PRVA KONFERENCIJA NACIONALNE PLATFORME
ZA SMANJENJE RIZIKA OD KATASTROFA CRNE GORE
Decembar 2014. godine
1
Na osnovu člana 12 stav 3 Uredbe o Vladi Crne Gore („Službeni list CG“, broj 80/08), Vlada Crne
Gore, na sjednici od 9. oktobra 2014. godine, donijela je
ODLUKU
O OBRAZOVANJU ODBORA ZA SMANJENJE RIZIKA OD KATASTROFA
1. Obrazuje se Odbor za smanjenje rizika od katastrofa (u daljem tekstu: Odbor), u sastavu:
1) Mirsad Mulić, Ministarstvo unutrašnjih poslova, predsjednik;
2) mr Ljuban Tmušić, Ministarstvo unutrašnjih poslova, član;
3) Sreten Nedić, Ministarstvo unutrašnjih poslova, član;
4) Duško Koprivica, Ministarstvo unutrašnjih poslova, član;
5) mr Rade Ćurčić, Ministarstvo odbrane, član;
6) Velizar Vojinović, Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, član;
7) Adem Fetić, Ministarstvo poljoprivrede i ruralnog razvoja, član;
8) Milica Abramović, Ministarstvo održivog razvoja i turizma, članica;
9) prim. dr Mensud Grbović, Ministarstvo zdravlja, član;
10) Vladan Lalović, Ministarstvo nauke, član;
11) dr Branislav Glavatović, Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju, član;
12) Branko Micev, Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju, član;
13) dr Saša Stefanović, Zavod za hitnu medicinsku pomoć, član;
14) Boban Mugoša, Institut za javno zdravlje, član;
15) Jelena Dubak, Crveni krst Crne Gore, članica;
16) Slavko Radonjić, Agencija za zaštitu životne sredine, član;
17) Tomislav Anđelić, d.o.o. „Centar za ekotoksikološka ispitivanja“ - Podgorica, član.
2. Zadatak Odbora je da:
- prati, proučava i utvrđuje dostignuća i daje preporuke radi doprinosa smanjenju rizika od katastrofa;
- priprema stručnu osnovu za dijalog svih subjekata radi dostizanja najkvalitetnijeg odgovora na
prijetnje i rizike od katastrofa;
- podstiče i razvija saradnju sa naučnim institucijama i drugim subjektima uključenim u djelovanje
na smanjenju rizika od katastrofa;
- organizuje prvu konferenciju radi razmjene mišljenja, iznošenja i usaglašavanja stavova, predloga,
znanja i iskustava za djelovanje na smanjenju rizika od katastrofa, kao i procjenjivanja opasnosti
i usaglašavanja aktivnosti svih subjekata uključenih u djelovanje na smanjenju prijetnji i rizika
od katastrofa;
- izradi zbornik radova sa konferencije.
3. U radu konferencije iz tačke 2 alineja 4 ove odluke, pored članova Odbora, mogu da učestvuju i
predstavnici državnih organa, organa državne uprave i institucija, univerziteta, privrednih društava,
nevladinih organizacija i drugih subjekata koji se bave zaštitom od katastrofa i zaštitom životne sredine.
4. Sredstva za rad prve konferencije obezbijediće se u okviru Inicijative za pripremljenost i odgovor na
katastrofe u jugoistočnoj Evropi.
5. Odbor može, radi proučavanja i analize pojedinih pitanja iz oblasti zaštite i spašavanja, angažovati
stručne i obrazovne ustanove i koristiti pomoć domaćih i stranih stručnjaka.
2
6. Stručne i administrativno - tehničke poslove za potrebe Odbora obavljaće Ministarstvo unutrašnjih
poslova.
7. Ova odluka stupa na snagu osmog dana od dana objavljivanja u „Službenom listu Crne Gore“.
Broj: 08-2347
Podgorica, 9. oktobra 2014. godine
VLADA CRNE GORE
PREDSJEDNIK,
Milo Đukanović
3
SADRŽAJ
1. Analiza organizacije sistema zaštite i spašavanja u Crnoj Gori
sa preporukama za unapređenje......................................................................................................... 7
2. Seizmičnost kao dominantni faktor potencijalne geneze katastrofa u Crnoj Gori.................... 16
3. Sistem rane najave ekstremnih meteoroloških situacija u
funkciji smanjenja rizika od katastrofa............................................................................................. 20
4. Obrazovanje u oblasti vanrednih situacija........................................................................................ 24
5. Uloga Zavoda za hitnu medicinsku pomoć u masovnim
nesrećama, katastrofama i krizama.................................................................................................... 29
6. Smanjenje rizika od katastrofa i Crveni krst.................................................................................... 32
7. Doprinos Ministarstva odbrane i Vojske Crne Gore smanjenju rizika od katastrofa................. 35
8. Primjena Geografsko-informacionog sistema (GIS) u lokalnim planovima
za zaštitu i spašavanje od poplava...................................................................................................... 40
9. Saradnja državnih organa i medija u kriznim situacijama............................................................. 43
10. Upotreba helikoptera opremljenog “fix line” sistemom u slučaju masovne nesreće................... 46
11. Ekstremne sniježne padavine na sjeveroistoku Crne Gore ........................................................... 50
12. Preventiva u zaštiti i spašavanju od elementarnih nepogoda
i tehničko-tehnoloških nesreća.......................................................................................................... 54
13. Smanjenje rizika od radijacije............................................................................................................. 58
14. Problemi kontrole izvora jonizujućih zračenja, visoko rizičnih i potencijalno
kontaminiranih roba i sprečavanje nedozvoljenog transporta
radioaktivnog i nuklearnog materijala u Crnoj Gori...................................................................... 63
15. Planiranje zaštite i spašavanja od poplava u Crnoj Gori................................................................. 68
16. Poplave na Skadarskom jezeru........................................................................................................... 73
17. Poplave u Nikšiću................................................................................................................................. 78
18. Preventivne mjere bezbjednosti pri prevozu opasnih materija u drumskom saobraćaju.......... 85
19. Efikasnost mjera i podizanje stepena bezbjednosti u postupku inspekcijskog nadzora............. 90
20. Smanjenje rizika na lokalnom nivou................................................................................................. 93
21. Kako učiniti gradove i opštine otpornim na rizike od katastrofa.................................................. 98
22. Industrijski otpad u Pljevljima – ugroženost životne sredine...................................................... 105
23. Informaciono - komunikacione tehnologije u sistemu zaštite i spašavanja............................... 108
6
ANALIZA ORGANIZACIJE SISTEMA ZAŠTITE I SPAŠAVANJA
U CRNOJ GORI SA PREPORUKAMA ZA UNAPREĐENJE
mr Ljuban Tmušić, dipl. menadžer bezbjednosti,
Ministarstvo unutrašnjih poslova, Direktorat za vanredne situacije
Podgorica
mr Zorica Marković, dipl. biolog,
Ministarstvo unutrašnjih poslova, Direktorat za vanredne situacije
Podgorica
SAŽETAK
U radu je predstavljena organizacija sistema zaštite i spašavanja u Crnoj Gori, s analizom postignutih
rezultata u prethodnom periodu. Takođe, iskustva iz poplava, koje su u dva navrata zadesile Crnu Goru
(januar, novembar i decembar 2010. godine), ekstremnih meteoroloških pojava – sniježnih padavina
(februar 2012. godine), kao i šumskih požara u proteklih nekoliko godina, omogućila su da se sagleda
funkcionisanje sistema zaštite i spašavanja i da se naprave određene preporuke za njegovo unapređenje
i jačanje, koje će u radu biti predstavljene.
Ključne riječi: vanredne situacije, sistem zaštite i spašavanja, hazard, podrška zemlje domaćina, Mehanizam za civilnu zaštitu EU itd.
UVOD
Crna Gora je formiranjem državnog sistema zaštite i spašavanja, kroz Direktorat za vanredne situacije,1
kao organizacione jedinice Ministarstva unutrašnjih poslova, usvajanjem Nacionalne strategije za vanredne
situacije, donošenjem Zakona o zaštiti i spašavanju, obrazovanjem Koordinacionog tima za upravljanje
u vanrednim situacijama, stvorila uslove da se na njenoj teritoriji s jednog mjesta vrši koordiniranje i
rukovođenje u oblasti zaštite i spašavanja. Prilikom formiranja postojećeg sistema zaštite i spašavanja u
Crnoj Gori, korišćena su iskustva i najbolja praksa država EU i svijeta u ovoj oblasti, tako da sistem integriše
sve raspoložive resurse na državnom i lokalnom nivou (ministarstva i drugi državni organi, organi uprave,
organi lokalne uprave, operativne jedinice, policija, vojska i nevladine organizacije).
Na vrhu piramide je Koordinacioni tim za upravljanje u vanrednim situacijama, koji donosi ključne odluke,
koje realizuje Operativni štab za upravljanje u vanrednim situacijama. Operativni štab, pored predstavnika
Ministarstva unutrašnjih poslova, čine i predstavnici svih nadležnih državnih organa i organizacija, koji
svojim djelovanjem mogu doprinijeti efikasnijem odgovoru na izazove rizika koji prijete Crnoj Gori. Na
lokalnom nivou, formirani su opštinski timovi za upravljanje u vanrednim situacijama, koji koordiniraju
1 Pravilnikom o organizaciji i sistematizaciji Ministarstva unutrašnjih poslova Crne Gore, od 9. maja 2013. godine, tadašnji
Sektor za vanredne situacije i civilnu bezbjednost mijenja naziv u Direktorat za vanredne situacije. U radu će se koristiti naziv
Direktorat za vanredne situacije.
7
aktivnostima nadležnih organa lokalnih uprava, radi zaštite i spašavanja ljudi i materijalnih dobara i
ublažavanja i otklanjanja posljedica vanrednih situacija.
Funkcionisanje sistema zaštitite i spašavanja u Crnoj Gori više puta je stavljeno na provjeru, i to tokom
poplava (januar, novembar i decembar 2010. godine), ekstremnih meteoroloških pojava – sniježnih
padavina (februar 2012. godine), kao i šumskih požara, koji su pogađali Crnu Goru proteklih nekoliko
godina. Tada su svi učesnici u zaštiti i spašavanju svojim angažovanjem pokazali da Crna Gora može da
se odupre izazovima prirodnih hazarda, u mjeri raspoloživih ljudskih i materijalnih resursa. Međutim,
pokazale su se i određene slabosti, koje su kroz naučene lekcije postale imperativ zs unapređenje organizacije i funkcionisanja sistema zaštite i spašavanja u narednom periodu.
NACIONALNA STRATEGIJA ZA VANREDNE SITUACIJE
Donošenjem Nacionalne strategije za vanredne situacije (2006) Vlada Crne Gore napravila je iskorak u
dobrom pravcu, jer strategija pruža čvrste osnove za izgradnju i unapređivanje sistema za smanjenje rizika
od katastrofa. Strategija sadrži poruke iz Strategije iz Jokahame i plana akcija za sigurniji svijet2 i temelji se
na zaključcima Svjetske konferencije o smanjenju rizika od katastrofa Ujedinjenih nacija, održane u januaru
2005. godine u Kobeu, Japan. Rezultat kolektivnog napora nakon Svjetske konferencije o smanjenju rizika
od katastrofa UN-a je Hyogo okvirni plan djelovanja od 2005. do 2015. godine: Izgradnja otpornosti naroda
i zajednica od katastrofa (Hyogo Framework for Action 2005-2015: Building the Resilience of Nations and
Communities to Disasters),3 kojim se definišu pravci djelovanja u razvoju zaštite i spašavanja u svijetu za
period do 2015. godine. Radi smanjivanja opasnosti od nastanka katastrofa, zajedničko je shvatanje da se ti
ciljevi moraju sistemski integrisati u politiku, planove i programe za održivi razvoj i smanjenje siromaštva
i da treba da budu podržani kroz bilateralnu, regionalnu i širu međunarodnu saradnju i partnerstvo.
Nacionalnom strategijom za vanredne situacije u Crnoj Gori utvrđena su osnovna strateška rješenja i
smjernice za smanjenje rizika od svih oblika prirodnih, tehničko-tehnoloških i drugih hazarda, kroz
realizaciju sljedećih zadataka:
• stvaranje institucionalnih uslova za uspostavljanje harmonizovane mreže postojećih i novih institucija za pravovremeno, organizovano i efikasno djelovanje u vanrednim situacijama u Crnoj Gori;
• jačanje svijesti građana o značaju i potrebi organizovanog i efikasnog društvenog djelovanja u
vanrednim situacijama, uz aktivno i organizovano učešće samih građana u tim procesima, na
regionalnom i lokalnom nivou;
• iniciranje društvenih procesa koji će dovesti do dugoročnog razvoja istraživačkog segmenta društva
u domenu fenomenologije geneze prirodnih katastrofa, njihovog uticaja na društvenu zajednicu,
kao i efikasnog i kontinuiranog monitoringa tih fenomena radi pravovremenog predviđanja njihovog pojavljivanja i smanjenja njihovih štetnih efekata;
• determinisanje nivoa prihvatljivog rizika koje mogu generisati prirodni, tehničko-tehnološki i
drugi hazardi, kao dinamičkog parametra u funkciji dostignutog stepena razvoja društvene zajednice, konkretnog prostora, kao i vrste dobara na koje se rizik odnosi;
• utvrđivanje kvalitetne platforme za stvaranje konkretnog i efikasnog plana akcija za saniranje
posljedica nastalih usljed dejstva prirodnih i tehnoloških hazarda, koji mora biti kompatibilan s
potrebama i mogućnostima društva u cjelini itd.
2 Na Svjetskoj konferenciji o smanjenju prirodnih katastrofa, koja je od 23. do 27. maja 1994. godine održana u Jokahami (Japan) u okviru „Međunarodne dekade smanjenja prirodnih katastrofa”, članice Ujedinjenih nacija utvrdile su Strategiju i plan
akcija za sigurniji svijet, koji je kratko nazvan Strategija iz Jokohame, kojom su definisana načelna opredjeljenja za aktivnu
borbu za smanjenje štetnih efekata prirodnih katastrofa.
3 Vidjeti: Hyogo Framework for Action 2005-2015, pdf; www.unisdr.org/wcdr
8
ZAKON O ZAŠTITI I SPAŠAVANJU
Zakonom o zaštiti i spašavanju, koji je donesen krajem 2007. godine, normativno je iskazano opredjeljenje
za kvalitetnu i za naše prilike adekvatnu organizaciju sistema zaštite i spašavanja, u skladu s iskazanim hazardima na teritoriji Crne Gore. Takođe, Zakonom je uređen način upravljanja, rukovođenja i koordiniranja
u aktivnostima zaštite i spašavanja, način mobilizacije i obavještavanja, područje odgovornosti, kao i prava
i obaveze svih učesnika u zaštiti i spašavanju (građana, pravnih lica, jedinica lokalne samouprave i tijela
državne uprave) i posebno oblast trajnog regionalnog i šireg povezivanja u zajedničku borbu prije, tokom
i nakon nastanka vanrednih situacija, izazvanih prirodnim, tehničko-tehnološkim i drugim hazardima.
Zakonom je uspostavljen okvir i način izrade planske dokumentacije za sve vrste hazarda i definisano
je sprovođenje mjera i aktivnosti u oblasti zaštite i spašavanja na osnovu planova za zaštitu i spašavanje.
Planovi za zaštitu i spašavanje su: nacionalni, opštinski i preduzetni planovi. Planovi za zaštitu i spašavanje
izrađuju se na osnovu Pravilnika o metodologiji za izradu elaborata o procjeni ugroženosti od prirodnih,
tehničko-tehnoloških i drugih hazarda i Pravilnika o metodologiji za izradu planova za zaštitu i spašavanje.4
Zaštitu i spašavanje vrše operativne jedinice za zaštitu i spašavanje, i to:
• jedinice civilne zaštite;
• opštinske službe za zaštitu i spašavanje;
• specijalističke jedinice za zaštitu i spašavanje;
• dobrovoljne jedinice za zaštitu i spašavanje;
• jedinice za zaštitu i spašavanje privrednih društava, drugih pravnih lica i preduzetnika (preduzetne
jedinice); i
• jedinica za gašenje požara iz vazduha.
Mjere zaštite i spašavanja predstavljaju organizovane radnje i postupke, koje pripremaju i sprovode državni
organi i organizacije, organi lokalne samouprave, privredna društva, druga pravna lica i preduzetnici i
operativne jedinice za zaštitu i spašavanje, radi sprečavanja nastajanja određenog hazarda i sprovođenja
adekvatnih aktivnosti za vrijeme događanja, kao i nakon hazarda. Mjere za zaštitu i spašavanje određuju
se prema redosljedu preduzimanja, kao preventivne, operativne i mjere radi ublažavanja i otklanjanja
posljedica vanrednih situacija.5
Načela zaštite i spašavanja govore da svako ima pravo na zaštitu od elementarnih nepogoda, tehničkotehnoloških i drugih nesreća, kao i da se zaštita i spašavanje zasniva na saradnji, solidarnosti i pravovremenom i usklađenom djelovanju građana, privrednih društava, organa opštine, državnih organa i drugih
organa i organizacija.
Neophodno je naglasiti da je Zakonom o zaštiti i spašavanju definisano da se najprije štite i spašavaju
životi i zdravlje ljudi, a potom materijalna i kulturna dobra i životna sredina, kao i da u zaštiti i spašavanju,
prije svega, učestvuju subjekti s teritorije koja je ugrožena, a zatim i svi ostali s područja cijele države.
ORGANIZACIJA I ZADACI DIREKTORATA ZA VANREDNE
SITUACIJE
Uredbom o izmjenama i dopunama Uredbe o organizaciji i načinu rada državne uprave, koju je donijela
Vlada Crne Gore, utvrđeno je da je Ministarstvo unutrašnjih poslova nadležno, između ostalog, i za: upravljanje rizicima, upravljanje zaštitom i spašavanjem u vanrednim situacijama i upravljanje sanacijom
posljedica u vanrednim situacijama.
4 Više o tome: Pravilnik o metodologiji za izradu elaborata o procjeni ugroženosti od prirodnih, tehničko-tehnoloških i drugih
hazarda („Službeni list CG“, br. 44/08) i Pravilnik o metodologiji za izradu planova za zaštitu i spašavanje („Službeni list CG“,
br. 44/08)
5 Vidjeti: Zakon o zaštiti i spašavanju („Službeni list CG”, br. 13/07 i 32/11), član 74
9
Glavni zadaci Direktorata za vanredne situacije, između ostalog, su:
• jedinstveno upravljanje aktivnostima na zaštiti i spašavanju u slučaju nastanka prirodnih i
tehničko-tehnoloških katastrofa, kao i nesreća nastalih usljed hemijskih, bioloških, radioloških
i nuklearnih kontaminacija – vanredne situacije, i rukovođenje radom odgovarajućih organa u
vrijeme nastanka, odvijanja i otklanjanja posljedica vanrednih situacija;
• koordinacija i rukovođenje radom svih institucija od nivoa države do lokalnog nivoa i pojedinca
u slučaju nastanka vanrednih situacija;
• sprovođenje mjera zaštite i spašavanja u tri faze (preventivna faza, faza spašavanja i faza otklanjanja posljedica);
• pripremanje i obavještavanje građana za djelovanje u vanrednim situacijama;
• neprekidno prikupljanje i dostavljanje podataka u vezi sa situacijom na ugroženim područjima
preko Operativno-komunikacionog centra 112;
• stručno osposobljavanje i usavršavanje operativnih jedinica za zaštitu i spašavanje, kao i nadzor
u pogledu funkcionisanja i opremanja ovih jedinica;
• preduzimanje preventivnih mjera radi sprečavanja izbijanja požara, te sprovođenje aktivnosti na
gašenjima požara kako zelenih površina i šumskih kompleksa, tako i požara na industrijskim,
stambenim i drugim objektima, i spašavanju lica i imovine ugroženih požarom;
• preduzimanje aktivnosti na spašavanju i ublažavanju posljedica nastalih usljed prirodnih i tehničkotehnoloških katastrofa, kao i prevencija radi sprečavanja ugrožavanja zdravlja građana i životne
sredine usljed radiološke, hemijske, nuklearne i biološke kontaminacije;
• uspostavljanje međunarodne saradnje i razmjena informacija i podataka sa sličnim službama u
svijetu.
Pri formiranju Direktorata za vanredne situacije, uzeto je u obzir dugogodišnje iskustvo država Evropske
unije, te naša potreba za racionalnom i operativnom službom, čime su uvažene specifičnosti Crne Gore
kao države, počev od geografskih, industrijskih, razvojnih do ekonomskih, tehnoloških, ekoloških itd.
ANALIZA SISTEMA ZAŠTITE I SPAŠAVANJA U CRNOJ GORI
– ISKUSTVA IZ POPLAVA I EKSTREMNIH METEOROLOŠKIH
POJAVA – SNIJEŽNIH PADAVINA
Direktorat za vanredne situacije Ministarstva unutrašnjih poslova, preko Operativno-komunikacionog
centra – OKC 112, prima pozive i obavještenja u vezi s neposrednom prijetnjom od rizika i nastankom
rizika na telefonski broj 112, koji je jedinstveni evropski broj za hitne situacije. U slučaju poplava i ekstremnih meteoroloških pojava, obavještenje o njihovom nastanku Direktorat za vanredne situacije prima
od Zavoda za hidrometeorologiju i seizmologiju Crne Gore. OKC 112, putem standardnih operativnih
postupaka, a može i pismenim putem, vrši pozivanje, mobilizaciju i aktiviranje operativnih jedinica
koje obrazuje Ministarstvo unutrašnjih poslova, kao i drugih jedinica u situacijama kada ih angažuje
Ministarstvo unutrašnjih poslova. Takođe, OKC 112 obavlja i međunarodne operativno–komunikacione
poslove iz oblasti zaštite i spašavanja. OKC 112 ima kontakt osobu s Centrom za odgovor u vanrednim
situacijama (Emergency Response Coordination Center – ERCC) Evropske komisije, koja je dostupna
24 sata 7 dana u sedmici.
Opštinski timovi za upravljanje u vanrednim situacijama rukovode zaštitom i spašavanjem na području
opštine. Kada su u akcijama zaštite i spašavanja na području opštine angažovane operativne jedinice koje
obrazuje Ministarstvo unutrašnjih poslova ili su operativne jedinice angažovane na zahtjev Ministarstva
unutrašnjih poslova, koordinaciju subjekata učesnika zaštite i spašavanja vrši Direktorat za vanredne
situacije Ministarstva unutrašnjih poslova.
10
U slučaju proglašenja vanrednog stanja za jednu ili više opština, ili kada postoji opasnost da se katastrofa,
odnosno veća nesreća, proširi na čitavu teritoriju Crne Gore, koordinaciju i rukovođenje aktivnostima
zaštite i spašavanja, radi efikasnog i cjelovitog funkcionisanja sistema zaštite i spašavanja, vrši Koordinacioni tim za upravljanje u vanrednim situacijama, dok se pozivanje i aktiviranje članova Koordinacionog
tima vrši putem OKC 112. Koordinacioni tim za upravljanje u vanrednim situacijama obrazuje Vlada
Crne Gore i na njegovom čelu nalazi se predsjednik Vlade Crne Gore.6
Za vrijeme poplava, kao i ekstremnih meteoroloških pojava – sniježnih padavina, kada je prvi put proglašeno
vanredno stanje u Crnoj Gori zbog elementarne nepogode, od trenutka dobijanja upozorenja na pogoršanje
vremenske situacije, Direktorat za vanredne situacije Ministarstva unutrašnjih poslova pokrenuo je čitav
sistem odgovora na ove hazarde i ostvario neophodnu saradnju sa svim relevantnim subjektima sistema
zaštite i spašavanja. Koordinacioni tim za upravljanje u vanrednim situacijama redovno je pratio stanje
i sprovođenje ukupnih aktivnosti nadležnih organa, donosio odluke i naredbe radi blagovremenog i
kvalitetnog postupanja na prevenciji i saniranju posljedica vanredne situacije, odnosno vanrednog stanja.
Operativni štab za vanredne situacije neposredno je rukovodio operativnim aktivnostima na izvršavanju
odluka i naredbi Koordinacionog tima i konkretnim aktivnostima na saniranju negativnih posljedica za
spašavanje ljudi i imovine.
Zbog velikih razmjera katastrofe, zatražena je i međunarodna pomoć. Zahtjevi za pomoć slali su se i
utvrđivali na osnovu potreba građana, a u okviru Koordinacionog tima za upravljanje u vanrednim situacijama i Operativnog štaba za upravljanje u vanrednim situacijama.
Za vrijeme poplava, prvi put je na provjeri bio i koncept podrške zemlje domaćina (Host Nation Support),7
jer je u Crnu Goru pristigla međunarodna pomoć u sredstvima i opremi, kao i dva tima civilne zaštite
iz Poljske i Slovačke. Iako Crna Gora nema uspostavljen koncept podrške zemlje domaćina, prilikom
primanja pomoći poštovali su se evropski i međunarodni standardi i procedure.8 Ministarstvo vanjskih
poslova i evropskih integracija Crne Gore koordiniralo je prijem međunarodne humanitarne pomoći,9
dok je Crveni krst Crne Gore organizovao raspodjelu primljene humanitarne pomoći.10 Kvalitet realizacije
ovih aktivnosti ogledao se i u sprovođenju skraćenih carinskih postupaka prilikom prijema međunarodne
pomoći. Takođe, međunarodnim timovima civilne zaštite dodijeljeni su i oficiri za vezu iz Direktorata
za vanredne situacije, radi konstantne komunikacije i koordinacije njihovih aktivnosti s Operativnim
štabom za vanredne situacije.
Nakon poplava i sniježnih padavina, radi unapređenja postojećih kapaciteta i efikasnijeg reagovanja
u vanrednim situacijama, zaključeno je da je neophodno da nadležne institucije preduzmu aktivnosti
kojima će se obezbijediti sveobuhvatan odgovor na buduće izazove i prijetnje, tako što će se: uspostaviti
Nacionalna platforma za smanjenje rizika od katastrofa; izraditi Odluka o obezbjeđivanju materijalne
rezerve za potrebe sistema zaštite i spašavanja; obezbijediti finansijska sredstva predviđena za djelovanje
u vanrednim situacijama; olakšati procedure nabavke (kupovine) potrebnih artikala za hitno djelovanje
u vanrednim situacijama; edukovati članovi Opštinskih timova za upravljanje u vanrednim situacijama;
izraditi planovi za zaštitu i spašavanje na nacionalnom, opštinskom i preduzetnom nivou za sve vrste
hazarda; zaokružiti normativno-pravni okvir; nabaviti adekvatna mehanizacija i oprema za održavanje
infrastrukture i efikasan odgovor nadležnih institucija u različitim vrstama vanrednih situacija; uspostaviti
sinhronizovani sistem koordinacije između različitog nivoa upravljanja; izgraditi jedinstveni sistem razmjene informacija na nivou države; nastaviti stručno osposobljavanje i usavšavanje pripadnika operativnih
jedinica; nastaviti stručnu i specijalističku obuka timova nadležnih institucija; pripremiti planove za hitno
obezbjeđivanje životnih namirnica, ljekova, energenata, kao i drugih potrepština neophodnih za očuvanje
6 Vidjeti: Odluka o izmjenama Odluke o obrazovanju Koordinacionog tima za upravljanje u vanrednim situacijama („Službeni
list RCG“, broj 19/07 i „Službeni list CG”, br. 38/08, 68/09, 4/11 i 25/13)
7 Više o tome: Analytical Study on Host Nation Support (HNS), Civil Protection Cooperation for the Candidate Countries
and Potential Candidates, LOT 3, 2012; http://ipacivilprotection.eu/hns_study.pdf
8 Vidjeti: Zaključci Savjeta br. 15874/10 od 2. decembra 2010. godine o Podršci zemlje domaćina, Evropska komisija, Radni
dokument Evropske komisije, Smjernice EU u pružanju podrške zemlje domaćina, Brisel, 2012.
9 Vidjeti: Zakon o vanjskim poslovima („Službeni list CG“, br. 46/10) član 9, tačka 10
10Vidjeti: Zakon o Crvenom krstu Crne Gore („Službeni list RCG“, br. 28/06), član 9, stav 1, tačka 6
11
sistema funkcionisanja u vanrednoj situaciji; edukovati građane o potrebi adekvatnog reagovanja u nastalim okolnostima i dr. Takođe, vanredne situacije su pokazale da Crna Gora bez podrške drugih država
i aktiviranja Mehanizma za civilnu zaštitu Evropske unije11 ne može efikasno da se bori sa katastrofama,
jer je neophodno aktivirati određene resurse kojima raspolažu zemlje članice (spasilački timovi, transport,
oprema, medicinski timovi itd.), tako da je značajno jačati regionalnu i međunarodnu saradnju iz oblasti
zaštite od prirodnih i civilizacijskih katastrofa.
Shodno iskustvima iz poplava i sniježnih nepogoda, u prethodnom četvorogodišnjem periodu, radilo se
na jačanju i unapređenju sistema zaštite i spašavanja tako da su, kroz realizaciju različitih projekata koje su
podržali EU, UNDP, UNICEF i GIZ (Njemačka agencija za međunarodnu saradnju) i druge međunarodne
organizacije, realizovane obuke operativnih jedinica za zaštitu i spašavanje, nabavljena je oprema i sredstava
za spašavanje od poplava, obezbijeđeno je učestvovanje na raznim terenskim i simulacionim vježbama,
organizovane su kampanje podizanja nivoa svijesti stanovništva i djece o značaju i načinima prevencije i
umanjivanja posljedica vanrednih situacija itd. Izrađeno je 17 opštinskih planova za zaštitu i spašavanje
od poplava, 7 opštinskih planova za zaštitu i spašavanje od požara i 5 preduzetnih planova za zaštitu i
spašavanje od zemljotresa za pet osnovnih škola. Takođe, postoji preko 50 izrađenih preduzetnih planova
za zaštitu i spašavanje od požara. U okviru projekta „Pripremljenost za odgovor na katastrofe i smanjenje
rizika od katastrofa“, koji su realizovali Direktorat za vanredne situacije Ministarstva unutrašnjih poslova,
Zavod za školstvo i Kancelarija UNICEF-a u Crnoj Gori, uvedena je međupredmetna oblast „Obrazovanje
u oblasti vanrednih situacija izazvanih prirodnim katastrofama“ u osnovne škole (od 4. do 9. razreda),
koja će omogućiti povećanje nivoa znanja učenika o raznim vrstama katastrofa i načinima djelovanja u
slučaju događanja različitih vrsta prirodnih, tehničko-tehnoloških i drugih hazarda.
Direktorat za vanredne situacije Ministarstva unutrašnjih poslova formirao je Nacionalni tim za spašavanje
od poplava i Nacionalni tim za spašavanje iz ruševina (Urban Search and Rescue Team (USAR)), koji je
formiran prema INSARAG standardima.12 Nacionalni timovi učestvovali su na vježbama, u okviru IPA
višekorisničkog programa „Civilna zaštita za zemlje kandidate i potencijalne kandidate“, koje su održane
u R. Hrvatskoj odnosno R. Sloveniji i koje su omogućile obučavanje i uvježbavanje timova i njihovo
ovladavanje različitim tehnikama traganja i spašavanja. Radi uvježbavanja naše spremnosti za primanje
međunarodnih timova i radi testiranja operativnih postupaka saradnje između nacionalnih struktura i
dolazećih međunarodnih timova civilne zaštite, u okviru Mehanizma za civilnu zaštitu EU, održana je
„IPA MNE QUAKE 2014“ − međunarodna vježba sa scenariom zemljotresa, u oktobru 2014. godine, u
Podgorici, na kojoj su učestvovali timovi za traganje i spašavanje iz ruševina iz devet država (Crna Gora,
Srbija, Hrvatska, Slovenija, Makedonija, Turska, Albanija, Kosovo i Bosna i Hercegovina). Vježba je pokazala
visok stepen organizovanosti i spremnosti sistema zaštite i spašavanja za prijem međunarodnih timova, kao
i odličnu međusobnu koordinaciju timova na terenu i usaglašenost s angažmanom nacionalnih struktura.
11 Mehanizam Zajednice za civilnu zaštitu utvrđen je Odlukom Savjeta EU 2001/792/EC. Pomenuta odluka je izmijenjena
Odlukom Savjeta EU, kojom se uspostavlja Mehanizam Zajednice za civilnu zaštitu (izmjena, 2007/779/EZ, Euroatom). Ova
odluka, kao i Odluka Savjeta EU kojom se uspostavlja Finansijski instrument za civilnu zaštitu (2007/162/EZ, Euroatom),
zamijenjene su Odlukom br. 1313/2013/EU Evropskog parlamenta i Savjeta EU od 17. decembra 2013. godine o Mehanizmu
Unije za civilnu zaštitu. Napomena: Stupanjem na snagu Lisabonskog ugovora (1. decembra 2009. godine) naziv Mehanizam
Zajednice za civilnu zaštitu izmijenjen je u Mehanizam za civilnu zaštitu Evropske unije.
12 Aktivnosti INSARAG-a namijenjene su poboljšanju pripravnosti na vanredne situacije i uključuju jačanje saradnje
između međunarodnih USAR timova i razmjenu informacija o operativnim postupcima i naučenim lekcijama. Smjernice
INSARAG-a pripremili su pripadnici USAR timova iz cijelog svijeta, kao vodič za međunarodne USAR timove i ugrožene
države, za interventno djelovanje u većim katastrofama. One nijesu konačni dokument, nego će se poboljšavati naučenim
lekcijama i najboljim primjerima iz prakse utvrđenim ocjenjivanjem međunarodnog interventnog djelovanja u katastrofama.
Više o tome: Ujedinjene nacije, Ured za koordinaciju humanitarnih poslova, Sekcija za podršku koordinaciji na terenu
(Sekretarijat INSARAG-a), “Smjernice i metodologija INSARAG-a”, 2006.
12
MEHANIZAM ZA CIVILNU ZAŠTITU EU
Mehanizam za civilnu zaštitu EU, čija je jedna od članica postala i Crna Gora,13 usmjeren je na jačanje
saradnje između Unije i država članica i olakšavanje koordinacije u području civilne zaštite kako bi se
poboljšala djelotvornost sistema za prevenciju, pripremu i odgovor na prirodne katastrofe i katastrofe
uzrokovane ljudskim djelovanjem.14
Nova EU legislativa u oblasti civilne zaštite15 stavlja mnogo veći naglasak na prevenciju katastrofa, upravljanje rizicima i pripremljenost na katastrofe, uključujući i organizovanje obuka, simulacionih vježbi
i razmjene stručnjaka, ali i na razvoj novih elemenata, kao što je Evropski kapacitet za odgovor na hitne
situacije (European Emergency Response Capacity – EERC), koji se sastoji od prethodno namijenjenih
dobrovoljno udruženih kapaciteta za odgovor država članica, te uključuje module,16 druge kapacitete za
odgovor i stručnjake.17 Takođe, nova legislativa omogućava značajniju saradnju kandidata i potencijalnih
kandidata za članstvo u Uniji i otvara nove perspektive.
Članstvo u Mehanizmu za civilnu zaštitu EU olakšaće i u velikoj mjeri povećati kvalitet odgovora na
vanredne situacije, zbog mogućnosti korišćenja ljudskih i materijalnih resursa drugih država prilikom
nastanka prirodnih, tehničko-tehnoloških i drugih hazarda. Takođe, članstvo omogućava: lakšu razmjenu
informacija između nadležnih organa Crne Gore i EU; pojednostavljenje procedura traženja i primanja
pomoći u slučaju događanja različitih vrsta hazarda; logističku podršku u dobijanju informacija o ljudskim
i materijalnim resursima, uključujući angažovanje dodatnih prevoznih sredstava, potrebnih za osiguravanje
brzog reagovanja u vanrednim situacijama većih razmjera; identifikovanje i razmjenu naučenih lekcija
i najbolje prakse; učestvovanje u raznim programima obuke (uključujući zajedničke kurseve i vježbe,
kao i razmjene stručnjaka), na radionicama, seminarima i pilot projektima, kao i pristupanje uslugama
Centra za odgovor u vanrednim situacijama (Emergency Response Coordination Center – ERCC), koji
omogućava operativni kapacitet 24 sata dnevno, 7 dana u sedmici i na raspolaganju je državama članicama
i Evropskoj komisiji za ostvarivanje ciljeva Mehanizma Unije i Zajedničkog sistema za komunikaciju i
informisanje u slučaju katastrofa (CECIS)18.
