane društvenih djelatnosti, ali da je
primarna uloga pripadala religiji i
tradicionalnim obrazovnim centrima, koji su usmjeravali cjelokupni
život i imali veliki utjecaj na intelektualni i društveni razvoj grada. Zapravo, i obrazovne institucije su,
usljed poistovjećivanja učenja sa bogoštovljem u okviru religijske kulture, uvrštavane u grupu sakralnih
objekata. Već u XVII vijeku, Sarajevo
ima između 105 i 180 mekteba za
osnovno obrazovanje, šest medresa,
deset darul-hadisa za izučavanje raznih disciplina analizovanja Vjerovesnikovih predanja, osam darul-kurra’a za učenje Kur’ana, dvije buk’a
medrese, šest biblioteka, dva hanikaha, 47 tekija, između 104 i 177 džamija i sto mesdžida.8 Štaviše, postavljanjem Rizvan-efendije na mjesto muftije Sarajeva 1581, kadiluk Sarajeva podiže se na rang kadiluka
Meke, Medine, Kaira, Damaska,
Alepa, Jerusalima, Jedrenea i Bruse.9
Takođe, Evlija Čelebija, prilikom
opisivanja Beograda ostavlja zapisano da je u njemu bilo osam medresa, devet darul-hadisa, sedamnaest tekija i 270 mekteba10, dok je
Mostar, najznačajniji ekonomski i
kulturni centar Hercegovine od druge polovine XVI vijeka, bio pravo žarište islamske kulture i karakterističan po velikom broju istinskih
ljubitelja orijentalnih nauka. I Čelebija bilježi da „tu ima vrlo mnogo
učenjaka, šejhova, imama, pisaca i
pjesnika“.11 Blagotvoran trud markantnih predstavnika nauke u svim
Januar - Decembar 2009. 63
krajevima našeg regiona rezultirao je
uspostavljanjem vitalnih i sasvim
značajnih intelektualnih centara, čak
i u manjim gradovima. Tako je, primjera radi, sa tri osnovne škole, medresom Hasan Kafije i njegovim
darul-hadisom, Prusac izrastao u
znamenit kulturno-prosvjetni centar.
Veliki Hasan Kafija je podigao naučno naselje Nevabad, što se ubraja u
njegove najveće zasluge. U tom
novom naselju, nedaleko od Prusca,
on je sagradio džamiju, medresu, tekiju za mevlevije, mekteb, han za
putnike i javno kupatilo. Uz dopunska obrazovanja u Istanbulu, prusački centar je za veoma kratko vrijeme
dao sedam kadija, dva profesora,
jednog učitelja i bezbroj imama, hatiba, mualima (vjeroučitelja), pjesnika, proznih pisaca i istoričara.12
Sami Hasan sin Tur-hanov, unuk
Davudov, Pruščak, poznat kao šejh
Kafija, rođen je u Ahtisaru 1544. Pronikao je u islamsku jurisprudenciju,
metodologiju jurisprudencije i arapsku morfologiju i sintaksu. Bio je
svojevrsni polihistor i pisao poeziju
na arapskom, turskom i persijskom.
Izučavao je nauke u Carigradu kod
markantnog učenjaka Kemal-pašazadeta i najvećeg znalca egzegeze i
metodologije jurisprudencije Mula
Ahmeda al-Ansarija al-Adžama, te
velikog znalca hadiske nauke i muftije u oblasti Sarajeva, velikog mule
Bali-efendije sina Jusufova, poznatog
kao Učitelja velikog vezira i najzad u
Medini kod Imamul-haramejna
šejha Mir Gazanfara ibn al-Huseina,
carskog profesora i učitelja indijskog
sultana Dželaludina al-Akbara.
Šejh Kafija je za sobom ostavio
djela iz hanefijske jurisprudencije,
metodologije jurisprudencije, teologije, logike, arapske semantike i retorike, sintakse, te djelo u kojem
navodi svoje učitelje pred kojima je
učio jurisprudenciju i knjigu Usul alhikam fi nizam al-alam koju spominje
i poznati autor Kašf az-zununa.
Hasan Kafija u toj sažetoj knjizi
proučava prilike u ljudskoj zajednici
i uzroke njihovih promjena i kaže da
mu je to proučavanje trajalo dvadeset i nešto godina. Sam Kafija je preveo ovo djelo na turski, premda osim
Kafijinog prijevoda, postoji još jedan
turski prevod tog djela. Takođe,
64 Januar - Decembar 2009.
djelo je prevedeno i na francuski i
njemački, kao i na naš jezik od strane
dr Bašagića, dok je M. Handžić u
Egiptu napisao arapski komentar na
Usul al-hikam. Šejh Kafija je u više
različitih mesta bio kadija, kao i u
svome rodnom gradu sve do smrti
1616. godine. Njegove vrline su bili
samoodricanje i bogobojaznost, te je
punih 26 godina postio i mrsio tek
svaki treći dan.13 Ne ispunjava samo
Hasan Kafija ponosom najdublje
sfere duhovnog postojanja svih nas
u regionu svojim briljantnim uspjesima na polju ondašnje nauke i posebno teologije i metodologije jurisprudencije, nego i veliki broj neopisivo
blistavijih dragulja islamske i religijske raskošne intelektualne tradicije
iz naših krajeva, permanentno po
ambijentima najozbiljnijih učevnih
centara cijelog muslimanskog svijeta
i šire pronosi znakove bespokorne
veličine i bespremačnog bogatstva
prosvjećene biti par ekselans ovdašnjih naroda. Nemoguće je da se svakome od nas srce i duh neće ushititi
kada u grupi nesagledivo brojnih zapadnih i istočnih ljubitelja grandioznog Ibn Arabija, krajnje iznenadimo
svoje učene sagovornike informacijom da je, između preko sto ispisanih
komentara na Ibn Arabijevu najdragoceniju, i u istoriji islamske nauke
najutjecajniju knjigu iz doktrinarne
gnoze Fusus al-hikam14, najopsežniji
komentar na turskom i arapskom sastavio naš Abdulah Bajrami iz Bosne,
poznat kao Komentator Fususa. Najobrazovaniji, bez sumnje, među našim muslimanima do danas, Abdulah-efendija, spominjan ponekad i
kao Abdi, bio je jedan od glasovitih,
velikih i uglednih rumelijskih učenjaka. Putovao je u Egipat i Siriju i
susretao se s tamošnjim učenjacima.
Pročuo se i u drugim muslimanskim
krajevima, a za svoga blagoslovenog
života zadobio je i naklonost državnih prvaka. Povrativši se sa hodočašća iz Meke, on se neko vrijeme
nastanjuje u Damasku, gdje duže boravi pokraj Ibn Arabijevog turbeta.
Kasnije dolazi u Konju i tu ostaje do
smrti 1664. Ukopan je pored Ibn Arabijevog najslavnijeg učenika Sadrudina Konjevija i na mezaru mu je
izgrađeno kube. Komentaru na Fusus dodao je i dvanaest principa u
okviru kojih je sumirao najbitnije karakteristike Ibn Arabijeve doktrinarne gnoze.
Turskim jezikom pisani komentar štampan je u Istanbulu 1873, u
dvije ogromne sveske, dok se jedan
izvrstan rukopisni primjerak, onog
na arapskom, nalazi u Hidivskoj biblioteci u Kairu. Takođe, jedan egzemplar njegova komentara na
najčuveniju poemu o naučnoj disciplini gnoze Ta’ije Ibn Farida se nalazi
u biblioteci Zahirija u Damasku. Abdulah-efendija za sobom je ostavio i
veliki broj traktata od fundamentalnog značaja za tradiciju islamske
gnoze i najprefinjenijih ezoterijskih
tumačenja svetog teksta, u kojima
nastoji da afirmiše to da sam Kur’an
sadrži najprodubljenija gnostička
znanja o biću, univerzumu i čovjeku.15 Do sada su, dragocenim trudom uvaženog prof. dr Rešid Hafizovića, dva toma prevoda na naš
jezik komentara Abdulah-efendije
na Fusus, ugledala svjetlo dana u Sarajevu. Fascinantno je to što je naš
Komentator Fususa svojim životnim
iskustvom potvrdio skrupuloznu
privrženost i odanost najdubljih ezoterijskih sfera islamske spoznaje vjerozakonskim normama egzoterijskih
dimenzija religije, te u svom domu
odnegovao jednog od naših najmarkantnijih baštenika islamske jurisprudencije. Hasan, sin Abdulahefendije, je 1640. bio profesor u najelitnijoj carigradskoj medresi u
Sahnu, 1651-52. kadija u Izmiru i
1657-58. obavljao dužnost jerusalimskog kadije.16
Na polju prestižne persijske književnosti izuzetno teško je prisjetiti se
svih naših muslimana proslavljenih
posebno u zemljama persijskog govornog područja. Primjera radi, i
danas studenti na iranskim fakultetima njiževnosti izučavajući velikog
Hafiza Širazija, obavezno iščitavaju
persijski prijevod turskog komentara
na Hafizov Divan koji je sačinio
Ahmed Sudi iz Sudića pokraj Čajniča, odnosno rođenog u Sudićima,
seocu kraj Sarajeva. Vrijedni Sudiefendija se osposobio u persijskom jeziku u Dijar Bekru kod poznatog
muderisa i muftije Dijar Bekra Muslihudina Larija. Poznato je da je
Sudi-efendija bio učitelj u Ibrahim-
pašinim sarajima, gdje je predavao
naročito izabranim mladićima koji
su se pripremali za visoke službe. U
poznavanju persijskog jezika isticao
se do te mjere da su rijetki dobri
znalci mogli da se uporede s njim.
Umro je 1596. ili 1597. u Carigradu.
U Carigradu su objavljeni njegovi
komentari na Hafizov Divan i na Bustan i Đulistan od Sa’dija. Sudi-efendija je, takođe, sastavio i komentar
na Mevlaninu Mesneviju, kao i turski
prijevod i komentar Ibn Hadžibovih
posvuda poznatih djela iz arapske
morfologije i sintakse Šafije i Kafije.
Svoj komentar na Kafiju, kojim se on
posebno ističe među turskim komentatorima Ibn Hadžiba, sačinio je
po uzoru na al- Hindijev i Mula Džamijev komentar, koji se i danas izučava u Iranu.17
Proučavanje persijskog jezika bio
je obligatan predmet u mnogim našim medresama, dok su znanja o persijskoj književnosti među našim
muslimanima svojevrsno širili i derviši mevlevijskog reda, njegujući briljantnu tradiciju predavanja Mesnevije
unutar i izvan svojih tekija.18 Čak je
naš Mustafa Leduni iz Bosne, koji je
volio putovanja i obišao cjelokupno
Osmansko carstvo i srednju Aziju, u
Teheranu uspostavio vezu sa šahom
i u njegovom prisustvu se naticao s
persijskim pjesnicima i posebno očarao šaha. Dr Bašagić njemu pripisuje
komentar na Mesneviju. Pjesnik Leduni je preminuo u nekom ratu 171516. godine.19 I Muhamed Alamek sin
Muse (rođen u Sarajevu i umro 1635)
neumorno se zalagao za produbljivanje znanja o persijskom jeziku, premda su krajnje značajna i njegova
vrijedna djela o arapskoj književnosti,
poput glosa na Mula Džamijev komentar na Kafiju o arapskoj sintaksi,
glosa na komentar Šarifa Džurdžanija
na dijelove o arapskoj semantici i retorici iz knjige Miftah al-ulum znamenitog Sakakija, glosa na Bejdavijevu
književnu egzegezu, kao i njegovi
spisi o logici, poput komentara na
jednu od ključnih knjiga iz te nauke
Šamsiju i glosa na komentar Kutba Širazija na Šamsiju.20
Na polju matematike radili su i pisali izuzetno obrazovani Derviš Husam iz Bosne, koji je pripadao mevlevijskom redu sufija i bio nastanjen
u Izmiru i Bjelopoljac Ahmed Hatemefendija Akovalić, sin Osmana Šehdija
(umro u Rumeliji 1754-55).
Iz zoologije je, takođe, sa arapskog na turski preveo djelo Hajat alhajvan od poznatog Damirija izvjesni
Muhamed iz Bosne, o kome se raspolaže sasvim oskudnim podacima.
A i u geografiji imamo svog predstavnika, Nurulah-efendiju zvanog
Muniri. On je dugo vremena, nakon
svršenih nauka, bio u Beogradu vaiz,
muderis i muftija. Njegovo djelo o
geografiji je Seb’ijat u kome on, sledstveno starim geografima, dijeli
Zemlju u sedam pojasa i zatim zasebno govori o svakom pojasu. Umro
je 1617. godine.21
Raskošna baština tradicionalne
učenosti naših muslimana nije prestajala da manifestuje svoje mnogostruke blistave rezultate sve do samih početaka invazije moderne spoznaje. Tako se, na primjer, veliki Ali
Fehmi-efendija Džabić, sa svojim
svestranim poznavanjem arapskog
jezika i književnosti i svojim divnim
stilom izražavanja na arapskom,
svrstava u grupu naših rijetkih muslimana koji su bili osposobljeni za
to da na arapskom pišu poput rođenih Arapa, te da, naročito mogu da
predaju tekst al-Kamila od glasovitog Mubarada, jedne od daleko najkomplikovanijih knjiga o arapskoj
gramatici. Odista zapanjuje činjenica da je Ali Fehmi-efendija napisao glose na tu knjigu i u cjelosti je
predavao studentima. On se rodio u
Mostaru 1853. od oca hadži Šaćirefendije, mostarskog muftije. Po završetku studija, imenovan je 1884.
za muftiju u Mostaru. 1900. godine
je, od strane austrijske vlade, smijenjen sa položaja muftije, jer je predvodio borbu za vjersko-prosvjetnu
autonomiju muslimana Bosne i Hercegovine i od 1902. prinudno ostaje
u Carigradu, gdje je umro 1918. U
Carigradu je na poznatom Darul-fununu, nekoliko godina, predavao
arapski jezik i literaturu, međutim,
bio je prisiljen da napusti Darulfunun nakon što je 1908. štampao,
na arapskom, brošuru protiv aneksije Bosne od strane Austrougarske. Među djelima Ali Fehmi-efendije Džabića ističe se njegov ozbiljan
naučni i kritički komentar na arap-
skom na Ebu Talibovu pjesmu Lamiju od oko osamdeset stihova, objavljen 1909. u Carigradu na 78
stranica. Njegovo drugo opširnije
djelo o pjesmama Poslanikovih družbenika sa komentarom trebalo je
da se pojavi u tri sveske, no samo je,
na žalost, objavljena prva sveska
ovog komentara u Carigradu
1906/08, na 362 stranice, i u njemu
se nalazi oko 770 protumačenih stihova od šezdeset pjesnika ashaba.
Taj spis je pohvaljen od strane većeg
broja autoriteta, poput glasovitog
Muhameda Šakira al-Alusija al-Huseinija.22 Mnogobrojni markantni
predstavnici najraskošnije tradicije
različitih grana produbljujućih religijskih nauka su, nesumnjivo, morali da budu odnjegovani u okviru
spektabilnog sistema tradicionalne
edukacije i unutar vitalnih zdanja
viših i visokih islamskih obrazovnih
i vaspitnih zavoda, poput slavne
Gazi Husrev-begove medrese u nas,
utemeljene 1537. godine. Naslovi
udžbenika Gazi Husrev-begove
medrese, nad kojima su naši velikani sprovodili svoja briljantna intelektualna i intuitivna vaznesenja,
podsećaju nas na krajnje uglađene
pisane podvige najistaknutijih učenjaka iz raznih krajolika islamskoga
svijeta. Koristili su se, primjera radi,
Sakakijev Miftah al-ulum u retorici,
Idžijev al-Mavakif u teologiji, te
razna djela i komentari od grandioznog Zamahšarija, Nasafija, Bejdavija, Buharija i tako dalje.23
Otuda, bivaju sasvim prozirni, za
vrijeme reformi osmanske vlasti i
formiranja svjetovne niže škole,
ruždije, razlozi svestrane nepovjerljivosti naših muslimanskih porodica prema ruždijama i njihove
privrženosti obrazovnom sistemu
tradicionalnih mekteba i medresa.24
Prema službenim podacima iz 1876.
godine, samo dvije godine prije austrougarske okupacije i u zenitu
vojne i ekonomske slabosti Osmanske imperije, u Bosni je bilo 917
mekteba sa čak 40.779 učenika, odnosno 28.445 muških učenika i
12.334 ženskih učenica, što sasvim
jasno govori o kontinuitetu žive tradicije aktivne učenosti u srcima i životima svih naših muslimana, kako
muškaraca isto tako i žena.25
Januar - Decembar 2009. 65
VJERSKO OBRAZOVANJE U
NAŠE MODERNO DOBA
(Naučno raspoloženje
okupacione uprave)
Potpisivanjem protokola Berlinskog kongresa u čijem se članu 25.
utvrđuje odluka o tome da se Bosna
i Hercegovina preda na upravljanje
Austrougarskoj, 13. jula 1878, većina
naših muslimana se suočava sa potpuno neiskušanim civilizacijskim
tokom i novim sveukupnim životnim pogledima. Globalna i gruba
spoznajna, vrijednosna i društvena
prekretnica njih je usmjeravala ka
uspostavljanju modernog poretka koji
je, u skoro svim različitim dimenzijama i detaljima, ilustrovao znakove
tuđeg, neshvatljivog i omalovažavajućeg identiteta. Naime, u prvim godinama nakon 1878, konstantan
civilizacijski polet i briljantno učevno
obogaćenje iz vremena dominacije
svete kulture religije propraćeni su
kolektivnom intelektualnom ćutnjom
i društvenom klonulošću muslimana
usljed prodora svjetovnog okupatora. Pod pritiskom mnogostrukih fizičkih represija, prijetnji i ponižavanja, zastrašeni i progonjeni muslimani su, unutar najdubljih sfera svog
bića, njegovali negodovanje prema
sultanovom nemaru i istovremeno
duboki prezir, ogorčenje i odvratnost
prema novoj vlasti, kulturi i civilizaciji koje je nametala zapadna sila.
Osvježavajući duše i misli sjećanjem
na svoju ponosnu naučnu tradiciju i
na svoje mnogobrojne velikane kojima se diči cjelokupan islamski svijet, muslimani nisu nipošto mogli da
budu pokoreni, osim u slučaju da se
temeljno ugroze fundamentalni principi njihove učenosti i uspostavi inovativan pojam nauke koji će prethodne intelektualne tradicije poistovjetiti sa sujeverjem, te nakon toga,
ranije naučnike diskreditovati i njihove spise istisnuti iz naučne baštine
naroda.
Tako, Austrougarska nameće
nužnost posvjetovljenja i tobožnjeg
osavremenjivanja obrazovnog sistema religioznih muslimana odmah
od početka septembra 1878. u anonimnom članku „Za prosvjetu“, u
službenim „Bosansko-hercegovačkim novinama“. U tom članku pre66 Januar - Decembar 2009.
poručuje se ograničavanje broja vjerskih škola, te svođenje vjerske nastave na manji obim i uvođenje
svjetovnih predmeta.26 Od izuzetnog
značaja je ovdje obratiti pažnju na to
da sama sintagma svjetovnih nauka,
proistekla iz empirističke definicije
nauke i potpuno strana religijskom
spoznajnom stadijumu – igra ulogu,
kod nas, najsnažnijeg instrumenta u
globalnom procesu muslimanskog
samootuđenja. Jer, prema religijskom pogledu, sve su nauke svete, s
obzirom na to da svaka nauka, čak i
ona čisto empirijska, predstavlja
jednu manifestaciju neograničenog
znanja božjeg i crpi svoju izvjesnost
iz metafizičkih principa. Međutim,
usljed oskudnog poznavanja rezultata filozofskih udubljivanja u suštinu religijske i moderne nauke,
naši kulturni i književni intelektualci
i njihovi saradnici iz klera, odomaćuju taj oskrvnjen koncept i lišavaju
svoj narod mogućnosti da se definiše
i realizuje novo rješenje prema kojem
će oni, i u nametnutim uslovima dominacije tuđe sekularne civilizacije,
ostati privrženi spoznajnim teomonističkim principima svoje religije.
Zato se, u potpunosti, slažemo sa
Mustafom Imamovićem, kada on
konstatuje da su naši muslimani
„godinama posle okupacije, prepušteni sami sebi, politički neorganizovani i bez ikakvog oslonca izvan
Bosne... morali prihvatiti novu civilizaciju ili propasti“.27
Modernistički austrougarski poredak morao je da se okomi i na obrazovne stubove raskošne baštine
tradicionalne učenosti, pa su promjene u programu i uvođenje svjetovnih
predmeta, od početka okupacije, bili
uslovi Austrougarske za izdržavanje
Gazi Husrev-begove i svih ostalih
medresa. Ove medrese su, po predstavnicima nove uprave, bile konzervativne, nazadne, neorganizovane,
zaostale28 i nisu odgovarale zahtjevima više škole. Međutim, kako je
smatrala da, zbog potencijalnog „fanatičkog“ otpora, nije bilo moguće
da se sprovedu reforme u medresama, Austrougarska je pristupila lukavom planu stvaranja novih rivalskih škola sa modernim religioznim
sadržajem i ambijentom i otvorila u
Sarajevu dvije takve škole modernog
tipa: Šerijatsko-sudačku školu i Darul-mualimin. Elitna i posebno gledana od strane Austrougarske Šerijatsko-sudačka škola (Mekteb-i nuvab)
je osnovana 1887. i obrazovala je kadar koji će dobro poznavati šerijat i
istovremeno „se uputiti u promijenjene pravne prilike“. Među profesorima u ovoj školi bili su trojica reisul-ulema: Mehmed Teufik Azapagić,
Sulejman Šarac i Džemaludin Čaušević i istaknuti književnici Edhem
Mulabdić i Osman Nuri Hadžić.
Darul-mualimin (Učiteljska škola) je utemeljena 1891. i pružala je
pomoć Gazi Husrev-begovoj medresi kao servis za izučavanje svjetovnih predmeta. Naime, medresanti
Gazi Husrev-begove medrese su već
u školskoj 1891/92. godini pohađali
svjetovne predmete u Darul-mualiminu, pa je 1913. škola Darul-mualimin prešla u zgradu medrese, da bi
se u školskoj 1917/18. godini ove
dvije škole sjedinile, iako je svaka zadržala svoje programe i nastavnike.29
Bilo je u ono vreme još nekoliko
velikana među našim klerom, čiji su
životi odisali aromom nebeskog sjaja
sakralnih praskozorja. Već smo spominjali mostarskog muftiju Ali Fehmi-efendiju Džabića, koji je na čelu
odbora od dvanaest osoba, izabranog u Mostaru 5. maja 1899, uspostavio i predvodio, sa središnjom ulogom Gazi Husrev-begove medrese,
„Pokret za vjersku i vakufsko-mearifsku autonomiju“. Predstavnici Pokreta za vjersku i vakufsko-mearifsku autonomiju su, između ostalog,
naširoko raspravljali o tome kakav
mearif treba muslimanima, a kakav
mearif želi da finansira austrougarska
vlast u Bosni i dobili potpuno masovnu podršku od muslimana u cijeloj
Bosni i Hercegovini. I Srbi iz Bosne
su, sa zahtjevom o „crkveno-školskoj
autonomiji za Srbe“ značajno sarađivali sa Džabićem i tako afirmisali
svetu netrpeljivost grandioznog bogatstva svog pravoslavnog spoznajnog stadijuma prema naučnim i
društvenim nasrtajima modernog
sekularnog poretka. Nažalost, negdje sa 1904. godinom završava se
prva etapa Pokreta za vjersku i vakufsko-mearifsku autonomiju bez
većih i konkretnih rezultata, dok su
se prilike u Gazi Husrev-begovoj
medresi još i pogoršale. Pokret za
vjersku i vakufsko-mearifsku autonomiju je u svojoj drugoj fazi (19051909), bez muftije Džabića, širio
svoju djelatnost na političke probleme i za reformu medresa nije imao
ni vremena ni definisanu strategiju.30
Uloga svetovne inteligencije
naših muslimana
Najveći broj muslimanskih intelektualaca je, podržavan od strane
zemaljske vlade, nastojao da se što
više distancira od nepomirljivog i
ljutog otpora većinskog opozicionog
dijela muslimana, te da afirmiše
nužnost sprovođenja političke orijentacije, koja će se koncentrisati na
kritici negativnih aspekata orijentalnog konzervatizma i nemarnog pristupa ranijih turskih vladara razrješavanju ozbiljnih problema muslimana Bosne i ujedno pokazivati
sklonost prema pozitivnim rezultatima nove vlasti i savremenoj zapadnoj nauci, kulturi i civilizaciji. Oni
su, takođe, produbljivali neraspoloženje prema „inertnosti“ hodža do
te mjere, da se početkom XX vijeka,
kod cjelokupne moderne struje intelektualaca, javlja ozbiljna netrpeljivost prema ulemi izražena kroz
konstatacije da se ona (ulema) „većinom sastoji iz bezbroj trutova“.
Jaz između ova dva suprotstavljena tabora biće sve širi do kraja austrougarske vladavine, pa i nakon
toga.31 Safvet-beg Bašagić i Edhem
Mulabdić permanentno insistiraju
na tome da se muslimani, umjesto
sablje, prihvate nauke i pera. Fehim
Bajraktarević u svojoj studiji Šta je
islam zaveštao Evropi? konstatuje,
nalik Tahtaviju i Džemaludinu Afganiju, da je humanizam i renesansu
islam inicirao na evropskom kontinentu, što kasnije prihvata ogromna
većina naših savremenih muslimanskih mislilaca. Takođe, Ibrahim Džafčić neumorno govori o školovanju,
kao najvažnijem načinu premoštavanja opsadnog stanja ondašnjih muslimana.32 Zapravo, može se reći da
je među intelektualcima, u ono vrijeme, vladao ambijent kolektivne saglasnosti o nužnom pisanju I djelanju preporodnim i progresivnim tonom, te nezaobilaznom povezivanju
islama i modernog napretka. U prvoj
generaciji aktivnih muslimanskih intelektualaca koji su željeli da pod
novim političkim okolnostima pomognu svojim muslimanima tako
što će ih prilagoditi modernom vremenu, nalazili su se nosioci mnogih
političkih, kulturnih i književnih inicijativa, od kojih su svi nekako bili u
činovničkom odnosu sa vladom. To
su bili Mehmed-beg Kapetanović
Ljubušak, Jusuf-beg Filipović, zatim
prvi reis-ul-ulema Islamske vjerske
zajednice u BiH Mustafa Hilmi H.
Omerović, pa Mustafa Hilmi Muhibić, Ibrahim-beg Repovac, Esad Kulović33, Ibrahim-beg Bašagić, Esad
Uzunić, te prvi predsjednik Privremene komisije za uređenje vakufskih poslova u BiH Mustaj-beg Fadilpašić i drugi. Pokretanjem lista „Bošnjak“ 1891, oni su uspjeli da manifestuju svoje najozbiljnije političke i
publicističke aktivnosti.34 Već od
drugog broja lista „Bošnjak“ pojavljuju se i radovi Safvet-bega Bašagića. Ustvari, stariju generaciju
književnih poslenika koji su pisali u
„Bošnjaku“ negdje do 1894. predvodili su upravo Safvet-beg Bašagić, te
Edhem Mulabdić i Riza-beg Kapetanović, sin Mehmed-bega Kapetanovića Ljubušaka. Istovremeno sa
njima, odnosno nakon njihovog povlačenja, bili su aktivni još uvijek
Mehmed-beg Kapetanović Ljubušak, Jusuf-beg Filipović, Hilmi Muhibić, kao i primjera radi Mehmed
Ali-beg Kapetanović, Fehim Spaho,
kasnije reis-ul-ulema, te Mehmed
Sejdović i Musa Ćazim Ćatić. Pored
toga, Safvet-beg Bašagić je zajedno sa
E. Mulabdićem i Osmanom Nurijem
Hadžićem, prvog maja 1900. pokrenuo list „Behar“. Dalje, od 1903. Bašagić osniva jedno za drugim društva
„Gajret“, „Elkame“ i „Muslimanski
klub“, a 1907. pokreće list „Ogledalo“
koji izlazi svega tri mjeseca.
U redovima klera zaslugom Džemaludina Čaušević je u prvoj deceniji XX vijeka pokrenuto je nekoliko
listove na našem jeziku, ali na arabici. To su listovi: „Tarik“, „Mualim“, „Misbah“ i „Jeni Misbah“. Ovi
su listovi propagirali napredni i reformistički Islam i posebno se zadržavali na pitanjima iz prosvjete i
školstva.35
U ovo osvrtu ne želimo da prenebregnemo razarajuće uzroke relativne stagnacije u tradicionalnom
vjerskom obrazovanju i naučne dekadencije u aktivnostima konzervativnih predstavnika muslimanskog
klera iz onog vremena. Štaviše, sam
sistem vjerskog obrazovanja, u okviru kojeg se afirmiše fundamentalni
značaj metafizičkih principa božje
tradicije, pokazao je, u različitim
epohama, strogu odbojnost učenjaka
religije prema zastarjelim i nepromjenljivim metodama edukacije i
istraživanja. Markantne pristalice nebeske tradicije vjerskog obrazovanja,
nesumnjivo, podržavaju sve oblike
osavremenjenja i prosperitetnih pristupa unaprjeđenju sadržajnih i formalnih obilježja vjerskog i cjelokupnog školstva. Međutim, intelektualci iz redova naših muslimana su
krajem XIX i početkom XX vijeka,
pod parolom nužnog napretka, vjerovatno nesvjesno ali eksplicitno,
usmjeravali svoj narod ka inovativnom spoznajnom stadijumu modernističke nauke, što, bez imalo podozrenja, predstavlja ogromnu opasnost po identitet naših muslimana i
svih vjernika, mnogo ozbiljniju od
neprihvatljive suvoparnosti vjerskih
vođa i masa.
Fundamentalna i kobna greška
svih naših reformistički orijentisanih
muslimana bila je u tome što se nisu
usredsredili na osavremenjavanje i
prosperitet u okviru teomonističkog
spoznajnog stadijuma religijskih tradicija, nego su napredak (ne)vješto
poistovećivali sa modernizmom.
Tako u pripovetkama Među dva svijeta, Na pragu novog doba. Sve se zaboravlja i drugim, koju su Osman-Aziz
(zajednički pseudonim O. N. Hadžića i Hrvata Ivana Milićevića) objavili prvi put 1895. i posle 1896. kroz
kritiku muslimanskih vjersko-prosvjetnih zavoda biva formulisan naglašen i oštar reformistički stav
autora. Centralni dijaloško-monološki dio teksta bavi se problemima zastarjelosti muslimanske vjerskoprosvjetne nastave kako u Bosni,
tako i u Turskoj, problemima primitivnog tumačenja Islama koji predstavlja izvor zabluda, zaostajanja i
nazadovanja, te se ističe potreba savremenijeg pristupa pitanjima reliJanuar - Decembar 2009. 67
gije i nužnost ugledanja na Zapad.
Pripovjetka se završava prikazom
vlastitog konzervatizma i zatucanosti bosanskohercegovačkih muslimana, posebno klerika, koji, po
autorima, predstavljaju kočnicu na
putu savremenog razvitka.36
Muslimansko književno štivo dobija 1897. još jedno Osman-Azizovo
djelo - roman Bez svrhe koji će predstavljati najoštriju ranu osudu klera i
medresa i idejno ispunjavati sadržaje
kasnijih Bašagićevih stihova i Mulabdićeve proze. Autori svestrano kritikuju muslimanske vjersko-prosvjetne zavode, medrese, njihove nastavnike i zastarjeli sistem obrazovanja,
koji reprodukuje sveštenike sa moralnim i obrazovnim kvalitetima neadekvatnim njihovom zvanju. Zanimljivo je to da je i Jakša Čedomil oštro
osudio kritiku hodža i medresa u
ovom romanu, zamjerajući piscima
zbog toga što otkrivajući rane svoga
naroda, bez sažaljenja i simpatije za
bedu i nevolju, prožimaju svoje djelo
strašnim pesimizmom, ponekad oštrom ironijom, ne pokazujući ni trunke ljubavi i razumijevanja. On piše
da se boji toga da bi ovaj roman mogao pogubno djelovati, jer će narod
iz njega crpeti mržnju prema svojim
sveštenicima i od njih se odbijati.37
U romanu se već u početnom
opisu softinske sobe u Hanikah-medresi u Sarajevu ustanovljava tmurni
i mračni ambijent ustajalosti, izlizanosti, gnjiloće i zagušljivosti tamnog
duhovnog stanja studenata medrese.
U svakoj glavi će se razraditi po
jedna izrazita karakteristika takvog
softe: u prvoj glavi tupost i obamrlost, u drugoj lakoumnost, u trećoj
razvratnost i u četvrtoj preziran
odnos prema onima koji rade i
onima koji imaju despotsko ophođenje sa mlađima. Autori pokazuju da
pobrojani poroci i izvan medresa sve
ozbiljnije opterećuju cjelokupnu muslimansku društvenu sredinu, te u
liku jednog običnog i inače dobroćudnog muslimana podvlače njegov
primitivni odnos poštovanja i slijepog povjerenja prema klericima kao
glavnim protivnicima novog doba.
Kasnije, u šestoj glavi romana snažno se nameće utisak smiješne nesavremenosti nastavne strukture
Hanikah-medrese isprepletene sa ja68 Januar - Decembar 2009.
lovim gubljenjem vremena i uzaludnošću i besmislenošću učenog razmišljanja o odgovoru na dogmatičke
zagonetke zasnovane na fantastičnim pretpostavkama u kojima se
praktični život gubi.38 Ove posljednje
kritike podsjećaju nas na modernističku orijentaciju Muhameda Abduha
i na njegove učenike koji su, čak, izumeli termin fankale kao skraćenicu za
arapsko fa in kala, sa značenjem „a
ako kaže (protivnik)...“, radi ismijavanja metodologije juridičko-teoloških cepidlačenja.39 Istina je da
izuzetna racionalna skrupuloznost i
blagotvorna potpuna vitalnost tradicionalnih religijskih nauka utemeljuju u studentima potrebne kvalitete
za to da oni usred najkomplikovanijih spoznajnih izazova iznađu najadekvatnije odgovore. Upravo iz tog
razloga, tradiciji religijskih nauka
smetaju statični edukativni okviri
isto onoliko koliko ona teži nužnoj
dosljednosti svom tradicionalnom
spoznajnom horizontu.
Uz reformističke prohtjeve muslimanskih intelektualaca, u tim danima, pristajalo je izrazito malo onih
iz naroda, dok je apsolutno većinsko
raspoloženje produbljivalo svestranu netrpeljivost prema stranim
spoznajnim okvirima. Tako, čak i
spontani realni govor teksta OsmanAzizovog romana Bez nade (1895) nedvosmisleno pokazuje da je većina
ondašnje muslimanske populacije
bila protiv Austrougarske, njene vlasti, civilizacijske misije i novotarija
koje je ona donijela, te da je samo
mali broj muslimana pristao uz nju,
njene ustanove i novi način života.
Te malobrojne pristalice su bili
poput bijelih vrana među svijetom,
prezreni kao izdajice vjere i naroda.40
Vjerujućem narodu posebno je odbojan bio neshvatljiv društveni nestašluk mladih muslimana koji su,
negdje vani, usavršili svoje znanje iz
zapadnih nauka.
Prema religijskom pogledu,
nauka je propraćena vjerovanjem, pa
rzdvajanjem vjerovanja od nauke
dovodi do propasti i jednog i drugog. Kaže se: „Divan je saputnik vjerovanju nauka.“41 Takođe se prenosi:
„Vjerovanje i nauka su dva brata blizanca i dva druga što se ne razdvajaju.“42 Ustvari, najpoželjnija je ona
nauka koja će se zabaviti utiranjem
puta upute, dok će nauka biti štetna
ako bude vodila stranputici zablude.
„Najbolja nauka je ona kojom urediš
svoju razboritost, a najgora je ona kojom izopačiš svoj povratak (Bogu).“43
Međutim, umesto da bude uzorna u
svom vladanju i ponašanju, naša zapadna inteligencija je, kako pisaše reformistički šerijatski sudija hafiz Ajni
Bušatlić, prkosila i u očima mase
odavala tu sliku da zapadna nauka
kvari i ne oplemenjuje. Bušatlić smatra da su ti intelektualci trebali da narodu omile austrougarske škole, ali
da su oni, po svršenim višim naukama, kao svestrano i visoko izobraženi zreli ljudi, vrlo slabo zalazili u
narod da ga osvješćuju i privlače
uljudbi i progresu. Štaviše, oni su se,
prema Bušatlićevim riječima, odali
alkoholnim pićima, vrlo upadljivo
vjerske obrede posve zanemarivali i
nisu davali dovoljno o sebi vanjske
garancije da su privrženici svoje religije.44 Također, A. Hifzi Bjelevac u
Gajretu kritikuje političke intelektualne predvodnike zbog toga što
oni sede po hotelima i čitaju šta se u
svijetu događa, a ne brinu se šta sve
biva oko njih i kako se kroz život
proturaju zapušteni i bedni. On dodaje da je ugodno sedeti u hotelu i
stvar rasuđivati iz novina, ali da je
mnogo teško nekom pomoći.45 Ovakvo stanje je uznemiravalo čak i
Osman-Aziza koji se, u prozi Među
dva svijeta, bezrezervno zalaže za evropski obrazovanu inteligenciju i isto
tako obračunava sa onim zapadnjačkim pseudoracionalističkim poluintelektualcima koji u ime „zdravog
razuma“ idu u nihilizam.46 Moramo
da kažemo, da i pored toga što privlači naš izvrstan respekt prema svom
markantnom autoritetu, O. N. Hadžić, koji se samostalno ili u saradnji
sa I. Milićevićem, u najtežim civilizacijskim trenucima našeg naroda na
pragu neiskušanog novog doba, savesno i revnosno latio pera u korist
afirmacije sveukupnih islamskih i
vrijednosti iz uzornog života posljednjeg božjeg Poslanika – nije raspolagao snažnom filozofskom razboritošću pomoću koje bi ustanovio da
su skepticizam i nihilizam zapečaćuju sudbinu cijelog toka moderne
spoznaje i nauke. U protivnom, Ha-
džić bi morao, najprije, da se okomi i
na svog nekadašnjeg bliskog istomišljenika S. Bašagića koji se u završnici svog životnog i intelektualnog
pjesničkog iskustva, u poetsko-filozofskom ciklusu Na pučini svjetla, objavljenom u njegovim zrelim
godinama u zbirci Misli i čuvstva,
upušta u jedan novi sistem poetskog
umovanja – unošenjem skeptičke
sumnje u smisao života i čovjekovo
saznanje. Tako Bašagić već u Prologu
iznosi agnostičko shvatanje o nemogućnosti spoznaje objektivnog svijeta i cijelo zbivanje predstavlja kao
proizvod lične imaginacije. U dvadesetpetoj pjesmi on postavlja pitanja o
tome da li čovjek objektivno egzistira
ili je on samo svoj vlastiti privid i
ostvarenje samo u svojoj svijesti, da li
se on začinje i prestaje samim sobom,
kao što sobom relativizuje aspekte
svojih postupaka, nakon čega, i ovog
puta, naš pjesnik, zapanjen i izbezumljen, kao svoje jedino saznanje i
uvjerenje spominje nemanje odgovora, neznanje objašnjenja i nemoć
misli. U stvari, cjelokupan ovaj spjevciklus daje svaku životnu i misaonu
koncepciju u prisenku skepticizma,
sumnje u njenu pravu egzistenciju ili
njene potpune negacije, te Bašagić, i
u kontekstu sedme pjesme, govori o
uzaludnosti maštarskih uznosa u
potrazi za spoznajom i o proricanju
neuspjeha žudnja za otkrovenjem
Boga.47 Iz zebnje da se ova studija
prekomjerno ne oduži, potpuno
ćemo odustati od analize gornje fundamentalne spoznajne prekretnice u
intelektualnom životu Bašagića, kao
jednog od najistaknutijih i najplodotvornijih književnih radnika naših savremenih muslimana, sa obećanjem
da ćemo ubrzo, u prvoj prigodnoj
prilici, sasvim podrobno raščlaniti
sve komplikovane implikacije njegovog tumačenja, u ciklusu Na pučini
svjetla, mističke duhovnosti i panteizma u znaku relativizma u spoznaji,
liberalističke raspuštenosti i humanističkog faraonstva savremenih tokova zapadne filozofije. Naravno, to
nimalo neće umanjiti značaj Bašagićevih i mukotrpnih učenih pregnuća
svih onih koji su, na različite načine,
obogaćivali sveukupnu baštinu
naših kontemplacija o religiji i time
nas bitno zadužili.
Kler i reforma vjerskog
obrazovanja
Ne može se opovrgnuti činjenica
da je početkom XX vijeka islamsko
obrazovanje kod nas dobilo znatnu
vitalnost iz različitih razloga kao što
su proširenje liste nastavnih predmeta i uvođenje našeg jezika i pisma
u nastavu. Ključna zasluga za realizaciju mnogih pozitivnih reformi
našeg vjerskog školstva, uglavnom,
pripada izvrsnom i neumornom
učenjaku izrazite reformističke orijentacije, velikodostojnom Mehmedu Džemaludin-ef. Čauševiću, čije
su blagotvorne aktivnosti na mjestu
vrhovnog poglavara Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini u periodu
od 27.10.1913. do 1930. godine, ubedile većinu pisaca u to da ga smatraju našim najvažnijim reis-ul-ulemom do danas. Međutim, treba ispitati do koje mjere je kler mogao i
uspeo da, usred brzih reformi medresa, očuva osnovna načela spoznajnog stadijuma Islama. O reformi
Kuršumlije medrese, koja će se od
1921. zvanično zvati Gazi Husrevbegova medresa, rano su istaknuti
oprečni stavovi u redovima predvodnika muslimanske vjerske inteligencije. Čak je Ulema-medžlis o programu medresa održao dvije Islamske prosvjetne ankete, jednu 1910, i
drugu tokom 1911-1912. godine.
Tako, na X sjednici Islamske ankete,
od 31. decembra 1911, Ahmed-ef.
Burek zagovara stav o ograničenoj
reformi, prema kojoj će se svjetovni
predmeti izučavati samo do šestog
razreda medrese, da bi se učenici u
preostala dva razreda usredsredili
isključivo na orijentalne nauke. Njemu su se odmah suprotstavili DŽ.
Čaušević i S. Alajbegović koji su insistirali na tome da se svjetovni predmeti predaju u svim razredima. Spomenuta prepirka je odslikavala različita raspoloženja pristalica dva
stava po pitanju reformisanja naših
medresa. Prema prvom stavu, koji
su branili i Šakir-ef. Pandža i Munibef. Korkut, dva člana Zemaljskog vakufskog povjereništva i Ulema-medžlisa, odbacuje se mogućnost većih
promjena i predlaže uvođenje nekih
svjetovnih predmeta do nižih stepena obrazovanja u medresama, ili
dopuna svjetovnog obrazovanja učenika na nekoj čisto svjetovnoj školi,
kao na primjer na Darul-mualiminu
u Sarajevu. Zapravo, nije se dopuštalo odstupanje od nužnog tradicionalnog turskog obrazovnog sistema,
s obzirom na to da će svršenici medresa isključivo biti hatibi, mualimi,
muderisi, kadije i muftije. Mišljenje o
radikalnim promjenama je odvažno
predvodio DŽ. Čaušević, uz pomoć
upravitelja Gazi Husrev-begovog
vakufa H. Mutevelića i još nekih članova Islamske prosvjetne ankete.
Oni su zahtjevali da se pored arapskog pisma uvedu latinica i naš jezik,
te da svjetovni predmeti budu obavezno zastupljeni tokom čitavog
školovanja, a ne samo u početnom
stadijumu.48 Bilo kako bilo, Gazi Husrev-begova medresa iz austrougarskog perioda je brzo gubila svoje
starije generacije zbog odliva učenika u Šerijatsko-sudačku školu i
Darul-mualimin49, dok je njen status,
u novim prilikama, postao skoro nedjelotvoran.50
Između dva svjetska rata, relativnu dekadenciju obrazovnog sistema medresa su u očima vjernika
samo naizgled nadoknađivale dvije
ugledne svjetovne škole sa znatnim
brojem islamskih predmeta i to su
Šerijatsko-sudačka škola i Šerijatska
gimnazija, za koje se u običnom narodu govorilo da su muslimanske
škole.51 Takođe, akademske 1935/36.
godine otvorena je zasebna Viša
islamska šerijatsko-teološka škola
(VIŠT) u rangu fakulteta, u kojoj
ugledni prof. dr Enes Karić, s pravom, vidi primjer koledža iz Aligarha na naš modernistički način.52
U svojim razmišljanjima o reformi, Mehmed Džemaludin Čaušević često se pozivao na Evropu i na
evropska i zapadna dostignuća u
nauci, tehnici i organizaciji.53 Na istoj
idejnoj platformi je, u modernističkom listu Bošnjak, početkom 1900.
objavljen tekst u sedam nastavaka
Husni tedbir, nisfi takdir (znači „Lepa
uredba – pola sudbine“) o tužnom
stanju naše prosvjete, potpisan od
strane nepoznatog Mirija Zije, zbog
čijih britkih misli i oštrih kritika prof.
E. Karić vješto u njemu prepoznaje
DŽ. Čauševića, tada još studenta u
Istanbulu. Miri Zija se mnogostruko
Januar - Decembar 2009. 69
obrušava na tradicionalne medrese i
ističe da je glavni razlog džehaleta
naših muslimana to što smo svu
islamsku nauku skratili na prevladane
(potcrtava S. Halilović) udžbenike
„Bergiviju“ i „Šuruti salat“. On piše
da je obrazovanje u medresama beživotni sadržaj koji neće donijeti boljitak ni našim muslimanima ni islamu
kod nas. Miri Zija ukazuje na to da se
Islam oslanja na sve postojeće, u zadnje doba prozvane svjetske nauke i
da je pogrešno da se svjetovne nauke
smatraju nemuslimanskim, jer su
Arapi unaprijedili, recimo, geografiju. Kako je on simpatizer Darulmualimina, otuda u vezi sa medresama ističe da je u njima sama nauka
skroz zanemarena, da su medrese
bez ikakve nastavne metode (usuli tedrisa) i da su one uglavnom ništa
drugo nego spavaonice za decu koja
pohađaju ruždiju.54
Može nam se na trenutak učiniti
da je gornje konstatacije iznio reformistički duh istog onog Sejida Džemaludina Afganija, koji u svojoj
raspravi Lekčer dar ta’lim o tarbijat
(Lekcija o edukaciji i vaspitanju) smatra da su sve islamske nauke, manjeviše, nagrdne, zastarjele i beskorisne.
On u većini članaka u časopisu al-Urvatul-vuska, kao i u nekim svojim persijskim spisima, insistira na tome da
su jurisprudencija, metodologija jurisprudencije, teologija, filozofija i sve
ostale vjerozakonske i racionalne tradicionalne nauke bezvrijedne.55
I dok je DŽ. Čaušević priželjkivao
da obnovi naše institucije u sjenci naučnih postignuća moderne Evrope,
Mehmed Handžić (1906-1944) je razmišljao o obnovi naše savremenosti
na čvrstim temeljima sigurne i provjerene tradicije i pouzdane prošlosti.56 Naš grandiozni alim i bespremačni intelektualni radnik, kratkog
a krajnje blagoslovenog života, Mehmed-ef. Handžić je, po najdubljem
uvjerenju autora ove studije, daleko
najblistaviji dragulj, sa besprijekornom religijskom samosviješću, među savremenim muslimanskim misliocima. Najdublje sfere kolektivnog
života naših muslimana, ojađenih
usred mnogostrukih ontoloških, društvenih i moralnih kriza modernoga
svijeta, vapiju za opsežnim analizama brojnih aspekata M. Handži70 Januar - Decembar 2009.
ćeve erudicije koje će osvježiti cjelokupan ambijent naše religioznosti,
kao što će, ponekad, možda i odbaciti
neke njegove naučne stavove ili određene ishitrene političke aktivnosti.
Mehmed Handžić tvrdi da muslimanski reformistički časopisi ne afirmišu istinske vrijednosti islamskog
nebeskog identiteta i svoje pohvale
usredsređuje isključivo na opozicioni
tradicionalistički časopis Hikjmet koji
su u Tuzli uređivala u tradicionalnim
islamskim disciplinama vrlo obrazovana braća Čokići. Handžić 1930. piše:
„Muslimani imaju tri časopisa i jedne
novine. Jedan časopis se zove Hikjmet. On ulaže napor da zaštiti Islam,
a u vezi sa preostala dva časopisa muslimani nisu zadovoljni njihovim postavljenim metodama u odbrani
Islama. Za njih bi se prije moglo reći
da se obrušavaju na njega.“57 Koristeći
u potpunosti učenja tradicionalne
islamske nauke čije je glavne grane,
osim filozofije i gnoze, odlično poznavao, Handžić je revnosno branio prirodu i principe religijske spoznaje. On
se nije ustezao da vodi oštru polemiku
i sa najvišim predstavnicima Islamske
zajednice i, primjera radi, sa svojevremenim reis-ul-ulemom Fehimom
Spahom, ranije spomenutim, koji se,
1939, u članku o tumačenju šerijatskopravnih pitanja kod nas založio, između ostalog, za tumačenje šerijata u
skladu sa razvitkom života i savremenom naukom, izvrgnuvši pritom kritici
poglede M. Handžića o nekim onda
aktuelnim pitanjima.58 Handžić u odgovoru piše da je pravac koji je sam
slijedio u svojim napisima o vjerskim
pitanjima kod nas osuđen u tom
članku i u zaključku nazvan „putem
kojim ne bi trebalo ići, jer ne odgovara
današnjim prilikama“, te ističe da se
ovde radi o najvažnijem verskom pitanju, a to je koji pravac treba slediti
kod tumačenja vjerskih pitanja kod
nas.59 Fehim Spaho, u jednom delu
svoga članka, ističe da su raniji juridici
mogli da tumače pojedina šerijatskopravna pitanja koja zasijecaju u furu’
prema urfu i adetu i pita se zašto se ne
bi u današnje, još teže doba, mogla davati ta tumačenja u skladu sa razvitkom života i savremenom naukom i
to, opet, u granicama uzvišenog šerijata. Handžić odgovara da je ovde
pisac na svoju ruku mnogo zakoračio
i da bi hteo da analogno mijenjanju
nekih propisa na temelju običaja, dozvoli i menjanje šerijatskih propisa na
temelju „razvitka života“ i „savremene nauke“ a da sve opet bude u
granicama uzvišenog šerijata. Handžić nam, sasvim učenjački, obraća
pažnju i na to da je Spaho, da bi stvar
polako navukao na ovaj novi put,
umjesto izraza „detaljni propisi“ uzeo
sada uopšteniji izraz „furu’a“, što uistinu zauzima sve grane fikha.60 Naravno, Handžić je već ranije objasnio
da se detaljni i sporedni propisi baziraju na ustaljenom običaju (urfu i
adetu), pa se unekoliko mogu mijenjati sa promjenom vremena, nasuprot glavnih i samostalnih propisa i
nasuprot onih detalja koji se ne baziraju na ustaljenom običaju i koji ostaju
nepromenljivi.61 U stvari, on ne vidi
nikakav sukob između juridičkih propisa i modernih naučnih postignuća i
govori o tome da ako nema toga da
šerijat, bar nekad, dođe u sukob sa savremenom naukom, postavlja se pitanje zbog čega bi onda trebala ta nova
tumačenja šerijata. Po njemu, krupna
je stvar reći da šerijat bar nekad dođe
u sukob sa savremenom naukom, jer
imajući u vidu da je šerijat poslan od
sveznajućeg Boga pred Čijim su znanjem jednake prošlost, sadašnjost i budućnost, mi tvrdimo da nikada
nijedan šerijatski propis neće doći u
sukob sa pravom i istinitom naukom,
te da nema nikakve kolizije između
šerijata i nauke, nego da tu koliziju izmišljaju oni koji samo pitanje dublje
ne poznaju. Handžićev zaključak glasi
da šerijat, ne dolazivši u sukob sa naukom, ne dolazi ni u sukob sa razvitkom života niti koči ikakav razvitak.
Ipak, on je svjestan toga da na razvitak
života često utiču nedruštvene ideje i
borbu Islama protiv tih asocijalnih
ideja, u takvoj sredini, pojašnjava primjerom zapadnog kapitalizma čijem
se valu pomalo teško može oteti i
danas, ne ogriješiti se o šerijatske propise o kamati, iako, prema Handžiću,
to opet ne znači da te propise treba
dokinuti ili im dati tumačenja u
skladu s razvitkom života.62 Sasvim je
evidentno da Mehmed-ef. Handžić,
na margini svog apsolutno ispravnog
poimanja položaja islamske tradicije u
savremenom svijetu, nije spreman da
razluči modernu svjetovnu nauku od
svete nauke spoznajnog horizonta nebeskog islama. Iako eksplicitno isključuje mogućnost kontradiktornosti
između religijske spoznaje i, kako sam
kaže, prave i istinske nauke, on ipak ne
nazire fundamentalne kognitivne nedostatke moderne nauke, niti razotkriva da su asocijalne ideje, o kojima
priča, u stvari neposredan rezultat antitradicionalnog usmjerenja modernoga svijeta. Ipak, veliki Mehmed-ef.
Handžić, između svih naših savremenih muslimanskih učenjaka, najbolje
zna koliko je institucija tradicionalnog
vjerskog obrazovanja bila raskošna i
velelepna. On u jednom svom eseju,
objavljenom na arapskom jeziku 1933.
u Glasniku Islamske vjerske zajednice
u Kraljevini Jugoslaviji, piše: „Na vjerskom obrazovanju počiva život vjerskih zajednica, a u zanemarivanju
vjerskog obrazovanja nalazi se trajna
smrt tih zajednica. Stoga su se naši
preci, kao i svi muslimani po cijelom
svijetu, i u stara i u novija vremena,
starali o osnivanju škola za širenje
vjerske nauke. Vjerske škole, kojih bijaše mnogo u krajevima Bosne i Hercegovine, ličile su na zvijezde na nebu,
ako ne po broju, onda bar po tome što
su se ljudi pomoću tih medresa upućivali pravom stazom. Potom, te medrese zadesi kolo nesreće i nagrize ih
zub vremena, sruši ih do temelja, te
potamni svjetlo njihove svjetiljke.
Preosta samo mali ostatak koji je izdržao sve udarce sudbine i odupro se
nedaćama, zbog nekog razloga koji je
Bog veličanstveni htio. Poznato je
onome ko je imao sreće da se upozna
sa istorijom Islama to da učenje u vjerskim školama nije bilo ograničeno
samo na vjerske nauke, već su se u
njima takođe učili, na primjer, astronomija, matematika, građevinarstvo i
druge nauke. Takvo je stanje bilo i sa
medresama u Bosni i Hercegovini, te
je svršenik ovih medresa bio upućen
u mnoge nauke. A potom, ako bi smogao snage i ukoliko bi imao jaku želju
da proširi svoja znanja, otišao bi u
jednu islamsku prestonicu, jer su ti
gradovi bili stjecišta učenih i središta
vrijednosti i vrijednih ljudi. Potom bi
se vraćao u svoju zemlju kao znalac
savršen, potpun, vrijedan i upućen u
vjerske i svjetovne teme. Takvi su bili
istinski borci, branitelji Islama, pregaoci na njegovu čuvanju i jačanju u
ovim krajevima... Austrija je nastojala
da oživi vjerske škole u krajevima
Bosne i Hercegovine, te je s tim ciljem
osnovala Šerijatsko-sudačku školu u
Sarajevu da se u njoj obrazuje potreban broj sudija za ovu zemlju, a i s ciljem da Istanbul ne bude jedino
utočište Bošnjaka za sticanje vjerskog
obrazovanja.63 Dodali bismo ovim izvanrednim objašnjenjima to da je,
prije realizacije bilo koje političke namjere, Austrougarska bila sigurna u to
da će, nametanjem modernog spoznajnog stadijuma, uspješno savladati
našu tradicionalnu kulturu i zavladati
našim identitetom.
ZAKLJUČNE MISLI
Promišljanje realnosti čovjeka i
svijeta implicira prihvatanje jednog
monolitnog spoznajnog sistema čije
će ontologija i antropologija biti, na
poseban način, isprepletene. Jer,
čovek, kao jedno od bića u univerzumu, podilazi pod generalne zakone dominantne nad cjelokupnom
egzistencijom. S druge strane, univerzum se manifestuje u čovjeku koji
ga, svojom mišlju i jezikom, tumači i
objašnjava. Naravno, u oba slučaja
suočavamo se i sa kategorijom spoznaje, pošto ontologija i antropologija
svake osobe ilustruju njen spoznajni
horizont. Stoga, svaki misaoni sistem
koji pronosi znakove neuravnoteženosti i nesrazmjernosti pomenuta tri
domena na način da se na osnovu
njegove antropološke orijentacije ne
može razotkriti vrsta njegove epistemologije ili ontologije i vice verza–
biva
opterećen
nesavladivom
naučnom slabošću i osuđen na propadanje. Sljedstveno tim objašnjenjima, u ovoj raspravi pokušali smo
da, kroz prizmu hronološkog slijeda
savremenih muslimanskih tokova i
pokreta, u okviru raskrinkavanja
identiteta religijske nauke, prikažemo to da vođe i teoretičari spominjanih tokova, uglavnom, smatraju
da je „moderna“ zapadna nauka
istinski uzrok napretka muslimana i
čak plod njihove samosvijesti iz prijašnjih vijekova. No, oni su prenebregnuli činjenicu da spoznajni principi
„moderne“ nauke podrivaju najfundamentalnije osnove religijske tradicije Islama i tako prosuđuju u korist
samootuđenja tradicionalnih društava privrženih božjim vjerozakonskim normama. Čak ni revivalistički
i fundamentalistički tokovi među
muslimanima i osobe poput Rešida
Ride i Sejida Kutba, u arapskom svijetu, nisu mogli da ispoštuju sveukupnost spoznajnog horizonta
metafizičke tradicije i da razne stepene religijske nauke, i između ostalog empirijsku nauku muslimana,
razluče od moderne nauke poslijerenesansnog Zapada. Jer, zapadnjačka
nauka je, poistovjećivanjem religijskih nauka sa praznoverjem, u doba
prosvjetiteljstva, makar prihvatila
kredibilitet religijskih tradicija pod
uslovom da one imaju moći za to da
budu izlagane u okviru pojmovnog
čovjekovog razuma i da prežive u
ulozi ideološke religije. Međutim, zajedno sa dominacijom empirističkog
toka, moderna nauka je sva božja
učenja i metafizičke sudove predstavila kao nenaučne tvrdnje i naučne
propozicije mobilisala protiv teologije i filozofskih studija. Pod tim
okolnostima, nakon obelodanjenja
skepticizma koji je bio prikriven
usred empirizma, „čovjekovo prkosničko faraonstvo i samozaljubljena
duševnost u razgolićenoj formi i u
okviru humanizma zavladaće kulturom i mislima jednog društva, te će
liberalizam i raspuštenost biti u društvu prihvaćeni za vjerozakonsku
stazu“.64 Suprotno tome, sve osobe i
pokreti koji, u različitim društvima,
budu suprotstavljali svoj tradicionalni spoznajni stadijum filozofskim i
društvenim rezultatima moderne
nauke, biće prisni saučesnici u gromkom intoniranju vaseljenske himne
svestranog produhovljenja naše prosperitetne savremenosti. A pisac ovih
redova je sasvim uveren u to da i Srbija i sekularizmom nikad oskvrnjena briljantna nebeska baština
Srpske pravoslavne crkve, čak i
nakon bolnog upokojenja Njegove
Svetosti Patrijarha srpskog G. G.
Pavla, grandioznog uzora najprefinjenijeg oblika udubljujućeg poimanja i društvenog manifestovanja
raskošnog duhovnog života – mogu
da, još očitije, budu prepoznatljive po
uspješnom i aktivnom učešću u tom
globalnom toku oboženja današnjeg
čovjeka i svijeta.
Januar - Decembar 2009. 71
Seid Halilović (Al–Mustafa international university The holly city of Kom, Iran)
RELIGIOUS EDUCATION OF OUR
MOSLEMS BETWEEN TRADITION
AND MODERN TIMES
/Summary/
Refreshing their mind and thoughts
by memories of their proud scientific tradition and numerous great men praised
in the whole Islam world, our Moslems
in modern times could not at all be subdued except if fundamental principles of
their learning would be radically endangered and if a new conception of science
would be established to equal previous
intellectual tradition with superstition,
and after that to discredit former scientists and their writings cut off from scientific national heritage.
Because of this, Austro – Hungary enforced necessity of profaneness and quasi
modernization in the system of religious
Moslems education. Our Moslem intellectuals from the end of the XIX and the
beginning of the XX century under pretence of necessary progress directed their
people towards a new stage of knowledge in modern science. Inspired by the
spirit of religious culture in which the institution of science is always recognised
as a sacred one, Moslems joined in the
process of premature promotion of the
empiric science results, completely ignoring the knowledge and cultural implications of this science. They considered that
the sole mode to preserve Islam was to
promote a harmony between Islam religious learning and modern science.
That is why many of reformer religious courses interpreted Islam and its
God’s and sacred learning in the frame
of modern knowledge system which numerous principles, restricted to limits of
cognition, not at all allowed the presence
of scientific, anthropologic and socio-political elements of any divine announcement. It cannot be denied that Islam
education with us made a considerable
progress at the beginning of the XX century. Nevertheles, it should be investigated how successful was clergy in
preserving basic principles of knowledge stadium of Islam, because of rapid
reforms, and in concentrating to modernisation and prosperity in the frame of
Theo monistic horizon of religious tradition, but not in necessary equalling progress with modernism.
72 Januar - Decembar 2009.
* Ovom studijom, pisac ovih redaka pozdravlja otvaranje velelepne medrese u njegovom rodnom gradu Prijepolju.
1
Pujaji-je farhang va tamaddon-e eslam va
Iran; Velajati, Aliakbar; Tehran: Centar za
dokumenta i istoriju diplomatije MSP-a I.
R. Iran, 2005; tom 4, 194.
2
Vodič mladom muslimanu u modernom svijetu; Nasr, Sejid Husein; prevela Aida Abadžić-Hodžić; Sarajevo: Ljiljan, 1998, 161-162.
3
Od sveegzistencijalnog staratelja Muse
Kazima se prenosi da je on propovedao:
„Jednom je Poslanik božji, blagoslovio Bog
njega i porodicu njegovu, ušao u bogomolju gdje grupa ljudi bijaše opkolila nekog
čovjeka. ‘Ko je ovo?’ Odgovoreno bi: ‘Veliki znalac.’ Kaza: ‘A što je veliki znalac?’
Kazaše: ‘On od svih bolje zna porekla
Arapa i događaje o njima, te dane iz preislamskog doba i arabljanske pjesme.’ Pa
reče Verovesnik, mir božji na njega i obitelj
mu: ‘To je nauka koja ne šteti onome ko je
ne zna i ne koristi onome ko je zna.’“
(Mizan al-hikma, predanje 14114.)
4
Gurar al-hikam va durar al-kalim; Abdulvahid ibn Muhamed Tamimi Amidi, 43.
5
Vidi ‘Elm va falsafe; Parsanija, Hamid; Tehran: Izdavačka organizacija Instututa zaislamsku kulturu i misao, 2004, 152.
6
Bitak i pad: antropologija u islamu; Parsanija,
Hamid; preveo: S. Halilović; Beograd: Metafizika, 2007; 285-286.
7
M. Imamović, Historija Bošnjaka;;: Bošnjačka zajednica kulture Preporod, Sarajevo
1997, 164-166.
8
O. Nakičević, Arapsko-islamske znanosti i
glavne škole od HV do HVII vijeka; II, Sarajevo: Fakultet islamskih nauka, 1999, 54-55.
9
Ibid; str. 98.
10
Blistavi dragulj: životopisi učenjaka i pjesnika
iz Bosne u Teme iz književne
Historije; u: Izabrana djela Mehmeda Handžića; knj. 1), Sarajevo: Ogledalo, 1999, 43.
11
Arapsko-islamske znanosti... 45-46.
12
Ibid; 53-54.
13
Blistavi dragulj... 124-140; također: Mehmed
Handžić, Rad bosanskohercegovačkih muslimana na književnom polju u Teme iz književne
historije; u: Izabrana djela Mehmeda Handžića;
knj. 1, Sarajevo: Ogledalo, 1999; 437-438.
14
O neprocenjivom značaju ove knjige i
njenog velikodostojnog autora vidi članak
Škola Ibn Arabija od Vilijam Čitika, u prevodu S. Halilovića, u drugom izdanju
knjige Sufizam koju je priredio prof. dr
Darko Tanasković.
15
Blistavi dragulj... str. 216-224. i Rad bosanskohercegovačkih muslimana... 341.
16
Blistavi dragulj... 144.
17
Ibid; 182-183. i Rad bosanskohercegovačkih
muslimana... 383.
18
Ibid, 381-382.
19
Blistavi dragulj... 292; i Rad bosanskohercegovačkih muslimana... 385.
20
Blistavi dragulj... 258-260.
21
Rad bosanskohercegovačkih muslimana...
433-435. i dodatno o Ahmed Hatimu vidi
Blistavi dragulj... 95-96.
22
Ibid, 237; i Rad bosanskohercegovačkih mu-
slimana... 400-402; i 445.
E. Karić, Prilozi za povijest islamskog mišljenja u Bosni i Hercegovini HH stoljeća –
knjiga prva;; I, Sarajevo: El-Kalem, 2004,
133. i 139.
24
Ibid, 143-144.
25
Arapsko-islamske znanosti...; 72.
26
M. Rizvić, Bosansko-muslimanska književnost u doba preporoda (1887-1918); II, Sarajevo: Mešihat Islamske zajednice BiH,
El-Kalem izdavačka djelatnost, 1990; 20.
27
Historija Bošnjaka, 361.
28
Prilozi za povijest... 151.
29
Ibid; 153-157.
30
Ibid; 148-151.
31
Bosansko-muslimanska književnost... 15; i,
također, Prilozi za povijest... 151-152.
32
Ibid; 104. i 87. i 53.
33
Esad Kulović je poznat, između ostalog,
po tome što je kao sarajevski gradonačelnik u vreme proglasa aneksije Bosne, oktobra 1908, posebnim plakatama pozivao
građanstvo da „u slavu istorijskog čina
aneksije“ tri dana drži okićene i osvetljene
kuće. Vidi: Historija Bošnjaka, 424.
34
Bosansko-muslimanska književnost... 39.
35
Ibid; 76-77. i 84-85, te takođe Prilozi za povijest... 152.
36
Bosansko-muslimanska književnost... 422. i
424.
37
Ibid; 124-126.
38
Ibid; 432-434.
39
Vidi: Prilozi za povijest... 536.
40
Bosansko-muslimanska književnost... 400.
41
Gurar al-hikam va durar al-kalim, 46.
42
Ibid.
43
Ibid.
44
Prilozi za povijest... 303.
45
Bosansko-muslimanska književnost... 242.
46
Ibid; 423.
47
Ibid, 310-313.
48
Prilozi za povijest... 158-160.
49
Ibid, 172.
50
Ibid, 139.
Ibid, 186-187
51
Ibid, 186-187
52
Ibid, 71.
53
Ibid, 5.
54
Ibid, 160-162. i 165.
55
Aliakbar Velajati Pujaji-je farhang..., tom
4, 198. i 211.
56
Prilozi za povijest... 62.
57
Blistavi dragulj... 68-69.
58
F. Karčić, Društveno-pravni aspekt islamskog reformizma: pokret za reformu šerijatskog
prava i njegov odjek u Jugoslaviji u prvoj polovini HH vijeka, Sarajevo: Islamski teološki
fakultet, 1990, 222.
59
Tumačenje šerijatskopravnih pitanja kod nas
(Odgovor na istoimeni članak g. F. Spahe koji
je izašao u kalendaru Narodne uzdanice za godinu 1939) u Islamske teme (Izabrana djela
Mehmeda Handžića; knj. 3); Handžić, Mehmed; urednik i priređivač: Duraković,
Esad; Sarajevo: Ogledalo, 1999; 191-192.
60
Ibid; 201-202.
61
Ibid; 198.
62
Ibid, 201-203.
63
Vidi: Prilozi za povijest... 181-182.
64
Bitak i pad... 288.
23
NOVE KNJIGE
Dr Redžep Škrijelj
O prijevodu zbirke izabranih priča “Kamen”, na slovenačkom jeziku
(autor Redžep Nurović, Ljubljana 2009.)
REDŽEPOVO
NARATIVNO
MAJSTORSTVO
B
ošnjačkoj je književnosti u Sandžaku, štampanjem zanimljive
zbirke odabranih, kratkih, pripovjedaka odato posebno priznanje i pružen veliki podsticaj svim piscima i
stvaraocima na našim, sandžačkim, prostorima. Njen priređivač Kulturno
udruženje Sandžak u Sloveniji, se potvrđuje kao istinski poštovaoc bošnjačkog
umjetničkog i kulturnog stvaralaštva
Sandžaka.
„Izabranim i novim pričama
Redžep Nurović sa uspjehom nastavlja žanr kratke i efikasne
priče, koja je svojom tematikom i
jezikom, filozofijom i psihologijom – vezana za njegov zavičaj i
ljude u njemu. Pred nama je zanimljivo i intrigantno pripovijedanje, sa britkim i živim
dijalozima, svojstvenim prvenstveno poznavaocima i poštovaocima svjetske moderne priče“,
navodi se u osvrtu uglednog kritičara M. Đuričkovića, i nastavlja: „Iako se pridržavao lokalnog
i zavičajnog, što je sasvim razumljivo i očekivano, autor je postigao takozvanu univerzalnu umjetničku
vrijednost, koja se tiče svega onog što je humano, čestito i moralno. U tom smislu, njegove priče su bogate i raznovrsne po mnogo
čemu, a takođe posjeduju i dramsku uzbu-
dljivost, odnosno neizvjesnost i jednostavnost kazivanja.“
Uz finansijsku podršku Ministarstva
za kulturu Republike Slovenije, knjigu
su na slovenački preveli Denis Horvath,
Marija Magdolna Horvath i ugledni bošnjački puublicist Šemso Agović.
„Kamen“ je još jedna u nizu izvanrednih proznih zbirki ovog našeg
veoma popularnog i afirmiranog pisca i
pjesnika, potvrdivši epitet majstora
kratke književne forme.
„Indolentnsot vladajućih režima, koji su
se ne mali broj puta agresivno postavili
prema sandžačkom stanovništvu, je između
ostalog uzrokovala traume u otuđenost, koje
je Nurović obradio kod svojih junaka na
način, da s razlogom zaslužuje epitet sandžačkog Semjuela Beketa. Pomenuta alijenacija je na najbolji način prikazana u
pripovjedkama „Pendžeri“ i „Zemlja“.
Zbirka kratke proze „Kamen“ je remek djelo
nadarenog pisca, pjesnika i slikara* Redžepa
Nurovića, zato upamtimo, da će se sa prevođenjem njegovog stvaralaštva na slovenačkom napredovalao“, zapažanja su jednog
od recenzenata Šemsa Agovića. Uz prisustvo velikog broja gostiju i zvanica u
Ljubljani je u prepunoj sali Kulturnog
Udruženja Sandžak, 19. novembra 2009.
godine održana promocija knjige iz koje
predstavljama neobjavljenu priču o školarcu Amiru:
Januar - Decembar 2009. 73
Redžep
Nurović
Amir
Čitavoga ljeta, te godine, niko na
nebu ne vidje oblačka, ni koliki bi se
kažiprstom, odovud sa zemlje, mogao
ubosti. Da je kom bio za ilač, džaba ne bi mu ni lahnulo, kamo da bi ozdravio. A, beli, zemlja, i sve što
zemljom mili, iskalo je kiše. Orohavila bila nekako, posivila na kofrke zelenkaste ledine ostalo samo u
zahladcima. Zagrizle i suša i stoka.
Žao bilo ljudima zemlje. Mula
Ibrahim, šta bi drugo, s džematlijama klanjali za kišu - molili, molili,
mnogi vidjelii kišne oblake kao grozdove, samo još da pljusnu, ali nijesu.
Varale oči, blijedile želje. Ipak, nastavljali su da gledaju u nebesa bez
oblačka.
Desetgodišnji Amir nije gledao u
nebo, nego za komšijskom djecom, za
školarčadima kad su nestajala onamo
u Sutisku i u nešto, učinilo bi mu se,
tonula. A dobro je znao da idu u
školu. Kao da je s nečega raskivao
pogled, snažno bi trzao glavu unazad i naglo je okretao prema kravi
Zlatki, na koju je pazio. Pripeta
konopcem istezala se Zlatka, dužila
vrat za još kojom zelenom vlati, pa se
činjaše da bi, onako napeta, odletila
nekamo poput strijele, ako bi joj ko
konop frahnuo.
Ipak, Amir je nosio jednu krivu
britvu, naprijed povijene ručke i
nazad zapeta sječiva. Lahko se zaklapala i bila pasent za svačiju ruku.
Takve, vele, grade u Đakovici od
ljuta gvožđa i ovnova roga, te nijesu
baš za djecu. Osim ovako, da se nađe
ukoliko bi Zlatka odviše zategla
petlju oko vrata - da Amir konop
presječe.
74 Januar - Decembar 2009.
„Da sječeš, Amire, tek kad Zlatki
vidiš bijelu pjenu, evo ovako“ pravio bi otac mu Bešir ispred svojih usta što je moglo veću poluloptu
šakama. „Uberi ovo dobro! Konop se
ne sječe kad tebi prahne. Jazuk,
sine.“
„Bešire! Ne tovari djetetu toliko,
aman! Nije starilo pa pomladilo“ oprezno, a ipak odvažno bi rekla
žena Beširova.