13 Sporazum između Evropske unije i Crne Gore o učešću Crne Gore u Mehanizmu za civilnu zaštitu Evropske unije potpisan
je na sastanku generalnih direktora za civilnu zaštitu zemalja članica EU, Evropskog ekonomskog prostora (EEA) i zemalja
kandidata i potencijalnih kandidata, zemalja zapadnog Balkana i Turske, 29. septembra 2014. godine u Rimu.
14 Odluka br. 1313/2013/EU Evropskog parlamenta i Savjeta EU od 17. decembra 2013. godine o Mehanizmu Unije za civilnu
zaštitu, član 1, stav 1
15 Vidjeti: Odluka br. 1313/2013/EU Evropskog parlamenta i Savjeta EU od 17. decembra 2013. godine o Mehanizmu Unije za
civilnu zaštitu, član 28, stav 1, tačka b
16 Moduli civilne zaštite izrađeni su od nacionalnih resursa iz jedne ili više država članica na dobrovoljnoj osnovi. Oni pred��
stavljaju doprinos brzom i sposobnom odgovoru na cunami katastrofu civilne zaštite, na koji se pozvao Evropski savjet u
Zaključcima iz juna 2005. godine i Evropski parlament u svojoj Rezoluciji iz januara 2005. godine. Identifikovano je 17 modula
civilne zaštite od Evropske komisije zajedno s državama članicama.
17 Više o tome: Odluka br. 1313/2013/EU Evropskog parlamenta i Savjeta EU od 17. decembra 2013. godine o Mehanizmu
Unije za civilnu zaštitu, član 11
18 Zajednički sistem za komunikaciju i informisanje u slučaju katastrofa (The Common Emergency Communication and Information System – CECIS) jeste web-baziran pouzdan sistem za upozorenja i obavještenja i kreiran je s namjerom da se olakša
hitna komunikacija između država članica. Glavni cilj mu je uspostavljanje komunikacije i podjele informacija između Centra
za odgovor u vanrednim situacijama (Emergency Response Coordination Center – ERCC) i kontaktnih tačaka u državama
članicama. On pruža integrisane platforme za slanje i primanje upozorenja, detalje tražene pomoći, nudi ponude za pomoć
i razmatra razvoj vanredne situacije koja je otpočela itd.
13
ZAKLJUČCI
Na osnovu analize sistema zaštite i spašavanja u prethodnom četvorogodišnjem periodu, možemo zaključiti
da je napravljen značajan napredak kada je u pitanju jačanje kapaciteta za prevenciju, spremnost i reagovanje na različite vrste hazarda. Međutim, da bi sistem zaštite i spašavanja bio cjelovit i kompatibilan sa
sistemima zemalja EU i šire, neophodno je nastaviti s realizacijom aktivnosti koje su, prije svega, prepoznate
kroz naučene lekcije nakon poplava i sniježnih padavina.
Preporuke koje se odnose na unapređenje sistema zaštite i spašavanja u narednom periodu su:
• Stavljanje Operativno-komunikacionog centra – OKC 112 u punu funkciju.
• Osnivanje Fonda sredstava za zaštitu i spašavanje, jer je stabilan izvor finansiranja sistema preduslov efikasnog djelovanja sistema.
• Formiranje jedinica i timova civilne zaštite, kao i specijalističkih jedinica različitih vrsta, radi
adekvatnog odgovora na izazove prirodnih i drugih hazarda.
• Nastavak stručnog osposobljavanja i usavršavanja operativnih jedinica u skladu s Programom
stručnog osposobljavanja i usavršavanja pripadnika operativnih jedinica za zaštitu i spašavanje.
Radi efikasnog sprovođenja stručnog osposobljavanja i usavršavanja operativnih jedinica i podizanja standarda iz oblasti zaštite i spašavanja na viši nivo, u skladu sa zakonom i evropskim
standardima, potrebno je raditi na formiranju nacionalnog trening centra, u kome bi se vršilo
osposobljavanje pripadnika različitih struktura sistema zaštite i spašavanja.
• Organizovanje obuke za sve subjekte na nivou opština koji se uključuju u akcije zaštite i spašavanja,
prije svega opštinskih timova za upravljanje u vanrednim situacijama.
• Obezbjeđivanje materijalnih rezervi za potrebe zaštite i spašavanja.
• Uspostavljanje koncepta podrške zemlje domaćina (Host Nation Support – HNS ) u skladu sa
Smjernicama EU u pružanju podrške zemlje domaćina.
• Sprovođenje stalne kampanje radi upoznavanja šire javnosti o načinu zaštite i ponašanja u
slučajevima vanrednih situacija, kao i o značaju preventivnog djelovanja u funkciji smanjenja
štetnih posljedica.
• Jačanje svijesti građana o značaju i potrebi organizovanog i efikasnog djelovanja u vanrednim
situacijama, uz aktivno i organizovano učešće samih građana u tim procesima. Akcenat treba
staviti na djecu.
• Jačanje kapaciteta službi za ranu najavu i praćenje meteoroloških i hidroloških ekstremnih pojava,
kako u pogledu ljudskih, tako i u pogledu tehničkih resursa.
LITERATURA
1. Tmušić, Lj., Organizacija sistema zaštite i spašavanja u Crnoj Gori (magistarski rad), Beograd, Univerzitet u Beogradu, Fakultet bezbednosti, 2009.
2. Tmušić Lj., Marković Z., Organizacija sistema zaštite i spašavanja u Crnoj Gori, Sarajevo (Bosna i
Hercegovina), Z&S Adria − stručni časopis za zaštitu i spašavanje, str.16-19, 2012.
3. Marković, Z, Vučetić, Lj., Zaštita i spašavanje od poplava u Crnoj Gori i lekcije naučene nakon poplava
2010. godine, Zbornik radova sa 7. Međunarodne naučno-stručne konferencije “Dani kriznog upravljanja”, Zagreb, str. 381-398, 2014.
4. Vlada Crne Gore, Ministarstvo unutrašnjih poslova − Direktorat za vanredne situacije, Izvještaj o
stanju sistema zaštite i spašavanja u Crnoj Gori u 2010. godini, Podgorica, 2011.
5. Vlada Crne Gore, Ministarstvo unutrašnjih poslova − Direktorat za vanredne situacije, Izvještaj o
stanju sistema zaštite i spašavanja u Crnoj Gori u 2011. godini, Podgorica, 2012.
14
6. Vlada Crne Gore, Ministarstvo unutrašnjih poslova − Direktorat za vanredne situacije, Izvještaj o
stanju sistema zaštite i spašavanja u Crnoj Gori u 2012. godini, Podgorica, 2013.
7. Vlada Crne Gore, Ministarstvo unutrašnjih poslova − Direktorat za vanredne situacije, Izvještaj o
stanju sistema zaštite i spašavanja u Crnoj Gori u 2013. godini, Podgorica, 2014.
8. Vlada Crne Gore, Ministarstvo unutrašnjih poslova − Direktorat za vanredne situacije, Informacija o
poplavama u Crnoj Gori za period novembar-decembar 2010. godine, Podgorica, 2011.
9. Vlada Crne Gore, Ministarstvo unutrašnjih poslova − Direktorat za vanredne situacije, Informacija o
Mehanizmu za civilnu zaštitu Evropske unije i Finansijskom instrumentu za civilnu zaštitu, Podgorica,
2013.
10. Vlada Republike Crne Gore, Ministarstvo unutrašnjih poslova i javne uprave − Direktorat za vanredne
situacije, Nacionalna strategija za vanredne situacije Republike Crne Gore, Podgorica, 2006.
11. Vlada Crne Gore, Ministarstvo unutrašnjih poslova − Direktorat za vanredne situacije, Informacija o
osavremenjavanju sistema upravljanja u vanrednim situacijama, Podgorica, 2011.
12. Vlada Crne Gore, Ministarstvo unutrašnjih poslova − Direktorat za vanredne situacije, Izvještaj o
sprovedenim mjerama i aktivnostima preduzetim neposredno prije i tokom vanrednog stanja, sa predlogom mjera za poboljšanje ukupnog sistema Crne Gore u vanrednim situacijama, Podgorica, 2012.
13. Zakon o zaštiti i spašavanju („Službeni list CG“, br. 13/07 i 32/11)
14. Zakon o vanjskim poslovima (“Službeni list CG”, br. 46/10)
15. Zakon o Crvenom krstu Crne Gore (“Službeni list RCG”, br. 28/06)
16. Odluka br. 1313/2013/EU Evropskog parlamenta i Savjeta EU od 17. decembra 2013. godine o Mehanizmu Unije za civilnu zaštitu
17. Zaključci Savjeta br. 15874/10 od 2. decembra 2010. godine o Podršci zemlje domaćina
Evropska komisija, Radni dokument Evropske komisije, Smjernice EU u pružanju podrške zemlje
domaćina, Brisel, 2012.
18. Ujedinjene nacije, Ured za koordinaciju humanitarnih poslova, Sekcija za podršku koordinaciji na
terenu (Sekretarijat INSARAG-a), Smjernice i metodologija INSARAG-a, 2006.
INTERNET IZVORI
European Commission, Humanitarian Aid & Civil Protection, http://ec.europa.eu/echo/
EU Civil Protection Mechanism - European Commission, http://ec.europa.eu/echo/en/what/civil-protection/mechanism
15
SEIZMIČNOST KAO DOMINANTNI FAKTOR POTENCIJALNE
GENEZE KATASTROFA U CRNOJ GORI
Prof. dr Branislav Glavatović,
pomoćnik direktora Zavoda za hidrometeorologiju i seizmologiju
Uvod
Najznačajniji dio seizmičke aktivnosti u Crnoj Gori vezan je za priobalni pojas Jadrana, što je više puta
manifestovano kroz duboku seizmičku istoriju ovog prostora, ali i kroz nekoliko vrlo snažnih i razornih
zemljotresa u bliskoj prošlosti. Posebno treba istaći razorne efekte katastrofalnog zemljotresa od 15. aprila
1979. godine, čiji epicentar je bio na oko 16 kilometara jugozapadno od obalne linije, južno od Bara.
U cilju opšte ilustracije
seizmičke aktivnosti na
teritoriji Crne Gore, na
Slici 1 prikazana je karta epicentara značajnijih
dogođenih zemljotresa
tokom posljednjih pet
vjekova. Za period do
1901. godine, ova karta
sadrži epicentre samo
razornih i vrlo snažnih
zemljotresa za koje su
pouzdano utvrđeni parametri epicentara. Za
vremenski inter val
između 1901. i 1982.
godine, na karti su prikazani zemljotresi sa
magnitudom iznad 3,5
jedinica Rihterove skale,
dok je za period poslije
1982. godine (kada su
u Crnoj Gori i regionu
instalirane savremene
mreže seizmoloških stanica) prikazana seizmička
aktivnost iznad magnitude 2.
Slika 1. Karte epicentara jačih zemljotresa na teritoriji Crne Gore i u neposrednom okruženju, koji su se dogodili
u periodu od XV vijeka do danas. Boja simbola epicentara indicira dubinu žariša zemljotresa (hipocentra),
a dimenzija simbola – veličinu Rihterove magnitude.
16
Ocjena istorijske i aktuelne seizmičnosti
Praktično cijelu teritoriju Crne Gore, kao dijela spoljašnjih i centralnih Dinarida, a posebno njen priobalni
dio, karakteriše vrlo kompleksna tektonska, ali i geološka i strukturna građa, čija analiza ukazuje da taj prostor sadrži značajan seizmogeni potencijal prisutnih aktivnih tektonskih formi, sudeći po njihovoj recentnoj
aktivnosti i dimenziji. Na osnovu istorijskih podataka o seizmičnosti ovog područja, očekivane maksimalne
vrijednosti magnituda zemljotresa, koje mogu biti generisane na neotektonskim rasjedima, posebno u
priobalnom dijelu Crne Gore, mogu dostići 7,2 jedinice Rihterove skale, što može rezultirati maksimalnim
intenzitetima zemljotresa od 9 stepeni Merkalijeve (MCS) ili druge ekvivalentne seizmičke skale u uslovima
osnovne (čvrste) stijene.
Uz sadejstvo lokalnih
amplifikacionih faktora,
seizmički efekat u tom
regionu može rezultirati
značajnim povećanjem
ukupnog intenziteta
zemljotresa.
Izrazita seizmička
aktivnost crnogorskog
priobalja, ali i centralne regije Crne Gore,
manifestovana je više
puta kroz duboku
seizmičku istoriju ovog
prostora, kao i kroz
nekoliko vrlo snažnih i
razornih zemljotresa u
bliskoj prošlosti. I ovom
prilkom posebno treba
apostrofirati katastrofalni zemljotres od 15.
aprila 1979. godine, sa
magnitudom 7,0 i epicentralnim intenzitetom
od 9 stepeni MCS skale,
kao najsnažniji na ovom
prostoru u XX vijeku.
Slika 2. Seizmička aktivnost na teritoriji Crne Gore i u okruženju, izražena kao broj dogođenih zemljotresa u toku
10 godina, na površini od 1.000 km2
Kvantifikaciju efekata istorijske seizmičnosti moguće je izraziti kroz prosječan stepen zemljotresne aktivnosti,
kao što je to prikazano na slici 2, koja sadrži grafički i numerički izražen ukupan broj jačih zemljotresa
na jedinicu površine teritorije, u jedinici vremena.
17
Neki rezultati aktuelnih proučavanje geneze zemljotresa
na prostoru Crne Gore
Uobičajeno je da zemljotresna razaranja gotovo redovno intenziviraju aktivnosti i kreiraju snažnu motivaciju
za dalja proučavanja dejstva zemljotresa na građevinske i inženjerske objekte, kao i na infrastrukturne
sisteme, u cilju preduzimanja odgovarajućih zaštitnih mjera, zavisno od ekonomske snage zemlje. U tim
okolnostima uvećava se i svijest o potrebi organizovanog, državnog pristupa adekvatnom odgovoru u
velikim nesrećama, kao i obavezi upravljanja seizmičkim rizikom.
Kao što je poznato, Vlada Crne Gore je 2006. godine usvojila Nacionalnu strategiju za vanredne situacije,
odnosno za upravljanje u katastrofama, u kojoj je seizmički hazard prepoznat kao dominantan potencijalni generator budućih katastrofa u Crnoj Gori i koja sadrži smjernice za odgovarajuće akcione planove
u cilju mitigacije neželjenih efekata u takvim, kao i drugim vrstama katastrofa.
Slika 3. Izolinije referentnog horizontalnog ubrzanja tla (agR) u dijelovima ubrzanja sile teže Zemlje g (g = 9.81 m/s2)
za povratni period od 475 godina (s vjerovatnoćom prevazilaženja događaja od 10 % u okviru 50 godina).
Takođe, u cilju usklađivanja naših propisa s regulativom Evropske unije u oblasti građevinarstva, Vlada
Crne Gore je januara ove godine usvojila Akcioni plan za usvajanje i implementaciju Eurokodova, odnosno
projektantskih normi, od kojih se Eurokod 8 (dejstvo zemljotresa na konstrukcije) nalazi u završnoj fazi
izrade. U procesu pripreme aneksa za Eurokod s nacionalno determinisanim parametrima, Sektor za
18
seizmologiju Zavoda za hidrometeorologiju i seizmologiju, kao nacionalna institucija za oblast seizmičkog
monitoringa i seizmičke analize, izradila je posebnu Kartu seizmičkog hazarda za povratni period od 475
godina, koja je prikazana na Slici 3 i koja će biti korišćena kao osnova za projektovanje seizmički sigurnih
objekata u uslovima čvrste stijenske mase (uslovi tla tipa A po Eurokodu 8). Kao što je to uobičajeno, ova
karta sadrži referentno horizontalno ubrzanje tla u dijelovima ubrzanja sile teže Zemlje g (g = 9.81 m/s2)
s vjerovatnoćom prevazilaženja seizmičkih događaja od 10 % u okviru perioda od 50 godina. Proračun
seizmičkog hazarda je izveden primjenom probabilističkog pristupa u kombinovanom analitičkom pristupu prostorno distribuirane seizmičnosti i linearizovanih izvora seizmičnositi duž aktivnih tektonskih
rasjeda. Sadržaj ove karte potvrđuje izložene stavove o stepenu seizmičke opasnosti i načinu njene prostorne distribucije, posebno ističući ugroženost priobalnog i južnog regiona Crne Gore.
Zaključak
Svojim istorijskim, ali i aktuelnim karakterom i intenzitetom, seizmičnost teritorije Crne Gore obavezuje
cijelo naše društvo, a posebno Vladin Odbor za smanjenje rizika od katastrofa, na izradu i sprovođenje
konkretnog plana djelovanja u kompleksnom procesu smanjenja rizika od katastrofa, a u cilju uspostavljanja
kvalitetnih preventivnih mjera i dostizanja efikasnog odgovora na rizike od katastrofa na nacionalnom
nivou, saglasno pomenutim nacionalnm strategijama, posebno u oblasti zaštite od katastrofa izazvanih
zemljotresom, koje su objektivno prepoznate kao potencijalno dominantne u Crnoj Gori.
19
SISTEM RANE NAJAVE EKSTREMNIH METEOROLOŠKIH
SITUACIJA U FUNKCIJI SMANJENJA RIZIKA OD KATASTROFA
mr Branko Micev, dipl. met.
Sažetak
Ekstemni meteorološki procesi sve su učestaliji, pa samim tim i posljedice su sve izraženije. Evidentna je
velika ranjivost zajednice na ekstremne meteorološke procese, koji u pojedinim slučajevima imaju karakter
elementarne nepogode − katastrofe. Sistem rane najave ima veoma značajnu ulogu za smanjenje rizika
od katastrofa. U proteklom periodu, sistem rane najave potvrdio je svoj značaj kada su u pitanju ekstremni meteorološki procesi. Međutim, za smanjenje ranjivosti zajednice, smanjenje rizika od katastrofa
i sve većih zahtjeva, neophodna je potreba da se sistem rane najave stalno jača i razvija i da se usvajaju
i implementiraju nove tehnologije koje se primjenjuju u ovoj oblasti. Sistem rane najave baziran je na
savremenoj tehnologiji, a to su: meteorološki radari, meteorološki sateliti i numerički prognostički modeli
i, naravno, iskusni meteorolozi, koji će biti u stanju da kvalitetno i stručno interpretiraju meteorološke
produkte koji se dobijaju od radara i da su u stanju da prepoznaju ektremnost i potencijalnu opasnost
od ekstremnih meteoroloških situacija. Ekstremni meteorološki procesi u velikoj mjeri mogu da utiču i
na stanje investicija, pa čak i na migraciju kapitala. S obzirom na značaj koji ima, sistem rane najave
mora da dobije nacionalni prioritet, a oblast smanjenje rizika od katastrofa da dobije i zakonski okvir.
ULOGA SISTEMA RANE NAJAVE
Učestalost i ekstremnost meteoroloških događaja sve je
izraženija, pa je i ranjivost zajednice sve veća. Rano prepoznavanje ekstremnih meteoroloških situacija od fundamentalnog je značaja za smanjenje ranjivosti zajednice. Iz
tog razloga, sistem rane najave, tj. analitičko-prognostički
sistem, igra veoma značajnu ulogu kada je u pitanju smanjenje rizika od katastrofa.
Analitičko-prognostički sistem danas se zasniva na primjeni
moderne tehnologije i korišćenju ogromnih računarskih
resursa radi numeričke predikcije vremenskih prilika.
Primjena numeričkih modela u prognozi vremena predstavlja revolucionarnu promjenu u prognozi vremenskih
prilika. U ZHMS u operativnoj upotrebi je više numeričkih
prognostičkih modela različitih rezolucija, a najmanja
rezolucija trenutno je 1 km s vremenskim korakom na 1 sat.
Kada su u pitanju prognoze vremena, u pogledu vremenske
skale postoje sljedeće kategorije pronoze:
Primjer meteorološke katastrofe (novembar−decembar 2010): Numerički prognostički model, koji 1. nowcasting prognoze (do oko 2h );
ukazuje na obilne padavine poplavnog karaktera 2. vrlo kratkotročne prognoze (do 12h/24h);
20
3.
4.
5.
6.
kratkotročne prognoze (2 do 4 dana);
srednjoročne prognoze (4 do 10 dana);
dugoročne prognoze (10 do 15 dana);
mjesečne i sezonske (1 do 6 mjeseci).
S aspekta smanjenja rizika od katastrofa i meteo alarmiranja, najveću upotrebljivost, značaj i preciznost
imaju prve tri kategorije prognoze. U ovim kategorijama moguće je da se identifikuje ekstremnost
meteorološke situacije koja može da ima posljedice u vidu katastrofe.
Najznačajniji meteorološki događaji, koji ugrožavaju zajednicu,
a mogu se realizovati kod nas su:
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
meteorološke poplave;
olujno-grmljavinske nepogode (trombe i pijavice);
snijeg i sniježne mećave;
meteorološke suše;
topli tropski talasi;
hladni ledeni-arktički talasi;
temperaturne inverzije i stabilne stratifikacije prizemnog
sloja atmofre (planetarni granični sloj) u kontekstu jakih Primjer meteorološke katastrofe: topli
mrazeva i stanja životne sredine gdje dolazi do enormne tropski talas i rekordno visoke teperakoncentracije i višestrukog prekoračenja dozvoljenih ture između 40°C i 45°C u Podgorici i
Danilovgradu
granica zagađujućih materija;
8. olujni/orkanski udari vjetra;
9. ciklonske depresije u južnom Jadranu i razorni talasi na moru;
10. guste magle;
11. multi hazard, odnosno „multikraki atak”.
Određeni događaji koji su blisko povezani s metorološkom situacijom, a imaju dalje reperkusije na zajednicu koja je pogođena
ekstremnom meteorološkom situacijom, su:
1. požari na otvorenom prostoru, koje je veoma teško staviti
pod kontrolu, a koji se javljaju kao posljedica kombinovanog dejstva meteorološke suše, toplih tropskih talasa i
jakog vjetra;
2. razne epidemije, kao posljedica poplave i zadržavanja Primjer meteorološke katastrofe:
„kontaminirane” vode na širem prostoru, naročito u meteorološka poplava u Danilovgradu
naseljenim i urbanim sredinama;
3. razne vrste potencijalnih virusnih/bakterijskih infekcija,
koje su posljedica meteoroloških uslova povoljnih za razvoj infektivnih mirkoorgnizama;
4. razvoj biljih štetočina, kao posljedica meteoroloških uslova koji pogoduju razvoju određenih
vrsta mikroorganizama;
5. nagle promjene cijene određenih proizvoda i migracija investicija i kapitala zbog ekstremnih
meteorloških uslova i velikog rizika od katastrofe.
Resursi
•
meteorološki radari − nowcasting prognoze i izdavanje upozorenja na olujno-vremenske nepogode u realnom vremenu;
• radio-sondažna (TEMP podaci) meteorološka mjerenja vertikalnog profila atmosfere do visine
oko 20 do 30 km;
• satelitski produkti, tj. satelitska stanica za prijem produkta s EUMET satelita u realnom vremenu
(real time);
21
• numerički prognostički modeli visoke rezolucije (nekoliko km, uobičajeno od 1 do 4 km) za
teritoriju Crne Gore;
• numerički prognostički modeli regionalnih (mezomodeli region Balkan − Jadran i Evropa s istočnim
Pljevlja
Atlantikom, reda veličine rezolucija oko 10 do 30
km) i globalnih razmjera (GFS-Global Forecast
Zabljak
Bijelo Polje
System, rezolucije oko 50 do 100 km).
Kolicine padavina u mm od 30.nov. u 7h do 1.dec. u 13h
Kolasin
Velimlje
Obuka kadrova i trening
Saradnja – povezanost
Rozaje
360
Grahovo
Crkvice
Neophodno je da se u ovom sistemu nalazi stručno osoblje
− diplomirani meteorolozi s iskustvom. S obzirom na svakodnevno usavršavanje tehnike i tehnologije, neophodno je
da se vrši permanentna edukacija u smislu implementacije
novije tehnologije i znanja u sistemu rane najave.
Berane
Niksic
Danilovgrad
Herceg Novi
Kotor
Plav
320
280
Podgorica
Cetinje
Budva
240
200
Virpazar
160
120
Bar
80
40
Micev & Pavicevic
Ulcinj
0
Primjer: Prostorna raspodjela ekstremnih količina
padavina za vrijeme katastrofalnih poplava
Neophodna je saradnja s ostalim institucijama u regionu, naročito u pogledu posljedica nastalih zbog
dejstva ekstremnih meteoroloških situacija.
Profesionalizam
Evidentno je da se u sistemu rane najave involviraju ljudi s neadekvatnom stručnom spremom, od kojih
se očekuje da vremenom „nauče” da rade posao prognostičara. Ovo može imati pogubne posljedice u
određenim esktremnim situacijama, kod kojih se zahtijeva visok stepen profesionalizma i upotrebe znanja
radi prepoznavanja potencijalne opasnosti od ekstremnih meteoroloških situacija, koje mogu da postanu
katastrofa.
Finansiranje
Sistem rane najave − prognoze zahtijeva stalna ulaganja u savremeni transfer tehnologije i znanja. Za
numeričke modele, njihovu operativnu primjenu i
verifikaciju, neophodna su značajna finansijska sredstva
za meteorološke radare i edukaciju kadrova.
Prema WMO, 1 USD uložen u prevenciju jednak je 7
USD u uštedi u procesu oporavka. Prema US Federal
Emergency Management Agency, 1 USD uložen u prevenciju jednak je 4 do 7 USD u uštedi u fazi oporavka.
Cilj
Primjer: Rane najave potencijalno nadolazeće katastrofe.
Položaj serije ciklona. Situacija s ekstremnim sniježnim
padavinama: februara 2012. g. Vanredno stanje
proglašeno 11. februara 2012. g. zbog katastrofe od
snijega.
Jedan od osnovnih ciljeva sistema rane najave jeste da
se poveća otpornost zajednice na katastrofe, samim
tim i smanji rizik od katastrofa primjenom savremenih
naučnih dostignuća u ovoj oblasti, zasnovanih na naučno priznatim determinističkim metodama.
22
Zaključak
Sistem rane najave ima izuzetno važnu ulogu kada su u pitanju katastrofe i smanjenje rizika od katastrofa.
Zbog njegovog vitalnog značaja, neophodno je:
1. da sistem rane najave dobije nacionalni prioritet;
2. da se ovaj sistem poboljša i stalno unapređuje kako tehnički, tako i kadrovski;
3. da se zakonom reguliše oblast smanjenje rizika od katastrofa i uloga sistema rane najave u smanjenju rizika od katastrofa.
23
OBRAZOVANJE U OBLASTI VANREDNIH SITUACIJA
Radoje Novović
načelnik Odsjeka za istraživanje
i razvoj obrazovnog sistema u Zavodu za školstvo
Sažetak
Ministarstvo unutrašnjih poslova – Direktorat za vanredne situacije i civilnu bezbjednost, Zavod za školstvo
i Kancelarija UNICEF-a u Crnoj Gori, počev od 1. decembra 2012. godine pa do 1. decembra 2013. godine, realizovali su regionalni projekat pod nazivom „Pripremljenost za odgovor na vanredne situacije i
smanjivanje rizika od katastrofa“. U tom projektu bile su predviđene različite projektne aktivnosti, koje
su realizovane u planiranom roku. Projekat je implementiran u pet osnovnih škola u Crnoj Gori, s ciljem
da učenici i zaposleni u školama steknu znanja i izgrade vještine za adekvatno reagovanje u vanrednim
situacijama. Zavod za školstvo, u okviru svojih nadležnosti i projektnih aktivnosti, uradio je sljedeće:
istraživanje s učenicima i roditeljima; radionice s đačkim parlamentima iz pet osnovnih škola; izložbe
likovnih i literarnih radova u pet osnovnih škola; međupredmetni program “Obrazovanje u vanrednim
situacijama”; metodološko uputstvo za nastavnike i edukaciju nastavnika osnovnih škola iz pet gradova
(Kotor, Ulcinj, Podgorica, Berane i Bar). Ključna aktivnost u projektu bila je izrada međupredmetnog
programa „Obrazovanje u oblasti vanrednih situacija“. Naime, analiza Zavoda za školstvo i Direktorata
za vanredne situacije i civilnu zaštitu pokazala je da u Crnoj Gori, u obrazovnom sistemu, do tada nije
bilo edukacija po pitanju vanrednih situacija i nema obrazovne i stručne institucije koja bi školovala kadar
iz oblasti vanrednih situacija izazvanih različitim vrstama hazarda. Stoga se izrada međupredmetnog
programa postavila kao imperativ. U ovom radu akcenat ću staviti na postignute rezultate u projektu u
oblasti obrazovanja, koje smo postigli ili sami ili u saradnji s Direktoratom za vanredne situacije i civilnu
zaštitu.
Ključne riječi: vanredna situacija, hazard, međupredmetni program, metodsko uputstvo za nastavnike,
edukacija, istraživanje
Uvod
Prema Nacionalnoj strategiji za vanredne situacije Crne Gore, pod pojmom vanredna situacija podrazumijeva se stanje stvoreno dejstvom izvanrednih okolnosti, iznenada prouzrokovanih prirodnim ili
ljudskim faktorom, čime je stvorena neposredna opasnost po život i zdravlje ljudi, imovinu građana, ili je
značajno ugrožena životna sredina ili kulturno-istorijsko nasljeđe na određenom području, koju pogođena
društvena zajednica nije u stanju da otkloni sopstvenim snagama i sredstvima, već je za njihovo saniranje
potrebna pomoć cijele zemlje, a ponekad i međunarodne zajednice. Masovnost nastradalog stanovništva,
obim oštećenja i potreba za pomoć, osnovne su odlike katastrofa. Katastrofe naglo i drastično remete
socijalnu ili ekološku ravnotežu na pogođenom području, uslovljavajući značajno pogoršanje higijenskoepidemiološke situacije na zahvaćenom terenu. Za razliku od katastrofe, nesreća (incident) predstavlja
iznenadnu i neposrednu opasnost po život i zdravlje ljudi na određenom području, koju je pogođena
društvena zajednica u stanju sama da otkloni – sopstvenim snagama i sredstvima.
24
Pored navedenih katastrofa i nesreća, pod vanrednim situacijama u školi podrazumijevaju se sve situacije
koje u većoj mjeri remete uobičajeni život škole, npr. iznenadni nestanak električne energije u drugoj smjeni,
požar u školi, nasilno ponašanje pojedinaca i grupa u školi ili u školskom dvorištu, povrede učenika/ca u
školi ili na putu do škole, smrt druga/drugarice iz učionice, manifestacije zavisnosti (narkomanija, alkoholizam, nikotinizam), epidemije zaraznih i virusnih bolesti i sl. Svaka škola u Crnoj Gori do određene
mjere je specifična i ona na bazi svojih konkretnih uslova treba da procijeni vlastite rizike i da razvije
specifične strategije, prevencije, suzbijanja, eliminisanja i zaštite od bezbjednosnih rizika, kao i edukaciju
svojih učenika/ca u cilju razvijanja njihove bezbjednosne kulture.
Zavod za školstvo, Ministarstvo unutrašnjih poslova – Direktorat za vanredne situacije i civilnu bezbjednost i Kancelarija UNICEF-a u Crnoj Gori realizovali su regionalni projekat pod nazivom „Pripremljenost
za odgovor na katastrofe i smanjivanje rizika od katastrofa“. Projekat se realizovao u pet osnovnih skola:
“Branko Božović” u Podgorici, “N. H. Savo Ilić” u Kotoru, “Boško Strugar” u Ulcinju, “Jugoslavija” u Baru
i „Vukašin Radunović“ u Beranama. Vremenski okvir realizacije projekta bio je 12 mjeseci, od 1. decembra
2012. godine do 1. decembra 2013. godine.
Realizacija istraživanja s učenicima i roditeljima
Tokom februara 2013. godine realizovano je istraživanje s učenicima i roditeljima pet osnovnih škola koje
učestvuju u projektu. Istraživanje je bilo anketnog tipa. Cilj istraživanja je bio da se utvrdi kakva su znanja
i stavovi učenika i roditelja o preventivnom djelovanju u vanrednim situacijama izazvanim prirodnim
katastrofama. Iz tako projektovanog cilja izvedeni su zadaci istraživanja.
Istraživanjem je trebalo utvrditi: stavove učenika i roditelja o neophodnosti učenja u školi o prirodnim
katastrofama i postupcima zaštite od njih; informisanost učenika o pojmovima vanredna situacija i prirodne
katastrofe; opredijeljenost učenika i roditelja o tome koje su najčešće prirodne katastrofe koje se mogu
javiti u njihovom mjestu i školi; informisanost učenika i roditelja o adekvatnom reagovanju u slučaju
zemljotresa i stavove roditelja o njihovoj uključenosti u sistem zaštite i spašavanja od prirodnih katastrofa.
Početkom februara izrađen je upitnik za učenike i roditelje. Na sastanku radne grupe definisan je uzorak
istraživanja. Uzorak su sačinjavali 150 učenika VIII razreda iz svih pet osnovnih škola i 100 roditelja iz
istih škola. Predstavnici Zavoda za školstvo izvršili su anketiranje učenika. Statistička analiza podataka
podrazumijeva: izračunavanje učestalosti (frekfencije) i procenta distribucije odgovora za svako pitanje;
dodatne analize odgovora podgrupa ispitanika (značajnost razlika X2 test); izradu grafičkog prikaza raspodjele rezultata za svako pitanje i posebno za pojedine podgrupe ispitanika.
Prikazaćemo najznačajnije rezultate od realizovanog istraživanja. Na pitanje: Da li je u školi neophodno
učiti o prirodnim katastrofama i postupcima zaštite od njih?, učenici i roditelji su se složili sa sljedećim
tvrdnjama:
tvrdnja
učenici roditelji
%
%
ne slažem se
0,7
-
djelimično se slažem
6,1
2,9
slažem se
41,2
39
u potpunosti se slažem 52
58,1
Jedno od pitanja odnosilo se na percepciju učenika i roditelja o postojanje rezervnog izlaza u školi u slučaju
prirodne katastrofe. 25
U školi postoji rezervni izlaz
da
ne
ne znam
učenici
%
4,1
55,4
40,5
roditelji
%
18,1
33,3
48,6
I na kraju, jedno pitanje se odnosilo na mišljenje učenika i roditelja o vrsti prirodnih katastrofa koje nose
najveći rizik za njihovu školu i mjesto. Rezultati su predstavljeni u sljedećoj tabeli:
Osnovna škola
I rizik
“Boško Strugar” – Ulcinj
zemljotres
“Jugoslavija” – Bar
zemljotres
“Savo Ilić” – Kotor
zemljotres
“Branko Božović” – Podgorica požar
“Vukašin Radunović” – Berane zemljotres
učenici
II rizik
poplave
požar
požar
zemljotres
poplave
roditelji
I rizik
II rizik
zemljotres
požar
zemljotres
požar
zemljotres
požar
požar
poplava
poplava
zemljotres
Međupredmetni program “Obrazovanje u oblasti vanrednih situacija”
Na osnovu analize Zavoda za školstvo i MUP-a – Direktorata za vanredne situacije i civilnu bezbjednost,
došlo se do zajedničkog zaključka da je izuzetno važno, za državu Crnu Goru, da se definiše međupredmetni
program „Obrazovanje u vanrednim situacijama“. Ovakav zaključak je nastao na osnovu više indikatora.
-
-
-
-
-
-
-
-
26
U obrazovnom sistemu Crne Gore nema nijednog predmetnog progama, a ni segmenta programa,
koji bi se direktno ili indirektno bavio vanrednim situacijama izazvanim prirodnim i drugim
katastrofama.
Eksterna evaluacija škola od strane Zavoda za školstvo govori nam da se ovoj problematici u
školama ne pridaje veliki značaj.
Rezultati internog istraživanja, koje je sproveo Zavod za školstvo, ukazuju nam da naši učenici
nemaju potrebna znanja i vještine za reagovanje u vanrednim situacijama.
Rezultati istraživanja kazuju da se učenici u svojim školama ne osjećaju bezbjedno i da ne znaju
procedure reagovanja u različitim vrstama hazarda.
Rezultati istraživanja ukazuju na veliku potrebu i zainteresovanost učenika za usvajanje sadržja
iz oblasti prirodnih katastrofa.
U toku bazičnog obrazovanja nastavnici nijesu obučeni za reagovanje u vanrednim situacijama.
Na polju stručnog usavršavanja nastavnika do sada nije realizovana nijedna edukacija po pitanju
vanrednih situacija, naročito po pitanju djelovanja i zaštite od prirodnih katastrofa.
Direktori škola iskazali su veliku zainteresovanost za uvođenje programa koji bi se bavio prirod�nim i drugim nepogodama.
-
-
Povratna informacija od učesnika realizovanog nacionalnog i opštinskih seminara, na kojima je
prezentovan projekat „Pripremljenost za odgovor na katastrofe i smanjivanje rizika od katastrofa“,
usmjerena je na opravdanost realizacije svih projektnih aktivnosti, pa samim tim i izrade programa.
Podizanje svijesti o važnosti djelovanja u vanrednim situacijama najsigurnije je i, dugoročno
gledano, najodrživije rješenje za adekvatno djelovanje učenika u situacijama prirodnih katastrofa.
Svi pomenuti razlozi uslovili su izradu međupredmentog programa u osnovnoj školi. Međupredmetni
program „Obrazovanje u oblasti vanrednih situacija“ za učenike/ce osnovnih škola izučava se od IV do
IX razreda, u sljedećim predmetima: Geografija, Poznavanje društva, Priroda i tehnika, Priroda, Osnovi
tehnike, Građansko vaspitanje, Biologija s ekologijom; Biologija i Fizičko vaspitanje. Učenjem ovog predmeta učenici/ce će: upoznati osnovne bezbjedonosne rizike, njihove manifestacije i posljedice po ljude;
steći znanje i razumijevanje sigurnosnih i zaštitnih mjera i radnji u različitim situacijama; izgraditi svijest
o potrebi zaštite sebe, drugih ljudi i životne sredine; steći vještine preventivnog i sigurnosnog djelovanja
u vanrednim situacijama; osposobiti se za prepoznavanje, procjenu i upravljanje rizicima i opasnostima u
različitim situacijama; pravovremeno, pribrano i osviješćeno postupati u različitim kriznim situacijama,
pružajući pomoć sebi i drugima, te znajući kome se i kako obratiti za stručnu pomoć. Teme ili područja
u okviru programa su:
Tema I: Vanredne situacije
Tema II: Geološki hazardi
Tema III: Hidrometeorološki hazardi
Tema IV: Požari
Tema V: Sistem zaštite i spašavanja od prirodnih i drugih nesreća
TemaVI: Prevencija i postupanje
METODOLOŠKO UPUTSTVO ZA NASTAVNIKE
Metodološko uputstvo za realizaciju programa “Obrazovanje u oblasti vanrednih situacija” izradio je Zavod
za školstvo. Ovim uputstvom daju se odgovori na sljedeća pitanja: Kakav je položaj ovog programa? Šta je
cilj ovog programa? Koji su sadržaji programa? Kako se program realizuje? Koje su preporučene metode
i oblici učenja programa? Na kraju su prikazani primjeri dobre prakse.
Zaključci i preporuke
Zaključci na osnovu istraživanja i jednogodišnje implementacije projekta su sljedeći:
o
o
o
o
neophodno je učiti o prirodnim katastrofama i postupcima zaštite od njih u školi;
zemljotres je najveći rizik za školu i mjesto u kome žive i uče đaci;
informisanost učenika/ca i roditelja o adekvatnom reagovanju u slučaju zemljotresa je veoma mala;
roditelji u velikoj mjeri pozitivno gledaju na njihovo uključivanje u sistem zaštite i spašavanja od
prirodnih katastrofa;
o veoma je loša pripremljenost škola za slučaj prirodnih katastrofa.
U narednom periodu neophodno je uraditi sljedeće:
 edukovati nastavnike iz svih osnovnih škola u vezi s adekvatnom realizacijom nastave međupredmetnog
programa „Obrazovanje u vanrednim situacijama“;
27
 prezentovati rezultate projekta direktorima svih osnovnih škola;
 izraditi program Psihosocijalna podrška djeci u vanrednim situacijama;
 nastaviti intenzivnu saradnju s Direktoratom za vanredne situacija i civilnu zaštitu u daljim aktivnostima na preventivnom djelovanju osnovnih škola u slučaju prirodnih katastrofa i drugih
hazarda;
 realizovati sličan projekat u predškolskim ustanovama i srednjim školama.
Literatura
1. Knjiga promjena, Ministarstvo prosvjete i nauke RCG, Podgorica, 2001.
2. Metodološko uputstvo za realizaciju programa „Obrazovanje u oblasti vanrednih situacija“, Zavod za
školstvo, Podgorica, 2013.
3. Osnove za obnovu nastavnih planova i programa, Ministarstvo prosvjete i nauke i Savjet za nastavne
planove i programe Crne Gore, Podgorica, 2003.
4. Starteški plan reforme obrazovanja, Ministarstvo prosvjete i nauke RCG, Podgorica, 2003.
5. Uputstvo za implementaciju međupredmetne oblasti „Obrazovanje u oblasti vanrednih situacija
izazvanih prirodnim katastrofama“, Zavod za školstvo, Podgorica, 2013.
28
ULOGA ZAVODA ZA HITNU MEDICINSKU POMOĆ U
MASOVNIM NESREĆAMA, KATASTROFAMA I KRIZAMA
dr Saša Stefanović,
direktor Zavoda za HMP Crne Gore
SAŽETAK
Zavod za hitnu medicinsku pomoć Crne Gore počeo je s radom 2010. godine objedinjavanjem svih službi
hitnih medicinskih pomoći, koje su dotad bile organizacione jedinice domova zdravlja. U skladu s Pravilnikom, Zavod je – u pogledu prostora, opreme i kadra – počeo s ujednačavanjem uslova rada na čitavoj
teritoriji države. Uloga Zavoda za hitnu medicinsku pomoć u vanrednim situacijama je mnogostruka. Zavod u takvim
situacijama djeluje u sklopu Direktorata za vanredne situacije, sa svim državnim službama (MUP, služba
spašavanja, vojska i dr.). Dispečerski centar upravlja radom terenskih medicinskih ekipa, tako da najbliži medicinski tim biva
upućen na mjesto akcidenta. Na taj način je povećan kvalitet pružanja urgentnih medicinskih usluga na
terenu, što je potvrđeno kada se desila saobraćajna autobuska nesreća u kanjonu Morače. U saradnji s drugim zdravstvenim ustanova u zdravstvenom sistemu Crne Gore, naročito s opštim bolnicama i Urgentnim centrom Kliničkog centra Crne Gore u Podgorici, pruža kvalitetnu i profesionalnu
zdravstvenu uslugu građanima, kako u redovnom procesu rada tako i u svim vanrednim situacijama.
Kontinuirano se obavlja edukacija doktora i ostalih zaposlenih. Realizovano je kompletiranje potrebne
medicinske opreme i aparature u ambulantama i reanimobilima.
ZAVOD ZA HITNU MEDICINSKU POMOĆ
Zavod za hitnu medicinsku pomoć formiran je jula 2009. godine, od strane Vlade Crne Gore, na osnovu
Zakona o hitnoj medicinskoj pomoći. Njegova registracija i početak djelovanja datiraju od februara 2010.
godine. Zavod će imati 160 urgentnih terenskih medicinskih timova, koji djeluju na čitavoj teritoriji Crne
Gore, s posebnim akcentom na zdravstveno obezbjeđenje važnih magistralnih pravaca i turističkih destinacija u Crnoj Gori, kako na primorju, tako i u planinskim predjelima. Usluge ove ustanove dostupne
su 24 časa dnevno, svakoga dana u godini.
Urgentni medicinski timovi sastavljeni su od edukovanog medicinskog osoblja, koje na raspolaganju ima
opremljena vozila (reanimobile). Tim u reanimobilu čine doktor i dva medicinska tehničara, od kojih
je jedan vozač. Terenska koordinacija vrši se preko Dispečerske službe Zavoda, koji je dio jedinstvenog
sistema upravljanja (112), pri Direktoratu za vanredne situacije MUP-a Crne Gore.
29
ZHMP U MASOVNIM NESREĆAMA
U masovnim nesrećama, Zavod za hitnu medicinsku pomoć Crne Gore ima prvu i najvažniju ulogu u okviru zdravstvenog sistema i on preuzima zadatak da na licu mjesta usmjerava primarni odgovor zdravstvene
službe. U slučaju masovne nesreće, hitne službe, koje su zbog prirode posla u stanju stalne pripravnosti
(Policija, vatrogasne službe, Hitna medicinska pomoć, Vojska i druge), u mogućnosti su da prve reaguju
na poziv za mobilizaciju, dobijen od dispečera (112) Direktorata za vanredne situacije.
AKTIVNOSTI U MASOVNIM NESREĆAMA
Najvažnije aktivnosti za zajedničko djelovanje u masovnim nesrećama su: pristup i procjena, prevencija,
zbrinjavanje i oporavak povrijeđenih. U masovnim nesrećama, Zavod za hitnu medicinsku pomoć mijenja svoj svakod­nevni način rada – umjesto da se, radi spašavanja života, pruža što je moguće više brige
pojedinom pacijentu, sada se pruža što je moguće više brige većem broju pacijenata.
Po izbijanju incidenta, Zavod se prvi, od svih zdravstvenih službi, pojavljuje na mjestu nesreće, vrši
trijažu, određuje prioritet izvlačenja (prema težini povreda i ugroženosti osnovnih životnih funkcija), u
saradnji s drugim spasioci­ma priprema žrtve i učestvuje u njihovom izvlačenju. Vrši energičan, optimalan medicinski tretman, određuje prioritet, način, vrstu, sredstvo i destinaciju trans­porta povrijeđenih.
Brz, efikasan, pravovremeni i organizovani odgovor preduslov je za smanjenje mortaliteta i morbiditeta
u masovnim nesrećama.
U prethodnom period, ekipe Zavoda za hitnu medicinsku pomoć učestvovale su u radu na ugroženim
područjima u Andrijevici, Plavu, Zeti i Ulcinju i u vrijeme blokade puteva zbog sniježnih nanosa. Zavod
ima tri glavne funkcije koje se obavljaju na licu mjesta:
- trijaža,
- tretman,
- transport.
Glavna mjesta tokom zbrinjavanja su:
- mjesto nesreće: poginuli, nepokretni i po­kretni;
- sabirno mjesto: apsolutno urgentni, relati­vno urgentni i lakše povrijeđeni; svi se transportuju po
redovima hitnosti;
- mjesto za poginule;
- mjesto za nepovrijeđene, koji idu u prihva­tilište;
- mjesto za vozila Hitne medicinske pomoći, odakle se vrši transport za bolnicu.
ISKUSTVA
Veliko iskustvo u organizovanom zajedni­čkom pružanju hitne medicinske pomoći, hitne službe Crne Gore
stekle su, nažalost, u teškoj željezničkoj nesreći kod Bioča, kada je voz iskočio iz šina. Službe hitne pomoći,
ukazavši hitnu medicin­sku pomoć u saradnji sa svim drugim službama, izvršile su transport više od 180
povrijeđenih do bolnice, a na licu mjesta život je izgubilo više od 40 osoba. Tom prilikom pokazalo se da
je veoma važno vršiti planiranje, trening i uvježbavanje svake službe poje­dinačno, a onda slijedi zajednički
trening i uvezivanje svih službi u jedinstven sistem komandovanja (Direktorat za vanredne situacije),
čime se postižu značajni rezul­tati u smanjivanju broja žrtava i stope invaliditeta pri ovakvim akcidentima.
30
EDUKACIJA
U Zavodu za hitnu medicinsku pomoć Crne Gore sprovodi se kontinuirana edukacija osoblja iz oblasti
urgentne medicine. U avgustu 2011. godine više doktora i tehničara edukovao je profe­sor sa Kolumbija
univerziteta iz Njujorka. U toku prošle i ove godine naši doktori bili su u Danilovgradu na obuci za
vanredne situacije, koju je sproveo inženjerski armijski korpus SAD-a. U junu 2010. doktori Zavoda bili su
na obuci u Agenciji za vanredne situacije u državi Mejn (SAD). Edukovano je 90 doktora medicine, koji
su uspješno završili PHTLS kurs (prehospitalno zbrinjavanje trauma) i dobili američke licence, koje važe
četiri godine.
Ekipe Za­voda učestvovale su u uspješno izvedenoj zajedničkoj vježbi „Montenegro MEDCEUR 2010”.
NEOPHODNA SREDSTVA
Najveći problem, koji treba odmah riješiti, jeste nedostatak reanimobila, jer je naš vozni park, osim novih
13 vozila, potpuno amortizovan i veoma je teško održavati ih u tehnički ispravnom stanju. Potrebno je
nabaviti 25 novih reanimobila, kako bi Zavod za hitnu medicinsku pomoć mogao uspješno da pruža
urgentne medicinske usluge povrijeđenima i oboljelima.
31
SMANJENJE RIZIKA OD KATASTROFA I CRVENI KRST
Jelena Dubak, CKCG
Goran Petrušić, CKCG
U kontekstu smanjenja rizika od katastrofa, sve se više potvrđuje da nije dovoljna samo pomoć pri
ublažavanju nesreća i da je ključ za smanjenje uticaja i ozbiljnosti prirodnih katastrofa u otpornosti zajednice. Samo tokom 2010. godine preko 208 miliona ljudi bilo je pogođeno prirodnim katastrofama.19
Jednako je zabrinjavajuća i činjenica da će, ukoliko se ovaj trend nastavi, 100 000 života biti izgubljeno
godišnje, dok će troškovi prirodnih katastrofa preći 300 milijardi američkih dolara do 2050.20
Veoma je veliki izazov biti fokusiran na aktivnosti smanjenja rizika od katastrofa, kao i na angažovanje svih
zainteresovanih strana, uključujući vlasti i donatore. Iako sama pomoć i apeli u vanrednim situacijama
iziskuju velika ulaganja i veliku globalnu zastupljenost, kao i mobilizaciju resursa, studije pokazuju da su
aktivnosti smanjenja rizika od katastrofa više isplative i, što je značajnije, imaju veći uticaj na spašavanje
života i dobara kada se desi prirodna katastrofa. Tako nam preostaje izazov u vidu prilagođavanja “kulturi
pripreme”, kao i sticanje neophodnih finansijskih ulaganja i institucionalne podrške za njeno održavanje.
U prvoj deceniji 21. vijeka, u prosjeku, skoro 255 miliona ljudi svake godine bilo je pogođeno prirodnim
katastrofama – što je porast od više od 25% kad se uporedi s prvom decenijom. Čak je i najniža cifra u
2009. godini bila 142 miliona.21 Ove cifre ne obuhvataju brojne pojedince koji su bili pogođeni nesrećama
manjeg obima, a koje nijesu propraćene.
Ukrštanje adaptacije na klimatske promjene i smanjenja rizika
od katastrofa
Postoji snažna međusobna povezanost između adaptacije na klimatske promjene i smanjenja rizika od
katastrofa. Ipak, obje teme imaju posebne okvire politika i mehanizama za finansiranje i implementaciju na
globalnom, nacionalnom i lokalnom nivou. Dok se adaptacija na klimatske promjene bazira na Okvirnoj
konvenciji Ujedinjenih nacija o klimatskim promjenama (UNFCCC), globalna agenda smanjenja rizika
od katastrofa vođena je Hjogo okvirom.
Jedna od osnovnih veza između dvije oblasti jeste njihov zajednički cilj da se suočavaju s ranjivostima
u zajednicama ugroženim klimatskim rizicima. Razlika je u tome što se smanjenje rizika od katastrofa
tradicionalno fokusira na rizike koji su poznati zajednicama, dok se adaptacija na klimatske promjene
više fokusira na buduće scenarije projektovane u okviru nauke o klimi.
Smanjenje rizika i adaptacija na klimatske promjene mogu se implementirati u bilo kojoj fazi nesreća. Čak
i neposredno nakon što se desi nesreća, mjere kao što su obezbjeđivanje bezbjedne vode mogu spriječiti
pogoršanje situacije.
Tokom procesa oporavka, infrastruktura se takođe može bolje izgraditi, kako bi izdržala buduće rizike
vezane za klimu.
19 http://cred.be/sites/default/files/Press_Release_UNISDR2011_03.pdf
20 SEI, IUCN, IISD, Coping with Climate Change: Environmental Strategies for Increasing Human Security, August 2001.
21 Centre for Research on the Epidemiology of Disasters (CRED) at the University of Louvain. Thirty years of natural disasters
1974-2003, the numbers, Louvain, 2004.
32
Preporuke Međunarodne federacije društava
Crvenog krsta/Crvenog polumjeseca
Strategija 2020. Međunarodne federacija društava Crvenog krsta/Crvenog polumjeseca, na koju se u velikoj
mjeri oslanja i Strategija Crvenog krsta Crne Gore, naglašava, da bi se spriječili i smanjili prikriveni uzroci
ranjivosti, neophodnost promjena stavova i razmišljanja koji utiču na način na koji živimo. U cilju jačanja
zajednica, radi smanjivanja njihove ranjivosti, Crveni krst mora da se fokusira na zastupanje, podizanje
svijesti i obrazovanje opšte javnosti. Svakako, zajednice koje su u riziku ne mogu same da preduzimaju ove
korake, već je neophodan koordiniran napor svih zainteresovanih strana koje su uključene u aktivnosti
smanjenja rizika od katastrofa.
U svijetu koji se neprestano mijenja neophodno je da na katastrofe odgovaramo na drugačije načine.
Trenutno se svijet previše oslanja na pružanje pomoći kao odgovora u nesrećama. Organizacijama za
pružanje pomoći neophodno je sve više sredstava kako bi zadovoljile rastuće potrebe osoba pogođenih
katastrofama. Stoga, Crveni krst smatra da akcenat mora biti ne samo na smanjivanje uticaja nesreća, kroz
pružanje pomoći, već i na smanjivanje rizika od nesreća.
Smanjenje rizika od katastrofa odnosi se na podržavanje organizacija civilnog društva, zajednica,
domaćinstava i pojedinaca da postanu manje ranjivi i da ojačaju svoje kapacitete za predviđanje, otpor,
suočavanje i oporavak od prirodnih hazarda.
Uloga Crvenog krsta Crne Gore u smanjenju rizika od katastrofa
Crveni krst Crne Gore oblikuje svoje aktivnosti smanjenja rizika od katastrofa kroz interdisciplinarni
pristup. Generalno gledajući, smanjenje rizika iz perspektive Crvenog krsta obuhvata:
Pripremu – kao komponentu smanjenja rizika od katastrofa, a ne kao sinonim za to.
Upozorenje – zasnovano na dobijanju ključnih informacija, često kvalitetnih podataka sa satelitskih
slika i kompjuterskih modela, čak i za udaljene zajednice.
Mitigacija – uključujući obrazovanje, omogućavanje ljudima da izbjegnu nesreće ili fizičke mjere
koje će ograničiti uticaje hazarda.
Oporavak – ne samo u smislu fizičkog uspostavljanja onoga što je bilo prije nesreće, već izgradnja
boljeg i bezbjednijeg.
Dobra – obezbjeđivanje dohotka ili hrane, čineći zajednice manje ranjivim u odnosu na buduće nesreće.
Bivši generalni sekretar UN-a, Kofi Annan, prije deset godina izjavio je: “Izgradnja kulture prevencije nije
laka. Iako se troškovi prevencije plaćaju u sadašnjosti, njeni benefiti leže u bliskoj budućnosti. Štaviše,
benefiti nijesu opipljivi; to su nesreće koje se nijesu desile.”
Zaključci
Crveni krst smatra da prirodne katastrofe, kao što su oluje, poplave, suše i zemljotresi, ne treba da se pret�vore u katastrofe. Ovakvi događaji su sami po sebi u velikoj mjeri neizbježni, ali oni prerastaju u katastrofe
samo onda kada stanovništvo nije spremno ili nije u mogućnosti da se nosi s njima. Ranjivost u odnosu na
33
katastrofe je u značajnom porastu zbog velikog broja faktora, uključujući i pogoršanje socio-ekonomskih
uslova, urbanizaciju, degradaciju životne sredine, neadekvatnu infrastrukturu i bolesti. Faktor koji se
odnosi na to kako i gdje stanovništvo živi u bitnoj mjeri određuje stepen da kojeg će se prirodni hazard
pretvoriti u katastrofu. Osnaživanje ranjivih osoba, kako bi bile spremne da se suoče s prirodom, ključno
je u namjeri da se poboljšaju njihovi životi.
Ovo se može postići na sljedeći način:
• Omogućiti zajednicama da se pripreme za zemljotrese, poplave, oluje i moguće nesreće izazvane
ljudskim faktorom.
• Davati doprinos sistemima ranog upozorenja.
• Promovisati prevenciju bolesti, zdravlje i higijenu.
• Predstaviti održivu sigurnost hrane i dobara.
”.
34
DOPRINOS MINISTARSTVA ODBRANE I VOJSKE CRNE GORE
SMANJENJU RIZIKA OD KATASTROFA
major mr Rade Ćurčić
Generalštab Vojske Crne Gore
e-mail: [email protected], [email protected]
UVOD
Za države u razvoju bilo bi korisno nastojati da izbjegnu greške koje su pravile razvijene države tokom
katastrofa, a posebno u planiranju i pripremi mjera prije katastrofa i tokom saniranja posljedica. Prirodne
katastrofe, kao ekstremne pojave u prirodi, postale su još opasnije djelovanjem ili zanemarivanjem od
strane ljudi. Pored porasta broja žrtava, primjetno je i drastično povećanje materijalne štete i raseljavanje
stanovništva usljed nepostojanja osnovnih uslova za život ili velikog rizika za stanovanje u zahvaćenom
području.
U središtu komparativnih studija tehnoloških hazarda uobičajena je definicija istovjetna onoj za ekstremne
događaje kod prirodnih rizika: oslobađanje energije ili materija koje predstavljaju prijetnju ljudima ili
njihovoj imovini. Proučavanje vremenskih i prostornih modela oslobađanja energije i materija, ukazuje
na sličnost između rijetkog, trenutnog i masivnog oslobađanja energije i materija, kao što je slučaj kod
nesreća u nuklearnim elektranama i konstantnog, hroničnog oslobađanja energije i materija, kao u slučaju
zagađenja vazduha. Mnoge rizične pojave sjedinjuju elemente kako akutnih i hroničnih tako i prirodnih
i tehnoloških pojava, kao što je slučaj kada inverzija „zarobi“ zagađivače vazduha nad gradom i spriječi
njihovu disperziju.22
Pored navedenog, učestalost transnacionalnih rizika predstavlja ozbiljnu prijetnju međunarodnom miru
i stabilnosti i ima negativan uticaj na nacionalnu bezbjednost bilo koje države. Međunarodni terorizam i
proliferacija oružja za masovno uništavanje ubrajaju se među najveće rizike. Nakon terorističkih napada
u Sjedinjenim Američkim Državama, Španiji, Turskoj i Velikoj Britaniji, na samitu NATO u Pragu 2002.
godine, usvojen je Akcioni plan za vanredne situacije radi zaštite stanovništva od efekata oružja za masovno uništavanje. Oformljen je katalog nacionalnih sposobnosti i kapaciteta za reagovanje i razvijene su
smjernice i standardi u oblasti planiranja, obuke i opremanja jedinica koje reaguju na hemijske, biološke,
radiološke i nuklearne (u daljem tekstu HBRN) napade i incidente. To je dovelo do povećanja sposobnosti
država članica NATO i partnerskih država da pomognu jedna drugoj, ukoliko se suoče s ovakvom vrstom
napada. Ministarstvo odbrane i Vojska Crne Gore (u daljem tekstu VCG) sarađuju sa članicama NATO
i Partnerstva za mir u ovoj oblasti, kroz realizaciju stručnih sastanaka, konferencija, seminara, radionica
i kurseva u Crnoj Gori i inostranstvu, ali i aktivnim učešćem na vježbama kojima je cilj da se provjeri
gotovost jedinica za reagovanje na HBRN incidente i obučenost ljudstva u saniranju posljedica upotrebe
oružja za masovno uništavanje.
22 Burton, Ian, Kates, Robert W., White, Gilbert F.: The Environemnt as Hazard, second edition, The Guilford Press, New York/
London, 2004, str. 241.
35
DOPRINOS MINISTARSTVA ODBRANE I VOJSKE
U SMANJENJU RIZIKA
Usljed velikih količina naslijeđene vojne municije, koje nijesu bile adekvatne potrebama države, Vlada
Crne Gore uputila je zahtjev Programu Ujedinjenih nacija za razvoj (UNDP – United Nations Development Programmme) za nezavisnu procjenu u vezi s demilitarizacijom i bezbjednim skladištenjem konvencionalne municije. Na osnovu izrađene procjene, Ministarstvo odbrane Crne Gore je 2007. godine
započelo projekat „Demilitarizacija Crne Gore“23 (eng. MONDEM – Montenegro Demilitarization), u
saradnji s Kancelarijom UNDP u Crnoj Gori i Organizacijom za evropsku bezbjednost i saradnju (OEBS).
U skladištima se nalazilo oko 12.000 tona municije, koja je potencijalno predstavljala ekološki i bezbjedonosni rizik. Postojeća skladišta nijesu bila adekvatna, uređena i propisno opremljena za takvu količinu
i vrstu municije, pa je navedeni program predstavljao jedan od prioriteta u reformi sistema odbrane,
da bi se smanjili rizici od katastrofa. Pored toga, značajnim količinama municije i minsko-eksplozivnih
sredstava isticao je propisani rok, pa je stabilnost eksploziva, baruta i drugih opasnih sastojaka dovedena
u pitanje. Projektne aktivnosti u okviru MONDEM-a sprovode se u četiri ključne oblasti:
‒
‒
‒
‒
bezbjedno odlaganje opasnih materija nekadašnjeg vojnog arsenala;
stvaranje sigurnog i bezbjednog skladišta za konvencionalnu municiju;
sprovođenje demilitarizacije u skladu sa zaštitom životne sredine;
uništavanje teškog naoružanja.
U oblasti bezbjednog odlaganja opasnih materija, iz Bokokotorskog zaliva uklonjeno je 128 tona tečnog
pogonskog goriva i oksidansa za rakete, koje je bilo uskladišteno u blizini obale i količina od 25,84 tone
zapaljivih napalm zgušnjivača, koja je čuvana na aerodromu. Organizovan je transport i uništavanje materija
u postrojenjima u Švedskoj, u skladu s međunarodnim standardima. Cilj Ministarstva odbrane u vezi sa
skladištima za konvencionalnu municiju bio je smanjenje broja skladišta, uz poboljšanje stepena bezbjednosti
i upravljanja skladištem. Skladište municije „Taraš“ u Danilovgradu potpuno je rekonstruisano i otvoreno
u maju 2011. godine. Pored toga, u martu 2012. godine završena je rekonstrukcija dva objekta vojnog
skladišta ,,Brezovik“ u Nikšiću, a u novembru 2014. godine rekonstruisana su još tri objekta, pojedinačnog
kapaciteta od 400 tona. Ministarstvo odbrane Crne Gore, u okviru sprovođenja demilitarizacije u skladu sa
zaštitom životne sredine, radi na jačanju kapaciteta za nastavak rada u periodu kada MONDEM projekat
bude završen. Preostalih 1.065 tona municije predviđeno je da se ukloni do kraja 2015. godine. Što se tiče
uništavanja teškog naoružanja, kao četvrte oblasti projekta, do sada je reciklirano 1000 komada teškog
naoružanja, 61 tenk, oklopna borbena vozila, artiljerijska oruđa i razno oružje manjeg kalibra. Sredstva
dobijena recikliranjem tenkova u julu 2008. godine, u iznosu od 594.000 američkih dolara, iskorišćena
su u svrhu uništavanja viška konvencionalne municije u okviru istog projekta.24
Novim Strategijskim pregledom odbrane Crne Gore definisane su odbrambene misije, koje predstavljaju
polaznu osnovu za razvoj VCG, kao osnovnog elementa sistema i nosioca odbrane Crne Gore. Na osnovu
Ustavom određene uloge VCG, spoljno-političkih ciljeva, procijenjenih rizika i prijetnji bezbjednosti i
koncepta odbrane, prepoznate su tri misije odbrane:
1. Odbrana Crne Gore kroz aktivnu saradnju sa saveznicima i partnerima
2. Doprinos u izgradnji i očuvanju mira u regionu i svijetu
3. Podrška civilnim institucijama u kriznim situacijama.
Iz misija odbrane definišu se ključni zadaci Vojske Crne Gore. U smislu podrške civilnim institucijama i
smanjenju rizika od katastrofa, izdvajaju se zadaci koji proističu iz treće misije odbrane, a to su:
a) podrška civilnim institucijama prilikom prirodnih i vještački izazvanih katastrofa;
b) podrška policiji u borbi protiv terorizma;
c) podrška u akcijama traganja i spašavanja.
23 Termin „demilitarizacija“ u konkretnom slučaju svakako ne podrazumijeva potpuno nestajanje ili uništavanje vojnih
kapaciteta države, već se termin odnosi na stvaranje održivog i racionalnog vojnog arsenala u Crnoj Gori.
24 Svi podaci preuzeti su sa http://www.me.undp.org/content/montenegro/sr/home/operations/projects/democratic_
governance/MONDEM/
36
Kada se govori o vanrednim situacijama, uzroci mogu biti različiti: društveni (politički, vojni, ekonomski, socijalni, kriminalni...), tehničko-tehnološki (udesi i akcidenti u nuklearnoj, hemijskoj industriji...),
biološki (masovne bolesti, epidemije, epizootije...). U svim navedenim slučajevima, vanredna situacija se
javlja kao stanje u kome se normalnim – redovnim snagama, sredstvima, mjerama i metodama ne mogu
riješiti postojeći problemi i nastala ugrožavanja, pa dolazi do velikih materijalnih šteta i ljudskih žrtava.25
Imajući u vidu rizike i prijetnje koje ugrožavaju dobrobiti društva, Vojska svojim kapacitetima i sposobnostima pruža neophodnu podršku civilnim institucijama i stanovništvu u suprotstavljanju različitim
vrstama rizika i prijetnji, koje nijesu vojne prirode. Vojska će biti angažovana u situacijama kada civilne
sposobnosti nijesu dovoljne za blagovremenu i uspješnu zaštitu i spašavanje ljudi i imovine. Na ovaj način
se postiže efikasno i racionalno korišćenje nacionalnih resursa u slučajevima prirodnih i vještački izazvanih
katastrofa, borbe protiv terorizma, upotrebe oružja za masovno uništenje i drugo.26
Vojska Crne Gore, pored pružanja pomoći civilnim institucijama i stanovništvu tokom prirodnih i vještački
izazvanih katastrofa i saniranju posljedica, veliku pažnju posvećuje smanjenju rizika. Kao primjer, može
se navesti podvodno pretraživanje akvatorijuma i izvlačenje neeksplodiranih ubojnih sredstava iz mora
na kopno, koje uspješno izvršavaju pripadnici Pomorskog odreda Mornarice Vojske Crne Gore.
Uvijek prisutna prijetnja od oružja za masovno uništavanje, odnosno napada HBRN oružjem, i danas
postoji, možda u većoj mjeri nego ikada prije. Razvoj novih tehnologija, a posebno povećana strepnja od
upotrebe HBRN agenasa od strane terorističkih grupa, nameće potrebu adekvatne zaštite kako vojnih snaga
tako i stanovništva i kritične infrastrukture. Najčešće neartikulisanim dejstvom koje ispoljava i užasnim
posljedicama koje nastaju, oružje za masovno uništavanje ne pravi razliku između vojnika i civila, mladih
i starih, biljaka i životinja ili oklopnog transportera i ambulantnih kola. Nadovezujući se na prethodnu
konstataciju, zanimljivo je pomenuti jednu od definicija koje je dao Džošua Goldstin (Joshua Goldstein):
„Oružja za masovno uništavanje razlikuju se od konvencionalnih oružja po enormnoj potencijalnoj smrtnosti koju izazivaju i po nedostatku diskriminativnosti prema onima koje će ubijati.“27 Pored terorističkih
akcija i vojne upotrebe HBRN agenasa, industrijske aktivnosti često predstavljaju opasnost za naseljena
mjesta i životnu sredinu. Nesreća u industrijskom postrojenju lako može stvoriti otrovni (toksični) oblak
ili zatrovati (kontaminirati) izvore vode, dovodeći u opasnost živote hiljada ljudi.
Za vrijeme postojanja Jugoslavije, tadašnjem rodu i jedinicama ABHO (atomsko-biološko-hemijska odbrana) pridavao se ogroman značaj. To je imalo za posljedicu vrhunski obrazovan kadar i visoko obučene
pripadnike roda ABHO, kao i razvoj i proizvodnju veoma kvalitetnih sredstava zaštite, vozila za izviđanje
i dekontaminaciju, hemijskih i radioloških detektora, pokretnih poljskih laboratorija i druge opreme. Veliki prihodi ostvarivani su izvozom navedenih sredstava u druge države. Obrazovanje i obučenost kadra
zadržana je na visokom nivou i u jedinoj formaciji ovog tipa koja sada postoji u Crnoj Gori. Generalštab
je od nastanka VCG prepoznao značaj postojanja jedinice koja će reagovati u slučajevima HBRN incidenata, pa je i u novoj organizacijsko-formacijskoj strukturi zadržan Vod za HBRN odbranu (u daljem
tekstu Vod za HBRNO). Štaviše, u skladu s Konceptom operativnih sposobnosti (OCC)28, deklarisan je
Tim za HBRNO, koji će predstavljati elitni i najkvalitetnije opremljeni dio jedinice i biće u potpunosti
osposobljen za izvršavanje zadataka iz oblasti izviđanja i dekontaminacije.
Naravno, Vod za HBRNO i deklarisani tim kao njegov organski dio, već sada su osposobljeni za izvršavanje
mnogih zadataka iz svoje nadležnosti. Neka od sredstava koje jedinica posjeduje starijeg su datuma proizvodnje, ali se još uvijek mogu uspješno koristiti uz redovno održavanje. Proces opremanja jedinica VCG
savremenim sredstvima za HBRNO započeo je još 2008. godine. Jedinica već posjeduje određeni broj
savremenih sredstava, koja se mogu koristiti u slučaju HBRN napada ili incidenata s toksičnim i industri25 Međunarodni naučni skup „Vanredne situacije“, Zbornik radova, Vojnoizdavački zavod, Beograd, 2009, str. 14
26 Strategijski pregled odbrane Crne Gore, str.19-22. Dostupno na http://www.mod.gov.me/rubrike/strateskadokumenta-/129690/Strategijski-pregled-odbrane-Crne-Gore.html
27 Goldstein, Joshua S.: International Relations, fifth edition, Longman, New York, 2004, str. 23
28 Koncept operativnih sposobnosti (eng. “Operational Capabilities Concept“) stvoren je u cilju uspostavljanja novih
mehanizama za jačanje operativnih sposobnosti oružanih snaga država Partnerstva za mir. Kao i drugi deklarisani sastavi,
Tim za HBRNO će do 2018. godine morati uspješno da savlada četiri nivoa ocjenjivanja, poslije čega će biti u potpunosti
spreman za eventualno upućivanje u mirovne misije u inostranstvu.
37
jskim hemikalijama (lična zaštitna oprema, pribori za dekontaminaciju, autoinjektori, hemijski detektori
CAM-2, LCD 3.3, RAID; radiološki detektori RDS-100 i AN VDR-2; radiološki dozimetri, biološki detektor Bio Seeq PLUS, prenosiva meteorološka stanica WEATHERPAK 2000, nove neagresivne materije za
dekontaminaciju...). Nedavno su nabavljena potpuno hermetična (izolujuća) odijela u čijem kompletu su
i boce sa komprimovanim vazduhom (slika 1) i koja, uz ostalu zaštitnu opremu, omogućavaju ljudstvu
bezbjedan višečasovni rad u uslovima kontaminacije, a koja se, pored vojnih i terorističkih napada HBRN
agensima, mogu koristiti i u slučaju industrijskih akcidenata. Prikolica za dekontaminaciju (slika 2) još je
jedno potpuno novo sredstvo koje VCG posjeduje. Pored prikolice, Vod za HBRNO posjeduje i cisterne
za dekontaminaciju, koje se još uvijek mogu veoma uspješno koristiti, a pored dekontaminacije služe i za
higijensko kupanje ljudi, prenošenje vode, ispumpavanje vode iz poplavljenih objekata, gašenje požara,
hlorisanje zemljišta i objekata pri asanaciji zemljišta i za druge namjene.