Amir je desetu napunio
početkom avgusta.Veli Šemsa,
majka mu, da su prije deset godina
rodile bile samo ona i trešnja bubajlija sa Zaruba.Tu trešnju od sestre,
Bože mi oprosti, nije odvaja. Utolila
bila porođajne muke njenim
plodovima.
Da. Deset je godina, na zdravlje,
Amiru. A u školu nije pošao. Presjedio. Sebi udario mahanu slično
djevojci koja se ne udomi na vrijeme
- zli jezici zuckaju da mu je jeksik
pameti. A Amir pametan. Sto puta
pročitao jedan „Poletarac“, jer to
jedino ima, a i Zlatka sto puta
popasla ledinu oko sebe, toliko dohvatala. Nijesu odustajali. Tolili glad,
kako dolikuje čovjeku i hajvanu.
Oktobar. Otac Amiru, evo treće
godine, govori iste riječi:
„Poći ćeš, Amire, u školu, ako
Bog da. Što prije Zlatka svikne na
pripon, bez tvoje pažnje.“
Očeve riječi dječaku su ličile na
prazan ram koji je mogao po svojoj
želji puniti slikama, razgrtati ih i razgledati kad ničemu drugom nije preče
da umili u njegovu samoću. Na
njemu je, zaključio bi ponekad, što
otac još nije siguran da se Zlatka neće
zadaviti konopcem. Nije dovoljno
učio kravu kako da bježi takvoj nesreći, činilo mu se. Zlatka je, dok bi joj
Amir pričao, ponekad gledala u
dječaka, ali se ispostavljalo da nije usvajala ništa za nauk. Ličila je na ljude
koji slušaju, ali ne dočuvaju.
Nikom Bešir ne zucnu kako
djetetu izvrdava školovanje da iz
vjere, mlađahno, ne isklizne. Nije
lud! Sve su, u vezi školstva, objasnili druigovi iz Komiteta. I na skupu
AFŽ. A, tamo šta objasne, odista
bude svakom jasno.
„Ovo je društvo pravde. Voda je
u čaši bistra, dok je čaša pravo.Talog
pokrene ko čašu izvrne...“
Obratiše se, reklo bi se, baš
Beširu:
„Ne izvrći, Bešire, bolje ti je!
Ovu historiju i na ovom jeziku ćemo
svi učiti, pa - kom svoja, kom
tuđa...“
„Dobro, dobro. Nije prvi put da
je tako.“
Vrijeme se nakanilo da dječaka
konačno pozove u školu. Sve mu
spremili, ono što se kaže - jeste Amir
čekao, ali, dočekao. Srećeee, Bože
dragi! Ali, sudbina sačekala iz zasjede. Majka mu se tih dana utopi u
fir pod podkapčinom. U jedinom na
sahat hoda, niz tijek Jošanice.
Kako se kupala, nečija joj ruka iz
dubine, iz onog modrila rijeke,
svukla i nekamo odnijela gaće, da
oproste pošteni obrazi. Žena nije od
stida mogla iz rijeke, čekala nebi li joj
ih vratio kradljivac. Čekala duže
nego što duša može da čeka u tijelu
pod vodom. Našli je, poslije, presamićenu oko rakite. Bog da joj se
smiluje!
„Ibiš Prhut je to, ako je bilo ko.
On je jedini, vaktile skočio u fir,
nakon što su ga zatekli s nekom tu.
Niko ga nije vidio da je odatle izišao.
Ovi stariji se sjećaju. Ha, amidža Sejduja?“
„Zbilja, zna li ko Ibiša Prhuta?“
„Mauzerkama su ga gađali po
firu, nekolicina. Ne ubiše ga. Ni voda
ga ne udavi.“
„Šuti, Tufike, nijesi dijete! Te nijesu ni za maksume.“
„Sve ima svoju pravu cijenu.“
„Bog da joj se smiluje.
„Alah da je primi među svoje
miljenike.
„ Amin!“
Nakon što se u groblju pridade
još jedna humka, Bešira odvedoše
vlasti, a Amira amidža mu Džemo u
Sarajevo.
Zlatku već bili prodali za ukop
nesrećnice.
BOSANSKI JEZIK
JEZIČKA SEHARA
U
svakodnevnoj komunikaciji, u kući, na
ulici, u mahali, u kahvama, na posijelima i na
svakom nezvaničnom skupu, upotrebljava se veliki
broj orijentalizama - riječi
karakterističnih za bosansko,
a još više za sandžačko leksičko područje.
Za neke od tih riječi možda se i može naši adekvatna zamjena u
jednoj riječi slavenskog porijekla, ali je mnogo češći slučaj da se mora
upotrijebiti niz pojmova da bi se objasnilo potpuno značenje
sadržano u samo jednom orijentalizmu. Za takvu semantičku upotpunjenost možemo zahvaliti dugoj genezi do oblika kakav riječ
danas ima.
U ovoj rubrici navešćemo neke od orijentalizama karakterističnih
za leksiku sandžačkih Bošnjaka i dati njihova osnovna i prenesena figurativna značenja.
K
Kabadáhija m (tur.) nasilnik
kábast krupan, golem, velik, glomazan
kabáhat, kabáhet m (tur.) krivica,
svaliti krivicu na nekoga
kábil (ar.) mogućan, moguće
kábul, kabûlosum (ar.) uslišen,
prihvaćen, primljen
käbur m (ar.) grob
kàčak m (tur.) 1.odmetnik, begunac; 2.prokrijumčarena roba
kačàmak m (tur.) jelo od kukuruzna brašna
kadáif m (ar.) vrsta slatkog jela
kádar (ar.) sposoban, koji je u stanju da nešto učini
kadífa f (ar.) 1. svilena baršunasta
tkanina, pliš; 2. cvijet
kàdija m (ar.) šerijatski sudija
kafàna f (ar.-pers.)
kàfaz m (pers.) karir, na kocke
kafàzli (tur.-pers.) 1. karirano platno(kafazli dimije); 2.kafazli pendžeri – prozori sa drvenim
rešetkama
kàftan m (pers.) 1.dio odjeće, duga
haljina; 2.u N.Pazaru – krpica,
ostaci tkanine pri krojenju
kàhar m (ar.) tuga, melanholija,
briga, žalost
kàhpija f (ar.) bludnica, kurva, rospija
kàhva f (ar.) kafa, napitak
käil (ar.) voljan, spreman
käiš m (tur.) remen, opasač
kajása f, kàjas m (tur.) kožna vrpca
kàjda f (ar.) melodija
kàjdanka f notna sveska
kajgana f (pers.) pržena jaja
kàjmak m (tur.) 1.mliječni proizvod, površinski sloj, kora koja se
pojavi kad se iskuhano mlijeko
ostavi da se ohladi; 2.pjena na
kahvi;3. figurativno pokupiti kajmak = uzeti ono najvrjednije
kàjsija m (tur.) vrsta voća
kāl m (tur.) topljenje rude
kál, kao blato, prljavština
kalabàluk m (ar.-tur.) mnoštvo,
množina, puno
kàlaj m (tur.) kositar, vrsta metala
kojim se oblaže unutarnja strana
bakarnih sudova
kàlajisan m (tur.) 1.premazan kalajem; 2.(figurarativno) prepreden
kalàštura f (tur.-bosanski) žena slobodnijeg ponašanja
kalàuz m (tur.) 1. putovođa, vodič;
2. ključ za svaku bravu
käldrma f (grč.) kamenom popločana površina, put ili avlija
kàlem m (grč.) 1. olovka, sredstvo
za pisanje;2. cjevčica za namotava-
Uređuje: Muratka Fetahović
nje konca; 3. dio biljke kojim se kalemi stablo ili grana, pelcer; 4. alatka, oštra čelična šipčica kojom se
šaraju kutije
kàlfa m (ar.) pomoćnik majstora
kàlkan m (tur.) 1.zaklon od dasaka
na vratima ili prozorima prema
ulici; 2. sedlo
kàlup m (pers.) obrazac, matrica
kàlja m (ar.) vrsta jela od krompira
i mesa, ili kupusa i mesa
kama f (tur.) dvosjekli nož, bodež
sa dvije oštrice
kanap (tur.) uzica od konoplje
kànat m (tur.) 1. prozorsko krilo; 2.
strana zaprežnih kola
kančelo n (tur.) namotano predivo
kândža kàpi1. gvozdena kuka; 2.
oštri nokti ptice
kàpak m (tur.) poklopac
kapà f (tur.) vrsta jela od povrća i
mesa
kàpidžik m (tur.) vratašca, sporedna vrata
kàpija f (tur.) avlijska vrata
kärabatak m (tur.) gornji dio noge
ptica, peradi
kàrar m (ar.) prava mjera
karasèvdah m (tur.- ar.) teški sevdah, ljubavni jadi, melanholija
karàula f (tur.) vojna pogranična
stanica, stražarnica
kàrma-karišik (tur.) sve izmiješano, ispreturano, u haosu
kasàba f (ar.) grad, varoš
kasída f (ar.) duža pohvalna pjesma
od najmanje 15 distiha, vjerski hvalospjev
kästile (ar.- tur)namjerno, smišljeno
kàšika m (tur.) žlica, komad pribora za jelo
kät m (tur.) 1. red, sloj; 2. sprat; 3.
kat haljina – dimije i bluza ili dimije
sa svilenicom košuljom i jelekom
kàtil m (ar.) ubica, krvnik
kàtran m (ar.) crna gusta tečnost
neugodna mirisa koja se dobija
suhom destilacijom drveta ili iskuhavanjem borove smole
käur, kaurin m (pers.) nemusliman,
nevjernik
kâvga f (pers.) svađa, prepirka,
bitka
kavurisati (tur.) propržiti meso
kàzan m (pers.) poveća, dublja posuda, kotao
Januar - Decembar 2009. 75
BOŠNJAČKI PRAZNICI
PROSLAVLJEN NACIONALNI BLAGDAN
11. MAJ - DAN ZASTAVE
P
76 Januar - Decembar 2009.
ovodom obilježavanja 11. maja
Dana Bošnjačke nacionalne zastave Odbor za kulturu Bošnjačkog nacionalnog vijeća predvideo je
veliki broj kulturnih umjetničkih programa i manifestacija.
svečani defile folklornih ansambala
KUD Sandžak Novi Pazar, KUD
Tutin, KUD Goražde, i KUD Podgorski biseri iz Prizrena.
Po završetku defilea učesnici su
na svečano pripremljenoj bini na
Majske svečanosti započete su
Smotrom bošnjačkih narodnih igara
SBONI 2009 koja je svečano otvorena
2. maja na tradicionalnom pešterskom teferidžu u Delimeđu.
3. maja u Multimedijalnom centru
za kulturu Tutinu u Tutinu dramski
studio Centra za kulturu iz Goražda
izveo je pozorišnu predstavu „Oči
Ahmedove“ rađene po tekstu Ivana
Studena u režiji Sanela Mušovića.
U okviru programa obilježavanja
11.maja Dana Bošnjačke nacionalne
zastave u Tutinu je svečano otvorena Biblioteka Centra
za Bošnjačke Studije nakon
čega je
upriličen
gradskom trgu u tutinu pred više hiljada građana održali koncert bošnjačkih narodnih igara.
10. maja 2009. godine na prijemu
koji je za učesnike Smotre Bošnjačkih
Narodnih Igara i građane Sandžaka
priredio dr. Sulejman Ugljanin, predsjednik Bošnjačkog nacionalnog vijeća, uručena je plaketa “20 oktobar”,
Turskoj agencije za razvoj TIKA, za
izuzetan doprinos u oblasti obrazovanja na bosanskom jeziku i izgradnji
institucija bošnjačke kulture i tradicije.
Nakon svečanog podizanja bošnjačke nacionalne zastave na jarbol
ispred glavnog ureda Vijeća pred nekoliko hiljada okupljenih građana
doprinos majskim svečanostima dali
su članovi ansambla Ašik Junus izvođenjem ilahija na bosanskom i turskom jeziku.
Na sam dan 11. maj u prostorijama Bošnjačkog nacionalnog vijeća
otvorena je izložba dječijih likovnih
radova na temu „Bošnjačka kultura i
tradicija“.
BOŠNJAČKA TRADICIJA
SBONI
je tradicionalni manifestacija koja ima za cilj očuvanje i popularizaciju folklorne tradicuje Bošnjaka
kao i zbližavanje mladih ljudi Bošnjačke nacionalnosti sa svih prostora
bivše Jugoslavije i iz dijaspore.
Zbog posljedica svjetske ekonomske
krize, Smotra bošnjačkih narodnih
igara (SBONI), koja se tradicionalno
održava na Dan bošnjačke nacionalne
zastave, u 2009. godini nije mogla biti
organizovana na način kao prethodnih
godina. Naime, izostalo je učešće
mnogih ansambala.
U Delimeđu je održan koncert kulturno-umjentičkih društava, a učesnici
su bili: KUD „Sevdah“ iz Gradačca BiH, Bošnjačko KU društvo „Interkulturale“ iz Beča, „Sandžak“ iz Novog
Pazara i folklorni ansambl Multimedijalnog centra iz Tutina.
Dolazak na svečanu binu učesnika SBONI 2009 pratio
je i veliki broj građana na teferidžu u Delimeđu
Januar - Decembar 2009. 77
Na svečanom defileu u Tutinu,
pored članova KUD „Sevdah“ iz
Gradačca - BiH, Bošnjačko KU društvo
„Interkulturale“ iz Beča, „Sandžak“ iz
Novog Pazara, folklorni ansambl Multimedijalnog centra iz Tutina učestvovalo je i KUD „Podgorski biseri“ iz
Prizrena.
78 Januar - Decembar 2009.
SBONI je manifestacija koja, inače,
okuplja ansamble iz zemlje i inostranstva, s ciljem da se na jednom
mjestu predstavi raznovrsnost kultura
naroda, što, opet, ima za cilj očuvanje
tradicije naroda sa ovih prostora.
Pozorišna predstava „Oči Ahmedove“
Dodjela Plakete “20. oktobar” predstavniku
Turske agencije za međunarodni razvoj -TIKA
Svečano otvaranje biblioteke Centra
za bošnjačke studije u Tutinu
Januar - Decembar 2009. 79
Najbolji literalni i likovni radovi
KAD DJECA PROGOVORE
O svojoj kulturi i tradiciji
U cilju obilježavanja 11. maja, Dana bošnjačke nacionalne zastave, Bošnjačko nacionalno vijeće
raspisalo je Konkurs za najbolji učenički literarni i likovni rad na temu bošnjačke kulture i tradicije,
koji je uspješno završen uz svesrdnu saradnju sa direktorima i nastavnicima
srpskog/bosanskog jezika sandžačkih osnovnih škola; đaci su obradili ovu temu, a
radovi su razvrstani u četiri kategorije: prvu
kategoriju su činili učenici I i II razreda;
drugu kategorija: učenici III i IV razreda;
treću kategoriju učenici V i VI razreda i
četvrtu kategoriju učenici VII i VIII razreda.
Likovni radovi mogli su biti individualni
i grupni/kolektivni, a za najbolje radove nagrađivan je učenik ili grupa učenika, nastavnik-mentor i škola. Za najbolje likovne
radove nagrađeni su:
Dženana Planić, učenica VIII razreda OŠ
“Svetozar Marković” iz Brodareva,
Zilha Mavrić, učenica VII razreda OŠ“Jovan
Jovanović Zmaj” iz Novog Pazara,
Sajma Dolovac, učenica II razreda OŠ “Desanka Maksimović” iz Novog Pazara,
Belma Redžepović, učenica VI razreda OŠ
“Vuk Karadžić” iz Novog Pazara,
Armin Đulović, učenik VIII razreda
OŠ“Vuk Karadžić” iz Tutina,
Šaćirović Rijalda, učenica IV razreda OŠ
“Vuk Karadžić” iz Tutina,
OŠ “Rifat Burdžović Tršo” Novi Pazar
Na Dan bošnjačke nacionalne zastave u
galeriji Bošnjačkog nacionalnog vijeća
izloženo je 60 likovnih radova, od ukupnih
dvjesto koliko je pristiglo na Konkurs.
Najbolje literalne radove napisale su:
Nedžma Šaćirović, učenica VIII razreda OŠ
“Jovan Jovanović-Zmaj” iz Novog Pazara,
Ilma Manić, učenica VI razreda OŠ “Rifat
Burdžović-Tršo” iz Tutina
Amina Tuzinac, učenica IV razreda
OŠ“Rifat Burdžović-Tršo” iz Novog Pazara.
80 Januar - Decembar 2009.
Ehljimanina svadba
Osvanulo je vedro majsko jutro. Kroz poluotvoren prozor
probudili su me rumeni zraci izlazećeg sunca i vesela ptičija pjesma. Negdje u blizini čuo se topot konjskih kopita i povik kočijaša
koji je seoskom kaldrmom hitao na njivu. Iz susedne sobe prepoznala sam glas moje nane koja je sa komšinicama ispijala jutarnju kahvu. Prišla sam prozoru i neko vrijeme posmatrala
proljećno umiveno nebo, a iz bašče me zapahnuo opojni miris behara. Fali mi riječi da opišem tu ljepotu, a koliko bih to željela !
Taj užitak mi, za trenutak, prekide nanin poziv da dođem u kuhinju, jer tetka Ehljimana i amidžinica Vasvija hoće da me vide.
Kad sam ušla na vrata jedna od njih uzviknu: „Mašala što je ova
čora porasla, ti ćeš se, Sećeraginice, šućur sat odmijeniti" Poselamismo se, i ja sjedoh u jednom uglu sobe. Posmatram tetka Ehljimanu. Starica od blizu osamdeset godina, zabrađena
mahramom. Svaka bora na njenom licu odslikava jedan period
njenog života. Sve na njoj nekako skladno, čak joj i bore lijepo
stoje. Vidi se da je to bila nekad prava ljepotica. One nastaviše
da razgovaraju, a ja se sva pretvorila u uho kako mi ni jedna jedina riječ nebi promakla. Nešto mi je govorilo da će one sad da
pričaju o običajima, što mene jako interesuje. Tako je i bilo. „Е
moja Ehljimana, čini mi se ka da je jučer bilo kad si ti došla",
skoro sa uzdahom progovori amidžinica Vasvija. „Hej o! pantiš
li to, a znaš li koliko ima vremena od taput ?" uz neki, meni do
tada neviđen osmjeh, uzvrati joj tetka Ehljimana." I kao i uvijek
horna za priču amidžinica Vasvija nastavi.
„Koljiko ti,Ehljo, ono sede isprošena ?" „Bogme dvije godine,
salj tri nedelje manje, ono dok je Latif došo is vojske. Tadijer se
vojska dugo služila, jok ka sat ha otiđi etega. Kupilji su mi vala
bilji sve što treba da se kupi. Ostalo je bilo još petoljirka i dva
šorvana da donesu kanađije onu noj uoči svadbe. Sve sam ti ja
to porezala i potkala. Te ljepote, te spreme. Svut se pričalo kako
bolju spremu, nit je ko spremio ni donijo od mene. A vala sam i
imala vakta daje spremim, uzvrati tetka Ehlja."Pantim vala,"nastavi amiđinica Vasvija „ sve je bilo ugovoreno, salj dok Lato
dođe. Bilji su zvalji dvesta kuća, sve s kućom. Adem Deljin je
bio zvanica. Tek smo se bilji ispratilji na stanove. Te ljivade se
zazeljenelje, a svut po njima cvetalje jagljike i što ti ja znam koje
još cvijeće. Mogu ti rej ka birani cilj im alj tepih. No taput tepiha
nigđe nije imalo, sve su bilji ćiljimi i čerge, alj hirami. Miljina
hi je bilo pogljedat, a teško su se čuvalji ot grinje. Helje, Latif
dođe ka danas, a prosutra otoše kanađije. Osamnu četvrtak, a zaboravilji da kupu bambone i ljebljebiju, te neda kot Ganovija, kupilji su malo više kat se Ćamilj ženio pa him je ostalo. Mi žene
namirujemo iz stana u stan.
Malo se usput porečkasmo sa Ramizom Galjinom, ko će u
jenđe. Vala ja nijesam taput nikom makarila niti dala naprijet. Činelo mi se da sam za sve ja najpreča. Bogme sam i ćuteke jela za to.
Na ravan više stanova već počeo narot da se kupi. Na jedan
kraj postaljeni mangal i đugumi za kahvu, a sa druge strane čore
u testije donosu vodu za piće sa Gure, a za harač sa Stejramina.
Ne prođe ni sahat ogreznu ljivada. Mi provirujemo kroz ljesu od
stana. Tija momaka, a tija konja. Čauš zovnu Reha da bidne buljukbaša, a viknu svatovima da krenu za njim. Maljić i Zahir
udrilji u muzike i goč, sve plješti do Ljeporavna. Uto izbiše ovi
is doljne mahalje, a svatovi već polažu. Kat se to prolomi pucnjava, neznaš jelj žešći Amir Ganof alj Juso Galjin. Bio je adet
da svatovi tamo noću po konaka, a ovaret nešto rešiše da se vrnu,
kažu tu bljizu u Gurdijelje pa mogu i na obdan. Ja uze Zaljifu
pa se malo ka sakrismo u onu kočiju za komoru da bidnemo uz
nevestu. Taktuk su išlje jenđe, a mi učogorismo da idemo. Sefo
Hamidof razigra sedljenika, a on mu nešće pravo no okrenu pa
preko jedne vratnice, za trohu je poginuo.
Do Gurdijelja ima ka jedan sahat hoda. Pratiše muštulukdžije, a dok se oni vrnuše mi popričekasmo nadno Cukota. Ispret
kuća ispalje žene da gljedaju svatove. Stigosmo. Sćahu da
uvedu svatove unutra te neko zavika, jok more no na ljivadu, na
ovu ljepotu. Nas jenđe uvedoše doduše u sobu đe si ti. Uzgret
čuh kako se Adil Kasumof ljutaše šta smo šćelje u jenđe. Tebe bi
milo što sam ja došla đesmo ono čuvalje zaedno. Đe da sedneš
puno žena, a još komora. Čini mi se da me i danas bolji, neko mi
poturi boćanku na onu prostirku đe treba da sednem." Kaku boćanku ?"upita komšinica Eljmaza. „Епе, kaku boćanku,taput se
jenđama svašta podvaljevalo. Sramota je i da se priča,"veli moja
nana. A amiđinica Vasvija nastav: „Tamo upolje dajra, pije se
kahva sprema se ručak. Po ručku opet kahva pa posijen da ručaju
sretioci, nema povratka svatovima dok se sve sofre ne istaraksu.
Ja tu malo preskoči, bilji smo zaboravilji jorgan i rukavice da donesemo, te su pratilji nekoga da hi uzme. A ti, Ehljo, došla pod
namešć da insan dva oka ne skine sa tebe. Vala je i Latif bio viđen.
Dođe vakat da se krene, tebe prstenovaše, popi se šerbet i krenusmo. Mi malo poprve a tebe da posij en izvedu. Deca se nakupila da sednu na sanduk, a dever him dava para dok imade sitno,
no mlogo dece pa koja nijesu uzela, nete živa da siđu sa sanduka.
Komoru već behu natovarilji jedva sedosmo u kočiju. Ne dadoše
ni Haziru bajrak dok him ne dade malo para, velju takaf je adet.
Vikalji su da ako neko ot sretioca prvi ujagmi da puca is ljivora
kat se krene ne vesta ima da zasudi čoveku. Ja ne pantim koje
prvi puco, a ti si mu vala sudila pa kogoj daje. Gurdijeljci him
behu postavilji nišan da gađaju, a i kamen da bacaju, bogme su
i košiju trčalji. U sve naši behu bilji bolji, sem košije. Košiju
him beše uzo Rasim Badić is Gurdijelja. Behu kupilji pare za
ručak i na muzike. Pošto te popeše na konja, ja te malo virnu
kros onu čergu ot kočije kad ti plačeš. Kamen ti u praću, neznam
šta ti falji za onakoga momka. Krenusmo, kad bismo preko ćuprije
ti baci mindilj, a eto ni sat neznam ko ga ujagmi. Usput se faljahu što su sakrilji filjdžan. Kad bismo us Debelo brdo, svatovi
opet trčaše košiju. Kat se primakosmo ka kući, kat tamo svirka,
dovelji Šaka sa muzikama. O drugo, prelomi se pucanj, takaf trijesak u mom vijeku nijesam čula. Sretoše nas, svatove uvedoše
u ona veljki stan pot šindru, neko prifaćinje konje, neko reda
obuću. Čuh kako neko pita, dalj je zvanica zvao mula Iljaza za
venčanje, u svatove nije bio. Tebe krenusmo ka onome stanicu
kraj kljijeta. Tamo ti spremilji musaf i nakonče. Kazuju ti kako
da ujđeš, da poljubiš prak i tako redom. Uvedosmo te, žene se
otimlju koja će bliže do tebe ja hi sve pomako da ti namešćim
mesto. Neko reče da ide hodža da hi venča. Večeralo se, džumbusilo se do kasno. Zavikaše da se ispane, a ispret stana se nakupilo momaka i devojaka, udrilji pesmu. Prvo trepetljiku pa
posljen var se, ne prevar se. Mi opet u namiru. Izutra ti uzimaš
ruku . kogoj uđe u tvoj stan i kazuješ darove. Serđiju ti rastrlji
čepčevrm oko stanova. Ljudi dolazu na ručak i da te daruju, pa
hitaju na Džumu. Neznam, davno je bilo a pričalji su da ti se
dosta dara pokupilo. Kat su šćelji da te daruju izvelji smo te da
hi malo podvoriš. Neko uze tablju i sve ot čoveka do čoveka. Ne
znaš staje ljepše slušat muzike, alj Mahita Husova kako se šalji.
Zaseo u sredinu i priča šta mu se dešavalo u životu. Svi se smiju,
a najače, čini mi se, Šefko Aljušof. Popodne se nakupio narot sa
svija strana, čak is Brniševa i Crnoče. Doduše nijesu dalji šareno
kolo, helj ovo u petak popodne je ženski džumbus. Ljudi su stoj
alj i sa strane iza plota, a i ko bi krenuo ovamo đe se đumbusi,
dočeko bi hi Arslan Selmof sa mačugom. Poređalji pokraj tebe još
jedno pešes nevesta da dvoru sa tobom. Sve obuklje katove sa zlatom oko vrata, sve cafti.
Tako ti je bilo. Što bi vikalji, ljepota petak i subota. Ti si se
odma dofatila posla, izgajila decu, enehi ka zlato. Pričalo se ka
Ehljimana Latifovica. Danas je sve drukče. Alj šta hoj, takaf je
vakat."dovrši amidžinica Vasvija.
Nedžma Miletić, VIII razred
OŠ “Jovan Jovanović Zmaj” Novi Pazar
Nastavnica, Mira Miletić
Januar - Decembar 2009. 81
BOŠNJAČKI PRAZNICI
PROSLAVLJEN NACIONALNI BLAGDAN
20. NOVEMBAR - DAN SANDŽAKA
D
82 Januar - Decembar 2009.
an Sandžaka – 20. Novembar
obilježen je i ove godine u
prisustvu velikog broja zvanica, predstavnika javnog, društvenog
i političkog života iz cijelog Sandžaka
i gostiju iz Crne Gore. Svečanost je upriličena u Glavnom uredu Vijeća, u
Novom Pazaru.
Čestitajući svim Bošnjacima nacionalni praznik, predsjednik Bošnjačkog nacionalnog vijeća u Republici
Srbiji Dr. Sulejman Ugljanin je rekao
pozivajući pritom i predstavnike ostalih naroda koji žive na ovom području da se aktivno uključe u
njegovanje i očuvanje tog identiteta.
Ministar u Vladi Srbije pozvao je,
također, i predstavnike Bošnjaka i
drugih naroda u susjednoj državi
Crnoj Gori na uspostavljanje posebnih
odnosa i da se ne obziru na granice
koje ih sada razdvajaju, a koje će, kada
naša zemlja i konačno bude u Evropskoj uniji, biti zanemarljive.
da su Sandžački Bošnjaci u
prethodnom
periodu
značajno unaprijedili svoja
nacionalna prava i dostigli
zavidan nivo njihove ostvarenosti. Ističući da je
Dan sandžaka praznik i
svih ostalih građana ove
regije, Dr. Ugljanin je ovom
prilikom govorio o posebnom,
regionalnom sandžačkom identitetu, kao tekovini zajedničkog
suživota i tradicionalno dobrih međusobnih odnosa svih građana regije,
Dan Sandžaka predsjedniku
Ugljaninu,
članovima BNV-a i svim
Bošnjacima čestitao je i
ministar za ljudska i manjinska prava u Vladi Srbije,
Svetozar Čiplić.
U sklopu obilježavanja
Dana Sandžaka održani su
Četvrti Sandžački književni susreti (SAKS), tradicionalna književna
manifestacija sandžačkih Bošnjaka,
koju finansijski podržava i Ministarstvo kulture Republike Srbije.
BOŠNJAČKA TRADICIJA
Zbog nedostatka sredstava izmijenjena je koncepcija
manifestacije, ali su književni susreti ipak održani
SAKS 2009 - prvo veče
Članovi redakcije Almanah
D
a se i u uslovma ekonomske krize mogu
organzovati značajne kulturne manfestacje, pokazalo je Bošnjačko nacionalno vijeće organzujući četvrte po redu Sandžačke
književne susrete. Nedostatak sredstava uslovio je
drugačiju koncepciju, pa su se ovogodišnji književni susreti razlikovali od predhodnih. Ove godine,
zbog nedostatka sredstava nije bilo konkursa za
dodjelu književne nagrade “Pero Ćamila Sijarića”,
no i pored toga čitalačkoj publici nije uskraćeno zadovoljstvo da se u dvije večeri, 20. i 21.novembra
druži sa književnicima.
Ove godine je u tu svrhu prve večeri Susreta
predstavili su se članovi uredništva i redakcije
podgoričkog „Almanaha“- Udruženja i časopisa za
proučavanje, zaštitu i prezentaciju kulturno-historijske baštine Bošnjaka Crne Gore. Urednik časopisa i predsjednik Bošnjačkog nacionalnog vijeća
Crne Gore, akademik Šerbo Rastoder, u uvodnoj
riječi, uz čestitke povodom nacionalnog praznika
svih sandžačkih Bošnjaka, rekao je da granice za
kulturu ne postoje i da je to, bez obzira na državnu
razdvojenost, najbolja nit spajanja svih, kako pripadnika bošnjačkog nacionalnog korpusa, tako i
ostalih građana na ovom prostoru.
Januar - Decembar 2009. 83
Govoreći o osnivanju
udruženja i pokretanju časopisa, prof. dr. Šerbo Rastoder
je rekao: “ Očaj, nemoć, prkos
i znanje su izvorišta Almanaha” - i podsjetio da su se u
tim, za bošnjački narod na
prostorima bivše Jugoslavije
teškim vremenima, Husein
Bašić, Zuvdija Hodžić i Milika
Pavlović 1993. godine odvažili
da pokrenu Almanah “kao
odgovor vremenu ništavila i
beščašća”. „U narednim godinama svog postojanja časopis je okupio impozantnu ekipu književnika i novinara, koja je
produkovala ukupno 89 knjiga i 46 brojeva časopisa“, rekao je akademik Rastoder.
D
ruge večeri održana je promocija antologije “Trajnik”. U ovom trotomnom luksuznom izdanju na oko 1700 strana,
priređivač akademik Risto Vasilevski je zastupio
autore iz svih nacionalnih manjina i etničkih zajednica koje žive u Srbiji, a to su: Albanci,Bošnjaci, Bugari, Bunjevci, Cincari, Goranci, Hrvati,
Jevreji, Mađari, Makedonci, Našinci, Romi, Rumuni, Rusini, Slovaci, Turci, Ukrajinci i Vlasi. U
antologiji je zastupljeno 257 pjesnika sa 1 087 pjesama na jezicima autora, od čega je 750 pjesama
dato i u prijevodu na srpski jezik. To je 22 371
84 Januar - Decembar 2009.
On je, u kraćim crtama, predstavio redakciju časopisa i njegova najznačajnija izdavačka ostvarenja. Od
bogatog izdavačkog stvaralaštva „Almanaha“, akademik Rastoder posebno
je izdvojio djela rahmetli Huseina Bašića, nekoliko knjiga o bošnjačkoj epici
i Avdu Međedoviću, kao i čuveni
roman Envera Čolakovića „Legenda o
Ali-paši“, za kojeg je hrvatski književnik Miroslav Krleža kazao da na
mnogo bolji način od Ive Andrića prikazuje život Bošnjaka u BiH.
U nastavku programa, rad udruženja i časopisa „Almanah“, njegovu bogatu izdavačku djelatnost prije svega, predstavili su i sekretar
redakcije Atvija Kerović, kao i članovi redakcije
Suljo Mustafić i Aldemar Ibrahimović.
stih na originalu i 13 638 stihova u prijevodu. Uz
to, za svakog zastupljenog autora dati su biobibliografski podaci i fotografija autora. Za svaku
od 17 antologijskih cjelina, koliko ih antologija
ima, izbor su pravili predstavnici nacionalne zajednice koja je u toj cjelini predstavljena, tako da
su kopriređivači u antologiji Rasim Ćelahmetović, Aleksandar Dankov, Ivan Ivanov, Ana
Popov, Uzeir Ajradini, Tatjana Cvejin, Vicko
Arpad, Dragoljub Acković, Ileana Ursu, Vladimir Kočiš, Adam Svetlik, Nusret Dišo Ulku,
Eugen Kolebo, Tomislav Žigmanov, Radomir
Andrić, Vojislav Radovanović i Irina
Hardi Kovačević.
Predstavljajući antologiju, akademik
Vasilevski je istakao: “Antologija "Trajnik"
obuhvata pjesničko stvaralaštvo pjesnika
nacionalnih manjina i etničkih zajednica
koji su rođeni ili su živjeli i stvarali na prostoru sadašnje Republike Srbije u dužem
vremenskom periodu, ma gdje sada živjeli
i stvarali. Dakle, drži na okupu sve ono što
je ponijelo inicijaciju, poticaj, "miris" i
"ukus" (sa) ovog tla. U svakom slučaju, ubijeđeni smo da će antologija "Trajnik" dugo
trajati i biti temelj na kome će počivati sva
buduća kompletna i kompleksna istraživanja
pjesničkog stvaralaštva na ovom prostoru.
Risto Vasilevski
TRAJNIK za trajanje
SAKS 2009 - drugo veče
Antologija višestruko predstavlja kapitalno
izdanje: prvo, u većini slučajeva, radi se o prvom
književno-kritičkom vrjednovanju manjinskih
književnosti; drugo, zahvaljujući prijevodima,
daje se mogućnost da se srpska čitalačka javnost
upozna sa pjesničkim stvaralaštvom manjinskih
zajednica, i treće, s obzirom da su manjine koje
žive u Srbiji dijelovi većih naroda koji žive u sopstvenim državama, ovo predstavlja i značajan
međunarodni književni i izdavački poduhvat.”
Antologija “Trajnik” izišla je u izdanju smederevske izdavačke kuće “Arka”, a na ovogodišnjem
Sajmu knjiga u Beogradu nagrađena je specijalnom nagradom za izdavački poduhvat godine.
O antologijskoj cjelini sandžačkih Bošnjaka
govorio je njen piređivač Rasim Ćelahmetović.
On je istakao da ova antologija eksplicitno potvrđuje da nema malih i perifernih književnosti
i poetskih krugova i da za poeziju nije bitno koliki je brojčano jedan narod, već šta se iznjedri u
negovoj duhovnoj i umjetničkoj nadgradnji, a
poezija manjinskih zajednica u umjetničkom
smislu ni počem ne zaostaje, već ponekad i prednjači. U antologiji bošnjačka poezija je sakupljena
pod naslovom “Otisci začaranih ogledala”, a u
njima su zastupljena 24 bošnjačka pjesnika sa po
tri antologijske pjesme. Zastupljeni su: Murat
Abdagić, Ruždija Krupa, Maruf Fetahović, Ismet
Rebronja, Bešir Ljušković, Ibrahim Hadžić,
Rasim Ćelahmetović, Redžep Nurović, Ismet
Čivgin, Murat Baltić, Sinan Gudžević, Šaban Šarenkapić, Fatima Muminović, Izeta Radetinac,
Hodo Katal, Hankuša Hamzagić, Iso Porović, Bisera Suljić Boškailo, Enes Dazdarević, Samir Hanuša, Jasmina Ahmetagić, Asmir Kujović,
Hajrudin Kolašinac, Nadija Rebronja
Januar - Decembar 2009. 85
N
akon ovih opštih karakteristika koje su
dali priređivači, predstavili su se pjesnici pripdnici bugarske, makedonske,
rumunske i bošnjačke nacionalne zajednice, kao
i predstavnik većinskog srpskog naroda. Svoje stihove su govorili:
Risto Vasilevski, rođen je 1943.godine u Makedoniji. Akademik, pjesnik, esejista, pisac za djecu,
prevodilac. Piše i objavljuje na makedonskom i srpskom jeziku. Autor je sljedećih knjiga: Šaputanja,
Vremenija, Tumačenje puta, Davanje oblika, Listanje vremena, Bolna kuća, Životopis Koleta F., Otići
u Prespu, Patnja i prosvetljenje, Plodored, Pohvale
paklu, Igranje glavom, Ogledala, Igre i hvale,
Letopis hiljaduposlednje, Tkanica zla, Hram. Ipak
hram, Freska od reči, Iskopine, Sušt – slospev –
poezija;
Svetlosti značenja – antologija poezije nacionalnih manjina u SCG
Trajnik - antologija poezije nacionalnih manjina
u Republici Srbiji;
Dobitnik je mnoštva književnih nagrada i priznanja. Član je Makedonske akademije nauka i umjetnosti i Akademije slovenskih književnosti i
umjetnosti u Varni, Bugarska. Živi u Smederevu.
Dušica Ilin, rođena u Tetovu ( Makedonija)
1944.godine. Pjesnikinja je i novinarka. Piše na
makedonskom i srpskom jeziku. Autor je pjesničkih
knjiga: Freska srca, Sizifina, Vjetar u kavezu, Tumačenje straha, Sporan let, Bijela linija, Sedam
prekora o hladnoći i Pek. Pjesme su joj prevođene u
Poljskoj, SAD, Turskoj, Indiji i Rumuniji. Živi i radi
u Beogradu.
86 Januar - Decembar 2009.
Milan Đurašinović, rođen je 1952.godine u
Vragočanici, kod Valjeva. Objavio je pjesničku
plaketu „Vezivanje ptica“ 1979, i knjige pjesama
„Tekla“ 1982, „Zbirka Vragočanica“ 1991, „Averno“
2001, i srpske poezije i prevođenje na više svjetskih
jezika. Živi u Beogradu.
Viktor B. Šećerovski, rođen je 1942.godine u
Makedoniji. Pjesnik, književni kritičar, prevodilac.
Piše na makedonskom i srpskom jeziku. Autor je knjiga: Vrijeme glasnih hladnoća, Kovčeg za samoću,
Promjena prostora,Posle života, posle smrti, Vrijeme
iza zida, Otmene praznine – poezija; Sada je odgovorni urednik časopisa Videlo i urednik u IP Sipa.
Dobio je nagrade Iselenička gramota i Godišnju nagradu za doprinos stvaralaštva i kulturi Makedonaca
u Srbiji. Živi u Beogradu.
Cvetko Ivanov, rođen je u selu Borovo, Dimitrovgrad 1949. godine. Osnovnu školu završava u rodnom mjestu i u selu Poganovo a gimnaziju u
Dimitrovgradu. Završio je Tehnološki fakultet u
Skoplju i radi u Pirotu. Piše na bugarskom jeziku i
bavi se publicistikom i dokumentaristikom. Objavljuje u listu Bratstvo i časopisu Most. Do sada je
objavio dvije monografije: “Borovo-istine i legende”
(2004.) i “Dragovita zlatna” (2007.) i zbirku pjesama
“Žive uspomene” (2006.).
Pavel Gatajanču, rođen je 1957.godine u Vojvodini, Lokve. Urednik je emisije iz kulture na rumunskom jeziku. Objavio je sljedeće knjige: Odsutno
vrijeme, Obrijana zmija, Rađanje proze,Pjesme,
Kalibar revolvera,Dresiranje lovačkih pasa, Ne snivani snovi,Sizifovo rame i made in Banat – poezija,
Atentat na javni red – proza, Lokve juče i danas –
monografija… Prevođen je na srpski, mađarski, slovački, rusinjski, slovenački, francuski i njemački
jezik. Dobitnik je više nagrada i priznanja.
Januar - Decembar 2009. 87
Safet Hadrović Vrbički, rođen je 01. oktobra
1952.godine u selu Donja Vrbica, kod Berana. Piše
poeziju, prozu, eseje, osvrte, recenzije, polemičke
tekstove i satiru. Prevođen je na makedonski, slovenački, bugarski, turski i njemački jezik. Pjesme su
mu publikovane na talasima radio-stanica:
Radio-Beograd, Radio-Sarajevo, Radio Crne Gore,
Radio Ankara, Radio Novi Pazar, Radio Berane,
Radio Rožaje. Zastupljen je u zbornicima, antologijama i naučnim studijama.
Vjerujući u magijsku moć riječi, vjerujući da je
pjesma lijek svemu, da je kadra da sačuva trenutak
za vječnost, 1974.godine odlučuje da objavi svoje
prve pjesme, u Beogradu. Učestvuje na poetskom
festivalu Mladi maj u Zaječaru, kada dobija i prve
književne kritike i prve nagrade.
Krajem septembra 1988.godine objavljuje svoju
prvu zbirku pjesama “Ne reci nikom” pa zatim
“Zoja” 1992.godine piše tragediju “Žrtva” Kasnije
objavljuje: Kurban, Iskopavanje vatre; krajem
1994.godine objavljuje drugo izdanje “Žrtva”,
poema “Ne mere to tako bolan” Sa svojim saradnicima Vasvijom Gusinac i Fehimom Kajevićem
priprema građu i 1966.godine objavljuje zajedničku
knjigu pod naslovom “Progoni i politički procesi u
Sandžaku od 1992-1996 godine” i tako nastavlja sa
izdavanjem “Bošnjaci muslimani narod vjera kultura” “Patke na legalu” “Lovci na školjke” “Orfejeva lira” treće izdanje “Žrtva” “Izgon kao sudbina”
Pjesme iz provincije” “Ezopov vrt” “Labudova
pjesma”
Izeta Radetinac, rođena 07.februara 1957.godine
Bare, opština Prijepolje. Objavila dvije zbirke poezije “Ne tražim let ptice” izdata u Sarajevu, “Krik
sna” izdata u Novom Pazaru 2008.godine. Svoje
pjesme objavljivala u “Sandžačkim novinama” u
Listu za književnost i kulturu Iranskog kulturnog
centra u Beogradu, u knjizi “Bosna i Bošnjaci” izdata u Njujorku, zastupljena u Antologiji Bijel
behar, Antologija Pjesnika Bošnjaka Kosova od Alije
Džogovića.
88 Januar - Decembar 2009.
Rasim Ćelahmetović, 1945 godina, Priboj. Pjesnik, pripovjedač, esejista. Autor je četiri knjige poezije i n+knjige pripovedaka. Objavljena su dva izbora
iz njegovog stvaralašta. Zastupljen je u preko 30 Antologija. Poezija mu je prevođena na turski, poljski,
bugarski, makedonski i albanski jezik. Knjige su mu
doživjele više izdanja. Dobitnik je književnik
nagrada: Blažo Šćepanović, Vukovi Lastari, Limske
večeri poezije i drugi. Dobitnik je zlatne značke Kulturno prosvjetne zajednice Srbije i Dukata Isah bega
Ishakovića. Član je Udruženja književnika Srbije.
Živi u Priboju.
Enes Dazdarević, 1965 godine u Novom Pazaru.
Pjesnik. Studirao je geografiju u Sarajevu i Prištini.
Objavio je veoma zapaženu Zbirku poezije Ruska
straža 1993 godine. Zastupljen je u više Antologija
Poezije Bošnjaka. Dobitnik je nagrade Goranovo
proljeće 1989. godine. Živi u Novom Pazaru.
Tomislav Žigmanov, rođen je 1967.godine, u Tavankutu, književnik, esejist, publicist. Po zanimanju
je profesor filozofije. Radovi su mu prevođeni na engleski, njemački, mađarski, rumunski, bugarski i
rusinski jezik. Za knjigu Minimum i maximum dobio je 2007.godine nagradu “Zvanje Črnja” za najbolju
knjigu eseja objavljenoj u Hrvatskoj. Objavio je: Raskrivanja (knjiga refleksivnih stihova), Efemerije
svakodnevlja, Bunjevački blues (knjiga stihova), 2002, Bez svlaka mraka, poema, 2005, Prid svitom – saga
o svitu koji nestaje, prozni monolozi, 2008. (pisana na bunjevačkoj ikavici)
Januar - Decembar 2009. 89
DAN SJEĆANJA - 11. JULI
RAHMET
SVIM BOŠNJAČKIM
CIVILNIM ŽRTVAMA
P
Bošnjačko
nacionalno vijeće
je prije pet godina,
na desetogodišnjicu genocida u
Srebrenici,
proglasilo 11. juli
za Dan sjećanja.
90 Januar - Decembar 2009.
rigodnom akademijom i monodramom “Kameni spavač”,
koje su održane u Glavnom
uredu BNV-a, kao i posjetom šehidskog groblja i polaganjem cvijeća na
spomen-česmu u Starčevićima kod
Tutina, gdje je 11. jula 1922. godine
ubijeno 30 Bošnjaka, u Novom Pazaru je obilježen 11. juli, Dan sjećanja.
Obrativši se prisutnima na Akademiji, predsjednik Izvršnog odbora
Vijeća Esad Džudžević je kazao da je
11. juli prilika da se zatraži rahmet za
sve bošnjačke civilne žrtve u prošlom
stoljeću: na žrtve pokolja i pokrštavanja Bošnjaka u Plavu i
Gusinju 1912. godine,
na žrtve u Starčevićima u opštini Tutin
11. jula 1922. godine, na ubijene
u Šahovićima i
Pavinom Polju u
Bijelom Polju 20.
novembra 1924.
godine, na žrtve
četničkog pokolja
izvršenog uoči Božića 1943. na području Bihora, kao i
na žrtve četničkih
divljanja u Foči i
drugim mjestima
istočne
Bosne
tokom II svjetskog
rata, na šehide pobijene, na pravdi
Boga, na Hadžetu u Novom Pazaru
tokom 1944. i 1945. godine, na žrtve
progona Titovog ministra policije
Aleksandra Rankovića tokom 60-tih
godina, na žrtve državnog terora i otmica Bošnjaka tokom 90-tih godina u
Sjeverinu 22. oktobra 1992. godine,
na pljevaljsku Bukovicu 16. februara
1993. godine, na žrtve otmice u Štrpcima 27. februara 1993. godine i, konačno, na žrtve genocida u Srebrenici
11. jula 1995. godine.
DAN SJEĆANJA - 11. JULI
“Odlukom Evropskog parlamenta i Rezolucijom UN, čitav civilizirani svijet obilježava 11. juli
kao Dan sjećanja; svi, osim onih
koji su to trebali prvi učiniti - parlament Srbije, zemlje u kojoj mi,
sandžački Bošnjaci, živimo oduvijek”, kazao je Džudžević, izražavajući očekivanja da će Srbija ipak
smoći snage da to učini.
U povodu obilježavanja ovog
nacionalnog blagdana u prostorijama Vijeća upriličeno je izvođenje
monodrame
“Kameni
spavač”, u glumačkoj realizaciji
Filipa Mursela Begovića, glumca
Dramskog studija ORIENT
ESPRESSO iz Zagreba. Monodrama je utemeljena na stihovima
velikog
bošnjačkog
pjesnika Mehmedalije Maka
Dizdara iz njegove istoimene
zbirke pjesama. Postmodernim
pristupom najnovijih iskustava
evropske drame Begović je u
liku pripovjedača dočarao snagu
ličnosti pjesnika Maka Dizdara.
Spajanjem tradicije i savremenosti, te dramskog postupka i performansa, izložene su ključne
biografske činjenice iz pjesniko-
vog života, propraćene projekcijama slika na zidu sa simbolima i
motivima sa stećaka.
Monodrama se na mnogo načina
dotakla tragičnih ratnih zbivanja
koja su devedesetih godina prošlog
stoljeća zadesila Bošnjake i mnoge
ostavile bez doma i porodice.
Govorom isključivo u prvom
licu jednine izbjegnuta je linearnost pripovijedanja u monodrami,
pri čemu je naglašena prisutnost
manihejstva u djelovanju bogumila. U predstavi je prikazan začudni svijet Crkve bosanske, čiji su
pripadnici bogumili dolaskom
Osmanlija, vjeruje se, bez opiranja
prihvatili islam. Sjedeći na visokom stolcu i nesputano se obraćajući publici, protagonist pokušava
i u dobroj mjeri uspijeva dosegnuti
duboku oporost Makovih stihova,
koji, u momentu dok se izgovaraju, kao da se uklesuju u kamen.
Januar - Decembar 2009. 91
SLOVO O BOSANSKOM JEZIKU
Mr. Fatima Muminović-Pelesić
PRIČE O JEZIKU
OKAMENJENE
ZAMJENICE
U jeziku su
najdublji
korijeni
narodnih
idioma, koji
svjedoče da
jednom nešto
nastalo, ne da
se lahko
iskorijeniti, već
novim
izdancima
samo
podmlađuje
stare žile.
K
ratkim pričama o jeziku nije mi
cilj samo markirati dijalekatske
nijanse u srpskom i bosanskom
jeziku na području Sandžaka, pokazati
primjere autohtonih riječi sačuvanih od
zajedničkog prajezika, nego i ukazati na
njihovu savremenu pravilnu upotrebu.
Ali, te pravilno složene riječi do finalne
realizacije teksta, prilikom preloma, pretrpe razna pomjeranja, zbiju se jedna uz
drugu, negacije s glagolima, tamo gdje
im nije mjesto, jer „tehnički operateri" ne
moraju voditi računa o pravilima pisanja riječi. Tome su slični stručnjaci raznih
profesija,
Ijekari,
pravnici,
ekonomisti, koji smatraju da ne moraju
poznavati normu pisanja, jer nisu stručnjaci jezika, iako su završili fakultet.
Koliko je to otišlo daleko, potvrđuje anegdota o doktoru nauka koji je izjavio da
će u enciklopediji provjeriti kako se
nešto piše.
Opasnosti u pisanju poniru do neke
vrste perfidije kad vam neko namjerno
poremeti pravilno napisane riječi, da vas
diskreditira kao stručnjaka, kad vam se
obrati amater u nauci i zanemari sve
92 Januar - Decembar 2009.
vaše sposobnosti o kojima je informiran,
jer mu to omogućava pozicija zaklona,
ušuškanosti vlašću, a vidi vas kao usamljen stub, u želji da vas sruši, da vas baci
u prah, jer iza vas je samo goli život i
rad, uvijek sputavan čak i od onog koga
vide kao siguran podupirač. Siguran u
svoje jezičke spletke, motiviran fiktivnom dobiti, nesretni Jago zaboravi na
objelodanjenost stvarnosti koja slijedi...
Vrijeme u jeziku nikad nije samo sada,
ono se vraća kao odjek riječi u dubokoj
spilji i razliježe kao zov bućnosti koja ga
prima i izlaže promjenama. Tako ono
što je obilježilo govor izvjesnog vremena, ne iščezava zauvijek, već se čuva
kao hlad pod krošnjama bujnog stabla.
Bogatstvo riječi traje kao dah antike u
sjeni slavenskih zajednica koji se otkriva
govorom starijih stanovnika Sandžaka.
Pratimo zamjenice u dijalogu doktorice
i nane, tokom Ijekarskog pregleda.
Nana: Šta da vi1 reknem : ne znam
šta je mene2 . Kažem sebe3 : zdrava
nisi, a nešto te boli. Teško je znat kad
ve4 nešto boli, a ne umijete kazat
kako ve5boli.
Doktorica: Kako da Vam pomognem?
Nana: E fala vi6, ako ne7 Bog pogleda, on ni8 može pomoći.
Doktorica: Znam, ali Bog je dao čovjeku pamet da uči, izučava nauke,
pa da jedan drugom mogu pomoći.
Nana: Jeste, Njemu fala, za svaku
boljku kažu ima lijek. Nije ga grijeh
tražit čak do Kine.
SLOVO O BOSANSKOM JEZIKU
Doktorica: Kakav Vam je
san?
Nana: Pravo da vi9 reknem,
lahkosana sam, imam vi 10slab
apetit.
Doktorica: Treba da se krećete .
Nana: E nemam vi11 takata12
da hodim ni preko dvije
slamke, što se rekne. Malo se
poštapim po sobi, iz sobe ne
mrdam. Doktorica: Treba češće
jesti, pomalo.
Nana: E vi ne13dobro razumijete. Kao da ste starili, pa mladili. Ja ve14 dosta zadržah. Sin
veli da dokturica vidi kako sam,
a ja velim što me ima gledat
'vaku staru.
Doktorica: Da Vam izmjerim
pritisak, uradimo laboratorijske
nalaze...
Nana: Vala vi15 moram
kazat da slabo vidim, a
da mene 16doktor
vida pogleda oči,
dobro bi bilo.
Doktorica: Dobro, napisat ću
uputnicu...Nego mi recite
kakav vam je sluh? Čujete li?
Nana: Pa čujem ve17, 'nako.
Danas i malo dijete čini se znaveno, niko ne18 stare ne sluša.
Nekad se svako zagonio da pomogne drugome, a sad ve19 niko
ne gleda, niti ve20 sluša, sve se
uzelo u pamet, pa vi ne da usta
otvorit. Najviše šutim, nemam
vi21 ja šta kom'kazat, odmah me
dočeka :" Ne znaš ti to, nano!" A
ja se upitam kako mi to vijek
prođe, tolike godine prenijeh
preko glave, a da ništa ne znam.
Doktorica: Mladi su takvi.
Nana: Mladi ne22 tako gledaju, kao da nismo mrdnuli iz
sobe, no vas23život ni24 proso između četiri zida. /Doktorica
piše recepte za vitamine, minerale, uputnice za specijalisite.../
Nana: E moram vi25 vala
kazat, da hi26ne volim, te tablete. I ne utuvim kad se koji
pije. Da djecu ne bihuzurim27,
nemaju oni vakta, molim ve28
da hi29 turate puno, tek đe koji
nek' se nađe.
Doktorica: Ne brinite, nano,
znam ja šta ću vam prepisati.
Nana: I ne velim vi30 da ne
znate, bože sačuvaj, hvala vi31,
do neba...
Doktorica: Pomoći će vam za
san, da malo ojačate, da bolje vidite...
Nana: E hvala vi32što progovorismo koju.
Doktorica: Hvala i Vama.
Dođite na kontrolu.
Očito, markirane riječi
u
Ovi oblici su se i danas sačuvali
u govorima starijih ljudi na području Sandžaka i Crne Gore:
-dativ: da vi kažem/da vam
kažem/, on ni može pomoći/on
nam može pomoći;
-akuzativ: molim ve/molim
vas, vi ne razumijete/vi nas razumijete itd. Vidimo, da bi bilo pogrešno shvatiti oblik „vi ne
razumijete" u značenju negacije, jer
je riječ o pluralu zamjenice mi
(nas), otuda pravo značenje „vi nas
razumijete".
Prvobitni oblik
dativa i lokativa
bio
je
mbne
>mene i čuva se do
XVI stoljeća ( sa izgublje-
Bogatstvo riječi traje kao dah antike u
sjeni slavenskih zajednica koji se otkriva govorom starijih stanovnika Sandžaka.
ovom tekstu predstavljaju enklitičke oblike dativa i akuzativa plurala zamjenica vi (vam), ni (nam),
ne (nas), ve (vas) koji su upotrebljavani još od najstarijih vremena. U
staroslavenskom jeziku upotrebljavali su se u ovim padežima enklitički oblic ny, vy, koji su upravo
akuzativi plurala,što su se vremenom izgubili.Oblici tipa mene,
tebe, u dativu singulara zadržali su
se do 14.st. , a od 15. stoljeća su potisnuti dativnim oblicima -vam, nam i genitivnim oblicima nas, vas.
Dr Aleksandar Belić ističe da su
se u Crnoj Gori razvile iz oblika ni,
vi, enklitike ne, ve, u kojima je -e na
kraju došlo analogijom a-deklinacije (:duše); pa se tako govori u
Crnoj Gori na.pr.: molim ve.
nim poluglasnikom u otvorenom
slogu). Od XIV stoljeća upotrebljava
se oblik meni sa e prema genitivu,
dok je i mjesto e došlo analogijom
prema enklitici mi,ti.
Oblici ni i vi upotrebljavali su se
od najstarijih vremena u akuzativu
i u dativu, i danas su se zadržali u
govorima starijih ljudi Sandžaka,
na što je utjecala sličnost sa enklitikama mi,ti. Upotreba starih oblika
: ni,vi i ne, ve samo se ovdje zadržala kao „okamanjeni glas" prošlosti koji dijalekatski govor osvježava
i čuva patinu starog. U jeziku su
najdublji korijeni narodnih idioma,
koji svjedoče da jednom nešto nastalo, ne da se lahko iskorijeniti, već
novim izdancima samo podmlađuje stare žile .
1
vi=vam, 2mene=meni, 3sebe=sebi, 4ve=vas, 5ve=vas, 6vi=vam, 7ne=nas,
8
ni=nam, 9vi=vam, 10vi=vam, 11ne=nas, 12takata=snage,moći, 13ne=nas'
14
ve=vas, 15vi=vam, 16mene=meni, 17ve= vas, 18ne =nas, 19ve=vas, 20ve=vas,
21
vi=vam, 22ne=nas, 23vas=sav, 24ni=nam, 25vi=vam, 26hi=ih, 27bihuzurim
=uznemiravam, 28ve=vas, 29hi=ih, 30vi=vam, 31vi=vam, 32vi=vam.
Januar - Decembar 2009. 93
ESEJ
Enes Dazdarević, književnik
OSMIJEH GOSPODINA KINTE
S
vaka je dogma imala (i ima) svojeg
arhineprijatelja. Historija civilizacije
puna je primjera kulturološke demonizacije koja je prethodnica fizičkog uništavanja otpadnika. Njega treba okovati,
katranom politi, objesiti, spaliti.. Od najstarijih vremena. Svako je pleme kuburilo s
ponekim otpadnikom kojeg je trebalo istjerati. Arhineprijatelji su nosili razna imena
u raznim vremenima. Nekad su imali konkretnog nosioca, odazivali se na ime Galileo, Charles ili Albert. Nekad su (a neke i
danas) arhineprijatelje proganjali u stereotipima: niger, sindikalac, prosvjetitelj, buržuj, Jevrej, komunista, musliman...
Drugačije nije ni danas. Dogma modernog eksploatizma je ustoličila svog arhineprijatelja. Spram idealnog modela
savremenog homosapiensa, koji ima dvije
kuće, troje kola, plaća makar jednu alimentaciju, plaća više telefonskih, televizijskih i inih računa, stoji arhineprijatelj
neoliberalne potrošačke dogme. Stoji
lično on, Ser LOOSER. Lucifer je sada looser i nije po volji moderne dogme. Nije
baš da ga privode lomači i podbadaju vilama, ali, nije baš ni da nije prokazan.
Danas se to radi sofisticirano, uspostavljanjem modela jednog vrijednosnog sistema na više nivoa. Otvoreno na
ekonomskom i socijalnom, zakulisano na
političkom, perfidno na kulturološkom
nivou. I podnivou. I upravo zbog ovog
posljednjeg, vrijedi malo promisliti, i
makar zbog šara meridijana, možda i poneko pitanje postaviti.
Umjetnost porobljavanja slobodnog čovjeka nije više saglediva u sceni kada Kunta
Kinte bježi od bijelih lovaca na robove.
Danas nema takvog nasilja, ali, pogledamo
li bolje oko sebe, vidjećemo da nasilje svakodnevnog življenja nije prognano iz civilizacije. A robovanje se može definisati i
kao nasilje svakodnevnog života.
Gledamo scenu, identičnu u velikom
broju filmova moderne produkcije. I gle-
94 Januar - Decembar 2009.
damo u koliko filmova se ponavlja do u
tančine ista scena (O uticaju filmske industrije dovoljno je reći da je crnac prvo u
hollywoodskoj produkciji a onda i u stvarnosti postao predsjednikom jedne države). Dakle, jutro je, porodica se sprema
za uobičajeni «uspješni radni dan». Muž
traži kravatu, djeca doručkuju (šta, pahuljice, jer su gotove za par minuta), žena ne
zna gdje joj je glava, trči tamo, trči onamo...
Vrijeme teče kao ludo, sve je to na ivici kašnjenja, na ivici ispada iz sistema. Po broju
filmova, serija i sl., koji počinju sa ovakvim
scenama, vidjećemo da se i u našoj stvarnosti potpuno neprimjetno uvukao u
život jedan sada već i kulturološki model.
Ova žurba, ova stiska sa vremenom, taj
pritisak na čovjeka koji ne zna gdje i šta bi
prije, polako postaje pravom porodičnom
idilom (Orijentalni «natenane» model bezmalo sufijskih provenijencija pripada historijskoj čitanci). Taj očigledni haos
prekomandovan je u harmoniju. Ili, kako
neki vole reći, u naš način života. Taj način
života njegovim kreatorima je toliko
važan, da grdna vojna mašinerija zna da
se pripodigne i pri samoj slutnji da neko
hoće da ga ugrozi.
Zastanimo malo nad tim prizorom.
Pogledajmo ko su ti ljudi koji tako žure. I
zašto žure? Gori li kuća, je li nekom krv
potrebna, da možda barbari nisu ušli u
grad? Kakva je to hitnja i čemu ta hitnja?
Niti gori kuća, niti je kome krv potrebna,
niti su barbari ušli u grad. U ovim gradovima postoji nešto drugo, nešto mnogo
strašnije od barbara, zbog čega ovi ljudi
izlijeću iz kuća ko da je opalio signalni pištolj sa hipodroma.
Da li su ti ljudi slobodni? Na prvi pogled, moglo bi se reći da jesu. Nigdje
okova, nigdje onog poznatog lika sa bičem
koji šiba nad glavama i po leđima roblja.
Ali, opet, oni žure upravo kao da ih neko
šiba, ili je makar zamahnuo da ih šiba. Koliko se ova scena suštinski razlikuje od na-
ESEJ
silja svakodnevnog življenja u kolonijalnim sistemima. I da li su kolonijalni sistemi nestali sa historijske
scene? Koliko su oni «nestali» a koliko su postali manje vidljivi?
Možda je to preciznije pitanje.
Ili, uzmimo drugi prizor (kulturološki obrazac ponavljanja identičnih slika nalikuje čuvenom propagandističkom obrascu o sto puta
ponovljenoj laži sve dok ona ne postane «istina»). Uobičajeni radni
dan u nekoj modernoj poslovnoj
zgradi. Radni prostor podijeljen na
mini kancelarije otvorenog tipa.
Nekih 20-tak uposlenika sjedi za
svojim kompjuterima. Oni, jel, rade.
Rad je formulisan kao nešto stvaralačko, makar u svakoj ozbiljnijoj antropološkoj analizi i definiciji. A šta
rade ovi ljudi ovdje, u ovom radnom prostoru. Da li oni, osim kapitala, stvaraju još nešto? Koliko je
zapravo taj rad «stvaralački»? Da li
je kreativan makar onoliko koliko je
kreativno i, recimo, branje pamuka
na «otvorenim» poljima Džordžije.
Ili, po čemu je berač pamuka manje
kreativan u odnosu na današnjeg
modernog uposlenika. I beračev
rad učestvuje u stvaranju krajnjeg
proizvoda – tkanine. I današnji uposlenik učestvuje u kreiranju krajnjeg
proizvoda. Zašto samo za berača
pamuka važi da je sinonim robovlasničkog sistema, a za modernog
radnika važi da je produkt civilizacijskog napretka. I hoće li se reći da,
suštinski, pripadaju istom sistemu.
E da se to ne bi reklo, makar ne na
tako sirov i grub način, smišljena su
mnoga rješenja. Mnogo veće nadoknade, mnogo bolje pogodnosti,
mnogo bolji uslovi za današnjeg «berača pamuka». A i sama nominacija
«berača» je usavršena velikim brojem blistavih poslovnih titula. Stvoren je takav model življenja, gdje se
po prvi put u historiji civilizacije «berači pamuka» javljaju na konkurs i
otimaju za «mjesto na plantaži».
Stvoren je takav model življenja u
kojem Kunta Kinte više ne juri po šumama, već Kunta Kinte juri i probija
se kroz saobraćaj, da kojim slučajem
ne zakasni na posao. Taj posao je
sada mjesto pod suncem, i ko se ne
izbori za jedno takvo mjesto, e taj
ulazi u jedan sasvim drugi svijet, u
svijet podzemlja koji je s početka teksta nazvan svijetom arhineprijatelja
dogme. Stvoren je takav model življenja u kojem se svaki onaj koji nije
na «plantaži» naziva svakojakim pogrdnim imenima. To se radi sofisticirano, kulturološki. Čak i sa dozom
beskrajnog humanizma sprovodi se
suštinska degradacija čovjeka. I tu
dolazimo do gospodina Loosera.
Njega ne voli niko. Nema više
uvreda tipa: you are niger. Ne, danas
se daleko češće čuje: you are looser.
Ser Looser je opsesija kreatora modernog eksploatizma. Žena ga je
ostavila davno, valjda onog trenutka
kad je otkrila njegove looserske sklonosti. Djeca ga viđaju od decenije do
decenije. Prijatelji iz mladosti okreću
glavu kada ga vide. On je pošast, on
je kuga moderne dogme. On je predmet svakojakih barskih sprdačina,
on izvlači duboki uzdah rezigniranih
roditelja, on je lik iz podzemlja, on je
nepouzdani šarlatan. Njime se plaše
djeca jer kreatori moderne civilizacije
misle na duge staze. Njima je vrlo
važan i segment koji se odnosi na
dogmatski pogodnu i zdravu radnu
snagu koja će uvećavati njihov kapital i u budućnosti. U tom cilju oni
svojeg interesa nalaze i u reformi
škola i univerziteta. U sistemu naobrazbe neće se više niko «opterećivati nepotrebnim sadržajima i
informacijama». Čemu tolike humanističke nauke, čemu tekstovi starih
filozofa. Modernoj dogmi nije potrebna upitanost, ona se grozi kompliciranog metafizičkog teksta. Njoj
treba hiperfunkcionalnost. Njoj treba
osposobljavanje. I nadasve efikasnost. Sveto trojstvo globalnog usavršavanja kapitala. Podanik neokolonijalne dogme ne može biti onaj
koji postavlja mnoštvo «bespotrebnih pitanja». Sistem opšte naobrazbe
treba selektivno relaksirati i pojednostaviti (čitaj: Bolonjska deklaracija).
Za ono što se od budućih «berača pamuka» traži jeste nemilosrdna egze-
kucija stečenog znanja (pojednostavljenje moždanih funkcija) a ne kojekakvo teoretisanje bjelosvjetskih
loosera koji, još od stare Atine pa
naovamo, postavljaju pitanja koja
nikom, jel, ne donose dobra. Sokrat
bi u tom smislu mogao biti i preteča
svih svjetskih loosera. U neokolonijalnom sistemu vrijednovanja ovaj filosof je danguba prve klase. U ovom
sistemu sve to treba uprostiti, mladog čovjeka «rasteretiti», kako bi se
od njega, što bezbolnije, napravio koristan član zajednice i pouzdan šraf
u mehanizmu globalnog usavršavanja kapitala.
Od slobodoumnog i buntovnog
mladog čovjeka stvara se blještava
kreatura u besprijekorno čistom
odijelu sa aktovkom u ruci, koja
nam se smješka sa svih panoa još
blještavijih poslovnih zgrada. Taj
savršeno obrijani lik smiješi nam se
u reklamama, svakih 15 minuta sa
svih 15 televizija. On je primjer uspješnog čovjeka. On je savršeni
radnik. Poželjan zet, pouzdan suprug, omiljeni tata, poslovni partner od povjerenja, on je platežno
sposoban. Ova kovanica monstruozna je ideja tvoraca modernog
eksploatizma. S humanističkog
aspekta ona je nastavak socijaldarvinističkih teorija o ustrojstvu svijeta. Samo platežno sposobni
vrijedni su pažnje. Samo platežno
sposobni zaslužuju trijumf u borbi
za opstanak. Silna administracija
uključena je u sistemsko selekcioniranje ljudi na osnovu njihove platežne sposobnosti. Kao sanitarci
kada udaraju pečat na zdravo životinjsko, udara se i pečat na zdravo
potrošačko meso. S tim pečatom
berač pamuka ulazi u red posvećenih. Postaje nosilac više titula. Dobija više kreditnih kartica. On je
potrošač, kupac, konzument, pretplatnik, osiguranik, član kluba,
omiljeni mušterija, rado viđen
gost... Smiješak na toj reklami jeste
trijumf dogme neokolonijalnog
eksploatizma. Jedino savršeno bijeli zubi otkrivaju da je to, ipak,
samo još jedan Kunta Kinte.
Januar - Decembar 2009. 95
ETNOLOGIJA
Dr. sci Redžep Škrijelj
AKBABA BJELOGLAVI SUP,
GOSPODAR PEŠTERSKIH
VISOVA
Ovo je samo
jedna od priča o
bjeloglavom
supu-akbabi,
najvećoj ptici
na Balkanu,
kome je ljudskom (ne)pažnjom veoma
lukavo i
(ne)planski oduzet dio prirode i
uskraćena njegova vjekovna
sofra
N
a drevnoj Pešteri, usred prirodnih jezera, polja, klisura, pećina i
planinskih vrhova živio je i dugo
vaktu odolijevao Akbaba-iliti bjeloglavi
sup, suvereni sultan pešterskog nebeskog
carstva. Surovim planom nove urbane
kulture naših krajeva, koju su polupismene beogradske i ine „arhitekte prirode“ sedamdesetih godina XX vijeka
sprovele u ovom dijelu Sandžaka, monstruozno su uništene prirodne višemilenijumske biocenoze na Gornjoj Pešteri
(Ugljansko polje), što je rezultiralo povlačenjem ove rijetke, mirne i nezaštićene ptice ka kanjonu rijeke
Uvac, u posnu dolinu širokog Sjeničkog polja. Isušivanjem voda sa ove
prelijepe biljne i raritetne životinjske
biocenoze na
Pešteri, napravljen je istinski
zločin nad jedinstvenom
pešters k o m
oazom
mira, ispunjenom
m a l i m
ledničkim
jezerima,
barama, sa
očuvanom
prirodom
96 Januar - Decembar 2009.
kojom je u potrazi za krupnijim plijenom
stoljećima carovala širokokrila ‘tica, raspona krila od skoro tri metra, koja je u
starim osmanlijskim knjigama poznata
pod imenom akbaba (tur. ak-bijel + babastarac, starina, gazda, gospodar, tj. bijeli
gospodar ili starac).
Ovo je samo jedna od priča o bjeloglavom supu-akbabi (lat. Gyps fulvus), najvećoj ptici na Balkanu, kome je ljudskom
(ne)pažnjom veoma lukavo i (ne)planski
oduzet dio prirode i uskraćena njegova
vjekovna sofra. U nekada bogatoj biocenozi Ugljanskog polja ovaj nadmoćni gospodar visina redovno je nalazio i uzimao
svoj zasluženi obrok, nakon čega bi poput
nebeskog sultana izvodio svoj pešterski El
condor pasa (Kondorov let), i razornom
snagom svojih širokih krila prkosio studenim vremenima sandžačkog Sibira, družeći se sa nepristupačnim liticama,
pećinama i kamenim vrletima Kruščice,
Giljeve, Trojana, Ninaje, Rogozne, Golije,
ali i bistrim izvorima malehnih pešterskih
rijeka i jezera.
Niz veoma zanimljivih geomorfoloških objekata na širem području, dopunjuje oko 8 hiljada hektara prirodnog
staništa ove, u svijetu rijetke, kolonije orlova, koji su se danas skrasili u klisurskopećinskom sistemu vještačkog, a vrlo
surovog i hladnog, Uvačkog jezera.
Baš zbog njih – bjeloglavih supova, ovaj
predio u novije vrijeme postaje predmetom
interesiranja ljubitelja ‘tica i prirode, ali i
speleologa, zbog izuzetnog pećinskig blaga.
ETNOLOGIJA
Zbog toga što joj je ljudska ruka
uništila prirodno hranilište, ova ‘tica
koja ne haje samoću, bila je prinuđena da u većim ili manjim jatima
promijeni svoje vjekovno stanište i
otisne se u drugom pravcu, ka nepristupačnom kanjonu rijeke Uvac,
uzmičući pred teškom sudbinom i
potpunim uništenjem.
To što je danas od strane nadležnih ornitoloških instanci proglašena
za ugroženu vrstu i pticu koju je
ljudska nebriga ispela na sudbinsku
listu „zakonom zaštićenih“ vrsta,
malo govori o naporima za njen opstanak, jer je sve teže pronaći adekvatne količine hrane dovoljne
za prehranu i povećanje male
kolonije Bjeloglavog supa.
Ova „Ekološka letjeća
mašina“, koja ne lovi i ne
ubija, već se hrani leševima uginulih životinja sa
polja i planina Pešteri, Korita i Bihora i sela od Prijepolja
do Nove Varoši, sa pravom
nosi epitet čistača prirode. Pema
mišljenju ornitologa, riječ je o
bjeloglavom orlu koji se ubraja
u rijetke i vrlo ugrožene čuvare
reda u prirodi.
Iako jedva opstaje na hranom oskudnim liticama kanjona Uvca i Trešnjice, ljubitelji prirode ga mogu u
toplim ljetnim mjesecima primjetiti
na Pešteri kako u društvu sa ostalim
‘ticama kupi rijetke zalogaje uginule
divljači i domaćih životinja sa sve
ugroženije pešterske ledine.