Slika 1. Izolujuće odijelo ECOPROTECT
DH29 OPCH-90 PO30
Slika 2. Prikolica za dekontaminaciju ROTEST ST 2000
U okviru Strategijskog pregleda odbrane Crne Gore, oprema za HBRN odbranu navedena je u glavnim
prioritetima modernizacije Vojske Crne Gore.31 Najveći dio raspoloživih sredstava biće utrošen na kupovinu specijalnih vozila za hemijsko, biološko i radiološko izviđanje (slika 3).
Slika 3. Specijalno vozilo za HBR izviđanje32
Slika 4. Unutrašnjost pokretne HBRN laboratorije33
29 Slika je preuzeta s adrese http://www.rottest.org/wp-content/uploads/2010/12/DSC0432111.jpg, 12. novembra 2014. godine
u 16:23.
30 Slika je preuzeta s adrese http://www.epicos.com/EPCompanyProfileWeb/Products.aspx?id=723, 12. novembra 2014. godine
u 15:50.
31 Strategijski pregled odbrane Crne Gore, str. 50. Dostupno na http://www.mod.gov.me/rubrike/strateska-dokumenta-/129690/
Strategijski-pregled-odbrane-Crne-Gore.html
32 Slika je preuzeta s adrese http://www.lifesafetysys.com/popup.cfm?id=1308&multNum=1, 15. novembra 2014. godine u
19:45.
33 Slika je preuzeta s adrese http://www.chembio.biz/wp-content/uploads/2012/09/Bio-Laborcontainer-innen-Titel.jpg, 18.
novembra 2014. godine u 20:20.
38
U nedostatku odgovarajućih pokretnih laboratorija, analiza uzoraka može se vršiti oslanjanjem na civilne
stacionarne laboratorije. Međutim, praksa pokazuje da incidenti uglavnom zahtijevaju veoma brzo reagovanje i testiranje kontaminanata i uzoraka na terenu, u slučaju vojnih sukoba, ali i prilikom terorističkih
napada ili industrijskih akcidenata, pa je neuporedivo efikasnije posjedovati prenosive laboratorije kontejnerskog tipa (slika 4). Laboratorije omogućavaju analizu i identifikaciju materija i uzoraka u obliku
aerosola, kao i u čvrstom, tečnom i gasovitom stanju na licu mjesta. Kada govorimo o Vodu za HBRNO,
uz predviđenu nabavku specijalnih vozila za izviđanje, nabavkom pokretnih laboratorija u potpunosti bi
bile zaokružene sve mogućnosti za izvršavanje zadataka jedinice.
ZAKLJUČAK
Formiranje jedinica ili timova za prvi odgovor i za saniranje posljedica upotrebe HBRN agenasa i toksičnih
industrijskih hemikalija, kao i njihova obuka i opremanje, nezaobilazna je mjera koja se preduzima na
smanjenju rizika od katastrofa. Interes Crne Gore je razvoj snaga koje će biti interoperabilne sa susjedima u regionu i s oružanim snagama članica NATO. Adekvatan odgovor na HBRN napade, incidente
ili katastrofe mora obuhvatiti mjere odvraćanja, preventivne mjere, zaštitu, odgovor na incident, kao i
saniranje posljedica i oporavak. Iz svega navedenog, proizilaze sljedeće preporuke:
‒ Poboljšati saradnju i koordinaciju između vojnih i civilnih institucija, uz precizno definisanje
dužnosti svake institucije tokom odgovora na HBRN incidente i katastrofe.
‒ Detaljno razraditi standardne operativne procedure u svim institucijama.
‒ Ostvariti svrsishodnu saradnju u smislu učešća na zajedničkim vježbama, kursevima, projektima,
a poseban doprinos mogu pružiti i visokoškolske i naučne ustanove.
‒ Po ugledu na države koje imaju adekvatne sisteme odgovora na HBRN incidente, razmotriti sve
opcije i krenuti u proces formiranja timova za prvi odgovor na nacionalnom nivou, koji će obuhvatiti stručnjake za HBRNO, stručnjake za minsko-eksplozivna sredstva (tzv. EOD i IED timovi34),
izviđačke organe, protivterorističke timove, medicinske stručnjake, psihologe, laborante i druge.
Od presudne važnosti je brzina i adekvatna reakcija na opasnost, pri čemu se uvijek mora imati na umu
pravovremena i efikasna komunikacija sa stanovništvom u cilju sprečavanja panike.
LITERATURA
1. Burton, Ian, Kates, Robert, White, W., Gilbert, F.: The Environemnt as Hazard, second edition, The
Guilford Press, New York/London, 2004.
2. Goldstein, Joshua S.: International Relations, fifth edition, Longman, New York, 2004.
3. Jović, C. Radovan, Jović, R. Snežana: Udesi, diverzije i terorizam nuklearnim, radijacionim, hemijskim
i biološkim oružjem (sredstvima), Privredapublik, Beograd, 1989.
4. Međunarodni naučni skup „Vanredne situacije“, Zbornik radova, Vojnoizdavački zavod, Beograd, 2009.
5. Mockaitis, R. Thomas: The “new” terrorism: myths and reality, Praeger Security International, Westport, 2007.
6. Strategijski pregled odbrane Crne Gore, Podgorica, 2013.
7. Zakon o zaštiti i spašavanju Crne Gore, Podgorica, 2007.
34 Timovi za odlaganje neeksplodiranih ubojnih sredstava (eng. EOD − Explosive Ordnance Disposal) i timovi za uklanjanje
improvizovanih eksplozivnih naprava (eng. IED − Improvised Explosive Device)
39
PRIMJENA GEOGRAFSKOG INFORMACIONOG SISTEMA
(GIS-A) U LOKALNIM PLANOVIMA ZA ZAŠTITU I
SPAŠAVANJE OD POPLAVA
Biljana Medenica, GIS trener, Sandra Kovačević, dipl. inž. građ., GIS trener,
Centar za održivi razvoj - UNDP Montenegro,
e-mail: [email protected] i [email protected]
UVOD
Važan aspekt spremnosti za odgovor na poplave jeste poznavanje područja koja su potencijalno ugrožena.
Da bi se organizovale ekipe za pomoć i prikupila potrebna sredstva, važno je imati informaciju sa čime
se suočavamo, tačnije, koliko ima ugroženog stanovništva, kao i da li ugroženo stanovništvo raspolaže
s određenim stočnim fondom, koji treba izmjestiti u slučaju poplava. U procjeni opravdanosti ulaganja
sredstava u preventivne mjere takođe je značajno da li stanovnišvo na ugroženim područjima raspolaže
i s određenim materijalnim dobrima.
Geografski informacioni sistemi (GIS), sa svojom mogućnošću da kombinuju informacije iz raznih
izvora, kao što su mape, kompjuterski modeli i satelitski i avio-snimci, s alfanumeričkim podacima iz
tabela i drugih baza podataka, pokazao se kao veoma koristan alat za razumijevanje obrazaca/modela i
potencijalnih efekata poplava.
Kroz proces planiranja, GIS je prepoznat kao veoma koristan alat za skladištenje informacija koje su
sakupljenje i proizvedene tokom procesa planiranja. GIS je raznovrstan alat, i treba mu dati ulogu oslonca
tokom niza koraka u planiranju mitigacije. Tokom prethodne decenije, omogućen je pristup velikom broju
novih izvora informacija, koje se lako mogu integrisati u GIS, kao što su avionski i satelitski snimci, GPS
podaci, i drugi komercijalno dostupni podaci. Stoga je preporučljivo razmotriti mogućnosti korišćenja
GIS-a pri procjeni poplava upotrebom avio i satelitskh snimaka terena, tokom pravljena planova, kako bi
se napravio inventar postojećeg stanja na terenu. Korišćenje se preporučuje i nakon same poplave, kako
bi se napravila procjena štete.
ZNAČAJ PRIMJENE GIS-a U IZRADI I SROVOĐENJU
LOKALNIH PLANOVA
Tokom izrade lokalnog plana zaštite i spašavanja od poplava, geografski informacioni sistem (GIS) može
se primijeniti kako bi se dobile potrebne informacije i da pomogne da se poboljša efikasnost implementacije lokalnog plana zaštite i spašavanja od poplava u slučaju vanredne situacije. GIS je moćan set alata
za prikupljanje, čuvanje, pronalaženje, transformisanje i prikazivanje prostornih podataka u stvarnom
vremenu, za određenu lokaciju, koji može biti nevjerovatno koristan alat za razvoj i primjenu lokalnih
planova zaštite i spašavanja od poplava.
40
Pri planiranju zaštite i spašavanja na lokalnom nivou, važno je na vrijeme raspolagati s relevantim podacima
o ljudskim i materijalnim resursima na područjima ugroženim od poplava. Osnovu baze informacija za
procjenu ugroženosti od poplava čine procjene o broju stanovnika i broju objekata.
Dalja razrada ovih podataka trebalo bi da uključi i podatke kao što su: ime i broj telefona vlasnika stambene
jedinice, struktura domaćinstva (starosna i polna), vrsta objekta (stambeni, pomoćni, komercijalni…), kao
i podaci o stočnom fondu. S obzirom na to da je većina domaćinstava ugroženih od poplava u područjima
koja se bave poljoprivredom, preporučuje se da se prikupe i podaci koji se odnose na postojeće zasade.
Takođe je jako bitno evidentirati i kritičnu infrastrukturu, kao i ključne objekte i infrastrukturu koja je
potrebna za odgovor na poplave. Preporučuje se da se prikupe i prostorni podaci iz nadležnih institucija
koji se odnose na vodovodnu, kanalizacionu i elektroenergetsku infrastrukturu.
U fazi spremnosti i odgovora, GIS se primarno koristi kako bi pomogao da se formuliše i izvrši plan
hitne reakcije na poplavu. Rukovodioci intervencije imaju centralnu ulogu u ovoj fazi, za koju je najčešće
karakteristično donošenje hitnih, za dešavanje odlučujućih odluka. Velika potreba za blagovremenim,
tačnim odgovorima na geografske upite čini ovu GIS aplikaciju jedinstvenom. Primarni benefit GIS-a u
ovoj fazi nalazi se u prostornim informacijama, integraciji i širenju.
Dymon je istakao sljedeće vrijednosti korišćenja GIS-a tokom faze spremnosti i odgovora koje obuhvataju:
•
•
•
•
•
•
koordinisanje grupa za vanredne situacije;
obezbjeđivanje smjernica za javnost;
obezbjeđivane protoka resursa tokom i nakon katastrofe/poplave;
otkrivanje važnih elemenata na geografskom području;
vizualizovanje fizičkih barijera u ugroženom području;
obezbjeđivanje informacija za javnost.
Rukovodeće osoblje hitne službe za ovakve situacije treba da zna gdje se događaj dešava radi minimiziranja
daljeg gubitka i efikasnog realizovanja oporavka. GIS aktivnosti u ovoj fazi fokusiraju se na dizajn sveobuhvatnih sistema za upravljanje katastrofama i na pružanje informacija osoblju zaduženom za rukovođenje
u hitnim situacijama.
Kvalitetno pripremljena baza prostornih podataka može služiti kao alat koji će obezbijediti da oni koji
su najugroženiji od poplave budu obaviješteni prvi. Npr., GIS sistem sadrži informacije kao što su kote
na kojima se nalaze pragovi kuća koji će koordinatorima omogućiti da otpočnu ranu najavu, putem tele�
fona, onih ljudi čije se kuće nalaze najbliže rijeci. Tabela s informacijama može se lako napraviti u okviru
GIS-a putem upita i procesa sortiranja podataka. U ovom primjeru sortiranje je napravljeno na osnovu
stanovanja ljudi čiji pragovi kuća se nalaze na najnižoj koti.
Fotografije 1 i 2: Naselja Riverside i Donji Talum u Beranama, tokom poplava 2010. godine
41
Mapa 1: Mapa naselja Riveside i Donji Talum, pripremljena iz GIS baze podataka
Podaci koji su prikupljeni u GIS formatu mogu se koristiti i za analize posljedica vanredne situacije, kroz
podršku u analizama nastale štete. Šteta koja je povezana s poplavama obuhvata uništenje ili štetu na
imovini, gubitak života, troškove hitnog reagovanja, kao i ekološke, socijalne i ekonomske troškove koji
su u vezi s poplavama.
ZAKLJUČAK
Kroz ovaj rad su navedene ključne prednosti korišćenja GIS-a u lokalnim planovima.
Mapiranjem ugroženih područja postižu se dva osnovna cilja:
• Jasnija procjena mjera mitigacije za dugoročno smanjenje rizika od poplava.
• Bolja priprema i djelovanje u slučaju poplava, s već pripremljenom procjenom ugroženih ljudskih
i materijalnih resursa.
Osnova za dobru pripremu, kao i za odgovor na vanredne situacije, čini kvalitetno pripremljena baza po�dataka. Svaka lokalna služba trebalo bi da formira tim ljudi koji bi radili na redovnom održavanju baze i
prikupljanju novih i ažuriranju postojećih podataka. Ažuriranje postojeće baze od strane lokalnih timova
trebalo bi da se radi jednom godišnje ili svake druge godine, zavisno od procjene učestalosti izmjena prikupljenih setova podataka. Na primjer, u izbjegličkim naseljima trebalo bi češće ažurirati podatke nego
u mjestima koja su stalno naseljena.
Veoma je važno i da se GIS podaci koji postoje u različitim institucijama sistema uvežu s postojećim
bazama lokalnih službi da bi se obezbijedio integralan pristup u planiranju.
42
SARADNJA DRŽAVNIH ORGANA I MEDIJA U KRIZNIM
SITUACIJAMA
mr Vladan Lalović,
Ministarstvo nauke
Društvo je oduvijek bilo izloženo različitim vrstama kriznih situacija. To mogu biti elementarne nepogode (zemljotres, poplave, tornado, erupcije vulkana, cunami, klizišta, oluje, poledice) ili krize uzrokovane
ljudskim faktorom (saobraćajne nesreće, požari, 35 zločini, demonstracije). Neke od prirodnih katastrofa
posebno su opasne, jer predstavljaju kombinaciju nekoliko kriznih situacija. Tipičan primjer su poplave
nakon kojih nastaju različite epidemije (kolera).
Krizne situacije su nepredvidivi i stresni događaji i predstavljaju pravi izazov za državu koja ima obavezu
da štiti, informiše i edukuje građane u različitim fazama kriznih situacija. Čarls Fric je prvi dao najsveobuhvatniju definiciju kriznih situacija: „Kriza je događaj u vremenu i prostoru u kojem je društvo ili dio
društva suočeno s ozbiljnom opasnošću, odnosno gubitkom članova porodice ili materijalnih vrijednosti
i narušavanjem normalnog funkcionisanja.“ Eugen Fink razlikuje četiri faze krizne situacije: najava krize,
akutna, hronična i faza rješavanja ili sanacije. Zadatak države je da u najavi i akutnoj fazi krize preduprijedi ili umanji teške posljedice po građane. To je moguće samo kroz tehnološku opremljenost, stručnu
edukaciju i saradnju s medijima.
Priprema države za kriznu situaciju ogleda se u usvajanju zakonske regulative, procedura za upravljanje
kriznim situacijama, jačanju ljudskih resursa i edukaciji stanovništva. Zakonskom regulativom propisane
su obaveze različitih državnih institucija u kriznim situacijama. Pored zakonske regulative, država je dužna
da vodi računa o edukaciji stručnjaka. Na primjer, Japan je, kao trusno područje, i pored najsavremenije
opreme, uložio finansijska sredstva u edukaciju seizmologa, koji mogu predvidjeti elementarne nepogode, tačnije zemljotrese, i na takav način pripremiti i zaštititi stanovništvo. Zemljotres i cunami koji su
pogodili ovu zemlju 2011. godine najbolji su pokazatelji spremnosti države da se suoči i s najopasnijim
kriznim situacijama.
Crna Gora pokušava da pribavi savremenu tehnologiju, i pored bremenite ekonomske situacije, a u cilju
uspješnog odolijevanja kriznim situacijama. U novembru 2013. godine u Bijelom Polju je otvoren Disaster
Recovery Center, zahvaljujući Ministarstvu za informaciono društvo i telekomunikacije. Država radi i na
edukaciji stručnjaka, kroz povezivanje i razmjenu iskustva s kolegama iz regiona i inostranstva. Direktorat
za vanredne situacije MUP-a u Crnoj Gori učestvuje na različitim međunarodnim vježbama.
Međutim, ne treba zaboraviti da je saradnja s medijima ključna za informisanje i edukaciju građana u
kriznim situacijama. U SAD-u tijesno sarađuju državni organi, mediji i specijalne službe, koje prognoziraju krizne situacije poput tornada. Njihova uloga je značajna od momenta same najave elementarnih
nepogoda, odnosno građani su upozoreni na dolazeću opasnost i dobijaju korisne informacije prije naleta
tornada. U Izraelu, čak i djeca zahvaljujući medijima, prvenstveno televiziji, znaju kako da se ponašaju
ukoliko dođe do terorističkog napada. Direktorat za vanredne situacije MUP-a Crne Gore takođe je
sproveo niz kampanja u okviru kojih osnovcima pruža praktične savjete za preživljavanje pri određenim
kriznim situacijama, poput poplava.
Saradnja s medijima u toku krizne situacije važna je, jer mediji mogu nanijeti štetu na nekoliko načina:
- Širenjem glasina, jer građane navode na pogrešan zaključak.
35 Požari u 90 odsto slučajeva nastaju kao rezultat ljudskog djelovanja.
43
- Mediji se po svojoj prirodi više koncentrišu na ljudski gubitak i pričinjenu materijalnu štetu, a manje na
pružanje korisne informacije građanima.
- Najveći medijski prostor i finansijsku pomoć ne dobijaju uvijek najugroženija područja, već oblasti koje
su eksponirane u medijima.
Imajući u vidu činjenicu da je proces tabloidizacije zahvatio sve medije, država će samo kroz tijesnu saradnju
s njima i pravovremenim pružanjem informacije biti u stanju da izbjegne širenje glasina i panike, a neće
pružiti ni materijal za prozivanje u hroničnoj fazi krize. Mediji koriste krizne situacije kao pogodno tlo za
širenje teorija zavjera, poput nuklearne katastrofe u Japanu, senzacionalističko izvještavanje o nedavnim
poplavama u regionu i sl. Zbog loše PR strategije država je bila meta napada od strane većeg broja medija
tokom sniježne blokade i poledica koje su zadesile Crnu Goru 2012. godine.
U akutnoj fazi krize, pored predstavnika državnih institucija, glavni izvori informacija trebalo bi da budu
stručnjaci. U cilju izbjegavanja podizanja tenzija i širenja moralne panike, medije treba usmjeriti na službene izvore informacija. Tokom nevremena 2012. godine, nekoliko ljudi je umrlo zbog neinformisanja,
jer su agregate za struju držali u kući, a tek nakon smrtnih slučajeva kroz medije su se oglasili stručnjaci.
Krizne situacije s aspekta medija okvirno karakterišu tri faze, koje se mogu detektovati na osnovu dostupnih informacija i njihove tačnosti, količine informacija, brzine reagovanja, izvještaja novinara/reportera
s lica mjesta.
1. Prva faza otprilike traje od 12 do 24 časa. Izvještaji o prvom kriznom talasu uglavnom su zasnovani
na saopštenjima u medijima i na manjem broju televizijskih snimaka. Potom pristižu pouzdanije
informacije, kroz izjave zvaničnika i uključenja (uživo) predstavnika kriznih štabova zaduženih
za odnose s javnošću. Upravo u prvom talasu krizne situacije uloga države je presudna, jer od
brzine reakcije zavise i posljedice. U ovoj fazi država može koristiti svoje kanale komunikacije,
odnosno web stranicu s najvažnijim podacima kao izvor podataka za medije i za građane. U
Japanu, tokom nuklearne katastrofe, na sajtovima državnih institucija građani su mogli naći sve
podatke o kontaminiranim namirnicima, kao i o načinu korišćenja gajgerovog brojača.
2. U drugoj fazi slijedi rekonstrukcija krizne situacije: utvrđivanje tačnog broja nastradalih, povrijeđenih i nestalih, procjena materijalne štete, odgovornosti nadležnih organa za neblagovremeno reagovanje. U ovoj fazi, koja traje do 30 dana, u medijima se daju intervjui s preživjelima i
učesnicima u spašavanju, kao i reportaže o različitim aspektima katastrofe. Mediji mogu izazvati
empatiju građana i podstaći ih na pomoć najugroženijim područjima, kao i nastradalim.
3. U trećoj fazi krizne situacije, koja može trajati i do pola godine, svode se bilansi posljedica koje je
kriza prouzrokovala. Mediji izazivaju reakciju javnosti i formiraju mišljenje o određenoj kriznoj
situaciji traženjem krivca. Država se može naći na udaru ukoliko nije ispunila svoju obavezu
prema građanima.
Katastrofe i krizne situacije šireg opsega zahtijevaju puni angažman medija, koji imaju izgrađenu strategiju
u slučaju takvih situacija. Za njihovo praćenje medijska zajednica mora biti adekvatno tehničko-tehnološki opremljena i kadrovski osposobljena, te je, u zavisnosti od vrste izazova, neophodno raspolagati s
potrebnim brojem mobilnih ekipa, kao i imati dobru umreženost i kapacitete za razmjenu pravovremenih informacija. Nacionalni mediji obezbjeđuju razmjenu s medijima u svijetu, kako bi se međunarodna
zajednica upoznala s katastrofom i animirala za pružanje različitih vidova pomoći. Mediji su, takođe,
dužni uspostaviti saradnju s državnim organima i tijelima nadležnim za smanjenje rizika od katastrofa: s
ekipama za spasavanje, vojskom i ostalima službama koje su uključene u saniranje posljedica na terenu. Za
uspješnu saradnju s nadležnim državnim organima odgovorni u medijima moraju poznavati mehanizme
funkcinisanja sistema i instance kojima se mogu obratiti u svakom trenutku. Ovo se odnosi i na izvještače
s terena, koji treba da znaju ko rukovodi samim operacijama i od koje kompetentne osobe uzimaju provjerene podatke o svim aspektima krize.
Krizna situacija može biti nasaglediva kad nadležni za praćenje ne razviju jasnu sliku odvijanja i razvoja
same krize. Zbog toga je potrebno postaviti funkcionalan sistem prikupljanja podataka i provjere njihove
44
tačnosti. Od nivoa uspješnosti upravljanja krizama neposredno zavise životi građana i njihova imovina.
Kada se moguće prijetnje procijene i predvide njihove potencijalno razarajuće posljedice, može se adekvatno
reagovati i spriječiti da do njih ipak ne dođe. To nije lako i jednostavno, ali je neophodno, jer upravljanje
krizom u krajnjem predstavlja pitanje života i smrti mnogih žitelja s područja pogođenih katastrofama,
kao što su zemljotresi, poplave, požari, olujni vjetrovi i sl. Ovakve nepogode uvijek predstavljaju veliko
iskušenje za kompletan državni aparat i civilni sektor, i pokazatelji su njihove spremnosti i fleksibilnosti
da odgovore na bilo koji izazov.
Krizne situacije imaju visoku informativnu vrijednost i kotiraju se kao udarne vijesti u medijima širom
svijeta. U takvoj situaciji najjednostavniji put do građana su mediji. Samo putem medija država može
građanima pružiti tačnu informaciju, upozoriti ih na opasnost, smiriti tenzije i učiniti sve da se građani
osjećaju sigurnim u svojim kućama i u svojoj državi.
45
UPOTREBA HELIKOPTERA OPREMLJENOG FIXED LINE
SISTEMOM U SLUČAJU MASOVNE NESREĆE
Željko Loncović
Uvod
Masovne nesreće definišu se kao svaki događaj koji prouzrokuje smrt i ugrožavanje zdravlja stanovništva
u takvom obimu da hitne službe ne mogu odgovoriti u sklopu svojih uobičajnih svakodnevnih aktivnosti,
već je potrebno koristiti dodatne ljudske i tehničke resurse.
Prema uzrocima, masovne nesreće dijele se na:
1.Prirodne:
-
-
-
-
atmosferske (vremenske nepogode);
hidrosverske (poplave, lavine, morski talasi);
litosverske (zemljotresi, vulkani, odroni);
biosverske (epidemije, suše, erozije).
2. Uzrokovane djelovanjem čovjeka:
1. Mirnodopske (u naseljima, industriji i saobraćaju), koje mogu biti:
-požari;
-eksplozije;
- rušenje objekata;
-sudari;
- zagađenje okoline itd.
2. Ratne:
- konvencionalni rat;
- terorizam.
Reakcija u slučaju masovne nesreće
Svjesni smo činjenice da se masovne nesreće događaju bez najave i iznenada, ali, takođe, svjesni smo
činjenice da su one dio svakodnevnog života i da su očekivane. Da bi se njihove posljedice ublažile,
izrađuju se posebni planovi odgovora na nesreće, vrši se edukacija i opremanje spasilačkih službi, utvrđuju
se procedure, a sve u cilju bržeg i efikasnijeg odgovora na masovnu nesreću.
Brzina reakcije spasilačkih timova u slučajevima nesreća direktno utiče na smanjenje ljudskih žrtava.
Smanjenje „vremena odziva“ spasilačkih ekipa bitno utiče na smanjenje smrtno stradalih i ranjenih kod
ovakvih nesreća.
Za dolazak spasilačkih timova na mjesto nesreće, kao i za evakuaciju stadalih, najčešće se koristi postojeća
soabraćajna infrastruktura, koja je projektovana za normalan režim saobraćaja, uz minimalne zahtjeve
za njenim značajem u vanrednim situacijama. Kada se dogodi neka masovna nesreća, obično dolazi do
“zagušenja“ saobraćajnica, a može doći i do fizičkog oštećenja saobraćajnice (zavisno od uzroka nesreće).
Tada se može javiti problem – da spasilačke ekipe ne mogu doći na mjesto nesreće ili da ne mogu evakuisati
46
unesrećene. Zbog specifične konfiguracije terena u Crnoj Gori, u slučajevima oštećenja (urušavanja) puta,
najčešće gotovo nije moguće u nekom optimalnom vremenskom periodu izraditi zaobilaznicu ili osposobiti neki drugi alternativni put za pristup i evakuaciju. U takvim slučajevima moraju se iznaći dodatna
alternativna rješenja.
Helikopterska evakuacija
Jedno od najefikasnijih rješenja evakuacije unesrećenih jeste evakuacija vazdušnim putem upotrebom
helikoptera. Helikopter kao transportno sredstvo ima svoje specifičnosti, koje su najčešće od presudnog
značaja i gotovo nezamjenjive kada se do povrijeđenih ne može doći konvencionalnim putem. Tehničke
mogućnosti helikoptera, kao što su: vertikalno i horizontalno letenje, mogućnost lebdenja i mogućnost
slijetanja na malu površinu, mogućnost letenja najkraćim putem velikom brzinom (što skraćuje vrijeme
transporta do bolnice), čini helikopter idelnim sredstvom za djelovanje kod masovnih nesreća.
Prednosti helikoptera u slučaju masovnih nesreća odavno su prepoznate te je danas gotovo nezamislivo
spašavanje u slučaju neke masovne nesreće bez učešća helikoptera.
Helikopter se upotrebljava za transport spasilačkih timova na mjesto nesereće, za transport opreme
sanitetskog materijala i za evakuaciju i transport povrijeđenih. Kod standardnog načina, kada helikopter
može sletjeti na mjesto nesreće, potrebno je:
- obezbijediti i obilježiti adekvatno mjesto za slijetanje i polijetanje helikoptera;
- obezbijediti poštovanje sigurnosnih procedura prilikom prilaska helikopteru, kao i prilikom
uzlijetanja i slijetanja.
Kada ne postoji mogućnost slijetanja, helikopter može dejstvovati iz režima lebdenja na potrebnoj visini.
Tada se najčešće za transport i evakuaciju ljudi upotrebljava elektromotorna spasilačka dizalica. Takav
način evakuacije povrijeđenog veoma je efikasan, međutim, kod masovnih nesreća, kada je potrebno
evakuisati veći broj ljudi, takav način ima izvjesne nedostatke. Glavni nedostatak je u tome što se elektromotorna spasilačka dizalica može opteretiti s dva čovjeka (max 270 kg) s opremom, od kojih je jedan
spasilac, tako da je za evakuaciju većeg broja ljudi potrebno odraditi i veći broj ciklusa, što zahtijeva veći
utrošak dragocjenog vremena.
Sl.1 Spašavanje s elektromotornom spasilačkom dizalicom
47
Tehnika fixed-line
U Švajcarskoj su kao nadopunu elektromotornoj spasilačkoj dizalici razvili jedan novi sistem helikopterskog spašavnja pod nazivom fixed-line. Ovaj sistem podrazumijeva da se s donje strane helikoptera
(ispod težišta) montira kargo kuka na kojoj se, zavisno od potrebe, preko određenih sigurnosnih sistema
kače različite dužine statičkih užadi od 20 m do 200 m s pratećom opremom. Na ovaj način moguće je
za helikopter okačiti veći teret (za Bell 412 do 700 kg). Upotrebom ovog sistema može se za helikopter
ukačiti i šestoro ljudi s opremom, što je kod masovnih evakuacija pet puta kraće vrijeme evakuacije nego
s elektromotornom spasilačkom dizalicom.
Ovaj sistem spašavanja je veoma komleksan i za pilota i za spasioca zahtjevan te ga može izvoditi samo
veoma iskusna i obučena posada, jer najčešće nema vizuelnog kontakta između pilota i tereta (spasilac i
povrijeđeni), koji nosi na dužinama do 200 m (long line). Jedini kontakt je radio-vezom.
Sl 2. Metod fixed-line i long line
Metodologija masovne evakuacije helikopterom sistemom fixed-line
- Priprema helikoptera i posade opremom i tehnikom u bazi AHJ.
- Dolazak na mjesto nesreće, pregled situacije iz vazduha, uzimanje potrebnih parametara.
- Slijetanje na prvom najbližem dostupnom mjestu, montiranje fiksnog užeta određene dužine,
zavisno od parametara i kačenje spasioca s transportnom opremom (mreža, korpa nosiljka i sl.).
- Ponovni dolazak na mjesto nesreće i spuštanje spasioca iz vazduha.
- Spasilac definiše zonu za prihvat povrijeđenih i organizuje dopremanje povrijeđenih u zonu za
prihvat. Pakuje povrijeđene u mrežu ili korpu. Poziva helikopter. Po dolasku helikoptera za uže
kači korpu s povrijeđenima.
48
- Helikopter nosi korpu s povrijeđenima do mjesta gdje ih preuzima služba hitne medicinske pomoći
ili u najbližu bolnicu.
- Helikopter se ponovo s vraća na mjesto nesreće, gdje preuzima drugu grupu povrijeđenih, koje
transportuje na isti način kao i prethodnu i cikluse ponavlja dok svi ugroženi ne budu evakuisani.
Sl.3 Evakuacija tri osobe s opremom
Zaključak
Ovakav sistem se u svijetu pokazao kao vrlo efikasan za spašavanje i evakuaciju, pogotovu većeg broja
povrijeđenih.
Trenutno se u Avio-helikopterskoj jedinici MUP-a CG nalazi dvomotorni helikopter A.Bell 212, koji je
opremljen elektromotornom spasilačkom dizalicom i koji je do sada korišćen u akcijama spašavanja u
planinama.
Da bi sistem spašavanja fixed-line uveli kao operativnu spasilačku proceduru u Avio-helikopterskoj jedinici MUP-a CG, potrebno je dvomotorni helikopter A.Bell 412 opremiti standardnom opremom, kao
i dodatno obučiti posadu za ovaj način spašavanja.
Ovakav sistem može biti vrlo efikasan, ne samo kod masovnih evakuacija nego i kod svih spašavanja na
moru i u planini i predstavljao bi veoma važnu kariku u sistemu zaštite i spašavanja u Crnoj Gori.
49
EKSTREMNE SNIJEŽNE PADAVINE NA SJEVEROISTOKU
CRNE GORE
Denisa Nurković
Mup Crne Gore, Direktorat za vanredne situacije PJ Berane
SAŽETAK
Ekstremne meteorološke pojave, usljed izraženih klimatskih promjena, sve više ugrožavaju živote ljudi,
njihovu imovinu, materijalna i kulturna dobra i životnu sredinu. Zbog svojih geografsko-klimatskih karakteristika, područje sjeveroistoka Crne Gore može biti pogođeno ekstremnim sniježnim padavinama, koje
su već pogađale ovo područje, a usljed klimatskih promjena postoji vjerovatnoća da će one u budućnosti
biti još ekstremnije. Smanjenje rizika od katastrofa treba da bude prioritet lokalnih zajednica, a njihov
odgovor na buduće vanredne situacije mora biti u skladu s evropskim standardima odgovora na ekstremne
meteorološke pojave.
Ključne riječi: sjeveroistok Crne Gore, ekstremne sniježne padavine, klimatske promjene, smanjenje
rizika, odgovor na ekstremne meteorološke pojave
1. Uvod
Ekstremne meteorološke pojave, karakteristične za područje Crne Gore, s obzirom na geografske, klimatske, hidrološke, geomorfološke i druge karakteristike, su:
-
-
-
-
ekstremne padavine;
ekstremne temperature vazduha;
zaleđivanje, magla, suša;
jaki vjetrovi.
Hazard ekstremne meteorološke pojave imaju poseban tretman, kako s meteorološkog, tako i s društvenog
stanovišta, s obzirom na to da takve pojave nanose ogromne materijalne štete, kao i ljudske žrtve.
Pod ekstremnom (vanrednom) meteorološkom nepogodom (kakva je bila u februaru 2012. godine),
podrazumijevaju se one meteorološke situacije koje su okarakterisane maksimalnom i minimalnom
temperaturom vazduha, dnevnim količinama padavina ili visinom sniježnog pokrivača znatno iznad normale, dužinom perioda s padavinama ili bez padavina znatno iznad normale, olujnim vjetrom, sniježnim
lavinama, klizanjem zemljišta i ledenom kišom sa zaleđivanjem.
Analiza ekstremnih vrijednosti pojedinih meteoroloških elemenata ne tretira se na isti način, jer obično
veće štete izaziva kombinacija više činilaca.
Vanredna meteorološka pojava izazavana obilnim sniježnim padavinama i jakim sjevernim vjetrom
praćenim usovima i lavinama, u februaru 2012. godine, kako na sjeveroistoku tako i u čitavoj Crnoj Gori,
ugrozila je živote ljudi, njihovu imovinu, saobraćanice i funkcionisanje vitalnih sistema društva, kada
50
je bilo neophodno preduzeti sve raspoložive mjere i radnje kako bi se održalo funkcionisanje ključnih
zadataka sistema.
2. Geografski položaj i klimatske karakteristike opština na sjeveroistoku Crne Gore
Opštine sjeveroistoka Crne Gore, Berane, Rožaje, Plav, Gusinje, Andrijevica i Petnjica, zahvataju površinu
od oko 1980 km², na kojoj živi ukupno oko 75.123 stanovnika. Karakteriše ih visoka prosječna nadmorska
visina i kao takve mogu se svrstati u visoko planinske oblasti.
Red
br.
Opština
Površina
Br. stanovn.
po popisu 2011. godine
Nadmorska
visina
Geografske
koordinate
1.
Berane
544 km²
27.257
600 m
42º50´33˝SGŠ
19º52´24˝IGD
2.
Rožaje
432 km²
22.964
1006 m
42º45´59˝SGŠ
17º41´18˝IGD
3.
Plav
486 km²
ukupno za Plav
i Gusinje
8.964
945 m
42º35´29˝SGŠ
19º56´26˝IGD
4.
Gusinje
4.144
925 m
42º33´26˝SGŠ
19º50´01˝IGD
5.
Andrijevica
340 km²
5.071
750 m
42º44´01˝SGŠ
19º47´19˝IGD
6.
Petnjica
173 km²
6.723
Po geografskom položaju, razvijenosti reljefa i nadmorskim visinama, klima na ovom području kreće se
od umjereno-kontinentalnog do kontinentalnog tipa s izrazitim planinskim odlikama. Na većim visinama
okolni planinski masivi imaju tipičnu planinsku klimu. Najveće količine padavina izražene su u januaru i
novembru, a najmanje u martu i julu. Obimnije sniježne padavine karakteristične su od sredine novembra,
a najintenzivnije su u razdoblju decembar−mart.
U visokim planinama visina sniježnog pokrivača ponekad prelazi i 2 m i isti se zadržava veoma dugo.