Nestalo je bjeloglavom orlu (supu)
hrane sa isušenog jezerskog biološkog sistema u Ugljanskom polju,
između sela Ljeskove, Braćaka, Boroštice i Ugla, koje je nekad obilovalo vidrama,
raznovrsnim
ribama,
rakovima, čapljama, divljim patkama,
lejlecima, pijavicama. Zbunjeni Pešterci, kojima je objašnjavano da se
voda odvodi za potrebe ondašnjih
rudnika, nisu se snašli i ustali da zaštite jezero, a time ni orla, ni lejleka, ni
brojne životinje ni živopisnu jezersku
floru kojom je dominirala jezerska
trska, ševar, Vodeni lokvanj i Merina.
Ljeti je jezero odisalo posebnom životnom svježinom kojom se širio
miris netaknute prirode i odlijegali
zvuci i krikovi rijetkih životinjskih
vrsta i mnogobrojnih insekata (cvrčci,
leptiri, vilini konjici, svijetlaci i dr.)
Priča o akbabi – bjeloglavom
supu, samo je jedna od neispričanih
hićaja o stradanju još jednog od
vjernih čovjekovih pratilaca i prijatelja prirode. Mada vrlo otežano,
Akbaba kao nekad, još uvijek stražari nad bijelim stadima pešterskim, i budno motri nad uginulim
“peškešima”. Još prošlog
ljeta, na prirodnoj siniji
surovog
Trojana u
uslovima
stroge hijerarhije u ishrani, dva velika
orla, u društvu vrana i
drugih lešinara sasvim su
mirno privodila kraju svoju
zasluženu gozbu. Bilo ih je milina posmatrati. Zajedno sa mojim
drugom Semijem, doktorom geografije i turizma, svjedok sam pojave da se odnosi hrana ovom
ogladnjelom ptičjem sultanu pešterskog neba. Humani i zabrinuti
Pešterci iz dana u dan odnose meso
svom ugroženom nebeskom divu.
Nekada su njegovi prijatelji bila
stada i čobani, pa su ga mnogi stanovnici smatrali zaštinikom pešterskih
stada, zbog čega se svako njegovo
uznemirivanje ili ubijanje smatralo
teškim grijehom.
Bjeloglavi sup je vijekovima jedini
dekontaminator crnog prišta (lat. antrax), koji je u našem narodu pozantiji
kao priš’ ili bedrenica (Još uvijek u
narodu postoje kletve: “Priš te pogodio!”; “Bedrenica te ud’rila!”).
Riječ je o opakoj bolesti (zoonozi)
koja je na Pešteri harala i ugrožavala
domaće biljojede (goveda, koze,
ovce). Naravno, pomenuta epidemija je predstavljala značajan ekonomski problem za ondašnje stočare.
Ipak, pojačanim veterinarskim nadzorom bolest je postepeno prorije-
đena. Uslijed neposrednog kontakta
s oboljelom stokom (meso zaraženih
životinja) ili obrade kože, vune, mesa
i drugih zaraženih dijelova, seosko je
stanovništvo Pešteri i okolnih krajeva, obolijevalo od kožnog, crijevnog, čak i plućnog priš’a. Međutim,
stari pešterski stočari znaju da je ovaj
domaći, bjeloglavi, kontrolor i ljekar
prirode, stoljećima uništavao ovu opaku
stočnu
bolest.
Prema ocjeni stručnjaka, snaga imunološkog sistema bjeloglavog supa
može da uništi virus koji se u bačenim leševima uginule stoku održavao desetljećima, zagađujući travu
zelenih i cvijećem ukrašenih pašnjaka na Pešteri.
O njemu postoje i legende.
Jedna je ona o Prometeju,
kojeg je, zato što je ukrao vatru bogovima i dao je ljudima na korišćenje, vrhovni bog grčkog Panteona-Zevs kaznio okivanjem za stijenu. Pretpostavlja se da je ‘tica,
koja mu je kljuvala živu džigericu
bio, upravo, Bjeloglavi sup. Čak, i
priča o prvim mitskim letačima Dedalu i Ikaru koji su se, sa krilima
orla, prilijepljenih voskom, vinuli
do sunca. Danas ovoj ptici od čovjeka prijeti najveća opasnost.
Osim rijetkih zaljubljenika u prirodu koji se bore za njegovu zaštitu,
mnogo je onih koji tragaju za njegovim gnijezdima, jer jaja ove ptice dostižu cijenu i do 500 evra. I kad
uspiju da se izlegu, zbog surovog
odnosa ljudi i prirode, ptići bjeloglavog supa nemaju mnogo šanse na
preživljavanje, jer hrane je sve manje,
a i ono malo što mu se prinosi, često
neko opljačka ili uništi. Dešavalo se
čak i da budu otrovani postavljenim
otrovom za istrebljenje vukova i drugih štetočina.
Ekolog i ornitolog B. Stanković
ističe da je: “Bjeloglavi sup osobena
ptica i po načinu letenja. Krila pravougaonog tipa prilagođena su specifıčnom
načinu letjenja-jedrenju na vazdušnim
strujama. Upijajući energiju i toplotu iz
atmosfere, oni se кrеću kroz vazdušne liftove bez utroška energije, što je vrlo
važno, jer se supovi hrane poluraspadnutom hranom niske energetske vrijednosti. Ovaj način letenja poslužio је kao
Januar - Decembar 2009. 97
osnova za konstruisanje jedrilica. Inače,
jedrenjem se sup može podići i na visinu
od 3.000 metara. Pored termalnih liftova,
supovi koriste i bočne vjetrove uz роmоć
kojih se penju na velike visine. Brzina
leta im je prilikom te vrste letenja od 15
do 30 kilometara na čas. Brzina kliznog
leta dok krstare je oko 60, dok se uz obrušavanje ona penje i na 160 kilometara na
čas. Sup koristi i tzv. kliženje kao način
letjenja. Ѕа krilima čiji је raspon blizu tri
metra i tjelesnom masom od 6 do 8 kilograma, sup je u stanju da jedri na velikim visinama i da prelazi velika
prostranstva u potrazi za hranom. Ubjedljivi rekord u visini leta ptice, koji je zabeležen ikada u svijetu, ostvario je
Beloglavi sup. U Zapadnoj Africi 29. novembra 1973. godine, avion se sudario sa
velikom pticom na visini od 11.274
metra, kako su registrovali uređaji u
avionu. Bio je to sup. To je utvrđeno ро
tragovima udara i zaostalog
perja ptice, koja je preživjela sudar i odletjela.
Nauka još nije objasnila
kako se sup našao na toj visini i kako je preživio u tim
uslovima. Na toj visini temperatura je 50°С, a gustina vazduha oko
7%.”
Da je nekada na ovom pešterskom hranilištu postojalo jezero i
veoma pogodna biocenoza, odnosno, veoma bogati životni areal, podsjećaju
ostaci
milenijumima
taloženog treseta, čija eksploatacija
ne opravdava očekivanja niti donosi
neku posebnu zaradu.
Vodenu akumulaciju je, uglavnom, činio vodeni sliv i izliv vrlo
pitke i bistre Boroštičke rijeke. Ona
izvire u selu Đerekare, a odatle preko
sela Naboja i Bošroštice, ispod
ugljanskog krša Suk, ponire u hidrosistem Bistričke (Đalovića) pećine.
Na lokalitetu Ševari u Ugljanskom
polju, duž nekadašnjeg toka živopisne planinske rječice Boroštice, koja
je uništena kroćenjem kod sela Naboja i skretanjem njenog toka ka hidrosistemu Uvac, zamire život prave,
florom i faunom bogate oaze. Nestalo
je zadivljujuće lijepo rastinje ševara i
niskorastuće vrbolike biljke-u ovom
kraju poznate pod nazivom “Merina”, čije su pruće i rakiće lokalne
seoske zanatlije koristile za izradu i
pletenje kotarica (za vunu i sijeno),
98 Januar - Decembar 2009.
korpi (sepeta) za jaja, trmki (košnica)
za pčele, metli i drugih korisnih
predmeta. Oticanjem toka rijeke i prirodne akumulacije Ugljanskog jezera, nisko rastuće žbunje “Merine”
je namjerno spaljivano i uništeno.
Dubljim kopanjem zemlje još se
mogu naći ostaci korijena ove dragocjene biljke čijim je nestajanjem isčezla tradicionalna zanatska škola,
poznata po čuvenim majstorima iz
Ugla i Boroštice. Mještani se sjećaju
Jakupa Camovića, Ilja Muderizovića,
Raha iz Bistrice i drugih, čije su korpe
i kotarice završavale na pijacama Pešteri i Bihora. Njihovi su se proizvodi
usred sela, kraj Ugljanskog hana
trampili za raznoliko bihorsko voće
(šljive i kruške), gas za lambe, pomade, češljeve, šećer, so i vunu koju
su vrijedne pešterske tkalje ugrađivale u svoje ćilime, janove i sedžade.
Nekada se na jezerskoj lokaciji “Crveni
Brod” obavljalo
ljet-
nje kupanje i striženje
ovaca, čuvene
pešterske Rude.
Govorilo se
da pomenuto
mjesto “Puskaut” nema dna (alb. provalija, bezdan).
Priča kaže da se nekad, davno, u
bezdan ove rijeke sunovratilo krhko
i nevino tijelo pešterske ljepotice Ajkune, iz roda Kurtovića. Dok je prala
svoja bijela stopala na obalama pobesnjele i nadošle rijeke, njen se
čedni mladi život utulio u vrtlogu talasa studene Boroštice. Onima koji
“ne umiju s vodom”, ostala je umjesto upozorenja priča da: kad se
tmurno nebo naoblači, vodena vila
Ajkuna vrijeba ko će joj se pridružiti
u vodenim dubinama jezera, dok visoko sa vrleti krševitog Suka odliježe
glas njene majke: “O Ajkuna, t’eraj ovce
ka planini!”
Turizmolozi bi, danas, na tom
mjestu, prirodnom rezervatu, mogli
da učine pravu turističku atrakciju u
koju bi ljubitelji prirode imali nesvakidašnje uživalište, na kome bi s vre-
mena na vrijeme prelijetali, nekada
česti musafiri isušenog i uništenog
jezera, suvereni gospodari pešterskog neba-Bjeloglavi supovi. Danas,
mi, i ovi prirodni “paraglajderi”, uzdišemo za propuštenim i otkazanim
lijetovima ove mitske ptice, koja je
kao heraldički simbol dugo, dugo
prisutna na grbovima, štitovima i
drugim ratnim rekvizitima i državnim znamenjima brojnih evropskih
i svjetskih vojski i zemalja.
Kao dječak, utuvio sam pjesme:
„Oj ti orle 'tico sura!“; „Svadili se orli
i sokoli!“; i nevjerovatnu priču o
nekoj Muški-Ljanovici, koja je zbog
bojazni da ne upa'nu u mljekar ili
ostavu, hajala da kokoškama podvikne: „Iš or'o te odnio! – i tako dosluti da joj u avliju doleti or'o i
odnese kvočku, za čiju je nogu vezala tek izleglu pilad!?
Stari su Pešterci smatrali da “Or’o
živi dva vijeka”! Često se u razgovorima može čuti: “Star ka’ or’o!”; “Vidi
ka’ or’o! Pobijeljeo ka’ or’o!
O Bjeloglavom supu i
drugim dunjalučkim orlovima, često čujemo
jednu staru peštersku
hićaju:
Kada bi neko počinio
kakav grijeh, neminovno
bi ga od Boga dž. š., za 40
dana čekala zaslužena kazna. Jedan je
orao na to zaboravio, pa je letjeći planinom spazio čobane kako na ražnju peku
ja’nje. Ponesen slatkim zalogajem, u brišućem letu, mahnu krilima, zgrabi ja’nje
sa vatre i odnese ga na gnijezdo svojim
tek izleženim piladima. Kad se gladna
pilad najedoše, poželješe da piju. Dok je
orao odlazio da zafati vode sa rijeke, na
pečenijoj strani otetog plijena beše se zakrpila žiška od koje se raspali gnijezdo i
izgorješe pilad. Zaprepašćen i prestravljen od ukazanog prizora, or’o zakuka:
„Aman Bože, pa rek’o si da kazna stiže
za četr’es dana”! Odjednom, nebo se otvori i zagrme glas: “Ovo ti je kazna za
grijeh koji si počinio prije četr’es dana,
a ova će te stiči nakon sljedećih četr’es”!
Od svega, kao peškeš, ostaje ovaj
zapis o Akbabi, Ajkuni,Muški-Ljanovici, Pešteri i Sandžaku.
Ostaje nostalgija za minulim vaktom i čistom prirodom koja je najpotpunije sažeta u latinskoj sintagmi: “O
tempora, o mores!”
TURKOLOGIJA
Mr. Fuad Baćićanin
Smatra se da je
turska
civilizacija starija od
helenske, pa je
motiv
kentaura,
antičkog
mitskog
stvorenja, pola
čovjeka - pola
konja, nastao
kod Helena
kada su ugledali azijskog
čovjeka na
konju, jer je izgledalo kao da
su konj i čovjek
srasli, da su
jedinstvena cjelina
EPOVI
PREDISLAMSKIH
TURAKA
P
rvi tragovi turske pisane književnosti stari su preko hiljadu i dvjesto godina. Od tog vremena do
danas turski narod je,
osvajajući mnoge teritorije osnivao brojne
države, transformišući pritom i svoju i
civilizacije osvojenih naroda, što se
svakako odražavalo na razvoj njihove misli i
svijesti. Tamo
gdje su odlazili
ostavljali su duboke tragove na
kulturu zatečenih naroda i naravno primali
su
utjecaje
kulture tih
n a roda.
U turskoj književnosti postoje tri velika perioda:
1. Predislamska turska književnost;
2. Turska književnost u okviru
islamske civilizacije;
3. Turska književnost po zapadnim uzorima.
Ovu podjelu prvi je napravio profesor Fuad Koprulu i prihvataju je svi historičari turske književnosti.
U ovom periodu razvijala se usmena
književnost, a tragova pisane književnosti je izuzetno malo. Predislamski
Turci su pripadali različitim religijama
(Nebeska religija, Šamanizam, Budizam, Manihizam) i pod utjecajem tih religija nastajala je usmena književnost.
Jedna od osnovnih karakteristika te
književnosti je preovladavanje religioznih tema i jako isticanje nacioanlne i
plemenske svijesti.
Pouzdanih podataka o vremenu nastanka ove književnosti nema, ali je poznato da je trajala, u pojedinim dijelovima
turskog svijeta, čak do 11. stoljeća.
Predislamska turska književnost nastajala je u dugom vremenskom periodu i na širokom geografskom
prostoru. Ovom prostoru ne pripada
Anadolija, srednji istok i okolina, pa se
ova književnost još naziva i srednjeazijska književnost.
Januar - Decembar 2009. 99
Srednjeazijska kultura pa i književnost, bila je obilježena stepskom klimom koja baš i nije
„naklonjena“ čovjeku. Visoke planine, doline i široke stepe, hladne
zime i vrela ljeta, nametali su nomadski način života predislamskim turskim plemenima, koja su
bila u stalnom pokretu ka izvorima hrane i u potrazi za mirnijom,
povoljnijom klimom.
Kod turskih plemena je još tada
vladao visoki moral. Bili su dobri
radnici, pametni i jako izdržljivi.
Bavili su se najviše zemljoradnjom, koja je zahtijevala organizovaniji način života. Dobijene
proizvode su sami trošili i stoku
hranili, tako da su imali vid privrede koji je u mnogome zadovoljavao njihove potrebe.
kod Helena kada su ugledali azijskog čovjeka na konju, jer je izgledalo kao da su konj i čovjek srasli,
da su jedinstvena cjelina.
Neke jače i veće plemenske zajednice ostavile su iza sebe djela
koja su svjedočanstvo njihovog
postojanja. Epovi su prva pisana
djela predsilamske književnosti,
pa su i glavni izvori iz kojih se
može doći do saznanja o događajima, načinu života, običajima i
mnogo čemu karakterističnom za
taj narod.
Saka Turci živjeli su od 7. do 2.
vijeka prije nove ere. Poistovećuju
ih sa Skitima. Neki historičari tvrde
da je to narod koji se u Evropi pojavljuje pod imenom Skiti, a u Aziji
pod imenom Saka ili Šu Turci.
Od njih imamo ostatke dva
Historičari turske književnosti smatraju da je Oguz
Kan historijska ličnost, hunski Motun, vođa, osnivač
Hunske države.
Tačan broj država koje su
Turci osnovali nije poznat. Neke
su bile velike imperije, a neke
male države.
Za ta plemena vezuje se kult
konja. Konj je bio nezamjenjivi pratilac i sredstvo koje je omogućavalo srednjeazijskim Turcima da
budu u stalnom pokretu i da
osvajaju mnoge teritorije.
Smatra se da je turska civilizacija starija od helenske,
pa je motiv kentaura, antičkog mitskog stvorenja,
pola čovjeka - pola
konja, nastao
100 Januar - Decembar 2009.
epa: Alp Er Tunga i Šu ep, koji su
ujedno i jedina svjedočanstva toga
vremena.
Alp Er Tunga je ep koji je nastao po legendi o tursko - iranskim
ratovima prije nove ere. U poznatom epu Šahnama, persijskog pjesnika Firdusija, preslikana je
kompletna tema i događaji
iz Alp Er Tunga epa.
Alp Er Tunga, glavni lik
istoimenog epa, u Šahnami
se pojavljuje u liku Afrasijaba, velikog, pametnog i neustrašivog
ratnika. Šahnama
opisuje kako se
iranski vladar Nevzer, kada je osjetio da se velika
vojska približava
Iranu,
sjetio
ri-
ječi svoga oca: „iz države Turske i
Kine doći će ogromna i jaka vojska koja će donijeti veliku nesreću...“
Alp Er Tunga je živio u 7. vijeku
prije nove ere. U epu je nazvan Imperator svijeta. Osvajajući dio po
dio Azije, napravio je veliku azijsku imperiju.
Ep Alp Er Tunga je vremenom
nestao. Ostao je da živi samo u narodu. Kašgarli Mahmud je u svom
djelu Divani Lugati't Turk zapisao dijelove epa Alp Er Tunga,
jednu tužbalicu, kraj epa, koja se i
u 11. vijeku pjevala i kazivala
među istočnim Turcima.
Šu ep je legenda koja opisuje junaka po imenu Šu, koji je živio u 4.
vijeku prije nove ere. Smatra se da
je bio vladar Saka plemena. Po
ovoj legendi Aleksandar Makedonski je bio pobjeđen od Saka Turaka pod vođstvom Šua koji je
vodio osvajačke ratove na prostoru Azije.
Od ovog epa nisu ostali čak ni
dijelovi. Međutim u Kašgarlijevom
djelu Divani Lugati't Turk nalaze
se podaci o epu i vremenu njegovog nastanka.
Huni su na historijskoj sceni
poznati po tri imperije: Azijska,
Evropska i Srednjeistočna hunska
imperija.
Prva od ovih država, Država
azijskih Huna, trajala je u periodu
od 3. vijeka prije nove ere do 2. vijeka naše ere. Bila je najveća i najstarija hunska imperija.
Najviše saznanja o ovom narodu pronađeno je u kineskim izvorima. Kinezi su ih nazivali
„Sjeverni Varvari“, ili „Hiungnu“.
Živjeli su na predjelima Altajskih dolina do granice sa Kinom,
gdje je i pronađen bogat arheološki
materijal koji svjedoči o jednoj visokoj civilizaciji.
Mo-tun Mete je osnivač Hunske države koji je pod jednu zastavu okupio i sva srednjeazijska
plemena koja nisu pripadala turskom narodu. Hunskom imperijom je vladao u periodu od 209. do
174. godine prije naše ere. Osvojio
je 26 naroda i plemena. Kinezi su
u strahu od napada Huna napravili poznati Kineski zid.
Ova saznanja dobijamo iz kineskih
izvora,
čijim bi se dubljim istržaivanjem svakako
došlo do dubljih i potpunijih
saznanja o Hunima. Mo-tun je
bio veliki političar i vojskovođa. U historiji
ljudske civilizacije se smatra
da je Mo-tun
Mete prvi shvatio da je teritorija ono što
određuje jednu
državu i da se
za nju vredi boriti.
Huni su nakon šest vijekova
vladavine u Srednjoj Aziji krenuli
prema zapadu velikom seobom i
na tom putu su osvojili mnoge
zemlje na koje su nailazili.
Hunski turci
nisu bili pagani,
već jednobošci.
Vjerovali su u
jednog Boga.
Vojska hunskih turaka se
ponašanjem, vladanjem, disciplinom
i
neustrašivošću,
kao i vjerom u jednog Boga, može porediti sa Osmanskom
vojskom.
Ep o Oguz Kanu je
ep Hunskih Turaka.
Ne postoji zapisan primjer ovoga epa, ali u
kineskim arhivima nalazi se nekoliko pisama
hunskog vođe –
hakana Motuna.
Ovaj ep opisuje najsjajnije hunsko doba. Jedan dio ovoga epa, koji
je doživio dosta promjena, napisan
ujgurskim jezikom i alfabetom,
čuva se u Nacionalnoj biblioteci u
Pokupio je jednoga dana vođe iz
svog naroda i rekao im:
„Ja sam vaš vođa postao. Bozkurt
nas zove u borbu i osvajanja. Neka
nam sudbina bude naklonjena. To od
Boga tražimo.
Moramo i planine da pređemo, svijetom
da zavladamo.
Sunce neka nam
je vodilja, a nebo
šator i zaštita.“
Poslao je
glasnike
na
sve strane i tražio od svih
vladara da mu
se pokore. Svi
su to i učinili
osim jednog,
Urum kana.
Oguz Kan
je krenuo u
U poznatom epu Šahnama, persijskog pjesnika Firdusija, preslikana je kompletna tema i događaji iz
Alp Er Tunga epa.
Parizu. Ovo je i jedini izvor o
ličnosti Oguz Kana.
Historičari turske književnosti smatraju da je Oguz
Kan historijska ličnost,
hunski Motun, vođa,
osnivač Hunske države.
Oguz
Kan je ličnost koja je od
rođenja pokazala
svoje natprirodne mogućnosti.
Bio
je
izuzetno lijep. Rano
je naučio
da jaše,
da odlazi
u lov i živi
kao junak.
pohod. Za vrijeme pohoda, dok su
odmarali, na šator Oguz Kana se
spusto zrak svjetla. Iz svjetlosti se
pojavi sivi vuk koji reče Oguz
Kanu:
„Hej Oguz, ti si u pohodu na
Urum (Rim). Ja ću ti pokazati put“
Oguz Kan je nastavio pohode i
osvajanja. Na ovom vojnom pohodu Oguz Kan je osvojio mnoge
zemlje među kojima i Rim.
U svim epovima, pa i u epovima predislamskih Turaka, postoji zrno historijske istine, koja
je naravno, dograđivana i dopunjavana maštom. Ne zna se ko je
autor ovih epova, ali su narodni
jer ih je narod usvojio. U svakom slučaju, dokaz su postojanja i života jednog velikog
naroda koji je u svojoj historiji
osnivao nekoliko moćnih i prostranih imperija.
Januar - Decembar 2009. 101
NAŠA PRIČA
Nura Bazdulj- Hubijar
DRVO ŽIVOTA
Fadili Hodžić
B
Nura Bazdulj - Hubijar
Rođena 1951. u Mrđenovićima kod Foče. Sa roditeljima
1954. preselila
u Sarajevo gdje
se školovala. Od
1975. živi u
Travniku gdje radi
kao ljekar. Udata,
majka dvoje
djece, nana
jedne unučice.
Objavila
preko dvadeset naslova.
Prevedena na engleski, njemački, slovački, švedski,
norveški, holanski, mađarski
jezik. U školskim je programima,
od osnovne škole do univarziteta.
Piše za književnu periodiku. Dobitnik brojnih književnih nagrada i
priznanja. Uvrštena u više antologija.
102 Januar - Decembar 2009.
io je mjesec Ramazan. Sjedio je uz majku čekajući da se upale kandilji na džamiji i da otac iz
Ramizove pekare donese vruće lepinje. Majku
je prije dvije godine udarila moždana kap. Pri otpustu
iz bolnice ljekari su ga uvjeravali kako će se vježbanjem i lijekovima za nekoliko mjeseci majčino zdravlje
vratiti u staro stanje. Ili su se prevarili, ili su ga svjesno
zavaravali. To nije znao niti je time razbijao glavu. Tek
majci je iz mjeseca u mjesec bivalo gore, pokretljivost
se smanjivala, bolovi pojačavali.
Brinuo se za nju kao za dijete.
- Šta će biti kada odem? - često se pitao, a nešto bi
zapeklo u dubini umornih očiju. Tu je otac, zdrav i
jak, i tetka je blizu, ali ničija ruka njoj neće biti blaga
poput moje. Ali, zar ja nemam pravo na svoj
život kad sam ga istom našao? Onaj do sad,
punih četrdeset, bio je poput teške,
crne bosanske noći - mislio je, bacio
pogled kroz prozor i vidio da kandilji gore.
Upitao se šta je sa ocem, davno se
trebao vratiti i baš u tom času čuo korake koji se žurno približavaju.
Bila je Amina, djevojka iz
susjednog sokaka, sva nekako
ošamućena kao u pijanstvu. Ponavljala je
isprekidano, drhtavo, dvije riječi koje su polako dopirale do svijesti: Umro je…
Otac je pao kao proštac silazeći niz dva stepenika Ramizove pekare. Sjatili se rijetki prolaznici, prodavci iz okolnih trgovina, neko je
zvao Hitnu pomoć, došla su kola koja više
nisu mogla pomoći. Ljekar nije znao je li umro
od srčanog udara ili naprasne smrti uzrokovane
nečim drugim, ili je u pitanju bio nesretan slučaj.
Toga dana je pao prvi snijeg, a kako je vladala studen, na stepenicama se uhvatila ledena
skramica. On je pao udarivši o potiljkom stepenik.
Svi prisutni su jasno vidjeli u crveno obojen pramen sijede kose baš na mjestu gdje glava prelazi u
vrat. Bilo kako bilo, tijelo su odvezli, sasim malo
krvi u vidu nepravilne pruge saprao je pekar toplom
vodom koja se u času sledila.
NAŠA PRIČA
Tu su noć presjedili u užasnoj tišini što se razlila velikom sobom.
Pred zoru je na četvoro poderao
avionsku kartu za Phoenix i poslao
pismo u kome svojim javlja da će
produžiti boravak.
Zima bila blaga, ali nezamislivo
duga. Čežnjivo, kao što djevojčica
kad se preobražava u djevojku
čeka prvi poljubac, čekao je proljeće nadajući se da će vedrina sunčanih dana ublažiti bolnu grimasu
koja je izobličila majčino lice, da će
proljeće iz neiscrpnih izvora svojih
sokova i njoj darivati koju kap.
Proljeće je došlo, priroda se rasanila, razbudila pa bujala, a majka
venula. Kako su
dani odmicali
sve više se bojala smrti. Vremenom, smrt je
postala stalna
prijetnja, malomalo pa bi se trzala, podizala
glavu i uplašena
pogleda zurila
oko sebe kao da
će ju vidjeti.
Često je bio rasijan, mnogo toga
počinjao, ništa
nije
privodio
kraju jer su ga
misli o načinu kako da bar malo
razvedri majku naprosto raskidale.
Nije pomagalo egzotično voće ni
najbolji kolači, ogrlica od žada
kakvu je dugo željela, par žutih papiga od kojih je jedna svako malo
kreštavo izgovarala: Živjeli. Nisu
pomogli ni novi cvjetni zastori, stočić na rasklapanje na kome joj je
servirao jelo, šolja za čaj na kojoj je
pisalo I love mum, meke, tople
termo čarape, češljići kojima joj je
podizao kosu. Ubijao ga je pogled
koji ga je slijedio, od koga ni u san
nije mogao pobjeći, pogled iz koga
je jasno čitao: Bojim se. Ponekad bi
mu pucao film, gadio se njenog beskorisnog straha, kad dođe čas bijega nema, psovao bi u sebi, mrštio
se i izlazio vani. Pa joj je zamjerao
što nikad nije ni spomenula, kamoli upitala žali li što je zbog nje
ostao, što nikad čak ni ne registruje
kada njega muči čir ili glavobolja,
što ga nikad ne upita je li se umorio, zašto je tako tih, zašto bar na
pola sata sa prijateljima ne ode na
piće, što nikada nije kazala kako u
sobi može zapaliti, svirati, upaliti
tv ili radio. Nije ga pitala boli li ga
razdvojenost od onih koje voli,
žene i kćerke, boluje li za njima, da
li mu misli na njih dvije remete san
pa do kasno u noć koracima bezbroj puta mjeri svoju sobu. Jest, falile su mu, stajale vječno kao kost u
grlu, suze bi se zacaklile kada bi
pred njima oživio sliku njegove nasmijane djevojčice pjegava lica.
Onda bi huja prolazila, pomirljivo
bi prihvatao majčinu sebičnost da
je samo ona važna, da samo ona
ima pravo žaliti se, bolovati, plakati. Zapravo, vraćao se u svoje uobičajeno stanje, stanje u kojem mu
je, nakon što je kušao sav jad i
čemer ovoga svijeta, za sve bilo
svejedno. Kopče koje su njega vezivale za život, sva ljepota, sva buduća sutra, polako su se gasili i
zgasnuli. Jedino što ga je još držalo,
kad se već opredijelio za ostanak,
bilo je uljepšati život nekom kome
je bio potreban.
U jedno ljubičasto predvečerje,
predvečerje u kakvima počinju
nove ljubavi, kada se rađaju snovi,
kad kao nikad prija pivo i cigareta
u kafanskoj bašti, naišao je pored
cvjećarske radnje. Zastao je, ušao i
gledao mnoštvo ruža, irisa, gerbera, margareta. Zamolio je cvjećarku da aranžira buket. Dok je
djevojka odabirala cvjetove pogled
mu je lutao po saksijskom cvijeću.
Među palmama, fikusima, filodendronima, azalejama, vidio je neobičan cvijet. Zapravo, ni cvijet ni
drvo. Biljka je imala čvrsto kratko
stablo ravno odrezano na kojih
dvadesetak centimetara od zemlje
iz čijeg je bočnog dijela raslo tanje,
mekše stablo koje se račvalo u
mnogo sabljastih, zelenih, sočnih listova. Upitao je
djevojku koja je to
biljka, a kad je odgovorila da je to
drvo života, u
trenu je promijenio odluku.
Oprostite,
predomislio sam
se. Radije ću njega
uzeti - kazao je
nekako zbunjeno.
Majka ga je
dočekala u postelji s tugom u
očima, sa smješkom na modrim
usnama. Poljubio
ju je u vruć obraz.
- Kupio sam ti drvo života kazao je, spustio saksiju na pod i
skinuo papir u koji je bila uvijena.
Bacajući ga, u kanti za smeće primijeti kore od limuna.
- Ovaj put ih je zaboravila baciti
kroz prozor.
Znao je on, dobro je znao kako
majka i nije slaba kakvom se čini,
da za njegova odsustva sebi priušti
neko sitno zadovoljstvo uklanjajući
potom tragove, brižljivo i oprezno
kao da čini nešto nedozvoljeno.
Ugrizao se za usnu pa vratio u
sobu.
Svakodnevno je brisao prašinu
sa listova koji su iz dna u dan bili
bogatiji, zeleniji, visočiji. Zalijevao
ga je srijedom, ustajalom vodom
Januar - Decembar 2009. 103
koju je obogaćivao smjesom minerala kupljenoj u biljnoj apoteci. Ako
bi neki list počeo s vrha žutjeti, gledao je na to kao upozorenje, loš
znak, pa bi ga pažljivo, tankim makazama odsjecao tik do stabla.
Moglo bi se reći da je na neki
način bio sretan, onoliko koliko to
može biti rođeni melankolik, predodređeni gubitnik. Kad bi s njegovim ulaskom zgasle oči oživjele,
zaboravljao je na, sad mu se činilo,
davnu želju da se vrati tamo daleko, tamo gdje ga je čekaju one
koje voli. Više ne čekaju,
tako je napisala na razglednici s poštanskim žigom
Phoenixa.
Kad bi se javljali bolovi
a staračke oči počele suzama kruniti, hvatao je listove za same vrhove,
dizao cvijet zajedno sa saksijom.
- Vidi, bona mama,
kako je tvoje drvo života
čvrsto - govorio bi. - Dok je
ono dobro, obećavam da
ćeš i ti biti.
Riječi su gotovo uvijek
djelovale ljekovito, suze bi
presahle a tiha vatrica nade
palila se u očima.
Tokom zime je držao
saksiju daleko od radijatora, u proljeće je iznio u
hlad balkona da proljetno
sunce ne sprži listove što
su samo čuvali uspomenu
na prethodno proljeće, ljeto, uspomenu koja ih, dakako, ne bi mogla
zaštiti. Suvišno je kazati koliko je
volio to drvo, kao da uistinu od
njegovog života zavisi i onaj drugi
zbog kojega se mnogo puta i
mnogo čega odrekao.
Jednog popodneva majka ga je
dočekala vedra, razdragana, kakva
je nekad davno bila.
- Pogledaj - kazala je glasom u
kome nije bilo ni slabosti, ni prenemaganja, ni tuge.
Pratio je njen pogled do biljke u
saksiji i vidio kako se iz stabla po104 Januar - Decembar 2009.
molio novi izdanak.
- Tvoje drvo života se porodilo
- kazao je smiješeći se.
- To si ti - kazala je majka i slabašno mu stegla ruku.
Život je tekao jednoličan, zamoran, mučan. Često su uvečer šutjeli
kao dvoje ljudi koji više nemaju šta
reći jedno drugom. On se umorio
od tetošenja, kuraženja, bdijenja,
ona kao da je žalila što ipak nije otišao. Jedne noći, prije nego što će
otići u svoju sobu, tiho je prošaputala kako je za ljude kao ona najbo-
lje rješenje Dom za umirovljenike.
Njena penzija može pokriti troškove boravka, neka on mirne
duše ide onima kojima je potreban,
uz koje mu je i po Božijim i po ljudskim zakonima mjesto. Otvorio je
usta da joj protivuriječi, ona mu je
prstom dala znak da šuti.
- Ne samo da se neću ljutiti, naprotiv, to je moja posljednja želja.
Već sutra se raspitaj za mjesto…
Neću biti sama. Ponijet ću moje,
mislim naše drvo života. O ovome
razmišljam od dana kada se drvo
porodilo. Na njemu si, ti to znaš,
neuporedivo dragocjeniji ti.
Oboje su pogledali stablo u saksiji, mladi izdanak što je polako a
sigurno jačao. Onda su pogledali
jedno drugo. U majčinim očima
odlučnost nije bila hinjena.
- Poslušaj me, molim te. Već
sutra se raspitaj.
Bila je to jedna u nizu onih noći
kada se san samo šunja ali nikako
ne dolazi. Duga, crna, teška.
U pansionu je odabrao sobu,
udobnu, jednokrevetnu, s pogledom na park. Provirio je u
trpezariju i vidio mnoštvo
lica sličnih majčinome, sva
na neki način nalik jedno
na drugo. Sa upraviteljicom se dogovorio oko pojedinosti.
Kao
istom
probuđen iz ružnoga sna
žurio je prema autu, palio
ga i polako dodavao gas.
Zamišljao je lice svoje žene
dok čita poruku, dok je
prenosi pjegavoj djevojčici.
Kad je izašao iza okuke
vidio je psa. S naporom se
vukao preko ceste. Neće
stići preći. Munjevito je
savio volan na suprotnu
stranu ceste. Posljednje što
je vidio bio je veliki, džinovski šleper tik ispred
sebe. Bilo je kasno i za krik.
Majka je skuhala je i popila šoljicu kafe, saprala posuđe, vratila ga u kredenac pa je
polako, tražeći oslonac u zidu ili komadu namještaja pošla u krevet. Nestrpljiva kao nikad čekala je njegov
dolazak, svako malo pogledala vrijeme na zidnome satu. Prolazeći
pored saksije, nešto zapara u očima,
ostavi odjek u grudima. Ponestade
joj daha, a srce zadrhta. S nevjericom
i užasom pruži ruku i dotače izdanak. Ostao joj je u ruci, mlitav, uvenuo.
Priču odabrala i biografske
podatke dala autorica
Priredio: REDŽEP NUROVIĆ
DOGAĐAJI
SAVJET EVROPE
IZVJEŠTAJ O MANJINAMA
M
U izvještaju se
naglašava da su
manjinska
nacionalna
vijeća počela da
igraju aktivnu
ulogu u
izražavanju
svojih interesa,
ali da je sada
neophodno da se
hitno usvoji
pravni okvir u
vezi njihove
uloge i
aktivnosti
onitoring komisija Savjeta Evrope iz Strazbura objavila je
(30.06.2009) svoj drugi izvještaj o zaštiti nacionalnih manjina u Srbiji, u kojem se ističe da ostvareni
napredak treba da se održi.
U izvještaju se, između ostalog, naglašava da je Srbija, od usvajanja prvog
izvještaja u novembru 2003. godine,
usvojila novi ustav, koji sadrži dio posvećen zaštiti nacionalnih manjina, a
usvojen je i krivični zakon, koji sadrži
mnogobrojne mjere protiv diskriminacije. Također, nacionalni ombudsman
počeće akciju praćenja zaštite nacionalnih manjina. Kao ohrabrujuća ocijenjena
je i namjera Ministarstva za ljudska
prava i prava manjina o reformi nastave.
U izvještaju se navodi da su za Bošnjake, Bunjevce, Makedonce i Rome
sada povećane mogućnosti za učenje njihovih jezika. U vezi sa fakultativnim
učenjem jezika se, međutim, izražava zabrinutost, pa se ukazuje da rješenja treba
da se nađu s predstavnicima manjina.
Monitoring komisija je navela i da
postoji “značajan disparitet” u sprovođenju prava manjina između Vojvodine,
“gdje su pravila i praksa više napredovali”, i ostalih regiona u zemlji gdje živi
značajan broj Bošnjaka, Albanaca, Bugara, Vlaha i Rumuna.
U izvještaju je zatraženo i da sudski
sistem efikasnije tretira slučajeve diskriminacije prema manjinama, da budu pojačani angažmani lokalnih vlasti prema
pitanjima koja pogađaju nacionalne manjine, kao i međukulturni dijalog na cijeloj teritoriji Srbije. Naglašava se i da su
utvrđene konstruktivne mjere da bi se
odgovorilo na probleme s kojima se susreću Romi u određenim domenima, ali
da je neophodna odlučnija akcija da bi se
uhvatilo u koštac s diskriminacijom
prema njima, naročito u domenu obrazovanja, zapošljavanja, zdravstva i stanovanja. Skrenuta je pažnja da brojni
Romi ne posjeduju identifikaciona dokumenta, što sprječava njihov pristup
osnovnim socijalnim pravima.
Predstavnici manjina traže prijem kod Urstada
Koristeći ekonomsku krizu kao izgovor za sve što ne
funkcioniše kako
treba, džava je zavrnula sve slavine,
pa Nacionalni savjeti gase i one već
pokrenute aktivnosti u svojim nacionalnim
zajednicama
PROBLEMI MANJINA
U CENTRALNOJ SRBIJI
M
anjinska prava nisu u svim dijelovima Srbije jednako riješena. Za razliku od Vojvodine,
u centralnoj Srbiji manjinske zajednice se
suočavaju sa mnogim problemima. U
iščekivanju da se usvoji novi Zakon o nadležnostima nacionalnih savjeta kao predstavničkih tijela manjinskih naroda u
Srbiji, te koristeći ekonomsku krizu kao iz-
govor za sve što ne funkcioniše kako
treba, država je zavrnula sve slavine, pa
su postojeći Nacionalni savjeti došli u situaciju da gase i one već pokrenute aktivnosti u svojim nacionalnim zajednicama.
Zbog toga su Nacionalni savjeti bošnjačke,
bugarske i vlaške nacionalne manjine potpisali Protokol o saradnji i formirali Koordinacioni odbor za njegovu realizaciju.
Januar - Decembar 2009. 105
Prva aktivnost pomenutog Odbora jeste obraćanje za pomoć ambasadoru Organizacije za evropsku
bezbjednost i saradnju u Srbiji, gospodinu Hansu Ola Urstadu. U dopisu upućenom Njegovoj ekselenciji
Urstadu priložen je potpisani Protokol, a navodi se i sljedeće:
“Zbog otežanih uslova u ostvarivanju manjinskih prava, posebno
u oblasti informisanja i obrazovanja na maternjem jeziku, molimo
Vas za hitan prijem delegacije u
čijem sastavu su predstavnici nacionalnih manjina u centralnoj Srbiji. Delegaciju će činiti Esad
Džudžević, predstavnik bošnjačke
nacionalne manjine i predsjedavajući Koordinacionog odbora, dr.
Angel Josifov, predsjednik Nacionalnog savjeta bugarske nacionalne manjine i Živoslav Lazić,
predsjednik Nacionalnog savjeta
vlaške nacionalne manjine.”
Predstavnici Nacionalnih savjeta kod Ministra Čiplića
OČEKIVANJA DA BOSANSKI JEZIK
POSTANE OBAVEZAN NASTAVNI PREDMET
R
ezultat razgovora predstavnika nacionalnih savjeta bošnjačke, bugarske i
vlaške nacionalne manjine sa ministrom za ljudska i manjinska prava Svetozarom Čiplićem, do kojeg je došlo 9. aprila 2009.
god., jeste izražena obostrana spremnost za iznalaženje novih mogućnosti za implementaciju domaćih i međunarodnih standarda u
oblasti zaštite manjinskih prava u Republici
Srbiji, s posebnim osvrtom na ulogu države u
jačanju mehanizama ostvarenja manjinskih
prava pripadnika svih nacionalnih zajednica
u Republici Srbiji. Postignut je dogovor o zakazivanju zajedničkog sastanka predstavnika
nacionalnih savjeta sa ministrom prosvjete i
obrazovanja Žarkom Obradovićem, ministrom kulture Nebojšom Bradićem, ministrom
za državnu upravu i lokalnu samoupravu Milanom Markovićem i ministrom za ljudska i
manjinska prava Svetozarom Čiplićem, a u organizaciji Ministarstva za ljudska i manjinska
prava RS.
Predstavnici tri nacionalna savjeta sa područja uže Srbije, koji su nedavno potpisali i
Protokol o saradnji, istakli su značaj saradnje
i potrebu češćeg dijaloga predstavnika manjinskih zajednica sa predstavnicima države,
posebno sa resornim ministarstvima, u cilju
ostvarenja njihovih prava i daljeg razvoja dobrih međunacionalnih odnosa i duha tolerancije u Republici Srbiji. Tokom razgovora
posebno su potencirana pitanja službene upotrebe jezika i pisma, obrazovanja na maternjem jeziku, informisanja i kulture.
U razgovorima sa ministrom Čiplićem
ispred Bošnjačkog nacionalnog vijeća učestvovao je predsjednik Izvršnog odbora Vijeća i
106 Januar - Decembar 2009.
Ministar Svetozar Čiplić
narodni poslanik Esad Džudžević, dok su
ispred Bugarskog nacionalnog savjeta učestvovali predsjednik savjeta dr. Angel Josifov
i Nebojša Ivanov, a ispred Vlaškog nacionalnog savjeta sekretar savjeta Dragan Demić.
Gdin. Esad Džudžević razgovore sa ministrom Čiplićem je ocijenio veoma konstruktivnim i korisnim, izražavajući nadu da će i ostali
ministri prihvatiti inicijativu za zajednički sastanak, od koga se očekuje mnogo. “Što se tiče
Bošnjaka, i pored vidnog napretka u ostvarenju
manjinskih prava, još uvijek su evidentni
mnogi problemi i to u svim oblastim. Posebno
bih istakao pitanje službene upotrebe jezika i
pisma u opštinama Prijepolje i Priboj, odnosno
odbijanje lokalnih opštinskih vlasti da u statute
svojih opština, pored srpskog jezika i ćiriličnog
pisma, kao službeni uvrste i bosanski jezik i latinično pismo”, kazao je Džudžević.
Džudžević je istakao potrebu da na planu
obrazovanja predmet Bosanski jezik sa elementima nacionalne kulture postane obavezan nastavni predmet u osnovnim i srednjim
školama, sa obavezom države da izradi i adekvatan udžbenik.
VEĆA OVLAŠĆENJA I ODGOVORNOSTI
Z
akon o nacionalnim savjetima nacionalnih manjina, kojeg je Skupština Srbije
usvojila 31.08.2009. god., uređuje njihove
nadležnosti i finansiranje i utvrđuje opšti izbor,
odnosno reizbor svih nacionalnih savjeta. Nacionalni savjeti, prema novom zakonu, predstavljaju nacionalnu manjinu u oblasti obrazovanja,
kulture, obavještavanja na jeziku nacionalne manjine i službene upotrebe jezika i pisma.
Ministarstvo za ljudska i manjinska prava
vodi registar nacionalnih savjeta, a podaci upisani u registar su javni. Nacionalni savjet ima najmanje 15, a najviše 35 članova, u zavisnosti od
broja pripadnika manjine.
Izbori za nacionalne savjete mogu biti neposredni ili putem elektorske skupštine, o čemu će
odlučiti same nacionalne manjine, s tim da će se
neposredni izbori za nacionalne savjete održati
ako se do dana raspisivanja izbora, na poseban
birački spisak nacionalne manjine, upiše više od
50 odsto ukupnog broja pripadnika nacionalne
manjine.
Pripadnici nacionalnih manjina upisuju se u
poseban birački spisak dobrovoljno, za svaku nacionalnu manjinu vodi se poseban birački spisak,
a pripadnik nacionalne manjine može biti upisan
u samo jedan birački spisak.
Precizirano je da za člana nacionalnog savjeta
ne može biti izabran neko ko obavlja funkciju sudije, tužioca ili sudije Ustavnog suda.
Odluku o raspisivanju izbora za nacionalne
savjete donosi ministar nadležan za poslove ljudskih i manjinskih prava, a izbori za članove svih
nacionalnih savjeta, čiji je mandat četiri godine
uz mogućnost ponovnog izbora, održavaju se
istovremeno.
U roku od 30 dana od dana proglašenja konačnih rezultata izbora, ministar saziva konstitutivnu sjednicu nacionalnih savjeta. Ako
nacionalna manjina ne ispuni uslove za neposredne izbore, nacionalni savjet bira skupština elektora nacionalne manjine.
Pismene prijave za učešće na elektorskoj
skupštini se dostavljaju Ministarstvu najkasnije
30 dana prije održavanja elektorske skupštine
koja bira članove nacionalnog savjeta proporcionalno veličini nacionalne manjine.
Elektorska skupština se može održati ako je
na njoj prisutno više od polovine elektora čije su
elektorske prijave potvrđene. Elektorska skupština odlučuje javno, većinom glasova prisutnih
elektora, a o izboru članova nacionalnog savjeta
elektorska skupština odlučuje tajnim glasanjem.
Elektorska skupština bira nacionalni savjet po
proporcionalnom sistemu, a listu kandidata za
članove nacionalnog savjeta može da predloži
jedna četvrtina prisutnih elektora.
Nacionalni savjet ima statut koji određuje djelatnost savjeta, broj njegovih članova, sjedište savjeta, njegov naziv, simbol i pečat, kao i broj i
način izbora članova organa nacionalnih savjeta,
odnosno predsjednika, izvršnog organa, odbore
za obrazovanje, kulturu, obavještavanje i službenu upotrebu jezika.
Nacionalni savjet može osnovati ustanove vaspitanja, obrazovanja, učeničkog i studentskog
standarda i vršiti prava osnivača, kao i osnivati
ustanove kulture i medije.
Kako je precizirano zakonom, nacionalni savjet predlaže Nacionalnom prosvjetnom savjetu
opšte osnove predškolskog vaspitanja, nastavne
planove i programe osnovnog i srednjeg obrazovanja za sadržaje koji izražavju posebnost nacionalne manjine, a posebno iz oblasti historije,
muzičkog vaspitanja i likovne umjetnosti.
Također, nacionalni savjet predlaže Nacionalnom prosvjetnom savjetu program osnovnog i
srednjeg obrazovanja i vaspitanja za jezik nacionalne manjine sa elementima nacionalne kulture,
a predlaže i jednog kandidata za zajedničku listu
kandidata za izbor članova Nacionalnog prosvjetnog savjeta.
Zakonom je utvrđeno da nadležno ministarstvo raspušta nacionalni savjet ako ne zasijeda
duže od šest mjeseci, ako ne izabere predsjednika u roku od 60 dana od konstituisanja ili od
prestanka funkcije predsjednika i ne donese statut u zakonskom roku.
Sredstva za finansiranje rada nacionalnih savjeta obezbjeđuju se iz budžeta Srbije, budžeta
autonomne pokrajine i budžeta jedinice lokalne
samouprave, donacija i ostalih prihoda.
U roku od šest mjeseci od dana stupanja na
snagu zakona, shodno Zakonu, ministar donosi
odluku o raspisivanju izbora za nacionalne savjete, a od dana raspisivanja do dana održavanja izbora ne može da protekne manje od 60 ni
više od 90 dana.
Januar - Decembar 2009. 107
MEDIJI I ZA MANJINE
M
inistar za ljudska i manjinska prava Srbije Svetozar Čiplić izjavio je da
će pojedini zakoni morati da pretrpe izmjene kako bi nacionalne manjine na području Republike Srbije
mogle da koriste Ustavom zagarantovano pravo na osnivanje medija.
„Korpus zakona iz medijske sfere
ne predviđa i ne omogućava nacionalnim savjetima osnivanje sopstvenih medija pošto su kalendarski
stariji od Ustava“, rekao je Čiplić i
dodao da će zbog toga oni morati da
budu izmijenjeni kako bi bili usklađeni sa Ustavom iz 2006. godine.
Čiplić je kazao da je Zakon o savjetima nacionalnih manjina, koji je Skupština usvojila 31. avgusta, predvidio da
nacionalne manjine preko svojih savjeta mogu da osnivaju medije.
Kako je naglasio, procedura
osnivanja moraće da bude uređena
zakonima iz oblasti medija.
„Nismo htjeli da Zakonom o nacionalnim savjetima uredimo proceduru po kojoj bi nacionalni
savjeti osnivali medije, već smo
ostavili da matični zakon (o medijima) uvaži tu činjenicu i da se izmjenama i dopunama tog zakona
obezbijedi ta ustavna sloboda (manjina)“, rekao je on.
Čiplić je naveo i da očekuje da
će Ministarstvo za ljudska i manjinska prava učestvovati u izmjenama
zakona iz oblasti medija, kako bi
bila određena procedura po kojoj
nacionalne manjine mogu da osnivaju medije. „Moraju se povezati
dvije struke ili dvije sfere, jedna je
sfera ustavom garantovanih manjinskih sloboda, a druga je sfera
medija“, rekao je Čiplić i dodao da
se stručnjaci iz obje oblasti moraju
dogovoriti kako će biti obezbjeđeno pravo nacionalnih manjina
da osnivaju medije.
Zakon o nacionalnim savjetima nacionalnih manjina predviđa da nacionalni savjet može
„osnivati ustanove i privredna
društva za obavljanje novinskoizdavačke i radio-televizijske djelatnosti, štampanja i reprodukcije
snimljenih medija i vršiti prava i
obaveze osnivača“.
Drugim stavom člana 18 tog zakona predviđa se da Republika,
autonomna pokrajina ili jedinica
lokalne samouprave kao osnivači
glasila „mogu u sporazumu sa nacionalnim savjetom u cjelini ili djelimično prenijeti osnivačka prava
na nacionalni savjet“.
Izmjenama i dopunama Zakona o javnom informisanju predviđeno je da „osnivač javnog
glasila ne može prenijeti niti na
drugi način raspolagati pravom
na javno glasilo ili pravom na izdavanje javnog glasila“.
Ugljanin u Podgorici
BOŠNJACI MOST SARADNJE
MEĐU DVIJE ZEMLJE
M
inistar bez portfelja u Vladi Srbije
Sulejman Ugljanin boravio je u Podgorici u mjesecu junu, gdje je sa
predstavnicima Bošnjaka u vlasti Crne Gore
razgovarao o realizaciji zajedničkih projekata
održivog razvoja najnerazvijenih opština sa
obje strane granice dvije države.
U izjavi za Tanjug ministar Uglanin je
kazao da je sa ministrom bez portfelja u Vladi
Crne Gore i liderom Bošnjačke stranke Rifatom Husovićem razgovarao o realizaciji projekta izgradnje autoputa Beograd-Južni
Jadran, zakupu dijela Luke Bar i drugim infrastrukturnim projektima od obostranog interesa za ekonomski razvoj Srbije i Crne Gore.
U pratnji svojih saradnika Bajrama Omeragića i Esada Džudževića, narodnih poslanika
Bošnjačke liste za evropski Sandžak, ministar
108 Januar - Decembar 2009.
Ugljanin je tokom boravka u Podgorici razgovarao i o parlamentarnoj saradnji sa članovima
Bošnjačkog kluba poslanika u Skupštini Crne
Gore.
“Tom prilikom izraženo je obostrano
opredjeljenje da Bošnjaci Srbije i Crne Gore
mogu i treba da budu “most saradnje” dviju
država” - rekao je Ugljanin Tanjugu.
U svojstvu predsjednika Bošnjačkog nacionalnog vijeća, Ugljanin je razgovarao i sa predsjednikom Bošnjačkog nacionalnog vijeća
Crne Gore Šerbom Rastoderom o mogućnostima realizacije mnogih zajedničkih projekata.
“Ti projekti, realizovani u skladu sa ustavima
i zakonima dviju zemalja i u skladu sa međunarodnom evropskim standardima, bi trebalo
da ubrzaju evropski put Srbije i Crne Gore”,
zaključio je ministar Ugljanin.
BOSANSKI JEZIK KAO OBAVEZAN
PREDMET U ŠKOLAMA
“Bosanski jezik
i književnost”
kao obavezan
nastavni
predmet treba
da bude
zastupljen u
nastavi
osnovnog i
srednjeg
obrazovanja, a
u predškolskim
ustanovama u
obaveznim
aktivnostima
B
ošnjačko nacionalno vijeće zatražilo je od Ministarstva prosvjete
Srbije da se nastavni predmet “Bosanski jezik sa elementima nacionalne
kulture” transformiše iz izbornog u obavezan predmet u opštinama u kojima je
bosanski jezik u službenoj upotrebi.
U dokumentu usvojenom na sjednici
Izvršnog odbora Vijeća, u Novom Pazaru 5. avgusta 2009.godine Bošnjačko
nacionalno vijeće zahtijeva od Ministarstva prosvjete Republike Srbije, kao resornog ministarstva, da u institucijama
predškolskog, osnovnog i srednjeg
obrazovanja i vaspitanja obezbijedi i organizuje vaspitanje i obrazovanje pripadnicima
bošnjačke
nacionalne
manjine na svom maternjem BOSANSKOM JEZIKU, u skladu sa zakonom.
Pozivajući se na odredbe Ustava Republike Srbije, Zakona o zaštiti prava i
sloboda nacionalnih manjina, Povelje o
ljudskim i manjinskim pravima, Zakona
o ratifikaciji Evropske povelje o
regionalnim ili manjinskim jezicima,
Zakona o osnovama
sistema obrazovanja i
vaspitanja, odredbe
Okvirne konvencije za
zaštitu nacionalnih
manjina i Evropske
povelje o regionalnim ili manjinskim jezicima, kao
i drugih domaćih i
međunarodnih dokumenata kojima je
pravno regulisano i
obezbjeđeno pravo
pripadnika nacionalnih manjina na
obrazovanje na svom
maternjem jeziku,
Bošnjačko nacionalno
vijeće traži od Ministarstva da “Bosanski jezik i književnost” kao obavezan nastavni predmet bude zastupljen u
nastavi osnovnog i srednjeg obrazovanja, a u predškolskim ustanovama u
obaveznim aktivnostima.
U skladu sa zakonskim rješenjima,
BNV je zatražilo, također, od Ministarstva prosvjete da se prilikom izrade programa nastave za potrebe obrazovanja
pripadnika bošnjačke nacionalne manjine primijeni stav 5. člana 13. Zakona
o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina, koji propisuje da će - program nastave za potrebe obrazovanja iz stava 1.
ovog člana, u dijelu koji se odnosi na nacionalni sadržaj, u značajnoj mjeri sadržati teme koje se odnose na historiju,
umjetnost i kulturu nacionalne manjine,
i to za predmete: Istorija, Likovno vaspitanje i Muzičko vaspitanje.
U cilju ostvarenja zakonom zagarantovanih prava, od državnih organa je
zatraženo da udžbenici i druga didaktička i nastavna sredstva i pomagala na
nivou predškolskog, osnovnog i srednjeg obrazovanja budu štampani i na
bosanskom jeziku ili da se obezbijedi
uvoz udžbenika iz Bosne i Hercegovine,
u skladu sa zakonom, kao i da se, saglasno st. 6. čl. 13. Zakona, u izradi nastavnih planova za potrebe nastave
predmeta koji izražavaju posebnost bošnjačke nacionalne manjine, za predmete Istorija, Likovno vaspitanje i
Muzičko vaspitanje, obezbijedi obavezno učešće predstavnika Bošnjačkog nacionalnog vijeća.
Bošnjaci u Republici Srbiji pravo na
obrazovanje na svom maternjem bosanskom jeziku počeli su ostvarivati u drugom polugodištu školske 2004/05.
godine, kroz „Bosanski jezik sa elementima nacionalne kulture“ kao izborni
predmet.
Januar - Decembar 2009. 109
Tokom 2004. i 2005. godine za
učitelje, nastavnike razredne nastave i nastavnike srpskog jezika
organizovana je serija seminara o
nastavi na bosanskom jeziku.
U vaspitno-obrazovnom pro-
cesu u nastavi su trenutno prisutni odobreni udžbenici za predmet
„Bosanski
jezik
sa
elementima nacionalne kulture“
za I, II, III, IV i V razred, kao i
skripta za VI, i odobren nastavni
plan i program za VII i VIII razred
osnovne škole.
Na Državnom univerzitetu u
Novom Pazaru postoji posebna
studijska grupa: Departman za bosanski i srpski jezik.
OBRAZOVANJE HRONOLOGIJA AKTIVNOSTI
N
ezadovoljni stepenom i kvalitetom ostvarenosti manjinskih prava, pogotovo prava
na službenu upotrebu bosanskog jezika i prava na obrazovanje na maternjem jeziku svoje nacionalne
zajednice, predstavnici Bošnjaka intezivirali su svoje aktivnosti u nadležnim institucijama s ciljem da se stanje
u ovoj oblasti popravi.
Nakon sastanka kod ministra Čiplića, uslijedili su razgovori sa ministom
prosvjete, gospodinom Žarkom Obradovićem, što je rezultiralo formiranjem
zajedničke, mješovite komisije sastavljene od predstavnika Bošnjačkog nacionalnog viječa i predstavnika nadležnog
ministarstva. U komisiju su ispred ministarstva prosvjete Republike Srbije
imenovani: pomoćnica ministra Vesna
Fila kao koordinator komisije, i njene saradnice Snežana Vuković, Mira Petrov,
Isidora Korać i Vesna Acković, a ispred
BNV imenovani su Bajro Gegić, Muhedin Fijuljanin i Muratka Fetahović.
Na prvom sastanku komisije održanom u ministarstvu 09.09. 2009.godine analizirano je trenutno stanje u
sandžačkim školama kad je u pitanju
obrazovanje na bosanskom jeziku.
Predstavnici BNV su iznijeli probleme
vezane za status nastavnog predmeta
Bosanski jezik sa elementima nacionalne kulture kao izbornog. Još jednom
je podvučeno da je neprihvatljivo za
Bošnjake da se za svoj maternji jezik
moraju posebno izjašnjavati, zahtijevajući da maternji jezik bude obavezan
nastavni predmet. Kako zbog važećih
zakonskih, a posebno podzakonskih
akata koji normiraju oblast obrazovanja nije moguće izborne predmete
preimenovati u obavezne, a tim podzakonskim normativimaje određeno
110 Januar - Decembar 2009.
je da se maternji jezik sa elementima
nacionalne kulture izučava kao izborni
nastavni predmet, pristupilo se definisanju novog modela obrazovanja za
sandžačke Bošnjake.
Poštujući u potpunosti domaće zakonodavstvo, ali i međunarodne, ustavom zagarantovane standarde, stručni
tim izradio je, a organi BNV usvojili
Model obrazovanja za Bošnjake u Republici Srbiji.
Na drugom sastanku u ministarstvu
održanom 28.oktobra 2009. godine
predstavljen je Model i nakon njegove
preliminarne analize dogovoreno je da
se uradi Elaborat i preda ministarstvu
do kraja novembra, kako bi se ušlo u
proceduru njegovog ocjenjivanja od
strane Nacionalnog prosvjetnog savjeta
i odobravanja od strane ministra.
Već sljedeće gdana, 29.09.2009.
godine, direkrorima škola predstavljen je Model obrazovanja za sandžačke Bošnjake.
U međuvremenu je Zavodu za
unapređivanje obrazovanja i vaspitanja predat Plan udžbenika i udžbeničkih kompleta za prvi i peti razred
osnovne i prvi razred srednje škole za
predmete: bosansku jezik, historija,
muzička i likovna kultura ( za tzv. Nacionalnu grupu predmeta.
Na Model koji ovdje predstavljamo
urađen je Elaborat u kome je u propisanoj formi razrađen Model, striktno
naglašenim opštim i specijalnim ciljevima ovakvog modela obrazovanja i
konkretnim planom njegove implementacije. Elaborat je predat ministarstvu 11. novembra, ali povratnih
informacija, osim da je dokument
primljen, iz ministarstva još nema,
usprkos dogovoru da cijela procedura
neće biti duža od 2 -3 mjeseca.
MODEL OBRAZOVANJA ZA
SANDŽAČKE BOŠNJAKE
U REPUBLICI SRBIJI
I Osnovanost zahtjeva za obrazovanjem na maternjem jeziku
Bošnjačka nacionalna zajednica je
treća po brojnosti, a posle Mađara najbrojnija manjinska zajednica u Republici
Srbiji. Po zadnjem popisu to je brojka od
136 087 ili 1,8% građana Srbije. Najveći
broj Bošnjaka živi u sandžačkim opštinama Novi Pazar, Sjenica i Tutin, u kojima se procenat Bošnjaka u ukupnom
broju stanovnika kreće od 82% u
Novom Pazaru, do 94% u Tutinu, dok
je procenat u Prijepolju, zavisno od izvora, između 46 i 51%. U Priboju i
Novoj Varoši takođe ima Bošnjaka u
značajnom broju.
S obzirom da je u Sandžaku stopa
nataliteta pozitivna, đačka populacija je
veoma brojna. Samo u osnovnim školama Novog Pazara, Sjenice i Tutina ima
preko 12000 učenika bošnjačke nacionalnosti. ( Za Prijepolje nemamo podatke).
Srednje škole u pomenuta tri grada pohađa više od 10 000 učenika bošnjačke
nacionalnosti. (Za Prijepolje takođe nemamo podatke). U prvom razredu srednjih škola naredne školske 2010/2011.
godine u ove tri opštine imaće oko 2
500 učenika Bošnjaka.
U opštinama Novi Pazar, Prijepolje,
Sjenica i Tutin ima 35 (trideset i pet)
osnovnih i 13 (trinaest ) srednjih škola.
Procenat bošnjačke učeniške populacije
u osnovnim školama (prema podacima
dobijenim od škola) u Novom Pazaru je
87%, u Sjenici 89%, U Tutinu 97% i u
Prijepolju (prema nepotpunim podacima) 49%. U pet od dvanaest osnovnih
škola u Novom pazaru učenička populacija je 100% bošnjačka. U ostalim novopazarskim školama u čak 13
izdvojenih odjeljenja su samo učenici
bošnjačke nacionalnosti. U Sjenici u 16
izdvojenih odjeljenja takođe su učenici
samo bošnjačke nacionalnosti. U Tutinu
u četiri od sedam osnovnih škola kompletna učenička populacija je bošnjačke
nacionalnosti, a učenici Bošnjaci su u
stopostotnom procentu i u 36 izdvojenih odjeljenja na području ove opštine.
Nacionalna struktura učenika u srednjim školama je skoro identična kao i
u osnovnim, pa s obzirom da se kreće
sa nastavom na bosanskom jeziku od
prvog razreda, relativno se lako mogu
formirati odjeljenja bilo za dvojezičnu,
bilo za kompletnu nastavu na bosanskom jeziku.
Brojnost bošnjačke učeničke populacije samo je jedan od razloga za organizovanje nastave na bosanskom jeziku.
Drugi, važniji razlog, jeste očuvanje
nacionalnog identita pripadnika bošnjačke nacionalnje manjine u našoj zemlji.
Jezik kao osnovni i najvažniji element nacionalne samobitnosti je od suštinskog značaja u tom pogledu, zbog
čega je veoma važno da se on čuva, razvija i njeguje prevashodno u obrazovnom sistemu. Narod koji gubi svoj jezik
ozbiljno dovodi u pitanje svoju prošlost,
svoju budućnost, svoju historiju, kulturu i tradiciju.
Od posebnog je značaja za pripadnike jedne nacionalne zajednice, pa i za
Bošnjake, da se obezbijede uslovi za
obrazovanje na maternjem jeziku od
predškolskog do visokoškolskog nivoa.
Nastava nacionalne književnosti, nacionalne historije, muzičke i likovne kulture ima izuzetan značaj u obrazovnom,
ali i u vaspitnom procesu formiranja ličnosti učenika, jer samo ona ličnost koja
poznaje vrijednosti kulture i historije
svoga naroda moći će da cijeni vrijednosti kulture drugih naroda sa kojima živi.
To je osnovna pretpostavka za toleranciju i međusobnu saradnju i za stvaranje
uslova za prosperitet i nacionalne i šire
zajednice i svih njenih građana, bez obzira na nacionalnu, vjersku ili bilo koju
drugu pripadnost. Činjenica je, takođe,
da postojeći nastavni planovi i programi
osnovnog i srednjeg obrazovanja svojim
sadržajima ne nude u dovoljnoj mjeri, ili
nikako, sadržaje koji zadovoljavaju i na
pravi način odgovaraju potrebama Bošnjačke nacionalne manjine u Republici
Srbiji, u skladu sa medjunarodnim i domaćim standardima i usvojenim zakonskim rješenjima i principima.
Konkretno, iako je bošnjačka narodna poezija vrlo bogata i sadržajna, iako
se Evropa romantičarskog perioda zainteresovala za balkansku i srpsku narodnu književnost baš preko bošnjačke
narodne balade “Hasanaginica”, a svjetska lingvistika polovinom 20.vijeka razriješila takozvano homersko pitanje i
objasnila nastanak grčkih epova na primjerima žive epike bošnjačkih narodnih
pjevača iz Sandžaka, ni sa čim od sadržaja te vrste pripadnici bošnjačke nacionalne zajednice nisu u prilici da se u
redovnom obrazovnom procesu upoznaju, jer ti sadržaji nisu zastupljeni u postojećim nastavnim programima. Slično
je i sa ostalim nacionalnim sadržajima
muzičke i likovne kulture. Nastavni sadržaji historije predstavljaju najbolnije i
najosetljivije pitanje koje s posebnom
pažnjom treba razriješiti. Period srpskih
ustanaka, kao i period posle Berlinskog
kongresa, od kad se bošnjački živalj
našao u posebno teškom položaju, izložen pogromima i prisiljen na iseljavanja,
te period austrougarske aneksije i period nakon Balkanskih ratova, kad su
sandžački Bošnjaci izgubili pravo na
nacionalno imenovanje i sopstvenog
korpusa i svoga jezika, ni fragmentarno
nije pokriven nastavnim planovima historije. Posljednje decenije minulog stoljeća u udžbenicima historije obrađene
su na, za sandžačke Bošnjake, potpuno
neprihvatljiv način.
Zbog demografskih karakteristika i
svega ostalog naprijed navedenog,
zahtjev za obrazovanjem na maternjem-bosanskom jeziku i za afirmacijom nacionalnih sadržaja pripadnika
bošnjačke nacionalne zajednice u Republici Srbiji potpuno je opravdan i
utemeljen. Normalno je da jedan autohtoni entitet, kakav predstavljaju
sandžački Bošnjaci u Republici Srbiji,
želi da svoju kulturu, tradiciju, historiju
i jezik kojim govori sačuva, unaprijedi
i potvrdi, a to je moguće samo kroz redovan sistem obrazovanja.
II Zakonska utemeljenost zahtjeva za
obrazovanjem na maternjem jeziku
Za školovanje na maternjem jeziku
pripadnika manjinskih nacionalnih
zajednica obezbijeđena je dovoljna za-
konska osnova. Oblast manjinskog
obrazovanja tretirana je nizom domaćih i međunarodnih zakonskih dokumenata, počev od Ustava Republike
Srbije, koji zabranjuje diskriminaciju
po bilo kom osnovu.
Ustav Republike Srbije iz 2006. godine ljudskim i manjinskim pravima
posvjećuje čitavo poglavlje od 18. do 81.
člana. Članom 18. garantuje se primjena
ljudskih i manjinskih prava „zajamčenih opšteprihvaćenim pravilima međunarodnog prava, potvrđenim međunarodnim ugovorima i zakonima“. U
istom članu, stav 3. se navodi: „Odredbe
o ljudskim i manjinskim pravima tumače se u korist unaprjeđenja vrijednosti demokratskog društva, saglasno
važećim međunarodnim standardima
ljudskih i manjinskih prava, kao i praksi
međunarodnih institucija koje nadziru
njihovo sprovođenje.“
Članom 79. pripadnicima nacionalnih manjina se garantuje pravo: „ na izražavanje,
čuvanje,
njegovanje,
razvijanje i javno izražavanje nacionalne, etničke, kulturne u vjerske posebnosti“, ... „na korišćenje svog jezika i
pisma“, kao i „na školovanje na svom
jeziku u državnim ustanovama...“
U Okvirnoj konvenciji za zaštitu
nacionalnih manjina, koju je donio savjet Evrope, a koja je ratifikovana
21.05.2005.godine, navodi se u: Članu
12. „Ugovornice će, gdje je to pogodno,
preduzeti mjere u oblasti obrazovanja i
istraživanja za njegovanje kulture, historije, jezika i vjere svojih nacionalnih manjina i većine. S tim u vezi ugovornice
će, između ostalog, obezbjediti odgovarajuće mogućnosti za osposobljavanje
nastavnika i pristup udžbenicima...
Ugovornice se obavezuju da unaprjeđuju jednake mogućnosti pristupa obrazovanju na svim nivoima za pripadnike
nacionalnih manjina“, a u Članu 14.
stoji: „Ugovornice se obavezuju da priznaju pravo svakog pripadnika nacionalne manjine da uči svoj maternji jezik. U
oblastima koje su tradicionalno ili u znatnom broju naseljene pripadnicima nacionalnih manjina, ako ima dovoljno
zahtjeva, ugovornice će nastojati da
obezbjede, koliko god je moguće i u
okviru svojih obrazovnih sistema, da
pripadnici tih manjina imaju odgovarajuće mogućnosti za izvođenje nastave
na maternjem jeziku ili da dobijaju časove na tim jezicima...“
Članom 3. Zakona o ratifikaciji EvJanuar - Decembar 2009. 111
ropske povelje o regionalnim jezicima i
jezicima manjina, usvojenog mjeseca
decembra 2005. godine, bosanski jezik
je priznat kao jedan od deset manjinskih jezika u republici Srbiji. U članu 8.
ratifikovane Evropske povelje o regionalnim ili manjinskim jezicima navodi se:
„ 1. U pogledu obrazovanja članice
preuzimaju obavezu da na teritoriji na
kojoj su ovi jezici u upotrebi, u skladu sa
situacijom svakog od ovih jezika, i bez
štete po ometanje učenja službenog jezika te države:
a) omoguće predškolsko obrazovanje
na odgovarajućem regionalnom ili jeziku manjine;
b) I da omoguće osnovno obrazovanje
na odgovarajućem regionalnom ili jeziku manjine; ili,
II da osiguraju značajan dio osnovnog obrazovanja na odgovarajućem regionalnom ili jeziku manjine; ili,
III da osiguraju, u okviru osnovnog
obrazovanja, da učenje odgovarajućeg
regionalnog ili jezika manjina postane
integralni dio nastavnog plana; ili,
IV da primjene jednu od mjera navedenih od „I“ do „III“ makar na one polaznike čije porodice tako nešto
zahtjevaju, a čiji broj smatra dovoljnim;
c) I da omoguće srednje obrazovanje
na odgovarajućem regionalnom ili jeziku manjine; ili,
II da omoguće značajan dio srednjeg
obrazovanja na odgovarajućim regionalnim ili jezicima manjina; ili,
III da osiguraju, u okviru srednjeg
obrazovanja, uslove za učenje odgovarajućih regionalnih ili jezika manjina u
okviru nastavnog plana; ili,
IV da primjene jednu od navedenih
mjera od „I“ do „III“ makar na one đake
koji tako žele ili ako je to primjenjivo, čije
porodice tako žele i čiji broj se smatra
dovoljnim;
d) da omoguće tehničko i stručno
obrazovanje na odgovarajućem regionalnom ili jeziku manjine...;
e) da omoguće univerzitetsko ili
drugo više obrazovanje na odgovarajućim regionalnim ili jezicima manjina...“
Dokumenta OESC-a kao što su
Haške preporuke iz 1996.godne, obrazovanju manjina posvjećuju posebnu
pažnju, pa navode sljedeće:
„...11. Idealno sredstvo komuniciranja
u vrtićima i na predškolskom nivou
morao bi da bude maternji jezik djeteta...
112 Januar - Decembar 2009.
12. Najbolje bi bilo da se u osnovnoj
školi nastavni program izvodi na jeziku
manjine. Jezik manjine bi morao da
bude redovni nastavni predmet....
13. U srednoj školi znatan dio nastavnog programa trebalo bi da se
predaje na jeziku manjine. Jezik manjine bi trebalo da bude redovan nastavni predmet...
14. Održavanje osnovnog i srednjeg
obrazovanja na jeziku manjine u velikoj mjeri zavisi od broja nastavnika
koji su obrazovani u raznim disciplinama na maternjem jeziku. Stoga, države bi trebalo, polazeći od obaveze da
osiguraju jednake mogućnosti obrazovanja na jeziku manjine, da obezbijede
odgovarajuće ustanove za potrebnu
obuku nastavnika i da olakšaju pristup
takvoj obuci...
19. državne vlasti u domenu obrazovanja morale bi osigurati da obavezni
opšti nastavni program uključi nastavu
iz predmeta njihove (manjinske) historije, kulture i tradicije...
20. sadržaj nastavnog programa koji
se odnosi na manjine, treba izraditi uz
aktivno učešće tijela koja predstavljaju
dotične manjine...
21. Države bi trebalo da olakšaju osnivanje centara za pripremu i ocjenu programa obrazovanja na jeziku manjine.
Ti centri bi morali da budu povezani sa
postojećim ustanovama, kako bi na odgovarajući način mogli da olakšaju
ostvarivanje ciljeva zacrtanih u nastavnom programu“.
Preporuke iz Osla o jezičkim pravima nacionalnih manjina (iz 1998. godine) i Preporuke iz Lunda o
djelotvornom učešću nacionalnih manjina u javnom životu (iz 1999. godine),
tretiraju službenu upotrebu jezika nacionalnih manjina.
Zakon o lokalnoj samouptavi („Sl.
glasnik RS“, br.129/07) navodi u članu
20. tačka 32. da opština [lokalna samouprava] „stara se o ostvarivanju, zaštiti i unaprjeđenju ljudskih prava i
individualnih i kolektivnih prava pripadniika nacionalnih manjina i etničkih grupa“; te da „utvrđuje jezike i
pisma nacionalnih manjina koji su u
službenoj upotrebi na teritoriji opštine“
(tačka 33. iz tog člana).
Zakon o zaštiti prava i sloboda nacionalnih manjina („Sl. list SRJ“,
br.11/2002) u članu 13. navodi:
„Pripadnici nacionalnih manjina
imaju pravo na vaspitanje i obrazovanje
na svom jeziku u institucijama predškolskog, osnovnog i srednjeg vaspitanja i obrazovanja. Ukoliko... ne postoji
obrazovanje na jeziku nacionalne manjine u okviru sistema javnog obrazovanja za pripadnike nacionalne manjine iz
stava 1. ovog člana, država je dužna
stvoriti uslove za organizovanje obrazovanja na jeziku nacionalne manjine, a do
tog vremena obezbijediti dvojezičnu nastavu ili izučavanje jezika nacionalne
manjine sa elementima nacionalne historije i kulture...
Program nastave za potrebe obrazovanja iz stava . ovog člana u djelu koji se
odnosi na nacionalni sadržaj, u značajnoj mjeri će sadržati teme koje se odnose
na historiju, umjetnost i kulturu nacionalne manjine.
U izradi nastavnog plana za potrebe
nastave predmeta koji izražavaju posebnost nacionalnih manjina na jeziku nacionalnih manjina, dvojezične nastave i
učenja jezika nacionalnih manjina sa
elementima nacionalne kulture iz stava
1 ovog člana, obavezno učestvuju nacionalni savjeti nacionalne manjine.
Plan i program rada u obrazovnim
ustanovama i školama sa nastavom na
srpskom jeziku sa ciljem pospješivanja
tolerancije prema nacionalnim manjinama, treba da sadrži gradivo koje sadrži saznanja o historiji, kulturi i
položaju nacionalnih manjina te druge
sadržaje koji pospješuju međusobnu toleranciju i suživot. Na teritorijama gdje
je jezik nacionalne manjine u službenoj
upotrebi plan i program u obrazovnim
ustanovama i školama sa srpskim nastavnim jezikom treba da sadrže mogućnost učenja jezika nacionalne
manjine“.
U članu 14. ovog Zakona stoji: „za
potrebe obrazovanja na jeziku nacionalnih manjina iz člana 13. stav 1 u okviru
višeg i visokog obrazovanja obezbjediće
se katedre i fakulteti gdje će se na jezicima nacionalnih manjina, ili dvojezično, obrazovati vaspitači, učitelji i
nastavnici jezika nacionalnih manjina...
država će pomagati stručno osposobljavanje za potrebe obrazovanja iz stava 1
ovog člana...“
Zakon o nacionalnim savjetima nacionalnih manjina („Sl. glasnik RS“,
br.72/09) u članu 13. kaže:
„Nacionalni sajvet:
1) predlaže Nacionalnom prosvjetnom savjetu opšte osnove predškolskog
programa, nastavne planove i pro-
grame osnovnog i srednjeg obrazovanja
i vaspitanja i osnove vaspitnog programa, za sadržaje koji izražavaju posebnost nacionalne manjine, a naročito
iz oblasti historije, muzičkog vaspitanja
i likovne umjetnosti;
2) predlaže Nacionalnom prosvjetnom savjetu program osnovnog i srednjeg obrazovanja i vaspitanja za jezik
nacionalne manjine i jezik, odnosno
govor, nacionalne manjine sa elementima nacionalne kulture;
3) daje mišljenje Nacionalnom prosvjetnom savjetu na nastavne programe
srpskog jezika, kao nematernjeg;
4) predlaže ministru nadležnom za
poslove obrazovanja mjere i program
vaspitnog rada sa učenicima u ustanovama učeničkog standarda, koji se odnose na afirmaciju međuetničke
tolerancije i multikulturalizma;
5) daje mišljenje na školski i vaspitni
program ustanova za koje je utvrđeno
da su od posebnog značaja za nacionalnu manjinu”.
U članu 14. kaže: „Ako se obrazovno-vaspitni rad ostvaruje na jeziku nacionalne manjine, Nacionalni prosvjetni
savjet predlaže ministru nadležnom za
poslove obrazovanja davanje odobrenja
za korišćenje udžbenika i nastavnih
sredstava čiji sadržaji izražavaju posebnosti nacionalne manjine uz prethodnu
saglasnost nacionalnog savjeta.
Ministar nadležan za poslove obrazovanja daje odobrenje za korišćenje domaćih ili uvezenih udžbenika na jeziku
nacionalne manjine u obrazovno-vaspitnom radu, na prijedlog nacionalnog
savjeta”.
Zakon o osnovama sistema obrazovanja i vaspitanja, („Sl. glasnik RS“
br.72/09) u članu 3. navodi:
„Sistem obrazovanja i vaspitanja
mora da obezbijedi za svu djecu, učenike i odrasle jednako pravo i dostupnost obrazovanja i vaspitanja bez
diskriminacije i izdvajanja po osnovu
pola, socijalne, kulturne, etničke, religijske ili druge pripadnosti...“;
U članu 4. „Ciljevi obrazovanja i vaspitanja“ u stavu 14 stoji: „formiranje
stavova, uvjerenja i sistema vrijednosti,
razvoj ličnog i nacionalnog identiteta,
razvijanje svijesti i osjećanja pripadnosti
državi Srbiji, poštovanje i njegovanje srpskog jezika i svog jezika, tradicije i kulture srpskog naroda, nacionalnih
manjina i etničkih zajednica, drugih naroda, razvijanje multikulturalizma, po-
štovanje i očuvanje nacionalne i svjetske
kulturne baštine, a u stavu 15 „razvoj i
poštovanje rasne, nacionalne, kulturne,
jezičke, vjerske, rodne, polne i uzrasne
ravnopravnosti, tolerancije i uvažavanje
različitosti“.
U članu 9. ovog zakona stoji: „Obrazovno-vaspitni rad ostvaruje se na srpskom jeziku. Za pripadnike nacionalne
manjine obrazovno-vaspitni rad ostvaruje se na maternjem jeziku. Izuzetno on
može da se ostvaruje i dvojezično ili na
srpskom jeziku, u skladu sa posebnim
zakonom...“.
U Zakonu o osnovnoj školi (Objavljenom u "Sl. glasniku RS", br. 50/92,
53/93, 67/93, 48/94, 66/94, 22/02) u
članu 5 stoji:
„Za pripadnike narodnosti nastavni
plan i program ostvaruje se i na maternjem jeziku, ili dvojezično, ako se za
upis u prvi razred prijavi najmanje 15
učenika.
Škola može da ostvaruje nastavni
plan i program i na jeziku narodnosti,
odnosno dvojezično i za manje od 15
učenika upisanih u prvi razred, uz saglasnost ministra prosvjete.
Ministar prosvjete odobrava način
dvojezičnog ostvarivanja nastavnog
plana i programa.
Kada se nastavni plan i program
ostvaruje i na jezicima narodnosti, učenik savlađuje nastavni plan i program
srpskog jezika.
Kada se nastavni plan i program
ostvaruje na srpskom jeziku, učenicima
pripadnicima narodnosti obezbjeđuje se
savlađivanje nastavnog plana i programa maternjeg jezika sa elementima
nacionalne kulture”.
Na isti način manjinsko obrazovanje
regulisano je i u Zakonu o srednjoj školi
("Službeni glasnik RS", br. 50/92, 53/93,
67/93, 48/94, 24/96, 23/2002), gdje u
članu 5 stoji:
„Škola ostvaruje nastavni plan i program na jeziku narodnosti, odnosno
dvojezično, u skladu sa ovim zakonom.
Škola ostvaruje nastavni plan i program na jeziku narodnosti, odnosno
dvojezično, ako se za to izjasni najmanje
15 učenika u odeljenju prvog razreda.
Škola ostvaruje nastavni plan i program na jeziku narodnosti, odnosno
dvojezično i za manje učenika u odnosu
na broj utvrđen stavom 2. ovog člana,
uz saglasnost Ministarstva prosvjete.
Učenici iz st. 2. i 3. ovog člana savlađuju nastavni plan i program srpskog
jezika.
Kada se učenik pripadnik narodnosti školuje na srpskom jeziku ima pravo
da uči maternji jezik sa elementima nacionalne kulture”.
Uz sve ove zakone obaveza je države da se izmjenama i dopunama postojećih
i
donošenjem
novih
podzakonskih akata i pravilnika upotpuni postojeća zakonska norma i bliže
definišu mehanizmi ostvarivanja prava
nacionalnih manjina na obrazovanje na
maternjem jeziku.
Nastavni kadrovi
Pored normativnog uređivanja, potrebno je donijeti i konkretan plan osposobljavanja nastavnih kadrova za
izvođenje nastave na bosanskom jeziku.
Bošnjačka nacionalna zajednica je u tom
pogledu u povoljnom položaju, jer u
Novom Pazaru postoje dva univerziteta: državni, na kome postoji departman za srpski i bosanski jezik i na kome
ove godine stasava već prva generacija
apsolvenata, i privatno-zadužbinarski
koji na departmanu za filologiju ima katedru za bosanski jezik sa koje je izišla
već treća generacija diplomaca, pa se,
osim što će imati dovoljno stručnih predavača za bosanski jezik, može u saradnji sa Ministarstvom prosvjete
organizovati licencirana doobuka nastavnika za izvođenje nastave na bosanskom jeziku za sve nastavne predmete.
Implementaciju usvojenog Modela
obrazovanja u školskoj 2010/2011.godini započeće postojeći nastavni kadrovi kojima će se omogućiti da na
odgovarajućim obukama i seminarima
koje treba da organizuje Ministarstvo
prosvjete republike Srbije, steknu potrebne licence za izvođenje nastave.
III Model obrazivanja za Bošnjake u
Republici Srbiji
Bošnjačka nacionalna zajednica je od
školske 2004/2005.godine u osnovnim
školama u Sandžaku koristila onu najmanju zakonom predviđenu varijantu
manjinskog obrazovanja, a to je da svoj
maternji – bosanski jezik izučava kao izborni nastavni predmet Bosanski jezik
sa elementima nacionalne kulture. Iskustvo je pokazalo da to ne zadovoljava
potrebe pripadnika bošnjačke nacionalne manjine. Veliki broj roditelja, nezadovoljan činjenicom da njihova djeca
Januar - Decembar 2009. 113
svoj maternji jezik treba da uče kao izborni nastavni predmet i da izučavanje
maternjeg jezika i u takvoj formi zavisi
od dobre volje direktora ili pak učitelja i
razrednih starješina, izražavajući svoje
nezadovoljstvo, zahtijevao je da bosanski jezik mora biti obavezni nastavni
predmet. Zbog toga je, koristeći u predhodnom poglavlju navedene zakonske
mogućnosti, Bošnjačko nacionalno vijeće (Nacionalni savjet bošnjačke nacionalne manjine) u saradnji sa Ministarstvom prosvjete Republike Srbije
definisalo i prihvatilo Model obrazovanja za pripadnike bošnjačke nacionalne
manjine u Republici Srbiji, u daljem tekstu Model. (U prilogu: Odluka Izvršnog
odbora Bošnjačkog nacionalnog vijeća o
usvajanju Modela obrazovanja za Bošnjake u Republici Srbiji.)
Definisani Model obrazovanja u
potpunosti je usklađen sa postojećim sistemom obrazovanja u Repiblici Srbiji.
Jedina razlika sastoji se u tome da će se
u školama u cjelini ili u pojedinim odjeljenjima tih škola, zavisno od nacionalne strukture učenika, nastava svih
nastavnih predneta ili samo odre]enih
nastavnih predmeta izvoditi na bosanskom jeziku i što će se temeljnjije izučavati bosanski jezik i književnost,
nacionalna historija, muzička, likovna i
opšta nacionalna kultura i što će se koristiti adekvatni udžbenici na bosanskom jeziku, a srpski jezik izučavati
onako kako je Zakonom predviđeno.
Usvojeni Model obrazovanja primjenjivaće se u opštinama u kojima je
bosanski jezik u službenoj upotrebi:
Novi Pazar, Prijepolje, Sjenica i Tutin,
a u opštinama Nova Varoš i Priboj,
gdje takođe žive Bošnjaci, treba omogućiti izučavanje bosanskog jezika i
nacionalne kulture. Na isti način treba
postupiti i u drugim sredinama u Republici Srbiji gdje žive Bošnjaci.
Nastava na bosanskom jeziku zasnivaće se na priznatim pedagoško didaktičkim metodama uz korišćenje
savremenih tehničko-tehnoloških pomagala i nastavnih sredstava.
U izradi nastavnih planova i programa za tzv. nacionalnu grupu predmeta
učestvovaće
predstavnici
bošnjačke nacionalne zajednice onako
kako je predviđeno članom 13. Zakona o nacionalnim savjetima nacionalnih manjina.
Koncept obrazovanja na bosanskom jeziku zasnovan je na principu
114 Januar - Decembar 2009.
dobrovoljnosti pripadnika bošnjačke
nacionalne manjine i isključuje svaku
vrstu prinude. To podrazumijeva da
prinuda ne smije postojati ni sa druge,
bilo koje strane – prijetnje, ucjene i slično, onima koji se opredijele za školovanje na maternjem – bosanskom
jeziku. Potrebno je da država preko
nadležnog ministarstva i drugih institucija u oblasti obrazovanja stvori
uslove za realizaciju ovako koncipiranog Modela obrazovanja, da bi se
isključila mogućnost da njegova implementacija zavisi od dobre ili loše
volje i raspoloženja direktora i stručnih
timova škole. Samo tako je moguće
realizirati demokratsko opredjeljenje u
adekvatnim normativnim rješenjima o
potpunoj ravnopravnosti pripadnika
bošnjačke nacionalne manjine s pripadnicima većinskog naroda u Republici Srbiji.
Imajući u vidu nacionalnu strukturu učenika, Odbor za obrazovanje
Bošnjačkog nacionalnog vijeća, uz
predhodni dogovor sa Ministarstvom
prosvjete Republike Srbije sačinio je
Plan implementiranja Modela obrazovanja za Bošnjake u Republici Srbiji.
Dogovoreno je da se sa primjenom
Modela počne naredne školske
2010/2011.godine i to u prvom i
petom razredu osnovnog i u prvom
razredu srednjeg obrazovanja. U tabelarnom prikazu tog plana, koji je sastavni dio ovog dokumenta, navedeno je
kako će se u kojoj osnovnoj školi organizovati nastava. Ovim planom obuhvaćene su osnovne škole iz Novog
Pazara, Sjenice,Tutina i djelimično iz
Prijepolja.
U izradi je i Plan za implementaciju
Modela u srednjim školama, koji će
kao Aneks ovog dokumenta biti naknadno dostavljen (do polovine decembra).
Sam Model podrazumijeva tri varijante organizovanja nastave, i to:
1. Kompletnu nastavu na bosanskom jeziku u školama i sredinama
gdje je to moguće da se izvede;
2. Dvojezičnu nastavu, što znači da
će se nacionalni predmeti – maternji,
odnosno bosanski jezik i književnost,
historija, likovna i muzička kultura izvoditi na bosanskom jeziku, a nastava
ostalih predmeta će se izvoditi na srpskom jeziku;
3. Nastava na srpskom jeziku uz
izučavanje maternjeg – bosanskog jezika i nacionalne kulture u formi izbornog nastavnog predmeta.
Plana implementacije Modela obrazovanja za sandžačke Bošnjake za
školsku 2010/2011. godinu
Koja će se varijanta primjenjivati u
kojoj školi, zavisi od nacionalne strukture učenika, prostornih kapaciteta sa
kojima raspolaže škola, broja i rasporeda
izdvojenih odjeljenja i drugih faktora koji
utiču na organizovanje nastave, a u konkretnom Planu implementacije usvojenog Modela predviđeno je sljedeće:
1. Kompletna nastava na bosanskom jeziku u prvom i u petom razredu organizovaće se u onim školama u
kojima je:
a) učenička populacija stopostotno
bošnjačka, i
b) u onim izdvojenim odjeljenjima u
prvom razredu koja pohađaju samo
učenici bošnjačke nacionalne manjine.
- Druga varijanta Modela obrazovanja za sandžačke Bošnjake u Republici
Srbiji je dvojezična nastava - na bosanskom i srpskom jeziku. Dvojezična nastava organizovaće se za učenike petog
razreda osnovnih i prvog razreda srednjih škola i to na sljedeći način: na bosanskom jeziku predavaće se tzv.
nacionalna grupa predmeta: matrnji bosanski jezik, historija, muzička i likovna kultura, a ostali predmeti predavaće se na srpskom jeziku.
2. Treća varijanta usvojenog Modela je nastava na srpskom jeziku. Osim
škola koje pohađaju samo pripadnici srpske nacionalnosti, a to su: OŠ „Aleksandar Stojanović Leso“ Deževa –
Novi Pazar, OŠ „Branko Radičević“ Štavalj i OŠ „Sveti Sava“ Bare – Sjenica i OŠ
„11. Oktobar“ Babine - Prijepolje, nastava na srpskom jeziku uz mogućnost
izučavanja bosanskog jezika kao izbornog predmeta, organizovaće se i u drugim školama gdje za to bude
opravdanih razloga.
U Novom Pazaru,
02.11.2009.godine
Predsjednica Odbora
za obrazovanje u BNV
Muratka Fetahović
SUSRETI BOŠNJAKA
U MAKEDONIJI
U vezi sa
etnijom se
ispoljava
genetsko
svojstvo jezika,
a iz toga proističe značenje
sintagme
maternji jezik
Bosanski jezik
pripada grupi
južnoslovenskih jezika
srednještokavskog, odnosno
ijekavskoštokavskog
govornog
oblika, s tim
što se u jeziku
sandžačkih
Bošnjaka
uočavaju
uticaji
staroštokavskog, zetskosjeničkog
ijekavskoekavskog
govornog tipa.
B
ošnjaci koji žive u Makedoniji pokrenuli su manifestaciju Bošnjački susreti koja je održana od 1.
do 5. maja 2009.godine u Velesu i Orizarima. Organizator susreta je SDA Makedonije. Bogato zamišljeni program
domaćini su uglavnom uspješno realizovali. Pored izložbe slika Amera Reča,
promocije knjiga Alije Avdovića i Beka
Bogućanina, bogatog zbavnog programa u kome su učestvovali domaćini
i gosti iz Novog Pazara, organizovana je
05.05.2009. godine i tribina na temu
„Uloga maternjeg – bosanskog jezika u
očuvanju nacionalnog identiteta Bošnjaka“
Na tribini su uzeli učešće i predstavnici makedonskog ministarstva prosvjete, a ispred Bošnjačkog nacionalnog
vijeća pred prepunom skupštinskom
salom u Velesu govorili su Fuad Baćićanin, Zaim Hadžisalihović i Muratka Fetahović.
MATERNJI JEZIK ČUVAR
NACIONALNOG IDENTITETA
(Fragment iz govora
Muratke Fetahović)
Osnovnom definicijom, koja jezik
određuje kao sredstvo sporazumijevanja, ne može se obuhvatiti sva kompleksnost pojave koju nazivamo
jezikom. Jezik je mnogo više od manifestovanja verbalnih artikulisanih znakova
nastalih iz puke potrebe za komunikacijom. Jezik je društvena pojava i njegovim
definisanjem u tom smislu bavi se sociolingvistika koja nudi nekoliko teorija o
nastanku i svojstvima jezika. Neke od
njih, posebno one sa kojima smo fragmentarno imali prilike da se u toku opšteg obrazovanja u socijalističkom
periodu nekadašnje nam zajedničke domovine susretnemo, forsirale su materijalističko-dijalektičke sisteme znanja,
Januar - Decembar 2009. 115
ismijavajući pri tom jedan od načina definisanja jezika, po kome se
jezik smatra božijim darom, jer
jezik je svojstven samo ljudskoj
vrsti, pa ako je čovjek božije stvorenje, onda je i jezik božiji dar.
Jezik je i biološka, genetska i
antropološka kategorija. Bez društva, odnosno ljudi, nema ni jezika.
Nastao iz potrebe komuniciranja i
sporazumijevanja, jezik se razvio u
sistem kroz koji se manifestira mišljenje i znanje. Stoga on mora biti
zajednički za jednu skupinu ljudi i
podjednako poznat svakom pojedincu iz te skupine koja ga koristi.
U takvom slučaju govorimo o maternjem jeziku kao autohtonoj jezičkoj manifestaciji
jedne
etničke
grupe. Rijetki su
danas primjeri da
jednim
jezikom
isključivo govori
samo jedan narod,
ali svakako u svijetu ima i takvih
slučajeva. Na primjer Kinezi govore
kineskim jezikom,
ali taj jedan kineski
ima najmanje osam
različitih varijanti
koje se ne mogu
striktno smatrati
različitim dijalektima, već prije posebnim jezicima.
Pojasnimo malo pojam „etnički“. Riječ etnos, grčkog je porijekla
sa osnovnim značenjem nehrišćanski, paganski. Novijeg porijekla su riječi etnija i etnički kao
izvedenice iz riječi etnos. Pojam etnija označava kolektivitet, skupinu
ljudi istog ili zajedničkog porijekla,
istog jezika, vjere, kulture i tradicije. Dakle, u vezi sa etnijom se
ispoljava genetsko svojstvo jezika,
a iz toga proističe značenje sintagme maternji jezik.
A šta je sa našim maternjim jezikom?
Naš maternji jezik je bosanski.
To je jezik kojim govore ne samo
Bošnjaci u Bosni, veći i u Sandžaku,
116 Januar - Decembar 2009.
Makedoniji, Crnoj Gori, Turskoj i
svuda po svijetu gdje su Bošnjaci
muhadžirskim ili svojevoljno odabranim putevima dohodili i privremeno ili trajno se nastanjivali.
Genetsko-lingvistički, bosanski
jezik pripada grupi južnoslovenskih jezika srednještokavskog, odnosno ijekavskoštokavskog govornog oblika, s tim što se u jeziku sandžačkih Bošnjaka uočavaju uticaji
staroštokavskog, zetsko-sjeničkog
ijekavsko-ekavskog govornog tipa.
Geneza bosanskog tekla je kao i
kod ostalih južnoslovenskih jezika.
Dolaskom na Balkan Slovenska
plemena potisnula su i jednim dijelom asimilirala starosedioce,
mahom ilirskog i tračanskog porijekla. No asimilacijom nisu sasvim
iskorijenili njihov jezik. Tragovi takvog toka zadržali su se i do danas
u topnimima i hidronimima kao
što je naprimjer hidronim Bosna –
ime rijeke, ali i ime šire obalske regije, a kasnije i ime države uspostavljene na tom centralnobalkanskom prostoru. Kako je jezik živa
tvar, on neminovno podliježe uticajima društvenih kretanja i promjena. Formiranjem bosanske
države, a posebno zaživljavanjem
bogumilskog učenja kao zasebne
bosanske crkve, koja je, savremenim jezikom rečeno, predstavljala
enklavu između istočnog i zapadnog hrišćanskog svijeta, pritije-
šnjenu i proganjanu sa obije strane,
bosanska država, a i jezik Bošnjana
imali su specifičan razvojni put. Na
jezik u srednjevjekovnoj Bosni jako
je uticalo upravo bogumilsko učenje
koje nije priznavalo crkveni kanon
u bogosluženju, pa su time izbjegnuti direktni uticaji i latinskog i grčkog jezika. No uticaja na jezik i sa
istoka i sa zapada, ali i sa juga i sjevera je svakako je moralo biti. Jezik
bogumila posebno je intrigirao bošnjačkog pjesnika Mehmedaliju
Maka Dizdara, pa je utom stilu i napisao svoje najljepše pjesme.
Osmanlijskim osvajanjem u
Bosni se mijenja kompletno društveno ustrojstvo, a na jezik se to
odražava usvajanjem novih pojmova vezanih za
administrativne i
nove institucijske,
a posenno vjerske
sadržaje. Iako je
turski jezik bio
zvanični administrativni jezik, u
samom
bosanskom pašaluku nesmetano se razvija
narodni, bosanski
jezik, i on je bio
jedan od zvaničnih
jezika na porti priznatih. Bošnjački
književni stvaraoci toga vremena
pisali su na turskom, persijskom ili
arapskom jeziku, ali uporedo se
razvijalo književno stvaralaštvo i
na narodnom jeziku, pisano arapskim, posebno prilagođenim pismom, tzv.arebicom ili arabicom.
To je bogata i još potpuno neistražena alhamijado književnost.
Kroz čitav srednjevjekovni period pa i za vrijeme osmanlijske
uprave, u Bosni se koristila ćirilica.
Sve povelje i bogumilski zapisi pisani su ćirilicom. Posebnu pojavu
predstavlja jedno specifično, samo
za Bosnu, karakteristično pismo, a
to je bosančica. Bosančica je bosanska ćirilica,ili brzopisna ćirilica koja
se razvija negdje od 16. stoljeća, a
zadržala se u aktivnoj upotrebi sve
do polovine 20. vijeka i to uglavnom kao porodično i više žensko
pismo za korespodenciju između
majki i udatih kćeri u bogatijim
muslimanskim krugovima.
Procesom islamizacije koji je
trajao oko 250 godina i autohtoni
jezik Bošnjaka je poprimao riječi
orijentalnog porijekla. Pogrešno ili
ne te, riječi su nazivane turcizmima zato što su se inkorporirale
u jezik posredstvom Turka, mada
je među turcizmima podjednako
riječi arapskog i persijskog kao turskog porijekla. Kako god, turcizmi,
ili, preciznije, orijentalizmi danas
su satavni i nezamjenljivi dio ne
samo bosanskog,
već i srpskog, pa
dobrim dijelom i
hrvatskog jezika,
ali i jezika svih balkanskih naroda.
Takozvani jezički
čistunci koji bi
htjeli da očiste svoj
jezik od turcizama,
ne mogli ostvariti
svoj naum, jer u
protivnom ne bi
mogli iskazati potrebu za osnovnim
rekvizitima koji su
im potrebni naprimjer za odmor,
spavanje, ili jelo, ili rad. Na šta bi
spustili umornu glavu ako ne na
jastuk, na šta bi legli ako ne na
dušek, čime bi se pokrili ako ne
jorganom ili dekom sa čaršafom
ili bez njega, gdje bi stavili novčanik ako ne u džep, šta bi obuli ako
ne čarape i preko njih čizme sa debelim đonom, u šta bi stavili alat
ako ne u kutiju ili sanduk, čime bi
se okrijepili ako ne kahvom nasutom u fildžan iz džezve, ibrika ili
šerbetnjaka, šta bi obukli zimi ako
ne topao džemper od bojene vune,
šta bi pojeli ako ne pitu, sarmu,
ćevap, ćufte, čorbu, jahniju ili
dolmu i za desert ako ne baklavu,
tufahiju, hurmašicu šerbetom zalivenu, itd, itd.
Ako bi se, dakle, izbacile sve neslovenske riječi, bojim se da bi se
sporazumijevali išaretom.
Dakle, taj i takav jezk je danas
naš maternji jezik. Mi ga nazivamo
bosanskim jezikom. Tako su ga
imenovali ne samo Bošnjaci, već i
Turci i Albanci, ali i Srbi i Dubrovčani, franjevci i Hhrvati i drugi narodi koji su okruživali Bosnu. Tako
srpski prvak iz Hercegvine, Prokopije Čokorilo, tražii od Alipaše Rizvanbegovića da se za vladiku
postavi “čovjek vičan bosanskom
jeziku”, a vođa hercegovačkog
ustanka, Pero Tunguz, znao je govoriti: “Razumi me, čovječe, bosanski ti govorim”! Petar Kočić na
pojave germanizacije ovako reaguje: “Germanizacija dovodi do
varvarstva prema našem velikom,
silnom, sjajnom i slobodnom bosanskom jeziku...To nas, kao stare
i dobre Bošnjake mora boljeti, jer je
naš jezik i u najstarijim vremenima
bio neobično lijep, mnogo ljepši i
narodniji i od jezika u istočnim srpskim zemljama koji se tamo razvijao pod uticajem vizantijske
kulture i grčke sintakse”. Hrvatski
pjesnik Andrija Kačic-Miošić (17041760) prevodio je sa latinskog i italijanskog “na bosanski”. Postojala
je Gramatika bosanskog jezika priređena za potrebe škola i izdao ju
je Frane Vuletić, a štampala bosanska vlada 1880. Bila je u upotrebi
do 1911, ali je od 1908. promijenila
ime u “Gramatika srpsko-hrvatskog jezika”.
Na tom našem, bosanskom jeziku ispjevane su najljepše balade
i romanse i najtananije lirske pjesme –sevdalinke. Evropa romantičarskog perioda zainteresovala se
stvaralaštvo balkanskih naroda
upravo bošnjačke balade „Hasanaginica“ kojim su se oduševljavali
Gete, Puškin, Valter Skot i druga
velika književna imena toga doba.
Na primjerima epskih pjesama i
narodnih pjevača-stvaralaca kakav
je bio Avdo Međedović sa svojim
epom Ženidba Smailagić Meha,
američki lingvisti Milman Peri i
Albert Lojd riješili
su dilemu tzv. homerskog pitanja.
Uz to je bogata riznica umjetničkog
književnog stvaralaštva u koju su
svoja djela ostavili
brojni bošnjački
književnici od onih
koji su stvarali na
orijentalnim jezicima, preko alham i j a d o
književnika,
pa
književnih pionira
Bašeskije, Ljubušaka, Edhema Mulabdića, Muse Ćazima Ćatića,
preko Hamze Hume, Skendera
Kulenovića, Envera Čolakovića,
Meše Selimovića, Ćamila Sijarića,
Maka Dizdara, Safeta Sarajlića, do
današnjih savremenih stvaralaca
Ibrišimovića, Sidrana i mnogih
književnika iz Bosne ali i Sandžaka, među kojima su Ismet Rebronja, Husein Bašić, Safet Sijarić,
Faiz Softić, Murat Baltić, Zuvdija
Hodžić, Maruf Fetahović, Šaban
Šarenkapić, Safet Hadrović Vrbički, Refik Ličina i mnogi drugi već
afirmisani i oni koji tek kreću ka
književnoj afirmaciji, što predstavlja nepobitan dokaz postojanja i
aktivnog razvoja našeg maternjeg
- bosanskog jezika.
Januar - Decembar 2009. 117
Delegacija BNV-a boravila u zvaničnoj posjeti Turskoj
TURSKA DRŽAVNA TELEVIZIJA
OTVORENA ZA SARADNJU
N
a poziv Turske radiodifuzne
agencije (RTUK), delegacija Bošnjačkog nacionalnog vijeća, na
čelu sa predsjednikom Izvršnog odbora
Vijeća i narodnim poslanikom Esadom
Džudževićem, boravila je, u periodu od
1. do 7. juna 2009. godine, u zvaničnoj
službenoj posjeti Republici Turskoj.
Tokom boravka u Ankari, predstavnici
BNV susreli su se sa velikim brojem značajnih ličnosti iz političkog i javnog života
Republike Turske i tom prilikom upoznali svoje domaćine sa projektima Bošnjačkog nacionalnog vijeća iz oblasti medija.
Prvog dana posjete delegacija BNV
razgovarala je sa predstavnicima Turske
radiodifuzne agencije (RTUK) - kopredsjednikom Vrhovnog savjeta RTUK-a
Dr. Abdulvahabom Darendeliem, članovima Savjeta prof. dr. Ilhanom Yerlikaya, prof. dr. Davudom Dursunom i
Pašom Yašarem i njihovim saradnicima.
U razgovoru sa generalnim direktorom Turske državne televizije (TRT)
Ibrahimom Šahinom predstavnici BNV
su zatražili pomoć u ustanovljavanju redakcije na bosanskom jeziku pri Radioteleviziji Srbije, otvaranje dopisništava
118 Januar - Decembar 2009.
ove televizije u Novom Pazaru i Beogradu, kao i snimanje dokumentarnih i
drugih emisija o historiji, tradiciji i kulturi sandžačkih Bošnjaka. Ističući da podržava projekte i planove BNV-a,
generalni direktor jedne od pet najvećih
televizijskih kuća u svijetu je naglasio da
će sa svoje strane učiniti sve da do realizacije istih dođe, te da je Turska državna
televizija otvorena za punu saradnju sa
Radio-televizijom Srbije i predstavnicima BNV.
Podršku nastojanjima predstavnika
BNV na poboljšanju ostavarivanja manjinskih prava i uspostavljanju čvršćih
odnosa između Turske i Republike Srbije dala je i Nuran Jardimdži, predsjedavajuća Stalnog komiteta Savjeta
Evrope za prekograničnu medijsku saradnju, a punu podršku prezentiranim
projektima Vijeća dao je i Hakan Fidan,
specijalni savjetnik i član kabineta turskog premijera Redžepa Taipa Erdogana, na prijemu u zgradi Vlade
Republike Turske.
Predstavnici Bošnjačkog nacionalnog
vijeća posjetili su i TURKSAT i Tursku
agenciju za telekomunikacije. Sa generalnim direktorom TURKSAT-a i njegovim
saradnicima, tom prilikom, razgovarano
je o mogućnostima satelitskog emitovanja programa na bosanskom jeziku
preko satelita ove kompanije, a predstavnici Turske agencije za telekomunikacije izrazili su svoju spremnost za
saradnju sa Republičkom agencijom za
telekomunikacije Srbije, kao i za učešće
na skorom tenderu za drugog operatera
fiksne telefonije u Srbiji.
U Velikoj Nacionalnoj skupštini Republike Turske delegaciju Bošnjačkog
nacionalnog vijeća primio je zamjenik
predsjednika turskog parlamenta Nevzat Pakdil, koji je tom prilikom pružio
punu podršku radu i aktivnostima Vi-
jeća i izrazio spremnost uspostavljanju što čvršće saradnje između
dvije zemlje.
Projekte Bošnjačkog nacionalnog
vijeća podržao je i predsjednik Turske agencije za međunarodnu saradnju i razvoj (TIKA) Musa
Kulaklikaya, što se ogleda u izražavanju njegove spremnosti za
pomoć u realizaciji istih, dok
je Turska nacionalna novinska agencija Anadolu Agency
najavila svoje dopisnike iz
Novog Pazara i Beograda.
U Direktoratu za informacije Republike Turske delegaciju BNV primio je
generalni direktor ove ustanove Salih Melek. Tom prilikom predstavnicima BNV
ponuđena je pomoć na polju
edukacije novinara, učešće na skupovima udruženja novinara i organizovanje okruglih stolova (zajedno i u saradnji sa predstavnicima
Republike Srbije) na
temu uspostavljanja dobrih odnosa između
dvije zemlje, organizovanje likovnih i drugih
izložbi i manifestacija,
organizovanje konferencija za novinare, pomoć
u intervjuisanju značajnih
ličnosti Turske i drugi oblici
saradnje.
Tokom boravka u Ankari, predstavnici BNV bili
su gosti i dvije ovdašnje televizije sa nacionalnom pokrivenošću. U biroima ATV
i NTV delegaciju Vijeća primili su šefovi biroa Mehmet
Akarce i Murat Akgun. Tom
prilikom, od predstavnika
ATV je zatraženo snimanje
nastavka popularnog serijala „Elveda Rumeli“ - Zbogom Rumelijo
(o posljednjim danima Osmanskog carstva na Balkanu) u
Novom Pazaru i Sandžaku i dobijeno obećanje da će se ta mogućnost razmotriti.
oblastima, predsjednik Izvršnog odbora Bošnjačkog nacionalnog vijeća
i narodni poslanik Esad Džudžević
u razgovorima sa svojim domaćinima posebno je istakao činjenicu da
“svaki turski dinar uložen u Srbiju i
Sandžak znači ekonomsku stabilnost Srbije i cijelog regiona”. Džudžević je u razgovoru sa
turskim zvaničnicima istakao
da su Bošnjaci i Sandžak
most te saradnje, najavljujući
skoru posjetu bošnjačkog ministra u Vladi Srbije Sulejmana Ugljanina sa svojim
kolegama i drugim predstavnicima vlasti Srbije Turskoj.
Temelj te saradnje, kako je zaključeno, je nedavno potpiU razgovoru sa članovima savjeta
san sporazum o trgovinskoj
Radiodifuzne agencije Turske
saradnji dvije zemlje.
Kako je zaključeno tokom serije
susreta sa turskim zvaničnicima, u
narednom periodu neophodno je
intenzivirati kontakte i saradnju
dvije strane, što u značajnoj mjeri
treba da doprinese učvršćenju saradnje i daljem razvojem dobrih
odnosa između Srbije i Turske.
PREDAVANJE U
TEPAV-u
Tokom boravka u turskoj prijestonici, predstavnici BNV održali su
predavanje o ekonomskim potencijalima i razvojnim perspektivama
Sandžaka i mogućnostima
Dokazani prijatelj Sandžaka i Srbije,
nastupa stranih investitora
direktor TIKA-e Musa Kulaklikaja
u Sandžaku i Srbiji uopšte.
Delegacija je imala i predavanju u Turskoj fondaciji za
istraživanje ekonomskih politika (TEPAV), fondaciji koja
radi pod okriljem udruženja
turskih komora i berza, a
njemu su prisustvovali čelni
ljudi ove fondacije i projektni
menadžeri u raznim oblastima.
Generalni direktor TRT-a Ibrahim
sahin TRT spreman da pomogne
SARADNJA ZA STABILNOST
Ističući potrebu uspostavljanja
čvršćih odnosa između Republike
Srbije i Republike Turske u svim
POSJETA BOŠNJACIMA
KOJI ŽIVE U TURSKOJ
Posjetu Republici Turskoj
predstavnici Bošnjačkog nacionalnog vijeća iskoristili su i za posjetu
svojim sunarodnicima u bošnjačkom
selu Fevzije u blizini Ankare, dok se
u Istanbulu delegacija BNV susrela
sa predsjednikom Udruženja Sandžak -Bosna Saffetom Erdemom.
Januar - Decembar 2009. 119
MEDALJA RIFAT BURDŽOVIĆ-TRŠO “SANDŽAČKIM NOVINAMA“
PRIZNANJE ZA ISTRAJNOST
Medalja „Rifat
Burdžović-Tršo“
jedna je od najvećih nacionalnih nagrada i priznanja
Bošnjaka u Republici Srbiji. Nagrada se dodjeljuje
pojedincima ili institucijama za doprinos u oblastima
javnih djelatnosti,
politike, ljudskih
prava i za doprinos
ideji multietničkog
i multikulturalnog
društva.
B
ošnjačko nacionalno vijeće dodijelilo je Nacionalnu nagradu Bošnjaka u Republici Srbiji „Medalju
Rifat Burdžović-Tršo“ za 2009. godinu Nezavisnom heftičniku Sandžačke novine.
Nagradu je glavnom i odgovornom
uredniku Sandžačkih novina Muhedinu
Fijuljaninu uručio predsjednik Izvršnog
odbora Bošnjačkog nacionalnog vijeća
narodni poslanik Esad Džudžević, na
svečanosti u Novom Pazaru, 25. februara 2009. godine.
„Svojim radom na ostvarenju, promociji i unapređenju manjinskih
prava pripadnika bošnjačke nacionalne zajednice
u Republici Srbiji u oblasti
informisanja na maternjem
bosanskom jeziku, implementaciji međunarodnih standarda u
MEDALJA RIFAT BURDŽOVIĆ-TRŠO
Medalja „Rifat Burdžović-Tršo“ jedna je od najvećih nacionalnih nagrada i priznanja Bošnjaka u Republici Srbiji.
Nagrada se dodjeljuje pojedincima ili institucijama za doprinos u oblastima javnih djelatnosti, politike, ljudskih prava
i za doprinos ideji multietničkog i multikulturalnog društva.
Nagrada Medalja „Rifat Burdžović-Tršo” se sastoji od diplome, medalje sa likom Rifata Burdžovića na prednjoj strani - aversu i grbom
bošnjačke nacionalne zajednice na zadnjoj strani - reversu.
Dosadašnji dobitnici nagrade su Sandžački odbor za zaštitu ljudskih
prava i sloboda iz Novog Pazara, direktorka Fonda za humanitarno
pravo iz Beograda Nataša Kandić, direktor bivše Službe za ljudska i
manjinska prava Petar Lađević i Nezavisni heftičnik Sandžačke novine,
kao jedino štampano informativno glasilo u Republici Srbiji na bosanskom jeziku.
RIFAT BURDŽOVIĆ-TRŠO (1913-1942)
Rifat Burdžović-Tršo jedna je od historijski najznačajnijih bošnjačkih
ličnosti.
Rođen u Bijelom Polju, 1913. godine, a ubijen u misterioznoj akciji,
u noći između 1. i 2. oktobra 1942. godine, u selu Trnovu kod Mrkonjić
Grada, zajedno sa Volođom Kneževićem i Tomašom Žižićem.
Za narodnog heroja proglašen 25. septembra 1944. godine.
120 Januar - Decembar 2009.
oblasti zaštite i ostvarenja prava manjina, kao i sveukupnoj borbi za slobodu
medija, razvoj demokratije i uspostavljanje evropskih vrijednosti i standarda,
Sandžačke novine kao institucija od posebnog nacionalnog značaja su dale poseban doprinos u unapređenju ljudskih
prava uopšte i izgradnji multietničkog i
multikulturalnog društva“, kaže se u
obrazloženju Odluke o dodjeli nagrade.
Dodjela Nacionalne nagrade “Medalja Rifat Burdžović-Tršo” Sandžačkim
novinama upriličena je u okviru programa obilježavanja Međunarodnog dana maternjeg jezika.
Na svečanosti tim povodom promovisan je i novi dvobroj Časopisa za kulturu i društveni život
Sandžačkih Bošnjaka “Bošnjačka
riječ”, koga su predstavili glavni i odgovorni urednik mr. Redžep Škrijelj i
književnik Rasim Ćelahmetović.
Uručujući nagradu glavnom i
odgovornom uredniku Sandžačkih novina, predsjednik Izvršnog
odbora BNV i narodni poslanik
Esad Džudžević je istakao da su
Sandžačke novine kao institucija od
posebnog nacionalnog značaja u proteklom periodu značajno doprinjele afirmaciji bošnjačke kulture i identiteta i
borbi za ljudska prava i slobode na području Sandžaka i šire, te da je uručenje
nagrade i svojevrsno priznanje glavnom
i odgovornom uredniku ovog heftičnika
za njegov sveukupan rad u ovoj oblasti.
Sandžačke novine su, prema Fijuljaninovim riječima, nastavljač tradicije
sandžačkog novinarstva od davne 1932.
godine, kada se u Prijepolju pojavio
prvi broj lista Sandžak, te da su u proteklom periodu Sandžačke novine prošle izuzetno težak put. Fijuljanin je
podsjetio da su Sandžačke novine uvijek bile na udaru režima, te da je u
Novom Pazaru slična situacija i danas,
s obzirom da predstavnici gradske vlasti nastoje uništiti jedini štampani medij
na bosanskom jeziku u našoj zemlji. „Dobiti nagradu koja nosi ime
Rifata Burdžovića-Trša, čovjeka
progresivnih ideja i velikog borca
za ljudska prava, veliko je priznanje, koje obavezuje sve u redakciji
na dalji rad na unaprjeđenju prava
Bošnjaka u Republici Srbiji, na
borbu za ljudska prava i razvoj i
unaprjeđenje multikulturalnosti,
međusobnog uvažavanja i tolerancije, što je i suština uređivačke koncepcije Sandžačkih novina“ –
kazao je gdin Fijuljanin, zahvalivši
se na kraju svim svojim saradnicima, svim dosadašnjim urednicima Sandžačkih novina, Bošnjačkom nacionalnom vijeću na visokom priznanju i Ministarstvu
kulture Republike Srbije koje finansijski podržava izlaženje novina.
Bošnjačko nacionalno vijeće u Srbiji i Bošnjačko vijeće u Crnoj Gori
ZAJEDNIČKIM SNAGAMA KA
OSTVARIVANJU NACIONALNIH
PRAVA BOŠNJAKA
B
ošnjačko nacionalno vijeće u Srbiji
i Bošnjačko vijeće u Crnoj Gori
udruženim snagama ubuduće će
realizovati nekoliko značajnih projekata
i zajednički će nastupiti kod međunarodnih donatora u okviru programa
prekogranične saradnje - dogovoreno je
na sastanku predstavnika ova dva vijeća
održanom u Rožajama, 5. septembra
2009. god. Na sastanku je, također, razgovarano o ostvarenim nacionalnim
pravima Bošnjaka u dvije zemlje. Proces
reforme obrazovanja u Crnoj Gori započet je još 2001. godine. Prema riječima
predsjednika Vijeća u Crnoj Gori, prof.
dr. Šerba Rastodera, svi udžbenici su
usaglašeni sa standardima Savjeta Evrope u ovoj oblasti, te, u skladu sa tim
načelima, u crnogorskim udžbenicima
su zastupljene sve značajnije teme iz ži-
vota bošnjačkog naroda u zemlji, kao i
svi značajniji književni i drugi stvaraoci.
Predstavnik Vijeća u Srbiji Esad Džudžević, tom prilikom, najavio je skori završetak dva izuzetno značajna projekta,
koji, na neki način, predstavljaju krunu
rada BNV-a, a to su: Monografija „Sandžački Bošnjaci“ i istoimeni dokumentarni film. Promocija ta dva projekta,
kako je kazao Džudžević, dogodit će se
u Ankari, u okviru dogovorene manifestacije, u turskom Direktorijatu za informisanje. Istovremeno, biće otvorena i
izložba slika doc. Džengisa Redžepagića,
predsjednika Sandžačkog udruženja likovnih umjetnika i profesora na Državnom univerzitetu u Novom Pazaru.
Na sastanku u Rožajama najavljeno
i održavanje dva okrugla stola: „Obrazovanje i manjine“ - u relaizaciji Bošnjačkog vijeća u Crnoj Gori i „Položaj i
prava pripadnika bošnjačke nacionalne
zajednice u zemljama bivše Jugosavije“
- u realizaciji Bošnjačkog nacionalnog
vijeća u Srbiji, a dogovorena je i zajednička realizacija projekta objavljivanja
odabranih djela velikog bošnjačkog književnika Huseina Bašića.
U prethodnom periodu, Bošnjačko
nacionalno vijeće u Republici Srbiji je uložilo dosta napora na povezivanju bošnjačkih institucija u svim državama bivše
Jugoslavije i tim povodom je bilo organizator nekoliko manifestacija i sastanaka.
Januar - Decembar 2009. 121
Ponovo, nakon 58 godina
POČELA SA RADOM
MEDRESA „BAKIJE HANUME“
U PRIJEPOLJU
Prostor Medrese
„Bakije hanume“
čine učionice,
internat i dječije
obdanište, čija je
ukupna površina
700 metara kvadratnih. Izgrađena
je na zemljištu
vakifa rahmetli
Hadži Kemala i
Hadži Paše
Mujagić. Medresa
nosi naziv Bakije
hanume, koja je
bila ktitor
nekadašnje
medrese, ali se o
ovom dobrotvoru
zna vrlo malo.
U
proteklom periodu, pažnju muslimana u Srbiji svakako je privukao ponovni početak rada
ženske Medrese Bakije Hanume u Prijepolju, 30. septembra 2009. god., jer je
ovo prvi put da se poslije Drugog svjetskog rata u Limskoj dolini, od Alipašinih izvora do uliva Lima u Drinu, pojavi
ustanova ovakve vrste. Svečanom otvaranju medrese, pored predstavnika
Islamske zajednice Srbije, na čelu sa
reisu-l-ulemom Adem ef. Zilkićem, prisutvovali su i brojni zvaničnici: izaslanik
premijera Republike Turske Erdogana prof. dr. Irfan Ajdžan, ministar u Vladi
Republike Srbije Sulejman Ugljanin,
predsjednik Opštine Prijepolje Dragoljub Zindović, predstavnici Srpske pravoslavne crkve, izaslanik rektora
Državnog univerziteta u Novom Pazaru
prof. dr. Ismet Kasumagić iz Sarajeva,
predstavnici opština u okruženju i
drugi. Nakon toga, u prijepoljskom
Domu kulture priređena je svečana
122 Januar - Decembar 2009.
akademija, na kojoj su uzeli učešća dva
novopazarska hora duhovne islamsle
mizike: „Isa-beg“ i „Ašik Junus“.
Pred velikim brojem građana, koji su
bili prisutni toga dana, predsjednik Opštine Prijepolje Dragoljub Zindović je
istakao značaj obnavljanja rada vjerske
škole za taj grad. „Ovim činom Prijepolje dodatno pokazuje da je grad nacionalne i vjerske tolerancije“, kazao je
Zindović i izrazio zadovoljstvo što je
Opština Prijepolje svojim skromnim budžetskim doprinosom pomogla izgradnju ovog objekta.
„Sama činjenica da je Zindović kao
predsjednik opštine otvorio ovaj veličanstveni skup, da sam ja, kao ministar
u Vladi Srbije, došao u ime Vlade, da je
gospodin Irfan Ajdžan, kao izaslanik
premijera Turske Erdogana, došao da
ukaže poštovanje svima nama i činjenica da su finansijiski izgradnju ovog
objekta pomogli Bošnjaci iz Bosne i Hercegovini, pokazuje da svi zajedno radimo na jednoj lijepoj stvari, koja daje i
koja će dati velike rezultate“, riječi su
kojima se skupu, povodom otvaranja
medrese, obratio ministar Ugljanin.
Ugljanin je, govoreći o stanju muslimana u Srbiji, kazao da je stvorena nova
politička klima, što dokazuje samo njegovo prisustvo kao bošnjačkog predstavnika u Vladi Republike Srbije. „Pa i ne
samo to“ - kazao je Ugljanin – „već sama
činjenica da je u otvaranju ove škole učestvovalo Ministarstvo prosvjete i ostali
predstavnici Vlade, govori da u Srbiji
svi mogu da uživaju svoje vjerske slobode i svoja građanska i ljudska prava.“
Gospodin Ugljanin je izrazio zadovoljstvo zbog vidljivosti rezultata takve politike. „Ja sam prije desetak godina,
prilikom otvaranja
Sandžačkih
igara,
pozvao svoje prijatelje
iz Turske i iz Bosne i
Hercegovine da dođu
u Srbiju i uvjere se da
za Bošnjake u Sandžaku ima nade, da
Bošnjaci mogu da
žive zajedno sa Srbima i Crnogorcima i
sa svima drugima.
Danas, kao rezultat,
imamo dolazak ljudi
iz Turske i to ne samo
da učestvuju, već i da
pomognu u izgradnji
ovog značajnog objekta“,
kazao
je
Ugljnin, koji je na
ovom skupu bio prisutan u ime Vlade Republike Srbije.
Jedan od najzaslužnijih ljudi za početak rada ženske
medrese u Prijepolju
je Husein Kansu Ćulahović. Njegovi preci
su iz ovih krajeva, a
on, kako reče na
skupu, fizički živi u
Istanbulu, ali je srcem
i dušom vezan za Prijepolje i Pljevlja. Budućim učenicama ove
škole je poručio da
nastave put hazreti
Ajše, r.a. - učiteljice
islamske nauke.
„Učenje je pravi
put ka pravoj spoznaji vjere i usvajanja
znanja, a škola je jedini put koji vodi međureligijiskom
dijalogu i toleranciji u
svakom
narodu.
Zbog toga je ova medresa važna karika u
ovom lancu“, rekao je
direktor resora za
vjersko obrazovanje u
Ministarstvu
prosvjete Republike Tur-
„Do dana današnjeg, muslimani ovih prostora pamte teške
slike naše prošlosti. Neke slike su nam stvarali drugi, a neke smo
stvarali sami. Bolna su sjećanja na otmice i stradanja, ubistva i
silovanja. Još je bolnije sjećanje na one slike koje su stvarali muslimani mrzeći se i svađajući se i ružnim riječima jedni druge
nazivajući. Bolna su sjećanja i na 1941. godinu, kada je medresa
u Prijepolju prestala sa radom, a još bolnije sjećanje na 1956.
kada je do temelja porušena. Naš san je da se ružne slike više nikada ne ponove i naš je san i nada da lijep komšiluk bude svetost
i sveta norma koja će osigurati slobodu i napredak našoj djeci.
Zato je sveto pravilo vjernika da „želiš drugome ono što želiš
samom sebi“. Ova Medresa je ponos svih nas, očuvanje principa
islama, moralnih, etničkih i duhovnih vrijednosti muslimana.
Njeno otvaranje predstavlja značajan čin koji će svjedočiti o
opredjeljenosti islamske kulture na našim prostorima, ali i o demokratskom sazrijevanju našeg društva i države, kao i o jačanju
multikulturalnog bića. Posebno me raduje to što je mladim ljudima u ovoj ustanovi omogućeno da šire svoja vjerska i druga
znanja u kvalitetnim uslovima, uz angažman stručnih osoba i
upotrebu pratećih sadržaja. Ova medresa je dočekala i bolji zrak
i bolju zemlju“, rekao je reis-ul-ulema IZ Srbije Adem ef. Zilkić
na svečanom otvaranju Medrese u Prijepolju.
ske, prof. dr. Irfan Ajdžan, izrazivši nadu
da je ovo temelj suživota sa svima onima
koji nisu muslimani a
koji žive na ovim prostorima. Na skupu je
govorio i Hamdija
Hašimbegović, vođa
delegacije Udruženja
Prijepoljaca u Sarajevu, koji je obećao da
će oni i ubuduće pomagati rad ove medrese.
Svečanom
otvaranju medrese
„Bakije hanume“ prisustvovali su i narodni poslanici Esad
Džudžević i Bajram
Šehović, muftija Srbijanski Muhamed ef.
Jusufspahić, predstavnici Srpske pravoslavne
crkve,
izaslanik rektora Državnog univerziteta u
Novom Pazaru prof.
dr. Ismet Kasumagić
iz Sarajeva, predstavnici opština u okruženju, predstavnici
medžlisa i glavni
imami iz Sandžaka,
predstavnici političkih partija, brojni
zvaničnici društvenog i javnog života u
Prijepolju, kao i brojni
mediji.
Dovu povodom
otvaranja medrese
proučio je muftija
Sandžački
Hadži
Hasib ef. Suljović, a
sam čin otvaranja medrese, propraćen tekbirima, obavili su
reisu-l-ulema Islamske zajednice Srbije
Adem ef. Zilkić i Husein Kansu Ćulahović
iz Istanbula.
Džemail Halilagić
Januar - Decembar 2009. 123
DAN ŠKOLE U LJESKOVI
P
o peti put je ove godine obilježen 20.oktobar kao Dan škole u Ljeskovi. Tog datuma prije pet godina (2004.) po prvi
put je, nakon skoro čitavog stoljeća, zvanično
održan prvi čas bosanskog jezika, a škola dobila novo ime koje i sad nosi: Osnovna škola
Dr. Ibrahim bakić – Ljeskova.
Lijepo, sunčano vrijeme produženog miholjskog ljeta upotpunijo je svečanost koja je
povodom Dana škole upriličena. U prostranom suterenu škole veliki broj zvanica pozdravio je direktor škole Medžid Mujović,
naglasivši da će Škola kao i do sada raditi na
realizaciji kvalitetnog obrazovanja, posebno se
zalažući za unaprjeđivanje nastave bosanskog
jezika.
Na svečanosti je ispred BNV govorila
predsjednica Odbora za obrazovanje, Muratka Fetahović. Analizirajući proces uvođenja
bosnskog jezika u nastavu, ona je podsjetila:
„Priča o uvođenju maternjeg jezika u redovan
školski sistem krenula je kad i reforma obrazovanja, samo što smo mi kao manjinski entitet naišli na mnogo više prepreka i problema
nego ostale manjinske zajednice u Srbiji. Nastavni planovi i programi objavljeni su nam sa
zakašnjenjem, nismo imali pomoći ni podrške
ni oko izrade planova ni oko izrade udžbenika, nego smo se sami morali starati da ih
uradimo i štampamo“.
Govoreći o statusu bosanskog kao izbornog predmeta, ona je rekla da je to, zbog ot124 Januar - Decembar 2009.
pora na koji se u početku naišlo u ministarstvu
prosvjete, pa i široj javnosti Srbije, prihvaćeno
samo kao prelazno rješenje, te da su ta 72 časa
godišnje, odnosno, 2 časa hevftično, posvećena isključivo sadržajima bošnjačke književnosti i bosanskom jeziku, tako da onaj ko
hoće, može dosta toga naučiti.
„Ovakvim vidom nastave“ – istakla je ona
– „pokriveno je prvih sedam razreda osnovne
škole, a urađen je, predat i prihvaćen nastavni
program i za osmi razred.“
Iznoseći statistiku, Fetahovićeva je istakla:
„Zanimljivi su sljedeći pokazatelji: procenat
obuhvaćenosti bošnjačke djece u uzrastu od I
do IV razreda nastavom maternjeg jezika
školske 2006/07. u Novom Pazaru bio je 72%,
u Sjenici 91% i u Tutinu 97%; 2007/08. ti procenti su se kretali ovako u uzrastu I – V razred:
u Novom Pazaru bio je 68%, u Sjenici 92% i u
Tutinu100%; 2008/09. uzrast I – VI razred u
Novom Pazaru bio je 47%, u Sjenici 88% i u
Tutinu 97%. Uočljivo opadanje procenta najveće je u petom i šestom razredu, što rezultira
smanjenjem procenta na nivou škola, pa
prema tome i opština. Upravo ovi pokazatelji
upućuju na glavni problem, a to je izborni status predmeta Bosanski jezik sa elementima
nacionalne kulture. Što zbog atraktivnosti
drugih ponuđenih izbornih predmeta ( informatike naprimjer), što zbog objektivnih teškoća kao što je nedostatak prostora ili
nedostatak stručnog kadra, što zbog nedovoljne svijesti roditelja o važnosti njegovanja i
izučavanja svog maternjeg jezika, što zbog
raznih, politički motivisanih opstrukcija, broj
djece koja u petom i šestom razredu u pazarskim školama uče bosanski, rapidno je opao,
a ove godine u nekim školama je manji procenat čak i u prvom razredu. Zbog svega ovoga
Odbor za obrazovanje BNV je u saradnji sa
Ministarstvom prosvjete Republike Srbije definisao Model obrazovanja za sandžačke Bošnjake, a izrada Elaborata o njgovoj
implementaciji je u toku“.
Svečanost proslave Dana škole upotpunili su recitatori i tutinski folkloraši veoma
uspjelom i dobro uvježbanom koreografijom
sandžačkih narodnih igara.
ANSAMBL AŠIK JUNUS
Poruke mira i tolerancije turskog pjesnika Ašik Junusa
inspiracija članovima Ansambla
K
oncertom duhovne (tesavvuf)
muzike, održanom u Bošnjačkom nacionalnom vijeću, 31.
oktobra 2009. god., Udruženje za duhovnu, kulturnu i naučnu afirmaciju sandžačkih Bošnjaka „Ašik Junus“
obilježilo je petogodišnjicu svog postojanja. Gost večeri bio je prizrenski ansambl „Aşiki sadiklar“.
Još od dolaska Osmanlija na ove prostore, ilahije Ašik Junusa se uče
u našem narodu. Toliko njegovih ilahija je prepjevano na naš jezik da
se slobodno može reći da nijedan pjesnik nije značajan u našem narodu
koliko on. Veličina njegove ličnosti se, međutim, ne može iscrpiti uticajem njegove poezije - poznato je da je on bio direktni sebeb pomirenja
turskih plemena i osnivanja Osmanskog carstva. Da bismo bolje razumjeli ličnost Junus Emrea, valja napomenuti da on nije bio pjesnik u
uobičajenom smislu te riječi. Riječ ilahija dolazi od riječi Ilah, što znači
Bog, odnosno da bi nastala ilahija potrebno je božansko nadahnuće; ilahija nije produkt mozganja ili pukog pjesništva.
Poezija Junus Emrea, najvećeg pjesnika turskog jezika, je, zahvaljujući svojim porukama mira, međuljudske tolerancije, humanizma i ljubavi prema svim živim bićima, danas čuvena širom svijeta. Na osamsto
godina od njegove smrti, UNESCO je godinu 1991. proglasio godinom
Junus Emrea.
Ilahije Ašik Junusa, turskog pjesnika,
su bile inspiracija članovima ansambla
„Ašik Junus“ da se počnu baviti tradicionalnom duhovnom muzikom i
osnuju udruženje koje će se baviti duhovnom i kulturnom afirmacijom Bošnjaka, koja je duboko islamska i
neraskidivo povezana sa turskom tradicijom. U okviru svojih aktivnosti, ansambl je imao više koncerata, kao što su
koncerti u: Kolarčevoj zadužbini, Jugoslovenskom dramskom pozorišu i Međunarodnom kulturnom centru u
Beogradu, kao i širom Sandžaka.
Na koncertu u Bošnjačkom nacionalnom vijeću ansambl „Ašik Junus“ je nastupio u sastavu: vokal - Almedin
Varošanin, nej - Fikret Mahmutović, ut
- Ismar Škrijelj, kudum - Ahmet Hafuzi,
bendir - Nermin Husejnović. Njihovi
gosti, prijatelji i saradnici iz Prizrena, ansambl „Aşıkı sadıklar“, nastupili su u
sastavu: violina - Dašni Vešol, đumbuš
- Nevzat Sundo, saz - Ševki Kazaz i na
kanunu vođa ansambla Baškim Ćabrat.
Januar - Decembar 2009. 125
DAN SJEĆANJA
DVJESTA GODINA NAKON
GENOCIDA U SJENICI
(1809-2009)
V
Ova, veoma bolna
sjeničko-novopazarska tragedija
otkriva istinu o
sudbinskom stradanju jednog, gotovo
zaboravljenog, bošnjačkog svijeta
eliki je broj događaja koji svojim
karakterom oslikavaju onu tegobniju stranu bošnjačke prošlosti. Zbog zamagljenih sjećanja i
nedovoljnog broja izvora, nismo u mogućnosti da o tim događajima prikupimo dovoljan broj detaljnijih podataka.
Neki su nepovratno prekriveni velom
zaborava, ne dopuštajući nam mogućnost da snagom argumenata o njima
progovorimo.
Genocid s „Proljeća 1809.“ koji je zadesio Sjeničane, je apodiktička činjenica
i jedan je od stravičnih simbola permanentnog dvovjekovnog stradanja Bošnjaka na našim prostorima. Prema
razmjerama i bilansu nastradalih, ovu
sjeničku krvavu dramu treba ubrojati u
red najvećih muslimanskih tragedija u
dva mninula vijeka. Osim paušalnih romantičarskih i mitomanskih hvalopojki
o podvizima Karađorđa i njegovih ustanika (1804) malo je izvora koji objektivno i istinito govore o stradanju
nemuslimana. Način prikazivanja pogroma nad Bošnjacima, koji je izbija-
126 Januar - Decembar 2009.
njem Prvog srpskog ustanka žestoko
najavljen, ni izbliza ne otkriva istinske
razmjere njihovog stradanja i potpune
marginalizacije. U današnjim „zajedničkim državnim čitankama“-(remek
djela kvazihistorije) kojima njihovi autori „podučavaju“ bošnjačku djecu, stradanje i izgon Bošnjaka iz spbijanskih
gradova (Beograd, Valjevo, Čačak, Kragujevac, Užice i dr.) se svodi na stradanje i migraciju „Turaka“. Svjedoci smo
blijedih izvještaja, i još bljeđih statistika
(zbirke dokumenata, zbornici, studije i
sl.) u kojima se preko genocida u Sjenici,
stradanja u Novom Pazaru i drugim dijelovima, prelazi prećutno, a žrtve ustanika se posmatraju kao kolateralna šteta.
No, zastrašujući rezultati „krvavog
pira“ Karađorda Petrovića, u kome je
sredinom 1809. godine stradalo par hiljada „turskijeh“ žena, djece, staraca i
ostale nejači, decenijama su prisutni u
pričama naših predaka. O zapanjujućim razmjerama ove krvave tragedije,
koja je čitav Sandžak u „hal savila“,
snagom briljantne narativne tradicije,
svjedoči nam bogata baština bošnjačke
usmene epike.
Tim povodom, kroz spektar „Dana
sjećanja“ donosimo dio prikupljenih argumenata koji objašnjavaju razmjere i
historisjki značaj ove sjeničke “Bartolomejske noći“, 1809. „anno Domini“.
Putopis barona F. Božura, pisca i diplomate koji je Sjenicu posjetio prije Karađorđevog krvavog pohoda, bilježi da
je to gradić sa 3-4 hiljade stanovnika, sa
četvrtastom tvrđavom i pribijenim kućama, razmještenim u nekoliko mahala,
ali i mnoštvom zelenila i stajaćih voda.1
Tokom svoje diplomatske posjete
1806/1807. godine francuski putopisac
Ig Pukvil, ističe da je Sjenica hladno mjesto sa 700 kuća i 9 džamija.2
DAN SJEĆANJA
Događaji s proljeća 1809. godine
Dana, 24. maja (6. Juna) 1809.
godine Karađorđeve čete našle su
se pred okupiranom Sjenicom i
započele svoj strahoviti stampedo
pokazujući nezapamćenu okrutnost. Evo šta o tome govore srpski
izvori:
“No kako se sva vojska primakne, Turci ostave šanac i
okrenu se na Karađorđa. Ovde ih
dočekaju regulaši, naši soldati,
postojano, i kako prospu jedan
plotun i drugi, Turci se uskomešaju. Na to Karađorđe poviče:
„Juriš, junaci!’’ Te se naklate naši
konjanici, a uteku turski. A pešak
sasvim ostane napolju. Karađorđe
je zapovedio da se donesu glave u
Sjenicu. Glave
su doneli no nije
bilo dosta kočića, da se sve
pozabijaju, već
su onako namešene u paradu, a
čislom ako će
jedna manje od
2.500.“3
Nevjerovatno veliki pritisak „ustanika“ na civilno stanovništvo Sjenice, rezultirao je strašnim uznemirenjem i panikom u
samom gradu. U pismenom obraćanju, jednom od svojih povjerenika, Antoniju Pljakiću, Karađorđe je zapisao:
„I Turci su u velikoj muki, niti
imaju kaku kuću u gradiću, niti
imaju rane, niti imaju vode, ni
išta, i blizu smo i dognali da se
predaju, koje nadamo se da će se
do dva dana ili predati ili pobeći.
Ali ako i pobegnu, neće uteći, za
što smo i sa svi strana obgradili i
na sve drumove busije prometali
da im indat4 ne može doći.“ 5
Nemajući nikakvog „medeta“,
snage, ni očekivane pomoći za odbranu nezaštićenog življa, vojni
zapovjednik Sjenice, hadži Mustaj-beg Čavić, bio je prinuđen na
predaju grada. Istovremeno je
uslijedio i brzi dogovor za „neometano“ povlačenje stanovništva
u jednom od pravaca ka Novoj
Varoši i dublje prema unutrašnjisti ejaleta Bosna. Jedan od učesnika pomenute „primopredaje“,
Antonije Protić, uz povećanu
dozu cinizma, dalji tok događaja
opisuje sljedećim riječima:
„No ovde se moram groziti, a
valja mi istinu kazati. Karađorđe
s Turcima je učinio dogovor na čestni način pustiti Turke s ženama,
decama i malom6; no u jutru, kada
su započeli Turci izlaziti iz grada,
Srbi, ne čekajući da izvrve svi iz
grada, no započnu uskakati preko
zida unutra. Karađorđe je branio
i odbijao, ali nije mogao vojsku
zaustaviti. Turci jedva uspeju tri
časti izići iz grada, a proći koji su
se zatekli okrenu na naše pucati i
u tom se povede strašan po polju
seničkom boj. Ovde se nije gledalo ni muško ni žensko, a je li
koji Turčin sa svojom kadom
umakao, to se ne zna.“7
Preuzimajući rizik da doživi
napade brojnih srpskih historičara (L. A. Batalaka, M. Đ. Milićević i dr. ), srpski reformator i
pisac, Vuk St. Karadžić u svojim
istorijskim bilješkama, ističe:
„Nije dužnost istoričara da
krije od naroda njegovu sramotu,
nego da mu je, kao istinoljubac,
otkriva u cilju odbacivanja takve
prošlosti... Leopold Ranke u svojoj knjizi: Die serbische Revolution kazao po mojijem riječima da
je Kara-Đorđije Sjenicu onda uzeo
na juriš, ali ja sad na svoju i sviju
nas sramotu moram kazati da to
nije istina, nego da je bilo ovako:
Kara-Đorđije ugovori s Turcima
da izađu sa svojijem prtljagom i
da idu kud ko hoće. Kad Turci u
određeno vrijeme otvore šanac i
prođu kroz srpsku vojsku, koja
im je sokaka načinila, a dok ih još
pola nije bilo izišlo, Srbi prednje
stanu ubijati i pljačkati; kad to
vide Turci, koji su još bili u šancu,
oni šanac zatvore, i stanu se nanovo braniti i Srbe koriti što tako
na vjeri rade. Kara-Đorđije se
pravdao da su to učinili ljudi nepokorni, bez njegovog znanja i
dopuštenja i tako Turke nagovori
kojekako da opet pođu, ali i drugi
put bude kao i prvi. Treći put
morao je Kara-Đorđije dati Turcima u taostvo kneza Đuka, iz nahije Kragujevačke, i još nekoliko od znatnijeh poglavica
(kojijeh imena
ne mogu sad
tražiti), i tako
ostali Turci izađu i otidu s mirom i Srbi
uzmu Sjenicu.
Ovo su meni
tako pripovjedali ljudi koji su
ondje bili i očima gledali.“8
O strahotama i posljedicama
sjeničkog civilnog pokolja Vuk S.
Kardžić u svojim historijskim radovima ovako govori:
„Na Sjenici pola izišlo – crijevo se vuklo, dijete mrtve majke
samo vuče... Meni je ono kao što
sam kazao u knjizi pripovjedao
knez Miloš Obrenović a po tom
Vučić Perišić, kako su obojica
ondje bili i sve očima gledali, i
knez Miloš još dodavao kako je u
srpskome logoru gledao tursku
ženu mrtvu, gdje leži a malo dijete živo uza nju i drpa je za sisu
kao tobože da sisa.’’9
Prepiska Karađorđa sa svojim
vojskovođama, poslije sjeničkog
masakra, također, je puna ironije.
To najbolje potvrđuje njegovo
Januar - Decembar 2009. 127
pismo (27. maj/9. jun 1809. godine) upućeno jednom od komandanata Antoniju Pljakiću:
„... koje danas jesmo polak Turaka iz grada sasvim ispratili na
ćabu da više ne dođu. A ovo drugo
što je ostalo sutra ću poslati kuda
bilo, i posle toga ostaviću pola vojske, koja će poći pravo k Limu a
jednu ovde da grad čuva u Sjenici,
a ja ću s polak vojske pravo tamo
doći i s pola topova na Pazar’’.
Konačno, 9. juna 1809, nakon
masovne likvidacije i protjerivanja Sjeničana, Karđorđevi sijači
straha su ulaskom u grad proslavili svoj „trijumf“ nad sjeničkim
„Turcima“. Time je prekinuta
važna bošnajčka komunikacija sa
gradom Sjenicom, koji se nalazio
na čvorištu puteva Bosanskog ejaleta, u čiji je sastav ulazio i novopazarski sandžak sa Sjenicom kao
jednim od većih vojno-administrativnih centara.
Potpuni slom urbane i populacione strukture Sjenice možemo
uočiti u izvještaju austrijskog ljekara, geologa, geografa i putopisca,
njemačkog porijekla, Ami Buea. U
knjizi putopisa, pod nazivom: „Evropska Turska“, ističe da je 1836.
godine posjetio Sjenicu, mjestašce
sa 150 kuća- brvnara, pokrivenih
šindrom (daskama) što očito govori o padu koji je doživjela.10
Nakon „kristalnih noći“ s proljeća 1809. koje je nad sjeničkim Bošnjacima priredio Karađorđe, 16.
juna je uslijedio atak na Novi Pazar.
Rasijana osmanlijska odbrana
grada je bila zatečena i nespremna
da pruži pravovremen odgovor
na ovaj očekivani napad. Gradom
je u to vrijeme rukovodila bogata
loza Ferhatagića, koja je dugo
imala vojnu i finansijsku nadmoć
u novopazarskom Sandžaku.