Klimu na ovom području (s malim razlikama i odstupanjima po opštinama) karakterišu relatovno kratka,
prilično svježa ljeta i dosta duge i umjereno hladne i snjegovite zime. Proljeća su kratka i svježija, a jeseni
duže i toplije. Srednja godišnja temperatura vazduha kreće se u rasponu od 2º do 9ºC. Temperature vazduha
ljeti mogu dostići i do +37ºC, a zimi pasti i do -25ºC. Najhladniji mjeseci u godini su januar i decembar,
s prosječnom temperaturom od oko -2ºC, a najtopliji mjeseci su jul i avgust, s prosječnom temperaturom
od oko +25ºC. Ledeni talasi u hladnom dijelu godine prouzrokuju ekstremno niske temperature od -20ºC
do -30ºC, pri čemu temperatura vazduha 24 časa dnevno ostaje ispod 0 ºC.
Vjetrovi na ovim područjima duvaju iz nekoliko pravaca, a posebno su izraženi: sjeverni, južni, zapadni,
jugozapadni i sjeverozapadni vjetrovi.
3. Dosadašnja iskustva i naučene lekcije
Smanjenje rizika od katastrofa, procjenjivanje i praćenje opasnosti, usaglašavanje aktivnosti i dostizanje
kvalitetnog i efikasnog nivoa odgovora na prijetnje i rizike od katastrofa, treba da bude prioritet lokalnih
zajednica, kao i nacionalni prioritet.
Demografske promjene, socijalno-ekonomski uslovi, neplanska urbanizacija, gradnja u visoko rizičnim
zonama, ugrožavanje prirodne sredine i klimatske promjene čine Crnu Goru područjem koje je jako
ugroženo prirodnim katastrofama.
51
Ekstremne padavine i temperature vazduha:
-
-
-
imaju snažan uticaj na zdravlje ljudi;
utiču na ukupnu produktivnost ljudi tokom radnog vremena (optimalno korišćenje ljudskih
sposobnosti je pri temperaturi od oko 16ºC, dok niže i više temperature za oko 15ºC umanjuju
učinak za više od 50%);
uslovljavaju velike materijalne štete na objektima, materijalnim i kulturnim dobrima, infrastrukturi, elektroenergetskim provodnicima, poljoprivredi, životnoj sredini.
Za drumski saobraćaj od izuzetne je važnosti visina sniježnog pokrivača i dužina njegovog trajanja.
Ekstremne sniježne padavine koje su u posljednjih 60 godina zadesile Crnu Goru bile su: 1954. godine,
1963. godine, 2005. godine i u februaru 2012. godine, kada su ekstremne sniježne padavine uslovile
proglašenje vanrednog stanja u Crnoj Gori.
U periodu od 1. do 14. februara 2012. godine područje Crne Gore bilo je na udaru vrlo nepovoljnih vremenskih prilika (dva ciklona). Na području Crne Gore bila je vrlo izražena ekstremnost, jer se upravo iznad
Crne Gore desila interakcija ciklona sa zapada i sibirskog anticiklona s istoka. Ekstremnost meteoroloških
uslova ogledala se u sniježnim padavinama izuzetno jakog intenziteta, veoma jakom sjevernom vjetru
praćenim usovima/lavinama, sniježnim mećavama i ledenim temperaturama. Temperature vazduha bile
su rekordno niske, praćene velikim mrazevima (-22ºC Rožaje).
Kombinacija i istovremenost djelovanja ovih pojava, na području Crne Gore uslovili su naglo formiranje
visokog sniježnog pokrivača, koji je u pojedinim mjestima oborio dosadašnji rekord, za više od pola vijeka od kako se vrše organizovana sistematska mjerenja, u skladu sa standardima Svjetske meteorološke
organizacije (WMO). Tako je u Kolašinu oboren dosadašnji rekord u visini sniježnog nanosa, dostigavši
rekordnih 193 cm visine (156 cm u 2005. g.), a u planinskom okruženju i preko 300 cm.
Sniježne padavine praćene su jakim sjevernim vjetrom, koji je stvarao jake sniježne mećave, vršio velike
sniježne nanose, a temperature su bile ledenog karaktera. U kombinaciji s jakim vjetrom, subjektivni
osjećaj u pojedinim momentima iznosio je oko -31ºC u Kolašinu do -34ºC na području Žabljaka. Ovakva
kombinacija meteoroloških parametara predstavlja ekstremnu, a u pojedinim momentima i opasnu
meteorolšku pojavu, a ekstremnom je učinila činjenica da se nikada ranije, na području Crne Gore, u
kratkom vremenskom roku nije izlučila ovako velika količina sniježnih padavina, s enormno visokim
sniježnim pokrivačem, praćena sniježnim mećavama i sniježnim lavinama.
Sniježni pokrivač u gradskim područjima opština na sjeveroistoku Crne Gore dostizao je sljedeće visine: u
Beranama 96 cm, u Rožajama 105 cm, u Plavu 175 cm i Andrijevici 110 cm, dok je na seoskim područjima
dostizala visinu od 2 m i više, što je izazvalo pometnju i zavijanost svih putnih pravaca, pojavu sniježnih
lavina i usova.
Odgovor lokalnih zajednica na ovu vanrednu situaciju odvijao se u skladu sa Zakonom o zaštiti i spašavanju,
kada su preduzete sve propisane mjere zaštite i spašavanja od ekstremnih meteoroloških pojava. Kako
sistem upravljanja u vanrednim situacijama u Crnoj Gori integriše sve raspoložive resurse, kako na lokalnom tako i na državnom nivou, opštinski timovi za upravljanje u vanrednim situacijama mobilisali su
sve ljudske i materijalne resurse u svojim opštinama radi pružanja odgovora na ovu situaciju, u prvom
redu opštinske službe zaštite i spašavanja, javna preduzeća za komunalne i druge djelatnosti, domove
zdravlja i druge službe.
Od proglašenja vanrednog stanja, opštinski timovi za upravljanje u vanrednim situacijama bili su u
neprekidnom zasijedanju i određivali prioritete djelovanja, koji su se odnosili na:
-
-
-
-
-
-
52
čišćenje saobraćajnica i puteva;
spašavanje i evakuaciju zavijanih građana na putnim pravcima i odsječenim područjima;
dopremanje bolesnika do medicinskih ustanova;
dostavljanje hrane, ljekova i drugih potrepština ugroženom stanovništvu;
pomoć staračkim domaćinstvima pri čišćenju snijega;
formiranje grupa za čišćenje snijega s krovova objekata i
- druge aktivnosti na pružanju pomoći ugroženom stanovništvu.
Kod realizacije ovih aktivnosti, opštine su se suočavale s nizom problema, među kojima se posebno ističu:
- nedostatak energenata i goriva, kao i finansijskih sredstava za ove namjene;
- nedostatak mehanizacije za čišćenje snijega;
- nedostatak motornih sanki i drugih sredstava, koja mogu poslužiti u akcijama spašavanja i
evakuacije u uslovima visokog sniježnog pokrivača i
- neadekvatna opremljenost opštinskih službi za zaštitu i spašavanje za djelovanje u uslovima
ekstremnih meteoroloških pojava i drugo.
I pored zaključaka izvedenih iz analiza nadležnih učesnika sistema upravljanja u vanrednim situacijama
− da je prije proglašenja vanrednog stanja i nakon njegovog proglašenja sistem efikasno reagovao u nastaloj situaciji, u okviru raspoloživih kapaciteta, evidentni su propusti i nedostaci. U budućnosti, lokalne
zajednice moraju posvetiti mnogo više pažnje otklanjanju ovih propusta i nedostataka.
Naučena lekcija iz ovih dešavanja jeste činjenica da se dešavaju klimatske promjene zbog kojih se u narednom periodu opet mogu očekivati slični ekstremni meteo uticaji, te da je neophodno unaprijediti postojeće
kapacitete radi obezbjeđivanja sveobuhvatnog odgovora na buduće izazove i prijetnje.
4. Zaključak i prijedlog mjera
Područje sjeveroistoka Crne Gore, usljed klimatskih promjena, može potencijalno biti ugroženo ekstremnim
sniježnim padavinama, sniježnim mećavama i lavinama, i istovremeno izuzetno niskim temperaturama.
Radi adekvatnog odgovora na eventualne vanredne situacije, neophodno je:
-
-
-
-
-
zaokruživanje normativno-pravnog okvira kroz donošenje urbanističko prostornih i tehničkih
propisa i dokumentacije u cilju podizanja nivoa prevencije;
uspostavljanje sinhronizovanog sistema koordinacije između različitih nivoa upravljanja i
unapređivanja intersektoralne saradnje;
jačanje tehničkih kapaciteta;
osnaživanje ljudskih resursa kroz različite vidove obuka, kao i učenje kroz dobre prakse iz regiona
i EU;
povećanje svijesti građana o značaju aktivnog uključivanja u odgovor na vanredne situacije.
Literatura
1. Izvještaj o sprovedenim mjerama i aktivnostima preduzetim neposredno prije i tokom vanrednog
stanja, Mup Crne Gore, Podgorica, mart 2012. godine
2. Procjene ugroženosti od poplava za opštine Berane, Rožaje, Plav i Andrijevica, 2013. i 2014. godine.
3. Nevrijeme u Crnoj Gori, Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju, 15. 2. 2012. godine
53
PREVENTIVA U ZAŠTITI I SPAŠAVANJU OD ELEMENTARNIH
NEPOGODA, TEHNIČKIH I TEHNOLOŠKIH NESREĆA
Methija Kuburović
Direktorat za vanredne situacije
e-mail: [email protected]
Sažetak
U tekstu se govori o značaju i bitnosti preventive u cilju smanjenja rizika od katastrofa, načinu njenog
ostvarenja, kao i o značaju mjera i aktivnosti koje je neophodno preduzeti za efikasniju zaštitu ljudstva
i materijalnih dobara društva od posljedica koje mogu nastati od raznih vrsta elementarnih nepogoda,
tehničko-tehnoloških akcidenata, a koje mogu imati katastrofalne razmjere. Takođe su naznačeni najbit�niji segmenti koje je neophodno ispoštovati i raditi na njihovom sprovođenju, u cilju jedne kvalitetne
informisanosti i spremnosti građana i svih subjekata zaštite i spašavanja na moguće rizike. U tekstu
je navedeno i što je u Crnoj Gori urađeno po pitanju prevencije, kao i koji planovi zaštite od rizika su
usvojeni na nacionalnom nivou, koji čekaju na usvajanje, a koji preduzetni i opštinski planovi su dobili
saglasnost od Direktorata za VS za procedure usvajanja.
Uvod
Zaštita i spašavanje ljudi i materijalnih dobara u katastrofama veoma je složena i kompleksna oblast i
traži integralno sagledavanje. Na oblik i efikasnost suprotstavljanja opasnostima bitno utiče poznavanje
same opasnosti, obima i intenziteta, učestalost pojavljivanja rizika, kao i opšti razvoj ljudskog društva, a
posebno u oblasti tehnike, tehnologije, medicine itd. Zato, na današnjem nivou razvoja ljudsko društvo
mora težiti organizovanom, opremljenom i obučenom načinu suprotstavljanja i otklanjanja nastalih,
pratećih i nastupajućih opasnosti. Radi uspješne zaštite i spašavanja od rizika sa katastrofalnim posljedicama, neophodno je angažovati posebne snage i sredstva koje, prije svega, odražavaju karakter društva i
štite njegov interes. Katastrofe uslovljene elementarnim nepogodama i tehničko i tehnološkim akcidentima
najviše pogađaju siromašne i socijalno ugrožene kategorije društva, dominantno u zemljama u razvoju.
Kako su hazardi neizbježni, a eliminacija svih rizika nemoguća, potrebno je preduzeti niz tehničkih mjera
čijom primjenom možemo smanjiti ili umnogome ublažiti ekonomski i socijalni obim katastrofe. U tom
smislu, potrebno je napraviti pomak od prakse reagovanja na događaj ka praksi prevencije, podizanjem
nivoa preduzetih preventivnih mjera zaštite i spašavanja, te pripreme i uređenja prostora, čime se sman�juju moguće posljedice.
Priroda nastanka, širenje i dejstva nekih opasnosti je takva da čovjek nije u stanju da se brani, već je
prinuđen na defanzivni odnos, odnosno da se zaštiti ili spašava (zemljotresi, vjetrovi ili nagle poplave).
Međutim, ima opasnosti koje mogu uspješno da se predvide, djelimično ili potpuno izbjegnu, a njihove
posljedice ublaže i otklone. Uspješne pripreme za izbjegavanje, neutralisanje pojave opasnosti, odnosno
odbranu, zaštitu i spasavanje od njih uvijek počinju od analize stanja, otpornosti i povredljivosti prostora,
a posebno gradova (gusto naseljenih područja) na pojavu i djelovanje opasnosti.
54
U cilju zaštite i ublažavanja posljedica od katastrofa i jačanja pripremljenosti društva na buduće katastrofe,
Nacionalnom strategijom za vanredne situacije definisani su rizici za prostor Crne Gore, s obuhvaćenom
stručnom analizom i kvantifikacijom najznačajnijih tipova prirodnih hazarda, kao što su razorni zem�
ljotresi i prateće destruktivne manifestacije (klizanje i likvefakcija tla, odroni stijena i sl.), ekstremne
meteorološke pojave, požari regionalnih razmjera, tehničko-tehnološki akcidenti, kao što su: havarije na
instalacijama za naftu i naftne derivate, u transportu ili prilikom eksplozije, velike nesreće u saobraćaju,
havarije na velikim elektroenergetskim postrojenjima i hidrotehničkim objektima, hemijsko-radiološka
kontaminacija, kao i široka lepeza bioloških hazarda.
Postojećom zakonskom regulativom za zaštitu i spašavanje regulisana su prava, obaveze i nadležnosti
svih subjekata društva u sprovođenju mjera zaštite i spašavanja, posebno preventivnog karaktera. Ovom
zakonskom regulativom jasno su određeni mjesto, uloga i zadaci svih subjekata u pogledu sprovođenja
mjera zaštite i spašavanja stanovništva i materijalnih dobara, posebno preventivnog karaktera, dajući s
punim pravom odgovarajuće mjesto i značaj ukupnim zadacima na obezbjeđenju odgovarajuće zaštite.
Međutim, realizacija svih obaveza i zadataka nije na visini, bar ne u dovoljnoj mjeri, u odnosu na potencijalne opasnosti. Sigurno je da bi posljedice od svih nesreća bile neuporedivo manje ako bi se zakonsko-normativna pravna regulativa provodila, a posebno od strane nadležnih ljudi u opštinama, privrednim
društvima, drugim pravnim licima i preduzetnicima.
Mnogi stručnjaci, pa čak i Ujedinjene nacije, upozoravaju na klimatske promjene kao jednu od najvećih
prijetnji. U najnovijem izvještaju Međuvladinog panela o klimatskim promjenama (IPCC) stručnjaci
upozoravaju na opasnost povećanja ekstremnih vremenskih neprilika u Evropi, prije svega na jake kiše, i
u područjima za koje tako obilne padavine nijesu karakteristične. Stanovnici pojedinih zemalja centralne
i istočne Evrope bili su suočeni s katastrofalnim poplavama 2013. godine, a ove godine smo bili svjedoci
katastrofalnih poplava koje su na proljeće zadesile Srbiju i BIH, kao i jedan dio Hrvatske. Moderni sistemi
osmatranja, koje podržavaju moćni računari i telekomunikacioni uređaji, omogućili su razvoj numeričke
prognoze vremena, koja je značajno podigla nivo upotrebljivosti meteoroloških informacija u svim oblastima. Jedan ovakav sistem razvijen je i u Hidrometeorološkom zavodu Crne Gore, u cilju kvalitetne
prognoze padavina, a radi efikasnijeg planiranja korišćenja vode i blagovremenog upozorenja na padavine.
Stoga, Hidrometeorološki zavod Crne Gore predstavlja bitan faktor u prevenciji i smanjenju posljedica
od atmosferskih elementarnih nepogoda, kroz unapređivanje prognoze i rane najave upozorenja. Neke
meteorološke nepogode mogu se samo pratiti i najavljivati, a neke se mogu pratiti i prema njima preduzimati odgovarajući postupci.
Jedan od najbitnijih segmenata preventive u zaštiti i spašavanju od elementarnih nepogoda i tehničko-tehnoloških katastrofa je edukacije svih građana – upoznavanje s potencijalnim hazardima i načinom na
koji se mogu zaštititi ljudski životi. Potrebno je sprovesti program edukacije svih odgovornih pojedinaca
u okviru relevantnih institucija, prvenstveno članove timova za upravljanje u vanrednim situacijama
na opštinskom nivou, radi pripremljenosti za djelovanje u vanrednim situacijama. Izuzetno je bitno
obrazovanje najmlađih sugrađanja u ovoj veoma važnoj oblasti. Direktorat za vanredne situacije je 2011.
godine, kroz program Euromed-PPRD South, realizovao projekat na temu „Podizanje svijesti o zaštiti i
spašavanju u slučaju zemljotresa” u 62 osnovne škole u svim opštinama. Putem prezentacije i praktične
vježbe djeci je objašnjeno šta je to zemljotres (kako nastaje), koje preventivne mjere treba preduzeti prije
zemljotresa, kako treba postupati u slučaju zemljotresa i kako se ponašati nakon zemljotresa. Ove godine,
13. oktobar − Međunarodni dan smanjenja rizika od katastrofa − obilježen je predavanjem u osnovnim
školama na temu „Smanjenje rizika od katastrofa sa posebnim akcentom na poplave”. Sve je ovo nedovoljno,
jer nijedna kampanja niti projekat ne mogu zamijeniti odnosno nadoknaditi manjkavost u obrazovnom
sistemu po pitanju bezbjednosne kulture upoznavanja s rizicima, katastrofama, vanrednim situacijama i
načinom na koji se mogu zaštititi ljudski životi.
Jedna od preventivnih aktivnosti jeste i izrada planske dokumentacije, izrada procjene ugroženosti od
mogućih rizika i izrada planova za zaštitu i spašavanje. Realne procjene ugroženosti od mogućih rizika
bitna su pretpostavka za uspješnu organizaciju pripreme za zaštitu od elementarnih nepogoda i tehničkotehnoloških katastrofa, u pogledu organizovanja i sprovođenja ukupne organizacije zaštite opština, a posebno
55
preventivnog karaktera. U skladu s Nacionalnom strategijom za vanredne situacije, koja je identifikovala
rizike za teritoriju Crne Gore, a na osnovu Zakona o zaštiti i spašavanja, Direktorat za vanredne situacije
izradio je 12 nacionalnih planova za zaštitu od rizika, koji su navedeni u tabeli.
Nacionalni planovi za zaštitu i spasavanje
Red. broj
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.8.9.10.
11.12.
Naziv plana
Status
Nacionalni plan zaštite od zemljotresa
Usvojen
Nacionalni plan zaštite od požara
Usvojen
Nacionalni plan zaštite od hemijskih udesa
Usvojen
Nacionalni plan traganja i spasavanja prilikom udesa i nezgoda
Usvojen
u civilnom vazduhoplovstvu
Nacionalni plan za djelovanje u slučaju radijacionog udesa
Usvojen
Nacionalni plan za zaštitu od biološkog udesa
Usvojen
Nacionalni plan za zaštitu od poplava; Nacionalni plan za zašti- Nije okončana procedutu od klizišta i odrona; Nacionalni plan za zaštitu od nesreća u ra za usvajanje
saobraćaju (drumski i željeznički); Nacionalni plan za zaštitu na
elektroenergetskim postrojenjima i hidrotehničkim objektima;
Nacionalni plan za zaštitu od tehničko-tehnoloških hazarda;
Nacionalni plan za zaštitu od ekstremnih meteoroloških pojava
(grad, suše ...)
Data je saglasnost na opštinske planove za zaštitu od poplava za 17 opština; saglasnost na 8 opštinskih
planova i na 40 preduzetnih planova za zaštitu od požara. U okviru projekta “Pripremljenost za odgovor
na katastrofe i smanjenje rizika od katastrofa”, uz podršku UNICEF-a, izrađeni su preduzetni planovi za
zaštitu od zemljotresa za pet osnovnih škola u Crnoj Gori, a u svim školama u kojima su izrađeni planovi
zaštite i spašavanja od zemljotresa organizovane su vježbe evakuacije po scenarijima iz urađenih planova.
Neophodno je izraditi planove zaštite u odnosu na sve važne hazarde, koji su definisani Nacionalnom
strategijom za vanredne situacije, posebno opštinski i preduzetni planovi kojima bi se konkretizovale mjere
i aktivnosti na sprečavanju nastanka štetnih posljedica, kao i mjere i aktivnosti. U slučaju nastanka takvih
posljedica, za njihovo saniranje. Postojeću plansku dokumentaciju treba stalno ažurirati i dograđivati na
bazi stečenih iskustava u aktivnostima zaštite i spašavanja.
U cilju jačanja spremnosti i odgovora na potencijalne rizike, formiran je Nacionalni tim za spašavanje
iz ruševina (USAR − Urban Search and Rescue Team), koji broji 40 pripadnika i Nacionalni tim za
spašavanje od poplava, koji broji 25 pripadnika.
Može se slobodno reći da smo u dosadašnjem periodu više postigli na sprovođenju aktivnosti, u operativnom pogledu, na koordinaciji akcija zaštite i spasavanja, nego u ostvarivanju mjera preventivnog
karaktera. Naročito su slabiji rezultati preventivnog karaktera postignuti u oblasti urbanizma, zaštite od
požara, zemljotresa, tehnoloških akcidenata u proizvodnim procesima, koji mogu biti veoma osjetljivi
s aspekta ugroženosti ljudi i materijalnih dobara. Ostvarivanje zadataka preventivne i operativne zaštite
traži angažovanje znatnih materijalnih sredstava, kako bi se umanjile posljedice katastrofa i stvorio jedan
adekvatan i koordiniran odgovor na rizike, prije svega na planu sprovođenja preventive, koja bi doprinijela
da se u slučaju nastanka katastrofe posljedice mogu uspješno sanirati.
Sprečavanje nesreća preventivnim djelovanjem, ublažavanjem njihovih posljedica i podizanje nivoa
pripremljenosti i spremnosti reagovanja cjelokupnog sistema na njihovo dešavanje predstavlja daleko
efikasniji pristup nego samo angažovanje u već dogođenoj nesreći. Prevencija katastrofa predstavlja veliki
moralni imperativ, a sam proces prevencije nesreće treba da obuhvati najmanje tri komponente: definisanje
potencijalnih izvora nesreće, kontinualno osmatranje procesa i pojava koje mogu prouzrokovati nesreće
ili katastrofe i simuliranje nesreća na osnovu realnih scenarija, kao i otklanjanje uočenih slabosti sistema.
56
Zaključak
Kao osnovne segmente relevantnog okvira preventivnih aktivnosti u domenu ublažavanja posljedica
katastrofe, posebno treba naglasiti sljedeće: organizacione i legislativne okvire upravljanja, povećanje nivoa
znanja o fenomenologiji geneze i manifestaciji prirodnih hazarda, kvantifikacija hazarda i kontinualni
monitoring za potrebe ranog upozorenja na katastrofe, redukovanje odgovarajućih faktora rizika kao i
pripreme za efikasan odgovor na nesreću.
LITERATURA
1. Nacinalna strategija za vanredne situacije
2. Stojanović, dr. Ratko: Zaštita i spašavanje
3. Zakon o zaštiti i spašavanju
57
SMANJENJE RIZIKA OD RADIJACIJE
Vesna Burić, dipl. fizičar,
Ministarsvo unutrašnjih poslova,
Direktorat za vanredne situacije
Sažetak
Radioaktivnost i zračenje (radijacija) odmah bude asocijaciju na atomsku bombu, akcidente u nuklearnim
elektranama i radioaktivni otpad. Čovječanstvo je doživjelo strašno iskustvo u prvoj masovnoj primjeni
nuklearnog oružja (eksplozija atomskih bombi u Japanu 1945. godine). Negativan stav javnog mnjenja
pada i na nuklearne elektrane zbog ne tako davnih akcidenata (Černobil 1986. i Fukushima 2011).
Međutim, treba naglasiti da pri normalnim uslovima eksploatacije standardna nuklearna elektrana
PWR tipa, snage oko 600 MW, predstavlja za oko 100 puta manji ozračivač stanovništva od klasičnog
dijagnostičkog rendgen aparata. Nova otkrića opasnosti od ozračivanja diktiraju savremeniji, ali i stroži,
princip zaštite. Rješavanje problema zaštite i unapređivanje života i zdravlja ljudi dinamički je proces,
koji se sve više nalazi u sferi uzroka, a sve manje u sferi posljedica. Najveće mogućnosti za smanjenje
ozračenosti leže upravo u mjerama zaštite i kontrolisanoj medicinskoj primjeni radioaktivnih izvora.
Čovjek mora neprekidno da preduzima aktivnosti prevencije, jer ako se te aktivnosti propuste, akcije
spašavanja često su besmislene.
Ključne riječi: zračenje, radioaktivnost, mjere zaštite, radioaktivni otpad
58
Uvod
Radioaktivnost se koristi u različite svrhe (medicini, industriji, naučno-istraživačkoj djelatnosti), pa su tako
vještački radionuklidi i dospjeli u prirodu. Vještački radionuklidi su kratkoživeći, naročito u odnosu na
prirodne dugoživeće (U235, Th232, K40 i dr.). U Crnoj Gori su od aktuelnog interesa 137Cs, 60Co i 90Sr. Vještački
radionuklidi u našem okruženju potiču od proba nuklearnog oružja obavljanih u periodu poslije 1945.
godine, a većinom iz nuklearnog akcidenta u Černobilu (1986). Pri raspadu radioaktivnih jezgara dolazi
do emisije zračenja čestica i elektromagnetnih talasa. Ovo zračenja prolaskom kroz sredinu dovodi do
eksitacije i jonizacije atoma i molekula u toj sredini. Otuda i naziv jonizujuće zračenje. Jonizujuća zračenja
su elektromagnetska ili čestična zračenja koja imaju dovoljnu visoku energiju da mogu jonizovati materiju
i izazvati oštećenja ćelija živih organizama. Sredina kroz koju prolazi zračenje mijenja fizička i hemijska
svojstva, a kod živih bića dolazi do bioloških promjena: somatskih i genetskih efekata. Somatski efekti su
oštećenje kože, gubitak kose, neplodnost, a kasniji efekti i leukemija i kancer (rak), dok se genetski efekti
ispoljavaju kroz pojavu abnormalnosti.
Energetski spektar zračenja
1. Radioaktivnost u Crnoj Gori
Crna Gora je zemlja bez nuklearne industrije, istraživačkog reaktora ili nekog drugog objekta koji
proizvodi radioaktivne materijale. Mali je broj aktivnosti povezanih s jonizujućim zračenjem i nema
nuklearnih postrojenja. Upotreba radioaktivnog materijala ograničena je na primjenu u medicini, industriji, školovanju i naučno-istraživačkim djelatnostima, zbog čega je količina radioaktivnog otpada u
Crnoj Gori vrlo mala. Međutim, u skladu s međunarodnim standardima, koje propisuje Međunarodna
agencija za atomsku energiju, kao i standardima u zemljama članicama EU koje posjeduju radioaktivni
otpad, postoje specifična pravila i uslovi koje treba poštovati i slijediti, ukoliko zemlja koristi radioaktivne
materijale i posjeduje radioaktivni otpad. Institucije koje se bave zaštitom od zračenja i radijacionom
sigurnošću su Ministarstvo održivog razvoja i turizma, Ministarstvo unutrašnjih poslova − Direktorat za
vanredne situacije, Agencija za zaštitu životne sredine i Uprava za inspekcijske poslove. Tehnička podrška
su: D.O.O. „Centar za ekotoksikološka ispitivanja“ Crne Gore, Institut za crnu metalurgiju i Prirodnomatematički fakultet. Nacionalna regulativa uspostavljena je donošenjem zakona: Zakon o zaštiti od
jonizujućeg zračenja i radijacionoj sigurnosti („Službeni list Crne Gore”, br. 56/09, 58/09), Zakon o zaštiti
i spašavanju (“Službeni list Crne Gore”, br. 13/07 i 32/11), Zakon o prevozu opasnih materija (“Službeni
list Crne Gore”, br.33/14), Zakon o životnoj sredini (“Službeni list Crne Gore” br. 48/08 i 40/10), Zakon o
spoljnoj trgovini naoružanjem, vojnom opremom i robom dvostruke namjene (“Službeni list Crne Gore”,
br. 80/08, 40/11, 30/12) i dr.
1.1. Radioaktivni gromobrani – radioaktivni otpad
Ukupna količina radioaktivnog otpada u Crnoj Gori veoma je mala zbog veličine zemlje sa 620.029 hiljada
stanovnika, male industrije i zakonske obaveze da nije dozvoljen uvoz, posjedovanje i korišćenje izvora
zračenja koji poslije isteka vremena predviđenog za eksploataciju predstavljaju visokoradioaktivni otpad,
59
osim ukoliko je pribavljen nesporan dokaz da će izvor po isteku tog vremena biti vraćen dobavljaču van
Crne Gore ili na drugi način napustiti Crnu Goru. Radioaktivni otpad u Crnoj Gori nastaje uglavnom usljed
korišćenja radioaktivnih izvora u medicini i industriji, kao i u toku školovanja i u naučno-istraživačkim
djelatnostima. Bez obzira na relativno niske aktivnosti u tom smislu, u Crnoj Gori postoji postrojenje za
skladištenje radioaktivnog otpada kojim upravlja CETI. U okviru IPA 2009. Programa za nuklearnu sigurnost
i zaštitu od zračenja „Upravljanje zatvorenim radioaktivnim izvorima uključujući radioaktivne gromobrane
i jačanje efektivnosti regulatorne infrastrukture u oblasti zaštite od zračenja u Crnoj Gori, Makedoniji i na
Kosovu“, uspješno su završene aktivnosti na bezbjednom skidanju i skladištenju radioaktivnih gromobrana.
Prije njihovog skidanja, inspektori Direkcije za inspekcijske poslove Direktorata za vanredne situacije
pristupili su inspekcijskoj kontroli postojećih radioaktivnih gromobranskih instalacija na 38 lokacija u
Crnoj Gori i dostavili izvještaj o prestanku korišćenja. Realizacija ovog Projekta od izuzetnog je značaja
za državu, odnosno građane Crne Gore, jer je bezbjedno upravljanje radioaktivnim izvorima zračenja
jedna od osnovnih aktivnosti kojom
se postiže očuvanje i zaštita života i
zdravlja sadašnjih i budućih generacija,
kao i zaštita životne i radne sredine.
Svi iskorišćeni zatvoreni radioaktivni
izvori, koji su se nalazili u 18 spremišta,
kao i radioaktivni gromobrani koji su
bili montirani na teritoriji Crne Gore
(ukupno 69), a proizvedeni su u bivšim
republikama SFRJ, skinuti su, transportovani i bezbjedno uskladišteni u
skladište radioaktivnog otpada, kojim Skidanje radioaktivnog gromobrana Livnica − KAP i na Osnovnoj
školi „Nikola Đurković“ u
upravlja Centar za ekotoksikološka
Kotoru
ispitiva-nja CG.
1.2. Javljači požara
Javljači požara ugrađeni na teritoriji Crne Gore su sa radioaktivnim alfa emiterom americijumom 241Am
nominalnih aktivnosti od 0,8 do 72 µCi. Pojedinačno, ova aktivnost ne predstavlja opasnost, ali s obzirom
na to da ih u Crnoj Gori ima oko dvadeset hiljada, ukupna aktivnost je veoma značajna. U narednom
periodu, predstavnici Centra za ekotoksikološko ispitivanje radiće na njihovoj demontaži i skladištenju,
uz podršku Vlade Belgije.
2. Medicinsko izlaganje − savremeni principi zaštite od zračenja
Nova saznanja o rizicima i efektima radijacije uvode i strože norme izlaganja zračenju kako za stanovništvo
tako i za profesionalce. Najveće mogućnosti za smanjenje ozračenosti leže upravo u medicinskoj primjeni
izvora jonizujućeg zračenja. Skoro cjelokupan iznos ozračenja svjetske populacije od vještačkih izvora
zračenja leži u domenu medicinske primjene, u čemu rendgen
dijagnostika ubjedljivo dominira procentom koji je veći od
90. U ovom iznosu veći dio se odnosi na tzv. „nepotrebno“
ozračivanje. Zaštita od jonizujćeg zračenja predstavlja niz
mjera (medicinskih, tehničkih) čiji je cilj da izlaganje ljudi
zračenju bude što je moguće više ispod dozvoljene granice
doze. Međunarodna komisija za zaštitu od zračenja (ICRP)
preporučuje A.L.A.R.A. (As Low As Reasonably Achievable) princip, da izloženost zračenju treba da bude onoliko
niska koliko je to razumno prihvatljivo, uzimajući u obzir
ekonomske i socijalne faktore države. Danas je u skladu s
60
A.L.A.R.A. principom uvedena koncepcija graničnih nivoa doza. Granice individualnog izlaganja zračenju,
koje su i u saglasnosti s najnovijim preporukama Međunarodne komisije za zaštitu od zračenja (ICRP-60)
za profesionalno izložena lica iznosi 20 mSv/god (maksimalno godišnje i prosječno tokom petogodišnjeg
perioda). Granica za zdravstvene simptome je ~0.5 Sv, a trenutna radijaciona bolest koja dovodi do
smrti nakon prve do druge nedelje je ~6 Sv, dok prirodna radioaktivnost iznosi 2,5-3 mSv/god. Ako se
organizam izloži dozi zračenja od 4−5 Sv, 50% umrlih je u prvih 30 dana, pod pretpostavkom da nije bilo
liječenja. Osnovne mjere zaštite koje se sprovode u radu sa zatvorenim izvorima su: da vrijeme boravka
u polju zračenja bude što kraće, da rastojanje od izvora bude što veće i da treba koristiti zaštitne zidove.
3. Izlaganje zračenju usljed vanrednih situacija
Izlaganje stanovništva radijaciji jeste izlaganje usljed vanrednog događaja, kao i izlaganje osnovnom
nivou zračenja iz prirode. Osnovni cilj, u smislu reagovanja na vanredne situacije izazvane prekomjernim
ozračenjem, jeste održavanje spremnosti koja se zasniva na dva glavna faktora: otkrivanje svih značajnih
povećanja brzine doze gama zračenja u vazduhu i koncentracije radionuklida u različitim segmentima
životne sredine, kao i brza i efikasna razmjena informacija i procjena stvarnih ili pretpostavljenih opasnosti.
U programu sistematskog ispitivanja sadržaja radionuklida u životnoj sedini, kod sumnje na vanredni
događaj i u toku vanrednog događaja, prelazi se s redovnog stanja na stanje spremnosti/pripravnosti − kada
je izmjerena vrijednost jačine apsorbovane doze gama zračenja u vazduhu na određenoj lokaciji 20% veća od
maksimalne izmjerene vrijednosti u
proteklom periodu od jedne godine na toj lokaciji. Ako je u toku
vanrednog događaja stanovništvo
izloženo radijaciji, preporučuju se
zaštitne akcije: smještanja u skloništa
(granica izlaganju od 10 mSv, u toku
dva dana), evakuacija (50 mSv u toku
sedam dana) i uzimanje tableta joda
(100 mGy).
Biološki efekti
3.1. ARGOS sistem
ARGOS je sistem za prognozu, kao i za ranu najavu radijacije na otvorenom prostoru (može se koristiti
i u slučaju hemijskih i biološki agenasa). Ovaj sistem instaliran je u Direktoratu za vanredne situacije,
a u projektni tim uključen je i Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju. Osnovna karakteristika
ARGOS-a je mogućnost da tumači i prikazuje rezultate atmosferskih modela disperzije. To znači da, na
bazi osnovnih meteoroloških podataka i podataka o akcidentu, ARGOS može da prognozira i prikaže
sliku oblasti koje će vjerovatno biti zagađene. Rezultati se prikazuju na digitalnim mapama, koje mogu
biti dopunjene ortogonalnim fotografijama i 3D prikazom.U narednom periodu planira se instaliranje
pet automatskih stanica (GDR stanica) za mjerenje ambijentalne doze gama zračenja u vazduhu, koje će
biti povezane s ARGOS sistemom.
4. Zaključak
Zaštita od radioaktivnosti usko je povezana s poznavanjem osnovnih osobina zračenja. Nova saznanja
o efektima zračenja uvode i strože norme zaštite, tako da učesnici zaštite i spašavanja moraju težiti sve
zahtjevnijoj i kvalitetnijoj obuci, koordinaciji, povećavati stručnost, uvježbanost i mobilnost. Upoznavanje
s osnovnim principom zaštite od radioaktivnosti treba realizovati kroz programe i obuke lica koja rade s
izvorima radioaktivnog zračenja, kao i onih koji prvi na terenu dolaze u susret s radioaktivnim izvorom
(policajci, opštinske službe za zaštitu i spašavanje, medicinske ekipe). Takođe, umrežavanjem sistema za
61
ranu najavu s on-line stanicama za praćenje kvaliteta vazduha (kao i GDR stanicama), odnosno potpisivanjem memoranduma o saradnji i razmjeni informacija s Agencijom za zaštitu životne sredine, ARGOS bi
se koristio za simulaciju incidenata koji rezultiraju u nekontrolisanoj emisiji vazdušnih zagađivača. [Takve
incidente mogu prouzrokovati industrijski objekti, objekti za skladištenje opasnih materija (rezervoari),
transportna sredstva (cisterne, gasovodi, zagađenost poslije požara, teroristički napadi i sl.)]. Ovim bi se u
početnoj fazi moglo izbjeći eventualno zagađenje. Međutim, za stalnu nadogradnju ARGOS-a potrebna
je i godišnja članarina (6.000 €). Iznos bi se, u slučaju umrežavanja, podijelio između zainteresovanih
strana − Direktorata za vanredne situacije i Agencije za zaštitu životne sredine i planirao u budžetima
tih institucija.
Literatura
1. Veriš, Aleksandra, Ćetojević, Dragana, Mijatović, Danijela, Tramošljika, Ljiljana, “Uticaj radioaktivnog
zračenja na ljudski organizam“, Univerzitet Banja Luka, 2009.
2. IAEA Safety Standards Preparedness and Response a Nuclear and Radiological Emergency GS-R-2.1,
Internal Atomic Energy Agency, Vienna, 2007.
3. Janjić, dr Ivan, “Osnovi atomske i nuklearne fizike“, Univerzitet u Novom Sadu, 1992.
4. Strategija zaštite od jonizujućeg zračenja, radijacionoj sigurnosti i upravljanja radioaktivnim otpadom,
Vlada Crne Gore, Podgorica, 2011.
62
PROBLEMI KONTROLE IZVORA JONIZUJUĆIH ZRAČENJA,
VISOKO RIZIČNIH – POTENCIJALNO KONTAMINIRANIH
ROBA I SPREČAVANJE NEDOZVOLJENOG TRANSPORTA
RADIOAKTIVNOG I NUKLERANOG MATERIJALA U CRNOJ
GORI
T. Anđelić
D.O.O. Centar za ekotoksikološka ispitivanja Podgorica – CETI
S. Radonjić
Agencija za zaštitu životne sredine Crne Gore
SAŽETAK
U radu su prikazani problemi kontrole izvora jonizujućih zračenja, visoko rizičnih – potencijalno
kontaminiranih roba u uvozu i izvozu. Takođe je dat i pregled stanja i mjere čijim bi se sprovođenjem
uspostavio efikasan sistem kontrole roba u redovnom prometu, a s dodatnim ciljem da se spriječi nedozvoljeni transport radioaktivnog i nukleranog materijala. Kao ilustracija mogućih akcidentalnih situacija,
dat je prikaz akcidenta u Goiani u Brazilu.
Ključne riječi: izvori jonizujućih zračenja, zaštita od zračenja, kontaminacija, radioaktivni gromobran,
akcident
UVOD
Izvori jonizujućih zračenja i aparati i uređaji koji proizvode ili sadrže izvore jonizujućih zračenja dio
su čovjekovog okruženja. Najčešće ni sam čovjek nije svjestan broja izvora i uticaja kojima je izložen.
Samim tim je opasnost veća. Ovaj problem dodatno pogoršava i činjenica da su nadležnosti u domenu
sprovođenja mjera zaštite od jonizujućih zračenja nedovoljno jasne i djelimično podijeljene s nedostatkom
sinhronizacije između pojedinih institucija. Može se reći da je problem na gotovo alarmantnom nivou
ako se uzme u obzir činjenica da se određeni broj zakonskih obaveza u vezi s kontrolom, ograničavanjem
izlaganja i upotrebom izvora jonizujućih zračenja u Crnoj Gori ne poštuje. Problem je posebno izražen u
oblasti kontrole izvora jonizujućih zračenja, koji spadaju u kategorije visoko rizičnih – potencijalno kontaminiranih roba, a takođe i u slučaju uspostavljanja sistema kojim bi se spriječio nedozvoljeni transport
radioaktivnog i nukleranog materijala u Crnoj Gori, na njenoj teritoriji i preko nje.
63
ZAŠTITA OD JONIZUJUĆIH ZRAČENJA – ZAKONSKA OSNOVA
Zaštita od jonizujućih zračenja je oblast koja je dobro definisana domaćim zakonskim i podzakonskim
aktima. Akti koji tretiraju ovu oblast imaju savremenu koncepciji i uključuju većinu posljednjih i važećih
preporuka najznačajnijih međunarodnih organizacija i institucija koje se bave zaštitom od jonizujućih
zračenja (IAEA, ICRP, EML i sl.). U setu propisa postoji manji broj nedorečenosti i nedosljednosti, čak i
određeni broj protivrječnosti, ali u ovim aktima se nalazi više nego dobra osnova za postavljanje efikasnog
sistema kontrole i zaštite od jonizujućih zračenja. Precizno su dati uslovi za uvoz i promet izvora zračenja.
Takođe su precizno dati uslovi koje korisnici moraju da ispune za instaliranje i korišćenje izvora jonizujućih
zračenja i aparata koji sadrže ove izvore. Za sve pobrojane vrste izvora jonizujućih zračenja precizno su
date i odredbe o obaveznoj periodičnoj kontroli radijacionih polja i ispravnosti rada sklopova, a osnovni
cilj je ograničavanje izlaganja ljudi zračenju.
IZVORI JONIZUJUĆIH ZRAČENJA U MASOVNOJ UPOTREBI
Izvori zračenja u masovnoj upotrebi mogu se podijeliti na dvije kategorije u odnosu na to da li se nalaze
u sistemu regulatorne kontrole ili ne.
Izvori zračenja koji su pod regulatornom kontrolom su, prije svega, oni izvori jonizujućih zračenja koji se
nalaze u masovnoj upotrebi, a čija kontrola predstavlja zakonsku obavezu. Većinu izvora ove kategorije
sačinjavaju izvori zračenja koji se koriste u medicini i industriji:
-
-
-
-
-
uređaji s izvorima zračenja u masovnoj upotrebi (radioaktivni gromobrani, jonizujući detektori
dima);
aparati i uređaji sa zatvorenim izvorima zračenja koji se koriste za industrijsku radiografiju (defektoskopi);
uređaji sa zatvorenim izvorima zračenja koji se koriste u mjerno-procesnoj tehnici i automatici
(uređaji za mjerenje debljine, gustine itd.);
otvoreni i zatvoreni izvori zračenja koji se upotrebljavaju u medicini (brahiterapija, transkutana
radioterapija, nuklearna medicina);
rendgen-aparati u medicini i industriji (medicinski, dentalni, za industrijsku radiografiju, kontrolu robe…).
Ovi izvori su generalno dobro pokriveni regulatornom kontrolom i skoro sve zakonske odredbe sigurnog
i bezbjednog upravljanja ovim izvorima su ispunjene. Posljednja navedena kategorija (rendgen-aparati)
najmanje je značajna, s obzirom na to da se radi o uređajima koji rade – emituju jonizujuća zračenja samo
kada su priključeni na struju. Izuzetak predstavljaju javljači požara, koji se ne nalaze pod regulatornom
kontrolom, isključivo zbog nepostojanja tačne i precizne evidencije lokacija na kojima se nalaze.
Izvori zračenja koji nijesu pod regulatornom kontrolom su svi pobrojani izvori koji su slučajno ili namjerno, tačnije – zlonamjerno, „izgubljeni” iz evidencija, pa tako i iz regulatorne kontrole. U ovu kategoriju
spadaju i izvori koji spadaju u klasu visoko rizičnih – potencijalno kontaminiranih roba, a takođe i izvori
zračenja kao što su radioaktivni i nuklerani materijal koji se švercuje u kriminalne ili terorističke svrhe.
64
PRIMJERI
Kao primjeri mogućih negativnih posljedica, poslužiće primjeri kada je tokom dosadašnjih kontrola, koje
CETI obavlja na granicama, više puta detektovano prisustvo kontaminacije, kontaminiranih materijala i
čistih izvora zračenja. Jedan od primjera je sprečavanje uvoza kontaminiranog željeza kada je detektovan
povećan nivo radioaktivne kontaminacije otpadnog željeza. Kasnije analize pokazale su da se radi o kontaminaciji prirodnim radionuklidima. Kasnije smo došli do podataka da se radilo o planiranom uvozu
oko 130 tona ovog otpada i ovaj uvoz je obustavljen.
Bilo je više slučajeva detekcije, identifikacije i uklanjanja radioaktivnih gromobrana, primarno iz otpadnog metala. Kao ilustracija neka posluže iskustva CETI-ja na polju uklanjanja radioaktivnih gromobrana,
koja uključuju i rad s radioaktivnim gromobranima s izvorom radionuklida Eu–152 aktivnosti oko 160
mCi (6 GBq). Ovaj izvor na 50 cm daje brzinu doze od skoro 3 mSv/h, a na 100 cm skoro 1 mSv/h, što su
vrijednosti koje su daleko od zanemarljivih. Međutim, treba imati u vidu da sam izvor predstavlja metalni
cilindar dimenzija oko 7 mm u prečniku i oko 10 mm visine, što je zaista neočekivano malo imajući u
vidu radiološke karakteristike, što se može i vidjeti na sljedećim slikama.
Slika 1. Kapsula radioaktivnog gromobrana s
radionuklidom Eu–152 – pozicija 1
Slika 1. Kapsula radioaktivnog gromobrana s
radionuklidom Eu–152 – pozicija 2
Kao najdrastičniji primjer mogućih posljedica pogrešnog upravljanja izvorima zračenja, neka posluži slučaj
koji je poznat kao Goiana akcident u Brazilu. Tokom 1985. radioterapijski institut u privatnom vlasništvu
preselio se u nove prostorije. Tom prilikom su u starim prostorijama ostavili Cs–137 teleterapijski uređaj,
bez obavještavanja regulatornog tijela o ovim aktivnostima. Zgrada je kasnije djelimično porušena, a
teleterapijska jedinica sa cezijumom–137 ostala je potpuno neobezbijeđena.
Tokom 1987. dvoje ljudi su upali u prostorije i demontirali su sklop koji je nosio izvor iz glave uređaja.
Odnijeli su izvor kući i pokušali da ga demontiraju, tokom čega je kapsula izvora pukla. Radioaktivni
izvor je bio u formi soli cezijum-hlorida, jako rastvorljiv i praškast. Kasnije su ostaci kapsule izvora prodati vlasniku firme za reciklažu otpadnog materijala, koji je primijetio da ovaj materijal svijetli u mraku.
Nekoliko osoba je bilo fascinirano ovom pojavom i tokom nekoliko dana prijatelji i rodbina su dolazili
da vide ovaj fenomen. Fragmenti izvora, veličine zrna pirinča, distribuirani su u nekoliko porodica. Kon65
taminacija životne sredine koja je uslijedila dovela je do ozračivanja i interne kontaminacije većeg broja
osoba. Ovako je počela jedna od najozbiljnijih radioloških nesreća do koje je ikada došlo.
Kontejner – kapsula u kom se nalazio izvor zračenja bio
je prečnika 51 mm i visok 48 mm. Aktivnost izvora 1987.
bila je 50,9 TBq (1376 Ci). Kapsula u kom se nalazio izvor
prikazana je na slici 3.
Slika 3. Kapsula – radioterapijski izvor Cs–137
Glavna žarišta kontaminacije bila su otpad i stambeni objekti u kojima je kaspula otvorena. Ukupna
površina glavnog kontaminiranog područja bila je oko 1 km2.
Ukupno je 85 kuća bilo značajno kontaminirano, a 200 stanovnika je evakuisano iz 41 kuće. Nakon dvije
sedmice, 30 kuća je bilo bezbjedno za ponovno stanovanje. Ukupno je porušeno i uklonjeno sedam kuća,
a takođe je uklonjeno i kontaminirano zemljište.
Za pakovanje radioaktivnog otpada bilo je potrebno 3800 metalnih buradi od 200 litara, 1400 metalnih
kutija, 10 brodskih kontejnera i 6 kompleta betonskih pakovanja. Ukupna zapremina uskladištenog
radioaktivnog otpada bila je oko 3500 m3, što je, ako se uzme u obzir da je standardna visina plafona u
stanovima 2,6 m, jednako površini od 1346 m2, a to je 22,4 stana od po 60 m2.
Ukupno 112 000 ljudi je pregledano, a kod ukupno 249 pronađena je interna ili eksterna kontaminacija.
Bolnički je liječeno 20 ljudi, a od toga je četvoro umrlo u toku mjesec dana od prijema u bolnicu.
Procjena je da je tokom dekontaminacije pokupljeno ukupno 44 TBq (1200 Ci) (početna aktivnost 50,9
TBq (1375 Ci)). Preostala kontaminacije je 6,9 TBq (186 Ci), što je bitno više nego ukupna aktivnost svih
izvora zračenja koji se trenutno nalaze u Crnoj Gori – onih u skladištu radioaktivnog otpada i onih koji
su u funkciji.
PROBLEMI KONTROLE IZVORA JONIZUJUĆIH ZRAČENJA U
CRNOJ GORI
Generalno, Crna Gora ima dobar i efikasan sistem regulatorne kontrole registrovanih izvora zračenja i
ovdje najznačajniju ulogu imaju Agencija za zaštitu životne sredine, Inspekcija i tehnički servisi. Crna
Gora takođe ima i dobar i efikasan sistem kontrole roba i predmeta iz uvoza, otpadnog materijala u uvozu
i izvozu i svih visoko rizičnih roba, u smislu sadržaja radionuklida i eventualne kontaminacije. Međutim,
sve ove kontrole ograničene su na izvore koji su već u sistemu regulatorne kontrole i robe koje se redovno
i najavljeno uvoze. Osnovni nedostatak je što se ne kontroliše cjelokupni transport roba – uvoz i tranzit.
Takođe, kontrola putničkog saobraćaja u Crnoj Gori uopšte se ne sprovodi. Shodno tome, postoji i
vjerovatnoća da se neki od izvora ili kontaminirani materijal nađu na teritoriji Crne Gore, s posljedicama
koje se ne mogu zanemariti.
66
ZAKLJUČAK – PRIJEDLOG MJERA
Na osnovu izloženog, mogu se izvesti jedinstveni zaključci za oblast kontrole izvora i zaštitu od jonizujućih
zračenja:
1. Granice i teritorija Crne Gore djelimično su neobezbijeđeni sa stanovišta prometa i šverca različitih
oblika radioaktivnog i nuklearnog materijala.
2. Carina i granična policija posjeduju značajna tehnička sredstva – uređaje za detekciju zračenja,
ali se ta oprema ne koristi dovoljno i sistematski.
3. Na teritoriji Crne Gore moraju se instalirati portal detektori za robni i putnički saobraćaj.
4. Ne postoji jedinstveni sistem – koordinaciono tijelo koje bi objedinilo aktivnosti svih segmenata
uključenih u posao kontrole.
Sve rečeno možda dobija na značaju ako se ima u vidu da je Goiana akcident i sve opisane posljedice izazvao
izvor koji je sadržao oko 93 grama cezijum-hlorida, a ukupni troškovi su iznosili preko 25 miliona dolara.
LITERATURA
The Radiological accident in Goiânia, Vienna, International Atomic Energy Agency, 1988.
67
PLANIRANJE ZAŠTITE I SPAŠAVANJA OD POPLAVA
U CRNOJ GORI
mr Zorica Marković, dipl. biolog
Ministarstvo unutrašnjih poslova, Direktorat za vanredne situacije
Podgorica
mr Ljuban Tmušić, dipl. menadžer bezbjednosti
Ministarstvo unutrašnjih poslova, Direktorat za vanredne situacije
Podgorica
Sažetak
U radu je predstavljen zakonski osnov za izradu planova za zaštitu i spašavanje od poplava, okvir i način
izrade planske dokumentacije, kao i postignuti rezultati kada je u pitanju izrada planova za zaštitu i
spašavanje od poplava, prije svega na opštinskom nivou. Prekretnicu za izradu opštinskih planova predstavljaju velike poplave koje su pogodile teritoriju 12 opština u Crnoj Gori (januar, novembar i decembar
2010. godine). Na osnovu iskustava iz poplava i naučenih lekcija, pristupilo se izradi opštinskih planova
s ciljem da se iskažu svi ljudski i materijalni resursi subjekata na teritoriji opština, koji se uključuju u
akcije zaštite i spašavanja, kao i da se preciziraju prava i obaveze svih učesnika sistema radi smanjenja
rizika od poplava.
Ovaj rad, takođe, predstavlja analizu dosadašnjih rezultata i daje smjernice za buduće aktivnosti radi
što bolje pripremljenosti svih subjekata sistema zaštite i spašavanja za prevenciju, spremnost i reagovanje
u slučaju poplava.
Ključne riječi: poplave, sistem zaštite i spašavanja, planska dokumentacija, hazard, rizik, mape rizika
UVOD
Poplave su jedna od najčešćih prirodnih nepogoda u regionu, koje uzrokuju znatnu materijalnu štetu,
ugrožavaju bezbjednost i zdravlje ljudi i životinja, životnu sredinu i kulturno-istorijsko nasljeđe. Poplavu
možemo definisati kao privremenu pokrivenost vodom zemljišta koje obično nije pokriveno vodom i
podrazumijeva poplave od rijeka, planinskih bujica, povremenih vodotokova u Sredozemlju i poplave od
mora u priobalnim područjima, a mogu se isključiti plavljenja iz kanalizacionih sistema.36 One mogu biti
lokalnih razmjera, ali vrlo često pogađaju veći broj opština, kao i čitave regione. Poplave koje su pogodile
region u maju 2014. godine pravi su primjer da poplave ne poznaju granice i da ih je najčešće nemoguće
spriječiti, tako da se moraju preduzimati aktivnosti na smanjenju rizika od poplava, kako na nacionalnom
tako i na regionalnom i globalnom nivou, koje će preduprijediti ili umanjiti posljedice prouzrokovane
ovom prirodnom nepogodom.
36 Direktiva 2007/60/EC Evropskog parlamenta i Savjeta od 23. oktobra 2007. godine o procjeni i upravljanju
rizicima od poplava (Official Journal of the European Union L288 od 6.11.2007, str. 27-34), član 2, stav 1
68
U posljednjih 20 godina na teritoriji Crne Gore zabilježeno je šest destruktivnih poplava. Najveće poplave
zabilježene su 1963, 1979, 1999, 2000, 2010. i 2011. godine, dok su potencijalno najugroženija područja
s aspekta poplava: hidrološki sistem Zeta−Morača−Skadarsko jezero−Bojana, Lim sa svojim pritokama
(ušća pritoka u Lim) i Tara prije ulaska u kanjon.
Velike poplave koje su, krajem novembra i početkom decembra 2010. godine, zahvatile teritoriju Glavnog
grada Podgorice (Gradske opštine Golubovci i Tuzi), Prijestonicu Cetinje, opštine: Andrijevica, Kolašin,
Danilovgrad, Plav, Berane, Bar, Ulcinj, Šavnik, Mojkovac, Nikšić i Bijelo Polje, nastale su usljed obilnih
kiša, koje su neprestano padale na cijeloj teritoriji Crne Gore i dovele do znatnog povećanja nivoa voda
skoro svih rijeka, kao i jezera, što je uzrokovalo njihovo izlivanje i plavljenje većeg broja priobalnih naselja
i mjesta i značajnih površina poljoprivrednog zemljišta.
Nakon detaljne analize i naučenih lekcija poslije poplava 2010. godine, pristupilo se jačanju i unapređenju
sistema za prevenciju, pripremljenost i reagovanje u slučaju poplava. Jedna od naučenih lekcija iz poplava
je i neophodnost izrade planova za zaštitu i spašavanje od poplava na sva tri nivoa (nacionalni, opštinski
i preduzetni), u cilju definisanja uloga i zadataka različitih učesnika sistema zaštite i spašavanja.
ZAKONSKI OKVIR I SADRŽAJ PLANOVA ZA ZAŠTITU I
SPAŠAVANJE OD POPLAVA
Nacionalna strategija za vanredne situacije (2006) definiše koncept upravljanja vanrednim situacijama,37
dok Zakon o zaštiti i spašavanju (2007) uspostavlja okvir i način izrade planske dokumentacije za sve
vrste hazarda i definiše sprovođenje mjera i aktivnosti u oblasti zaštite i spašavanja na osnovu planova za
zaštitu i spašavanje.38
Planovi za zaštitu i spašavanje su: nacionalni, opštinski i preduzetni planovi i izrađuju se na osnovu
Pravilnika o metodologiji za izradu elaborata o procjeni ugroženosti od prirodnih, tehničko-tehnoloških
i drugih hazarda i Pravilnika o metodologiji za izradu planova za zaštitu i spašavanje.39
Nacionalni plan, opštinski planovi i preduzetni planovi za zaštitu i spašavanje od poplava sastoje se od
Elaborata o procjeni ugroženosti od poplava, dokumenata plana za zaštitu i spašavanje od poplava i priloga.
Planovi za zaštitu i spašavanje predstavljaju dokument koji služi za organizovan pristup u pripremanju,
organizovanju i sprovođenju zaštite i spašavanja ljudi, materijalnih i kulturnih dobara i životne sredine,
za organe državne uprave i organe lokalne samouprave, kao i za privredna društva, druga pravna lica i
preduzetnike koji su dužni da izrade i donesu taj plan.40 Takođe, planovi za zaštitu i spašavanje utvrđuju
organizaciju i način sprovođenja mjera za zaštitu i spašavanje41 i određuju zadatke za državne i opštinske
organe, privredna društva, druga pravna lica i preduzetnike na zaštiti i spašavanju, kao i snage i sredstva
potrebna za neposredno ostvarivanje mjera za zaštitu i spašavanje.42
U Crnoj Gori izrađeno je ukupno 17 opštinskih planova za zaštitu i spašavanje od poplava i to: za 12 opština,
37 Više o tome: Vlada Republike Crne Gore, Ministarstvo unutrašnjih poslova − Direktorat za vanredne situacije, Nacionalna
strategija za vanredne situacije Republike Crne Gore, Podgorica, 2006.
38Vidjeti: Zakon o zaštiti i spašavanju („Službeni list CG”, br. 13/07 i 32/11)
39 Više o tome: Pravilnik o metodologiji za izradu elaborata o procjeni ugroženosti od prirodnih, tehničko-tehnoloških i drugih
hazarda („Službeni list CG“, br. 44/08) i Pravilnik o metodologiji za izradu planova za zaštitu i spašavanje („Službeni list CG“,
br. 44/08)
40 Pravilnik o metodologiji za izradu planova za zaštitu i spašavanje („Sl. list CG“, br. 44/08), član 2
41 Mjere za zaštitu i spašavanje od poplava predstavljaju organizovane radnje i postupke koje pripremaju i sprovode državni
organi i organizacije, organi lokalne uprave, privredna društva, druga pravna lica i preduzetnici i operativne jedinice, u cilju
sprovođenja adekvatnih aktivnosti prije poplava (mjere preventivne zaštite), tokom poplava – u fazi spašavanja, kao i prilikom
otklanjanja posljedica nakon poplava.
42 Pravilnik o metodologiji za izradu planova za zaštitu i spašavanje („Službeni list CG“, br. 44/08), član 3
69
koje su bile pogođene poplavama u 2010. godini (Glavni grad Podgorica − gradske opštine Golubovci i
Tuzi, Prijestonica Cetinje, Ulcinj, Bar, Nikšić, Danilovgrad, Bijelo Polje, Berane, Plav, Andrijevica, Kolašin
i Mojkovac), kao i za pet opština (Kotor, Budva, Herceg Hovi, Pljevlja i Rožaje).43
Procjene ugroženosti od poplava predstavljaju sastavni dio opštinskih planova za zaštitu i spašavanje i
urađene su po evropskim standardima i usaglašene sa Direktivom 2007/60/EC Evropskog parlamenta i
Evropskog savjeta od 23. oktobra 2007. o procjeni i upravljanju rizicima od poplava.44 U posebnom dijelu
procjene ugroženosti urađena je analiza hazarda, napravljen osvrt na vodotoke i jezera koji mogu biti
uzrok poplava i identifikovane plavljene površine. Takođe, u procjeni se govori i o učestalosti pojavljivanja
i intenzitetu djelovanja poplava, kriterijumima zaštite od poplava, principima zaštite od poplava, kao i
mjerama, snagama i sredstvima za zaštitu od poplava radi smanjenja rizika od poplava.
Korišćenjem programa Quantum GIS (Geografski informacioni sistem-GIS) urađene su mape ugroženih
područja, koje omogućavaju da se digitalno prati stanje na ugroženim područjima u zavisnosti od vremenskih uslova (padavina).
Mape ugroženih područja sadrže podatke o domaćinstvima u ugroženom području (s podacima o broju
djece, odraslih, starih osoba, osoba s posebnim potrebama, spratnošću kuće, broju pomoćnih objekata...);
ugroženim privrednim i vanprivrednim objektima; obrazovnim ustanovama (vrtićima, školama i drugim
obrazovnim institucijama u ugroženom području i u njegovoj okolini (broj djece, učenika, studenata..);
opštinskim objektima, koji su od značaja za odgovor u slučaju vanredne situacije − poplave, u ovom
slučaju; saobraćajnim objektima (mostovima i kanalima u ugroženim područjima, benzinskim pumpama,
lukama...); putnoj infrastrukturi (poplavljeni putevi i alternativni putevi); zdravstvenim ustanovama (bolnice, domovi zdravlja, ambulante); skloništima (postojeća podzemna skloništa, kao i hotelski kapaciteti
koji mogu da posluže kao skloništa u vanrednim situacijama); lokacijama baznih stanica; kanalizacionim
mrežama u okviru ugroženog područja; plavnim zonama itd.
Slika 1: Mapa rizika u GIS-u (primjer: Glavni grad Podgorica, Gradska opština Golubovci − ugroženo područje i
populacija45)
43 Planovi su izrađeni kroz projekte koje je Direktorat za vanredne situacije Ministarstva unutrašnjih poslova realizovao s
opštinskim službama za zaštitu i spašavanje, Zavodom za hidrometeorologiju i seizmologiju, Ministarstvom poljoprivrede i
ruralnog razvoja i Crvenim krstom Crne Gore, uz podršku UNDP-a i GIZ-a (Njemačka agencija za međunarodnu saradnju
− German Development Cooperation).
44 Više o tome: Direktiva 2007/60/EC Evropskog parlamenta i Savjeta od 23. oktobra 2007. o procjeni i upravljanju rizicima od
poplava, Official Journal of the European Union L288 od 6.11.2007, str. 27-34
45 Preuzeto iz Plana za zaštitu i spašavanje od poplava Glavnog grada Podgorice (Gradska opština Golubovci), 2013.
70
ZAKLJUČCI
Na osnovu analiza i praćenja stanja u oblasti zaštite i spašavanja od poplava, možemo konstatovati da je
od poplava 2010. godine do danas postignut značajan napredak u ovoj oblasti. U okviru nekoliko projekata, koje je Direktorat za vanredne situacije Ministarstva unutrašnjih poslova Crne Gore realizovao
uz podršku Evropske unije, UNDP-a, UNICEF-a i drugih međunarodnih organizacija, realizovane su:
obuke operativnih jedinica za zaštitu i spašavanje, nabavka opreme i sredstava za spašavanje od poplava,
učestvovanje na raznim terenskim i simulacionim vježbama, organizovane su kampanje podizanja nivoa
svijesti stanovništva i djece o značaju i načinima prevencije i umanjivanja posljedica vanrednih situacija
i uvedena je međupredmetna oblast „Obrazovanje u oblasti vanrednih situacija izazvanih prirodnim
katastrofama“ u osnovne škole (od 4. do 9. razreda), čime će se dugoročno povećati nivo znanja i svijesti
o značaju izučavanja i djelovanja u slučaju događanja različitih vrsta prirodnih, tehničko-tehnoloških i
drugih hazarda.
Radi daljeg jačanja sistema zaštite i spašavanja od poplava neophodno je:
- izraditi Procjenu ugroženosti od poplava na nacionalnom nivou, u skladu sa standardima EU, koja
će obuhvatiti analizu hazarda i procjenu potencijalnih rizika, na osnovu čega će se pripremiti mape
opasnosti i mape rizika od poplava, koje će se stalno ažurirati radi praćenja stanja na ugroženim
područjima u zavisnosti od vremenskih uslova;
- donijeti Nacionalni plan za zaštitu i spašavanje od poplava, koji će na detaljan i sveobuhvatan
način sagledati i iskazati sve ljudske i materijalne resurse svih subjekata na teritoriji Crne Gore,
koji se uključuju u akcije zaštite i spašavanja;
- izraditi opštinske planove za zaštitu i spašavanje od poplava za preostalih šest opština (Tivat,
Petnjica, Gusinje, Plužine, Žabljak i Šavnik);
- stvoriti preduslove za izradu preduzetnih planova za zaštitu i spašavanje od poplava, kroz kontinuirano podizanje svijesti o značaju njihove izrade;
- omogućiti sprovođenje svih mjera na smanjenju rizika od poplava, gdje je jedna od najvažnijih
preventivnih mjera pravilno prostorno planiranje;
- organizovati obuke za sve subjekte, na nivou opštin,a koji se uključuju u akcije zaštite i spašavanja,
prije svega opštinskih timova za upravljanje u vanrednim situacijama itd.
Na kraju, radi sveobuhvatnog pristupa smanjenju rizika od katastrofa, potrebno je jačati regionalnu
saradnju i pripremiti prekogranične planove radi smanjenja rizika od poplava, kao i nastaviti sa započetim
aktivnostima na kreiranju regionalnog sistema ranog upozoravanja na različite hazarde (poplave, šumske
požare, suše, oluje, toplotne talase...) radi pravovremenog dostavljanja tačnih, pouzdanih i razumljivih
upozorenja nadležnim vlastima, organima za hitno reagovanje i ugroženom stanovništvu, kako bi se
omogućile preventivne mjere za smanjenje uticaja potencijalnih prirodnih nepogoda.
LITERATURA
1. Direktiva 2007/60/EC Evropskog parlamenta i Savjeta od 23. oktobra 2007. o procjeni i upravljanju
rizicima od poplava, Official Journal of the European Union L288 od 6.11.2007, str. 27-34
2. Jakovljević, R. V., Sistem civilne odbrane, Beograd, FCO, 2006.
3. Marković, Z, Vučetić, Lj., Zaštita i spašavanje od poplava u Crnoj Gori i lekcije naučene nakon poplava
2010. godine, Zbornik radova sa 7. Međunarodne naučno-stručne konferencije “Dani kriznog upravljanja”, Zagreb, str. 381-398, 2014.
4. Pampel, C. F., Disaster Response. New York: Facts On File, Inc., 2008.
71
5. Pavićević, S., Studija o ugroženosti od klimatskih promjena u Crnoj Gori, Podgorica, SEEFCCA, 2012.
6. Pravilnik o metodologiji za izradu elaborata o procjeni ugroženosti od prirodnih, tehničko- tehnoloških
i drugih hazarda („Službeni list CG“, br. 44/08)
7. Pravilnik o metodologiji za izradu planova za zaštitu i spašavanje („Službeni list CG“, br. 44/08)
8. Tmušić, Lj., Organizacija sistema zaštite i spašavanja u Crnoj Gori (magistarski rad), Beograd, Univerzitet u Beogradu, Fakultet bezbednosti, 2009.
9. Vlada Crne Gore, Ministarstvo unutrašnjih poslova − Direktorat za vanredne situacije, Izvještaj o
stanju sistema zaštite i spašavanja u Crnoj Gori u 2013. godini, Podgorica, 2014.
10. Vlada Crne Gore, Ministarstvo unutrašnjih poslova − Direktorat za vanredne situacije, Informacija o
poplavama u Crnoj Gori za period novembar-decembar 2010. godine, Podgorica, 2011.
11. Vlada Republike Crne Gore, Ministarstvo unutrašnjih poslova i javne uprave − Direktorat za vanredne
situacije, Nacionalna strategija za vanredne situacije Republike Crne Gore, Podgorica, 2006.
12. Zakon o zaštiti i spašavanju („Službeni list CG“, br. 13/07 i 32/11)
13. Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju Crne Gore, http://www.meteo.co.me
14. Svjetska hidrometeorološka organizacija, https://www.wmo.int
72
POPLAVE NA SKADARSKOM JEZERU
mr Pera Pavlica−Dragišić
SAŽETAK
Skadarsko jezero i rijeka Bojana predstavljaju za Crnu Goru veliko bogatstvo, kako sa stanovišta turizma
tako i kao veliki i značajni vodni resurs. Posmatrani prostor je jedinstveno ekološko stanište, s izuzetno
bogatim kulturno-istorijskim nasljeđem. Jezero predstavlja izuzetnu hidrološku pojavu i značajan fizičkogeografski fenomen . Sa svojim slivnim područjem, tokom posljednjih 150 godina pretrpjelo je značajne
hidrološke promjene, pa na hidrološke karakteristike jezera, osim rijeke Morače kao glavne pritoke,
značajan uticaj u pojedinim hidrološkim uslovima ima i rijeka Drim. Do izlivanja Skadarskog jezera ne
dolazi više samo zbog obilnih padavina iznad Crne Gore, nego i zbog ispuštanja vode iz akumulacija
albanskih brana na Drimu. Režim ispuštanja voda iz brane ima krucijalan značaj na nizvodni hidrološki
režim, a time i na obalno područje kako Albanije tako i Crne Gore. U ovim situacijama neophodna je
komunikacija crnogorske i albanske strane, kako bi se štete koje su nastale od poplava smanjile. Elaborat
za sanaciju nasipa i obezbjeđivanje prohodnosti korita Bojane i Glavni projekat održavanja protočnosti
desnog rukavca rijeke Bojane u zoni ušća urađeni su zajedničkom inicijativom i aktivnošću Vlade Crne
Gore i Vlade Albanije i resornih ministarstava.
Ključne riječi: Skadarsko jezero, Bojana, poplave, uzroci polava, mjere zaštite
POPLAVE NA SKADARSKOM JEZERU − VIRPAZAR
1. ZNAČAJ SKADARSKOG JEZERA
1.1. Opšte karakteristike Skadarskog jezera
Skadarsko jezero nalazi se u zetsko–skadarskoj ravnici i jednim dijelom pripada barskoj, a drugim podgoričkoj
opštini. Geografske koordinate jezera su: 19°03’ – 19°30’ istok i 42°03’− 42°21’ sjever. Živopisno i po mnogo
čemu jedinstveno, s površinom od 391 km2, najveće je jezero na Balkanskom poluostrvu. Nalazi se na
dvadesetak minuta udaljenosti od Jadranskog mora, kroz tunel Sozina. Rijekom Bojanom, Skadarsko jezero
zadržava kontakt s Jadranom, uprkos lancu visokih planina koje ga okružuju. Crnoj Gori pripadaju 2/3
Skadarskog jezera, dok se 1/3 nalazi na teritoriji Albanije. Crnogorski dio jezera s priobaljem, površine 40
000 ha, proglašen je Nacionalnim parkom 1983. godine. Jezero posjeduje izuzetno bogatstvo ornitofaune
i ihtiofaune, kao i bujnu vegetaciju močvarnog tipa. Predstavlja jedan od najinteresantnijih biotopa, a kao
močvarno područje od međunarodnog značaja i stanište vodenih ptica uneseno je u Ramsar listu 1996. god.
1.2. Kulturno-istorijski značaj
U predjelu Skadarskog jezera postoje brojna naselja. Regija Crmnica ima oko 24 sela, poznata je po vinu i
vinskim podrumima. Virpazar, nekada važan saobraćajni i trgovački centar Crmnice, danas je privlačno
73
turističko mjesto, kao i Ostros, živopisno mjestašce sa Prečistom Krajinskom i selom Koštanjica u blizini.
Rijeka Crnojevića, ribarsko, a nekada izuzetno značajno pazarno mjesto, puna je prirodne ljepote i
istorijskih tekovina. U blizini su ostaci grada Oboda, gdje je bila smještena štamparija u kojoj je 1494.