Priča o pozivu na predaju, koju je
tobož Karađorđe ponudio komandi grada, neozbiljna je, jer u
historiji nije zabilježen slučaj da
jedna imperijalna sila, poput
Osmanlija, učini takav korak i poklekne pred pobunjenicima.
128 Januar - Decembar 2009.
Bez obzira na preduzete mjere
odbrane, Karađorđe je po istom
sjeničkom scenariju namjeravao
protjerati muslimansko stanovništvo iz Novog Pazara. Srpski ustanici su u Novi Pazar upali 19. juna
i uspjeli da pričine ogromnu štetu
i paljevine civilnih i vojnih objekata. Veći dio stanovništva je utočište našao u tvrđavi grada odakle
su sa njenih zidina ustanike zasipali puščanom i topovskom paljbom.11 U nekim se izvještajima
naglašava da su mnogi „Turci“
utekli u gradski bedem, dok su se
neki „pozatvarali po kućama i podrumima pa su posle naše strašno
potukli’’.12 O tim aktivnostima
piše u izvještaju Sovjetu, lično,
Karađorđe:
„Krenuvši se 31. maja iz Sjenice stigao sam 3. juna pod Novi
Pazar. Turci nisu smeli izići u
polje. Tri dana je trajalo puškaranje. 6. juna Srbi pođu na juriš i
zauzeše novopazarsku varoš.
Mnogo je Turaka izginulo, u Srba
je takođe mnogo ranjenih i 20 ubijenih. Srbi su zapalili svu varoš do
samog grada i do reke Boške13
koja protiče posred varoši. Kuće
na drugoj strani reke Boške nisu
mogli zapaliti a Turci su tamo podigli jedan šanac’’.14
Nepredviđeni tok vojnih prilika ustanika kod Deligrada spasao je novopazarsko stanovništvo
od katastrofe većih razmjera.
Ipak stradanja je svakako bilo.
Tokom juriša na Novi Pazar dogodio se civilni masakr velikih razmjera. Pokolj nad stanovništvom
koje se bježeći od napadača nije
domoglo kapija novopazarskog
bedema, već se uspjelo skrasiti u
Devlet hanum15 džamiji i njenom
haremu. U sjećanju naroda je
ostala priča o Masli sokaku16 kojim
je, naočigled prestravljenih civila
koji su utočište našli unutar pazarskog bedema, dugo tekla krv pobijenih Novopazaraca.17
Francuski konzul u Solunu, Paskal-Toma Furkad (1768-1814), u
pismu od 29. marta 1813, upuće-
nom ministru vanjskih poslova
Francuske, istče: „Takoreći, cio
Novi Pazar bio je razrušen od Srba.
Svi Bošnjaci teško podnose rat protiv ovih buntovnika; bijesni su kad
vide svoje džamije popaljene...“18
Neizbežno se nameće pitanje
da li se mogao izbjeći ili umanjiti
ovaj stravični pokolj Bošnjaka?
Svakako da jeste. Činjenica je da
su Osmanlije previdele opasnost
koja im je prijetila od Karađorđevih ustanika. Ovdje trebamo
imati u vidu veoma pogrešnu procjenu moći ustanika. Tu mislimo
na stratege osmanlijske odbrane,
prvenstveno, Sulejman-pašu Skopljaka i Numan-pašu Pećkog, ali i
Čavić Mustaj-bega, koji su, uz više
pozornosti mogli dovući i jaču odbranu. Uspavanost ljudi zaduženih za procjenu razvoja događaja
u toku rasplamsale Srpske ustaničke revolucije (1804) koštala je
muslimane u Novopazarskom
sandžaku velikih ljudskih i infrastrukturnih gubitaka. U plamenu
borbe koja pogađa sandžačka sela
veliki dio stanovništva ostao je bez
domova i imovine, jer je veći dio
ograbljen ili popaljen u vihoru zahuktale borbe. Nerazumjevanje
historije i historijske tragike,
mnoge bošnjačke historičare dovode u situaciju da nisu u stanju
da procijene ondašnju strukturu
„turske“, odnosno, osmanlijske
odbrambene vojske. Nju su u potpunosti sačinjavale regularne
vojne i mobilizirane snage sastavljene od Albanaca, Bošnjaka, Torbeša, Goranaca, Pomaka i Turaka
iz novopazarskog i okolnih sandžaka.
Ova, veoma bolna sjeničko-novopazarska tragedija otkriva
istinu o sudbinskom stradanju
jednog, gotovo zaboravljenog, bošnjačkog svijeta. U ovom rušilačkom stampedu, osim ogromnog
broja civilnih žrtava, nestale su,
najmanje, dvije velike bošnjačke
čaršije, a njihova unutarnja sakralna i tržišna infrastruktura je
trajno poremećena. Razmjere
ovog genocidnog zločina bile su
dovoljne da izazovu depopulaciju
i neviđenu privrednu stagnaciju,
gotovo svih gradova u Sandžaku,
a naročito Sjenice.
Sjenički rušilački džehenem,
koji u maju 1809. godine priređuju
snage srpskog „vožda“ Karađorđa,
asocira na danteovski karakazan u
kome skončavaju životi velikog
broja prevarenih i nezaštićenih civila iz grada i njegove okoline, a
cjelokupna urbana struktura i kultura grada biva narušena i poremećena. Tako će zarom zaborava,
veoma dugo, ostati prekrivena
prošlost individualnih i porodičnih
ljudskih sudbina, koja je od početka Krvavog sjeničkog proljeća (1809),
bila pretvorena u borbu za goli opstanak preostalog etnogenestkog
potencijala popaljene i uništene
Sjenice.
Zbog toga je neophodno prisjećati se ovih tužnih epizoda iz naše
prošlosti, da bi se izvukle pouke
iz preživljenih historijskih iskustava i da se ne bi zapalo u stanje
besperspektivnosti.
Genocid u Sjenici i drugim
gradovima Bosanskog ejaleta, u
čiji sastav ulaze mnogi sandžački
gradovi, izaziva korjenite promjene demografske slike ovog
vjekovima nestabilnog dijela balkanskog prostora i velikog pregrupisavanja muslimanskog i
hrišćanskog stanovništva u, reklo
bi se, svim pravcima.
Osmanlijska Imperija, koja je
po svojoj strukturi imala oblik vaseljenskog halifata, zasnovanog
na poznatom sistemu „millet-a“,
odnosno „konglomerata vjera“
(Viktor Berar) nije u tom trenutku
imala odgovarajući vojni mehanizam koji bi zaustavio ovo krvoproliće
i
istinski
pogrom
Bošnjaka, koji su, prema pisanju
V. St. Karadžića, T. Đorđevića i
drugih, predstavljali okosnicu
graskog stanovništva u Srbiji.
Uprkos činjenici da ondašnje
balkanske države, koje su ulazile
u sastav osmanlijske države, nisu
imale tretman zemalja neprijateljskih naroda, već zajednice vjera,
ta fleksibilna politika Osmanlija
nije nailazila na pozitivnu recepciju kod hrišćanskog stanovništva
u Imperiji.
Genocid u Sjenici je najavio redukciju bošnjačke zajednice i fragmentiranje njihovog etnoprostora
koji ih dovodi u tešku materijalnu
situaciju i položaj protjeranih (muhadžira). Bošnjake će početak Srpske revolucije 1804, u najmanje
četiri muhadžirska talasa, odvlačiti od svojih domova i imetka, dogoneći ih do prosjačke mačuge i
kranje utučenosti.
Historijska aporema genocida
u Sjenici ne sprječava naš odgovor
na mitomansko i neistinito pisanje
nekih srpskih historičara. Protagonisti takve „istine“, zaraćene
strane u sukobu dijele na junake
(/Srbe/ - „U Sjenici zaplijeniše četiri topa, dosta oružja i municije,
stoke, novca – 20 oka zlata u dukatima“) i prestravljene nejunake
(„Turke“-Bošnjake) koji se povlače u Sjenički bedem (tvrđavu).19
Podsejćanje na krvavu Sjenicu
1809, više je besjeda o strahobama
koje su tokom svojih seoba preživjeli bošnjački stanovnici pomenutih gradova u Beogradskom
pašaluku i drugim oblastima. Svi
koji ih budu pročitali, neće više nikada zaboraviti istinu, niti će biti
ravnodušni prema njoj. Ta ideološka redukcija istine, lišena historijskih argumenata, prisutna je u
našim udžbenicima kao efiskasno
sredstvo za ispiranje svijesti.
Evociranje sjećanja na ovakve
događaje, oponira svim dosadašnjim oblicima manipulisanja historijom i relevantnom historijskom
istinom, koja je preplavljena vrlo demagoškim (kvazi)historijskim teorijama koje se u našim školskim
klupama podmeću bošnjačkoj djeci.
Na to nas upozorava čuveni
francuski historičar i književnik Š.
Ž. Fransoa Heno, sintagmom:
„Neka neuki uče, a učeni da se podsjećaju.“ 20
1
Zapis koji je Feliks de Božur, francuski konzul u Solunu i Smirni (Izmiru) sačinio prilikom obilaska
početkom XIX vijeka. (Prema: F. de
Beaujour, Voyage militaire dans l’Empire othoman, Paris 1929, 207-218.)
2
F. C. H. L., Pouqueville, Voyage de
la Grèce, II, Paris 1826, 161-162.
3
А. Протић, Повесница од почетка
времена вожда српског Карађорђа
Петровића, Београд 2004, 16.
4
Indat, od tur. imdat-pomoć
5
В. Б. Савић, Карађорђе
(Документи), књ. I, Горњи
Милановац 1988, 507.
6
mal, - tur. pokretna imovina
7
А. Протић, Повесница… 15-16
8
В. Ст. Караџић, Историјски
списи,књ. II, Београд 1969, 69-70.
9
Ibidem, 188-193.
10
Balkanske zemlje je ovaj vrsni
poliglota posjetio tri puta (18361839). (Vidjeti: A. Boue, La Turque
s’Europe; (observations sur la geographie, la géologie, l’histoire naturelle, etc.),
II, Paris 1840,
11
М. Стевановић, Станоје
Главаш, Београд 2005, 276.
12
А. Протић, Повесница... 17.
13
U izvještaju se rijeka Raška, pominje kao Boška što se može smatrati jednim o njenih starih
srednjovjekovnih imena.
14
Ген. Петров, Воина России сз
Турциен, кн. II, 277; u: E. Rahić,
Utjecaj Prvog srpskog ustanka na Bošnjake u Sandžaku; u: Bošnjačka riječ,
br. 11-12, Novi Pazar 2008, 92.
15
Sultanijina džamija (džamija
koju je vjerovatno podigla supruga
nekog od osmanlijskih sultana,
odatle, tur. Devlet hanım (hanum) ili
Batal, poznatija i kao Krnja džamija).
Porušena je 1959.godine, a nalazila
se u blizini muzičke škole u Novom
Pazaru. Njeni ostaci i danas postoje.
16
Prema našim istraživanjima
ovom uličicom-sokakom je proticao
rukavac poznatog Jaza, kojim je
dugo tekla krv ubijenih. Po ovom
krvavom događaju nastao je naziv
MASLI SOKAK, od osmanlijskoarapske imenice masl, koja označava
mješavinu krvi i vode, ili obrnuto.
17
Esad Rahić, Novopazarski zid
plača, Sandžačke novine, God. I, br.
11, 07. avgust 1996, 12.
18
Prepiska Paskala Tome Furkada
Pascal-Thoma Fourcade) u (Konzularnoj korespondeciji): Archives du
Ministre des affairs étrangères, Corespondence consulaire des consuls
(Le 31. Mars 1813) , Salonique, 17,
1813-1817, fol. 44.
19
U Sjenici je bio sve do pred Drugi
svjetski rat relativno dobro sačuvan
stari grad sa bedemom–tvrđavom,
opasan debljim (5-6 m visokim) kamenim zidom i kulama. Uvrh čaršije, na mjestu nekadašnje Sjeničke
tvrđave, poslije II svjetskog rata izgrađena je osnovna škola.
20
„Indocti discant et ament meminisse
periti.” (Charles Jean François Henault /1685-1770/)
Januar - Decembar 2009. 129
DAN SJEĆANJA
Pripredio: Dr. sci. Redžep Škrijelj
OSAM I PO DECENIJA OD ZLOČINA
U ŠAHOVIĆU I VRANEŠU (1924-2009)
S
travični zločin koji je novembra
1924. počinjen nad Bošnjacima u
Donjem Kolašinu, u Vraneškoj
Dolini u mjestima: Šahoviće i Vraneš
(Tomaševo i Pavino Polje), predstavlja
jedan u nizu kravavih događaja koji su
izmakli ruci pravde. Tvrdnja da su o
ovom bošnjačkom stradanju, skoro
devet decenija “ćutali i izvršioci i svjedoci, i njihovi potomci”, tačna je samo
djelimično, jer su ovu dirljivu
stradalničku priču, nepun
vijek (tek, da se ne zaboravi),
permanentno prepričavali
prebjegli Bošnjaci, koji su se
iz ovog dijela Donjeg Kolašina rasuli dunjalučkim džadama od Gornjih Rahića do
nepregledne Anadolije. Rijetko i veoma stidljivo, progovarala je ljudska savjest
brojnih nebošnjačkih očevidaca o zločinu,o teškom
vaktu kada su ovom ukletom
dolinom gorjele i u crnini
dima nestajale Božje, i kuće
njihovih nehrišćanskih susjeda - kolašinskih Bošnjaka.
Dok je plač i vrisku prestravljene bošnjačke nejači u Vraneškoj dolini smenjivala
neobjašnjivo sablasna tišina,
nepregledna je muhadžirska
kolona započinjala svoju nepovratnu-jednosmjernu prognaničku odiseju. Zahrđale
kame krvoločnih crnogorskih
“trojki zla” tog su studenog
Izvještaj beogradske Politike od 13. novembra 24-te uvježbavale
januara 1924. godine u kome se
smrtonosni “japanski cug”
ubistvo Boška Boškovića lažno
nad tananim grlima nesretne
pripisuje vođi bošnjačkog komitskog
bošnjačke nejači. Planirano
pokreta Jusufu Mehonjiću
etničko čiščenje, sprovedeno
130 Januar - Decembar 2009.
je veoma brzo i efikasno. Za nepunu deceniju kolašinsku oblast je napustilo pedesetak hiljada ugroženih, preplašenih
i nezaštićenih sandžačkih Bošnjaka.
Evo, šta je na javnoj tribini “Povodom 85-godišnjice pokolja u Šahovićima” istakao jedan od najupornijih
tragača za istinom o ovom zločinu, naš
ugledni sunarodnik, profesor doktor
Šerbo RASTODER
ŠAHOVIĆI 85 GODINA POSLIJE
… Nažalost, poslije 85 godina nama
je pripalo da javnost podsjetimo i opomenemo na događaj koji je duboko urezan u svijesti naroda, o kojem se govorilo
šapatom i o kojem je ostalo tako malo
tragova. Zločini i stradanja jesu postali
obilježja bošnjačkog naroda, ali mi kao
odgovorni ljudi ne smijemo dozvoliti da
to postane način njihovog življenja pretočen u ravnodušnost koju često prepoznajemo kao merhamet, odbijajući da
priznamo da se radi o najobičnijem građanskom kukavičluku. Zato ako nekoga
treba kriviti za bilo što, potrebno je da se
mi prvo pogledamo u ogledalo, zapitamo zašto voljno ili nevoljno pristajemo
da budemo „žrtva“ i otkuda ta mazohistička potreba da na stvarnost, a posebno
na prošlost, gledamo iz perspective
žrtve, očekujući sažaljenje i milostinju.
Ne, gospodo, mislim da je vrijeme da
pokušamo smireno, racionalno i intelektualno superiorno da pogledamo prvo
sebe a potom one oko nas, da progovorimo o onome što nas opterećuje i odbijemo zaboraviti ono što je vrijedno
sjećanja ili ono čega bi se neki zreliji, izrasliji i kulturno opremljeniji entiteti sjećali s pijetetom.
DAN SJEĆANJA
Želim da kažem da večeras nijesmo ovdje kako bi kukumavčili nad
svojom sudbinom, optuživali bilo
koga, prizivali na bilo kakvo zlo ili
učinili bilo šta što bi moglo podstaći
novu spiralu zla. Skup smo zamislili kao prvu od seansi na kojoj bi
bile saopštene neke potvrđene činjenice i to bi prethodilo jednom
širem naučnom skupu koji bi bio
organizovan ovdje u Bijelom Polju,
siguran sam uz podršku lokalne zajednice i ovdašnjih ljudi. Završnica
ovog procesa bi bila sumiranje
ukupnih rezultata i trajno ugrađivanje u memoriju na način što će
Bošnjački savjet u okviru svojih zakonskih nadležnosti datum pokolja
u Šahovićima predložiti kao jedan
od datuma u kalendaru bošnjačkog
naroda u Crnoj Gori, odnosno dan
koji ćemo obilježavati na prigodan
način svake godine. Na ostalim političkim subjektima ostaje obaveza
o procjeni potrebe izgradnje prigodnog spomen-obilježja ili nečeg
sličnog. Na ovaj način želimo opomenuti, prije svega sebe a potom i
one oko nas da imamo jedan civilizacijski dug koji nažalost do danas
nije dobio mjesto koje mu prije
svega po posljedicama pripada.
O samom događaju;
Šta čini događaj u Šahovićima posebnim i jedinstvenim primjerom u
istoriji zločina na ovim prostorima?
Svakako činjenica da se događaj
zbio u mirnodopskom vremenu u državi koja je slovila da je ustavna, parlamentarna monarhija. U čl. 4 tada
važećeg Vidovdanskog ustava je pisalo:
...Svi su građani pred zakonom jednaki. Svi uživaju jednaku zaštitu vlasti; dok je u čl.10 pisalo sljedeće...
„Nijedan građanin ne može biti izgnan iz države. On se ne može proterati
iz jednog mesta u drugo, ni zatočiti u
jednom mestu, osim u slučajevima koje
je zakon izrično predvidio. Niko se ne
može, ni u kom slučaju proterati iz svog
zavičajnog mesta bez sudske presude.“
Te 1924. godine vladalac je bio
kralj Aleksandar I Karađorđević,
predsjednik vlade je bio Nikola
Pašić, ministar unutrašnjih dela dr.
Milan Srškić, ministar pravde
dr Prvislav Grisogono. Država je
bila podijeljena na 33 oblasti, bjelopoljski srez je bio u sastavu Užičke
oblasti. Na čelu oblasti bio je župan
koji je vršio upravnu vlast a postavljao ga je kralj na predlog ministra unutrašnjih poslova. Šta danas
znamo o događaju koji se zbio tog
kobnog novembra 1924. godine?
Relativno malo ali raspoloživi izvori potvrđuju sljedeće:
Događaj se zbio između 9. i 10.
novembra 1924. godine. Prethodno
su 7. novembra 1924. godine crnogorski komiti ubili Boška Boškovića, načelnika kolašinskog okruga.
Za ubistvo Boškovića optužen je
poznati muslimanski komita Jusuf
Mehonjić, koji se tada nije ni nalazio na tom području. Tokom sahrane Boška Boškovića donijeta je
odluka o osveti. Noću između 9-10.
novembra krenulo je oko 2.000
osvetnika na muslimanska sela u
Pavinom Polju i Šahovićima, koja
su, dva dana ranije, bila razoružana od tadašnjih vlasti. Vlasti su
bile pokupile taoce pod izgovorom
da su im životi ugroženi. Međutim
28 talaca je ubijeno, dok su ostali
uspjeli da se otkupe. Jedno dijete
od 13 godina je spasio jedan Crnogorac, koji zbog ovog čina umalo
nije doživio sudbinu ubijenih. Prema podacima načelnika pljevaljskog okruga, ubijeno je oko 120
Muslimana i zapaljeno oko 45
kuća, dok Milovan Đilas navodi da
je pobijeno preko 350 ljudi, izvršena brojna silovanja, kuće su popaljene i opljačkane.
Drugi izvori navode brojku od
najmanje 500 ubijenih i zaklanih,
dok reis-ul-ulema Džemaludin Čaušević navodi cifru od preko hiljadu
djece, žena i ljudi. Slična sudbina je
bila namijenjena i muslimanima Bijelog Polja koji su, navodno radi zaštite, trebali biti prebačeni preko
Šahovića, ali ih je spasio jedan srpski oficir koji je otkrio zavjeru.
Pokolj u Šahovićima je uzrokovao potpuno iseljavanje tamošnjeg
stanovništva, najvećim dijelom u
Tursku, mada se dio njih naselio u
Pljevljima, Sarajevu i istočnoj Bosni. U tadašnju opštinu Gornji Rahići, srez Brčko, naselilo se 140
porodica sa oko 400 članova.
Prema popisu iz 1921. (dakle prije
pokolja) na tom području je živjelo
2.755 stanovnika (1.559 u Pavinom
Polju i 1.195 u Šahovićima). Poslije
pokolja ostalo je da živi samo jedno
muslimansko domaćinstvo, koje je
prešlo u pravoslavlje. Ovaj zločin,
osim sporadičnog pomena u štampi od strane vjerskih poglavara i
pojedinih narodnih poslanika, nije
sudski procesuiran niti je vođena
bilo kakva istraga. Za zločin nije
niko odgovarao.
Iz onoga što je istoriografija uspjela da utvrdi do danas, nesporno
je da je pokolju prethodilo ubistvo
Boška Boškovića. Zato je važno vidjeti ko je bio Boško Bošković i šta o
toj ličnosti saopštava Milovan Đilas?
Prema lekskografskim podacima
Bošković L. Boško/ (Polja, 1887–Cer,
8. 11. 1924), je bio rezervni pješadijski poručnik, inspektor Ministarstva
unutrašnjih djela. Nižu gimnaziju i
oficirsku školu završio je na Cetinju.
Poslije dobijanja čina potporučnika
1908. bio je ađutant Poljskog bataljona i učitelj. Od 1914. je bio komandant Poljskog bataljona i istakao se
u boju na Glasincu. U junu 1916. je
bio interniran, prvo na Mamulu, potom u Bodogasonj i na kraju u Karlštajn. Po završetku rata radio na
ujedinjenju, organizaciji novih vlasti,
bio na čelu vojnog komiteta pri Izvršnom narodnom odboru. Kao pristalica bezuslovnog ujedinjenja
aktivno je učestvovao u slamanju
Božićne pobune. Napustio vojnu
službu poslije neuspjeha njegove
misije u Beogradu da riješi oficirsko
pitanje u Crnoj Gori. Ubrzo postavljen za okružnog načelnika u Kolašinu, inspektora Ministarstva
unutrašnjih poslova za Crnu Goru.
Posebno se istakao u suzbijanju
komitskog pokreta u Rovcima. Te
poslove je obavljao bahato i surovo, sprovodeći teror prema političkim neistomišljenicima, te je
Januar - Decembar 2009. 131
protiv njega 1921. godine podnijeta
interpelacija Narodnoj skupštini.
Ubijen 8. novembra 1924. od strane
crnogorskih komita u mjestu
Ceru.1 Ovako šturi biografski podaci sami po sebi ne govore
mnogo, iako predstavljaju sintetizovan životopis osobe koja je poznatija po tome što je njena smrt bila
povod događaju koji je uslijedio,
nego što je opis životopisa neke posebno značajne istorijske ličnosti.
Jednostavno se radilo o bahatom nasilniku u službi vlasti i to
onoj vrsti po kojoj se ona i prepoznaje. O tome, više nego ubjedljivo
svjedoči Đilas u „Besudnoj zemlji“.
Za Boška Boškovića, Đilas kaže da
je bio crnogorski oficir, „komandir
našeg poljskog bataljona“. I rodom
je bio iz Donjih Polja, iz naše opštine, sin čuvenog ustanika i poljskog kapetana Lazara Boškovića.
Tada su se Crnogorci, naročito čiji
je otac bio glasitiji, mahom još zvali
po ocu, a tek mlađa pokoljenja, u
koja sam i ja spadao, po prezimenu. Ali Boška su većinom zvali
po prezimenu, sem poneko od starijih ljudi. Zvučalo je to nekako punije i snažnije, i izuzetnije:
Boško Bošković. I Boško se kao
starješina, isticao u ratu junaštvom
i upornošću. Bio je strog i blizak
vojnicima, već kakav je ko od njih
bio. Bio ga je glas junačine i malo
pusta i svojevoljna čovjeka“.
Navodeći dalje da je Boškovo
ime tada bilo svima poznato i da je
bio prijatelj njegovog oca, Đilas
piše da je ono bilo sinonim za „divlju ćud i nepopustljivost, a još više
surovo izvršenje zadataka koje su
mu postavljali ili koje je on odabrao. Kao što je njegov otac prije četrdesetak godina podigao Poljane
na oružje protiv Turaka, a kasnije
ih usudio globom i kamdžijom,
tako je i Boško sada pokoravao
čitav kraj novoj vlasti.
Ako je trebalo naći čovjeka koji
bi brzo slomio otpor protivnika
ujedinjenja sa Srbijom, a oni kao da
nijesu bili u manjini, onda je u
Bošku nađen takav čovjek. Kućom,
132 Januar - Decembar 2009.
junaštvom, čak pojavom, on je mogao jedino da izazove divljenje i
poštovanje, a surovošću da ugoni
strah u kosti protivnika“.2 Na drugom mjestu Đilas navodi da je
Boško Bošković „imao tri velike crnogorske osobine- hrabrost, rečitost i čazbenost.
Ali najveća od svih crnogorskih
osobina - čojstvo, izgleda da kod
njega nije bila snažno zastupljena“.3
Kako se onda moglo desiti da se
za ubistvo Boška Boškovića osumnjiči muslimanski komita Jusuf
Mehonjić i ko je on zapravo bio?
Đilas navodi da je „bilo najprirodnije pomisliti da su Boška Boškovića ubili glasoviti Muslimanski odmetnici Jusuf Mehonjić i Husein Bošković. Jusuf i Husein su bili
begovi kojima je agrarna reforma
uzela imanja. Ali izgleda da to nijesu bili jedini razlozi njihovom odmetništvu. Bilo je i drugih razbeženih begova, pa se nijesu odmetali.
Nijesu se ova dvojica mogli pomiriti s prodiranjem Crnogoraca u njihove krajeve, s vladavinom krsta
nad polumjesecom. Muslimansko
stanovništvo ih je podržavalo, a
čak je i pravoslavno imalo divljenja
prema njihovoj odvažnosti.
Obično su četovali ljeti, a zimi se
prebacivali u Arbaniju, gdje je Jusufa i našao metak plaćen iz Jugoslavije, dok se Husein konačno
sklonio u Tursku”.4 Iako Đilas cjelokupni događaj smješta u kontekst
vjerskog atavizma i mržnje između
„krsta i polumjeseca“, ostaje utisak
da je ipak ta činjenica prenaglašena,
bez obzira što je ona svakako bila
prisutan motiv u pokretanju zločina. Međutim, brojni, naprijed
istaknuti primjeri iz Đilasovog djela
u slučajevima kada su zločini činjeni
nad istovjercima u suštini pokazuju
da su oni bili način življenja i da su
bili najmanje „vidljivi“ onda kada je
iza njih stajala vlast i ideologija. Ili
kada vlast nije htjela niti željela da
ih spriječi a zločince kazni. U svakom slučaju to je bio samo jedan od
niza zločina kojem se naknadno
daje smisao. I tu su Jusuf Mehonjić i
Husein Bošković, koji su „obično četovali ljeti, a zimi se prebacivali u
Arbaniju“, bili dobar izgovor, tim
prije što se događaj zbio u novembru, kada je zima uveliko zahvatala
te krajeve. Sudeći po drugim izvorima, Husein Bošković5 je bio najglasovitiji muslimanski odmetnik,
dok se Jusuf Mehonjić6 češće spominje tek od događaja u kojem nije
učestvovao, jer je tada već boravio u
Albaniji.
Međutim, nezavisno od svega
ostaje činjenica da se do dana današnjega nije pojavilo ubjedljivije,
objektivnije i iscrpnije svjedočanstvo o pokolju u Šahovićima od
onoga koje Đilas iznosi u „Besudnoj zemlji“. Iako se donekle razlikuju verzije objavljene na engleskom (1958) i srpskom jeziku
(2005), bar kada je u pitanju ovaj
događaj, suština priče je ostala ista.
Prvo slijedi opis pogibije Boška Boškovića, koji je po Đilasovom svjedočenju bio gojazniji i opušteniji,
jer se činilo da mu poslije pogibije
Todora Dulovića (poginuo u noći
između 14. i 15. aprila 1923. godine
u sukobu sa žandarmerijskom patrolom u selu Prisoji u andrijevičkom okrugu) ne prijeti veća
opasnost. „... Pa ipak, bio je – u
jesen 1924. – ubijen iz zasjede, na
putu za Šahoviće ka Mojkovcu, na
planini Ceru, na mjestu pogleditu,
kao da je sam birao đe će poginuti.
Jahao je s nekim rođakom, momčetom, kao pratiocem. Onako težak i
krupan svalio se od prvih metaka,
ali nije odmah izdahnuo. Doviknuo je rođaku da puca i da ne dozvoli da ga mrtvoga osramote –
bojao se da ne bude iskasapljen i
nagrđen. Htio je i mrtav da bude u
svojoj muškoj snazi i ljepoti. Poginuo je obučen u lijepe crnogorske
haljine. A kako je bio gojazan, krv
se sva slila u njega. Takvog su ga i
sahranili, ne presvlačeći ga, kao na
bojnom polju, uza zid crkve njegovog plemena, u Poljima.
Njegova smrt imala je mučan
odjek i još gore posljedice. Boško
Bošković je bio posljednji glavar
poljski. Poljani su osjetili da je s
njime ubijen zadnji živi trag njihove istorije- ustanaka, duge i
mučne graničarske borbe i vojevanja u velikim ratovima. Činjena je
pošta ne samo junaku, nego jednoj
krajini, jednoj porodici koja je glavarstvo dobila na sablji, i jednom
plemenu koje je nestajalo. Sve je
najednom bilo zaboravljeno – i međusobne raspre, i Boškovo nasilničko umirivanje tih istih Poljana
1919. godine, i njegove mane i grubosti. Ostalo je jedino – njegovo junaštvo i slavno ime, u kojima su se
otjelovljavali duša i srce plemena.
Ubistvo se dogodilo u Sandžaku, to jest s one strane Tare –
davnašnje krvave međe između
dvije vjere. Zbog toga nije bilo
teško tužbalicama, lelekačima i govornicima da pokrenu gomilu u
osvetnički pohod protiv muslimana.“ Poslije već citiranog dijela
u kojem se iznosi sumnja da su ubistvo počinili Jusuf Mehonjić i Husein Bošković i konstatacije u formi
pitanja: „Zar bi bilo veće slasti za
osvetnike prorokove vjere negoda
sačekaju i ubiju glasovitog crnogorskog glavara?“,7 Đilas tumači
kolektivnu psihologiju osvetnika:
„Za pojmove Crnogoraca bilo je to
kao da su svi muslimani krivi za
Boškovu smrt. Kome da se osvete?
Zar dvojici nedokučivih hajduka.
A zar drugi muslimani nijesu
mogli spriječiti tu dvojicu? Ne ubijaju se ljudi kao Boško Bošković,
bez velikog zdogovora. Bilo je i
drugih – stvarnijih – razloga, koje
masa nije ni slutila.
Neki političari htjeli su da
oslabe snagu i jedinstvo muslimana, podstakli su uzbuđeni
narod da krene u pohod protiv
muslimana. Ali glavno je bilo u
samom narodu – stoljećima uvriježena mržnja na Turke, osveta za
ono što su muslimani činili stoljećima i još nedavnoj prošlosti, spontana glad za turskim zemljama,
koje muslimani kao bespravno
drže – već od Kosova. Niko sve to,
možda, nije osjećao jasno, ali da
bez njihove ili naše – crnogorske ili
muslimanske pogibije ne može da
se prođe Boškova smrt i da se ne
rasčiste međusobni računi i počne
neki drukčiji život – to kao da je
svima Crnogorcima ležalo na pameti. Nije bilo teško da se u takvim
okolnostima mržnja razgori i zaguši sve što je razumno i plemenito
kod brđana, i inače nezadovoljnih
ishodom ratova u kojima su neštedemice krv prosipali. Odmah, poslije sahrane Boškove, bez velikog
dogovaranja Poljana, a uz njih i
drugi, izvukoše skriveno oružje –
ko ga je imao, i krenuše na muslimane. Istina, nije ih ni polovina
bilo naoružanih.
Nije im to ni bilo nužno. Muslimansko stanovništvo, protiv kojih
su išli, bilo je neneoružano, i inače
mahom neratoborno, sem ono tik
uz negdašnju granicu, pored Tare,
koje se skoro čitavo bilo iselilo ili
povuklo poslije 1912. naročito poslije 1918. godine. Crnogorci nijesu
bili ni naročito organizovani. Spontano su se stavili pod komandu
negdašnjih starješina, penzionisanih oficira, koji su ih poveli i koje
su oni isturili.
Nikada nije bilo takvog pohoda,
niti je iko mogao i pomisliti da se
takvo što nataložilo u onome što se
zove – narodna duša. Pljačka od
1918. bila je nevina igra prema
ovome. Čak se i većina učesnika iz
tog pohoda stidjela onog što se dogodilo i što su činili. Ali – činili su.
I moj otac, koji je bio sklon surovostima, nerado je pričao o svemu
tome. I on je osjećao stid od sudjelovanja u tim zbivanjima, kakav
vjerovatno osjećaju, kad se otrijezne pijanci poslije izvršenog nedjela“.8 Ovdje je autor imao
potrebu da u fusnosti unese sljedeće: „Zbog netačnih, pa i nedobronamjernih, tumačenja, dodajem
istine radi moj otac nije učestvovao
u masakru, nego je bio pošao da
zauzmu Bijelo Polje, pa ih je redovna vojska vratila“.9 Potom Đilas
nastavlja: „Policijske vlasti u po-
limskim i zatarskim gradićima i civilne u opštinama većinom su držali Crnogorci, pa su i one bile s
ruke razjarenim gomilama. U Šahoviću su vlasti dojavile pobunjenicima da će provesti za Bijelo Polje
veću grupu muslimana pohapšenih pod izgovorom da budu spašeni, jer da im je život u opasnosti.
Crnogorci su ove dočekali na
zgodnom mjestu i pobili. Tu, na
groblju kod Šahovića, ubijeno je
pedesetak najuglednijih muslimana.
Uništavanje muslimanskih naselja i ubijanje muslimana dobilo je
takve razmjere i oblike da je morala
biti pokrenuta i vojska, budući su
se policijske vlasti pokazale i nedovoljne i nepouzdane. Događaj se
pretvarao u mali vjerski rat, ali u
kom je ginula samo jedna strana.
Ako su, kako se kasnije pričalo,
možda u Beogradu htjeli time da
izvrše neki pritisak na muslimansku partiju – to je malo vjerovatno
– stvar je odmah iskliznula iz njihovih ruku. I ne samo iz njihovih,
nego čak i iz ruku onih koji su gomilu predvodili. Ipak, nije ubijano
sve odreda, tada. Htjeli su da se
drže onog što su njihovi pređi radili, pa su ubijali samo sve muškarce, mahom od sedamnaesteosamnaeste godine naviše. Zavisilo
je od ćudi onih koji su vršili ubistva
koliko će godina uzeti kao najnižu
skalu, jer nekog strogo utvrđenog
pravila nije bilo. Uz plajčke i paljevine, silovanja, čemu ranije kod Crnogoraca nije moglo biti ni pomena, ipak su bila rijetkost.
Ubijeno je oko tri stotine pedeset ljudi, mnogi na grozovit način.
Kao što se može uočiti podaci o
broju žrtava su različiti i zavise od
izvora koji se koriste. Suština je u
tome što tada nije povedena nikakva istraga, niti je bilo ko imao potrebu i motiv da utvrdi tačan broj
žrtava.
Mislimo da bi i danas licitiranje
s brojevima bila uvreda za same
žrtve i njihove srodnike. U tom
smislu cijenimo da se najpouzdaJanuar - Decembar 2009. 133
niji podaci mogu izvesti iz usporedbe zvaničnih rezultata popisa.
Prema popisu iz 1921. (dakle prije
pokolja) na tom području je živjelo
2.755 muslimanska stanovnika
(1.559 u Pavinom Polju i 1.195 u Šahovićima). Poslije pokolja ostalo je
da živi samo jedno muslimansko
domaćinstvo, koje je prešlo u pravoslavlje. Čim se pojavila redovna
vojska, bezakonici su shvatili da
stvar više nije olaka i odmah su se
povukli. Muslimanska sela su, iza
toga, polako opustjela. Muslimani
iz tih krajeva počeli su da se sele
mahom u Tursku, prodajući imanja budzašto. Šahovićki srez, dijelom i bjelopoljski, nešto istrebljenjem, a nešto od straha, ostali su
dobrim dijelom bez muslimana i
naseljeni su Crnogorcima.
Događaj je mučno odjeknuo,
čak i kod većine onih koji su ga izveli. Bili smo i mi, ja i najstariji brat,
zgranuti i užasnuti. Osuđivali smo
oca što se i on poveo za gomilom,
mada u pokolju nije učestvovao:
kao bivši oficir, nije mogao izostati
iza svojih kolega i svojih bivših vojnika, a da ne bude osramoćen. On
sam je pričao da je čitav pohod zamišljen drukčije, kao pogubljenje
nekolicine muslimanskih prvaka.
Ali sve se istrglo ne samo iz dizgina plemenskih glavara, nego čak
i onih koji su zločine vršili. Zgražavajući se nad zločinstvima, naš otac
je u svemu vidio nešto što ja i brat
nijesmo ni htjeli ni mogli da vidimo
– neizbježno isrebljenje dviju vjera,
započeto još mnogo prije: obje moraju plivati u krvi, a biće jača koja
ne potone.“
Mi danas moramo odbaciti Đilasov atavizam, kloniti se stereotipnih objašnjenja i sam događaj
izučiti kako bi suzili prostor manipulacijama i podmetanjima. Cijenim da je to moguće postići na
naučnom skupu na kojem bi bili
pozvani stručnjaci različitih profila
i u tom smislu kao predsjednik Bošnjačkog savjeta iskazujem spremnost ove institucije da bude jedan
od organizatora takvog skupa.
134 Januar - Decembar 2009.
Nekoliko dokumenata o ovom
zločinu:1
Док. Бр. 1
Да Бог поживи Baшe Величанство и
Његово Величанство краљевића Петра!
У име ожалошћених и кукавних
Муслимана
Ваши робови:
Салкан Ибишевић,
Бјелопољац Џафер
(три потписа нa турском)
Ибиш Захиревић
Вишеград 17. јуни 1925.
Његову Величанству
Александру I
Краљу С.Х и С.
у Београд1
Сигурно ће бити познато Вашем
Величанству у каквом се ми Муслимани у Санџаку и Македонији
кукавичком стању налазимо. Нас
било власти било назови добровољци на најнечовјечнији начин
прогоне, тако дa нити нам је сигуран
живот, нити иметак. Нас као марву
кољу и убијају. Иметак нам тобож
добровољци једноставно одузимају
и тјерају нас са рођеног огњишта. He
прође ни дaнa кaдa неће нам или
коју жену и диjeтe убити или коју
кућу, дућан или ђамију запалити.
Прије кратког времена запалише
нам у Митровици ђамију са неколико
Муслиманских дућана. Шта се чини
то је Богу плакати. То се све чини дa
нас са рођеног огњишта оћерају. Нас
бјеше у бјелопољском округу око 50
хиљада Муслимана, а дочим сада
тако нас систематски прогнаше, што
оћерате тако дa caдa y том округу
нема ни за лијека ни једног Муслимана. Жалосно! Куку нама.
Знадијући дa je Ваше Величанство добра и племенита срца и дa
није paдa што се нaд нама чини и
како се ми систематски уништавамо
и прогањамо то се плачна ока утичемо jeдинo Вашем Величанству и
молимо заштиту и помоћ. Ми смо
oд терора само живу главу изнијели
оставивши све у Бијелом пољу што
смо имали, а у Турску нас не примају, јер смо југословени и ево нас у
Вишеграду више хиљада се налази
очекујући Вашу милост.
Заклињемо Вас Вашим јединком
дa нас oд терора спасите и под своју
заштиту и окриље узмете.
Док. бр. 2
Краљевина Срба, Хрвата и
Словенаца
НАЧЕЛНИК ОКРУГА
Пљеваљско-Пријепољско-БелоПољског
Бр.4360
12.V111 1925.iog
ПЛЕВЉЕ 1
Великом Жупану Ужичке области,
У повратку акта част ми је поднети извештај по овој ствари: После
убиства Бошка Бошковиhа инспектора Министарства Унутрашњих
Дела у пензији, које је извршено 7.
новембра пр. год. у срезу бијелопољсхом на путу Шаховићи-Мојковац,
чији је извршиоц одметник Јусуф
Мехонић са својом дружином, то је
истрагом утврђено, -племеници убијеног Бошка из села Поља, среза колашинског, навалили су у масама на
срез бијелопољски, да освете свог
првака и свог племеника и ноћу
између 9 и 10 новембра и 10 новем.
цео дан они су убијали Муслимане
и палили куће тако, дa je тада убијено око 120 муслимана и запаљено
oко 45 кућа, поред пљачке коју су
једновремено вpшили.
Тадање власти округа бијелопољског нису биле у стању дa зауставе ову најезду осветника, јер су
oни опколили cреску кућу, телефонску везу покидали, те је подписати
са четом пешадије, митраљеским
одељењем, тридесет пешака жандарма и петнаест коњаника отишао
у срез бијелопољски и разјурио ове,
који су убијали и пљачкали и тиме
спријечио даљи покољ.
После извршеног покоља, по
дeлy убиства Бошковића ислеђење
јe вoдиo поглавар среза бијелопољског a по дeлy покоља Муслимана
ислеђење је водио иследни судија
беранског cyдa, пa je доцније по
наређењу Министарства сва акта
ислеђења предао поглавару среза
бијелопољског на даљи paд.
После овог крвавог догађаја oднocи између Муслимана и дошљака
Црногораца у овај срез, постали су
још гори и нетрпељиви тако, дa cy
Муслимани из општина павинопољске и шаховићке овог среза почели
селити, јер нису могли гледати гробове палих жртава нити оне, који су
то вршили. Ta сеоба узела је ширег
маха, те су се све породице Муслиманске из ове две општине иселиле,
већином за Турску. У почетку било је
сметњи око визе пасоша за иселење
у Турску али је доцније дoшлo
одобрење за све породице из ове
двe општине и оне су ce иceлилe,
пошто су своја имања распродале.
Молиоци, који су упутили ово
писмо Његовом Величанству Краљу
a који ce caдa налазе у Вишеграду
могу се вратити на своја имања, ако
иx ниcy продали, јер ће власти нaћи
пуне заштите a ако желе се селити
могу добити пасоше и визу за Турску,
ако су из општине павинопољске и
шаховићке среза бијелопо љског.
Част ми је предње доставити нa
даљи поступак.
12. августа 1925. гoд.
Начелник округа
(начелник)
(потпис нечитљив)
Док бр. З.
Milovan Đilas o pokolju u Šahovićima u novembru 1924. godine
...Одмах након Бошковог покопа,
Пољани су, а и други са њима, без
икаква посебна договора узели своје скривене пушке и кренули на
муслимане. Половица их је 6ила ненаоружана, али оружје и није било
нужно. И муслимани су на које су
кренули били ненаоружани, већином нератоборни, са изузетком оних
који су живјели дуж границе Таре, а
који су се углавном повукли у унутрашњост joш 1912. или након 1918.
Црногорци ce ниjecy посебно припремали. Спонтано су се ставили
под команду бивших пензионисаних
официра које су били повели и
набрзину прогласили вођама.
Hикaдa ниje било таквог војног
пoxoдa, нити је ико чак могао претпоставити дa ce то збило у оном штo
зовемо дух нације. У поређењу са
тим, нeдjeлa из 1918. била су дечја
игра. Касније се већина крсташа и
сама стидјела онога што се догодило и што су учунили. Aли - учинили су. Ни мој отац, који није био
посебно склон окрутностима, у најмању руку ништа више него било
који други Црногорац, никада није
волио о томе да прича. Cтидиo сепопут пијанца који се тријезнио
послије почињеног злочина-што је
учествовао у тим злочинима.
Жандари малог града преко Таре,
као и општинари, углавном су били
Црногорци, и у рукама побуњене
свјетине. Власти у Шаховићима дaлe
cy обавјештења дa је група муслимана који су били притворени под изговором дa cy им животи угрожени
бити пребачени у Бијело Поље.
Црногорци су их чехали на згодном
мјесту и поклали их нeдaлeкo oд
гробља у Шаховићима. Убијено је
око педесет истакнутих муслимана.
Слична је судбина била намијењена
и муслиманима из Бијелог Поља ,
иначе мирољубивим и марљивим
људима. И они су пoд заштитом
требали бити пребачени преко Шаховиhа. Међутим, у üоследњем је
тренутку један официр српске војске
спријечио пријевару и злочин.
Пустошење муслиманских насеља и масакр живља попримио је та-
кве размјере и облике дa je морала
интервенисати војска, дoк је жандарамерија била пасивна и непоуздана.
Инцидент се претворио у вјерски рат
мањих размјера, aли такав у којем је
само једна страна убијана.... Упркос
свему ниjecy сви поубијани. Придржавајући се обичаја пpeдaкa,
убијали су само мушкарце cтapиje oд
десет година - или петнаест или чак
осамнаест, што је зависило oд
милосрђа убице. Заклано je неких
триста и педесет људи, сви на
страховит начин. Усред пљачке било
је и силовања, које је код Црногораца
дотад било нешто нечувено.
У тренутку када се појавила војска, необузуана руља је схватила
озбиљност ситуације и одмах се
повукла. Али послије тога муслиманска села полако опустјеше. Муслимани су се из тог краја, продајући земљу у бесцење, почели
исељавати у Турску. Дијелом као
посљедица покоља, а дијелом збох
страха, испразнише се Шаховићи па
унеколико и Бијело Поље, и ту се
населише Црногорци.
Цијели случај изазвао је гнушање, чак међу самим учесницима.
Moj cтapиjи брат и ја смо били
ужаснути. Замјерили смо оцу што је
био један oд предводника руље, а
он се касније правдао као је мислио
дa je сврха напада ликвиуација
неколико муслиманских главешина.
Изражавајући одбојност према злочину, отац је ипак у свему томе видиo нешто што брат и ја нијесмо
нити смо могли неизбјежан уништавајући рат између двије вјере који
се води још oд давнина. И једнима
и другима је било суђено да газе у
крви, и дa само јачи опстану. Иако је
тaдa Југославија имала парламент,
цијели је злочин заташкан.
Да је поведена чак и површна
истрага, открили би се починиоци и
вође. Али никакве истраге ниje
било. Два или три стражара из
Шаховића остала су некажњена што
су заточенике предали руљи. Била
је најављена свеобухватна истрага,
али се показала обичном комедијом. Нијесу чак убиства толико
Januar - Decembar 2009. 135
нарушавала постојеће конвенције
колико начин на који су изведена.
Након што су заточеници у
Шаховићима ликвидирани, наш
сељанин Секула ишао je oд трупа дo
трупа и пререзивао лигаменте
изнад пета. Тако се на селу ради са
воловима након што се оборе
ударцем сјекире како се, уколико су
још живи, не би поново дигли.
Неки су пак јели коцке шећера
натопљене крвљу које су нашли
претурајући по џеповима мртваца. Из
наручја мајки и сестара узимали су
дјецуиклали иx пред њиховим очима.
Касније су се исте те убице покушале
оправдати рекавши како их не би
заклали, већ, само упуцали да њихове
мајке и сестре нијесу биле тамо.
Муслиманским свештеницима су
чупали браде у урезивали крстове у
чела. У једном су селу гpyпу људи
жицом привезали за пласт сијена и
запалили. Послије су неки тврдили
дa људи горе пурпурним пламеном.
Jeднa je група напала jeдaн
муслимански усамљени пocjeд. Сељак је управо дpao јагње.
Намјеравали су га устријелити, а
кућу запалити, али их је гуљење
јагњета навело дa за исту шљиву за
пете објесе сељака. Искусан месар
је сјекиром расцијепио сељакову
главу, али врло пажљиво, као дa
ниje желио дa оштети торзо. 3атим
је распорио груди. Срце је још
куцало. Месар га је руком ишчупао
и бацио псу. Касније се причало
како пас ниje ни такнуо срце, јер чак
ни псето неће турско месо.
Ако човјек расуђује може му се
учинити дa je готово неважно како
људе убијају, и што се чини са
њиховим лешевима. Aли није тако.
Најважније je oд свега то што су са
људима поступали као са животињама и што су измишљали нове
начине убијања, бацало је то сјенку на
убиства и откривало најскривеније
кутке мрачног бездана душа убица. У
тој земљи убиства нијесу нешто
страшно; превише су честа дa би
била. Али окрутан и нељудски начин
на који су почињена као и уживање
којем су се убице често предавале
136 Januar - Decembar 2009.
изазивао је ужас и ocyдy, премда ce
paдило о муслиманима.
Истина, већ је било увријежено
мишљење како jeднa вјера мора
наносити зло другој, човјек наносити
зло уругоме. Постоји и пословица:
Човјек је човјеку вук. Чини ce дa cy
људи вјеровали као није човјек
мушкарац који тако не поступа. Aли
ови су злочини надмашили све
раније. Изгледало је као дa људи
мрзе друга људска бића као таква, а
да је вјера само изговор за ту
међусобну мржњу. Времена су малопомало постала зла, а и људи са
њима. Уосталом људи чине вријеме.
Да би неправда била потпуна,
Бошка нијесу убили муслимани него
Црногорци, главешине из Колашина.
То је мој отац касније сазнао oд
повјериљивог знанца...1
Izvještak od 17. novemabra 1924. o
zločinu u Šahovićima
1
Istorijski leksikon Crne Gore, 1, Podgorica
2006, 154.
2
Milovan Đilas, Besudna zemlja (Priredio i
predgovor napisao, Branko Popović), Politika, Narodna knjiga, Beograd, 2005, 113-114.
3
Ibid, 203. 4 Ibid, 209
5
Bošković Husein (Maoče, Pljevlja, 1890Turska, 1968), muslimanski komita.
Poticao iz bogate muslimanske porodice.
Od jeseni 1916. godine komitovao
po Sandžaku sa svojom četom. Po ujedinjenju 1918. ponovo se odmetnuo. Imao
dobru jatačku mrežu, slovio za najopasnijeg muslimanskog komitu i zaštitnika
muslimanskog življa. Počinio brojne pljačke i zločine nad pripadnicima vojske,
žandarmerije ili iz osvete nad građanskim licima. Bio ucijenjen od jugoslovenskih vlasti na veliku svotu novca a cijela
porodica mu bila internirana. U odsustsvu osuđen na smrt. U brojnim sukobima
s vojskom i žandarmerijom ranjavan više
puta. Boravio u Italiji 1923. godine na liječenju. Jugoslovenska obavještajna služba raspolagala je informacijama o
namjeri da izvrši atentat na predsjednika
jugoslovenske (Nikolu Pašića) i albanske
vlade. Duže boravio u Albaniji gdje se
borio na strani Bajrama Curija, a otuda
otišao u Istanbul gdje je otvorio kafanu.
Na prijetnju da će se vratiti ukoliko mu
ne pošalju porodicu, jugoslovenske vlasti
su mu 1928. ispunile zahtjev. U Turskoj
učestvovao u ugušivanju pobune trakijskih Grka i za zasluge dobio čifluk u mjestu Vizu kod Krk-Kilise. Umro u Turskoj.
Vidi: Istorijski leksikon Crne Gore, 1, Podgorica 2006, 155.
6
Mehonjić Jusuf (1870-1926) iz Grnčareva
(Šahovići) kod Bijelog Polja, vođa muslimanskih komita u Sandžaku. U toku balkanskih ratova bio oficir askera, da bi
tokom Prvog svjetskog rata pomagao AU vojsku. Predvodio je komitske čete I
operisao čitavim područjem Sandžaka i
dijelom Kosova. Bio član Kosovskog komiteta. Učestvovao u borbama u Albaniji
na strani Fan Nolija, protiv Ahmeda
Zogua kojeg je pomagala jugoslovenska
strana. Prema jednoj verziji ubijen u Albaniji od strane jugoslovenske policije u
Skadru, dok je prema drugoj ubijen u
okolini Prizrena. Vidi: Istorijski leksikon
Crne Gore, 4, Podgorica 2006, 869-870.
7
7 Ibid, 209.
8
Ibid, 210-211.
9
9 Ibid, 211, napomena
10
Prema: Š. Rastoder, Tri svjedočanstva o
pokolju nad muslimanima u Šahovićima novembra 1924. godine; u: Almanah br. 7-8,
Podgorica 1999, 249-257.
11
Predstavka Muslimana izbjeglih poslije
pokolja u Šahovićima, kraiju Aleksandru,
Višegrad 17. juna 1925.
12
Izvještaj načelnika pljevaljskog okruga
o dogadajima u Šahovićima iz novembra
1924. godine.
13
Prema: M. Đilas, Land Without Justice,
Methuen&CO LTD. London,1958.
KULTURNA BAŠTINA
Fatih Hadžić, profesor likovne kulture
ROŽAJE U SVJETLU
ORIJENTALNO-ISLAMSKE
KULTURE I TRADICIJE
Apstrakt: Rad se zasniva na namjeri
autora da ukaže na nebrigu polazi pripadnika islama, prvenstveno kod Bošnjaka u rožajskom kraju, za očuvanje
veoma značajne orijentalno islamske baštine koja se zahvaljujući takvom odnosu samo djelimično sačuvala i, da je
danas u arhitekturi jedva vidljiv uticaj
islamske, orijenatlno-osmanlijske kulture i tradicije. Ovaj uticaj, bolje reći
ostaci, uticaja ove arhitekture, i uopšte
kulture, kao i njen
estetski efekat, ipak
su vidljivi u životu i
radu, prije svega bošnjačkog, ali i albanskog muslimanskog
stanovništva
koji
žive na teritoriji Opštine Rožaje. U novije
vrijeme, čitav životni
ambijent, a naročito
gradnja kuća i uredjenje avlija, ulica,
mezaristana, mezarova, nišana i sl. preplavljeni su uticajima
tzv. modernizma,
bolje reći kiča i neke
vrste “neislamskog”
stila gradnje, čime se
gube odlike orijentalno-islamske prepoznatljivosti.
UVOD
Pod višedecenijskim uticajem školskih
obrazovnih programa, koji su bili negatorski raspoloženi prema svemu što je
islamsko i orijentalno, došlo je do krize
identiteta kod bošnjačkog naroda, ne
samo u Rožajama nego i na širem prostoru Sandžaka. Bošnjaci su dobrim dijelom zaboravili ko su i šta su i kojoj kulturi,
religiji i civilizaciji pripadaju. Sve je ovo
imalo za posljedicu otudjenje Bošnjaka i
pripadnika islama od svojih vrijednosti,
pa time i od islamsko-orijentalne tradicije,
kulture, običaja, arhitekture.
Ovaj rad polazi od hipoteze, odnosno potrebe, da dokaže da ipak u kulturi
i tradiciji Bošnjaka na prostoru Rožaja,
nije sve uništeno i da je i dalje barem u
nekim elementima vidljiva estetska
islamsko-orijentalna dimenzija života na
ovom području.
Geografski, historijski i
demografski prikaz Rožaja
Grad i sama opština Rožaje se nalaze
na rijeci Ibru, i to u njenom gornjem
toku. Geografski i administrativno Rožaje pripada Crnoj Gori, odnosno crnogorskom dijelu Sandžaka. Smješteno je
na raskrsnici puteva Berane - Kosovska
Mitrovica, Berane - Peć i Berane - Novi
Pazar. Smatra se da ime Rožaje potiče
Januar - Decembar 2009. 137
od dva kamena klika - šiljasta krša,
ispod kojih je započela gradnja prvobitnog naselja Rožaja. Naime,
ova dva paralelna kamena klika
liče na dva kozja roga pa otuda rogovlje, rožje, rogaje, Rožaje. Prvi
put pod ovim imenom Rožaje se
spominje 1585. godine. Međutim,
poznato je da je Rožaje postojalo
znatno ranije i kao selo i kao tursko
vojno utvrđenje. Često se u historiografiji Rožaje pogrešno poistovjećuje sa Trgovištem, međutim,
pravilno je shvatanje da Rožaje označava naselje, dok Trgovište označava kazu, odnosno nahiju kojoj
je Rožaje pripadalo.1
Osmanlije su Rožaje zaposjele
oko 1455. godine i tada je izvršen i
prvi popis iz koga se vidi da su ti
krajevi pripadali oblasti Vuka Brankovića, odnosna krajištu Isa-bega Ishakovića. Turski putopisac i geograf
Hadži Kalfa iz XVII stoljeća piše da
u Rožajama žive samo Srbi.2
U prvoj polovini XVIII stoljeća,
tačnije 1730. godine, Rožaje je pripadalo kadiluku Budimlja i Bihoru
i tada su i Rožaje i Bihor bili u sastavu Novopazarskog i Bosanskog
ejaleta. U prvoj polovini XVIII stoljeća Rožaje su naselila brojna plemena Kelmenda iz sjeverne
Albanije (koja su, oko 1702. godine
prešla na islam), kao i prognana
muslimanska plemena iz Crne
Gore, odnosno, Meduna i Kuča.3
Godine 1720. Rožaje postoji kao
gradić i kao naselje oko njega. Na
obali Ibra, blizu gradskog zida i
vojne kasarne, podignuta je i prva
džamija, Džamija Sultana Murata
IV, koja je sagrađena 1629. godine.4
Ima mišljenja da je ova prva
džamija u Rožajama podignuta
1450. godine, za vrijeme Sultana
Murata II iako u to vrijeme nije bilo
islamiziranog stanovništva u Rožajama, već je džamija podignuta za
potrebe turske vojne postaje.
Dakle, bilo kako bilo damija se
zove - Džamija sultana Murata, pa
bilo II ili IV. Pored ove džamije je i
turbe šejha Muhameda (Mehmeda) Užičanina, profesora medrese u Užicu, koji je nakon
progona iz Užica i skrivanja u rožajskom kraju, uhvaćen i ubijen od
strane janjičara u selu Balotićima
kod Rožaja 1750. godine.5
U Rožajama postoji i džamija
zvana Kučanska koja je prema jednom izvoru sagrađena 1830. a po
drugom 1779.godine.6
Stanovništvo
Na posljednjem popisu stanovništva održanom 2003. godine, na
nivou Crne Gore, u opštini Rožaje
kao Bošnjaci izjasnilo se 22. 512 stanovnika ili 81,68%, kao Muslimani
1.170 ili 6,06%. Kao Albanci, koji su
takođe pripadnici islama, na ovom
popisu se izjasnilo 1.190 stanovnika
Rožaja ili 4,32%. Ostalo stanovništvo Rožaja čine pravoslavci i drugi.
Arhitektura
Rožaje kao naselje je kroz historiju imalo sve elemente koji odlikuju orijentalne kasabe, odnosno
muslimanska naselja: džamije, turbeta, kule, čardake i sokake, što se
za današnji grad Rožaje ne bi
moglo reći. Naime, nova arhitektura Rožaja, osim Kučanske džamije i turbeta kod Gornje džamije,
ni malo ne podsjeća na orijentalnu
gradnju, a stare građevine, izuzev
obnovljene čuvene Ganića kule,
skoro su sve uništene. Gornja džamija, odnosno džamija Sultana Murata II koja je prvi put izgrađena
sredinom XV ili XVII vijeka, danas
je potpuno porušena i gradi se iznova, prvi pu sa dva munareta.
Za ovakav odnos prema orijentalnoj arhitekturi u Rožajama, ima
se zahvaliti neodgovornoj gradskoj politici i bivšem komunističkom sistemu.
Slučajni prolaznik kroz današnje Rožaje, koji ne zna njegov nacionalni sastav stanovništva, da
nije džamija, na osnovu vizuelnog
opažanja ni po čemu ne bi mogao
zaključiti da se radi o skoro stopostotnom muslimanskom naselju.
Ilustrativan primjer je izjava jedne
poznate novinarke iz Sarajeva koja
je boravila u Rožajama 1990. godine, a koja je vidjevši ukupan izgled grada, izjavila, onako po
bosanski -“a vlaške čaršije da te
Bog sačuva”.
Dakle može se osnovano konstatovati da Rožaje nije u punom
smislu sačuvalo svoju islamsku
tradiciju i svoju kulturu, naročito u
oblasti arhitekture.
Bošnjačka gradska kuća
Bošnjačke gradske kuće, u ranijem periodu, uglavnom su pravljene na dva boja (sprata). Donji boj
je bio od kamena ili od ćerpiča, to
jest od nepečene cigle, a gornji od
brvana ili od čatme. Pokrivane su
šindom (šindrom), koja je rađena
od jelovih, borovih i smrčevih daščica, dužine 40–100 cm, a širine 8–
15 cm. Svaka kuća je imala po
jednu sobu za musafire – musafirsku sobu ili odaju. Ove sobe su posebno opremane i držane uredne i
čiste, da bi izgledale lijepo, jer je u
njima domaćin primao musafire.
Bile su namirisane i zastrte novim
ćilimima. Pokraj zida ispod prozora, tj. u vrh sobe, je postavljan
minder prekriven od vune tkanim
sedžadama i jambulijama, a uz zid
na minderu su postavljani, takodje
tkani, jastuci. Pokraj mindera na
1. M. Lutovac, Varoš Rožaje, Rožajski zbornik, br. 2, 1983, 22.
2. E. Mušović, Porezi, bune i nemiri u Rožajama i Bihoru, 1765, 1766, 1767 i 1768, godine, Rožajski zbornik br. 5. 1986, 23.
3. M. Memić, Bošnjaci muslimani Sandžaka i Crne Gore, Novi Pazar 1996, 124.
4. B. Agović, Džamije u Crnoj Gori, “Almanah”, Podgorica, 2001, 400.
5. Z. Azemović, Rožaje i okolina, (kratak istorijski pregled), Rožajski zbornik br. 1. 1982, 18.
6. B. Agović, Džamije u Crnoj Gori… 402.
138 Januar - Decembar 2009.
odraslih muškaraca, dok je haremluk bio ženski dio kuće. U haremluk stranci i oni muškarci koji nisi
bliža rodbina nisu mogli da zalaze.
Avlije
Gradske kuće su imale velike
avlije-dvorišta, koje su bile ograđene visokim zidovima od kamena, ili tarabama od drveta, tako
da su kuće imale svoju intimu. Avlije su bile čiste, sa pokaldrmisanim
stazama i sa zasadjenim cvijećem,
ružama i drugim ukrasnim biljkama. U avlijama je bilo i nekih
drugih pratećih objekata, kao npr.
ostava za drva, raznih šupa, nekada i ahar za konje i sl.
Tip gradske kuće sa dijelom zvanim „ćošak“
podu su prostirane pustećije kako
bi onima koji sjede na minderu bilo
toplo za noge.
U sobama su postojali rafovi na
kojima se ostavljao mushaf i drugi
kitabi. Prozori su sa spoljašnje strane
imali tzv. kapake, odnosno kanate,
koji su noću bili zatvoreni a danju
otvoreni, što je sličilo današnjim roletnama. Svakako, na prozorima su
bile postavljene bijele i raznim bojama i vezovima izvezene zavjese,
koje su još nazivane „zarovi“.
Gradska kuća je obavezno imala
odžak (kamin), koji se nalazio u
musafirskoj sobi. U odžaku se ložila
vatra i tako se zagrijavala soba. Na
toj vatri se postavljao ibrik za pečenje kahve za musafire. Nekada se
na žar u odžaku postavljao i sadžak
tj. metalni tronožac na kome se postavljao sud za zagrijavanje vode za
abdest ili za kuhanje hrane.
U musafirskoj sobi su postojali
dolapovi ili dušekluci, to jest veliki
ormari ili plakari, koji su bili fiksirani za brvna a u kojima se ostavljala postelja - dušeci, jorgani,
jastuci, ćilimi i ostala postelja. Svakako na zidu musafirske sobe stajao je okačen veliki zidni sahat sa
klatnom i tegovima, sa ispisanim
turskim (arapskim) brojevima.
Tabla sahata je bila išarana arabeskama ili ornamentima raznih boja,
tako da je sahat služio i kao ukras.
U musafirske sobe su se primali
i u njima su boravili gosti-musafiri.
Tu su gošćeni i posluživani rahatlokumom, šerbetom, kahvom i tu
su se služili razni zijafeti i ostala
muslimanska-orijentalna jela.
Treba napomenuti da je u jednom dijelu kuće postojala i soba
zvana divanhana, uređena slično
kao i musafirska soba, ali je imala i
neku vrstu terase koja je bila nadnesena nad avlijom ili ulicom i služila
je za dnevni boravak i za razgovor,
a u njoj se pušio duhan i ispijala
kahva sa odabranim prijateljima,
ahbabima i poznanicima. Na jednom dijelu gradske kuće nalazio se
i doksat. To je bio istureni dio kuće,
na spratu, kao trijem, a mogao je
biti zatvoren ili otvoren. Takodje je
bio zastrt i služio je za odmor i relaksaciju u ljetnjem periodu.
Odlika gradske muslimanske
kuće bila je i ta što su prostorije bile
podijeljene na dva dijela - na selamluk i na haremluk. Selamluk je
služio za musafire i za boravak
muškog dijela porodice, to jest
Bašče i vrtovi
Jedna od posebno važnih karakteristrika stambenih objekata rožajskih, kao i uopšte svih muslimana
u svijetu, jeste prisna povezanost sa
prirodom. To se, prije svega,
ogleda u lijepo njegovanoj bašči
koja je locirana uz kuću i sastavni
je dio okutnjice. U baščama su zasadjivana različita stabla jabuka,
krušaka, šljiva i drugog voća, a u
vrtovima, razno povrće. Omiljeno
drvo je bila lipa, a pored toga i
orah, bagrem, jorgovan i sl.
G a n i ć a k u l a7
Pored običnih kuća u gradovima su postojale i kule. U Rožajama postoji jedna takva kamena
kula – Ganića kula, koja danas postoji u obnovljenom obliku i na sasvim drugom mjestu u odnosu na
zidine autentične Ganića kule. Današnja kopija Ganića kule predstavlja simbol rožajske kuće iz
turskog doba i ona je najstarija gradjevina u Rožajama. Kula je najvjerovatnije sagradjena 1797.godine.
U dokumentima – prepisci
Vase Popovića i Miloša Obrenovića, pominje se Ganića Kula kao
7. Podaci o Ganića kuli: P. Hasić, Orijentalne i druge građevine Rožaja i okoline, Rožaje, 2006, 52-61.
Januar - Decembar 2009. 139
Izmještena Ganića kula,
danas Zavičajni muzej
Originalni izgled Ganića kule,
koja više ne postoji
vojno utvrdjenje u vezi pobuna i
prolaska bosanske vojske Huseina
Gradaščevića kroz Sandžak,
prema Kosovu, gdje se 1832.godine odigrala bitka između njegove i turske vojske.
Dr. Milisav Lutovac navodi da
je kula napravljena kao utvrdjenje
za odbranu od Karadjordjevih
ustanika i prvobitna namjena joj je
bila da bude vojno utvrdjenje, dok
je kasnije služila za stanovanje porodice Ganić. Kula je sagradjena u
podnožju Ganića Krša, na lijevoj
obali rijeke Ibar. Oko kule je bio sagradjen zid sa dvije strane, visine
dva metra i širine 50 cm. U avliji se
nalazilo nekoliko objekata, a nalazio se i mutvak-pekara za pečenje
hljeba. Avlijska vrata su bila napravljena od drveta, iz dva dijela,
visine 2,5 metara. Na tim vratima
je postojao otvor zvani „kapidžik“
koji se koristio za ulazak i izlazak u
avliju. Vrata su se zaključavala sa
unutrašnje strane mandalom. Velika vrata su imala rezu i zaključavala su se katancem. Donji dio
avlije bio je ogradjen tarabama, a
ispod kule nalazila se štala za
konje. Sa istočne strane kule nalazio se izvor pitke vode.
Inače Kula je bila sagrađena od
kamena od drveta. Dio koji je sagradjen od kamena sastojao se: od
podruma, prizemlja i sprata. Zidovi su bili od neotesanog kamena,
a kao vezivno sredstvo služila je
glina, ilovača pomiješana sa pljevom i seckanom slamom. Širina te-
melja iznosi 2m, a dimenzije objekta su 8 x 8 metara. Na svakom
spratu su postojali otvori, dimenzija 0.40 x 0.40 m, a svrha tih otvora
je bila da posluže kao puškarnice,
kada to zatreba. Sa unutrašnje
strane prozori su imali nešto veće
dimenzije, a na gornjoj strani su
imali svodast, polukružan oblik sa
bukovim toplijama i mušebcima.
Na svakom spratu su postojala po
tri prozora, jedan okrenut prema
zapadu(prema avlijskoj kapiji), a
dva okrenuta prema jugu. Kula je
spolja ostavljala utisak velike gradjevine, zbog debljine zidova, a enterijer je bio ograničen i skučen.
Prostor u podrumu je bio namijenjen za držanje stoke, postojale su
improvizovane stepenice za ulaz u
prizemlje. Vrata su bila od tesanih
bukovih dasaka. U podrumu su
postojali otvori zvani „mazgale“
koji su takođe korišteni kao puškarnice u ratnim vremenima, a
korišteni su i za ventilaciju objekta.
Zatvarala su se mandalom.
Spoljna vrata su u gornjem dijelu bila polukružnog oblika, a zatvarala su se mandalom i zasuvkom
(drvenom rezom). Za ulazak na
prvi sprat koristile su se drvene stepenice, sa 11 stepenika, sa ogradom
od lijepo gradjenih parmaka. Vremenom, prvi sprat je pretvoren u
sobu za spavanje, a u jednom dijelu
je bio napravljen hamam (kupatilo).
Na ovom spratu su postojale dvije
„mazgale“ sa desne strane ulaza.
Na kuli su postojala dva proširenja-
140 Januar - Decembar 2009.
niše i to jedan sa istočne strane dimenzija 0,70 x 0,60m
Sa prvog sprata vodile su stepenice, koje su bile napravljene od drveta, na drugi sprat, zvani čardak,
koji je bio od drveta. U prvo vrijeme je služio kao soba za ratnike i
imao je „dušemu“( patos podignut
od pola sobe-za spavanje ratnika).
Čardak je bio sagradjen od tesanih bukovih greda. Na samom
ulazu u čardak, postojao je prozorčić, prorezan u gredama, sa poklopcem (kanatom), namjena mu je
bila da osvjetljava stepenišni prostor i ujedno je služio za vodjenje
razgovora kada bi neko tražio
odredjenu osobu iz kule.
Pri samom ulasku na čardak,
prvo se nalazio hodnik sa patosom
od dasaka i plafonom od bukovih
dasaka zvani šašovci. Poslije hodnika dolazi prostorija, koja predstavlja produžetak istog, sa većim
dimenzijama, sa uzdignutijim patosom za 20 cm, u odnosu na hodnik.
Dimenzije ove prostorije zvane
ćošak, bile su 1,5 x 2 m, a bila je ukrašena ornamentima. Prozori ove prostorije bili su okrenuti prema sokaku
koji je vodio do prve raskrsnice.
Ćošak je imao pogled i u pravcu vodenice koja je bila na desnoj obali
Ibra. Jedan prozor je gledao u
pravcu Ganića Krša, gdje postoji pećina „Sarandža“, u kojoj se je moglo
sakriti u slučaju ratne opasnosti.
U letnjem periodu najčešće se sjedilo u ovoj prostoriji-ćošku, posmatralo se ko od kuda putuje i ko se
približava kuli. Široki hodnik se ljeti
koristio za objed, jer je u njemu bio
ugradjen umivaonik (legen) za pranje ruku i posudja. U velikoj sobi je
bila izgradjena zemljana peć-furuna
za zagrijavanje prostorije. Sobna
vrata su bila od drveta i izrezbarena.
Na spratu su imale tri sobe tzv.
„velika i mala soba“ i „sobica“. Velika soba služila je za dnevni boravak porodice.
U ovoj sobi je postojao odžak,
verige za grijanje vode, zemljana
peć sa lijepo sazidanom kupolom.
U svim sobama plafon je bio od dr-
venih bukovih dasaka-šašovaca.
Prozori ove prostorije bili su usmjereni u pravcu istoka sa toplijama mušebcima (oblim rešetkama) koji
su se zatvarali sa unutrašnje strane.
Do zemljene furune nalazio se paravan tzv. krevet . U ovoj sobi su se
još nalazili dušekluci, dolapluci, a
iznad njih su se nalazile police za
posudje. Prostorije su noću osvjetljavane petrolejkama - lambama.
Mala soba je služila za prijem
uglednih gostiju. Imala je dušekluk, hamam, rafove sa lijepo izrezbarenim ornamentima. Dimenzije prozora su bile 0.80 x 0.90 metara. sa rešetkama. U sobi je postojao odžak, a bila je osvijetljena
visećom petrolejskom lampom.
Sobica je korištena za ostavu,
imala je dva prozorčića veličine
0.40 x 0.40 metara, jedan usmjeren
u pravcu avlije a drugi u pravcu
vodenice na južnoj strani.
Kula je bila pokrivena šindrom
(drvenim krovnim pokrivačem).
Na vrhu krova kule nalazio se drveni šiljak dužine 1.5m. a pri
samom vrhu imao je prošireni dio
poput jabuke, što je bio znak da u
takvoj kući može musafir da svrati,
ako mu je potrebno prenoćište.
Vremenom, kula je propala,
prostor oko kule je zauzet od privatnih kuća, a 1979.godine, znatno
je oštećena od zemljotresa tako da
je sada bez krova, oronula i izložena je vremenskim nepogodama.
SO-e Rožaje smatrala je da više
nema uslova za njeno renoviranje,
nego je odlučeno da se po projektu
stare Ganića kule izgradi nova na
drugoj lokaciji. Medjutim ovaj objekat ne može zamijeniti staru Ganića kulu, jer, sama lokacija i njeno
ranije okruženje daju pravu sliku
kule. Time je ova kula izgubila na
svojoj istorijskoj vrijednosti i originalnosti ali je sačuvana kao podsjećanje na nekadašnju tradiciju i
kulturu Bošnjaka Rožaja.
Ostaci stare-originalne Ganića
kule, koja se trenutno renovira. Organizator renoviranja je bio likovni
klub Kula iz Rožaja
Tip seoske kuće
Bošnjačka seoska kuća
Bošnjačke seoske kuće su
mahom pravljene od kamena i drvene gradje, to jest od brvana. Prizemni dio kuće, odnosno “donji
sprat” je često pravljen od kamena,
ali i od drvenih brvana. Ove kuće
su najčešće pravljene na strmim terenima, tako da je samo pola donjeg sprata služilo kao izba tj. kao
prostorija za ostavu, za stoku, a nekada i za stanovanje, a druga polovina je bila ukopana u zemlju i nije
bila upotrebljiva. Na gornjem
spratu kuća je obično imala dvije
prostorije. Jedna je korištena za spavanje i ona je imala patos. Imala je
mindere, rafove koji su korišteni za
ostavljanje, novog posudja, tablji sa
fildžanima, i posebno za čuvanje i
držanje muslimanske svete knjige
Kur’ana. Druga prostorija je imala
zemljani pod. Tu je bilo ognjište sa
sadžakom, verigama i sačom, gdje
se spremala hrana. Postojale su i
hatule, koje su takodje služile za
ostavu, kao neka vrsta plakara u
zidu. Ove kuće nijesu pravljene raskošno kao gradske kuće a bile su
takodje pokrivene šindrom. Rjedje
crepom i to u novije vrijeme. Oko
seoskih kuća nije bilo ogradjenih
avlija već su one obično bile okružene prostranom okutnjicom, baščom, njivom, livadom. Inače svaka
muslimanska kuća, kako gradska
tako i seoska je imala hamam za kupanje, a u blizini je obično bila
česma ili bunar sa vodom za piće.
Za muslimansko stanovništvo
voda je simbolizirala izvor života,
higijenu i zdravlje.Nužnik je bio
poljski i najmanje je bio udaljen oko
30-40 metara od kuće, a obavezno
je bio zaklonjen izmedju ostalih
zgrada i pratećih objekata.
Seoske kule
Pored običnih seoskih kuća, na
selu su postojale i kule koje su
pravljene od kamena. Kule su
imale samo ugledne i jake porodice
koje su nešto značile u selu pa i
šire. Zidovi ovih kula su obošno
bili debljine oko jedan metar i one
su takodje, pored stanovanja imale
su ulogu porodičnog utvrdjenja i
zaštite od eventualnih napada raznih komita i bandi izvana. Imale su
više prostorija koje su bile opremljene minderima. Jedna takva kula
postoji i danas u selu Balotići a koja
je sagrađena u zadnjoj deceniji 19.
vijeka.Ona je i danas u dobrom staJanuar - Decembar 2009. 141
nju i služi za stanovanje. Ove kule su takodje imale i puškarnice
kako bi se branile od
eventualnih razbojnika, odnosno komita,
koji su nekada postojali. Okolo kula su bile
postavljene
ostale
zgrade, štale, ahari,
mutvaci, sušare za
meso i voće i sl. Ove
kule su nekada bile
ograđene visokim i
jakim tarabama tzv.
šarampovima. Unutar
ograđenog prostora,
okolo kule, noću su
puštani psi ovčari, koji su služili
kao dobro obezbjeđenje i ukućana,
i stoke i ostale imovine.
Čardak
Čardak je bila posebna i lijepo
uredjena kuća, obično gradjena od
drveta i na dva sprata ali manjih dimenzija od uobičajene kuće. Bila je
estetski naročito dotjerana i ukrašena. Služila je za posebne dočeke
i smještaj odabranih gostiju, naročito u ljetnjem periodu. Inače čardakom se često nazivala i posebna
prostorija u gradskoj kući koja je
bila izbočena prema ulici. Dakle
odlika čardaka jeste ta što se radi o
iznesenoj, uzdignutoj prostoriji, sa
dobrim vidikovcem, uredjenim
kao neka vrsta dvorca. Nešto kao
“carska palata u malom”.
Salaš
Salaš je bio ostava za čuvanje i
sušenje kukuruza u klipovima, odnosno šišarkama. Gradjen je od
pruća ili od letava. Imao je širinu
obično jedan metar, dužinu oko 34 metra i visinu oko 2 metra. Dakle
kroz salaš je strujao vazduh, tj. vjetar i tako je služio za sušenje kukuruza, prije ngo bi kukuruz bio
okrunjen i umljeven ili stavljen u
hambar, to jest u posebnu ostavu
za žitarice.
142 Januar - Decembar 2009.
nareva i česama za vodu, pored
kuća, kroz sela, pored katuna - stanova za izlazak na pašu sa stokom,
i sl. pa su se u njima susretali razni
prolaznici, komšije, putnici namjernici i sl. gdje su se uzgred upoznavali i pozivali jedni druge na
kahvu, na muhabet, na razgovor.
Seoski Stanovi
Hadžića kula u selu Balotiće
Ahar
Štala za konje zvala se ahar. Obzirom da su ranije ljudi držali konje
sedlenike, koji su služili samo za jahanje, za njih je postojala i posebna
štala, jer su ti konji morali biti posebno gajeni i izdvojeni od ostale
stoke. Sedlenici su se koristili za
duža putovanja, za svadbe i za trčanje košije, tj. za konjske trke. Bili
su neka vrsta “luksuznog automobila” i smatrani su znakom prestiža
i ugleda. Sedlenici su ukrašavani lijepim sedlima, huzdama, hašama,
tufama, ogledalima i prekrivačima
od vune, čohe i kadife. Sedlenicima
se stavljao zob da bi bili dobro udržani i snažni da bi bolčje služili svojoj namjeni.
Sokaci
Gradski sokaci su bili široki i
popločani kamenim pločama - kaldrmom. Postojao je glavni put,
džada, ulica, a svaka kuća je imala
svoj sokak koji ju je povezivao sa
glavnim sokakom odnosno ulicom
ili glavnom džadom. I seoski sokaci su bili slični gradskim, samo
što su bili uži i nijesu imali kaldrmu. Sokaci su bili ogradjivani tarabama ili ogradom pletenom od
pruća tzv. plotom. Sokaci su obično prolazili kroz bašče, pored bu-
Stanovi su pravljeni od drveta i
imali su samo jedan sprat, odnosno
pravljeni su „nad zemljom“. Takodje su okrivani šindrom, a nekada
slamom ili „lubom“ tj. sirovom
korom od smrčevog stabla. Pravljeni su mahom u planinama, odnosno na periferiji sela i u njima se
boravilo samo ljeti, kada bi se stoka
istjerivala na ispašu, dok bi seoska
imanja u medjuvremenu bila pokošena, požnjevena i ljetina spremljena za zimu. Tek tada bi, a to je bilo
u jesen, stoka ponovo dotjerivana u
selo radi prezimljavanja. Inače stanovi su imali samo jednu prostoriju,
koja obično nije imala patos.
Pored samog stana-katuna koji
je služio za stanovanje, postojale su
i druge zgrade koje su služile za
razne potrebe, kao na primjer
ostava (mljekar ), gdje su se čuvali
mliječni proizvodi - kace sa sirom,
skorupom, kajmakom, maslom,
karlice sa varenikom, štruglje za
mužu krava i ovaca, grudnjače za
sirenje i pravljenje mladog sira,
stap za metenje varenike i pravljenje izmećaja tj. mliječnog proizvoda od koga se kasnije topljenjem
odvajao trop a dobijalo maslo, i sl.
Stanovi su takodje držani čisto i
uredno, jer se u njima boravilo i živjelo tokom cijelog ljeta.
Džamije
Džamije, prije svega kao bogomolje, odnosno božije kuće, a naravno i kao spomenici islamske
kulture i duhovnosti, sadrže u sebi
posebna obilježja, a to su ljepota i
čistoća na visokom nivou. Džamije
sluđe za obavljanje svih pet dne-
vnih vaktova namaza, zatim
džume, kao sedmičnog namaza
koji se obavlja petkom, onda za
obavljanje teravija tj. ramazanskog
namaza, zatim bajramskog namaza i sl. U džamijama se namaz
obavlja u džematu, tj. kao skupni
namaz, koji se klanja za imamom.
Zato su džamije gradjene kao
veoma specifične gradjevine. Danas
su najprepoznatljiviji tipovi “arapske”, “turske”, “iranske” i “indonezijsko-malezijske” džamije. U našim
krajevima, kao i u cijelom Sandžaku
a i u Bosni, najviše je zastupljen tip
“turske” džamije. Što se Rožaja tiče,
ni jedna od dvije gradske džamije u
svom prvobitnom izgledu nisu
imele kupolu, odnosno kube. Ove
džamije su imale obilježja uobičajene gradnje kuća u rožajskom kraju.
Dakle, bile su pokrivene šindom i
krov im je gradjen na četiri vode.
Inače unutrašnjost džamija je
zastrta i čista. Zidovi su ukrašeni
levhama koje se smatraju vrijednim umjetničkim djelima. Prozori
imaju luk sa gornje strane. Munare
su poseban vizuelni ukras džamija.
Sa njih se uče ezani – pozivi za molitvu. Uz džamiju idu prateći objekti kao što su abdesthana,
gasulhana i mektebske učionice.
U Rožajama u samom gradu
danas postoje četiri džamije koje su
u funkciji. Pored Kučanske i Sultana Murata, koje su najstarije, tu su
i džamija u Ibarcu i džamija u
Suhom polju. U izgradnji je i nova
– peta džamija u naselju Bandžovo
brdo, sa pratećim objektima, koja će
takodje imati kube i dvije munare.
Kada je riječ o džamijama u rožajskom kraju ovdje samo napominjemo još to da svako muslimansko
selo ima svoju džamiju, od kojih je
najstarija ona u Biševu. Ostale potiču iz novijeg perioda, najviše su
stare oko dvadesetak godina.
Zbog njihove istorijske važnosti
smatramo vrijednim nešto više reći
samo o Džamiji sultana Murata i
Kušanskoj džamiji.
Džamija Sultana Murata
(Gornja džamija)
Stari izgled Gornje džamije
Novi izgled Gornje džamije,
obnovljene 1977.godine
O vremenu izgradnje ove džamije postoji više različitih podataka. Neki smatraju da je
sagradjena 1450 godine,8 drugi
1455. godine,9 a po trećima je to polovina XVI vijeka.10
Džamija je prvobitno imala drveni trijem sa drvenim stubovima i
drvenom ogradom, zatim prostor za
molitvu veličine 9x9 m sa prednjim
mahfilom dubine 3 m. Gradjena je
od lomljenog kamena. Na njoj su
postojala dva reda prozora, u svakom redu po četiri prozora, jedan
ispod drugog. Bila je pokrivena šindrom. Džamija je 1977. godine dobila novo munare sa dva šerefeta.11
Oko džamije se nalazi muslimansko groblje sa znatnim brojem
lijepo uradjenih nišana sa natpisima na turskom i arapskom jeziku, medju njima i nekoliko sa još
nepročitanim tarihima-epitafima.
Pored džamije je i turbe šejha Muhameda (Mehmeda) Užičanina o
kome su pisali značajni naučnici,
istraživači i književnici. Šejh je pogubljen od strane janičara 1750. godine u Balotićima kod Rožaja, a
turbe mu je podigao Huršid-paša
1854. godine.12
Današnji izgled džamije Sultana
Murata, obnovljena 2004.godine
Današnji izgled džamije Sultana
Murata,obnovljene 2004.godine
Džamija je u više navrata renovirana. Zbog dotrajalosti stare džamije,
na njenim temeljima sagradjena je
nova u potpuno izmijenjenom
obliku. U septembru 1966. godine
započeta je njena gradnja, a završena
1968. Džamija je dobila drugi izgled,
uradjen je trijem na ulazu, obnov-
8. Z. Azemović, Rožaje i okolina, kratak istorijski pregled, Rožajski zbornik, Rožaje, maja 1982, 18.
9. M. Bećirbegović, Džamije sa drvenom munarom u Bosni i Hercegovini, 1990. Sarajevo, 190.
10. B. Agović, Džamije u Crnoj Gori... 399.
11. M. Bećirbegović, Džamije sa drvenom munarom... 190.
12. Bajro Agović, Džamije u Crnoj Gori... 400.
Januar - Decembar 2009. 143
Enterijer (foto. Mirza Župljanin)
Mihrab
Mahfil(drugi sprat)
Donji sprat
Kube sa unutrašnje strane
Mahfil
ljeno turbe, šadrvan i gasulhana.
Tada je ovoj džamiji bio dodat
ulazni trijem od čvrstog materijala
koji je prekrivao i turbe koje se nalazilo pokraj džamije.
Sredinom 2004.godine, ova
džamija je opet porušena radi izgradnje nove džamije. Svečano je
otvorena 2008.godine. Džamija je
napravljena sa dvije munare, devet
kupola (kubeta), od kojih su osam
malih i jedno veliko. Ima prizemlje,
na prvom spratu je abdesthana, a
druga dva sprata se koriste za
obavljanje namaza. Što se tiče enterijera, ova džamija, pored Husein
pašine džamije iz Pljevalja, se
ubraja u najljepše džamije u Sandžaku. Lijepo je uredjena i ukrašena, ornamentima, arabeskama, a
kubeta su kaligrafski ispisana ajetima. Posjetilac ima utisak da se nalazi u nekoj džamiji u Istanbulu.
Jedina primjedba bi bila ta, što su
munare sa jednim šerefetom, ostale
su „kratke“, tako da se gube u odnosu na glavni objekat, takoreći se
i ne vide ako se džamija posmatra
sa jugoistočne strane.
Kučanska džamija
(Donja džamija)
Godina gradnje ove džamije
po jednima je 1830.13 Po drugom
kazivanju izgradjena je oko
1779.14 godine.
Džamija svojim stilom gradnje
odslikava sredinu u kojoj se nalazi.
Na njoj se može naći dosta drvenih
djelova. Gradjena je od kamena sa
drvenim hatulama. Kamen je vidljiv
na fasadi a sa unutrašnje strane je
omalterisana. Imala je trijem sa drvenim stubovima, drvenom ogradom i vanjskim mahfilom na galeriji
trijema, zatim visoki krov pokriven
šindom, a takodje i drveno munare.
Trijem je zatvoren 1983. godine.15
13. M. Lutovac, Varoš Rožaje... 30; također: P. Hasić, Orjentalne gradjevine stambenog tipa u Rožajama... 41.
14. Arhiv Mešihata Islamske zajednice u Crnoj Gori, O vakufima u Crnoj Gori, 1986 – Rožajski vakuf.
15. M. Bećirbegović, Džamije sa drvenom munarom... 190, 191.
16. Bosna, br. 193..
17. Opširnije: Z. Azemović & Z. Luboder, Urezano u kamenu i pamćenju, Rožaje 2007.
144 Januar - Decembar 2009.
Na istočnoj strani ove džamije postojao je mekteb koji je izgorio 1. februara 1870. godine.16 Sada se pored
džamje nalazi kuća u kojoj su smještene mektebske učionice, kancelarije
Odbora Islamske zajednice i stanovi
nekih službenika odbora IZ-e i
imama. Džamija je do danas zadržala
svoj autentičan oblik i stil gradnje. Još
uvijek ima drvenu munaru.
Mezaristani
U gradu Rožajama ima tri groblja. Jedno se nalazi pokraj same
džamije Sultana Murata i njegovi
nišani podsjećaju na Tursko carstvo. Nišani su pravljeni od kamena, neki imaju “čalmu” na vrhu,
a na nekima je malo spuštenija
čalma. Drugo groblje se nalazi takodje u blizini džamije Sultana
Murata na brdu zv. Top. Treće se
nalazi na Bandžovom brdu. Kod
pravljenja i uređivanja mezara u
Rožajama zadnjih nekoliko godina
ima pretjerivanja, tako da se prave
mermerni blokovi, sa ugraviranom
fotografijom umrle osobe, sa mjesecom i zvijezdom, sa stubovima
raznih oblika, tako da neki grobovi
više liči na neku vrstu grobnice
nego na muslimanski mezar. Učenije i pobožnije porodice zadržale
su skromnost, pa postavljaju samo
uobičajene nišane sa malom betonskom coklom okolo mezara, ostav-
Muški nišani
ljajući nepokrivenu zemljanu površinu sa njegove gornje strane. Inače
zbog ovih novotarija i zbog gubljenja prepoznatljivog muslimanskog
izgleda, ova groblja su izgubila
jedan prijatan i blaženstven izgled,
a postala su “betonski” hladna i
bez “utiska pobožnosti”.17
Turbeta
Turbe ili tulbe je muslimanska
nadgrobna građevina (mauzolej).
Najčešće se podižu uz zadužbinu
umrle osobe. Turbeta zatvorenog
tipa se prave se punim zidovima, a
ona otvorenog tipa, prave se sa kupolama na stubovima.
Na područu opštine Rožaje postoje dva turbeta i to jedno u gradu
pored džamije Sultana Murata, a
drugo u selu Balotićima, nedaleko
od novosagrađene džamije. Turbe
u gradu je obnovljeno u izmijenjenom obliku zajedno sa džamijom
pored njega 1978. godine. Ono je
napravljeno od tvrdog materijala i
Muški nišani
zatvorenog je tipa.
Turbe u Balotićima je bilo od drvene, borove građe i niko ne pamti
kada je sagrađeno, ali je stradalo u
požaru prije nekoliko godina. Poslije toga je obnovljeno i ovaj put je
izgrađeno od tvrdog materijala.
Oba turbeta su istog oblika.
Turbe u gradu, prema legendi, napravio je ozloglašeni Huršid-paša
koji je u Rožaje dolazio da smiri
neke bune.
Ova dva turbeta napravljena su
kao spomen na jednog muslimanskog velikana, šejha Muhammeda
Užičanina, profesora medrese u
Užicu. On je polovinom 18. vijeka
protjeran iz Užica i našao je utočište
u Balotićima kod Rožaja. Poznate
su njegove poslanice koje je pisao
Beogradskom veziru iz toga doba,
u kojima je ukazivao na nepravde,
na globe i na velike dažbine koje su
od strane vezira, a bez znanja sultana, bile nametnute narodu. Zbog
toga je okarakterisan kao buntovnik pa je vezir naredio njegovo
smaknuće. Sklonio se iz Užica najprije u Nedakuse kod Bijelog Polja,
zatim u Koljeno kod Rožaja, a onda
u Balotiće. Dok se skrivao u selu
Balotiće uhvaćen je i ubijen od
strane janjičara 1750. godine.
U turbetu velikog pjesnika, pobožnjaka, sufije, pravednika, šejha
Mehmeda Užičanina nalazi se njegov mezar sa nišanom od bijelog
mermera, natpisom i turbanom
koji odražava pjesnikov sufizam i
predanost vjeri.
Januar - Decembar 2009. 145
HISTORIJA
Prof. dr. sci. Salih Jalimam
VJERSKO UČENJE
BOSANSKIH BOGOMILA
V
išegodišnje rasprave i sporovi o
porijeklu, korijenima, vezama i
učenju bosanskih bogomila1 skoro da su se najžešće osjetile na mnogim
pitanjima vjerskog opredjeljenja i mišljenja, te pripadnosti porodicama dualističkih sekti i hereza i na istoku i na
zapadu.2 Usljed nedostatka primarnih historijskih izvora, prije svih kompendija o
vjerskom učenju bosanskih bogomila, bio
je dovoljan razlog da se raznim kombinacijama, često zadovoljavajući i nenaučne
prohtjeve, zahtjeve i potrebe, povezuje
porijeklo i vjersko učenje i na taj način se
pravio ili pravi nevješt okvir iza kojeg slijedi da su bosanski bogomili, kao i
mnogo toga još "uvezena" pojava u srednjovjekovnoj Bosni, i da su, sticajem
okolnosti, bez historijskih korijena i veza
sa srednjovjekovnom bosanskom stvarnošću. Ovakav prilaz odgovara i odgovarao je ideološko-političkom tumačenju
prošlosti srednjovjekovne Bosne, što je izgleda konstanta u susjednim, nacionalističkim historiografijama.
U literaturi je konstatirano da je vrlo
malo dokumenata nastalih o bosanskim
bogomilima koji autentično kazuju o pojedinim oblicima vjerskog učenja bosanskih bogomila.3 Među historijskim
izvorima nastalim u okvirima katoličke
crkve moguće je naći dovoljno vrijednih
tragova u kojima se prepoznaje i dogmatsko-vjerski put i relacije bosanskih bogomila i to od 1203 godine (Bilinopoljski
izjava)4 sve do 1461.godine (Symbolum
veritatum fidei romanae ecclesiae pro informatione manichaeorum regni Bosnae).5 U
ovom historijskom razdoblju identificirano je nekoliko kapitalnih dokumenata
o vjerskom učenju bosanskih bogomila.
To su, uglavnom izvori katoličke provenijencije, koji dokumentirano i neporecivo ukazuju na sve ono što se smatra
vjerskim životom bosanskih bogomila.
Radi se o dokumentima koji spominju
niz zabluda bosanskih bogomila, pobijanih od strane katoličke dogmatike I jednog broja kontraverzista, ali na taj način
iskazuju se dio vjerskog i vjerničkog u
srednjovjekovnoj Bosni. Jedan dosta
manji broj dokumenata pronađen je u
krilu pravoslavne crkve,6 ali se i tu mogu
prepoznati vjersko učenje bosanskih bogomila. Određene naznake ili tačne potvrde moguće je identifikovati u
dokumentima o heterodoksnim i mističnim pojavama sa istoka u kojima se otkrivaju korijeni dualizma.
U dugoj historiji rasprava i sporova
oko brojnih pitanja vezanih za djelatnost
bosanskih bogomila jedan problem identifikovan je i odnosi se na to kako tačno i
precizno nazvati ovu pojavu. Koriste se
1. Prema svim istraživačima rasprave su počele objavljivanjem pionirskog rada Franje Račkog: Bogomili i patareni.-Rad VII,
JAZU, Zagreb, 1869, str. 84-179, VIII, Zagreb, 1869, str. 121-187, X, Zagreb, 1870, str. 160-263. Drugo izdanje: Beograd, 1931, i treće:
Zagreb, 2003.
2. Salih Jalimam: Historija bosanskih bogomila, Tuzla ,2002, str.206 (U daljem tekstu: S.Jalimam, Historija)
3. Aleksandar Solovjev: Vjersko učenje bosanske crkve. Poseban otisak iz 270 knjige Rad JAZU, Zagreb 1948.,str.5-46. Dragoljub
Dragojlović, Krstjani i jeretička Crkva bosanska.- Beograd, 1987,,str.189-204. Franjo Šanjek, Crkva i kršćanstvo u Hrvata. Srednji
vijek. Zagreb, 1993,,str.229-232. Salih Jalimam, Studija o bosanskim bogomilima, Tuzla-Kalesija, 1996, str.126-133
4. Salih Jalimam, Državnopravni razvitak Bosne i Hercegovine, Zenica 2008, str. 74
5 .Franjo Rački, Dva nova priloga za povijest bosanskih patarena.-Starine, JAZU, XIV, Zagreb 1882,str. 1-20. Dragutin Kamber
Kardinal Torquamada i tri bosanska bogomila.-Croatia sacra, 2, Zagreb 1932, str.27-93. Akademik Franjo Šanjek, Bosansko-humski krstjani u povijesnim vrelima (13.-15.st.).-Izd. Barbat, Zagreb 2003, str. 294-299.(U daljem tekstu:F.Šanjek, Bosansko)
6. F.Šanjek, Bosansko, str.307-339
146 Januar - Decembar 2009.
HISTORIJA
nazivi: "naša vjera"7, "naš zakon"8,
"crkva bosanska"9 a kada se govore o
vjerskom učenju tu se koriste: "prava
vjera", "prava vjera apostolska",
"crkva Božija", "crkva Kristova".10
U određenim konotacijama koje
su, opet kvalifikativ vjerskog ubjeđenja bosanskih bogomila, evidentno
je da se u definiranju njihova vjerskog ubjeđenja treba uzeti u obzir
socijalne okvire srednjovjekovne
Bosne na kojima počiva ova pojava.
Rijetki historijski izvori samo naglašavaju i daju malo mogućnosti da se
sve to identificira, ali se u jednom dijelu kontraverzističke literature to
može prepoznati. Tako, u sljedećim
primjerima, moguće je to potvrditi:
Bilinopoljska izjava iz 1203.godine,
Disputio inter christianorum Romanum
et patarenum Bosniensem (prije
1250.godine), Errores haeretocorum de
Bosnia (1367.godine), Isti sunt herrores
quos communiter Patareni de Bosna
credunt et tenent, Dubia ecclesiastica
Fratris Bartholomaei Vicarii Generalis
in Bosnia submissa Gregorio XI. Pontifici romano et response exclesiae romanae ad eundem de anno 1373.
godine,11 Tractatus contra Patharenos
ad Catholice fidei defensionem (prije
1441.) 12 Dialogus contra Manichaeos
in Bosna, Jacobusa de Marchia (prva
polovina XV. vijeka), Symbolum pro
informatione manicheorum regni Bosniae (1461.godine). Postoji još jedna
skupina potvrda iz dijela kontraverističke i antiheretičke literature iz
XIV. i XV. vijeka gdje se može naći
nešto što je od pomoći da bi se postavljeni problem razriješio.13
Uputno je dati neka osnovna obilježja dualizma, heretičkog pokreta
koji se javlja na skoro cijelom podru-
čju velikih svjetskih religija tokom
srednjega vijeka. Dualistički pokret,
dualističko shvaćanje svijeta i njemu
slični pokreti posebno se vezuju za
rani srednji vijek, i smatraju se karakteristikom i značajnim segmentom u razumijevanju njegove
geneze, jer se, pored ostalog, njime
mjeri i procjenjuje snaga i moć katoličke i pravoslavne crkve te određuju konture njenog budućeg
djelovanja. Postoji mišljenje da tamo
gdje su crkve (katolička i pravoslavna) snažno ugradile svoj sistem
djelovanja i vjerovanja ne postoji niti
se javlja heretičko učenje u klasičnom smislu. Ipak, prostor rasprostranjenosti heretika je bio od
Skandinavije na sjeveru do obala
Sredozemlja na jugu i od Atlantika
do Crnog mora i dalje na istok. Temeljno mišljenje u heretičkom učenju je tvrdnja o postojanju vjere u
dva Boga, različita po svojoj tvoračkoj sposobnosti. Bog dobra stvorio
je sve duhovno i nevidljivo, on stariji Bog (“maior dues”) i mlađi Bog
(“minor dues”, “scilicet lucifet”) koji
je stvorio sve što je materijalno i vidljivo, pa i samoga čovjeka. Negiraju se i osnovne postavke katoličke
vjere (da Krist nije čovjek nego je
samo prividno uzeo lik čovjeka, negiraju uskrsnuće, osuđivali su smrtnu kaznu, prolijevanje krvi itd.).
U heretičkim pokretima postoje
dva oblika vjernika: izabrani i savršeni (“electi” ili “prefecti christiani”, “boni christiani”, “boni
hominess”) pravi krstjani koji grijeha ne ljube14 i obični ili prosti (“credentes”) - mrsni ljudi.15 Heretičko
učenje nosi sobom tzv. progresivni
socijalni bunt. Protive se etatizaciji
katoličke crkve, crkvenoj hijerarhiji,
crkvenom sjaju i bogatstvu. Time su
direktno ustalasali cijelo srednjovjekovno društvo. Prema mišljenjima u literaturi skoro po pravilu
dvije kategorije društva prihvaćaju
herezu: zemljoradnici i trgovci, a što
je interesantno i zavisni i slobodni
seljaci. Sigurno da to zahtijeva i studiozno tumačenje historijskih okolnosti u kojima se hereza pojavljuje i
razvija, ali ovom prigodom to se
samo konstatira.
U historijskoj literaturi vode se
rasprave o tome šta je to stanovništvo srednjovjekovne Bosne privuklo heretičkom učenju, te da li se
radi o autentičnom ili "uvezenom"
učenju. Rasprave nisu ništa bitno
dokazale, brojni historijski izvori
(domaći-bosanski, latinski-katolički,
pravoslavni, osmanlijski) decidno
konstatiraju prisutnost bosanskih
bogomila u dugom historijskom periodu od XI. do XV. vijeka, ukazuju
na njihov specifičan tip i način života, potvrđuju specifičnu hijerahiju, mjesto i ulogu u državnom i
društvenom životu srednjovjekovne Bosne i daju karakteristike
vjerskog učenja.
Iz identificiranih historijskih izvora, bilo da je riječ o domaćim (bosanskim) ili stranim (zapadnokatoličkim, istočnopravoslavnim ili
osmanlijskim), moguće je prepoznati
suštinu vjerskog učenja bosanskih bogomila šta ispovijedaju u toku dugih
stoljeća prisutnosti u srednjovjekovnoj Bosni. Fundament vjerskog učenja bosanskih bogomila je pitanje
odnosa prema stvarnom svijetu, njegovom određenju, manifestacijama,
kao i korijenima i vidovima zla. Su-
7. Pomirenje hercega Stjepana Vukčića-Kosače sa ženom i sinom Vladislavom 19. jula 1453.godine bilo je pod zaštitom:"Vire naše
dida bosanskog i sžinimi 12 poglavitijeh krstjana..."Ljubomir Stojanović, Stare srpske povelje i pisma, knjiga I/2, Beograd
1929.,str.70. Salih Jalimam, Politički položaj bosanskih bogomila - Glasnik Rijeseta Islamske zajednice u Bosni i Hercegovini, vol
LIX,br.9-10,Sarajevo 1997., str.894-895
8. Ćiro Truhelka, Testament gosta Radina – Glasnik zemaljskog muzeja, XXIII, Sarajevo 1911. str.374-375
9. Jaroslav Šidak, O vjerodostojnosti isprave bosanskog bana Tvrtka Stjepanu Rajkoviću. Iz knjige: Studije o "Crkvi bosanskoj" i
bogumilstvu-.Zagreb, 1975, str. 254
10.Radoslav Pavlović u povelji Dubrovačkoj republici 7. aprila 1423.godine. Ljubomir Stojanović, Stare srpske povelje i
pisma,I/1,str.50
11. F. Šanjek, Bosansko, str.266-281
12. F. Šanjek, Bosansko, str.291-293
13. F. Šanjek,Bosansko, str.294-299
4. Ćiro Truhelka, Testament gosta Radina ,str.374-375
15. Ćiro Truhelka, Testament gosta Radina ,str.374-375
Januar - Decembar 2009. 147
ština vjerskog ubjeđenja bosanskih
bogomila gradi se prema standardima koji historijski traju uporedo sa
prisutnošću i djelatnošću katoličke i
pravoslavne crkve, vrlo često, eksplicite se navodi u popisima zabluda bosanskih heretika da "rimska je crkva
prokleta i odlučna, odnosno rimska
crkva je crkva idola, te su idolopoklonici svi koji joj pripadaju". 16
Istražujući zablude bosanskih heretika, u dugom historijskom slijedu
od kraja XII. do sredine XV. vijeka
evidentno je da se skoro uvijek tu
radi o suprotnostima koje isključuju
jedna drugu, bosanske bogomile od
katoličke ili pravoslavne crkve što
zorno potvrđuje i: Disputio inter christianorum Romanum et patarenum Bosniensem nastao sredinom XIII.
vijeka, prema pretpostavkama jednog broja istraživača negdje u
srednjovjekovnoj Bosni.17 U bogatoj
historijskoj literaturi o bosanskim
bogomilima18 konstatirano da je
ovo prvorazredni historijski dokumenat "koji odražava pravo stanje
vjerskih prilika u srednjovjekovnoj
Bosni".19 Naime, u odjeljku: "De successoribus sancti Patri. Capitulum 2"
u usta bosanskom patarenu stavljeno je sljedeće: "Petar je naša
glava...Vjera naša bila je u Rimu do
vremena pape Silvestra, koji je bio
naš učitelj i odmetnuo se...20 Slično
tvrdi i Torquemada 1461.godine prilikom abjuracije trojice bosanskih
bogomila u Rimu.
Bosanski bogomili vjeruju u sljedeće: Prije svega ističu da postoje
dva Boga, da je veći Bog stvorio sve
duhovno i nevidljivo a manji tj. Lucifer sve tjelesno i vidljivo. Negiraju
Kristovu ljudskost, te govore da je
imao neko prividno i prozračno tijelo i da Krist nije stvarno trpio niti
umro te tako nije ni uskrsnuo. Dalje,
Krist nije s pravim ljudskim tijelom
uzašao na nebo. Bogomili odbacuju
Stari zavjet osim Knjige Psalmi, osuđuju sve proroke zajedno s patrijarsima i svima koji su živjeli prije
Krista. Kažu da je sveti Ivan Krstitelj
osuđen, da je Mojsiju dao zakon
đavo koji mu se prikazao u gorućem
grmu i da je Rimska crkva crkva
idola, te da su svi oni koji joj pripadaju klanjaju se idolima.21
Za sebe bosanski bogomili kažu
da su prava crkva Kristova i nasljednici apostola, te da su pravi nasljednici Petra. Odbacuju i krštenje
vodom, tvrdeći da takvim krštenjem ne može se dobiti oproštaj grijeha i da dijete prije upotrebe
razuma ni na koji način ne može se
spasiti. Niječu uskrsnuće tijela, tj. da
se ne može tjelesno uskrsnuti, i zabacuju sakrament tijela Kristova, ne
priznaju sakrament Potvrde ni sakrament Posljednje pomasti, kao ni
sakrament ženidbe, tvrdeći da se
niko ko se oženio ne može spasiti.22
Govore da je drvo života (iz raja
zemaljskog) zapravo žena; Adam je
jeo sa toga drveta, tj. tjelesno spoznao svoju ženu, nakon čega je protjeran iz raja. Osuđuju i sakrament
pokore, te kažu da se onaj koji je sagriješio mora ponovo krstiti. Govore
da su grijesi smrtni i da nema lagahnih grijeha, te uče da nema čistilišta,
da je Lucifer prodro u nebo i zaveo
Božije anđele, kada su oni dospjeli
na Zemlju bili su zatvoreni u ljudska
tjelesa. Nadalje govore da su ljudske
duše đavli, koji su pali s neba, te će
se ponovo vratiti na nebo da izvrše
pokoru u jednom ili više tjelesa.23
Bosanski bogomili osuđuju sve
materijalne crkve, slike i prikazivanje svetaca, posebno sveti krst. Za-
branjuju davati milostinju "jer uče da
davanje milostinje nije pred Bogom
zaslužen čin".Bosanski bogomili negiraju i zakletvu, jer govore da nije
dopušteno zaklinjati se, te osuđuju
pravorijek Crkve zajedno s kaznama, bilo da se radi o duhovnim ili
tjelesnim, tj. nije dopušteno progoniti zle niti zbog izvršenja ljudske
pravde nekog ubiti ili izopćiti. Grijeh
je ubiti pticu, uopće životinje. Osuđuju uživanje mesa i svega što je životinjskog porijekla naglašavajući
da se ne može spasiti onaj koji jede
meso ili se hrani mlijekom. Obećavaju spas svima koji im vjeruju i
koji prime njihovo vjeroučenje i traži
da im se klanja, ističući da su sveti i
bez ikakva grijeha.24
Ovaj nešto širi izvod iz Disputio
inter christianorum Romanum et patarenum Bosniensem, najneposrednijeg
i najautentičnijeg izvora vjerskog
učenja bosanskih bogomila daje
pregled vjerovanja ali i zabluda bosanskih bogomila. Treba razlikovati
vjerovanje i zablude, što se vrlo
često miješa u tumačenju ishodišta
bosanskih bogomila. Tumačenje pojedinih segmenata vjerskog učenja
ipak je uzanpredovalo do toga da se
može s puno sigurnosti tvrditi da se
nalazi puno potvrda vjerskog učenja bosanskih bogomila.
Kroz raspoložive historijske izvore moguće je, barem donekle,
pratiti vjerski život bosanskih bogomila, i to kroz njihovu tzv. spoljnu
manifestaciju, prepoznavati vidljive
tragove koji su pod snažnim pritiscima, bilo spoljneg ili i unutrašnjeg
neprijatelja, često preuzimali i dio
oficijenog vjerovanja. U jednom
pismu papa Eugen IV od 12. septembra 1439. godine piše: "Diabolo
parem omni poteni Deo exhibent
16. Lj. Stojanović, op.cit. str. 590. Salih Jalimam, Izvori za historiju srednjovjekovne bosanske države.-Tuzla,1997, str. 50 (U daljem
tekstu:S.Jalimam, Izvori)
17. F. Šanjek, Bosansko, str.266-281
18. Salih Jalimam, Bibliografija radova o bosanskim bogomilima.- (rukopis). Zenica, 1988, str.11-17
19. S.Jalimam, Historija, str. 127-128
20. Franjo Rački, Prilozi za poviest bosanskih patarena.-Starine, JAZU, sv.1, Zagreb, 1869, str.ll2-ll6
21. Salih Jalimam, Vjerske rasprave u srednjovjekovnoj Bosni u XIII. vijeku.- Zbormik radova Pedagoškog fakulteta Univerziteta u
Zenici, vol.IV, Zenica 2006, str.187-188
22. S. Jalimam, Izvori,str.,26
23. S.Jalimam, Izvori,.str.26-27
24. S.Jalimam,Izvori,str.27
148 Januar - Decembar 2009.
principatum duo potentes prima
principa unum malorum, alterum
bonorum".25 Prema tragovima iz historijskih izvora moguće je barem
donekle prodrijeti u tajanstvo vjerskog života bosanskih bogomila,
prije svega prepoznavati njihove
vjerske obrede koji sadrže dovoljno
posticajnog kroz što se ističe posebnost i autohtonost, skoro nepoznato
za srednjovjekovni vjerski život. Sačuvani antiheretički i kontravezistički rukopisi od XII. do XV. vijeka
ponavljaju zablude bosanskih bogomila ali to može biti I osnov iz kojeg
se saznaje mnogo toga, prije svih
prezir prema bogatstvu, ukrasima,
materijalnim vrijednostima a to bosanski bogomili pretpostavljaju
imaginarnom doživljaju što jednostavnijeg i skromnijeg obreda. Bosanski bogomili odbacuju obred
krštenja vodom, jer je voda kao i
svaka materija tvorevina sotone te
nije simbol primanja čovjeka u zajednicu jednakih: "Romana ecclesia
adampnat et reprobat errorem manicheorum de Bosnia dampnantium
ecclesiastica sacramenta".26
Spoljne manifestacije vjerskog života bosanskih bogomila isključivo
se tretiraju kao dio sveopćih pojava
u srednjem vijeku, posebno što se
time podstiče socijalni nivo svijesti
koja dalje ide prema manifestacijama socijalnog bunta, ali ga “ponekad približava i oficijelnom
kršćanstvu, što ništa nije neobično”.27 Okolnosti u kojima su djelovali bosanski bogomili, prije svih
stalna i latentna opasnost od krstaških ratova i inkvizicije, vojne akcije Mađarske i susjednih država
koji su mjerilo svijesti ali i uporna
snaga kojom se nastojala nametnuti
politička i vjerska volja i istisnuti bogohulna vjeroispovijest, nametalo je
takav način djelovanja. Osuđujući
smrtnu kaznu, prolijevanje krvi,
ubijanje životinja, korištenje životinjske hrane spoljne su manifestacije, ali i pretpostavka na kojoj se
treba graditi temelj vjerskog uvjerenja bosanskih bogomila.
Prema mnogim istraživačima
sve ove manifestacije bosanskih bogomila utjecale su da se dovedu u
ravan tzv. umjerenih dualista, što je
samo pojačalo šarenilo neznanja.
Naime, činjenica je da se tu ne radi
samo o formalnom nego i suštinskom određenju, “bogomilstvo je
samosvjesna srednjovjekovna vjerska pojava koja posjeduje svoj osoben sud, historijski determiniran i
potvrđen”.28
Doprinos gnosticizma u vjerskim i doktrinarnim relacijama bosanskih bogomila je mnogostruk, i
to kao radikalno određenje prema
svemu što se javlja u vjerskom životu i na istoku i na zapadu. Naime,
tu je evidentan odnos između čovjeka i svijeta, kao i odnos između
svijeta i Boga.29 Tu je i učenje o transcedentnosti u njenoj prvobitnoj čistoti, zatim se prati historija
nastanka svijeta i to kao posljedica
primordijalnog narušavanja stanja
blaženstva. Ovaj gubitak integriteta
božanstva dovodi do pojave nižih
sila koje postaju tvorci i vladaoci
ovog svijeta.30
Identificirajući društveno-ekonomske okolnosti, nastanak specifičnog, autentičnog i autohtonog
vjerskog učenja bosanskih bogomila može se i treba tumačiti i kroz
metodu sličnih i podjednakih društvenih grupa i institucija, te kao posljedicu općih uvjeta u kojima se
razvija feudalizam i slično. Propovijedajući mnogo toga što se već objašnjava i kao oblik socijalnog bunta
(antifeudalizam, plebejski demokratizam, skroman i jednostavan
život) uz to negirajući skoro sve
simbole zvaničnog kršćanskog (katoličkog i pravoslavnog) vjerovanja,
bosanski bogomili su nametnuli
mnogo toga “mistično-dogmatskog
što se, ponekad, suprostavlja uobičajnim shvaćanjima hereze na zapadnoevropskom srednjovjekovnom
području”.31
Poštujući socijalne pretpostavke
bogomilstva, njegovu široku plebejsku osnovu, prema mišljenju nekih
istraživača bogomilstvo se približava heretičkim pokretima sa
istoka. Propovijedajući plebejski demokratizam, siromaštvo, skroman i
običan život, ravnopravnost žene i
muškarca, mržnju prema vlasti, odbijanje poslušnosti prema vladarima
i slično, ponovo se nameće obrazac
spoljne identifikacije, što donekle
daje ton i unutrašnjem životu zasnovanom na okvirima teološke,
srednjovjekovne misli. Nedostatak
historijskih izvora kojima se može
istražiti unutrašnji svijet bosanskih
bogomila umanjuje mogućnost
kompletiranja utiska i o ovom segmentu njihove pojavnosti.
25. Daniel Farlati, Illyricum sacrum, sv.IV..-Venetiis,1751, str.257. S. Jalimam, Izvori,.str.92
26. Dragutin Kamber, Kardinal Torquamada i tri bosanska bogomila (1461) Croatia sacra, III, Zagreb 1932.,str.59. S. Jalimam, str. 130
27. F.Šanjek, Bosansko, str. 8-9
28. S.Jalimam, Historija, str.3-7
29. Hans Jonas, Određivanje tipoloških i istorijskih granica gnostičkog fenomena. Gradac,13,Čačak 1986.,str.21,ćir, Također
uporedi: Brenda Bolton La spirito di riforma nel Medioevo. Napoli 1988.,str.132-144. Salih Jalimam, Odnos franjevaca i dominikanaca u srednjovjekovnoj Bosni. Bosna franciscana, godina V, broj 8, Sarajevo 1997.,str.200
30. Hans Jonac, Određivanje tipoloških i istorijskih granica gnostičkog fenomena, str.23.ćir
31. Nedim Filipović, Princ Musa i šejh Bedreddin. Izd. "Svjetlost" Sarajevo 1971., str.484
Januar - Decembar 2009. 149
Bogomilsko odbacivanje svakidašnjeg života i svijeta toliko je daleko od bilo kojeg standardnog
shvaćanja vjerskih, obrednih i kultnih manifestacija u srednjem vijeku
da se sve mora i treba tumačiti i kao
zaseban, jedinstven i neponovljiv
pogled na svijet, vjeru i tumačenje
spasenja, što samo i dalje odražava
simboličku formu krize svijeta u
jednom konkretnom historijskom
periodu u fazi ljudskog života.
Kada se i pokuša definirati vjerska
poruka bosanskih bogomila mora se
istaknuti važan problem koji svoje
rješenje vidi u tome da u osnovi
svega je, ipak, gnosa, te u tome treba
tražiti zajedničke činioce kojima se
može i treba definirati i historijska
veza i transmisije doktrine. Vjersko
učenje bosanskih bogomila vezuje se
sa sličnim antifeudalnim i antikatoličkim, kao i protivpravoslavnim djelatnostima od istoka prema zapadu
ali i sa mistično-teološkim gibanjima
u Maloj Aziji. Naime, u nekim heretičkim mehanizmima moguće je tu
prepoznati i relacije sa propovijedima
šejha Bedreddina koje imaju mnogo
toga dodirnog s prvobitnim bogomilstvom. Prije svega tu je institucija
vjerskog asketizma što je sastavni dio
bogomilstva, zatim skromnost, jednostavnost života, ravnopravno učešće žena i muškaraca u vjerskom
životu i ceremonijalima, protesti protiv bogatog, luksuznog života.32
Dodirne tačke u vjerskom učenju
bosanskih bogomila i heterodoksnog misticizma kojeg propovijeda
šejh Bedreddin kojem je osnov islam
moguće je dokumentirati nizom sigurnih potvrda. Na primjer, bosanski bogomili su vjerovali da Isus
Krist nije razapet nego da je to neki
iluzoran lik, što je djelomično slično
onome što piše u Kur`anu.33 Bosanski bogomili su se pet puta dnevno
molili, postili i padali na koljena, i
izražavali blagonaklonost Bogu.34
Evidentno je da je vjersko učenje
bosanskih bogomila po mnogim
svojim manifestacijama, tajnim ili javnim, spoljnim ili unutrašnjim pružalo mogućnost za stvaranje jednog
pogleda na svijet koji se može definirati kao alternativni prema zvaničnim crkvenim institucijama , ali koji
je bio u službi države i društva. Bosanski bogomili negiraju sve osnovne i temeljne postavke katoličke i
pravoslavne crkve, tako npr. u: Disputio inter christianorum Romanum et
patarenum Bosniensem izričito piše,,...
et tamen vos tenetis quod per vos qui
estis ecclesia, salvari non potestis, nec
salvatos dicitis sine capite...".35 Vezujući se za snažne socijalne pokrete u
srednjovjekovnim društvima koje historijski izvori potvrđuju na istoku,
dok ih na zapadu nema u tom
obimu, bosansko bogomilstvo tu nalazi duhovne srodnike, pored već
spomenutih vjerskih veza.
Iz evidentiranih historijskih izvora
poznato je da radikalizam bosanskih
bogomila u vjerskom životu postaje
evidentan već početkom XIII. vijeka i
traje sve do političkog sloma srednjovjekovne bosanske države, i manifestirajući se prije svega kroz kritiku
crkvenog i vjerskog ustrojstva katoličke i pravoslavne crkve kao i svih
popratnih manifestacija. Kritika ide i
dalje, prema paganskim običajima
koji su se nametali kroz ubjeđenje da
se radi o odbrambenom mehanizmu
a ne suštinskom opredjeljenju , toliko
daleko ide da bosanski bogomili otvoreno odbacuju crkvene sakramente i vjerske istine, do negacije
svake veze sa sličnim dualističkim
pokretima. U historijskoj literature
konstatuje se da je takvo vjeroučenje
moglo “sazrijeti samo u sredini u
kojoj postoji kritika socijalnih i društvenih nedostataka”.36
Sklonosti prema alegoriji i vanjš-
tini u vjerskim manifestacijama, te
pojava kriptobogomilske i kriptokatoličke svijesti i naslaga, evidentirani
su u brojnim primjerima antiheretičke i kontraverzističke literature, kao i u ogorčenoj borbi protiv
svake katoličke aktivnosti u srednjovjekovnoj Bosni. U vjerskom pogledu
skoro svi tumači heretički, srednjovjekovnih pokreta slažu se u tome da
bosansko bogomilstvo kao složen pogled na svijet odbacuje sve što je kršćansko, u unutrašnjem kontaktu
temelji se na posebnim pretpostavkama duhovnosti, što pokazuje neospornu fenomenološku
podudarnost sa drevnim mističnim
običajima i navikama koji su evidentirani na istoku.
Među važnija pitanja geneze vjerskih odnosa bosanskih bogomila je i
pitanje nastanka fizičkog svijeta kao i
pitanje budućnosti čovjeka. Radi se o
cjelokupnom pogledu na svijet bosanskih bogomila, koja, se tiče mnogih
ključnih fenomena, od njih sigurno
eshatologija ima svoje posebno mjesto. Bogomilska eshatologija strogo
negira uskrsnuće tijela ("Item omnes
Cathari negant carnis resurctionem
futuram")37 jer su učili da je ljudsko tijelo djelo đavola i tamnica duše. Nadovezujući se na duh misteriozofije
ističe se uvjerenje da kod bosanskih
bogomila prevladava promjenjivost
izgubljenog božanskog elementa koji
je u čovjeku zatočen. Nakon što duša
napusti tijelo, ona ugleda svog spasitelja i uzdiže se u pratnji tri anđela i
stupa pred sudiju istine od koga
prima pobjedu. Anđeli svjetla predaju
darove: trofej pobjede, odjeću (haljinu) od svjetla, dijaremu i vijenac sa
krunom svjetla. Trofej pobjede znači
da se izalazak duše iz tijela smatra kao
pobjeda novog čovjeka nad starim.
Ova borba protiv starog čovjeka može
biti ili takmičenje ili sudski proces,
odluku donosi sudija istine.38
32. Thomas W. Arnold, Povijest islama. Historijski tokovi misije.- ,Izd.”El Kalem” Sarajevo 1989.,str.237
33. Thomas W Arnold, Povijest Islama, str.237
34. Thomas W. Arnold,isto,str.238
35. Salih Jalimam, Vjerske rasprave, str.189
36. S.Jalimam, Historija, str.73
37. Franjo Rački, Prilozi za poviest bosanskih patarena, str. 121. S. Jalimam, Historija,str.132-133
38. Dragutin Kniewald, Vjerodostojnost latinskih izvora o bosanskim krstjanima Izd.RAD JAZU, knjiga CCLXX, Zagreb
1949.,str.192(U daljem tekstu:D.Kniewald, Vjerodostojnost)
150 Januar - Decembar 2009.
Natpis gosta Mišljena sa stećka iz
sela Puhovac kod Zenice s početka
XV. vijeka, slično kao i kod glosa
Srećkovićevog bosanskog evanđelja
potvrđuju određene manihejske inicijacije. Naime, natpis "komu biše
prirodno po uredbi Avramu svoje
veliko gostolubstvo"39 ističe duh misterije, koja je ovozemaljska, znači
narodna pojava kojom bosanski bogomili ulaze pred velikog sudiju.
Početni natpis gosta Mišljena "gospodine dobri, kad pridješ pred Isu
edinoga opomeni i na..." nameće
princip pravednosti, kao zavjetno
postavljen nalog ostvarenja onog zemaljskog na nebu. Isto tako, prema
pretpostavkama, u manihejskim
himnama govori se o tome kako su
duši pravednog pripremljeni: dvorana, prijestolje, vijenac, odjećaodora, i to sve od svjetlosti.40
Katolički kontraverzisti optužuju
bosanske bogomile da ljudsku dušu
smatraju "anđelima Božijim koje je
Lucifer zaveo" i u "ljudska tijela zatvorio;" ili "demonima u tijelu zatvorenim" te da je ispovijed sastavni dio
obreda duhovnog krštenja.41 Ovakav rigidan odnos prema elementima koji se inače smatraju
uobičajenim u vjerskim odnosima
među dualistima samo još više
usložnjava problem identifikacije
vjerskog učenja bosanskih bogomila.
U historijskoj literaturi, već je
davno konstatirano da mnoge optužbe protiv bosanskih bogomila a
koje su stizale iz redova katoličke
crkve počesto nemaju direktne potvrde u izvorima i u vjerskom učenju bosanskih bogomila. Radi se o
nesuglasju latinskih historijskih iz-
vora i domaće, bosanske građe, kao
npr. odnos prema krstu kojeg ima u
jednom dijelu stećaka. Torquamadov spis iz 1461.godine osuđuje krst
kao obilježje đavola ("signiculum
crusis caracterem esse dyaboli")42 a
slično tvrde i dva latinska rukopisa:
Isti sunt herrores quos communiter Patareni de Bosna credunt et tenent i
Dubia ecclesiastica Fratris Bartholomaei Vicarii Generalis in Bosnia submissa Gregorio XI. Pontifici romano et
response exclesiae romanae ad eundem
de anno 1373. godine,43 te prokletstvo
pljevljanskog sinodika, gdje je, između ostalog, zapisano da se bosanski bogomili "ne klanjajušte se
svetim ikonam i krstu čistnome da
budut prokleti" nego ga čak izvrgavaju ruglu.44 Isto tako Isus Krist nije
ni Bog ni čovjek, niti je uzeo tijelo od
Marije, te imajući prividno ljudsko
tijelo Krist nije mogao tjelesno ni trpjeti ni umrijeti kao ni usksnuti.45
Među značajnije kontraverziste
XV. vijeka treba ubrojati i fra. Jacobusa de Marchia, koji u :Dialogus
contra manichaeos in Bosna pobija patarena( ubjeđenja bosanskih bogomila) “ koji smatraju da je đavo
tvorac vidljivog svijeta te suludom
uvjerenošću naučavaju da su ljudske
duše demoni, koji su nekoć pali s
neba I tamo se ipak htjeli vratiti.”46 U
djelu ovog spisa pod naslovom: O
krštenju brani se krst Ivana Krstitelja
od obezvrjeđivanja patarena “koji su
običavali krstiti polaganjem knjige
bez primjene vode”.47 To može biti
od koristi u definiranju pojedinih
elemenata vjerskog učenja bosanskih bogomila kao npr. tvrdnja bosanskih bogomila da je đavo
stvoritelj vidljivog svijeta i da uče da
su ljudske duše demoni “koji su
nekoć pali s neba”. Već je davno
konstatirano da tu ima dovoljno argumenata da su gnosticizam, eshatologija i dualizam povezani s
naslagama misteriozofije, čijim se
tragom dualističko mišljenje kreće
od istoka prema zapadu.
Zanimljiv eshatološki problem
nalazi se u već spomenutom spisu
Symbolum pro informatione manicheorum regni Bosniae kardinala
Iannesa Torquemada o.p. iz 1461.
godine a radi se o formulaciji: "Isus
Krist nije istinski trpio niti umro, te
nije sišao u pakao niti se uspeo na
nebo, nego da se sve što je činio pričinilo prividnim."48 Ovakav primjer
je kapitalan dokaz u identifikaciji bogomilske eshatologije, što je potvrđeno i u jednom ranijem glagoljskom
rukopisu: "Dijalog Grgura pape". U
ovom rukopisu bosansko kraljevstvo
se naziva "nesrećnim" i "prokletim"
jer, između ostalog: "rodi i sahrani i
brani tolike i takove eretike ki govore
da gospodin Isuhrist ni imal pravoga
tela človičanskoga i da je blažena
diva bila anđel". 49
Prividan, imaginaran, skoro iluzoran lik Isusa Krista naglašen je i u
Kur`anu, gdje se kaže: “Mi nismo
ubili Mesiha Isaa, sina Merjemina,
Allahova poslanika...A nisu ga ni
ubili ni raspeli već im se pričinilo.
Oni koji su se o njemu u mišljenju
razilazili, oni su sami o tome u sumnji bili, o tome nisu ništa pouzdano
znali, samo su nagađali; a sigurno je
da ga nisu ubili”.50 Kada se sve ovo
poveže sa manihejskom identifikacijom i sa mukotrpnim (paćenim)
39. S. Jalimam, Historija,str.134. S. Jalimam, Izvori str.29. Salih Jalimam, Lastavica – od bogomilskog zborišta do muslimanskog
dovišta.-Izd. Ze media, Zenica, 1996, str.112
40. Salih H. Alić, Bosanski krstjani i pitanje njihovog porijekla i odnosa prema manihejstvu..-Iz knjige:Bogomilstvoto vo Balkanot
vo svetlinata na najnovite istražuvanje.-Skopje, 1982.,str.176
41. S. Jalimam, Historija, str.134
42. Salih Jalimam, Dominikanci i antiheretički priručnici.-Bibliotekarstvo, 33, Sarajevo 1986,.,str.56-58. Salih Abdulah Jalimam, Dominikanci u srednjovjekovnoj Bosni. Croatica Christiana Periodica, godina XII, broj 22, Zagreb 1988.,str.80-82
43. F. Šanjek, Bosansko, str.266-281
44. Salih Jalimam, Dominikanci i antiheretički priručnici,str.58
45. S. Jalimam, Historija, str.134
46. F. Šanjek, Bosansko, str.267
47. F. Šanjek, Bosansko, str.268
48. S. Jalimam,Historija, str.l35
49. Vjekoslav Štefanić, Glagoljski rukopisi Jugoslavenske akademije.I.Zagreb 1969., str.192-193
50. Prijevod značenja Kur`ana. (preveo Besim Korkut), Sarajevo 1984.,str.111 (Sura En-nisaž,157)
Januar - Decembar 2009. 151
Isusom Kristom (Jesus Patibilis),
nižim dijelom svjetlosnog Isusa koji
je u materiji razapet i svugdje pomiješan sa tjelesnim svijetom, moguće
je barem približno identificirati eshatologiju bosanskih bogomila.
Glavni rituali bosanskih bogomila bili su post i milostinja. Molitva
je bila obavezna za sve vjernike,
obavljala se u rano jutro, u podne,
poslije podne, kod zalaska sunca i
treći sahat noću. “Korijeni tomu su
u manihejskim obredima i kultnim
radnjama koje isto tako podrazumijevaju obredno pranje, okretanje
prema suncu, postove koji su bili
strogi, posebno regulirani kao i sam
način posta”.51
Ovaj malo duži eskurs u obredno i kultno kod bosanskih bogomila imao je za cilj da uz molitvu i
post dodirne nešto što ima veze s eshatologijom, a tiče se odnosa bosanskih bogomila prema mrtvima.
Predviđen je post u počast prema
mrtvima, koji se pretvarao i u pokajanje, ispoljavanje grijeha i pobudu grižnje savjesti i ispaštanja.52
Molitva bosanskih bogomila odnosila se na sunce i mjesec, kao simbole života i trajanja, prirodni slijed
stvari i pojava, bosanski bogomili
nisu obožavali nego poštivali, (Spac.
S.Jalimam) što je suštinska razlika.53
Po eshatološkim pretpostavkama
kod bosanskih bogomila nije bilo
mjesta za čistilište, kao ni za neke
druge svjetove, predviđen je samo
put između zemlje i neba.54 Isto tako,
u historijskim izvorima nema nijednog dokaza o nekim drugim, karakterističnim eshatološko-mesijanskim
nanosima, koji registriraju druge
dualističke sekte srednjeg vijeka.
Počesto protivurječne tvrdnje
pojedinih katoličkih kontraverzista
i službenih tumača dogmatskih, ka-
toličkih, relacija od XII. do XV. vijeka nisu umanjile interes niti smanjile rizik istraživanja eshatologije
bosanskih bogomila, posebno kada
se sve to pokušava definirati kao samosvjesna-autohtona pojava u historiji srednjovjekovne bosanske
duhovnosti. Negiranje pojedinih
stavki nije u funkciji prepoznavanja
vrijednosti i doprinosa bosanskih
bogomila općem poimanju hereze
nego obrnuto da istakne vezivnosti
dualističkoj familiji ali da se ukaže
ina određene osobenosti..
U manihejskim himnama spominju se i rajske djevice, koje u eshatologiji bosanskih bogomila pridružuju se horovima anđela i pred
licem Božijim pjevaju "anđeoske
pjesme".55 Ponekad je riječ i o "anđelima koji vjerno služe oca nebeskog... "anđelima koje je skinuo
Sotona".56 Pravi sljedbenik bosanskog bogomilstva, nakon smrti nalazi svoje vlastito ja u liku anđela
koji ga vodi dalje. Ima primjera da
80 anđela, ukrašeni cvijećem idu u
susret pravednom i opominju ga da
produži prema svjetlosnom raju.57
Eshatologija bosanskih bogomila
u svom suštinskom određenju prati
temeljne postavke gnosticizma, sve
što je materijalno je utjelovljenje zla,
a sve što je duhovno - Božija emanacija. Stoga svijet treba biti uništen,
ljudi koji žive u njemu trebaju izgubiti svoju tjelesnost, kako bi dobro
moglo pobijediti.58
Prihvaćajući sve ranije kao oblik i
čin načelnog saučestvovanja u sveopćem sporu u borbi dobra i zla, sticajem raznih okolnosti, bosanski
bogomili, zahvaljujući historijskim i
duhovnim okolnostima, pretapaju se
u jedinstven oblik pobune protiv
ustaljenog mišljenja, upropašćene tradicije koja prihvaća "anarhotepsko tu-
mačenje kršćanstva te stvaraju svoju
verziju eshatološkog mišljenja".59
Odbacujući sakramente i obrede,
sve ono što je prisutno kod nekih
srednjovjekovnih dualista, bosanski
bogomili su nametnuli svoje viđenje
o fizičkom nestanku čovjeka - vjernika, kao posljednje pitanje ljudskog
života. Ni u ovom ključnom pitanju
bosanski bogomili nisu slijedili anticrkvu, antikatoličku ili antipravoslavnu praksu, nego su izgradili
svoje posebno mišljenje koje temeljne postavke ističe kroz nastanak dobra i zla.
Postavljajući u istu ravan historijske okolnosti, duhovne uzore,
društveno-političke i ekonomske
osnove u kojima nastaju pojedine
hereze, novopronađeni historijski
dokumenti razbijaju zabludu o kontinuitetu historijskog trajanja pojedinih heretičkih pokreta, ovom
prigodom o vezi bosanskih bogomila sa evangelističkim pokretima
ili pracrkvom, želeći na taj način
problem hereze postaviti na nivo
doktrinarnosti. Dokazi koji potvrđuju niveliranje Isusa Krista ili
njegovo čovječije djelovanje samo
potvrđuje, da je eshatologija koju
primjenjuju bosanski bogomili osobena, karakteristična i dragocjena
kao svjedočanstvo koje se mora i
treba uvažavati.
Pored spomenutog među temeljne postavke vjerskog učenja bosanskih bogomila je i doketizam,
mišljenje po kojem Isus Krist nije
imao ljudsko tijelo, nije ga uzeo od
svoje majke Marije niti je jeo ni pio
niti trpio ni umro na križu, te tako
nije ni pokopan niti je u ljudskom tijelu uskrsnuo od mrtvih, nego je sve
to prividno i imaginarno.60 Latinski
historijski izvori kao i pojedina
djela katoličkih kontraverzista daju
51. Salih H. Alić, op.cit.str.176-177
52. Salih H.Alić,isto,str.l77
53. Dragoljub Dragojlović, Krstjani i jeretička crkva bosanska,str.202-203.Dragutin Kamber,op.cit.str.45
54. S. Jalimam, Historija, str.135
55. Salih H. Alić, op.cit.str.177
56. Salih H.Alić,isto,str.l77
57. Salih H.Alić,isto,str.l79
58. S. Jalimam, Historija,.str.138-139
59. S. Jalimam, Historija,.str.136
60. Dominik Mandić, Bogomilska crkva bosanskih krstjana.-Chicago, 1962,str.364 Stjepan Krasić, Dominikanci u srednjovjekovnoj
Bosni.-Đakovo, 1005, str. 73
152 Januar - Decembar 2009.
dovoljno dokaza ovoj tvrdnji. Tako
jedan od njih, anonimni kontraverzist je 1214. godine napisao rukopis: De haeresi Cathororum in
Lombardia u kojem tvrdi: "Slaveni
vjeruju da su vremena milosti. Sin
Božiji, naime Isus Krist i Ivan Evanđelist i Marija bili tri anđela, koja su
se pokazala u tijelu. I kažu da Krist
uistinu nije uzeo tijelo niti jeo, niti
pio, niti umro, niti pokopan i sve što
je po ljudskoj naravi činio, nije bilo
stvarno nego prividno, tako je to
naime izgledalo." 61
Doketizam bilježe i Moneta iz
Cremone u djelu: Adversus Catharos et
Valdensis 62 i Raynerii Sachonii u
Summa de catharis et leonistis,63 Anselmo Aleksandrijski u Tractatus de
hereticis i neki drugi pisci katoličke
provenijencije. Ponegdje se doketizam povezuje i sa dualizmom, na
primjer, Petar iz Vaux de Cernaya
tvrdi da albigenzi vjeruju:"quod
unus est creator, sed habuit filos
Christum et diabolum" ("...stvoritelja
koji ima dva sina Krista i đavola").64
Primjer doketizma moguće je naći
i u domaćim-bosanskim rukopisima.
Tako u Danićićevom i Nikoljskom
bosanskom evanđelju glagol "roditi"
se zamjenjuje sa "izići" što se u literaturi tumači i kao tekstualna ali i esencijalna izmjena urađena s onovnom
namjerom da potvrdi doketizam bosanskih bogomila.65 Negacija Isusa
Krista jeste osnovna i suštinska
osnova vjeroučenja bosanskih bogomila, što se i nizom dokaza može potvrditi.U “Dubia ecclesiastica” fra
Bartola iz Auvergne 1373. godine66
između ostalih, spomenuto je i sljedeće:"2. Niječu također čovječiju
narav Kristovu i kažu da je on imao
prividno, zračno tijelo, 2a. Također
govore, da je Marija bila anđeo, a ne
čovjek, 3. Također kažu da Krist
stvarno nije mučen niti je umro, 4.
Također da nije istinito uskrsnuo, 5.
Niti također da je s pravim tijelom
izašao (na nebo)"67
Slične dokaze pruža i: Dialogus
inter christinum romanum et patarenum bosnensem,68 u kojem je zabilježeno: "19. Krist nije sin Božiji jednak
Ocu 21. Krist nije sin blažene Djevice
Marije 22. blažena Djevica Marija
nije bila žena nego anđeo 23. Krist
nije jeo niti pio tjelesno 25. Krist nije
bio utjelovljen 26. Krist nije trpio tjelesno 27. Krist nije umro tjelesno 28.
Krist nije uskrsnuo od mrtvih."69
Bosanski bogomili odricali su
Isusu Kristu čovječiji put („humanitatem“) te su tvrdili da je imao "corpus fantasticus et aeterum" i da nije
"istinito trpio i umro niti istinito
uskrsnuo, niti s pravim tijelom na
nebo stupio".70 U jednom pismu
papa Eugen IV to plastično iskazuje:"qui mysterium divinae incarnationis resurretio, non vere sed
apparenter credantur exhibitta".71
Dobar dio dokumentarnih potvrda o eshatologiji, doketizmu i kosmogoniji bosanskih bogomila
nalazi se u: Symbolum veritatum fidei
romanae ecclesiae pro informatione manichaeorum regni Bosnae već nekoliko
puta citiranom spisu kardinala Joannesa Torquemada o.p. iz 1461.godine.72 Zanimljivost ovog latinskog,
filozofsko-teološkog spisa je u tome
da je nastao pred politički slom srednjovjekovne bosanske države,
zatim da se radi o autentičnom do-
kumentu, te da je nastao kao rezultat
abjuracije trojice bosanskih bogomila te se smatra kapitalnim dokazom u tumačenju mnogih bitnih
mijena unutar bosanskih bogomila.
Stoga se ovdje nudi u potpunosti:
1. „Dva su Boga, od kojih jednog nazivaju vrhovnim dobrom, drugog
vrhovnim zlom;
2. Dva su načela, jedno duhovno i
bestjelesno, drugo tjelesno ili vidljivo. Prvo zovu Bogom svjetlosti, drugo Bogom tame;
3. Neki anđeli su po prirodi zli i nisu
mogli ne griješiti;
4. Lucifer se digao na nebo i borio se
sa Bogom i mnoge anđele odatle
zaveo;
5. Duše su demoni zatočeni u tijelima;
6. Zli anđeli zatočeni u tijela vratiće
se u nebo krštenjem, očišćenjem i
pokajanjem;
7. Osuđujući i odbacujući Stari zavjet, tvrde da on potiče od kneza
tame;
8. Za anđela koji se pojavio Mojsiju
na Sinaju kažu da je bio zao;
9. Ne priznaju Stari zavjet u cjelini
nego samo djelomično. Poriču da
je Isus Krist rođen od žene i ne
priznaju Kristov rodoslov;
10. Odbacuju oce i proroke Starog zavjeta;
11. Osuđuju Ivana Krstitelja jer vele
da nema goreg đavola u paklu od
njega;
12. Drvo saznanja dobra i zla bila je
žena i nju je Adam upoznao tj. s
njom je sagriješio i zbog toga je istjeran iz raja;
13. Blažena Marija nije bila žena niti
61. S.Savini, Il catarismo italiano et i suoi vescove secoli XIII e XIV Firence 1958.,str.88-94. S. Jalimam, Historija, str.137 Franjo Šanjek, Dominikanci i Hrvati.Osam stoljeća zajedništva (13.-21.stoljeće).-Zagreb,2008,str.49-51
62. Franjo Šanjek, Augustin Kažotić:Scripto theologica.-Zagreb, 2007, str.64
63. Franjo Šanjek, Raynerius Sacconi OP, Summa de catharis.-Archivum Fratrum Praedicatorum, 44, Roma, 1974, str.31-60
64. Salih Jalimam, Dominikanci i antiheretički priručnici, str.62. Salih Jalimam, Djelatnost dominikanaca u srednjovjekovnoj
Bosni.-Izd. IK Hamidović, Tuzla, 1999, str.98
65. D. Kniewald, Vjerodostojnost,.str.146
66. D. Kniewald, Vjerodostojnost,.str.146
67. D. Kniewald, Vjerodostojnost str.146
68. Salih Jalimam,Filozofsko-teološki dijalog u srednjovjekovnoj Bosni XV. vijeka.-Društvena istraživanja, broj 3, godina 2, Zenica,
2008, str.60-62
69. D. Kniewald, Vjerodostojnost, str.171-173
70. Franjo Rački, Bogomili i patareni. Zagreb, 2003,.,str.50
71. Daniel Farlati, Illyricum sacrum, sv.IV,str.257
72. F. Šanjek, Bosansko, str. 294-299.
Januar - Decembar 2009. 153
ženski stvor nego anđeo;
14. Sin Božiji nije uzeo pravo tijelo
nego prividno;
15. Krist nije stvarno trpio ni umro
ni sišao u pakao niti se uznio na
nebo, nego sve što je radio bilo je
prividno;
16. Prava, istinita Božija crkva, samo
je njihova;
17. Oni su nasljednici apostola a njihov starješina je episkop crkve i zamjenik i nasljednik Petrov;
18. Rimska crkva je osuđena i odbačena iz kršćanstva;
19. Sve pape, od blaženog Petra do
Silvestra, bili su njihove vjere, a
Silvester je prvi koji se od njih odmetnuo;
20. Osuđuju materijalno građene
crkve, zovu ih sinagogama Satane,
a oni koji se u njima klanjaju kažu
da vrše idolo- poklonstvo;
21. Upotreba slika u crkvi je idolopoklonstvo;
22. Znak križa je simbol đavlji;
23. Osuđujući službu Božiju i crkvene pjesme, vele da je sve to protiv Kristovog evanđelja i njegovog
učenja;
24. Ismijavaju i osuđuju poštovanje
svetiteljskih mošti;
25. Poštovanje svetitelja koje se vrši
u crkvama osuđuju i ismijavaju i
vele da se samo Bogu valja klanjati
i poštivati ga;
26. Njihove starješine dopuštaju da
im se narod klanja, govoreći da su
oni sveti i bezgriješni i da su ispunjeni svetim duhom;
27. Osuđuju crkvene svete tajne;
28. Odbacuju krštenje koje se vrši u
vodi i vele da je to Ivanovo krštenje
kojim se niko ne može spasiti;
29. Kristovo krštenje je samo ono koje
oni vrše, bez vode, stavljanjem
evanđelja na grudi rukopoloženjem;
30. Njihovim krštenjem svako postiže
oproštenje grijeha i postaje svet
kakav je bio blaženi Petar;
31. Dječak se prije godina razbora ne
može spasiti;
32. Puna svetost i sila krštenja dolazi kršteniku po zasluzi krstitelja;
33. Koliko puta krstitelj sagriješi toliko puta duše koje je on krstio,
mada već u stanju blaženstva, padaju s neba u pakao;
34. Koliko god puta krstitelj sagriješi,
toliko puta treba od njega kršteni
da se ponovo krste;
35. Odbacuju sakrament potvrde;
36. Odbacujući sakrament pokajanja
kažu da se grijesi opraštaju ponovnim krštenjem;
37. Sakrament pokore potreban je svim
vjernicima koji su nakon primljenog krštenja upali u smrtni grijeh.