štampana prva knjiga u ovom dijelu Evrope Oktoih, kao i brojna druga zanimljiva, unikatna i neobično
slikovita naselja. Selo Godinje predstavlja jedinstvenu ruralnu cjelinu, čije najstarije jezgro posjeduje
prepoznatljiv graditeljski kod, s ujednačenom arhitektonskom fizionomijom zbijenog tipa. Mnogobrojni
kulturno-istorijski spomenici: arheološka nalazišta, manastirski kompleksi i utvrđenja, razbacani u širokoj
lepezi u basenu Skadarskog jezera, govore da je još u XIV i XV vijeku ovo područje bilo značajno kulturno
središte. Na ostrvima i poluostrvima nalaze se tragovi burne istorije i vrijedna kulturna baština: Žabljak
(XV v.) − prijestonica nekadašnje Zete, Lesendro − tvrđava na stijeni usred jezera, tvrđava Grmožur. Di�nastija Balšića, za vrijeme svoje vladavine Zetom, poznata je, izmedu ostalog, i po podizanju manastira
na ostrvima Skadarskog jezera – Starčevu, Beški i Moračniku.
2. HIDROLOŠKE KARAKTERISTIKE
2.1. Opšte hidrološke karakteristike
Skadarsko jezero predstavlja izuzetnu hidrološku pojavu i značajan fizičko-geografski fenomen. Ono je
i kriptodepresija, što znači da se neki dijelovi njegovog dna nalaze ispod nivoa mora. Takva mjesta nazvana su oka i ima ih oko trideset. Najdublje takvo ‘’oko’’ zove se Raduš, dubine je 60 m, dok je prosječna
dubina jezera oko 6 m.Tokom ljeta, površina Skadarskog jezera iznosi 370 km2, tokom zime je ta površina
540 km2, dok je površina jezera u prosjeku 475 km2. Dubina vodenog basena, pri niskom vodostaju,
iznosi 8 m. Jezero je 44 km dugo, a najveća širina iznosi 13 km. Vodenu površinu čine slobodne vode
(91%) i plićaci s flotantnom vegetacijom (9%), a uz plitku sjevernu obalu nastavlja se pojas močvara s
površinom od oko 22 km². Skadarsko jezero pripada protočnom tipu jezera. Najveću količinu vode, oko
62%, unosi rijeka Morača sa svojim pritokama Zetom i Cijevnom. Druge veće pritoke Skadarskog jezera
su još i Karatuna, Bazagurska rijeka, Rijeka Crnojevića i Orahovštica sa Crmničkom rijekom. Značajne
količine vode jezero dobija preko rijeka koje dreniraju zbijeni izdan Zetske ravnice. To su Mala Morača,
Tara, Plavnica, Zetica, Gostiljska rijeka, Pjavnik, Svinas, Mala Mrka, Velika Mrka, Kodrabutanska rijeka i
Rujela. S kraškog (karstnog) terena, na području od albanske granice do Malog Blata, dotiču mnogobrojni
povremeni vodotoci. Najznačajniji podzemni vodotoci su oni koji se ulivaju u zalive Rijeke Crnojevića,
Karuča, Sinjca i Hotskog zaliva. Jezero snabdijevaju vodom i brojni podvodni izvori – vrulje, s oko 30%,
a na vodostaj jezera takođe utiču i brojni planinski izvori, kao i kišne padavine.
2.2. Hidrološke karakteristike jezera indikativne za ugroženost od poplava
Skadarsko jezero sa svojim slivnim područjem tokom posljednjih 150 godina pretrpjelo je značajne
hidrološke promjene, pa na njeg,a osim rijeke Morače kao glavne pritoke, značajan uticaj u pojedinim
hidrološkim uslovima ima i rijeka Drim. Površina slivnog područja jezera je oko 5 490 km², od čega je na
teritoriji Crne Gore oko 4 460 km² (81,2 %) a na teritoriji Albanije oko 1030 km² (18,8%), dok je slivno
područje rijeke Drim oko 14 000 km². Jedina otoka Skadarskog jezera je rijeka Bojana, koja je poslije
rijeke Po druga najznačajnija pritoka Jadranskog mora. Duga je 41 kilometar i jednim dijelom toka
čini granicu između Crne Gore i Albanije. Dugi niz godina se o rijeci Bojani govorilo kao o značajnom
prirodnom resursu i staništu velikog broja biljnih i životinjskih vrsta. Međutim, ovu sliku su promijenile
poplave krajem 2009. god., početkom 2010. g i u januaru 2011. g. One su nastale kao posljedica intenzivnih
padavina, ali i promjene morfoloških i hidroloških uslova na ušću Bojane u Jadransko more, izazvanih
uticajem rijeke Drim. Uočena je zabrinjavajuća pojava zasipanja zapadnog rukavca Bojane, posebno u
zoni račvanja rukavaca i na ulazu u more. Dubine vode u rukavcu su na nekim potezima smanjene sa 3,5
m na oko 40 cm. Ove pojave su smanjile protočnost riječnog korita i u slučaju nailaska velikih proticaja
dolazi do izlivanja vode i plavljenja značajnih površina.
74
2.3. Osnovne hidrološke karakteristike rijeke Bojane
Hidrološke karakteristike rijeke Bojane izuzetno su složene, jer zavise od hidroloških karakteristika Skadarskog jezera i njegovih pritoka, a posebno od hidroloških karakteristika rijeke Drim. Za takav složen
hidrološki kompleks mora se obezbijediti integralni sistem upravljanja, naročito zato što nizvodna dionica Bojane predstavlja međudržavni vodotok. Osim izuzetno složenih prirodnih faktora, na hidrološki
režim rijeke Bojane veoma važan uticaj imaju i antropogeni faktori. Izgradnjom tri velike akumulacije
na rijeci Drim u potpunosti su izmijenjeni prirodni režimi voda i nanosa rijeke Drim. Do sredine XIX
vijeka hidrološki režim rijeke Bojane isključivo je zavisio od prirodnih faktora, tj. od hidrološkog režima
Skadarskog jezera, iz koga ističe. Međutim, tokom katastrofalne poplave 1859. godine, rijeka Drim
prosijeca novo korito i od tada se uliva u Bojanu, oko 4,5 km nizvodno od izlaska Bojane iz Skadarskog
jezera. Kako je najveći dio vode rijeke Drim tekao novim koritom do Bojane, staro korito Drima, koje se
ulivalo u Jadransko more 25 km istočno od ušća Bojane, postepeno se zasipalo nanosom, tako da danas
služi samo kao drenažni kanal. Prosijecanje novog korita Drima imalo je izuzetno značajne posljedice na
hidrološki režim Skadarskog jezera i rijeke Bojane. Rijeka Drim je transportovala velike količine nanosa
koje rijeka Bojana, zbog ograničene transportne sposobnosti za nanos i malog produžnog pada, nije mogla
da pronese do Jadranskog mora. Zbog toga je, tokom decenija, smanjena propusna moć korita Bojane,
što je za posljedicu imalo otežano isticanje vode iz Skadarskog jezera.
3. POPLAVE NA SKADARSKOM JEZERU
3.1. Uzroci poplava
S obzirom na klimatske, hidrološke i geomorfološke karakteristike posmatrane teritorije, uzroci poplava
bili su i mogu biti: podizanje nivoa vode Skadarskog jezera, ekstremne vremenske neprilike s obimnim
padavinama, neredovno održavanje postojećih vodotoka i kanala, neblagovremeno preduzimanje zakonom
predviđenih preventivnih mjera, a poplave mogu nastati i kao direktna posljedica kombinacije obilnih
količina padavina, veoma visokih temperatura za neprimjereno doba godine, naglog topljenje snijega i
jakog južnog vjetra. Poseban problem posljednjih godina predstavlja hidrološka situacija u susjednoj Al�baniji, koja, u kombinaciji s problemima globalnog zagrijavanja i ekstremnim vremenskim neprilikama,
kao 2010. g., dovodi do naglog i značajnog povećanja nivoa jezera. Do izlivanja Skadarskog jezera ne dolazi
više samo zbog obilnih padavina iznad Crne Gore, nego zbog ispuštanja vode iz akumulacija albanskih
brana na Drimu.
3.2. Hidrološki režim rijeke Bojane nakon izgradnje hidrocentrala u Albaniji
Krajem šezdesetih godina 20. vijeka u Albaniji započinje izgradnja nekoliko velikih hidroelektarana
na rijeci Drim i njenim pritokama. Izgradnjom akumulacija u potpunosti je izmijenjen prirodan režim
rijeke Drim. Samim tim, značajno je promijenjen i režim nanosa. Od momenta puštanja u pogon prve
hidroelektrane na Drimu, osim prirodnih faktora, na hidrološki režim rijeke Bojane značajno počinju
da utiču i antropogeni faktori. Prvo je izgrađena najnizvodnija akumulacija Vau i Dejes, u neposrednoj
blizina Skadra i ušća Drima u Bojanu. Akumulacija je formirana nakon prethodne izgradnje tri brane:
Qyrsaq, Zadeja i Ragam. Rezultati hidroloških analiza u fazi projektovanja akumulacije Vau i Dejes
ukazivali su da bi maksimalni proticaj Drimom, tokom ekstremnih poplavnih talasa, mogao da iznosi
čak 9 000 m³/s. Zbog toga su na branama Qyrsaq i Zadeja izgrađeni prelivi velike propusne moći. Na
brani Qyrsaq ugrađena su tri prelivna polja s ustavama. Maksimalna propusna moć svakog prelivnog
polja iznosi 1400 m³/s, tako da je ukupna propusna moć preliva 4200 m³/s. Na brani Zadeja izgrađena
su dva prelivna polja, takođe s ustavama. Maksimalna propusna moć svakog prelivnog polja iznosi 1200
m³/s, pa je ukupna propusna moć preliva 2400 m³/s. To znači da se pri nailasku velikih poplavnih talasa
u akumulaciju Vau i Dejes, preko preliva brana Qyrsaq i Zadeja, može propustiti 6600 m³/s. Na branama
Qyrsaq i Zadeja ugrađeno je pet Francisovih turbina, od kojih svaka ima instalisani proticaj od 113 m³/s,
75
pa je ukupan proticaj kroz turbine 565 m³/s. Maksimalni proticaj koji se može ispustiti preko preliva i kroz
turbine iz akumulacije Vau i Dejes iznosi 7165 m³/s, što predstavlja maksimalni proticaj Drimom koji se
neposredno nizvodno od brana uliva u rijeku Bojanu. Godišnji proticaj Bojane na izlasku iz Skadarskog
jezera je 320 m3/s. Rezultati dotadašnjih mjerenja na rijeci Drim ukazuju da je srednji godišnji proticaj na
ušću u Bojanu iznosio 280 m³/s. Rezultati kasnijih istraživanja pokazali su da je srednji godišnji proticaj
rijeke Drim 360 m³/s, pa je srednji godišnji proticaj Bojane na ušću u Jadransko more iznosio 680 m3/s.
Maksimalni srednji mjesečni proticaj karakterističan je za mjesec januar i iznosi Q = 1067 m³/s. Ako se
na osnovu ove analize uporedi prirodni srednji godišnji proticaj Bojane od 680 m³/s i maksimalni proticaj
Drimom, koji se neposredno nizvodno od brana uliva u rijeku Bojanu, od 7165 m³/s, može se zaključiti
da režim ispuštanja voda iz brane ima krucijalan značaj na nizvodni hidrološki režim, a time i na obalno
područje kako Albanije tako i Crne Gore.
3.3. Pojava poplava u priobalju Drima, Bojane i Skadarskog jezera
Krajem decembra 2009. i početkom januara 2010. godine, u slivu Skadarskog jezera i rijeka Drima i Bojane desile su velike poplave izazvane obilnim padavinama. Manifestovale su se plavljenjem priobalnog
dijela Bojane u opštini Ulcinj i priobalja Skadarskog jezera na teritoriji Crne Gore, kao i šire zone Skadra
u Albaniji. To su bile najveće poplave nakon katastrofalnih poplava iz januara 1963. godine, kada je nivo
Skadarskog jezera dosegao maksimalno zabilježeni vodostaj od 9,86 metara. Nepunu godinu dana kasnije,
u decembru 2010. g. kada je zabilježen najveći vodostaj jezera od 10,44 m.n.v., poplave su ponovo zadesile
teritoriju Crne Gore i Albanije u pojasu Skadarskog jezera, Drima i Bojane
Potrebno je naglasiti da hidrološki kompleks Skadarskog jezera i rijeke Bojane predstavlja veoma složen
sistem, s obzirom na to da se neposredno nizvodno od Skadra u Bojanu uliva rijeka Drim. Zajedno,
sliv Skadarskog jezera, Bojane i Drima čini površinu od oko 20 000 km². Sve vode s ovako velikog sliva
dospijevaju u Jadransko more koritom rijeke Bojane. Enormne količine vode, koje su iz Drima stizale u
Bojanu, skoro u potpunosti su blokirale isticanje vode iz Skadarskog jezera. To je, uz velike proticaje svih
pritoka Skadarskog jezera, uslovilo velike poplave u njegovom priobalju. Tokom dvije posljednje poplave
sve tri akumulacije u Albaniji bile su pune i nije postojala mogućnost izravnavanja proticaja. Na sve tri
brane prelivi su bili potpuno otvoreni, pa se cjelokupni proticaj Drima ispuštao kroz evakuacione otvore
na branama, bez ikakvog izravnavanja poplavnih talasa. Činjenica je da se voda ispuštala i preko temeljnih
ispusta iz turbinskih postrojenja, što je doprinijelo da proticaj nizvodno od brane bude znatno veći nego
dotok u akumulaciju. Na taj način, brane, koje inače imaju ulogu da amortizuju poplavne talase, nijesu
odigrale svoju ulogu, nego je nizvodno ispuštena mnogo veća količina vode od kapaciteta riječnih korita
Drima i Bojane, što je izazvalo velike poplave.
3.4. Mjere preduzete na poboljšanju postojećeg stanja
Prepoznajući značaj regulacije korita Bojane i Skadarskog jezera, a želeći da se smanje posljedice mogućih
poplava, Crna Gora i Albanija preduzele su određene aktivnosti na rješavanju ovog problema. Intenzivna
komunikacija dvije vlade tokom 2010. g. rezultirala je susretom na ministarskom nivou u decembru
2010. g., kada je potpisan Memorandum o razumijevanju između Ministarstva poljoprivrede, šumarstva
i vodoprivrede Crne Gore i Ministarstva zaštite životne sredine, šumarstva i vodoprivrede Albanije.
Memorandumom je konstatovano da nepovoljni hidrološki režim Skadarskog jezera i rijeke Bojane sve
više predstavlja prijetnju od poplava i da je neophodno osigurati veći stepen zaštite njihovog priobalnog
područja, kao i da regulacija režima voda Skadarskog jezera i korita rijeka Bojane i Drima ima veliki
značaj za opšti razvoj graničnog područja između Crne Gore i Republike Albanije. U cilju koordinacije i
usaglašavanja aktivnosti na realizaciji, kako kratkoročnih, tako i dugoročnih mjera, obje države su obrazovale komisije. Komisije su održale više sastanaka na kojima je usvojen Akcioni plan i detaljno definisane hitne mjere koje je neophodno preduzeti. U skladu s usvojenim mjerama, Uprava za vode sačinila je
Elaborat za sanaciju nasipa i obezbjeđivanje prohodnosti korita Bojane, koji je prezentovan i predložen
za dalju realizaciju na sastanku Međudržavne komisije, održanom 8. 6. 2011. godine u Tirani. Elaboratom je predviđena i sanacija nasipa, jer je nasip za odbranu ulcinjskog polja od poplava izrađen još 1950.
76
godine. Elaborat sadrži sanacione radove za nadvišenje nivelete nasipa i osiguravanje saobraćaja preko
nasipa u vidu prelaznih rampi. Urađen je Glavni projekat održavanja protočnosti desnog rukavca rijeke
Bojane u zoni ušća. Glavni projekat potvrdio je zaključke Međudržavne komisije Albanije i Crne Gore
sa sastanka održanog 10. 2. 2011. godine u Skadru: kao kratkoročne mjere, potrebno je izvršiti radove na
uspostavljanju protočnosti na cjelokupnoj dužini rijeke Bojane, od Skadarskog jezera do njenog ušća u
Jadransko more, kao i sanacije postojećih nasipa.
ZAKLJUČAK
Sve učestalije poplave na Skadarskom jezeru i duž rijeke Bojane upozoravaju i ukazuju na činjenicu da u
dosadašnjoj praksi nijesu u dovoljnoj mjeri sagledani uzroci izmjene hidro-morfologije sliva Skadarskog
jezera i rijeke Bojane, te da nije sagledan i procijenjen uticaj akumulacija izgrađenih na rijeci Drim na
hidrološki režim rijeke Bojane. Osim toga, poplave su ukazale na potrebu jedinstvenog, zajedničkog i
sinhronizovanog upravljanja vodama, kroz zajedničku izradu planova upravljanja za ovo slivno područje.
Crna Gora i Albanija trebalo bi da uspostave bolju saradnju.
Imajući u vidu vrijednost i značaj ugroženog područja za obje zemlje, prijedlog mjera za zaštitu od poplava
u slivu rijeke Bojane, u cilju smanjenja eventualnih negativnih posljedica, zahtijeva neophodnost da se
hitno reaguje i da se preduzmu sve mjere koje bi spriječile veće posljedice i obimnije štete od budućih
poplava. Vlade Crne Gore i Albanije preduzele su određene korake, formirale Međudržavnu komisiju i
dogovorile određene projekte. Do realizacije planiranih mjera i radnji iz projekata, potrebno je preduzimati
sve neophodne i moguće preventivne mjere, kako bi se izbjegle veće štete i posljedice po stanovništvo
i matarijalna dobra na ugroženom području. Kako rijeka Drim ima dominantan uticaj na hidrološke
karakteristike rijeke Bojane, potpuno je jasno da se bez saradnje odgovarajućih institucija iz Crne Gore i
Albanije ne može obezbijediti jedinstveni pristup upravljanja vodama u slivu rijeke Bojane.
LITERATURA
1. Dokument Vlade CG: “Informacija o uzrocima i posljedicama poplava u slivu Skadarskog jezera i
rijeke Bojane, kao i predlogu hitnih mjera za njihovo sprečavanje”Nacionalni plan zaštite i spašavanja
od poplava
2. Plan zaštite i spašavanja od poplava opštine Ulcinj
3. Plan zaštite i spašavanja od poplava opštine Bar
4. Službena arhiva MUP-a − Sektora za VS i CB − PJ Bar
5. Zakoni i podzakonski propisi iz oblasti zaštite i spašavanja od poplava
6. Internet izvori
77
POPLAVE U NIKŠIĆU
Niko Rojević, Nada Srdanović, Branka Pejović
Direktorat za vanredne situacije PJ Nikšić za teritorije opština Nikšić, Šavnik i Plužine
i-mejl: [email protected],[email protected],[email protected]
SAŽETAK
Uzroke poplava na području opštine Nikšić određuju geografski položaj i geološko- hidrološke karakteristike ovog područja, kao što su ekstremne padavine. Mjere, snage i sredstva za zaštitu od poplava mogu se
planirati ukoliko se uradi sveobuhvatna analiza ovog hazarda, odnosno učestalosti pojavljivanja poplava
i njihovog intenziteta na ovom području.
Cilj ovog rada je da se na osnovu mjera za zaštitu i spašavanje od poplava ukaže na mjere koje treba
preduzeti radi efikasnije kontrole ovog hazarda na području opštine Nikšić.
Ključne riječi: poplave, analiza hazarda, mjere zaštite
UVOD
Poplava podrazumijeva privremeno, djelimično ili kompletno plavljenje suve površine zemlje usljed: pre�livanja rijeka, potoka, kanala i jezera, obilnih atmosferskih padavina, riječnih ili morskih talasa, potoka
blata, probijanja objekata koji zaustavljaju vodu (brane i ustavi), nadolaženja podzemnih voda, vraćanja
otpadnih voda u kanalizaciju.
Poplave izazvane obilnim padavinama najčešći su oblik poplava. Javljaju se svuda po svijetu, a jedna je
od najčešćih prirodnih nepogoda u regionu. Osim što ugrožavaju bezbjednost i zdravlje ljudi i životinja
i životnu sredinu, uzrokuju i znatnu materijalnu štetu. Poplave zbog obilnih padavina nastaju poslije
višednevnih intenzivnih kiša. Zemlja ne može da apsorbuje tako velike količine vode, pa ona teče po
površini. Poplave se ne mogu spriječiti, ali se mogu preduzeti određene aktivnosti kako bi se umanjile
posljedice koje prouzrokuju.
Poplave u Nikšiću javljaju se, u prosjeku, svakih 30 godina, kao posljedica kombinacije obilnih padavina
i visoke temperature koja uzrokuje topljenje snijega.
1. GEOGRAFSKI POLOŽAJ OPŠTINE NIKŠIĆ
Opština Nikšić obuhvata centralni i zapadni dio Crne Gore s površinom od 2065 km2, odnosno oko 15%
teritorije, što je čini, po površini, najvećom opštinom države. Nalazi se na nadmorskoj visini od 630 m. Grad
ima izvanredan položaj, na pravcima koji povezuju primorje i kontinentalni dio Balkanskog poluostrva.
Opština Nikšić pripada srednjoj regiji. Graniči se sa šest crnogorskih opština: Kotor, Cetinje, Danilovgrad,
Kolašin, Šavnik i Plužine, a na zapadu je državna granica s Bosnom i Hercegovinom.
78
Slika 1. Karta Crne Gore
1.1. Geološko-hidrološke karakteristike
U geološkom sastavu i građi preovladavaju krečnjaci kredne starosti, a u Nikšićkoj župi gornjetrijarske
starosti. Pleistocene naslage, akumulirane tokovima Zete i Gračanice, debele su oko 17 m. Na gornjetrijarskim krečnjacima ima naslaga boksita, s nekoliko aktivnih rudnika.
U hidrogeološkom smislu, prostor opštine nalazi se u zoni Dinarskog krša, karakterističnog po oblicima nastalim pod uticajem tekuće vode: škrapama, ponikvama‒vrtačama, ponorima, jamama, poljima i
pećinima. Preovladavaju propusne stijene, zatim djelimično propusne, a na manjim mjestima su nepropusne. Oborinske vode brzo se infiltriraju u podzemne i kreću se sistemom pukotina (ovo je izraženo u
Nikšićkom polju).
Karstni reljef omogućio je raznovrsne, karakteristične hidrografske forme: oko 300 vrela, 30 tokova, od
kojih nastaje rijeka Zeta, čije su najveće pritoke Bistrica, Mrkošnica i Gračanica, 866 ponora (najveći je
Slivlje), oko 30 estavela (najveća je Gornjopoljski vir) i jedno intermitentno vrelo (Vidov potok).
Režim rijeka Nikšićkog polja je složen. Njihovi vodostaji su najviši u jesen i proljeće, u vrijeme najviših
padavina. U maksimalnom vodostaju Zeta enormno naraste zbog karakteristika stijenskog kompleksa
koji prekriva sliv, pa samim tim i velikih varijacija izdašnosti vrela.
Najznačajnije vode područja opštine nalaze se u Nikšićkom polju, jednom od najbogatijih u Dinarskom
kršu. Vodoodrživi horizonti sjevernog oboda uzrokuju izbijanje voda širokog sjevernog slivnog područja
nizom izvora i potoka.
Najveća skupina su Vidrovanska vrela, koja s nizom rubnih izvora i tokova čine najznačajniji vodotok,
Zetu, dugačku u gornjem toku 25 km. U središnjem dijelu protok Zete iznosi 35,5 m3/sec maksimalno,
a godišnji prosjek 18,25. Zeta bočno prima niz tokova, od kojih su najznačajniji Bistrica, Moštanica i
Mrkošnica, a tok kroz polje završava jugoistočno − ponorom Slivlje, gdje prima drugi najvažniji vodotok
− Gračanicu. Prije nje, ukupni protok iznosi 32,46 m3/ sek, prosječno godišnje.
Gračanica nastaje od vrela istočnog planinskog ruba Nikšićke župe i ukupne je dužine 29 km. Srednji godišnji
protok je 1,32 m3/sek. To je izrazito periodična rijeka, zaustavljena branom i akumulacijom Liverovići.
Važne površinske vode opštine Nikšić su vještačka jezera. Na području opštine nalaze se sljedeće akumulacije: Slano, Krupac, Vrtac, Liverovići i retenzija Slivlje.
Izvori zapadnog oboda polja formiraju dva vještačka jezera: Slano i Krupac, površine ukupno oko 1200 m2
i srednje kote oko 615 m. Vodni tokovi u gornjem dijelu gube dio vode kroz propusne slojeve. Isto važi i
za jezera, posebno akumulaciju Vrtac, koja ima vodu samo u poplavnom periodu. Najveći uticaj na vode
imaju klimatske prilike. Prije posljednjih ponora, isparavanjem i poniranjem gubi oko 44% vode. Sve vode
polja su bujičnog karaktera i česte su poplave. Najviša poplavna kota bila je 614,59 m.
79
Složenost hidroloških prilika pospješuju podzemni tokovi i kretanja kroz slojeve 30 i 100 m dubine, po
pravilu nagnuti prema jugu. Podzemni tokovi izbijaju u gornjem dijelu Donje Zete, ispod Bogetića.
Van kotline Nikšićog polja malo je voda. Najznačajni su Donja Zeta, sa 70 m3/sek proticaja p. g., i Grahovska, koja izvire na sjeverozapadnom obodu polja s nekoliko izvora. Pregrađena je i čini Grahovsku
akumulaciju.
U kišnim periodima javlja se niz izvora, a ljeti sve rijeke ostalog dijela, osim Nikšićkog polja, presuše.
2.1. Analiza hazarda
Esktremni meteorološki uslovi primarni su faktor za poplave, a sekundarni faktor koji doprinosi poplavama su posljedice izazvane klimatskim anomalijama i neprirodnim faktorom, koji je posljedica ljudskog
djelovanja u hidrološkom slivu i riječnom toku.
Tabela 1. Pregled mjesečne količine padavina za opštinu Nikšić
Nikšić - mjesečne količine padavina
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
63,0
86,3
138,1 202,0 297,8 239,1
Sr.vr
208,4 194,4 185,6 170,2 108,2 92,7
Max
495,1 511,0 411,9 460,0 337,6 231,5 181,8 253,7 488,6 710,2 805,8 555,0
stdev
130,1 122,4 82,5
108,4 67,4
53,8
46,8
64,3
115,8 175,3 169,6 133,9
god. suma: 1986 mm
Višegodišnjim istraživanjem zabilježeno je:
− 12. oktobara 1975. g. za 24 h palo je 276 mm, a za tri dana 11−13. oktobra palo je ukupno 331mm;
− 16. decembara 1999. g. za 24 h palo je 103 mm, za pet dana u kišnoj seriji od 25. do 29. decembra
palo je ukupno 426 mm, što je 164% od prosječne mjesečne količine;
− 24. septembara1984. g. za 24 h palo je 205 mm;
− 5. oktobra 1963. g. za 24 h palo je 217 mm, a u četvorodnevnoj kišnoj seriji od 4. do 7. oktobra
palo je ukupno 332 mm.
Na osnovu podataka pribavljenih višegodišnjim istraživanjem i analize ekstremnih situacija koje su dovodile do izlivanja rijeka i plavljenja određenih regija, zaključuje se da: u Nikšiću najviše padavina ima
zimi, 713 mm, odnosno 35,3 % srednje godišnje visine; najmanje u ljeto − 210 mm, tj. 10,8 %; u proljeće
je srednja visina 452 mm, ili 22,3 %; a u jesen 637 mm, ili 31,6 % od srednje godišnje visine padavina.
Može se reći da poplave uzrokuju sljedeći faktori:
− obilne padavine, to su jake 24-časovne kiše ili jake kišne serije u trajanju od po nekoliko dana;
− obilne padavine praćene toplim i jakim južnim vjetrom, koji uslovljava izostanak sniježnih padavina u planinskim predjelima; inače, snijeg je sasvim uobičajena pojava tokom hladnog dijela
godine i tokom jeseni i proljeća;
− naglo topljenje postojećeg sniježnog pokrivača, koji produkuje dodatne količine vode, a postojanje
snijega je važno i s aspekta veće zasićenosti tla vodom, pa nove količine vode od kiše i topljenje
snijega predstavljaju direktni oticaj.
2.1.1 Analiza poplava u Nikšiću početkom i krajem 2010. godine
Početkom i krajem 2010. godine na području opštine Nikšić, zbog poplava, došlo je do dostizanja rekordnih vrijednosti vodostaja. Karakteristika oba slučaja bila je da su se desile u hladnom dijelu godine, dok
su temperature bile neuobičajeno visoke, padavine su bile obilne i došlo je do naglog topljenja sniježnog
pokrivača.
80
Situacija krajem 2010. godine, u hidrološkom smislu, bila je mnogo esktremnija od one na početku godine.
Razlog leži u činjenici da su krajem 2010. godine u kratkom vremenskom periodu bile dvije jake kišne
serije. Prva kišna serija maksimalno je opteretila hidrološke sisteme, a druga je naišla prilično brzo, tako
da nije bilo vremena da se hidrološki sistemi „rasterete“ od velike količine vode iz prve kišne serije. Druga
kišna serija naišla je na već maksimalno opterećne hidrološke sisteme, što je uslovilo izlivanje voda i naglo
punjenje jezera i prelivanje akumulacija.
Zabilježeno je da je:
‒
‒
‒
‒
‒
9. novembara 2010. za 24 h palo 97 mm;
od 8. do 12. novembra palo ukupno 270 mm;
od 17. do 30. novembra palo ukupno 339 mm;
tokom novembra 2010. ukupno palo oko 620 mm;
tokom decembra 2010. ukupno palo oko 502 mm, što je zajedno za novembar i decembar oko
1122 mm.
2.1.2. Plavljene površine
Tokom ovih poplava, na području opštine Nikšić plavljene su veće površine zbog nadolaženja velikih voda
na riječnim tokovima i bujicama, kao i zbog kombinovanog djelovanja površinskih i podzemnih voda.
Rijeka Zeta plavila je površine koje su mahom livade, izuzev dijela puta kroz mjesto Brezovik u dužini od
100 m, i dijela puta kroz mjesto Glibavac u dužini od 80 m, tako da ukupne štete od plavljenja nijesu bile
velike. Režim ovog plavljenja izmijenjen je izgradnjom akumulacija u slivu Zete. Tako se u Nikšićkom
polju nalaze brane akumulacionih jezera: Krupac, Vrtac, Slano i Liverovići, čije vode koristi HE Perućica.
Kod podizanja nivoa vode do kote 614 (poplave iz decembra 2010. godine) poplavama su ugrožena naselja: Straševina, Kličevo, Ozrinići, Poljica i Štedim. U ovim naseljima ugrožena su 42 stambena objekta,
u kojima živi 186 stanovnika. Na užoj teritoriji opštine Nikšić nalaze se tri trafostanice TS-35/10 i 390
trafostanica manje jačine, od kojih je 12 u poplavnom području. U slučaju poplava, isključenjem 12
ugroženih trafostanica onemogućava se napajanje električnom energijom 450 domaćinstava.
Osim stanovništva, ugroženi su i privredni objekti, i to: tri magacina, jedna pekara i dva zanatska pogona,
kao i devet stočarskih farmi.
Takođe, u decembarskim poplavama 2010. godine, bili su oštećeni, uništeni i ugroženi i infrastrukturni
objekti (putevi, mostovi), i to:
‒ oštećen je put Bogetići‒Ostrog ‒ mjesto Povija,
‒ oštećen je most na Gračanici iza Žirovnice,
‒ oštećen je potporni zid na lokalnom putu u Kutima‒Župa, na dužini od 60 m.
3. MJERE, SNAGE I SREDSTVA ZA ZAŠTITU OD POPLAVA
3.1. Mjere za zaštitu od poplava
Redovna zaštita od poplava preduzima se od nailaska velikih voda i obuhvata preventivne radove i mjere
na zaštiti od poplava: identifikaciju područja za koja se smatra da postoji rizik od nastanka poplava (poplavna područja); izradu karata plavnih zona i njihovo unošenje u planove prostornog uređenja, informacioni sistem i katastar nepokretnosti; izradu projektne dokumentacije za zaštitu od poplava i izgradnju i
redovno održavanje objekata za zaštitu od poplava. Identifikacija poplavnih područja radi se na osnovu
opisa poplava koje su se desile u prošlosti i koje su imale značajno negativan uticaj na ljude, materijalna
dobra, životnu sredinu, kulturno nasljeđe i privredne aktivnosti, a za koje je vjerovatno da će se, takve ili
slične, ponoviti u budućnosti. Izrada projektne dokumentacije podrazumijeva izradu planova, programa
i ostale projektne dokumentacije za sprečavanje nastanka poplava.
81
Redovna zaštita od poplava obuhvata i:
‒ izviđanje i osmatranje stanja voda, terena i objekata u zoni poplava;
‒ izučavanje režima plavljenja;
‒ organizacijsku i materijalnu pripremu svih učesnika u zaštiti od poplava.
Vanredna zaštita od poplava preduzima se u periodu nailaska velikih voda i podrazumijeva preduzimanje
potrebnih tehničkih mjera.
Vanredna zaštita od poplava organizuje se i vrši u zavisnosti od stepena opasnosti.
Prema veličini opasnosti od nastanka poplava, utvrđuju se četiri stepena opasnosti, i to:
‒ prvi: kada se voda počne izlivati iz korita, a očekuje se dalji porast vodostaja;
‒ drugi: kada izlivena voda dospije do nožica nasipa;
‒ treći: kada nivo vode u vodotoku dostigne do 1 metar ispod najvećeg zabilježenog vodostaja, a
očekuje se i dalji porast vode, ili kada je zaštitni nasip raskvašen usljed dugotrajnih visokih vodostaja;
‒ četvrti: kada nivo vode u vodotoku dostigne najveći zabilježeni vodostaj, a očekuje se i dalje njegov
porast, ili kada je zaštitni nasip u većoj mjeri raskvašen usljed dugotrajnih visokih vodostaja.
Vanredna zaštita od poplava obuhvata i:
‒ uvođenje dežurstva u svim institucijama koje su učesnici sistema zaštite i spašavanja u zavisnosti
od stepena opasnosti;
‒ regulaciju nivoa vode u hidroakumulacijama do tzv. bezbjedne kote i
‒ plansko plavljenje određenih područja u cilju rasterećenja ugroženog područja radi smanjenja
mogućnosti nastanka poplave.
Izgrađene akumulacije imaju višestruki uticaj na zaštitu od poplava. Takođe, zbog prirodnih uslova,
teško je postići dalji napredak investicionim mjerama. Zbog toga je, radi smanjenja šteta, posebnu pažnju
potrebno posvetiti neinvesticionim mjerama. Takođe, potrebno je detaljnije analizirati i propisati režim
rada svih akumulacija.
3.1.1. Pregled neophodnih radova i mjera za uređenje vodotoka i zaštitu od poplava
Na osnovu iskustva iz poplava 2010. godine i ranijih, koji su dati u studiji slučaja, neophodno je:
‒
‒
‒
‒
uspostaviti katastar objekata za zaštitu od poplava,
zonirati teren prema ugroženosti od poplava,
definisati namjene površina i načine korišćenja,
dopuniti zakonsku regulativu i građevinske propise.
3.2. SNAGE I SREDSTVA ZA ZAŠTITU OD POPLAVA
Pod snagama za zaštitu od poplava podrazumijevamo sve raspoložive ljudske resurse koji se angažuju u
slučaju nastanka poplava. Shodno Zakonu o zaštiti i spašavanju, definisano je da su to operativne jedinice.
Operativne jedinice koje se angažuju na zaštiti i spašavanju od poplava u Nikšiću su: Opštinska služba
za zaštitu i spašavanje, specijalistička jedinica za spašavanje od poplava formirana od strane Vojske Crne
Gore, dobrovoljne jedinice za zaštitu i spašavanje (Grahovo, Velimlje, Vilusi i Trubjela); Crveni krst Crne
Gore – Nikšić; Služba spašavanja, NVO „Ekstrem” i Avio-helikopterska jedinica.
Pod snagama za zaštitu od poplava podrazumijevaju se i svi subjekti koji su opremljeni i osposobljeni
za zaštitu i spašavanje od poplava, kao što su lokalna uprava, privredna društva, druga pravna lica i preduzetnici, dok se pod sredstvima podrazumijevaju materijalno-tehnički resursi koji je koriste prilikom
događanja različitih vrsta hazarda.