38. Sakrament bolesničkog pomazanja valja častiti.
39. Odbacuju sakrament svetog reda;
40. Tjelesni brak je preljuba;
41. Svaki grijeh je smrtni;
42. Poričući svaki crkveni autoritet,
vele da se niko ne smije izbacivati
iz zajednice;
43. Poričući i osuđujući upotrebu
mesa vele da se niko ko jede meso
ili sir ili mliječna jela, dakle sve što
potiče od živih bića, ne može spasiti ako se ponovo ne krsti;
44. Poričući uskrsnuće kažu da tijelo
koje sada umre neće nikada uskrsnuti, nego drugo, duhovno;
45. Tvrde da nema čistilišta, posrednog puta između neba i pakla;
46. Odbacuju molitve koje se u crkvi
mole za pokojnike;
47. Smrtni grijeh je ubijati životinje
ili ptice a također razbijati jaja;
48. Osuđuju "krvnu pravdu" tj.
smrtnu kaznu koju izvršuju svjetovni knezovi;
49. Osuđuju svaku zakletvu;
50. Zabranjuju davanje milostinje,
odbijaju i odbacuju djela milostinje".73
Treba naglasiti da se sličnih dokaza u sačuvanim historijskim izvorima može naći još, čime se
tumačenje vjerskog učenja bosan-
skih bogomila postavlja na sigurniju
ravan. Da se radi o kontinuiranom
historijskom slijedu može se vidjeti
u: Dialogus inter christinum romanum
et patarenum bosnensem: u kojem se
decidno navodi i sljedeće: ”Bog istiniti nije stvorio, što će biti uništeno;
vidljive pak će stvari biti uništene,
zbog toga nisu od Boga nego od đavola stvorene... Đavo je bez početka
i stvoritelj svega vidljivog."74
Skoro cijeli vijek poslije nastanka
Dialogusa, sedamdesetih godina
XIV vijeka u: Errores haereti- corum
de Bosnia, (tzv. zagrebački listići) za
bosanske bogomile napisano je i sljedeće: "Najprije uče da su dva Boga i
da je stariji Bog stvorio sve što je duhovno i nevidljivo; a mlađi, naime
Lucifer, sve tjelesno i vidljivo."75 Za
pitanje vjerskog učenja bosanskih
bogomila, posebno za XV. vijek sigurno da je Tractatus contra Patharenos ad Carholice fidei defensionem,
nepoznatog autora, za koji se pretpostavlja da je nastao prije 1441. godine76 od izuzetnog značaja. Radi se,
o do sada slabo ili nikako tretiranoj
dokumentiranoj potvrdi rasprave između patarena i katolika. Podjeljen
je u petnaest poglavlja i ovom prigodom ukazuje se na sljedeće:
”1. Pataren kaže da su dva Boga…
5. Manihejac kaže da su naše duše
duhovi izbačeni s neba…
8. O krštenju vodom kaže pataren da
je suvišno i beskorisno i osobito o
krštenju djece za koje nevjernici
trajno niječu da se mogu spasiti..
9. O molitvi za mrtve koju pataren
malo cijeni, a katolik priznaje vrlo
korisnom..
10. O uskrsnuću tijela koje pataren
niječe protiv kojeg govori katolik.
11. O prisezi za koju gotovo svaki heretik kaže da je zabranjena, katolik
pak kaže da se u potrebi može izreči…
13. O izopćenju koju čini Crkva, a
pataren kaže da je ekskomunikacija
73. D. Kamber, Vjerodostojnost.str.45. Božidar Kovačević, O takozvanim bogomilima. Separat iz: Naša prošlost,sv.IV-V,19691970.,Kraljevo 1971,str.9-10 F. Šanjek, Bosansko, str.294-299.
74. Franjo Rački, Prilozi za poviest bosanskih patarena,str.126 F. Šanjek, Bosansko, str.294-299.
75. Franjo Rački, isto str. 138. S. Jalimam, Izvori, str.26-27
76. F.Šanjek, Bosansko, str.291-293
154 Januar - Decembar 2009.
protiv prava i dokazuje da nikako
ne smije biti tako.
14. O hrani ili ovčijem mesu i siru,
koje pataren kao nešto prokleto ne
preporučuje, a katolik preporučuje.
15. O pohvali znaku Križa, što pataren bogohulno pogrđuje”.77
U jednom domaćem (bosanskom) historijskom vrelu, u glosama
Srećkovićevog bosanskog evanđelja
nepoznati glosator tumači neke od
Isusovih prispodobi iz Markova, Lukina i Ivanova evanđelja.78 Dopisane
rubne bilješke ukazuju na heterodoksiju u kojima istraživači bosanske
hereze iščitavaju dualistički svjetonazor bosanskih bogomila.79 Istraživači posebno ukazuju da u bilješkama broj 5, 8 i 9 govori se o zarobljenim dušama koje su zavedeni anđeli od Sotone, zatim o "anđelima
neprijaznim" koji su protivni "Tri
hljeba jesu Otac i Sin i Duh Sveti: a
prijatelj koji hoće tvoju dušu prodati
anđelima milosrdnima". 80
Pred politički slom srednjovjekovne bosanske države papa Pio II.
Piccolomini (1458-1464) u :Commentarii rerum memorabilium,81 o bosanskim bogomilima piše: "U Bosni ima
veoma mnogo krivovjeraca koje
zovu Manihejcima, veoma zao rod
ljudi koji uči da su dva počela stvari
jedno zlih, a drugo dobrih".82
Među domaćim, bosanskim dokumentima, prije svih u poveljama
pojedinih bosanskih velikaša, moguće je naći dio potvrda koji ukazuje na kosmogoniju bosanskih
bogomila. Tako vojvoda Sandalj
Hranić u povelji od 4 . marta 1410.
godine kune se:"...i da se odrekne
Boga i vire ku viruju i angjela pravega na dan sudni".83
Sličnu zakletvu polaže i bosanski
feudalac Ivaniš Pavlović 1419. godine i nešto kasnije u povelji s bratom Nikolom 29. septembra 1442.
godine kune se:"...i da smo se odrekli
Boga i angjela na umrli čas na smrti
i na dan sudni i vere koju veruemo".84 Vojvoda Radoslav Pavlović sa sinom Ivanišem i svojom
rodbinom u povelji od 31. decembra
1427. godine kune se:"...da smo se
odrekli Boga i Angela milostivoga
na dan sugni i vire koju viruemo".85
Slično se zaklinje i kune i veliki vojvoda Stjepan Vukčić-Kosača u povelji od 10. oktobra 1435. godine kada
piše:"...i da smo se odrekli Boga i
angjela milostvovoga na smrti i na
dan sudni i vire koju viruemo".86
Prema svim dokazima, historijskim izvorima i dokumentima očigledno je da kosmogonija bosanskih
bogomila nije proistekla iz kršćanske
( znači ni iz katoličke ni pravoslavne) crkve, nego se radi o samostalnom (autentičnom i autohtonom)
pogledu na svijet koji, opet, traži posebne relacije i identifikaciju. Sigurno da nedostatak širih panorama
o sličnim pojavama u srednjem vijeku, zatim sigurnih dokaza o paralelnim kretanjima među hereticima,
umanjuje ukupan utisak.
Prema pretpostavkama i mišljenjima u literaturi, porijeklo, priroda i
identifikacija zla, korijeni materije i
čovjeka , prijelaz konačnog u beskonačno, dualizam vrhovnih počela,
vječna emanacija duhova iz prapočela dobra, proizvodnja materije po
zlu počela, prisilno sjedinjavanje
duha i materije u čovjeku, bitne su
pretpostavke vjerskog učenja bosanskih bogomila i gnosticizma, eshatologije i kosmogonije. Slično se može
naći i u dijelu ostataka srednjovjekovnog, kontraverzističko-teologijskog
mišljenja što se samo u jednom svom
dijelu smatra konstantom koja oblikuje i neke osobenosti na kojima nastaju i djeluju i mnogi prosjački
redovi (prije svih dominikanci i franjevci).87 Činjenica da katolička crkva
priznaje mjesto prosjačkih redova u
srednjovjekovnom društvu ukazuje
da, nevoljno, poštuje princip novog
na kojem djeluje. Tu treba tražiti razliku, suštinsku i temeljnu, i korijen
bogomilskog učenja, pošto pored već
konstatiranog različitog postoje
osnove za izučavanje i suprotnog i to
sa dijametralnih pozicija.88
U vjerskom učenju bosanskih
bogomila temeljnu identifikaciju
eshatologije i kosmogonije otežava
činjenica, mnogo puta ponovljena,
da ne postoji nijedan cjelovit kompendij vjerskog učenja bosanskih
bogomila koji sistematično i totalno
iskazuje osnove njihova vjerskog
učenja, nego sve je u fragmentima i
marginalno što otežava donošenje
konačnog zaključka.
Djelomična suglasja latinske i
domaće (bosanske) historijske građe
o mnogim pitanjima djelovanja bosanskih bogomila i njihovog vjerskog učenja samo postavljaju
problem u jednu novu istraživačku
ravan, da se prije svega oslobodi
ideologijskog naboja te metodološko- istraživački i interpretativno
postavi kao zadatak moderne historijske nauke.
77. G.Bigoni, L,archivio conventuale di San Francesco di Cherso in Istria.-Citta del Castello,1973, str. 479-481 F.Šanjek, Bosansko,
291-293
78. Aleksandar Solovjev, Vjersko učenje bosanske crkve, str.23.
79. Josip Hamm, Apokalipsa bosanskih krstjana.-slovo, 9-10, Zagreb, 1960, str. 62
80. Sima M. Ćirković, Glose Srećkovićevog jevanđelja i učenje bosanske crkve.- Iz knjige: Bogomilstvoto na Balkanot vo svetlinata
na najnovite istražuvanje.- Skopje 1982, str.220-221.,ćir. S. Jalimam, Historija, ,str.140
81. F. Šanjek, Bosansko, str.146-150
82. S. Jalimam, Historija,str.140, S. Jalimam, Izvori , str.110-111.
83. Ljubomir Stojanović, Stare srpske povelje i pisma , I/1,str.95,179
84. Lj. Stojanović,isto, 554
85. Aleksandar Solovjev, Vjersko učenje bosanske crkve, str.23. Franjo Šanjek, Bosansko-humski (hercegovački) krstjani i katarskodualistički pokret u srednjem vijeku.-Izd. „Kršaćanska sadašnjost“..Zagreb,str.152
86. Franz Miklošič, Monumenta serbica, Wien, 1858, ,str.438
87. Salih Jalimam, Duhovna susretanja.- Izd. „Hijatus“, Zenica, 2006, str.79-94
88. S.Jalimam, Duhovna susretanja, str.7-12
Januar - Decembar 2009. 155
PEDAGOGIJA
MEKTEBI I DRUGE ŠKOLE U
NOVOM PAZARU U VRIJEME
VLADAVINE OSMANLIJA
N
Prof. dr. sci.
Sefedin Šehović
ovvopazarski sandžak je od
svog formiranja pa sve do Berlinskog kongresa 1878. godine,
odnosno, aneksije Bosne i Hercegovine
od strane Austo – Ugraske, pripadao
”Bosanskom ejaletu” sa sjedištem u Travniku i Sarajevu. Poslije Berlinskog kongresa, Sandžak ostaje i dalje pod
osmanlijskom upravom, ali administrativno ulazi u sastav ”Kosovskog vilajeta” (1877) sa naizmjeničnim sjedištem
u Skoplju i Prištini.
Pomenuto područje je u svojoj veoma
bogatoj historijskoj prošlosti prepoznatljivo po veoma intenzivnim vojno-političkim, ekonomskim i kulturnim
zbivanjima.Mnogi se njegovi gradovi pominju kao trgovački centri i vrlo važna
komunikacijska čvorišta puteva koji su se
sa svih strana pružali prema Carigradu,
Solunu, Beogradu, Sarajevu, Dubrovniku
i Skadru. Neki od tih gradova, prema
broju stanovnika, prostranstvu, veličini i
trgovačkoj moći, predstavljaju najčuvenije i najveće gradske centre na Balkanskom Poluostrvu. Mnogi od njih dostižu
veličinu od nekoliko kvadratnih kilometara i zavidnu populacionu i urbanu
strukturu, poput Novog Pazara, Bijelog
Polja i Pljevalja. Zahvaljujući naglom razvoju postaju značajni trgovački, vojnoadministrativni i prosvjetni centri na
dubrovačko-carigradskom drumu, sve
od Sarajeva, Dubrovnika i Carigrada i
ostalih balkanskih gradova. Dubrovčani
su plodnotvornim dejstvom trgovine,
koju su forsirali u gradovima Novopazarskog sandžaka stvorili svoje značajne
trgovačke kolonije i uticali na intenzitet
ekonomskog razvitka pomenutih centara
i cjelokupog kulturno – odgojnog života
156 Januar - Decembar 2009.
u njima. Tu se, pored trgovine, razvija zanatstvo, rudarstvo, saobraćaj i domaća
radinost, tako da ti centri po kvalitetu
svojih proizvoda bili nadaleko čuveni.
Ekonomski razvitak gradova, brz porast stanovništva i napredak trgovine
uslovili su mogućnost povoljnijeg razvoja prosvjete na širem području. U sandžačkim je gradovima osim Bošnjaka i
Srba egzistirao znatan broj Turaka,
Vlaha, Dubrovčana i Jevreja. S obzirom
na multikonfesionalnost područja, nije
se ni moglo zamisliti jedan-jednistveni
sistem obrazovanja i vaspitanja, već je
obrazovni sistem u sebi nosio biljeg
multikulturalnosti i odgojne kulture.
Osmanlije su u čitavoj Imperiji pribjegavale realiziranju jedinstvene odgojnoobrazovne politike koja je sprovođena na
svim uzrasnim nivoima. Takva politika
administriranja uslovila je pojavu prvih
vjerskih škola, takozvanih mekteba, u kojima se djeci davalo osnovno vjersko
obrazovanje i odgoj u duhu Islama ili
drugih konfesija priznatih državnim kanunima (zakonima). Pojavom prvih mekteba nametnulo se pitanje kadrova –
personala koji je trebalo angažirati u
njima, koji bi trebao regrutirao i pripremati kadrove za administrativnu upravu
i postojeću državnu službu. U medresama se odgajao značajan broj državnih i
vjerskih službenika, vjeroučitelja (muftija,
kadija, muderiza, hodža, mualima i dr.).
Na ovaj način je, kao i u ostalim
dijelovima Osmanlijske Imperije, u Sandžaku postepeno ostvarivan odgovarajući sistem odgoja i obrazovanja koji
doprinosi da se broj ovih institucija
(mekteba i medresa ) poveća i dostigne
značajne razmjere.
PEDAGOGIJA
Na osnovu postojećih činjenica,
možemo govoriti o ostvarivanju
cjelovitijeg sisitema odgoja i obrazovanja koji je odgovarao sveukupnom stanju prilika u srednjem
vijeku. Usprkos permanentnom
angažiranju vojne i upravne administracije, kultura i odgoj nisu zaostajale za ostalim evroazijskim
prosvjetnim centrima. Poznati turski putopisac iz XVII vijeka, Evlija
Čelebi, prolazeći kroz Novi Pazar
koji leži ”na tromeđi triju vilajeta ”,
o funkcionisanju i razvitku mekteba i medresa brojkama izražava
do kojih je razmjera prosvjeta toga
vremena uznapredovala. Čelebi
navodi, pored ostalog, da je u
Novom Pazaru bilo 5 medresa i 11
sibijan mekteba, što za to vrijeme
predstavlja impozantanu cifru.
Vjerske škole – mektebi i medrese – razvijale su se prvenstveno
u gradovima, a kasnije i u većim
selima Sandžaka. Izvori ukazuju
na veoma usklađen tempo razvoja
školskih ustanova pomenutog karaktera, uprkos izvjesnoj stagnaciji
koja će biti zabilježena zaoštravanjem vojnih i političkih prilika u
Imperiji, naročito konačnim zaustavljanjem osmanlijskog pohoda
na Beč 1683. godine. Niz poraza,a
potom najezda austrijskih trupa
nanose veliku pustoš u mnogim
osmanlijskim kulturnim i privrednim centrima (Sarajevo, Novi
Pazar, Prizren, Skoplje). Tako je i
Novi Pazar u Velikom bečkom ratu
(1683-1689) bio opustošen, opljačkan, spaljen i razrušen od strane
austrijskog generala Pikolominija.
Da bi u evropskom dijelu Carstva učvrstili svoje pozicije, Turci
Osmanlije su trgovački Sandžak
pretvorili u odbrambenu vojničku
tvrđavu, izabravši ga kao još
jedno od područja pogodnih za
uspostavu kontrole nad vladajućim pozicijama.
Ipak, niz mjera poduzetih na
polju administrativno-teritorijalne
reorganizacije Osmanlijske Imperije sredinom XIX vijeka doprinosi
poboljšanju uslova za obrazovanje
na svim uzrasnim nivoima. Osim
većih prosvjetnih centara priliku
dobijaju i neki manji administrativni gradovi u kojima dolazi do
reorgaziziranja škola i sistema
obrazovanja. Zasnovana na principu multikonfesionalnog šarenila,
Osmanlijska Imperija razvija i otvara nove-reorganizirane škole
svjetovnog karaktera, koje su se
umnogome razlikovale od ranijih
vjerskih škola – mekteba i medresa.
Sistem školstva u Sandžaku
u drugoj polovini XIX vijeka
Riječ je o sistemu koji je imao
svjetovni i opšteobrazovni krakter
i izgledao je ovako:
Sistem školstva u Novopazarskom sandžaku po ovom tabelarno
pregledu sačinjavale su ove prosvetne institucije: mektebi, medrese, iptidaije, ruždije i idadije i
jedna, a kasnije dvije zanatske
škole za žensku muslimansku
djecu.
Specijalne i
stručne škole
Opšte
obrazovne
škole
Zanatske
Iptidaije
škole (ženske) (početna osnovna škola )
Ruždije
(niže
gimnazije)
Vjerske škole
Mektebi
(mesta za
učenje)
Medrese
(srednje
bogoslovije)
Idadije
(više
gimnazije)
Ovakav sisitem opšteobrazovnih, a donekle i specijalnih i stručnih institiucija svjetovnog karaktera
u Bosanskom ejaletu (kasnije vilajetu) pokreće Šerif Osman – paša,
valija pomenutog ejaleta polovinom XIX vijeka, insistirajući kod
Porte da se ovakav sistem školstva
proširi na Bosanski vilajet, jer će to
mnogo koristiti ugledu carstva.
Ovaj sisitem naišao je na brzi prijem
i primjenu, osobito kod uglednih i
imućnih ljudi koji su shvatali značaj
opšteobrazovnih škola i pozdravljali ovakvu odluku Porte.
Šerif Osman-paša je za devet
godina svog boravka i upravljanja
preporodio Bosanski vilajet i na
polju prosvjete mnogo učinio ”tako
da su mnoga djeca izučila nauke da
se mogu u carsku službu u kancelarije uzeti ”.
Ove škole bile su pristupačnije
vojno–politički
privilegiranom
sloju: činovnicima, trgovačkoj bužoaziji i imućnijim, uglednijimm
građanima, ali ne i siromašnijim
slojevima. No bez obzira na takav
splet okolnosti, ovaj sistem je uzeo
maha i učvrstio se na širem području Bosanskog vilajeta, odnosno
Novopazarskog sandžaka kao njegovog sastavnog dijela.
Sa burnim razvitkom gradova,
porastom stanovništva u njima, plodotvornim uticajem na svijest ljudi
i zahtjevom za daljnje unaprijeđenje
sistema školstva, u Sandžaku se broj
škola rapidno povećavao, što se vidi
iz izvoda iz Bosansko – hercegovačkog klasifika (kalendara) za 1875.
godinu, priloženog uz četvrtu stranicu ove teme.
Iz izvoda se vidi da je u gradovima Novopazarskog sandžaka u
drugoj polovini XIX vijeka, pored
ostalih, bilo značajnih objekata: tri
medrese, četiri ruždije, pedeset dva
mekteba, četrdeset šest ”vjerskih“
škola ” sa velikim brojem djece u
njima. Ove brojke dokazuju izvestan napredak i razvoj prosvjete u
Sandžaku. Iz njega se može vidjeti
da je te škole posjećivalo preko 5 –
6 hiljada djece Sandžaka.
Da je osmanlijski obrazovni sistem ubrzano forsirao nove škole
opšteobrazovnog i stručnog karaktera može se zaključiti iz govora pojedinih istaknutih ličnosti
Osmanlijske imperije. Pošto je Novopazarski sandžak pripadao Bosanskom vilajetu, radi ilustracije,
navodimo jedan dio govora valije
pomenutog vilajeta, Šerif Osman
– paše koji je, apelujući na mase da
se kulturno–prosvjetno uzdižu, između ostalog rekao: ’’Potrebno je da
se narod uči čitati i pisati, i time da
odgoni neznanje koje ga je obuzelo. I
Januar - Decembar 2009. 157
ovoj potrebi je dostojno odgovoreno,
jer je u varošima i selima po ovome
Vilajetu do sada iznova otvoreno više
od četiri stotine osnovnih škola, poluruždija i ruždija’’. 1
Iz ovog govora valije Bosanskog
vilajeta može se zaključiti da je rad
na prosvjetno-kulturnom polju,
tj.na izgradnji novog školskog sistema, za ono vrijeme dosta napredovao i postizao zavidne rezultate
koji nisu za potcjenjivanje. Ovi su
rezultati postignuti, prvenstveno,
zalaganjem visoke administracije
Porte, pojedinih valija, kao npr.
Osman–paše i drugih utjecajnih
ljudi sa ovih prostora.
Da bi se unaprjeđenju školstva
i rješavanju prosvjetnih problema
pristupilo intenzivnije, Ministarstvo prosvjete Carigrada pismeompredstavkom, upućenom
bosanskom valiji, apelira na građanstvo da se kulturno uzdiže i
krene u korak sa naukom i civilizacijom. U pismu se pored ostalog ističe:
“Da bi se nauka u svim krajevima države što bolje rasprostirala
naumila je Carska vlada da neke
potrebne ustanove zavede. Svakome je poznato, da se nauka čitanja i pisanja i osnovnog vaspitanja
u osnovnim školama svoj djeci predaje. Zato je postignuće ove namere prvi uslov da se stanje
osnovnih škola koje već postoje popravi, da se broj ovih škola prema
broju i potrebi žiteljstva poveća – tj.
da se još škola iznova otvori“.
U nastavku ove pismene predstavke se dalje ističe da: „svaki čovjek koji živi u krugu civilizacije,
bez razlike stanja u kome se nalazi,
dužan je neku nauku imati, a da bi
svoje poslove uredno izvršavao
treba mu znati čitati i pisati, inače
će mu svaka tuđa pomoć trebati i
sredstvom tuđeg znanja moraće
svoje potrebe sviđati, zato treba
svaki čovjek, koji je rad svoje dostojanstvo među ljudima da uživa, da
se na nauku što više upućuje.
Poznato je da se prvi temelj
ovoga važnoga znanja zadobiva u
158 Januar - Decembar 2009.
narodnim osnovnim školama, a u
školama je ovim do sada nauka
vjerozakonska predavana, ali na
uslove života odnoseće se nauke u
njima nisi mjesta imale, a budući
svi učenici nisu iz malih škola u
ruždije prelazili, nego iz njih izišavši primali se na rukodjele i
druga zanimanja i tako su mnogi
ostajali bez nauke za uslove života
potrebne, a dokazano je, da to stoji
na putu rasprostiranju nauke koja
je temelj civilizaciji.
Da bi se ovome nedostatku
nauke doskočilo naredila je carska
vlada, da se u osnovnim školama
pokraj nauke o vjerozakonu i
dužnostima muslimanstva predaje i pisanje, čitanje i osnove realnije nauke, a da bi se taj cilj
postignuti mogao, naređeno je da
se otvori škola, u kojoj će se učitelji
za škole po novom sistemu uređenja pripravljati. A ta će škola nositi
ime dar – ul – alimin sibijan “ =
kuća učitelja za djecu,( odnosno
učitelska škola). 2
Ova tri momenta u stavovima
osmanlijskih rukovodilaca koji su
predočavani i objavljivani preko
turskog lista “Bosna“ na osmanlijskom i bošnjačkom/bosanskom jeziku, s ciljem popularizacije novog
školskog sistema, govore nam
jasno koliko su zagovornici pomenute ideje otišli daleko u shvatanju
prosvjetne problematike, koja se u
odnosu na ranija iskustva organizacijski i teoretski bitno razlikuju.
Osmanlije uviđaju potrebu jačanja
sistema putem reformi pismenosti
i znanosti u ovim zaostalim krajevima carstva i u tom cilju kažu: “
Potrudimo se, dakle, da sa sebe
stresemo nesnosni prah neznanja i
da se koristimo ovim vremenom.
….. Dangubom se ne može ništa
steći, a ovakve prilike svakad se ne
pojavljuju….. “
Tako se i na inicijativu visokih
funkcionera turskog carstva, činovničkog staleža, trgovačke buržoazije, i imućnijih građana razvio
novi sistem školstva koji tek pred
kraj XIX i u prvim godinama XX vi-
jeka dobija karakter savremenog sistema školstva sa svim svojim nedostacima i negativnim osobinama
toga vremena.
Ovaj sistem školstva u Otomanskoj imepriji odškolovao je nekoliko mladih generacija nadahnutih
novim naprednim, revolucionarnim i slobodarskim idejama. To su
budući zagovornoci i pokretači
Mladoturskog pokretai.
Balkansim ratovima okončana
je turaka uprava na Balkanskom
poluostrvu, a time je nestalo i sve
što je nosilo tursko obilježije.
Novonastala ekonomska, politička i društvena zbivanja kroz dugi
niz godina različito su uticala na
razvoj prosvjete i kulture na Balkanu. Bez obzira na to, ona se poslednjih decenija XIX i početkom
XX vijeka, naglo razvijala. Pa je
stvoren jedan odredjen sisitem
obrazovanja i vaspitanja nadahnut
buržoaskim idejama i sadržinom.
Tipovi škola u Novom Pazaru i
bližoj okolini
Mektebi (mjesta za učenje ), su
najmasovnije vjersko-svjetovne
škole. Nisu bile obavezne u smislu
zakona i propisa, ali su ih zato iz
vjerskih pobuda pohađala sva muslimanska djeca oba pola starosti
od 6–15 pa i više godina.
Školovanje u mektebima trajalo
je po 2 do 3 godine, a po želji samih
učenika, katkad i više. Po selima se
moglo naići na učenike koji su u
mektebu proveli po 5 i više godina,
vraćajući se po više puta da uče
istu materiju, kako bi je što bolje
savladali ili napamet naučili.
Prvi mektebi u Novom Pazaru
javljaju se sa osnivanjem grada od
strane njegovog utemeljivača Isabega Ishakovića. Kako se razvijao
grad i njegova privreda, rasteo je i
broj stanovnika, a shodno njihovim
potrebama uvećavao se i broj mekteba, pa Evlija Čelebija bilježi da u
Novom Pazaru ima oko 11–12 sibijin mekteba.
Broj mekteba u Novom Pazaru
u XIX veku ostaje nepromjenjen.
Tako je 70–tih godina XIX vijeka u
Novom Pazaru bilo 12 mekteba sa
594 učenika oba pola. To znači da
su mektebi u Novom Pazaru u
dugom nizu od oko 400 godina
bili osnovni i najmasovniji vid
vjerskih škola, u kojima je vršeno
podučavanja i vaspitavanja mladog naraštaja u duhu Islama. Radi
ilustracije o mektebima u Novom
Pazaru i drugim mjestima Sandžaka navešćemo neke brojke:
U gradovima Novopazarskog
sandžaka 1874. i 1875. godine postajalo je oko 58 mekteba sa
ukupno 2. 850 učenika (dječaka i
djevojčica).
Najviše mekteba je bilo u isturenim gradovima prema Srbiji i
Crnoj Gori. Tako je u Bijelom Polju
imalo najviše mekteba - 15, uSjenici 13, a najmanje u Novoj Varoši
-2 i Prijepolju 4. Jasan pregled
mekteba I učenika u njima po gradovima Sanžaka može se videti iz
sledeće tabele, izvađene iz predhodnog kalsifika priloženog uz
stranu četvertu (4), za 1874 / 75
godinu:
Mekteb je mjesto za učenje
osnovne pismenosti, vjerske
pouke i osnovnih principa na kojima se zasniva Islam. Kroz učenje
u mektebu može se vrlo lako sagledati i osnovni cilj vaspitanja
mladih vjernika.
Učenici, koji stupe u mekteb,
najprije uče arapski bukvar koji se
zove “Elif–sufara“. Bukvar je
pisan arebicom - prilagođenim
arapskim pismom i sadrži osnovne dove potrebne za klanjanje
namaza. Te molitve se nalaze na
tri pretposlednje strane, a na kraju
“Elif-sufare“ napisana je molitva
koja čini srž islamske vjere:
„Amentu billahi“ (vjerujem u
Boga), koju mora da nauči napamet svaki musliman, jer suu njoj
izloženi imanski šartovi - osnovni
principi islamskog vjerovanj i to:
vjerovanje u Boga, božije meleke
(anđele), božije poslanike (pej-
Naziv Mjesta Broj Mekteba
Broj učenika
Muški
Ženski
Svega
Novi Pazar
12
424
170
594
Pljevlja
12
323
166
489
Bijelo Polje
15
680
175
855
Prijepolje
4
180
60
220
Sjenica
13
500
40
560
Nova Varoš
2
98
37
135
Ukupno
58
2205
648
2853
gambere), božije knjige (kitabe),
koje ih je: „četiri velike i stotinu
malih“, a te četiri velike knjige su:
„Tevrat“ (jevrejski); „Zebur“ (katolički); „Indžil“ (pravoslavni); i
„Kur’an“ (muslimanski); vjerovanje u Sudnji dan (ar. Jeum-il-Ahir)
i u sudbinu (tur. kader) bila dobra
ili zla i da će svi na Sudnjem danu
biti oživljeni i polagati računa o
svojim djelima, te da sve što se
zbiva, zbiva se Alahovom voljom.
Nakon „Elif - sufare“ učenik
prelazi da uču prvi dio Kur’ana, tj.
„Amen - sufaru“, zatim drugi dio
„Tebarek–sufaru“, onda treći:
„Katmen–sufaru“, i po završtku
ova tri dijela, prelazi na potpunije
i detaljnije učenje Kur’ana. Prilikom završetka svakog, od ova tri,
dijela, - knjige, učenik donosi
mualimu (vjeroučitelju)–hodži nagradu u novcu ili odjeći (tekstil),
zato što učitelj nije primao posebnu nadoknadu za mektebsku poduku djece, pa je ovo bio način na
koji je nagrađivan za svoj rad.
Pored ovoga, osnivač mekteba
vakif (dobrotvor), ili sami roditelji, prilikom otvaranja mekteba,
dogovarali su da će vjeroučitelju
plaćati dogovorenu sumu u novcu
ili naturi, uz obavezu da će ga
obezbijediti stambeno i snabdjeti
ogrijevom.
Kur’an se uči duže, od jedne do
dvije, pa i tri godine, a po želji
samih učenika i znatno više. Završetak učenja Kur’ana je predviđao
posebnu svečanost, običaj koji se
poštuje od davnina, da kad jedan
učenik završi Kur’an, a roditelj mu
je dobrog imovnog stanja, obavi se
svečanost “hatma“ u čast proučenog Kur’ana na sljedeći način: dijete se obuče u lijepo svječano
odijelo, pozovu se bližnji rođaci i
pristupa se provjeri poznavanja čitavih poglavlja ili odlomaka iz
Kur’ana. Uspješno obavljena hatama predstavljala je neku vrstu
završnog ispita koji, kad ga učenik
prođe, govorilo se da je „skinuo
hatme” ili „zaklopio hatme”, što
znači da je stekao osnovna vjerska
znanja. Skidanje ili zaklapanje
hatme često je bilo propraćeno
učenjem Mevluda – prigodnog
spjeva o rođenju i životu Muhameda alejhiselama i učenjem ilahija – pobožnih pjesama. Hatma je
bila prilika da se nagrdi vjeroučitelj, pa i njegovi pomagači – kalfe,
ako ih je imao, ali i da se šerbetom,
simitima, halvom, ili drugim poslasticama počaste svi koji su
hatmi prisustvovali.
I siromašna su djeca završavala
hatmu, u mektebu pred hodžom
(hafizom) i bližnjim rođacima, ali
bez serviranja simita i halve. Učitelju se ipak donosila nagrada u
novcu ili naturi prema mogućnostima roditelja.
Sva ostala djeca, svečano obučena, ulaze u mekteb sjedajući na
svoja mesta, a roditelji i ostale zvanice posijedaju ispred njih na tradicionalnu podnu prostirku
(pustećije od uštavljene ovče,
kozje ili teleće kože), tepihe, ćilime
i druge zastirače. Nakon toga, je
Januar - Decembar 2009. 159
hodža–mualim, najčešće hafiz
(onaj koji zna Kur’an napamet)
izuči molitvu, zahvalivši se prisutnima na posjeti, odpočinjao sa
„ispitom“, na taj način što bi učenik izvjesne lekcije iz Kur’ana
(sure), čitao ili napamet izgovarao.
Mnogi su tu svečanost uveličavali
„Mevludom“ (prigodan spev o
Muhamedu) pjevanjem naglas, u
kome se veliča poslanik Muhamed i njegovo rođenje.
Po završetku hatme(ta) i molitvi djeca i odrasli u mektebu popiju šerbet ili đulsiju (slatko piće),
a zatim izlaze napolje. U dvorištima mekteba deca se poredaju
po dvoje. Pred njima je petoro-šestoro djece koja imaju melodičan
glas, koja pevaju „iljahije’’ pobožne pjesme na arapskom, turskom
ili bošnjačkom), prolazeći postrojeni u redu, ulicama od mekteba
do kuće učenika, gde sva deca i
odrasli budu počašćeni „simitom’’
i „halvom’’, a veroučitelja posebno
nagrade (otac u novcu, a majka
mahramom, košuljom, čevretom i
dr.). Tom prilikom daruju i pomoćnika (kalfu) ako je postojao pri
mektebu.
U mektebu, pored učenja pomenutih knjiga, kao najglavnije bilo je
učenje 33 islamska šarta (tur.
uslova) za pripadništvo islamu. Ti
uslovi ili principi iziskuju da učenik bolje nauči verovanje u Boga,
uzimanje abdesta prije molitve,
umivanje, kupanje, klanjanje i
druge najnužnije propise islama,
koje kao musliman obavezno mora
da poznaje i da ih se striktno pridržava. Ako ih ne poznaje, dužan ih
je bio naučiti, ili će se smatrati za
džahilja (neznalicu). Ova 33 šarta
(uslova), najglavnije molitve (dove)
i propisi islama, odštampani su u
knjizi zvanoj „Ilmihal”, koja se
učila u mektebu kao predmet.
Osim navedenih predmeta u
mektebu se još praktično učilo klanjanje (namaz), odnosno pet dne1. Naša škola, br. 9-10, 1956.
2. Isto
160 Januar - Decembar 2009.
vnih namaskih vaktova (vremena),
a uz njih i Džuma (petak u podne),
Bajram (dva puta u toku lunarne
godine), Teravih ili Teravije (svakog Ramazana, 29 ili 30 dana),
Dženaze (prilikom smrti umrlog).
Velika se pažnja posvećivala učenje
Ezana (poziva na svakodnevnu
molitvu) i dugi. Pisanje se u mektebu, najčešće, nije učilo !?!
Pored petka (džume), (koji je
kod pripadnika islama ono što je
nedjelja za hrišćanske vjernike), i
ostalih manjih praznika, značajni
praznici bili su: Muhamedovo rodjenje – 12. rebiul-l-evvel, Lejletul-Kadr - 27. noć mjeseca
Ramazana, Ramazanski i Kurban
bajram. Djeci se 3–4 dana prije Bajrama davao odmor (10–12 dana) i
tom prilikom djeca su donosila
vjeroučitelju nagradu u novcu „testireč“i( od presijske riječi „desti
res“, što znači „davanje rukom“).
U mektebima nisu postojale
klupe kao u današnjim školama.
Deca su sjedela na kolenima na
pustećijama ili drugoj prostirci
koju su donosila od kuće, a ispred
sebe su imali niske drvene klupice
ili postolja – „peštahte”, na kojima
su se držale knjige – Ilmiohali i
Mushafi.
Mektebi su otvarani inicijativom samih građana naročito bogatih, koji su svoj imetak zavještali
za otvaranje mekteba da im deca
ne bi bila „džahilji“ (neznalice) što
se smatralo nepotpunim muslimanima. Otvarani su u džamijama, ili
uz džamije, u privatnim zgradama ili zgradama napravljenim
akcijom i prilozima građana, koje
su se sastojale iz učionice, eventualne kaznene prostorije i učiteljevog stana. Prostorije su
odgovarale aktuelnom trenutku,
bile su skromnije, a higijenu prostorija su održavali polaznici
škole, najčešće, stariji učenici (bilo
je učenika koji su imali i 15 pa i
više godina starosti) svakoga
dana. Prostorije su čišćene i uređivane detaljnije, redovno svakog
četvrtka (uoči petka).
Učitelji i učiteljice u mektebima
bili su svršeni učenici četvororazrednih, šestorazrednih, osmorazrednih, a rjeđe i punih medresa.
Zvali su se
"mualimi" (nastavnici), a učiteljice "mualime".
Oni nisu imali status državnih
službenika, pa prema tome nisu ni
bili plaćeni kao državni činovnici,
već su zasvoj rad nagrađivani od
đačkih roditelja, najčešće, prigodom vjerskih praznika i pri polasku djeteta u mekteb, odnosno
završetkom mektebske obuke. I
pored dužnosti veroučitelja, mualimi su bili i imami u gradskim i
seoskim džamijama, pa su i od vakufske uprave primali nagradu za
svoj angažman.
Sistem rada u mektebima djeca
su teško podnosila i još otežanije
učila. Morali su usvajati dio znanja koja su po svojoj prirodi bila
nejasna i nerazumljiva, naročito jezike (arapski, persijski i staroturski). Vjeroučitelj se nije trudio
mnogo da objasni stvari, već je
zahtijevao da se, kao što je napisano, nauči napamet. O tome svjedoče brojni primjeri: Djeca su
sjedela “pokoljenke“ (na kolenima) na patosu nepomično, do
pola dana bez odmora, tako da su
od bolova u nogama teško ustajali.
Dijete koje bi se usled grčeva ili
utrnulosti nogu pomjeralo, ili nije
naučilo materiju, bilo bi veoma
strogo kažnjavano. (Ta se praksa u
školama zadržala i nakon odlaska
Osmanlija). Kaznenih mjera je bilo
na pretek: razvrstanih po kategorijama I težini prestupa – greški. U
zavisnosti od težine prestupa, najteže kazne bile su: „falake“ i zatvaranje. Falaka je bila u obliku
motka, sa užetom prikačenim da
dva mjesta, i dva kraka. Služila je
za obavijanje nogu i njihovog pričvršćivanja za motku.
DEMOGRAFIJA
Dr. sci. Selim Šaćirović
DEMOGRAFSKI RAZVOJ
I URBANIZACIONI TOKOVI
NOVOPAZARSKOG KRAJA
T
okom duge naseobinske historije
novopazarskog kraja, njegova demografska situacija se kontinuirano mijenjala. Ima indicija da je teritorija
današnjeg grada i njegove okoline bila
naseljena od prahistorijskih vremena. Izvesno je da su se demografske prilike mijenjale veoma intenzivno, noseći u sebi
uvijek svojstva konkretne historijske
epohe. U svim fazama društvenog razvoja, na pomenutim prostorima vidno
mjesto su imali kulturogeni i demografski utjecaji (kako sa istoka, tako i sa zapada). Isto tako, istaknuto mjesto u
historijsko- demografskom razvoju čitavog područja ima i čitav niz veoma značajnih historijskih događaja kojima je
stanovništvo bilo zahvaćeno i u kojima je
aktivno učestvovalo. Pomenute su histo-
Stara čaršija koje više nema
rijske okolnosti i teritorijalno razgranata
mreža migracionih stujanja, računajući i
činioce ekonomskog razvoja, presudno
utjicale na dinamiku demografskog razvoje i promjene antropološke, etnografske i antropogeografske slike njegovih
naselja. U tom smislu, relevantan utjecaj
na dugo postojanje naselja novopazarskog kraja imaju:
- autohtono starosjedelačko stanovništvo (Iliri, Kelti, Vlasi i dr.)
- naseljavanje južnoslavenskog stanovništva (kraj VI i početak VII vijeka)
- vladavina Osmanlija i utjecaj orijentalne kulture,
- metanastazička kretanja stanovništva ka današnjem gradu i iz grada ka
Turskoj i zapadnim zemljama,
- suvremene migracije na relaciji selograd.
U novije vrijeme, naročito u
drugoj polovini XX vijeka, jači
podsticajni impulsi demografskog
razvoja Novog Pazara i njegove
okoline proizlaze iz ubrzanog društveno-ekonomskog razvoja i promjena izazvanih u njegovoj privrednoj i regionalno funkcionalnoj
strukturi. Funkcionalni razvitak
Novog Pazara omogućava veoma
vidljiv urbani, administrativnoupravni,
kulturno-prosvjetni,
zdravstveni i industrijski razvoj.
To doprinosi formiranju specifične
demografske situacije u gradu i
njegovoj okolini, koja se po mnogo
čemu razlikuje od one u ranijim
historijskim periodima.
Januar - Decembar 2009. 161
Antropogeografska
i demografska prošlost
Mada je Novi Pazar činio zonu
spajanja i prožimanja znatno udaljenih oblasti i često predstavljao
neku vrstu sabirnog centra za dalje
pokrete, ipak je i u samom gradu i
njegovoj okolini očuvan značajan
broj historijskih spomenika koji su
nepobitni svjedoci historijske prošlosti stanovništva cijelog novoparskog kraja.1
Razumije se, tih graditeljskih
tragova je najviše iz srednjeg vijeka, jer je na pomenutom području
svojevremeno bilo saborište srednjovekovne srpske države i utvrđenje Ras. Ima izvora u kojima je
Deževa naznačena ne samo kao
stara kraljevska prestonica, već i
kao jako središte Bogomila. Osim
toga, tu su ostaci drevnog rimskog
i starog srednjovjekovnog Trgovišta
koje se pominje kao trgovački centar, po mišljenju mnogih, najvažnije
mjesto (od 1346. do 1459.) na drevnom trgovačkom putu između Dubrovnika i Niša, što, istovremeno,
svjedoči o priličnoj naseljenosti stanovništva u pomenutom središtu i
njegovoj okolini.
O historijskoj prošlosti stanovništva Novog Pazara i njegove
okoline pisali su brojni naučnici,
putopisci i demografi. Profesor J.
Dedijer piše da pri kraju XV vijeka
nestaje ime Trgovište, a javlja se današnje ime Novi Pazar (tur. Yeni
Pazar). Brojni putopisci koji su
ovuda još od XVI vijeka prolazili
tvrde da je Novi Pazar najveće naselje na “Dubrovačkom putu” između Dubrovnika i Niša, sa 6.000
kuća, mnogim džamijama, karavan sarajima i dugačkim bazarom,
čije su stanovništvo sačinjavali
“Turci”, Dubrovčani i Mlečani. Stanovnici-katolici su u gradu čak u
jednoj od kuća imali i kapelu.
Međutim od XVII stoljeća, Novi
Pazar počinje da gubi primat i silan
trgovački značaj, a naročito posrće
od vremena Velikih seoba stanovništa (1683-1699) i krvavog po162 Januar - Decembar 2009.
hoda Karađorda, krajem proljeća
1809.godine.2 Zbog posljedica stradanja i paljevina grada i njegove
okoline došlo je do velikih migracija stanovništva svih naroda pogođenih nemirima.
Putopisci Pukvilj, Giljferding,
Ami Bue i drugi pišu o opadanju
broja stanovništva i slabom oporavku grada i njegovog okruženja.
Novi Pazar se nešto kasnije, u izvesnoj mjeri oporavio, postajući glavno sjedište muslimanskih begova,3 ali je nakon odlaska Osmanlija, naročito poslije teških godina
Balkanskih ratova i Prvog svjetskog rata, primjetna njegova privredna i urbana stagnacija.
U to vrijeme su u gradu dominirali trgovci, zanatlije, ali su brojna
gradska naselja osim “jerlija” (tur.
mještani) naselili “muhadžiri” doseljeni iz Bosne i Hercegovine. U
gradu je bio i izvjestan broj pekara i
privrednika iz Đakovice i okoline
koji su držali hanove i bavili se kujundžilukom i proizvodnjom hljeba.
Kada je u pitanju historijska
prošlost stanovništva, osim Bošnjaka i Srba, bilo je i Roma, čije se
prisustvo u ovom kraju vezuje za
početak osmanlijske vladavine.4
Kako navodi T. Đorđević, u Novom Pazaru je bilo 20 do 40 čerkeskih kuća. Naim, oni su se krajem
XIX vijeka odvojili od kosovskih
Čerkeza i dospeli u naše krajeve.
Međutim, satirale su ih razne bolesti i prisile na raseljavanje tako da
danas na njih jedino podsjeća “Čerkez mahala”, koja je po njima i dobila ovo ime.
Najstarija je ipak kolonija jevrejskih doseljenika koja se ovde davno formirala, najvjerovatnije u
XVI vijeku (E. Mušović). Došli su
kao trgovci i pored rijeke Raške osnovali svoju koloniju. Prema podacima G. Gravijea, 1912. godine je u
Novom Pazaru bilo je oko 50-tak
jevrejskih domova. Činjenice navode na pretpostavku da su se u
gradu održali zahvaljujući prilično
ujednačenom priraštaju. O njihovom dolasku E. Mušović piše slje-
deće: “Moglo je to da bude i XVI
stoljeće, kada je Novi Pazar igrao
vrlo važnu ulogu u trgovini i bio
veza između Sarajeva, Skoplja i Soluna”. Ova jevrejska novopazarska
kolonija, je svoje porijeklo vodila
od španskih jevreja iz Sarajeva, od
kojih su u Novi Pazar dospjele, po
Mušoviću, jedna do dvije porodice.
Ističe se da su za vrijeme Turske
uprave bili pokorni, mirni i da su s
uspjehom obavljali svoj omiljeni
posao–trgovinu, pa su se zahvaljujući tim okolnostima postepeno
umnožavali i razvijali u prilično
ujednačenom priraštaju.” Ejup
Mušović, također, ističe da je
prema zapisima Amadeja iz 1807.
godine, Novi Pazar imao 15.000
stanovnika, od kojih je stotinu Jevreja. Danas na njih podseća “Jevrejsko groblje” koje se nalazi u
Potok mahali, ali i neke njihove porodične kuće .
Kao što se iz navedenog može
vidjeti, stanovništvo Novog Pazara
i okoline, imalo je relativno burnu
istorijsku prošlost, ali je ipak odoljelo svim nedaćama i uspjelo da
sopstveni kontinuitet očuva prirodnim priraštajem i povremenim
mehaničkim prilivom (doseljavanjem), naročito protjeranog muslimanskog stanovništva iz Bosne i
Hercegovine i nekih današnjih crnogorskih gradova u kojima su
predstavljali većinu (Podgorica,
Nikšić, Kolašin, Mojkovac i dr.)
Kada je riječ o historijskoj prošlosti ovoga kraja, uočeno je u antropogeografskim i etnološkim
proučavanjima da izvjesne oblasti
imaju, pored privrednih i društvenih, i funkciju spajanja i prožimanja različitih naroda. Jedna od
takvih oblasti je novopazarska, sa
Novim Pazarom kao glavnim gradom, po kojoj se kasnije širio i razvijao, a svojevremeno i dobio ime
Novopazarski Sandžak.5 Istina,
ovo ime je u početku nametnula
osmanlijska administracija, ali su
ga kasnije prihvatile i mnoge hrišćanske države, koristeći ga za
ostvarivanja svojih političkih ci-
ljeva i za ekspanziju koja je bila a posebno u povezivanju Sarajeva,
usmjerena ka dubljem prodoru u Skoplja i Soluna sa jedne, i gradova
na Crnomorskom i Jadranskom
zemlje Balkanskog poluostrva.
Rijetko su gdje osobine geograf- primorju, na drugoj strani. Tu
skog položaja bile od tako velikog ulogu u oblasti spajanja i prožimautjecaja na kretanje stanovništva i nja, koja je veoma bitna za etničke
njegovu, relativno, jedinstvenu, ali procese, Novi Pazar je zadržao sve
u mnogo čemu specifičnu etno- do današnjeg doba.
U doba Turaka Osmanlija, Novi
grafsku kompoziciju, kao što je to
slučaj u Novopazarskom San- Pazar je kao grad koji se nalazio na
džaku, čije jezgro pretstavlja Novi raskšću tri vrlo značajna putna
pravca, veoma napredovao. Bio je
Pazar sa širom okolinom.
Zahvaljujući svom geografs- u dodiru sa tri veće i nekoliko makom položaju, u centralnom dijelu njih zvjezdasto rasporijeđenih riBalkanskog poluostrva, Novi Pa- ječnih dolina, što je u mnogome
zar je sticajem okolnosti postao utjecalo na njegov dalji razvitak, jer
tranzitna zona između centralnih je čitava njegova okolina postala
dijelova Evrope na sjeveru i me- stjecište stanovništva koje je pristiditeranskog područja na jugu. S zalo sa različitih strana. Novi Pazar
druge strane, preko novopazarskih zapravo postaje čvorna komunikapredjela, od davnina je prolazila cija cijelog Sandžaka, ali i veoma
kopnena putna veza koja je spajala aktivan trgovački centar, drugim
zapadne oblasti Male Azije sa Ja- iječima, postaje spona između
dranskim primorjem, a ta činjenica Istoka i Zapada.
nije bila bez uticaja na
etničku kompoziciju
stanovništva. Zahvaljujući trgovini, u prvo vrijeme posebno karavanskoj, kroz novopazarsku oblast otpočela su
veoma rano strujanja
različitog stanovništva
koja su ostavljala svoje
tragove, ili pak, uslijed
kraćih ili dužih zadržavanja, na izvjesnim mjestima,
utjecala
na
etničku kompoziciju
stanovništva. Važnost
Stara čaršija koje više nema
koju je u tom pogledu
imao Novopazarski
Glavnu etničku masu činili su
kraj, najbolje potvrđuje razvijenost
i nekadašnja struktura novopazar- Srbi i muslimani (naročito Bošnjaci),
ske čaršije, na čiju se funkciona- a u znatnom dijelu bilo je Turaka,
lnost odrazilo i, relativno rano, Jevreja, Vlaha, Roma, Albanaca, ugprisustvo jevrejskog stanovništva, lavnom u gradskim i varoškim nakoje se, što se tiče ovog dijela San- seljima. Relativno kratko vrijeme
džaka, jedino ovdje zadržao sve do zadržavali su se u ovoj oblasti i ČerDrugog svjetskog rata. Slično je kezi. Ovakvom kretanju stanobilo i sa drugim etničkim grupama vništva pogodovale su dobre gekoje su se manje ili više zadržavale ografske veze i srazmerno razvijena
na ovom području, osobito u vri- mreža puteva preko koje su Novi
jeme kada je Novi Pazar imao Pazar i njegova okolina bili považnu ulogu u kopnenoj trgovini, vezani sa znatno dubljim zaleđem.
Migracije
Proces doseljavanja i iseljavanja
u širem novopazarskom kraju odvijao se, skoro, neprekidno. Ovome
su znatno doprinijele i sfere utjecaja koje prirodno gravitiraju prema Novopazarskom polju. Ovaj
proces bio je uslovljen i ekonomskim činjenicama i društveno historijskim zbivanjima.
Relativno pitoma Novopazarska kotlina bila je privlačna meta za
spuštanje stanovništva iz planinskih predjela i predstavljala samo
jednu od stepenica kojom je ostvarena težnja planinskih stočara da se
domognu, na bilo koji način, pitomijih zemljoradničkih regiona, od
kojih su u izvjesnoj mjeri bili zavisni, uostalom kao i zemljoradnici
od njih. Tako je Pešterska visoravan postala rasadnik, sa kojeg se
višak stanovništva, kad god su to
prilike dozvoljavale, spuštao u petokraki zvjezdasti sliv, tačnije, poriječja
Raške, Ljudske, Jošanice,
Trnavice i Deževske rijeke, naseljavajući relativno visoko njihove priobalne strane.
Na osnovu pisanih
podataka može se zaključiti da je bilo i prisilnog
preseljavanja stanovništva iz udaljenijih regiona, koja su po svojoj
prilici diktirali kako ekonomski tako i politički
razlozi.
Bez sumnje, raseljavanja stanovništva uslovljavaju i
drugi činioci, među kojima su osim
progona, ratova, krvne osvete i
drugih faktora, zamajac migracija
predstavljali i ekonomski činioci.
Novi Pazar je kao trgovački centar, naročito u zatišju između ratova, bio veoma privlačno stecište
zanatlija, trgovaca i drugog, pretežno, gradskog življa. To se da zaključiti iz činjenice što se Novi
Pazar veoma rano pominje kao najnaseljenija varoš na “DubrovaJanuar - Decembar 2009. 163
čkom putu”, pa tu svoju ulogu trgovačkog centra u kome se okuplja
i boravi trgovačko-zanatlijski svijet,
zadržava i kasnije.
Počev od XVI vijeku, Novopazarski kraj se u izvještajima i putopisima pominje kao ključna komunikacija prema Dubrovniku, Skadru,
Sarajevu, Nišu Skoplju i Solunu.
Kako se kretao broj novopazarskog stanovništva od osnivanja pa
do prvih statističkih izvještaja-popisa, možemo pratiti na osnovu zapisa mnogih putopisaca koji su
prolazili kroz ove krajeve. Jedan od
njih je poznati turski putopisac Evlija Čelebi koji navodi, da u XVII vijeku u Novi Pazar ima 3.000 kuća,
100 dućana, 23 džamije i 7 crkava
(srpskih, bugarskih i latinskih).
Ruski putopisac Aleksandar
H(G)iljferding piše 1856. godine da
u Novom Pazaru živi 12.000 stanovnika (1.500 muslimanskih i 100
pravoslavnih domova). Razlog za
ovakav pad broja stanovništva (od
3.000 na 1.600 domova) treba tražiti
u permanentnim ratovima, stradanju i migracijama stanovništva.
Poznati geograf i antropolog, J.
Cvijić navodi 1910. godine da u
Novom Pazaru nema više od 2.000
žitelja, dok je u službenim statistikama iz 1911. godine unijet broj od
13.846 lica, uz napomenu da je
1.543 nemuslimana.6 Iako na prvi
pogled kontradiktorne, ove cifre o
broju stanovnika promatrane u ondašnjem vremenu u izvesnoj meri
mogu biti pouzdane. One potvrđuju veoma burnu dinamiku kretanja koja je bila odraz društvenohistorijskih zbivanja i privlačnosti
Novopazarske kotline kao gravitacione zone. Može se sasvim slobodno reći da je novopazarska
okolina u svim etapama služila kao
sabirna ili zona okupljanja stanovništva, pripremljenog za pokrete
u različitim pravcima, naročito bojnim prognanicima iz Bosne i hercegovačkih i crnogorskih brda.
Ovaj predeo bio je veoma značajan
u pogledu migracija ka daljim
oblastima.
164 Januar - Decembar 2009.
Suvremeni razvoj urbane
populacije
Kretanje ukupne populacije teritorijalnog kompleksa Novog Pazara - opštinsko gravitaciono zaleđe,
kao integralni dio cjelokupnog demografskog razvitka, rezultat je
kombinovanog djelovanja prirodnog i
mehaničkog priraštaja stanovništva.
Ono je uz to, kao osnovna demografska
veličina i odraz
mnoštva raznorodnih utjecaja, uglavnom, antropogenog karaktera. Otuda su promjene
i tendencije u razvoju grada i ostalih naselja na teritoriji Opštine, vremenski učestale, međusobno
uslovljene, sinhronizirane i naseobinski (urbane, ruralne i mješovite),
ekonomski (agrarne, industrijske i
sl.) i genetski heterogene. Karakteristične promjene i tendencije u razvoju ove vrste su:
- Dinamičan urbani demografski porast i kontinuirano jačanje demografske pozicije grada u sklopu
matične opštine i šire okoline,
- Značajno smanjenje ukupnog
ruralnog stanovništva.
Tempo urbano-populacijskog
rasta određen je dinamikom opšteg društvenog
razvoja grada i povećanjem stepena njegove
ekonomske razvijenosti.
U savremenom periodu,
od završetka Drugog
svjetskog rata do danas,
demografski porast grada
ima karakteristike urbanog razvoja. Njega ilustuju sljedeće činjenice:
- od 1948. do 2002. godine urbnano stanovništvo uvećano je
skoro 5 puta. Prosečan indeks porasta iznosio je 1953. godine 117,6;
1982. - 142, a 2002., 105,5.
- od 1948. do 2002. godine urbano stanovnistvo je povećano za 4,5
puta. Prosječan godišnji porast grada iznosi 789 stanovnika (opština
777,3 stnovnika). Indeks porasta
gradske populacije 1948/2002je
445,3, a ideks za opstinu je 195,4.
Tabela 1. Kretanje ukupne urbane
populacije Novog Pazara u poslijeratnom periodu prema popisnim godinama7
Tokom cjelokupnog poslijeratnog perioda Novi Pazar je jedino
gradsko naselje i prvostepeni demografski pol (najatraktivnije naselje za doseljavanje) na teritoriji
svoje Opštine, ali jedno od centralnih u Sandžaku, gdje ima vodeću
prostornu i funkcionalnu ulogu.
Uporedo sa znatnim urbano-populacijskim porastom, poboljšava se
demografska pozicija Novog Pazara kako u sklopu istoimene opštine, tako i u okviru šireg područja.
Tabela 2. Kretanje ukupne populacije
Novog Pazara u poslijeratnom periodu
po popisnim godinama8
U poslijeratnom periodu vidne
su prostorno demografske promjene u geografskom kompleksu
Novog Pazara i okolnih naselja, u
svim njegovim dijelovima, u
gradu, prigradskim naseljima i
mnogobrojnim seoskim naseljima.
Obim promjena i intenzitet prostorno demografske transformacije grada, s jedne strane, i okolnih
naselja s druge strane, rezultat je
njihovog kombiniranog djelovanja
i razvoja. U tom uzajamnom procesu, grad je ključni funkcionalni i
gravitacijski inicijator, nosilac i regulator svih promjena i razvoja.
Otuda je demografski porast
grada praćen opadanjem ruralne
populacije.
Тabela 3. Kretanje ruralne populacije Novog Pazara u poslijeratnom periodu prema popisnim godinama.9
Prerazmeštaj stanovništva, u
najvećem obimu odvija se u
okviru naselja na opštinskoj teritoriji, a to znači na kraćim geografskim distancama. Između ostalog,
i iz toga proističe aktuelna prostorna neravnoteža u kretanju urbane populacije, s jedne strane i
stanovništva ostalih naselja na
ovoj teritoriji sa druge. Kretanje
ukupnog stanovništva opštine
Novi Pazar, karakterišu dvije
osnovne naseobinsko- teritorijalne
tendencije. To su :
- urbano i prigradsko (suburbano) teritorijalno grupisanje stanovništva; i
- teritorijalno razrijeđivanje ruralnog stanovništva.
Тabela 4. Učešće ruralnog u ukupnom opštinskom stanovništvu Novog
Pazara od 1948. do 2002. godine10
Razvoj ukupne populacije kao i
drugih strukturnih demografskih
karakteristika, većine naselja na teritoriji opštine Novi Pazar obilježen
je negativnim trendovima. Ove
trendove ilustruje sljedeća činjenica: 1948. god. ruralno
stanovništvo je brojilo 32
028 žitelja, a to je iznosilo
72.8 % od ukupnog opštinskog stanovništva, dok
2002. god. taj broj je smanjen na 31 392 stanovnika,
što čini 36.6% ukupnog
opštinskog stanovništva.
Gustina naseljenosti
Površina opštine Novi Pazar je
742 km2 i na tom prostoru živi
približno 100 000 stanovnika. Prosečna gustina naseljnosti iznosi 116
stanovnika/km2. U razvoju urbane i ruralne populacije nastale su
krupne promjene u premještaju
stanovništva i gustini naseljenosti.
One su prisutne u svim dijelovima
opštinske teritorije i svim vrstama
naselja. Njihovo nastojanje i razvoj
uslovljeni su procesima koncentracija (grupisanja), koji su vezani za
urbanu i prigradsku teritoriju, i
razređivanje stanovništva svojstveno većini seoskih naselja na
opštinskoj teritoriji, koja se nalaze
na većoj nadmorskoj visini. Višedecenijski, uglavnom spontani
razvoj ovih procesa, ali i čitavog
niza drugih: urbanizacija, polarizacija, deagrarizacija i sl., doprini-
jeli su značajnim promjenama premeštaju stanovništva i gustini naseljenosti. Ove promjene se
ispoljavaju u vidu:
- Prerazmeštaja stanovništva na
relaciji seoska naselja - Novi Pazar
- Silaženju stanovništva sa brdskih seoskih prostora ka dolinskim i prigradskim naseljima
Takve pojave dovode do oscilacija u kretanju opšte gustine naseljenosti opštinske teritorije. Te
oscilacije uočljive su na sljedeći
način:
- smanjenje opšte ruralne gustine naseljenosti, izuzev kod nekih
prigradskih, dolinskih i drumskih
seoskih naselja čija se gustina naseljenosti povećava,
- porast urbane i stambene gustine naseljenosti Novog Pazara.
Таbela 5. Prosečna gustina naseljenosti na teritoriji opštine Novi Pazar
po popisima11
U opštini Novi Pazar sada prosečno egzistira 116 stanovnika na
km2. Gustina naseljenosti 1948.
god. je bila duplo manja, iznosila je
59 stanovnika po km2.
Januar - Decembar 2009. 165
Prirodno kretanje
stanovništva
Prirodno kretanje stanovništva
je veoma važan faktor za ukupan
demografski razvoj svakog naselja.
U prirodna kretanja stanovništva
ubrajamo natalitet i mortalitet. Njihove karakteristike, uključujući tu
i sklapanje (divurcijalitet) i razvod
(nupcijalitet) brakova, su pokazatelji prirodnog kretanja stanovništva. Obim i dinamika gradskog
stanovništva Novog Pazara, kao
uostalom i drugih naselja, određena je djelovanjem mnogobrojnih
faktora kao što su biološki, društveni i sociološki.
Natalitet ili opštu stopu rodnosti grada od 1963. do 2002. godine,
karakterišu znatne oscilacije. Stopa
nataliteta kreće se u rasponu od
maksimalno 35.2 promila 1963. godine, do minimalno 19.1 promil
1990. Na početku posmatranog perioda iznosila je preko 35 promila,
a 2002 god. smanjena je na 21.8
promila.
Iz ovoga se može zaključiti da je
recentna vrijednost opšte stope nataliteta Novog Pazara, na nivou
razvijenih regiona Evrope koje iznosi ispod 20 promila.
Fertilitet predstavlja odnos broja
živorođene djece i kontigenta ženskog fertilnog stanovništva u toku
jedne godine. Opšta stopa fertiliteta stanovništva Novog Pazara
pokazuje tendenciju opadanja, kao
u ostalom i kod drugih naselja Srbije, izuzev Kosova i Metohije.
Mortalitet (umiranje) stanovništva je biološki proces i negativna
komponenta prirodnog priraštaja i
demografskog
razvitka.
Poboljšavanje životnog standarda stanovništva posle Drugog svjetskog
rata, naročito kvaliteta ishrane,
uslova stanovanja, zdravstvene
preventive i zaštite kao i poboljšanje uslova rada, utjecali su na smanjenje smrtnosti populacije Novog
Pazara. Otuda njen razvoj, u posmatranom periodu karakteriše
znatna stabilnost, tako da su godišnje oscilacije skoro zanemarljive.
Opšta stopa mortaliteta kreće se u
rasponu od 9.8 promila 1964. god.
do 7.2. promila 2002. godine. Najniža stopa mortaliteta je zabilježena 1990. godine od svega 5
promila. U periodu od 1963 do
2002. godine, stopa mortaliteta ima
srednju vrijednost od 6.3 promila.
Tabela 6. Stopa nataliteta stanovništva Novog Pazara
od 1963. do 2002. godine.12
166 Januar - Decembar 2009.
To znači da je ona na nivou
opšte stope mortaliteta gradskih
naselja centralne Srbije.
Osim navedenih karakteristika
evidentno je izvjesno povećanje
nivoa smrtnosti od 1998. godine,
kad je stopa mortaliteta iznoslia 6.5
promila na 7.2 promila 2002. godine. Ali i pored tog, ova stopa
mortaliteta stanovništva Novog
Pazara je na nivou razvijenih regiona kako Srbije, tako i Evrope
(ispod 10 promila).
Prirodni priraštaj stanovništva
određen je stopama mortaliteta i
nataliteta. Stopa prirodnog piraštaja Novog Pazara proizilazi iz
numeričkih vrijednosti rođenih i
umrlih, gde natalitet karakteriše
tendencija opadanja, a mortalitet
pokazuje izvjestan stepen porasta,
tako da se stopa prirodnog priraštaja postepeno smanjuje. Maksimalan
prirodni
priraštaj
evidentiran je 1963. godine, kad je
iznosio 27,2 promila, a minimalan
1999. iznosio je 12,5 promila. Od
1963. do 2002. prosečna stopa prirodnog priraštaja iznosi 19.9.
Tabela 7. – Opšta stopa mortaliteta stanovništva
Novog Pazara od 1963. do 2002. godine.13
Kretanje prirodnog priraštaja urbanog stanovništva
Novog Pazara
Tabela 8. Stopa prirodnog priraštaja populacije Novog Pazara od
1963. do 2002. godine
Osnovna obijležja prirodnog
kretanja stanovništva Novog Pazara, u periodu od 1963 do 2002.
godine su:
- Kontinuirano pozitivna vrijednost stope prirodnog priraštaja, jer
je natalitet veći od mortaliteta,
- Znatne godišnje oscilacije,
- Uočljivo smanjenje ove stope u
nekoliko zadnjih decenija, naročito
90-tih godina do današnjih dana.
Stopa prirodnog priraštaja po
desetogodišnjim intervalima odlikuje se krupnim promjenama i razlikama. Ona je u periodu od 1963.
do 1972. iznosila 21.1 promil, a
1993. do 2002. iznosi 14.6 promila.
Razlike u prirodnom priraštaju između pojedinih godina i većih vre-
menskih intervala i dosada ispoljene razvojne tendencije, odraz su
djelovanja obilja različitih činilaca
(socioloških, demografskih, psiholoških i dr.) Po genezi ovi faktori su
više stihijskog, nego planskog karaktera. Opadajuća stopa prirodnog priraštaja urbanog stanovništva Novog Pazara, upućuje na
potrebu preduzimanja konkretnih
planskih mjera u oblasti populacione politike, kako bi se zaustavio
dalji trend smanjenja prirodnog
priraštaja. Djelovanje na stanovništvo preko sistema planskih mjera
različitog društvenog nivoa: republičkog, regionalnog, lokalnog i individualnog, mora biti usmjereno
u pravcu porasta, ili bar na održavanju sadašnmjeg nivoa biološke
sfere demografskog razvitka.
Tabela 9. – Stopa
prirodnog kretanja
stanovništva Novog
Pazara po desetogodišnjim periodima14
Prirodno kretanje stanovništva Novog Pazara po desetogodišnjim periodima.
1. Novi Pazar i okolina, Beograd
1969, 386
2. Mušović Ejup, Etnički procesi i
etnička struktura stanovništva
Novog Pazara, knj. 19, SANU
Beograd 1970.
3. Mušović Ejup, Etnički procesi i
etnička struktura stanovništva
Novog Pazara, knj. 19, SANU
Beograd 1970.
4. Ejup dr Mušović, Etnički procesi i etnička struktura
stanovništva Novog Pazara kw.19,
SANU, Beograd 1970.
5. Grupa autora. Novi Pazar i
okolina, Beograd 1969, 379.
6. P. Vlahović, Stanovništvo
Novog Pazara i njegove okoline; u:
Novi Pazar i okolina, Beograd 1969,
385.
7. Dokumentacioni materijal Republičkog zavoda za statistiku Srbije, Beograd.
8. Dokumentacioni materijal Republičkog zavoda za statistiku Srbije, Beograd.
9. Dokumentacioni materijal Republičkog zavoda za statistiku Srbije, Beograd.
10. Dokumentacioni materijal Republičkog zavoda za statistiku Srbije, Beograd.
11. Dokumentacioni materijal Republičkog zavoda za statistiku Srbije, Beograd.
12. Dokumentacioni materijal
Republičkog zavoda za statistiku
Srbije, Beograd.
13. Dokumentacioni materijal
Republičkog zavoda za statistiku
Srbije, Beograd.
14. Dokumentacioni materijal
Republičkog zavoda za statistiku
Srbije, Beograd.
* Pri korišćenju popisnih rezutata, treba voditi računa o tome da
ne postoji potpuna uporedljivost
definicija stalnog, odnosno
ukupnog stanovništva u popisu
2002. godine i ranijim popisima. U
popisima 1971, 1981 i 1991. godine,
pored stanovništva u zemlji, u
stalno stanovništvo su ubrojani i
jugoslovenski građani na privremenom radu u inostranstvu, kao i
članovi porodice koji su s njima boravili u inostranstvu.
**Dokumentacioni materijal Republičkog zavoda za statistiku Srbije, Beograd
Januar - Decembar 2009. 167
HISTORIJA
Mr. Esad Rahić
UTJECAJ PRVOG SRPSKOG
USTANKA NA BOŠNJAKE U
SANDŽAKU (III)
U
Mr. Esad Rahić
pominjanom pismu Karađorđevom I.I. Isaevu od 30 maja govori se i o Suhodolskoj bici:
...“tamo oma, kako se od batalije vratimo, taki vojsku jesmo opravili i 2 topa.
I onu noć svu putovasmo na pašu pećskoga koji je bio u Suvodolu, a ne znam
koliko je hiljada vojske u njego bilo. I mi
26-ga maija posle podne na 2 sata udarimo na pašu. I oni pred nas iziđoše, te
se pibimo. I za 3 sata jeste vatra trajala na
jednom mestu, a mi učinimo juriš, a oni
oma dadoše leđa begati. I mi i teramo do
mraka. I tu mloga gibelj od Turaka jeste
bila da se prebrojati ne može. Što mu je
god pešaka bilo sve je izginulo, i paša ranjen ode u Peć. I sad ovo dva dana tri odmaramo vojsku i, u ime boga, spremam
se na Pazar da udarimo’’.
U pismu arhimandrita S. Filipoviča
K.K.Rodofinikinu od 30. maja 1809. g. se
govori o istom događaju.
On kaže da su noću dobili vijest da
Numan-paša Pećki je došao na mjestu
zvanom Suhodol, sa namjerom da udari
na Vasojeviće, koji su se pobunili protiv
Porte. Karađorđe je skupio vojsku od 45.000 ustanika i 2 topa šestofuntaša i u
samu noć pošao, ne odmorivši se nimalo i došli su na pomenuto mjesto koje
je udaljeno 7 sati hoda od Sjenice.i tu su
našli pašu sa velikom vojskom. Pašini
vojnici krenuli su ustanicima u susret i
izvršili jak udar na suhodolskoj ravnici.
Bitka je trajala 2 sata. U dejstvo je stupila
konjica, i uz povike, sudarili se sabljama.
Pješadija pašina je počela da bježi, a
zatim i konjica. Srbi su ih proganjali nekoliko časova. Paša je izgubio oko 300
vojnika, a ranjenih je bilo još više. I paša
1. Pervoe serbskoe vostanie..., knj. II, str.30-31
168 Januar - Decembar 2009.
je teško ranjen pobjegao sa Suhodola. Sa
srpske strane je ubijeno 120, a ranjeno 15
ljudi. Srbi su zarobili svu municiju i provijant, pušaka i pištolja oko 700, sabalja
i raznih oruđa puno Sljedeći dan u srpski logor je došlo oko 400 Vasojevića i
nekoliko Crnogoraca.1
Na osnovu prikupljenih narodnih
predaja iz suhodolskog kraja, gospodin
Ejup Mušović je iznio tezu da su u jeku
borbe do Arnauta stigle informacije da
od Vlahovca i Jahovca prema njima dolaze Crnogorci, a to je upravo njima s
leđa, čime je zaprijetila realna opasnost
da budu opkoljeni. Već u prvom sukobu
na Karadži bilo je dosta renjenih i ubijenih. „Turska vojska je uzmicala prema
Kobilici i Kršu, u pravcu odakle su dolazili Crnogorci. Među njima na kršu, se
pojavio jedan ustanik u turskom odelu
koji je uzviknuo: „Kačsum jesir oldu!’’
(„Bežite zarobismo se!’’). To je stvorilo
veliku pometnju kod neprijatelja i da ne
bi pao u klopku Liman-paša je naredio
povlačenje prema severozapadu ka
Crnom Vrhu. Ovaj pravac povlačenja
mu je bio najriskantniji i verovatno ga je
uzeo radi taktičke varke. Trebalo je očekivati da će se povlačiti prema istoku
preko borom prekrivene Gorice. On taj
pravac nije izabrao jer se plašio zaseda,
koje je samo jedan dobar strateg mogao
pretpostaviti. I najzad došlo je u Selištu
do tako dugo očekivanog susreta Srba i
Crnogoraca (...) Posle jednodnevnog u
veselju i radosti provedenog odmora,
srpska i crnogorska vojska napustile su
Suvi Dol i nastavili da gone Turke, koji
su, došavši do Ugla, promenili pravac
kretanja i okrenuli se prema istoku. U
HISTORIJA
ševarima između Jezerače i Braćaka, presrela ih je udružna srpska
i crnogorska vojska. Otpočeo je
sukob koji se po žestini mogao meriti sa onim na Karadži. Bitka se završila porazom Turaka’’.2 Vijest o
nadiranju Crnogoraca koji dolaze
iz Beranske nahije, tadašnjeg Hasa,
su im navodno donijele bošnjačke
izbjeglice iz Bihora.
U svom drugom radu na istu
temu gospodin Mušović daje sljedeću verziju. Naime, nakon susreta
s Crnogorcima, dogovora i izmjena
bajraka, Karađorđe sa svojom vojskom je „udario preko Ugljanskog
i Bičkog polja koja su tada bila pod
borovom šumom, a sada su ostali
samo panjevi u zemlji. Tu su ga
srele dobro raspoređene turske zasede, a iza njih dobro opremljena
turska vojska. Došlo je do iznenadne i velike bitke – bitke u susretu.
To je po svoj prilici bila vojska
Numan-paše iz Peći koji je došao u
pomoć Sjenici, odnosno koji je trebao da spreči širenje ustanka u
Sandžaku. Ovu bitku su dobili
ustanici. Pobeda ustanika bila je
velika a poraz Arnauta još veći. O
ovom porazu se pored ostalog, u
jednoj pesmi kaže:
„Arnautski bijele se fistani,
Kao snijeg o svetom Jovanu.’’
Posle ovo poraza Numan-pašine vojske ova mesta bitke nazvana su Karamejdan. Ta polja se i
sada tako zovu. Prema ovom predanju ustanici su preko Koštan
Polja, po svoj prilici starim putem
za Tutin došli do Novog Pazara. Ta
tačka je bila najslabija u sistemu odbrane grada.3
Zanimljivo je da i Balšić Radojko-Rale govori oo dva oružana
sukoba, odnosno o dvije bitke a ne
o jednoj sa Numan-pašinom vojskom. Prije opisa glavnih oružanih
sukoba opisuje neke manje važne
oružane aktivnosti ustanika koje su
značajne za toponimiju ovog kraja.
„Kada je srpska vojska došla iz Bu-
đeva u Suvi Do, ispred srpske vojske išla je izvidnica. Ovu izvidnicu
u Pešterskom polju sačekao je Jukić
sa sejmenima i u borbi s srpskom
izvidnicom Jukić je poginuo u Pešterskom polju kod bunara. Ovo
mesto gde je poginuo Jukić danas
se zove „Karajukića bunari’’, što
znači „crnog Jukića’’. (...) Druga izvidnica koja je išla ispred srpske
vojske, da zaštiti desno krilo vojske
u pravcu sela Ugla, izašla je na vrh
jednog brda koje se nalazi s desne
strane na ulazu u Ugao. Vrh ovog
brda muslimni iz sela Ugla nazivaju na šiptarskom jeziku „Maja
škjaut’’ đto znači „Vrh vlaški’’. U
karti je ovaj vrh brda upisan pod
nazivom „Maja bunar’’. Prema gosodinu Balšiću na osnovu sačuvanih predaja od očevidaca ove bitke
ona je tekla ovako. Srpska vojska je
išla preko Buđeva, zatim Boroštice
u pravcu Suhodola. Borba je počela
oko 10-11 časova i trajala je oko 5-6
časova. Dan je bio vedar i sunčan.
U borbi je bilo nastupanja i odstupanja krila jedne i druge vojske.
Jedno vrijeme nije bilo borbe, pa se
smatralo da neće biti pobjednika.
Arnautska vojska je pogrešno procjenila da je srpska vojska na izdahu, da su nesposobni za daljni
otpor, pa su krenuli u odlučujući
juriš. Srpska vojska je u sredini počela da se povlači, da bi uvukli Arnaute što dublje u svoju sredinu. A
onda kada su se Arnauti našli duboko u sredini srpske vojske i s lijevog i desnog krila uslijedio je jak
kontranapad. Tek je sada bilo Arnautima jasno da su sami sebe
uvukli u obruč i svako je pokušavo
da bjekstvom izvuče živu glavu.
Pri povlačenju nisu pokušavali da
pruže organizovani otpor, niti su
više slušali komande pretpostavljenih, već svako je mislio kako svoju
glavu izvuče. Ostatak vojske je odstupio preko planine Kruščice ka
Rožajama, jer više nisu željeli da se
sretnu sa ustanicima.
Kolona na čijem čelu je bio
Numan-paša Pećki jačine 6-500
dobro obučenih vojnika nastupala
je preko Koštan polja ka Pešteri da
bi stigla u pomoć turskoj vojsci u
Suhodolu i ka Sjenici. Ispred nje je
išla izvidnica. Karađorđa je naročito zabrinjavalo kako da zaustavi
arnautsku konjici. Dat je prijedlog
da se povuče u brda iznad Suhodola, sa čije južne strane je močvara zvana „Ševari”. Kad krene u
borbu konjica ustanici su trebali
da se povuku lijevo u močvaru
kako bi arnautska konjica u zaletu
upala u močvaru među ustanike.
Do prvog sudara je došlo sa južne
strane močvare „Ševari’’ na mjestu „Beganovo brdo’’. Pošto su
znali da je nosilac cijele vojne strategije ustanika Karađorđe, Arnauti su riješili da ga vještom
obmanom likvidiraju. Numan-paša je tražio da mu Karađorđe izađe na megdan. Umjesto Numanpaše Arnauti su uputili na megdan Tur Begana, a pošto su i ustanici osjetili da se radi o prijevari
umjesto Karađorđa uputili su na
megdan crnogorskog bajraktara
Jovana Šibaliju. Obojica megdandžija su poginula u ovom dvoboju. Arnauti ubjeđeni da su ubili
Karađorđa krenu u juriš. Plotuni
iz ustaničkih oušaka zaustavili su
napad Karađorđe je naredio kontranapad. Arnauti shvataju da je
Karađorđe živ. Numan-paša je
ostavio konjicu pozadi vojske, kod
sela Braćaka. Konjica kreće u juriš,
dok se ustanici povlače prema
močvari „Ševari’’ i u žestokom naletu upada u močvaru, gdje se
konji zaglavljuju i zbacuju sa sebe
jahače. Ustanici to koriste i uništvaju arnautsku konjicu. Ostaci
Numan-pašine konjice se u panici
povlače. Mjesto u močvari gdje je
likvidirana arnautska konjica zove
se „Karamegdan’’, a brdo na
kojem je poginuo Tur Began dobilo je naziv „Beganovo brdo’’.4
2. Ejup Mušović, Suvodolska bitka..., str. 12
3. Isti, Jedno predanje o bici na Suvom Dolu, list „Bratstvo’’ br. 152
4. Balšić Radojko-Rale, n.d., str. 46-51
Januar - Decembar 2009. 169
Ove pobjede imale su sljedeće
vojno-političko ishodište: dolina
Lima u gornjem toku, nizvodno od
Prijepolja, otvorena je za srpsku
vojsku, desno pribrežje Lima do
utoka u Drinu etnički je očišćeno
od Bošnjaka, i potpuno je prekinuta svaka veza Hrecegovine sa
Albanijom, dok je čitav prostor između Smederevskog sandžaka i
Crne Gore bio slobodan. Zauzimanje Bijelog Polja (Akova) uslijedilo
je neposredno poslije poraza Nauman-pašine vojske, što je izmejnilo
i političke odnose, odnosno Srbi iz
predjela Korita i Bihora (župa) otkazali su poslušnost osmanskim
vlastima. Bihorski knez Sava, odnosno Jovan Savić, prišao je Karađorđu s nekolko stoltina svojih
boraca i svojom oslobođenom teritorijom Srbiji.5 Poslije pobjede na
Suhodolu izgledalo je da će srpska
akcija u Sandžaku postići svoj glavni cilj, utvrđivanjem Srba u Sandžaku i ostvarivanjem neposredne
veze sa Crnom Gorom. U cilju oživotvorenja te veze Karađorđe je
uputio sa Suvodola vojvodu starovlaškog Hadži-Prodana sa odredom od 700 vojnika prema
Vasojveićima, a on se vratio u Sjenicu sa glavnom vojskom. Preostalo mu je još da osvoji Novi Pazar
pa da ustanici budu potpuni gospodari Sandžaka. A kad bi to uspjeli, veze između Bosne i ostalih
osmanskih oblasti bile bi prekunute. Šta je Karađoređe mislio da
radi poslije osvojenja Novoga Pazara, pitanje je koje se ovdje samo
postavlja, a odgovor nam daje sam
Karađorđe u pismu koje je pisao crnogorskom vladici iz Sjenice 30.
maja po starom kalendaru. Karađorđe najprije izlaže svoje dotadašnje pobjede i osvajanja i javlja o
svojoj namjeri da dođe do Tare, a
vladiku moli da i on dođe u tom
pravcu da se sastanu i „sjedine’’.
Crnogorski vladika Petar i je
učinio ogromnu uslugu srpskim
ustanicima na taj način što je u cilju
zaustvljanja prodora u pravcu Sandžaka nikšićkih i skadarskih vojnih
snaga izvršio opsadu Nikšića.
U međuvremenu, Antonije Pljakić je s jakim odredom ustanika,
motri na Novi Pazar, čekajući na
dolazak Karađorđa, pa da kombinovanim snagama napadnu na
grad. Milan Obrenović goneći razbijene odrede Skopljakove vojske,
zauzeo je Novu Varoš i Prijepolje i
očistio od bošnjačkog življa cijeli
kraj sve do Drine. Antonije Simeunović (Čolak-Anta) i Raka Levajac
sa dvadesetak ustanika poslani su
kao prethodnica pred Hadži-Prodanovim odredom da podignu
Moračane i Rovčane, sastali su se
sa vladičinim sinovcem Stankom
Petrovićem, i zajedno napisli
pismo iz „graničnog šanca na Lopatama u Lijevoj Rijeki, vladici
Petru I’’. Skoro istovremeno je 350
Vasojevića pošlo u pomoć Karađorđu koji im je darivao bajrake.
Za ekspediciju koju je predvodio Hadži-Prodan u Vasojeviće,
malo se čega može reći. Prema tradiciji, koja se i sada održava u tim
krajevima (srez beransko-andrijevački) o ovom pohodu, Hadži-Prodan je stigao sa svojim odredom
čak do Plava. Postoji čak i danas
jedno mjesto u tom kraju koje se
zove „Hadži-Prodanov meteris’’.
Sa sigurnošću se može reći samo to
da su se Vasojevići i Drobnjaci,
odazvali ratnim pozivima ustaničkim i stupili u njihove borbene redove, iako u malom broju, dok su
druga brdska plemena zauzela
više rezervisan stav.6
Neaktivan odnos vladike Petra
je imao svoje historisjko objašnjenje.
Vladika ne da nije htio, nego nije
mogao pomoći ustanike. Granični
sukobi s Francuzima ometali su ga
u tome. Kasnije, u avgustu, on je izišao s nešto vojske na Planinicu
prema Nikšiću, ali je za ono što ga
je Karađorđe zvao bilo kasno.
5. Vladimir Stojančević, Prvi srpski ustanak, Beograd 1994, str. .82
6. Tihomir D. Đorđević, n-d-, str. 24
7. K.N.Kostić, Naši novi gradovi na jugu, Beograd 1922, str. 64-65, 67, 71-72
170 Januar - Decembar 2009.
Po povratku sa Suhodola, Karađorđe se neko vrijeme zadržao u
Sjenici, odmarajući vojsku. Odatle
je sa cijelim svojim odredom krenuo na Novi Pazar. Posjete putopisaca Novom Pazaru neposredno
prije i poslije ustaničkog napada na
ovaj grad nam nude sljedeće podatke o njemu. Francuski baron
Božur smatrao je da početkom XIX
stoljeća
Novi
Pazar
ima
10.000/12.000 žitelja i nazvao ga je
trgom na kojem se razmejnjuju
proizvodi Srbije, Bosne, Albanije,
Makedonije i Rumelije. U tvrđavi
na brdu sedio je paša koji je upravljao cijelim Sandžakom, tj. pedjelima između Bosne, Alabanije,
Srbije i Makedonije. Anri Pukvilj je
računao da Novi Pazar ima 12.000
stanovnika. Francuz Amadej Šome
smatrao je (1807/1808.) da Novi
Pazar predstavlja drugu po veličini
varoš Bosanskog pašaluka, i da
ima 16.000 žitelja. Uoči ustanka
Novi Pazar je bio značajan šeher
gdje su se sakupljali trgovci i roba
ne samo iz okolinih zemalja, već i
iz Njemačke. Njegov čuveni mitrovdanski vašar trajao je 30 dana.
Baron Gamero, početkom XIX st.,
zabilježio je da je to varoš koju su
dvije godine ranije spalili Srbijanci
i koja je poslije stradanja imala
9.000 stanovnika.7
Karađorđe je stigao u Novi
Pazar 16. juna, ostavljajući malu
posadu u Sjenici. Već krajem
maja su pred Novim Pazarom stigle čete Dimitrija Kujundžije. U
prethodnim kontaktima sa Antonijem Pljakićem Karađorđe mu je
naređivao da se primakne Novom
Pazaru i da uputi 800 vojnika koje
će zauzeti bogaze na planini Rogozni, gdje će se ukopati u šančeve i blokirati put prema Kosovu
i Rumeliji. Pljakić nije uspio da
uspostavi kontrolu nad Rogoznom jer su osmanske snage to već
učinile prije njega. U Pljakićevoj
vojsci su se nalazili ustanici iz ka-
ranovačke i studeničke knežine i
pojedinci iz pazarske, kruševačke
i vučitrnske nahije. Također je
Karađorđe već bio obavješten da
pazarci nisu sposobni da izdrže
dužu opsadu jer na zalihama nisu
imali dovoljno hrane. Tih dana u
Novom Pazaru nije imalo mnogo
vojske. Numan-pašini vojnici
samo su se djelimičlno zadržali u
gradu. Na gradskom bedemu bilo
je „deset topova i 12.000 vojnika’’.
Komandanti odbrane su bili Numan-paša Pećki i kapetan paša pazarski.8 Navedeni broj vojnika u
novopazarskoj tvrđavi je pretjeran
i prema većini autora bilo ih je najviše 3.000, a vjerovatno i manje. U
Novom Pazaru je vladala moćna
feudaln aporodica Ferhatagić, koja
je imal nasledno vojno dostojanstvo
i svu vlast u sandžačkoj oblasti.9
Dakle, Karađorđe nije odmah
krenuo u napad, već po isteku nekoliko dana. Braniteljima Novog
Pazara je nudio da mu se predaju,
a on zauzvrat da im dozvoli da napuste svoj rodni grad sa pokretnom imovinom i ličnim naoružanjem. Međutim, već se i u
Novom Pazaru pročulo o ustaničkoj vojnoj katastrofi kod Niša. Karađorđe potom u naredna tri dana
spremi vojsku za odlučni napad.
„Smederevsku i rudničku i neku
čast požeške pomeša, da udari
odozgo, no da čeka kada udari
Pljakić odozdo ispod Pazara uz
Rašku, i kapetan Dimitrije Parezan,
uprav od Karađorđeva šanca niz
brdo. No Pljakić na opredeljeno
vreme ne udari, a svi smo na njega
očekivali. Vujica, videći da će da
svane, primakne se bliže turskoj
straži gde smo ih uzimali na pušci
na oko’’.10 Dakle Vujica Vulićević,
komandant smederevske vojske, je
prvi krenuo u napad, u zoru, sa
svojim Smedervcima. Njegovi prvi
pucnji već su likvidirali jednog od
stržara pored šanca. Lavina ustanika se svalila u šančeve na iznenađene branitelje. Uskoro i sa
Pljakićeve strane zapucaše puške i
prolomiše se uzvici. Ustanici savladaše branitelje u šančevima i provlaiše u grad. Borbe su se vodile za
svako dvorište, kuću i podrum. Veliki dio novopazarske varoši Srbi
su osvojili na juriš već do popod-
neva 19. juna, između ostalog i
pašin konak, i spalili po starom
običaju. Dospjeli su do tvrđave i rijeke Raške. Branitelji ih s zidina tvrđave dočekaše topovskom i
puščanom vatrom11...! A Turci koji
su mogli uteknuti u grad, dobro; a
mnogi su se pozvatarili po kućama
i po podrumima pa su posle naše
strašno potukli’’.12
O svom pohodu na Novi Pazar
Karađorđe izvještava Sovjet: „Krenuvši se 31. maja iz Sjenice stigao
sam 3. juna pod Novi Pazar. Turci
nisu smeli izići u polje. Tri dana je
trajalo puškaranje. 6. juna Srbi pođu
na juriš i zauzeše novopazarsku
varoš. Mnogo je Turaka izginulo, u
Srba je takođe mnogo ranjenih i 20
ubijenih. Srbi su zapalili svu varoš
do samog grada i do reke Boške
(Raške – E.R.) koja protiče posred
varoši. Kuće na drugoj strani reke
Boške nisu mogli zapaliti a Turci su
tamo podigli jedan šanac’’.13
U Karađorđevom pismu upućenom K.K. Rodofinikinu od 10./22.
juna 1809. godine iz Novog Pazara
stoji: „Prvo, kako smo pošli iz Senice 31 maja, u ime boga, jesmo na
Pazar pošli i 3. junija jesmo došli
kod Pazara, i Turci ne smedoše
izaći u polje da se biejmo, nego jesu
se utvrdili u meterize i svuda šance
izkopali oko varoši. I onde 3 dana
pomalo puškarasmo se: mi iz polja,
a oni iz meteriza, mamimo i(h) da
bi izašli u polje pak nekteše, nego
se biju iz meteriza. A mi 6. junija u
zoru udarimo na juriš, i dade gospoodin bog, te o(d)ma(h) u varoš
uićosmo, i tuna po čaršiji i po meterizu mlogo Turaka izgibe. I neki
se zastaše Turci po kućama. I onda
se dosta naši(h) izraniše, i pogibe
20 momaka. A mi kad vidimo da
naši iz neznanja ginu, a mi
poč(n)emo paliti i sve popalimo do
grada i do reke Raške, koja preko
sred varoši teče. I sa one strane
vode ima još pol čisla kuća što osta,
ne mogasmo u nered popaliti,
zašto Turci i drugi meteriz načinili,
i ovamo dokle smo preuzeli bez-
8. Petar Radovanović, Vojna Srba i Turaka od 1804-1813, str. 26
9. Dragoljub M. Pavlović, Zapadnomoravci, Rudničani i Dragačevci u ustaničkim događajima 1809. godine, I deo, Zbornik
radova Narodnog muzeja XVI, Čačak 1986, str. 127
10. Antonije Protić, n.d., str. 17
11. Miladin Stevanović, Stanoje Glavaš, Beograd 2005, str. 276
12. Antonije Protič, n.d., str. 17
13. General Petrov, Voina Rosisii sz Turcien, knj. II, str. 277
Januar - Decembar 2009. 171
broj Turaka što je izginulo i mlogo
pogoreli po kućama zašto nektedoše da se predaju. A 16 Turaka
živi(h) jesmo u(h)vatili i praćamo
i(h) u Čačak. Onde pobliže, ako bi
kako mogli za kakvo roblje menjati, a sada opet spremamo se, u
ime boga, sa one strane vode da
udarimo i što se bude slučilo
(h)oćemo Vi javiti unapredak’’.14
U sljedećem pismu K. K. Rodofinikinu od 16./28. juna iz Topole
Karađorđe između ostalog saopštava: „A sada vidim da vajde nije
unapredak postupati nego vojsku
da povučem malo natrag. Tako
sada jesam pisao na sve starešine
koji su preko Drine da se vrate natrag na ovu stranu i poziciju da
upotrebe pokraj vode granicu da
čuvaju. Također i ovom kraju, Ercegovini, jesam zapovest dao od
Pazara da se trgnu na planinu Goliju, od Senice da se trgnu na Javor
planinu, od Nove Varoši također
na Javor, a od Višegrada na Ponikve... A šta se kod Pazara slučilo Vi
pisali koje ne dvojim do sad da
niste razumeli: Turci u samom
gradu ostaše kao u toru, a drugo
sve je popaljeno, ali eto sad njine
sreće oće za sad da ostanu pošto
svu vojsku natrag povučemo’’.15
U napadu na Novi Pazar je učestvovalo oko 4.000 ustanika sa
osam topova.16
Pri osvajanju dijela novopazarske varoši dogodio se veliki masakar civilnog življa kako u samoj
Devlet hanum džamiji (kasnije
poznatijoj kao Krnja ili Batal džamija), tako i u njenom haremu i bližoj okolini. Naime, onaj dio
novopazarca koji nije uspio da se
domogne novopazarske tvrđave,
iako ih je dijelilo svega nekoliko
stotina metara od nje, pošto su im
ustanici bili za petama, pokušali su
da nađu utočište u ovoj džamiji i
njenom haremu (dvorištu). U pitanju je džamija koja je porušena
1959. godine, a koja se nalazila
preko puta današnjeg novopazarskog zatvora. Danas postoji očuvan
jedan dio zida ove džamije. Ustanici su opkolili zatečeno bošnjačko
stanovništvo, a onda je počeo pokolj. Pema sačuvanom predanju
potoci krvi su tekli malim sokakom
koji ide i danas pored zgrade novopazarskog zatvora u pravcu današnje Prvomajske ulice (nekadašnje
stambolske džade). Narod je dugo
vremena ovu malu ulicu zvao
Kanli sokače (krvavi sokak) jer su
potoci ljudske krvi i masti tekli tog
dana ovim sokakom. Branitelji tvrđave i izbjegli novopazarci u tvrđavi su bespomoćno sa zidina
tvrđave gledali monstruozna događanja koja su se zbivala na nekoliko stotina metara od njih.17
Čuvši da Karađorđe ide s vojskom na Novi Pazar osmanska vojska koja je držala u opsadi Pljakića
u Deževi, koji je prije toga doživio
težak poraz, napustila je bojište i povukla se u pazarski grad radi odbrane Pazara od Karađorđeve
vojske. Dolazak ustanika u novopazarski kraj pozitivno je djelovao i na
rozgorjevanje ustanka u Jelačkoj nahiji, Gornjem Ibru i na Kopaoniku.
Ustanici iz ovih krajeva zauzeli su
teritoriju uzvodno uz Ibar do pred
Mitrovicu i u blizini Vučitrna.
Zatim Karađorđe naredi da se
privuku topovi i kubusi (vrsta velikog topa), pa otpoče žestoko
bombardovanje novopazarske tvrđave. Računao je da mu treba 7
dana opsade da na predaju primora novopazarski garnizon. Grad
su branili novopazarski garnizon,
dijelovi Numan-pašine vojske i varoška muslimanska milicija.
Vuk Karadžić je ovako opisao
borbu za Novi Pazar: „Kara Đorđije,
očistivši onako onaj kraj od Turaka,
i sastavivši Srbiju s Crnom Gorom,
ostavi ondje nešto vojske, a sa ostalom vrati se na Novi Pazar, i udarivši odmah na varoš popali mnoge
kuće, a Turke satjera u šanac, pa ih
stane biti iz topova i kumbura; i baš
kad se zacijelo nadao da će mu se
koji dan predati, stigne mu onaj žalosni glas od Kamenice’’.
Odnos naovpazaraca prema napadačima i slobodi svoga grada
jasno ilustruju sljedeći stihovi:
„Kad Turcima sitna knjiga dođe
Ostaviše divit i hartiju,
Poskidaše svilene ćurkove,
Pa uzeše budak i motiku,
Za tri dana i dve noći tavne,
Od Srba se dobro utvrdiše,
Pa treći dan otpisuju Đorđu:
Karađorđe, carski odmetniče,
Čemu si se bolan usudio
Na careve zemlje napadati,
Naš je Pazar bio i ostaće!
Nijesmo ga prošnjom isprosili,
već na sablji junčaki dobili.
Kako smo ga n sablji dobili,
Bez sablje ga ni dati nećemo.’’18
Kapitulacija novopazarske tvrđave mogla je, po svoj prilici, da ima
za posljedicu pad osmanske vlasti
sve do granica Prizrenskog sandžaka, pošto od Novog Pazara do
Prizrena nije bilo utvrđenog osmanskog grada. I kada su se spremali da
grad na silu zauzmu i dok je novopazarska tvrđava bila izložena
bombardovanju srpske artiljerije,
ustanici su uhvatili tursko pismo
kojim se sa niškog fronta javljalo
braniteljima Novog Pazara o strašnoj srpskoj pogibiji na Kamenici.
Tim pismom hrabrili su ih da istraju
u borbi, protiv Srba, obećavajući im
brzu pomoć. Istovremeno stiže i Karađorđu izvještaj sa Deligrada o kameničkoj katasrofi i brzom
nadiranju Turaka niz Moravu. Ovi
događaji su bili spasonosni ne samo
14. Pervoe serbskoe vostanie 1804-1813gg. I Rosisija, Moskva 1983, str. 96-97; Velibor Berko Savić, n.d., str. 544
15. Isto, str. 98
16. Dr Dragi Maliković, NNovi Pazar u prvom srspkom ustanku, Novopazarski zbornik 19,Novi Pazar 1995, str. 115 Vuk
Karadžić, Prvi i drugi srpski ustanak, Beograd 1974, str. 163
17. Esad Rahić, Novopazarski zid plača, Sandžačke novine, God. I, br. 11, 07. avgust 1996, str. 12
18. Ejup Mušović, Jedno predanje o bici na Suvom Dolu, “Bratstvo’’, 152
172 Januar - Decembar 2009.
za opkoljenu vojsku i stanovništvo
u novopazarskoj tvrđavi, već su
presudili sudbinu cijele do tada od
strane ustanika zauzete teritorije u
Sandžaku: u Starom Vlahu, Polimlju (od Priboja do Vasojevića), Sjenici i Pešteri (sa Suhodolom,
Buđevom i Raždaginjom), Bijelom
Polju sa Bihorom i Koritima. Karađorđe, na ovu vijest, obustavi sve
pripreme za napad, diže opsadu od
Novog Pazara, pa žurno s jednim
odredom konjice pođe 10/22. juna
po jednoj verziji preko Golije i Dragačeva za Topolu, a po drugoj
preko manstira Studenice i Gruže u
pravcu Deligrada. Prilikom povlačenja ustanička vojska je trpjela gubitke i u novopazarskoj varoši od
muslimana zabarakadiranih u svojim kućama. Takvih diverzanata u
novopazarskoj varoši je uhvaćeno
16 i svi su oni bili strijeljani. U jednom austrijskom izvještaju od 29.
juna 1809. godine piše: „Tumač
Teodata, koji se vratio iz Beograda,
izveštava da je od verodostojnih
ljudi doznao da su Turci opet potisli
Srbijance iz Novog Pazara, i to s velikim gubitkom. Sam Karađorđe da
je sigurno ranjen, ali da se i jedno i
drugo vrlo strogo krije’’.19 Poveo je
sa sobom gotovo cijeli svoj korpus,
ostavivši kao opsadnu snagu Pljakićeva odeljenja i mjesne ustanike.
Komandu nad osvojenim dijelom
Sandžaka povjerava Milanu Obrenoviću. Duž ostalih dijelova grance
ostavio je manje odrede, a svu
ostalu vojnu snagu naredi da se prebaci u prvcu Velike Morave. Za
njim se polako povuče i ostala vojske u granice Beogradskog pašaluka, ostavljajući osvojeni kraj.
Prema nekim podacima, Srbi su pri
napadu na Novi Pazar izgubili 70, a
branitelji 300 ljudi.20
U skladu sa rečenim izdao je
sljedeću naredbu: „Da od sad za
živu glavu u Tursku ne zadevate
niti koga u Tursku da šalje a pročim vojvodama javi da se ne usude
u Tursku prelaziti niti kog ajdučki
slati nikakvu trgovinu za život ne
propuštati; a kakvu trgovinu uhvate sve da imaocu oduzmu u begluk i da piše vladici pazarskom da
ovamo izađe’’.21
od osmanske vojske, vršeći istovremeno etničko čišćenje bošnjčkog
življa. Da li bi u suprotnom Novi
Pazar pao u ruke ustanika, to je pitanje na koje je teško odgovoriti, ali
bi u slučaju da se to zaista dogodilo
to izazvalo kolosalne posljedice:
ustanici bi definitivno ostvarili ne-
Poslednji krupan događaj i zadnji uspjeh ustanika u Sandžaku iz
ovog perioda je bitka na brdu Kukutnici 12/24.. jula 1809. godine
kada je vojska pod komandom Miloša Obrenovića štiteći veliki narodni zbjeg, pobjedila vojsku kojom
je zapovjedao Sulejman-paša Skopljak i potisla je prema Prijepolju.22
Dva pominjana odreda - Hadži
Prodanov, koji je bio u Vasojevićima i Milana Obrenovića uzmeđu
Drine i Uvca – povukoše se najkraćim putevima, prvi u Stari Vlah, a
drugi u Užice, mestimice uznemiravani od osmanske vojske. Tako
se bezuspješno završio Karađorđev pohod na Sandžak.
Povlačenje nije posljedica nespješnog vojevanja u Sandžaku,
već na drugim frontovima. Ustanici su već bili osvojili veći dio Sandžaka, očistili ga dobrim dijelom
posrednu vezu s Crnom Gorom, a
Bosna bi bila odsječena od ostalog
dijela Osmanskog Carstva. Tada je
izgedalo da će i ostala crnogorsko–
brdska i heregovačka plemena poći
za primjerom Drobnjaka i Vasojevića i prihvatiti se oružja. Srpska
nesreća na Kamenici koja je posljedica prije svega nesloge srpskih
vojvoda i nedovoljne aktivnosti
ruske vojske, je dovela ne samo do
kraha ofanzive u Sandžaku, već i
do ruba propasti ustaničku Srbiju.
Sredinom ljeta osmanska vojska je
uspostavila, iako uz veliku opasnost od hajdučkih presjecanja, komunikaciju koja je iz Rumelije išla
preko Prištine i Novog Pazara, za
Bosnu, i ponovo uspostavila
osmansku upravu u krajevima od
Priboja i Nove Varoši pa preko Prijepolja i Bijelog Polja do Vasojevića,
Bihora i Pešteri i Sjenice.
19. Građa iz zemunskih arhiva, knj. II 1809, str. 215
20. Dr Mihailo Vojvodić, Novi Pazar (1804-1912), Novi Pazar i okolina, str. 247
21. Tihomir D. Đorđević, n.d., str. 26
22. Dragoljub M.Pavlović, Zapadnomoravci, Rudničani i Dragačevci u ustaničkim događajima 1809. godine, II deo. Zbornik
Narodnog muzeja Čačak, XVII, 1987, str. 148-149
Januar - Decembar 2009. 173
BOŠNJAČKA EPIKA
Curu prosi Muhoviću Plavo
Curu prosi Muhoviću Plavo
Za Rašida brata rođenoga,
Iz pitoma sela Sugubina
U „Turčina“, Kurtovića Nuka.
Pa je plahu snahu isprosio
A kratku je vadu odgodio:
Na ugovor za petnaes‘ dana!
Prijetelji dobro se složili,
Za svatove dobro pripremili.
Pa kad prođe do petnaes’ dana,
Odmah staše svate iskupljati.
Pa biraju birane svatove!
Ko će njima biti bajraktara?
Al’ i to se u nahiji znade:
Bajraktara, Rešida Baždara!
Skupili se kićeni svatovi
U zaseok’, selo Muhoviće,
pa se behu dobro pripremili
pa svatovi stali popevkivat‘
I da krenu, ići za d’evojku.
Odmah staše šenluka činiti,
Daju znake, polazu svatovi!
Puče Sema iz doline Selma,
Džeferdara Rešida Baždara,
Dva gar‘bina, dva Husova sina.
Kad evo ti Husa iz Potoka.
Izbulio on obadva oka.
Pa on vodi konja i kobilu,
Da dognaju spremu d’evojačku.
Jope svati kreću popevkivat’
I voljene konje poigravat’.
No, kada su konje razigrali,
Juso Mali s đogata se svali
Pa u hendek pao razagnao,
I ledine do deset metara.
Za njim idu kićeni svatovi,
Primiču se k selu Sugubine
Pa stadoše, te se zabrižili:
Šta će radit‘ kad bide srećanje?
Razgovara svatski star’ešina:
„Nemojte se braćo uplašiti,
Mi imamo dobra binjedžiju
Po imenu Murata Brzaka
I on ima faljenog alata
Ufatiće konjičku košiju“.
A kad turu pešačku košiju?
„Mi imamo svata vrijednoga
Po imenu Totića ŠefkanaOn će uzet pešačku košiju.
No, kad stanu bacati kamena
I tu ćemo mi da pob’edimo:
Mi imamo svata valjanoga
Jes‘ ćesara Ibra BorozanaPrebaciće kamena s ramena”!
Pa su stigli svome prijetelju
Najaviše svate na konake,
Dobro him je na konaku bilo.
_______________
Rječnik:
Alat – konj riđe, crvene dlake
Đogat – konj bijele dlake
Garbin – kraća puška (nar. „Ma’lihera“)
Sema - vrsta puške
Džeferdar - duža puška
Šenluk - radost uz pucnjavu
Ihtijar - starac
Binjedžija - džokej na konju, jahač
Košija - utrka
174 Januar - Decembar 2009.
Sutradan se natrag povrćali
Isprati hi dobar prijetelju,
Pa idahu, dobro s' veseljahu!
Kad dođoše Balotinom dolu,
Tu nađoše stara ihtijara
Pa svatovi dobre duše bili
Jednog svata sa konja svalili,
Pa turiše stara ihtijara.
No, sad zima staru ihtijaru,
Al‘ imaju crveno japundže:
Ogrnuše stara ihtijara,
I izbiše selu Muhoviću.
Ugleda hi Destan momče mlado
Pa kod kuće dobro namiruje,
Od veselja malo poigruje!
Svatovi se blizu primaknuli,
Destan gleda kićene svatove!
Kad dva konja-jedan do drugoga
Ispred konja vodiči imadu
Na d’evojci crven duvak vidi,
Na ihtijara crveno japundže!
Destan viče iz grla bijela:
“Šućur mene i danu ovome,
Eno vodu do dvije nev’este,
Jednu mene, a jednu Rašidu“!
Uzalud mu b‘eše radovanje
To, ne b’eše d‘evojčica mlada,
Već, bijaše Ram-Totina
stogodišnja brada!
_______________
Šaljiva bošnjačka svatovska pjesma iz Kladnice, koju je ispjevao „brzak”, Murat Ramićević iz
s. Dubnice (Sjenica). Zapisao Redžep Škrijelj, novembra 1997. godine. Kazivač Rasim H. Daglar
(1912-2008) iz Ursula. Sa ocem Husom od 1937,
živio je iznad sela Muhovo (Novi Pazar), u Jedri,
zaseoku planine Golije.
ESEJ
SLOVO O ĆAMILU
I
Dr. Marko Vešović
usmenog i pisanog Sijarića manje
sam doživljavao kao našeg savremenika a više kao mitskog pripovjedača koji kazuje nešto starije i dublje,
obuhvatnije i važnije, uz to uzbudljivije,
jer stvarnije i snovitije, od ličnog
iskustva. Kako drukčije, ako ne mitskim
pričaocem zvati čovjeka koji najčešće
nije pripovijedao nego se kroz njega
sama
kazivala
ljudska sudbina,
kakva je odvajkada?
I ne samo ljudska. U Sijarićevu
svijetu pravo na
sudbinu ima i
ptica i koza i konj
i hrt i bor i mukinja i brekinja.
Prirodu nekad
odveć tište njene
tajne pa je prisiljena da nam
povremeno
pošalje pokojeg
Ćamila kako bi se
kroz njegove riječi
izlanula i od toga
joj odlahnulo. Na
Sijarićeva
usta
prozborili su svojim maternjim jezikom
i gora i voda, i drvo i kamen, “i
četvoronožno i letušte“, da se poslužim
crkvenim jezikom. “Sve vode zbore kad
noć pane“, kaže Demko iz istoimene Sijarićeve priče. “To mi je pričao jedan
žandar, a ti mi reci je li to istina. Sve je –
veli – nekad zborilo: i drvo i kamen,
zemlja i trava, pa eto zbog nešta danas
ne zbori“. Ovo je izvrsno, prvo zbog
pričine priče. To jest, Demko priča tuđu
priču. Mogla bi se napisati čitava knjiga
o tome kako se u Sijarićevoj pripovjedačakoj umjetnosti priče spliću u vi-
jence, kako se jedna u drugoj ogledaju,
jedna dugu dopunuju i produbljuju,
jedna drugu stavljaju pod upitnik. To je,
nekad, čitav jedan fantastični balet koji
dobacuje od najdaljih zamislivih vremena. Ali priča o tome da je nekad “sve
zborilo“ odlična je i zbog žandara: Sijarić
ne može da liriku ne začini ironijom i
humorom, ili da humor i ironiju ne prevodi u liriku. Jer ko
je zadužen, ako ne
žandar, ako vlast,
da nam kazuje potonje istine o svijetu? Ako pak
zaboravimo žandara kao kazivača
mitskih vizija, ostaje
istina da nas priče
Sijarićeve vode, ne
jednom, u vremena
prije no što su “zbog
nešta“ kamen i
drvo, zemlja i trava
prestali da zbore.
U njega ćemo
naći čak i kamen
koji, “takav kakav
je, jedan jedini je ne
svijetu“. Ni njegovo
kamenje ne odriče
se prava na zasebno biće, na neponovljivost, na razliku od drugog, u našim
očima u vlas istog kamenja. Čemu se
možda ne treba čuditi, jer Sijarić kamen
vidi kao nešto što je “nekada živo bilo“,
ali se “zbog neke krivice“ “u kamen
pretvorilo“. Ali Sijarić u kamenu sluti ne
samo uspavani život već i zagonetnu
mudrost: svoje pravo da bude “jedan jedini na svijetu“ Sijarićev kamen je zaslužio znanjem nečeg “što nama ljudima
nije da znamo dato, a onom kamenu je
dato“. Treba li reći da u tom naslućivanju znanja ili mudrosti koja se krije u
Januar - Decembar 2009. 175
vanljudskom, pa i u neživom, ima
nečeg istočnjačkog? Isidora Sekulić
je davno napisala slavni esej Istok u
pripovetkama Ive Andrića, a esej o istoku u pričama Ćamila Sijarića tek
treba da bude napisan.
U Sijarićevoj pripovijesti Pelivani hodža svojim učenicima
kazuje ovu poučnu pričicu: “Kad
bi odozgo s neba palo jaje, aman,
aman, pa to jaje padalo i padalo i
iz njega se gredom izleglo pile, pa
to pile padalo i padalo i gredom
poraslo u kokošku, pa ta kokoška
padala i snijela jaje, eto to bi jaje
palo na zemlju i iz njega zapjevao
pijetao, toliko je ono nebo daleko
do zemlje“. Ako je tačna Isidorina
definicija istočnjačke priče, i ova
je smišljana zatvorenih očiju, a
tako je treba i slušati.
Ako u Sijarića ima kamen koji
je “jedan jedini na svijetu“, ne iznenađuje što u njega “i koza ima
svoju sudbinu“. No, osim sudbine, kozi je dao i priliku za vaznesenje iznad svega zemnog i
sadašnjeg: “na strmini o kojoj samo
što nije visila, ličila je na nešto što
lebdi između neba i zemlje“, i “kao
da više nije bila Bajramova koza,
nego i neka iz starih priča o
kozama“ koje su “u svašta mogle
da se pretvore – u onim vremenima“. Dok priča o kozi, od koje
će tom siromašku u trajnom vlasništvu ostati tek rogovi, Sijarićeva
mašta jednim potezom preskače
ponore vremena, kao što je i koza
preskakala ponore između litica,
da bi se obrela, i mašta i koza, u
drevnom, gdje je sve moglo da se
prometne u svašta.
I s koliko lakoće stvarna koza
ovdje postaje koza iz priče – događaj na koji se, u mnoštvu varijacija, svaki čas nagazi u Sijarićevoj
prozi, pogotovo u pripovijetkama.
Po Sijarićevu računu, kad postane
priča, ili sličan priči, život najviše
liči sebi. Kud god bi ga noga
odvela, ovaj pripovjedač je čuo ili
slutio da ga okružuju “beskrajne
priče o zemnim čudesima“. Vjera u
život i vjera u priču, to dvoje u Si176 Januar - Decembar 2009.
jarića je nezrazlučno. Jer život je
ponajprije smisao. Život može sebi
dozvoliti da postane svašta, nerijetko i jeste svašta, ali bez smisla
nije život. A priča je Sijariću najmoćniji instrument otkrivanja
smisla, ili davanja smisla, čak
nametanja smisla životu. U ovom
čovjeku je bio utjelovljen vječni
duh priče koga je put možda slučajno nanio kroz naše stoljeće i naše
krajeve. Sijarić je lik takvog sebe
obesmrtio u Hasanu, sinu Huseinovu, glavnom junaku istoimene priče: njegovi slušaoci
“nisu jedan drugoga vidjeli, nisu ni
Hasana vidjeli, do samo mu glas
čuli – a i taj glas kao da je dolazio
iz nekog čovjeka koji je živio nekad
davno i sve vidio i znao – znao šta
su ljudi radili prije dvjesta i koliko
god hoćeš unazad godina i kakvi
su bili ti stari ljudi“. I Sijarićevo
znanje o ljudima ide do “prije dvjesta i koliko god hoćeš unazad godina“.
Naša kultura, do juče usmena,
nije oskudijevala u piscima koji su,
kao Veljko Petrović, bolje pričali no
što pišu, tako kažu oni koji su ga
slušali i čitali. I za Ćamila, iz koga
iz govorila, na sto načina, krepčina
naše usmenosti, može reći da je
ljepše pričao no pisao, ali se mora
dodati da je ljepše pisao no pričao.
Kag da slušaš, znaš da ljepše priča
no što piše. Kad ga čitaš, znaš da
ljepše piše no što priča. Njegova
usta i pero bili su jednako moćna
izražajna oruđa tom besmrtnom
duhu pripovijedanja koji putuje
kroz svevremlje, to jest kroz
bezvremlje. Sijarić je s lakoćom
prelazio granicu, mnogima
neprelaznu, koja dijeli usmeno
od pismenog pričanja, pa je pisac
pomagao pričalu a pričalo piscu:
neprestano se osjeća prisustvo
usmenih čaranja u njegovim
pisanim rečenicama koje često izgledaju “božanski olako pirnute“, da se poslužim riječima
već pomenutog Veljka Petrovića,
a osjeća se i da je pisac zaslužan
da pripovjedni i izražajni ceremonijal usmenog kazivača bude
precizniji, stroži, a čistota
izvedbe očitija.
Sijarićevo djelo je duboko
ukorijenjeno u onoj stopi zemlje
gdje sam i ja rođen, stoga u čari
njegovog
pričalaštva,
meni
neodoljive, mogu da upišem i ono
što nije dato da osjete, ne do dna i
do kraja, ljudi koji nisu iz
Sandžaka. U doba opsade Sarajeva
nisam mogao čitati gotovo ništa, ali
jesam opet iščitao, polako i štedljivo, da mi što duže traju, Lalićevu romansijersku tetralogiju i
dvotomni izbor Sijarićevih pripovijedaka objavljen u njegovim izabranim djelima u vrijeme kad sam
bio urednik u Masleši. I prvog i potonjeg volio sam i prije rata, ali sad
mogu reći da sam im trajni dužnik,
jer su mi u sarajevskom džehenemu pomagali da spasim dušu.
Tačno je, dakle, da mi se iz Sijarićevih priča, svojim neuporedivim
glasom, obraća moj prvi svijet,
kako Eliot definiše zavičaj, i da je
ponajprije Sijarić pjesnik Sandžaka.
Kažem pjesnik, a ne pripovjedač,
jer je usmene priče iz toga kraja,
bilo one koje je iz djetinjstva ponio,
bilo one koje docnije slušao ko zna
iz čijih usta, pretvarao u prozne
poeme koje, zbog toga što su poez-
ija, ni za čas ne prestaju biti visoka
umjetnost pripovijedanja. Tačno je
i da te poeme od priča svoju čar
duguju i orijentalnoj mašti i
mudrosti, pored ostalog, ili možda
na prvom mjestu, zato što je istok,
meni se čini, u Sandžaku ostavio
trajnije i dublje tragove no igdje na
jugoslovenskom prostoru, ili je tih
tragova u Ćamilovu i mom zavičaju sačuvano više no drugdje. Pa
ipak, oduvijek mi se činilo da bitni
Sijarić ne pripada ni jednom prostoru ni narodu posebno, jer se osjećao kod kuće svuda gdje ima
poezije, a sve ostalo dođe tek
potom. Zbog te
poezije
sam
slušao i čitao Sijarića koji nedvojbeno
ide
u
najgromadnije
visove proze na
srpskohrvatskom
jeziku u 20. stoljeću, ali nikad
neću prestatiti da
ga čitam i doživljavam poglavito
kao velikog pjesnika: ”list ljepše
umire nego išta
na svijetu što
hodi na nogama
ili leti na krilima“.
Stoga moram
dodati da Sijarić
nije bio tek bogomdani pričalac več
i prvorazredni umjetnik, što nije
isto. Bio je umjetnik riječi koji uživa
i u jeziku i u priči: oslušnimo naslov
maločas pomenute priče: “Hasan,
sin Huseinov“. Čista muzika, da?
Taj glazbeni val se ne iscrpljuje u
triput ponovljenom “s“ i triput
ponovljenom “n“, nego je još opipljiviji u igri slogova “asa“ – “si“ –
sei“. I mada jednako volim njegove
kratke priče i njegove duge, nekad
vrlo duge pripovijesti – danas bi se
Pelivani, na primjer, komotno mogli
štampati i čitati kao kratki roman –
čini mi se da u potonjim, zato što su
kratke, ima više pjesnika Sijarića. Ili
bar da je osjetniji.
Ali ne samo iz njegovog pera,
već i iz njegovih usta su izlazile
savršeno oblikovane rečenice u
kojim riječi nikad nisu gubile individualnost: puštao ih je da odzvuče
do kraja, uživao, kao rođeni pjesnici, u njihovu glasovnom sklopu,
nekad činilo da ih rastavlja na slogove. Sladio se njihovim dužinama
i kratkoćama, ostavljao im je trun
zasebnog života, pazio da ni jedna
ne izgubi jasne i oštre međe. Ćamil
zaista nije “džemrgao“, kako u
našem zavičaju zovu nerazumljiv i
nerazgovijetan govor. Često se
činilo da mu je od izgovorenih ri-
ječi slatko u ustima. A njegova brojna i fina i majstorska ponavljanja
pojedinih riječi, obrta ili cijelih
rečenica – što je nerijetko ulazilo,
kao vrstan začin, i u njegovo
pisanje – bila su uzrokovana naporom da iz ključnih metafora i
simbola pocrpi svekolik smisao, ali
i slast.
Stoga je ono što je slazilo s njegovih usana bilo priča koliko i
obred. Pripovijedanje koliko i basmanje. Ko nije imao sluha za ritualnu vrijednost njegova kazivanja,
a ponavljanja su duša ritualnog
jezika, taj je i mogao reći da Sijarić
zna biti dosadan. Jer “sve je to
krasno, ali ne zna šta je dosta, brate
mili“, čuo sam govoriti njegove
slušaoce. Što je podatak o njima. Jer
Sijarić je duhovno boravio u vremenu čija osnovna jedinica nije dan
već stoljeće. Jedan kritičar je
napisao da je Sijarićeva čuvena
priča Sablja preduga. Nekoliko
dana potom pisac sretne svog kritičara na ulici pa mu kaže: “Ali njoj
se hoće da bude duga!“ Teško da
sam čuo išta bolje o njegovoj
pripovjedačkoj umjetnosti: nije on
pričao Sablju nego se Sablja pričala
iz njega i kroz njega, vječni duh
priče još jednom se poslužio se
njime kao oruđem, a ko je Ćamil iz
Šipovica da svom
prepostavljenom
naređuje
ili
određuje koliko
će pričati?
Što se mene
tiče, najčešće sam
ga slušao kao
žene iz priče o već
pomenutom
Hasanu, sinu Huseinovu: “htjele
su, bar nešto, da
čuju od onoga što
Hasan priča“, pa
bi “unijele sud sa
jelom u sobu i
stale, i tako bi tu
stale i tako bi i osBihor
tale
slušajući
priču“, i “više ni
one nisu bile tu, nego tamo gdje ih
je, svojom pričom, odveo Hasan.
Vratio ih je u zoru pijetao, kad je
zapjevao. Sjetile su se tada svojih
jela koje su sinoć pripremale za
večeru, ali je sve bilo kasno, jer ono
što je ostalo na ognjištima, izgorjelo
je“, i to je bio razlog što “Hasana
neće da slušaju oni koji imaju
kakva posla, propadne im posao
slušajući ga“.
Iz sličnih razloga izmaštanog
Hasana i stvarnog Ćamila, njegovog tvorca, ljudi su gledali kao
dokonjake; priznajem da sam ga i
ja vidio kao čovjeka koji posjeduje
višak vremena, ali sam znao da je
to lično postignuće, da ne kažem i
Januar - Decembar 2009. 177
podvig, na čemu mu se moralo zavidjeti, jer kako da ne zavidiš piscu
koji kraljuje vremenom odavde pa
do zemana “kad je sve zborilo“?
Taj književnik koji je za 27 godina
napisao 6 romana, 6 knjiga pripovijedaka i knjigu od 400 strana prvoklasne
putopisne
proze,
mnogim piscima je izgledao kao
teški dokoličar. A usmene priče tog
dokoličara bile su sazdane ponajprije od jezičkih gesti prvosveštenika kojim se istina ne
kazuje no priziva kao božanstvo,
od čarobnjačkih basmanja koja
istinu čine prisutnom.
Najbolje Sijarićeve priče, pisane
i usmene, sazdali su
pjesnik koji uživa “u
punoj tjelesnosti riječi“,
kako bi kazao Kolridž, i
pričalac koji ne prestaje
da se čudi čega sve ima
u božjoj bašči. Sličan
spoj naslućivao se i u
ljudskoj tvari od koje je
Sijarić bio sazdan:
rođeni seljak i još
rođeniji gospodin. Prvi
je
potonjeg
činio
stvarnim, davao mu
supstancu, da ne ostane
kod praznog gospodstva. Potonji je prvoga
prosijavao na razna
rešeta, tražeći zrnca
zlata. Zaista, teško se moglo, ne
samo u Sarajevu, sresti još jedno
čeljade u kom bi se, kao u Ćamilu,
našli na okupu, toliko skladnom,
meka gospodstvenost i narodska
nesposrednost, otmjena tankoćutnost i ratarska prostodušnost.
Zato su njegove usmene priče
imale jedno preimućstvo nad
pisanim: mogle su se različito završavati, u zavisnosti od trenutnog
nadahnuća, pa i od toga koji je od
pomenute dvojice, u Ćamilu,
dotičnog dana ili časa, imao prevagu: gospodin ili seljak. Upamtio
sam i zapisao priču o apsurdu koji
je ovladao njegovim bićem nakon
čitanja Kamijeve knjige Mit o Sizifu:
“Pro-či-tao ja Kamija. Jesam,
178 Januar - Decembar 2009.
obraza mi. Pro-čitao ja onu knjigu
đe veli da je sve ap-sur-dno. I lijepo
vidim, nijesam ćo-rav da ne vidim,
čoek ne laže, no zbori ži-vu is-tinu.
Ap-surd, vala, odakle se god pogle-da, i kojim se god očima po-gleda. Sjednem za as-tal i uzmem u
ruku ka-ši-ku, i zahvatim onom kašikom malo supe, i pri-ne-sem je
ustima, ali mi nije slatko: ap-surd,
pa ap-surd! Uzmem pero u ruku,
umočim ono pe-ro u ma-sti-lo,
počnem pisati onim perom po harti-ji, a opet nije mi slatko: ap-surd,
pa ap-surd! Iziđem ja na ulicu, da
vidim je li i tamo ap-surd? Gledam,
gledam: prolaze kraj mene ili
mlade že-ne ili lijepše že-ne ili
gospodske že-ne, ama nije mi
slatko: ap-surd, pa ap-surd! I odem
u zavičaj. Gledam ja, gle-dam, gledam: lijepo mi je, vala, ovo selo,
odlično mi je, vala, ovo moje selo,
a opet mi nije slatko: ap-surd, pa
ap-surd! Onda uzmem mo-ti-ku, i
odem s onom motikom u njivu, pa
ko-paj, ko-paj, ko-paj, ko-paj, kad
ono – niđe apsurda! A šta bi s apsurdom? A kud se dio apsurd?
Izišo na znoj apsurd!“
Priča u kojoj naprasni ratar Sijarić kopanjem zemlje otkriva
smisao postojanja već naksjutra je
mogla dobiti završetak u kojem
ratnik protiv apsurda uzjahuje
bratovog sedlenika, kako jednom
gospodinu i priliči, da se do smisla
života probije pomoću brzine konjskih nogu i vazduha koji mu,
zvižanjem kraj ušiju, briše sve
tegobne misli, čak misli uopšte,
kako bi ga priveo prvotnoj
bliskosti sa svijetom i sa vlastitim
bićem u njemu.
I pisana i kazana Sijarićeva umjetnost crpila je neodoljivost možda
ponajprije iz vraćanja “primarnim
procesima“, kako bi rekli psiholozi.
Filozofi bi kazali: iz vraćanja
bivstenom temelju svijeta i u njemu
čovjeka i svake trunke života, čak i
onog što je mrtvo, samo za naše, ne
i Sijarićeve oči. Čujem i danas kako
na proslavi osamstogodišnjice Petrove crkve
u Bijelom Polju kuša
vradžbinskim formulama, kojima ponavljanje daje snagu, prizvati
proteklo vrijeme: “Osaam sto-ti-na pu-ta je
gora listala! O-ssam stoti-na pu-ta pokošena je
trava! O-ssam sto-tina
pu-ta ovca je bacila jagnje...“. Kad se besjeda
okončala, osjećao sam
takoreći pod prstima
supstancu minulih vijekova.
Pešter
I pričalac i pisac Sijarić bio je iskonski umjetnik koji bdi da da se stvari ne
odmetnu u priviđenja, sprečava
svijet da nam ne propadne, kao pijesak, kroz prste. Kažu da je
stvarnost pod vlašću vinaverovskih “zlih volšebnika“ koji
svojim činima bogatstvo životnih
oblika pretvaraju u mramorje ili
nišane apstrakcija. Sijarićeva umjetnost je neiscrpan majdan basmi
i vradžibina za otkamenjivanje svjetskog obilja u živu djevojku,
vodu, jastreba, mukinju, kozu,
hrta, cvijet, konja. A njegova
sposobnost da se čudi običnim
stvarima, da u njima otkriva
odsjeve čuda postojanja, većeg od
svih čuda, izvor je skupog lirskog
humora ili humorne lirike što na
stotine načina ozaruje njegove najljepše stranice. Radi se o njegovanoj naivnosti pogleda koji se sluti
u srcu svih tajni njegove umjetnosti.
Dejanu Đuričkoviću, povodom
“velikog životnog isksutva“ koje bi
pisac trebalo da ima kako bi imao
šta pričati, Sijarić je kazao: “Neka
to iskustvo pisac ima, ima ga svak,
ali ono za pisca nije sve, i pravo da
kažem ja ne znam šta sve pisac
treba da ima da bi književno
mogao da stvara. Treba prvo da
ima samoga sebe! Nisam time sve
rekao, a sve se i ne umije reći; ne
znam hoću li vam dobro odgovoriti ako kažem da je pisac, prije
svega, jedno radoznalo dijete – da
na svijet, na ljude, na sudbine
ljudske, na događaje, na razna zbivanja, na razna stanja, i na
sve drugo što je vidio,
doživio, ili čuo, gleda kao
na jednu čaroliju, i tom se
čarolijom – kad piše –
zabavlja kao kakvo dijete –
sa svojom dječjom dušom
u sebi, jer dječja duša je
iskrena, ali ne i sa dječjom
glavom nego glavom zrela
i iskusna čovjeka“.
Ovim riječima Sijarić je bolje od
svojih kritičara, bar onih koje sam
čitao, odredio bit svoje umjetnosti.
Njegovana naivnost njegovog
pogleda registruje, na brojne
načine koji iznenađuju neočekivanošću, mnoštvo stvari koje ne
zapažamo, jer su toliko osnovne da
su davno prestale podsticati našu
maštu i osjećajnost. “Mali smo, ali
nas sunce grije kao da smo veliki, i
paščad nam laju kao da su neka velika paščad, i žene nam rađaju kao
da su neke velike žene“, u priči
Ramko s ogledalcem veli njegov kazivač, ili Ćamil presvučen u kazivača. U njegovim pričama igra
malog i velikog, koji se uzajamno
preslikavaju i dovode u pitanje,
često je prečica do one blagorodne
mudrosti koja ozaruje zemaljske
mrakove, otvara prozore ka svijetu
s kojih naš pogled dobacuje dalje
no obično, vodi nas do zrcala koja
izokreću svijet da ga vidimo
tačnije: “U malo ogledalo vode,
široko koliko dvije šake, ogledalo
se veliko nebo. Zagledah se dolje u
to nebo. U velikoj vodi što trči niz
česmu nebo se ne vidi“. Ovo je
jedno od objašnjenja zašto Sijarić
nikad i nigdje nije trčao: kako da se
vječno ogledne u insanu koji žuri?
“Svuda je zemlja! Nigdje ne
prestaje!“, uzvikuje jedan njegov
putnik, zaprepašten veličinom svijeta, čime smo prisljeni da zbiljski
proosjetimo zemaljski šir i tle pod
nogom koje ne primjećujemo, osim
prigodno, za izleta u prirodu, na
vikendima. Ovakvim snimcima
iskustva, najdublje pjesničkim, koji
nam vraćaju svijet u njegovoj prvotnoj mladosti i novini, gusto je
nakrcan Sijarićev književni, pogotovo pripovjedački kosmos. Od
ovakvih otkrića vrve priče Ćamila
Sijarića koji je posjedovao neiscrpnu sposobnost da nas svaki čas
“iznenadi – nečim poznatim“,
kako Andrić reče o svom usmenom pripovjedaču.
Za kraj, evo početka priče Drvo
kod Akova: “Nismo vjerovali da je taj
čovjek naš Smail, kojeg smo nekad
imali pa nam se negdje u Turskoj
izgubio: Turska velika a on malen i
nestalo ga; desi se s našim ljudima
da ih nestane i kad su kod nas“.
I ova rečenica živi od naivnog
tona, u Sijarića hiljadama puta uspješno okušanog i variranog. U
njoj se razabire prvo glas kazivača
sa dječjom dušom: “naš Smail
kojeg smo nekad imali“, što ga
pretvara u opće dobro, u zajedničko vlasništvo, jer djetinja duša
se služi jezikom porodice na kojem
se i temelji lirska čar ove tvrdnje:
samo su otac i majka mogli nekad
imati Smaila, i Smail im se potom
mogao izgubiti negdje u Turskoj, a
kad jezikom familije govorite u
ime sela, humorno se očuđuju
odnosi pojedinca i kolektiva.
Ovakvi iskazi žive od povratka
primarnim procesima, od spuštanja mentalnog nivoa, kako je
Jung nazvao jednu od glavnih
tehnike moderene književnosti;
dječja duša vjeruje da se jezikom
porodice služi sav dunjaluk, kao u
slavnoj izreci: govori srpski da te
ceo svet razume.
I dativ “nam“ veoma je rječit:
Smail se nije izgubio onako, ne
možeš se izgubiti nikom, moraš se
izgubiti nekom, gubitak mora neko
osjetiti: ako ga niko ne osjeća, onda
ga i nema. Odrasla duša
lako može zamisliti da selo
nije ni primijetilo da
Smaila nema, što za neodraslu nije mogućno, jer
kako će familija ne primijetiti da joj nema jednog
člana? Smail im se izgubio
zato što je “Turska velika a
on malen i nestalo ga“, i
ovo humorno samjeranje prevelikog i premalog, Turske i Smaila,
takođe živi od pogleda iz djetinje
duše, mada bi ovaj iskaz mogao
biti osumnjičen da iza govora te
duše krije pamet odraslog koja
ironično prosuđuje odnos između
goleme carevine i sićušne jedinke,
ali dok se ovdje naša sumnja zasniva tek na indicijama, neočekivani
završetak rečenice “desi se s našim
ljudima da ih nestane i kad su kod
nas“ pruža nam opipljiv dokaz: iz
tih riječi jasno se čuje glas onog koji
ima “glavu zrela i iskusna čovjeka“
mada u njima odjekuje naivna
logika koja iskazu daje jedinstvo:
kako da se čovjek ne izgubi u onolikoj Turskoj kad se izgubi i kod
nas, gdje je sve maleno, ali je glagol
“izgubiti se“, podmuklom dvosmislenošću, signalizuje odraslu i
zrelu svijest o tome kako u nas hodaju stvari.
Januar - Decembar 2009. 179
NOVE KNJIGE
Dr. sci. Redžep Škrijelj
NOVA SJENIČKA
HATARNAMA
P
Povodom
objavljivanja i
promocije
knjige:
Gajret u Sjenici,
(autor
Nadir Dacić,
izdavač:
Ustanova
kulture Sjenica,
Prijepolje 2009.)
oslije gotovo vijeka ćutanja (1912
/13 - 1992.) dešava se da nas poslenici naše istraživačke nauke,
pisci i umjetnici, obraduju i na pravi
način progovore o negdašnjim prilikama, kretanjima i bitnim događajima,
koji su se nekad odigravali, dajući značajan biljeg jednom prohujalom vaktu.
Knjiga Gajret u Sjenici predstavlja
još jedno hvale vrijedno ostvarenje našeg uvaženog i već
afirmisanog autora
Nadira ef. Dacića, čije su
studije i
van Sandžaka pobudile
razumljivo
interesovanje čitalačkih
krugova. To je
Dacićeva varijacija jedne
njegove, još
uvijek
aktuelne teme,
koja je kod nas
poznata kao
Gajret, kojom je
vlastitu produkciju obogatio još jednim vrlo vrijednim i zanimljivim projektom.
U ovoj knjizi autor interesovanje čitalaštva usmjerava na kulturno-prosvjetno društvo Muslimana - Gajret (1919.
-1941.), čiji je mjesni odbor, nakon određenih prepreka, u Sjenici formiran avgusta 1929. godine i djelovaoje do
početka II svjetskog rata.
180 Januar - Decembar 2009.
Nekoliko bitnih osobina Dacićevog
istraživačkog opusa nam daju za pravo
da sve ovo kažemo, ali i dodamo da su
njegove dosadašnje knjige doživjele pozitivnu recepciju, doprinoseći da ef.
Dacić postane veoma zapažen autor
naših kulturnih prostora, jer govorimo
o knjigama koje sa potpunim pravom
možemo uvrstiti u korpus veoma značajnih djela koja istinski progovaraju o
zajedničkoj prošlosti nekoliko
sandžačkih gradova.
Ono što se odmah
može sa lahkoćom uočiti je lijepo osmišljen
tematski koncept i
veoma jasna leksika koja krasi
svaku knjigu ovog
našeg vrijednog i
ambicioznog autora.
U ovoj knjizi je ispisana mini hronika
jedne etape iz prošlosti Sjenice koju kreator hronike promatra
kroz djelatnost jedne
veoma značajne kulturne i prosvjetne družine, koja je u ondašnjoj
Kraljevini SHS, a kasnije Kraljevini Jugoslaviji, bila poznata pod
imenom Gajret. Zbog toga mnogi nekadašnji (danas živi) akteri, i njihovi potomci, na djelatnost Gajretove družine
gledaju kao na lično-porodičnu stvar, pa
s ponosom ističu svoj, ili udio svojih predaka i rodbine u aktivnostima i sveukupnom progresu ovog bošnjačkog
kulturno- prosvjetnog odbora u Sjenici.
NOVE KNJIGE
Snaga dokumentacionog materijala (tekstovi i stare fotografije) je
jedan od najsnažnijih argumenta
koje autor pretače u sjećanje na vrijeme bošnjačkog zajedništvo, od
kojeg je najveću korist izvukla ondašnja sjenička kultura.
Ova svojevrsna hatarnama ne
govori o negativnim svojstvima
ideologije Kraljevine Jugoslavije,
već parcijalno ocjenjuje period koji
je prethodio pojavi Gajreta. Oblikovana na ovakav način, studija
Nadira ef. Dacića ističe primarno
dokumentarno-faktografski način
u bošnjačkom znanstvenom stvaralaštvu. Njenu strukturu čini autorov napor da se osvrne na vakat
koncentričnih historijskih krugova, kada pripadnici nekadašnje
građanske klase sjeničkih Bošnjaka, uz pomoć iskustva sa ranije
konstituiranim konviktima i pododborima širom zemlje, pristupaju konkretnim koracima formiranju Društva.
Dirljiva je piščeva rekonstrukcija historijskog znanja i neznanja o
javnom i kulturnom životu Sjeničana, u kojoj se slikom i muhabetom generira pamćenje i zaborav i
ostavlja prostor da o svemu vakat
progovori.
U ondašnjoj državnoj zajednici
(Kraljevini), odbori kulturno-prosvjetnog društva muslimana „Gajret” nastaju u veoma teškim
društveno-političkim okolnostima.
Potsjetimo djelimično na stanje u
Sandžaku u vrijeme između dva
svjetska rata: bilans prvog poslijeratnog popisa stanovništva iz 1921.
godine kazuju da je u Sandžaku živjelo oko 167.632 stanovnika. Stanje u seoskoj privredi je bilo veoma
složeno, bez pravih uslova za njen
razvoj, uz primitivno stočarstvo i
ratarstvo (obrada drvenim ralom),
bez efikasnih sredstava za razvoj
seoskih gazdinstava. Nerazvijena
putna mreža uz veoma ekstenzivan saobraćaj koji se odvijao po
starim i teško prohodnim drumovima (sličnim današnjim), dodatno
je usporavao ono malo privrednog
i kulturnog napretka, vidno usporenog odlaskom osmanlijske
uprave. Sandžak zaobilazi i već
predviđena željeznica kojom se
predviđalo povezivanje Bosne sa
Sandžakom i nešto razvijenijim
balkanskim jugoistokom. Stagnacija u razvoju zdravstvene i socijalne zaštite pogađa sve slojeve
stanovništva, a čitavim regionom
haraju epidemije i desetkuju već i
onako, ratnim dejstvima, siromaštvom, glađu i permanentnim progonima napaćeno stanovništvo.
Teško se opstajalo u krajevima koji
su imali više žandarmerijskih
nego zdravstvenih i veterinarskih
stanica. Postojalo je u čitavom
kraju samo pet bolnica sa jedva
stotinjak ležajeva i malim brojem
ljekara. Oskudne socijalne i zdravstvene prilike su uprkos visokoj
stopi nataliteta u Sandžaku uzrokovale neočekivani moratalitet
stanovništva, koji je uvećavan čestim epidemijama (španska groznoca, tifus i tuberkuloza)..
Bio je primjetan veliki strah i
ogromno nepovjerenje u vlasti
Kraljevine koje su umjesto prosvjete, zdravstva i kulture, primarno, forsirale pravoslavlje, čime
je izazvan vidan zastoj u edukaciji
bošnjačke omladine. Tu nalazimo
uzroke za visok procenat prividno
„nepismenih” (onih koji ne poznaju ćirilicu i latinicu, a znaju
osmanlijsko-arapsko pismo), koji
su, ipak, bili primorani da se na dokumentima novih vlasti „Kraljevina” (Srbije, Crne Gore, a kasnije
Jugoslavije) potpisuju mastilom
obojenim palcem. Procenat tih, za
nove prilike uslovno rečeno nepismenih dostizao je cijelih 80 posto
muške, a čak nevjerovatnih, 100
procenata ženske bošnjačko-albanske populacije. Na cijelom sandžačkom prostoru nije bilo ni
novčanih zavoda, štedionica, banaka, stručnih i visokih škola, elektrocentrala, rudokopa, centara za
otkup ili plasman poljoprivrednih
proizvoda i drugih neophodnih
privrednih objekata.
Brojnost bošnjačke populacije
naglo se smanjuje i usljed kontinuiranog iseljavanja zbog ekonomskog posrnuća i nezaštićenosti, jer
se nad Bošnjacima sprovode procesi deidentifikacije i denacifikacije,
što izaziva bezperspektivnost i
nemoć kod stanovništva. Izlaz iz
takvog stanja sve dubljeg potonuća
se nije nazirao. Ondašnje su vlasti
u naše krajeve slale najgore kadrove, sastavljene od degradiranih
i korupmpiranih ljudi („činovnički
ološ“), ljude bez ikakvih radnih
ambicija, koji bi doprinijeli preobražaju i progresu regiona. Bilo je
čestih zloupotreba, nepravde i korišćenja svake pogodnosti za njihovo lično bogaćenje i potkradanje
i pljačku mještana. Vrhunac nepravde nanosi još korumpiraniji
žandarmerijsko-administrativni
aparat (lokalna birokratija i sudije),
koji su ostali upamćeni po neviđenoj okrutnosti, zlodjelima i pričinjenim
nepravdama
prema
lokalnom stanovništvu. Veoma je
važno istaći da su pomenutu činovničku strukturu predvodili kadrovi koji su regrutirani iz Crne
Gore, čiji se broj iz dana u dan povećavao i zagorčavao životnu sudbinu
sve
dezorijentiranijih
Bošnjaka, čija je brojnost zbog započetog iseljavanja u Tursku sve
više opadala. Rapidan porast nasilja i očite nebrige nebošnjačke populacije
intenzivira
procese
iseljavanja Bošnjaka i drugih muslimana. Naročito su bile burne godine nakon završetka Prvog
svjetskog rata, kada bahatost i revanšizam, koji sprovode takozvani
zaslužni “Solunci” izaziva širok
talas iseljavanja bošnjačkog stanovništva Nove Varoši, Prijepolja,
Kladnice, Sjenice, Dugopoljske
pštine i okolnih mjesta. Kraljevski
režimi su se prema Bošnjacima odnosili kao prema “mrskim i poraženim Turcima”, a pravda i pravo
za njih u Kraljevini SRS i Kraljevini
Jugoslaviji bili su slični dvosjeklom "Damoklovom maču", koji se
nadvijao nad zemaljskim trajanjem
Januar - Decembar 2009. 181
Bošnjaka. Kao da se htjelo svakim
postupkom pokazati da je stvorena „unitarna-pravoslavna” država u kojoj će svi muslimani biti
građani drugog reda. Bošnjaci su
bili izloženi ogromnim asimilastorskim i političkim pritiscima koje su
predvodili ondašnji hizmećari režima koje su predvodili Hasan
Rebac, Šukrija Kurtović, Jusuf Zija
Smailagić, Ahmed Mehmedbašić i
mnogi drugi, koji su permanentno
provlačili tezu kako su Bošnjaci
Srbi muslimanske vjere. U opštoj
psihozi straha, besperspektivnosti
i otvorene diskriminacije, Bošnjaci
su se obreli na kolosjeku organizovanog i kontinuiranog udara politike režma i sve brojnijih
nacionalističkih krugova, dobijajući tretman "otpadnika", odnosno
nepoželjnog, „tuđeg” elementa.
Permanentno
iseljavanje
imućnijeg bošnjačkog stanovništva
u Tursku (vjerska ulema, zanatlije
i trgovaci), doprinosi osjećanju
straha i stanju pojačane neizvjesnosti kod siromašnijih slojeva Bošnjaka, jer su ostanak na ognjištima
zavičaja mnogi doživljavali kao
najavu dodatnog beznađa i neizvjesnosti, pri čemu je puka lojalnost državi bila nedovoljna da bi se
ublažili sve prisutnija anksioznost
od progona i terora. Uslijed permanentne depopulacije, ekonomskih
i tržišnih pritisaka, stari su sandžački gradovi lagano zamirali i relativno brzo su svedeni na rang
manjih kasaba.
Veliku prepreku kakvom-takvom napretku predstavljala je
ogromna nepismenost stanovništva. Na osnovu statističkih podataka
nekadašnje
Kraljevine
Jugoslavije (popis iz 1931.) taj broj
se kretao između 76,54 i 89,2% procenata nepismenih lica starijih od
10 godina. Uzrok takvom stanju
treba tražiti u opravdanom nepovjerenju Bošnjaka prema državnim
institucijama, ali i u slaboj organiziranosti i nedovoljnom broju
škola, naročito stručnih i prosperitetnih. Na cijelom prostoru San182 Januar - Decembar 2009.
Sa promocije u sjenici.
džaka postojale su dvije osmorazredne škole i to u PIjevljima i Beranama i nekoliko četvororazrednih:
u Bijelom Polju, Prijepolju, Novoj
Varoši, Sjenici i Novom Pazaru.
U takvim uslovima svoj uticaj
na bošnjačko stanovništvo u Sandžaku pokušavalo je da uspostavi
kulturno-prosvjetno društvo Bošnjaka, "Gajret" (osnovano 20. februara 1903. godine u Sarajevu). U
našim krajevima ovo društvo okuplja znatan dio bošnjačke inteligencije, politički vezane za srpske
građanske stranke i za srpsku nacionalnu orijentaciju. Svaku aktivnost Gajreta bilježio je list "Gajret",
pokrenut 1907. i izlazio sa djelimičnim prekidima do 1941. godine.
Prvi ogranak (pododbor) Gajreta u Sandžaku formiran je u Priboju 1920. godine, a našto kasnije,
njegova povjereništva su formirana u PIjevijima (1), Bijelom Polju
(2), Prijepolju (4), Novoj Varoši (3),
Sjenici (2) i Novom Pazaru (2), da
bi 1921.godine bili osnovani i
ogranci u prijepoljskom kraju (Brodarevo, Kanje, Komoran, Kosanica,
Hisardžik, Kaćevo, Velika Župa,
Stranjani ), tako da je "Gajret" kao
kulturno-prosvjetno udruženje sve
od 1941. godine predstavljalo središte svih kulturnih dešavanja, uz
važan podatak da su u njegovom
osnivanju i aktivnostima svoj doprinos dali i ugledni pravoslavni
građani.
Publikacija "Gajret u Sjenici"
Nadira ef. Dacića nudi zanimljiv
kolaž hronoloških dešavanja,
upoznajući nas sa najznačajnijim
aktivnostima Društva i njegovih
mjesnih pododbora, ističući ulogu
najistaknutijih aktivista koji su u
međuratnom periodu dali svoj nesebičan doprinos. Uz obilje arhivskog i fotodokumentacionog
materijala i selektivne bibliografije,
autor kreira sliku jednog davnog
doba, pružajući iscrpan historijski
pregled aktivnosti Gajreta u Sjenici
i njenom širem okruženju. Time
ova izvanredna knjiga lansira autora u skupinu veoma kvalitetnih
istraživača i kulturnih radnika.
Stara je pouka da nema knjige
koja određenu tematiku može u
potpunosti apsolvirati, ali postoje
one knjige koje mogu dosta kazati
o značajnim i nepoznatim dijelovima naše, gotovo zaboravljene
prošlosti, što svojim sadržajem potvrđuje i ovo ostvarenje Nadira ef.
Dacića, koji se odabranom čitalaštvu, još jednom, predstavlja kao
značajan istraživač bošnjačke prošlosti, ostajući vjeran utvrđenim historijsko-faktografskim
činjenicama i istini.
Download

Bošnjačka riječ 13-16