82
4. MJERE ZAŠTITE I SPAŠAVANJA OD POPLAVA
(STRUKTURNE I NESTRUKTURNE MJERE)
Mjere za zaštitu i spašavanje od poplava predstavljaju organizovane radnje i postupke, koje pripremaju i
sprovode državni organi i organizacije, organi lokalne uprave, privredna društva, pravna lica i preduzetnici
radi sprovođenja adekvatnih aktivnosti prije poplava (mjere preventivne zaštite), tokom poplava (mjere
zaštite i spašavanja), kao i prilikom otklanjanja posljedica od poplava.
Uređenju prostora i izgradnji objekata koji su u funkciji zaštite područja ugroženog poplavama na raspolaganju stoje brojne strukturne i nestrukturne mjere.
Strukturne mjere su: izgradnja nasipa, brana, preliva i odvodnih kanala itd., dok nestrukturne mjere
obuhvataju: planiranje prostora, formiranje zona u plavljenom području, ispravljanje planskih grešaka
napravljenih u prošlosti, polisa osiguranja i dr.
Izvođenje strukturnih mjera podrazumijeva najčešće dug period izgradnje i veoma skupe investicije,
koje s ekološkog stanovišta često nijesu preporučljive. Nestrukturne mjere su neuporedivo jeftinije od
strukturnih i ne zadiru u pitanje zaštite okoline. One su logična dopuna strukturnim mjerama i zajedno
čine jednu cjelinu. U svakom slučaju, lokalna samouprava i drugi nadležni organi moraju veoma pažljivo
i detaljno analizirati koje od ovih mjera za koje područje treba realizovati.
Upozoravanje u slučaju poplava vrši Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju na način što u slučaju
očekivanih ekstremnih meteoroloških uslova obavještava Ministarstvo unutrašnjih poslova – Direktorat
za vanredne situacije, a zatim Direktorat dalje obavještava sve lokalne samouprave, opštinske službe zaštite, kao i sva ministarstva, organe, ustanove i preduzeća koji se uključuju u sistem zaštite i spašavanja.
Zavod za hidrometeorologiju i seizmologiju odgovoran je za praćenje i prikupljanje meteoroloških podataka,
koji uključuju upozorenja o poplavama. Mjerne stanice su postavljene duž riječnih tokova i odgovorne
osobe iz Zavoda za hidrometeorologiju i seizmologiju zadužene su da skupljaju ažurne informacije koje
se odnose na visinu riječnog toka. Ovi podaci i upozorenja prenose se s nacionalnog nivoa (MUP – Direktorat za vanredne situacije) na lokalni nivo (opštine).
5. EVAKUACIJA
Opštinski tim za upravljanje u vanrednim situacijama procjenjuje situaciju na ugroženom području i
donosi odluku o sprovođenju evakuacije na teritoriji opštine.
Opštinski tim za upravljanje u vanrednim situacijama procjenjuje potrebu i dostavlja prijedlog Operativnom
štabu za vanredne situacije o donošenju odluke od strane Vlade Crne Gore o evakuaciji stanovništva iz
jedne u drugu opštinu. Opštinski tim sprovodi donesenu odluku i nalaže realizovanje konkretnih radnji
i aktivnosti, koje će sprovoditi Služba za zaštitu i spašavanje, uz pomoć drugih agencija/organa i službi
(Crveni krst, vojska, policija, specijalističke jedinice i dr.).
Uprava policije odgovorna je da obezbijedi prohodnost evakuacionih puteva, bezbjednost građana koji
se evakuišu, kao i da zaštiti imovinu na području s kojeg je izvršena evakuacija.
Službe i timovi koji vrše evakuaciju imaju obavezu evidentiranja ljudi pogođenih vanrednom situacijom
uzrokovanom poplavom, uključujući one koji su evakuisani.
6. ZAKLJUČCI
1. Imajući u vidu mogućnost nastajanja poplava na teritoriji opštine Nikšić, možemo zaključiti da
se one najčešće javljaju na svakih 30 do 35 godina i da su posljedica obilnih padavina u kratkom
periodu u kombinaciji s relativno visokim temperaturama. Naime, u kasnom jesenjem i ranom
proljećnom periodu, zbog obilnih padavina i topljenja snijega, dolazi do naglog povećanja nivoa
podzemnih voda, koje uslovljavaju poplave u južnom dijelu Nikšićkog polja.
83
2. Kao posljedica poplava značajne su materijalne štete na privatnim stambenim objektima, privrednim objektima i na putnoj infrastrukturi, zbog čega je neophodno blagovremeno informisati
građane o svim mjerama i radnjama koje se preduzimaju radi smanjenja posljedica od poplava.
3. Da bi štete od poplava bile manje, potrebno je:
−
donijeti urbanističke planove kojima bi se zabranila gradnja ispod kote 614 m nadmorske
visine;
− u saradnji s EPCG, na vrijeme uticati na količinu vode u akumulacijama;
− primjenjivati odgovarajuće zakone i propise iz oblasti zaštite i spašavanja od poplava, kao i
osnovne propise svih subjekata koji imaju obaveze i nadležnosti na planu zaštite i spašavanja
od poplava.
4. U slučaju nastanka poplava većih razmjera, potrebno je preduzeti sve odgovarajuće mjere koje
se odnose na spašavanje ugroženih i nastradalih ljudi i materijalnih dobara, pri čemu je potrebno angažovati sve raspoložive snage i sredstva za zaštitu i spašavanje shodno Zakonu o zaštiti i
spašavanju.
5. Radi bolje pripreme za spašavanje od poplava, neophodno je izvršiti kadrovsko jačanje i materijalno opremanje Službe zaštite za ovu vrstu hazarda.
6. Neophodno je izvršiti popisivanje svih ljudskih i materijalnih resursa na području opštine koji
se mogu angažovati na zaštiti i spašavanju.
7. Potrebno je vršiti kontinuiranu edukaciju pripadnika spasilačkih timova i građana kako bi se
razvijalo neophodno međusobno povjerenje i građanska solidarnost.
LITERATURA
1. Ministarstvo unutrašnjih poslova, Sektor za vanredne situacije i civilnu bezbjednost, Nacionalna
strategija za vanredne situacije, Podgorica, 2008.
2. Micev, B., Analiza padavina vodostaja tokom novembra i decembra 2010. godine, studija slučaja
3. Opština Nikšić, Lokalni ekološki akcioni plan, Nikšić, 2009.
4. Plan zaštite i spašavanja od poplava za teritoriju Opštine Nikšić („Službeni list CG”, Opštinski propisi,
br. 31/2013)
5. Zakon o zaštiti i spašavanju Crne Gore („Službeni list CG”, br.13/2007. i 5/2008)
84
PREVENTIVNE MJERE BEZBJEDNOSTI PRI PREVOZU
OPASNIH MATERIJA U DRUMSKOM SAOBRAĆAJU
Sandra Racković, dipl. ing.
Ministarstvo unutrašnjih poslova, Direktorat za vanredne situacije
Dejan Marunović, dipl. ing.
Ministarstvo unutrašnjih poslova, Direktorat za vanredne situacije
Monja Đurović, dipl. ing.
Ministarstvo unutrašnjih poslova, Direktorat za vanredne situacije
SAŽETAK
U ovom radu želimo da ukažemo na činjenicu da je prevoz opasnih materija u drumskom saobraćaju
specifična oblast, koja zahtijeva striktnu primjenu određenih pravila i procedura, a sve s ciljem da se
poveća bezbjednost i smanji rizik od akcidentnih situacija, odnosno spriječi ugrožavanje života i zdravlja ljudi i životne sredine. Takođe, želimo da ukažemo da specifičnost prevoza opasnih materija dovodi
do neophodnosti postavljanja dodatnih zahtjeva vezanih za smanjenje rizika i povećanje bezbjednosti.
Osnova bezbjednog prevoza leži u utvrđivanju i analizi potencijalnih opasnosti, prepoznavanju i klasifikaciji opasne materije koja se prevozi, utvrđivanju zahtjeva za vozila koja prevoze opasne materije, kao
i u stručnoj osposobljenosti lica koja učestvuju u manipulaciji ovim materijama u toku prevoza.
Težište ovog rada predstavlja analiza upravljanja prevozom i rukovanja opasnim materijama, uz dosljedno
poštovanje zakonskih odredbi i međunarodnih propisa.
Ključne riječi: ADR (Evropski sporazum o prevozu opasnih materija u drumskom saobraćaju), opasne
materije, prevoz, rizik, vozilo
85
UVOD
Prevoz opasnih materija predstavlja vrstu prevoza za koju se vezuju najveći rizici i potencijalne opasnosti
po stanovništvo i životnu sredinu. Pri prevozu opasnih materija značajne faktore predstavljaju: poznavanje svojstva opasne materije, načina pakovanja, načina prevoza, opreme koju vozilo za prevoz opasnih
materija treba da posjeduje; postupanje u slučaju akcidentne situacije; saniranje posljedica nesreće; kao
i edukacija lica koja učestvuju u rukovanju i prevozu opasnih materija.
Opasne materije predstavljaju sve materije koje pod određenim uslovima mogu na bilo koji način ugroziti
život i zdravlje ljudi i ugroziti životnu sredinu.
Posljedice koje mogu izazvati opasne materije po pravilu su teško narušavanje života i zdravlja ljudi, kao
i cjelokupne životne sredine. One se ne mogu sanirati u kratkom periodu, a kadkad mogu biti i trajne.
Zbog negativnog uticaja ovakvih materija, njihov prevoz mora biti organizovan tako da rizik od nezgoda
bude minimalan, odnosno da eventualne posljedice nezgode budu svedene na najmanju moguću mjeru.
Rizik u prevozu opasnih materija može se smanjiti ukoliko se preduzmu neophodne preventivne mjere
bezbjednosti, odnosno ukoliko se od svih učesnika u prevozu zahtijeva maksimalna odgovornost, uz dosljedno poštovanje nacionalnih propisa i međunarodnih sporazuma iz ove oblasti. Da bi se smanjili rizici
prilikom prevoza opasnih materija, kao i broj nezgoda i njihove posljedice, potrebno je utvrditi određena
pravila i procedure ponašanja svih lica koja učestvuju u cjelokupnom transportnom lancu. S tim ciljem,
1954. godine Ujedinjene nacije su formirale ekspertski tim, koji je dao preporuke kako stvoriti jedinstvene
kriterijume koji se odnose na klasifikaciju i popis opasnih materija, obilježavanje vozila, uređaja na vozilima,
ambalažu, obaveze učesnika u prevozu itd... Na osnovu ovih preporuka, u Ženevi, 1957. godine, nastao
je ADR sporazum, pod pokroviteljstvom Ekonomske komisije za Evropu pri Ujedinjenim nacijama, koji
je počeo da se sprovodi 1968. godine. Prilozi A i B, kao sastavni dio Sporazuma, naknadno su usvojeni i
pripojeni Sporazumu 1969. godine.
Shodno gore navedenom, edukacija vozača i lica koja učestvuju u radnjama prilikom prevoza opasnih
materija, kao i kontrola svih učesnika u prevozu, predstavlja veoma značajno polje aktivnosti Ministarstva
unutrašnjih poslova Crne Gore i ostalih nadležnih organa i institucija koje se bave ovom problematikom.
Cilj ovog rada je ukazivanje na neophodnost primjene kako međunarodnih tako i nacionalnih propisa iz
ove oblasti, a sve u cilju sprečavanja negativnih posljedica koje opasne materije mogu da izazovu, a samim
tim dovedu i do ugrožavanja života i zdravlja ljudi i životne sredine.
UČESNICI U TRANSPORTU I MJERE BEZBJEDNOSTI
Da bi se bezbjednosne mjere sprovele na način kako je to prepoznato u međunarodnim ugovorima i
nacionalnim propisima, potrebno je da se u cjelokupnom transportnom lancu, prije svega, prepoznaju
učesnici i njihove obaveze, a sve radi bezbjednog prevoza i sprečavanja eventualnih akcidentnih situacija.
Bezbjednosni zahtjevi učesnika, počev od pošiljaoca, preko ambalažera, prevoznika i primaoca, moraju
biti ispoštovani prije početka samog prevoza opasne materije.
Pošiljalac,46 kao neko ko se nalazi na samom početku transportnog lanca, može predati opasnu materiju
na prevoz, ako:
- prevoz opasne materije nije zabranjen;
- izdato je odobrenje za prevoz opasne materije, u skladu sa zakonom;
46 Zakon o prevozu opasnih materija (,,Službeni list Crne Gore“, broj 33/14), član 11
86
- zapakovana je ili punjena u ambalažu koja ispunjava uslove u skladu s ADR sporazumom;
- pakovanja u kojima se nalazi opasna materija označi znakovima upozorenja, natpisima, oznakama
i listicama za označavanje opasnosti, u skladu s ADR sporazumom;
- ispunjeni su uslovi za prevoz, utovar, rukovanje, čuvanje, čišćenje i dekontaminaciju, kao i drugi
uslovi u skladu sa zakonom i u skladu s ADR sporazumom.
Opasna materija ne smije biti predata na prevoz ukoliko pošiljalac za svaku pošiljku ne preda prevozniku
uputstvo o posebnim mjerama bezbjednosti,47 koje sadrži:
- podatke o vrsti opasnosti koju predstavlja i posljedice koje može da izazove opasna materija;
- pregled posebnih mjera koje treba da se preduzmu prilikom prevoza opasne materije i mjera za
sprečavanje, odnosno ublažavanje, štetnih posljedica, koje mogu da nastanu usljed nezgode ili
kvara na prevoznom sredstvu;
- postupanje s licem koje dođe u dodir s opasnom materijom;
- broj telefona operativno-komunikacionog centra 112 (OKC 112), koji mora da se obavijesti o
nezgodi ili saobraćajnom udesu prilikom prevoza opasne materije.
Primalac,348 kao sljedeći učesnik, dužan je da:
- u najkraćem roku preuzme opasnu materiju i obezbijedi mjesto istovara, odnosno istakanja opasne
materije, od prisustva drugih prevoznih sredstava i lica;
- obezbijedi neophodnu opremu za istovar ili istakanje opasne materije;
- izvrši istovar ili istakanje opasne materije na način propisan zakonom i međunarodnim ugovorima;
- ukloni opasne materije prosute prilikom istovara ili istakanja;
- očisti ili obavi dekontaminaciju prevoznog sredstva i teretnog prostora i obezbijedi da se nakon
čišćenja ili dekontaminacije s prevoznog sredstva uklone znakovi upozorenja, natpisi, oznake i
listice za označavanje opasnosti;
- istovari ili istoči opasnu materiju samo na za to određeno i posebno opremljeno mjesto.
Opasnom materijom mogu da rukuju lica koja su stručno osposobljena za rukovanje opasnom materijom
odgovarajuće klase. Lice koje upravlja vozilom koje prevozi opasnu materiju mora da posjeduje važeći
ADR sertifikat o osposobljenosti za vozača, kao i sertifikat za vozilo kojim prevozi opasnu materiju. Ovo
su ujedno i lica koja daju prvi odgovor na novonastalu akcidentnu situaciju, te u tom slučaju prvenstveno
dolazi do izražaja njihovo adekvatno rukovanje i dalje postupanje s opasnom materijom.
Prilikom prevoza opasne materije, vozač je dužan da preduzme neophodne mjere bezbjednosti, odnosno da:
- upozna se s osobinama opasne materije koju prevozi odnosno da provjeri da li je prevoz opasne
materije dozvoljen;
- izvrši vizuelni pregled vozila i utvrdi prisustvo i ispravnost opreme;
- provjeri da li je vozilo pravilno natovareno i opterećeno u skladu s najvećom dozvoljenom količinom opasne materije;
- brzinu kretanja prilagodi vremenskim uslovima;
- ukoliko dođe do nezgode, postupi po uputstvu o posebnim mjerama bezbjednosti.
Utovar i istovar opasnih materija može se vršiti samo na mjestima na kojima se ne ugrožavaju život i
zdravlje ljudi, životna sredina ili materijalna dobra.
Mjesta na kojima se vrši utovar ili istovar opasnih materija moraju da budu na odgovarajući način
obezbijeđena i na vidnom mjestu označena oznakama opasnosti, kao i snabdjevena aparatima i drugim
uređajima za gašenje požara.
Na mjestu na kojem se vrši utovar ili istovar opasne materije zabranjeno je:
- držanje materija i uređaja koji mogu izazvati požar ili omogućiti njegovo širenje;
- raditi s otvorenim plamenom, pušiti cigarete i upotrebljavati sredstava za paljenje;
47 Zakon o prevozu opasnih materija (,,Službeni list Crne Gore“, broj 33/14), član 12
48 Zakon o prevozu opasnih materija (,,Službeni list Crne Gore“, broj 33/14), član 19
87
- korišćenje alata ili drugih uređaja koji varniče, kao i prisustvo lica koja neposredno ne učestvuju
u utovaru ili istovaru tih materija.
Utovar i istovar opasnih materija vrši se, po pravilu, danju. Ako se utovar ili istovar opasnih materija vrši
noću, osvjetljenje na mjestu utovara i istovara mora da bude električno, u odgovarajućem stepenu zaštite.
VOZILA ZA PREVOZ OPASNIH MATERIJA
Vozila kojima se prevoze opasne materije moraju se podvrgnuti godišnjem pregledu, u zemlji gdje su
registrovana, da bi se utvrdilo da li zadovoljavaju opšte i posebne zahtjeve za ovu vrstu vozila,49 odnosno
da li posjeduju odgovarajuću opremu koja mora biti u skladu s ADR-om. Sertifikat izdaju ovlašćene institucije, pri čemu važnost istog ne može trajati duže od jedne godine.
Kada je u pitanju prevoz opasnih materija, od velike važnosti je i pravilno označavanje vozila. Naime,
vozila koja prevoze opasne materije moraju biti propisno označena, obilježena i ispravna, u skladu s ADR
sporazumom.
Za označavanje vozila koriste se odgovarajući znaci upozorenja i oznake za označavanje opasnosti – listice
opasnosti, koje su propisane ADR sporazumom.
Znaci upozorenja i listice opasnosti postavljaju se na prednjoj i na zadnjoj strani vozila u vertikalnoj
ravni, a u pojedinim slučajevima i na bočnim stranama vozila, tako da budu lako uočljive i vidljive, kako
je definisano ADR sporazumom.
Ukoliko se prevozi opasna materija koja nije navedena na UN listi, vozilo se označava znakom upozorenja koji sadrži jedno polje narandžaste reflektujuće boje s uokvirenim crnim linijama širine 1,5 cm, bez
ikakvih brojnih oznaka.
Ukoliko se prevozi opasna materija koja se nalazi na UN listama, tada se vozilo obilježava pravougaonom
tablom narandžaste reflektujuće boje, dimenzija 40x30 cm, podijeljenom u dva dijela horizontalnom linijom
crne boje, širine 1,5 cm. U gornjem polju upisuje se oznaka opasnosti – identifikacioni broj opasnosti, a
u donjem polju upisuje se identifikacioni broj opasne materije – UN broj.
Broj u gornjem dijelu table sastoji se od dvije ili tri cifre, a svaka od njih ima određeno značenje. Prva cifra
u broju označava glavnu opasnost, a sve ostale cifre ukazuju na dodatnu opasnost. Ukoliko se u gornjem
dijelu table nalazi 0, to ukazuje na činjenicu da opasna materija koja se prevozi nema dodatnih opasnosti,
dok oznaka X ukazuje na burno reagovanje opasne materije u dodiru s vodom.
Broj u donjem dijelu predstavlja UN broj i on omogućava identifikaciju opasne materije odnosno njeno
tačno očitavanje iz UN liste opasnih materija.
Ovako opremljena i obilježena vozila vrlo su bitan segment bezbjednosti u cjelokupnom transportnom lancu.
ZAKLJUČAK
Obezbjeđenje sigurnog prevoza opasnih materija u drumskom saobraćaju posebno je odgovoran i važan
zadatak. Štete nanijete društvu incidentima pri prevozu opasnih materija mogu biti ogromne: umiranje
i obolijevanje ljudi, zagađenje životne sredine, uništavanje prirodnih i nacionalnih bogatstava, rušenje
puteva, objekata...
49 Nikolić, B. Danilo, Vujadinović, V. Radoje, Nikolić, D. Božidar, Priručnik za prevoz i rukovanje opasnim materijama, Institut
za transport, Podgorica, 2007.
88
Postojanje velikog rizika, odnosno posljedica koje mogu izazvati opasne materije, zahtijeva od svih učesnika
u prevozu maksimalnu odgovornost i poštovanje i primjenu najviših bezbjednosnih standarda iz ove oblasti.
Bez obzira na maksimalno poštovanje svih preventivnih mjera, ne postoji garancija za potpunu zaštitu
od opasnih materija.
S tim u vezi, potrebno je sistemsko i kontinuirano jačanje i razvijanje saradnje svih nadležnih institucija
koje se bave ovom problematikom, a sve u cilju preventivnog djelovanja i unapređenja procedure odgovora
na eventualne nesreće.
LITERATURA
1. ADR sporazum (European Agreement concerning the International Carriage of Dangerous Goods
by Road)
2. Vojinović–Miloradov, emeritus prof. dr Mirjana, Biočanin, prof. dr Rade, Davorin, dipl. ing. Vukadin,
Upravljane rizikom pri transportu opasnih materija, 1st International Conference „Ecological safety in
post – modern environment“, Banja Luka, 2009.
3. Krstić, B. Vojislav, Krstić, V. Božidar, Naučno-stručni skup sa međunarodnim učešćem ”Kvalitet 2011”,
Neum
4. Nikolić, B. Danilo, Vujadinović, V. Radoje, Nikolić, D. Božidar, Priručnik za prevoz i rukovanje opasnim
materijama, Institut za transport, Podgorica, 2007.
5. Racković, Sandra, Process control the transport and handling of hazardous materials, 4th International
Symposium “Engineering Management and Competitiveness” 2014, Zrenjanin, Zbornik radova, 2014.
6. Zakon o prevozu opasnih materija (,,Službeni list Crne Gore“, broj 33/14)
89
EFIKASNOST MJERA I PODIZANJE STEPENA BEZBJEDNOSTI
U POSTUPKU INSPEKCIJSKOG NADZORA
mr sci. Nada Marstijepović1, dipl. ing. el. teh. Vesko Čejović 2
Ministarstvo unutrašnjih poslova, Direktorat za vanredne situacije,
Direkcija za inspekcijski nadzor
mail: [email protected]; [email protected]; [email protected]
1,2
Sažetak
Cilj ovoga rada proistekao je iz prepoznavanja problema od strane Direkcije za inspekcijski nadzor Direktorata za vanredne situacije MUP-a, kao i apelovanjem i angažovanjem na otklanjanju istog, kako bi
se postigli snažniji efekti u podizanju stepena bezbjednosti u dijelu zaštite lica i imovine u predškolskim
i svim obrazovnim ustanovama u Crnoj Gori i uočeni rizici smanjili na najmanji mogući nivo ili stepen.
Ključne riječi: bezbjednost, inspekcija, rizik, predškolske i obrazovne ustanove
UVOD
Direkcija za inspekcijski nadzor je inspekcija organizacione jedinica – Direktorata za vanredne situacije,
u okviru Ministarstva unutrašnjih poslova, koja sprovodi nadzor na cijeloj teritoriji Crne Gore.
Direkcija za inspekcijski nadzor vrši nadzor u oblasti opasnih materija, eksplozivnih materija, zapaljive
tečnosti i gasova i zaštite i spašavanja od požara, eksplozija i havarija, u okviru nadležnosti i ovlašćenja
utvrđenih zakonima, a u pogledu pridržavanja zakona, drugih propisa i opštih akata, kao i preduzimanja
upravnih i drugih mjera i radnji u cilju da se utvrđene nepravilnosti otklone i obezbijedi pravilna primjena propisa.
Inspekcija prvenstveno vrši nadzor nad primjenom Zakona o inspekcijskom nadzoru, kojim se uređuju
načela inspekcijskog nadzora, način i postupak vršenja inspekcijskog nadzora, obaveze i ovlašćenja inspektora i druga pitanja od značaja za vršenje inspekcijskog nadzora.
1. Poslovi inspekcijskog nadzora i cilj
U Direkciji za inspekcijski nadzor vrše se poslovi koji se odnose na:
-
90
vršenje inspekcijskog nadzora u okviru nadležnosti i ovlašćenja utvrđenih zakonom u oblasti
zaštite i spašavanja, prevoza opasnih materija; proizvodnje, prometa, nabavke, skladištenja i
upotrebe eksplozivnih materija; skladištenja, držanja, prometa, rukovanja i upotrebe zapaljivih
tečnosti i gasova; transporta i tranzita naoružanja, vojne opreme i robe dvostruke namjene; objekata u kojima se skladište ili u tehnološkom procesu koriste opasne materije radi utvrđivanja
zona opasnosti, sistema tehničke zaštite koji direktno utiče na povećanje bezbjednosti i smanjenje
rizika nastanka raznih akcidenata – požara, havarija, incidenata i dr.;
-
-
-
vođenje propisanih evidencija i izradu izvještaja, informacija, analiza i dr.;
prikupljanje podataka i informacija radi utvrđivanja činjenica i analize stanja iz okvira svoje
nadležnosti;
kao i predlaganje sistemskih mjera za realizaciju utvrđene politike i predviđanje posljedica zakonskih rješenja.
Inspekcijski nadzor vrši se u oblastima određenim zakonom kod fizičkih lica, nevladinih organizacija,
privrednih društava i drugih oblika obavljanja privrednih djelatnosti, javnih preduzeća, javnih ustanova
i drugih pravnih lica, državnih organa i službi, organa državne uprave, organa lokalne samouprave, organa lokalne uprave i službi opštine, Glavnog grada, Prijestonice i drugih oblika lokalne samouprave tj.
subjekta nadzora.
Cilj inspekcije je efikasno sprovođenje propisa preventivnih i zaštitnih mjere s aspekta zaštite od požara,
eksplozija i havarija, koje će obezbijediti smanjenje rizika radi zaštite života, zdravlja i bezbjednosti ljudi
i materijalnih dobara, kao osnovni uslov zaštite i spašavanja.
2 . Značaj i efikasnost inspekcijskog nadzora
Na osnovi Plana i dinimike rada za 2014. godinu, ova Direkcija za inspekcijski nadzor, između ostalog, imala
je i zadatak sprovođenja inspekcijskog nadzora u predškolskim i svim drugim školskim i visokoškolskim
ustanovama.
Inspekcija u Direkciji za inspekcijski nadzor stekla je značajna iskustva vršenjem velikog broja inspekcijskih nadzora nad pomenutim subjektima na teritoriji Crne Gore. Ta iskustva nam govore da značajan
(nadpolovičan) broj predškolskih i školskih ustanova nema potrebnu niti adekvatnu zaštitu. Ovakvo
saznanje, do kojeg smo došli kroz obavljanje inspekcijskog nadzora, daje nam za pravo da sugerišemo
prioritetno i po svaku cijenu potrebno obezbjeđivanje novčanih sredstva, a samim tim i pokretanje akcije
neutralisanja tj. eliminacije ili smanjenja ovog opasnog rizika.
Kao što znamo, Crna Gora je velikim dijelom planinska zemlja, tako da postoji opasnost od udara groma,
što bi, i pored drugih uzroka, imalo ogromne posljedice zbog nedostatka ili neispravnosti instalirane gromobranske instalacije, neispravnosti električne instalacije, nepostojanosti hidrantske mreže, nedostatka
PP uopšte i ispravnih PP aparata, nedostatka panik rasvjete i drugo. Na osnovu navedenog, konstatuje
se da je povećana opasnost usljed požara, eksplozija i havarija, a samim tim je ugrožena i bezbjednost
života vrlo bitne grupacije tj. mlade populacije jedne države, a sve to zbog nedostatka novčanih sredstava.
I pored prepoznavanja ovog problema od strane ove inspekcije i njenog angažovanja na njenom otklanjanju,
da bi se postigli snažniji efekti, potrebno je u ovaj problem uključiti i širu zajednicu. S obzirom na to da
kaznene odredbe ne bi riješile detektovane probleme, molba i apel je ove Direkcije da bi u Ministarstvu
prosvjete trebalo obezbijediti finansijska sredstva ili odrediti određeni fond za prikupljanje novčanih
sredstava za opremanje škola uređajima i sredstvima za predmetnu zaštitu, kako bi spriječili neželjene
situacije, a ne nakon neželjenog ili neželjenih događaja sa zakašnjenjem počeli nešto preduzimati.
Najvažniji dio postupka, kao i uspješnost rada svakog inspekcijskog organa, a samim tim i djelatnosti ove
Direkcije, jeste ispunjavanje određenih zakonskih normi. Inspekcijski nadzor je u potpunosti uspio ako su
njegovi ciljevi u potpunosti postignuti, a to je da se postupak inspekcijskog nadzora okončan zaključkom
o obustavi nadzora, što je i naznačeno Zakonom o inspekcijskom nadzoru.
U praksi se nailazi na slučajeve da subjekat nadzora (odgovorno lice) predškolskih, školskih i visokoškolskih
ustanova, i pored jake odlučnosti da postupi po zakonskim normama sugerisanim od strane inspektora, nije
u mogućnosti da u potpunosti preduzme sve bezbjednosne mjere zaštite imovine i lica, kao i ugroženosti
samih života usljed permanentne opasnosti od požara, eksplozija i havarija, na osnovu zakonskih i podzakonskih akata.
Jedan od izuzetno važnih reprezentativnih primjera pomenutog problema prvenstveno su osnovne i srednje škole, u kojima uglavnom borave maloljetna lica, kojime treba posvetiti posebnu pažnju i obezbijediti
svaku, a posebno životnu sigurnost.
91
3. Činjenično stanje utvrđeno na terenu
Nakon više stotina izvršenih inspekcijskih nadzora na teritoriji cijele zemlje, velikog broja ukaza i značajnog
broja donesenih rješenja na osnovu činjenično utvrđenih nepravilnosti, tj. praktično istraživačkim radom,
konstatovano je da ogroman broj vaspitno-obrazovnih ustanova i to prvenstveno osnovnih i srednjih škola,
nema upotrebne dozvole. Takođe, kritičan broj naznačenih predmetnih subjekata – osnovne i srednje
škole – objekti su velike starosti. S obtirom na davno vrijeme izgradnje tih objekata, oni su bez ugrađenih
sredstava predmetne zaštite: hidranti, gromobrani, panična rasvjeta i dr.
Sve ovo ukazuje da je stepen požarne otpornosti i sigurnosti samih objekata nezadovoljavajući, a zbog
starosti objekta isti je još smanjen, takoreći alarmantan. Na osnovu svega navedenog, odgovorna lica ovih
ustanova (direktori) i kontrolni organi (inspektori), i pored uloženog napora, ne mogu na pravi način
popraviti ili bar značajnije ublažiti dati problem, jer, objektivno, u resornom ministarstvu za otklanjanje
ovog problema nema novca ili razumijevanja, iako bi se to moralo obezbijediti.
4. Zaključak
Kako je, između ostalog, zadatak svakog inspekcijskog organa da ukaže na postojanje opasnosti iz svog
djelokruga rada, da predloži postupke i načine otklanjanja postojećih nepravilnosti i o tome upozna širu
javnost, to i ova Direkcija za inspekcijski nadzor, Direktorata za vanredne situacije-MUP-a Crne Gore,
ukazuje na ovaj vrlo bitan problem i apeluje na postupanja i prioritetno iznalaženje mogućnosti u smanjenju naznačenog rizika na najmanji mogući nivo. Tim prije što je problem prepoznat i utvrđen pravilnim
i vjerodostojnim utvrđenim činjeničnim stanjem rada na terenu od strane inspektora po svim opštinama,
praktično istraživačkim radom širom zemlje.
Takođe, potrebno je – preko konkretnog projekta za postizanje naznačene bezbjednosti u predškolskim
i vaspitno-obrazovnim ustanovama na svim nivoima – krenuti u otklanjanje ovog problema i svođenja
rizika na najmanji mogući stepen.
Ipak, uprkos svemu navedenom, stručnom i manje stručnom, znanom i manje znanom, apeluje se da
treba podići stepen bezbjednosti, a samim tim i stepen očuvanja svega onoga što nas okružuje u svakom
segment života, kao, na primjer, u ovom slučaju: djece/čovjeka, materijalnih dobara i životne sredine. Zar
je to malo!?
Literatura
1. Plan inspekcijskog nadzora Direkcije za inspekcijski nadzor za 2014. godinu, MUP CG, maj 2014.
godine, Podgorica
2. Izvještaji Direkcije za inspekcijsi nadzor I, II i III kvartala za 2014. godinu
3. Zakon o inspekcijskom nadzoru („Službeni list Crne Gore“, broj 76/09 i 57/11)
4. Zakon o zaštiti i spašavanju („Službeni list Crne Gore“, broj 13/07, 08/08, 86/09, 32/11)
5. Zakon o prevozu opasnih materija (“Službeni list Crne Gore”, broj 5/08 I Sl.list Crne Gore, broj 33/14)
6. Zakon o eksplozivnim materijama (“Službeni list Crne Gore”, broj 49/08 i Sl.list Crne Gore, broj 34/14)
7. Zakon o zapaljivim tečnostima i gasovima (“Službeni list Crne Gore”, broj 26/10)
92
SMANJENJE RIZIKA NA LOKALNOM NIVOU
GLOKALNO
Momčilo Martinović, dipl. ecc
Prijestonica Cetinje
SAŽETAK
Rad koji je ponuđen čitaocima i donosiocima odluka u odnosu na oblast smanjenja rizika, u cilju izrade
što kvalitetnije Nacionalane platforme za smanjenje rizika, čini sublimaciju međunarodnih preporuka kroz
sistemska rješenja, na svim nivoima, uz korišćenje praktičnih iskustava, kako u sopstvenom okruženju i
neposrdnoj blizini, tako i adaptacijom tuđih iskustva u spostvenom ambijentu.
Sublimaciju čine osnovne preporuke ili bolje reći principi, od kojih izdvajamo desetak neophodnih prilikom
stvaranja zajednice otpornije na nesreće i izazove današnjice.
Rad je fokusiran na lokalni nivo, za koji se smatra da je prva linija odgovora na nesreće i koji treba da
bude sastvani dio nacionalnog integrisanog sistema zaštite i spašavanja.
Ključne riječi: rizik, hazard, sistem zaštite i spašavanja, klimatske promjene, planska dokumenta, sistem
ranog upozorenja, edukacija, informisanje, oporavak, globalno, lokalno
UVOD
Crna Gora, kao samostalna, nezavisna i suverena država, priznata od međunarodne zajednice, potpisnica
velikog broja međunarodnih ugovora i sporazuma, obavezna je iste sprovoditi na mjestima gdje se odvija
stvarni život i gdje neposredno utiču na život, zdravlje i rad stanovništva.
Međunarodni ugovori moraju biti takvi da imaju zajedničke činioce i da budu optimalni za sve njihove
potpisnike, kao i da budu primjenjivi na svim nivoima društva kojih se tiču. Nekada se ugovori/sporazumi
upravo poptisuju u želji da se opšte stanje u nekoj oblasti popravi, kako bi zajednica, tj. potpisnica, ojačala
svoje sopstvene kapacitete i „uhvatila priključenje“ ka savremenim tokovima života.
Oblast koja periodično stvara velike poteškoće društvu u cjelini ili parcijalno jeste oblast zaštite od
prirodnih i drugi vrsta katastrofa, koje se loše manifestuju na život i zdravlje stanovništva. Upravo se iste
regulišu i kroz mjere prevencije, odnosno smanjivanja rizika, koji su tipični za to podneblje i koji mogu
imati i svoje specifičnosti, a mogu biti i dio globalnih problema, koji nastaju i imaju zajedničke činioce
u takvim procesima.
Zato je izuzetno važno uspostaviti mehanizme za smanjenje rizika i odgovora na nesreće, kroz jačanje
i stvaranje otpornijih lokalnih zajednica, kao odgovor na lokalne prilike i na globalne fenomene, koji
neposredno stvaraju loš uticaj na život ljudi.
Upravo iz tog razloga, izložićemo nakoliko načina kako je potrebno razmišljati, organizovati se i djelovati
na polju smanjenja rizika i učiniti svoj grad otpornijim i spremnijim na izazove koje nosi savremeno
vrijeme u kojem živimo.
93
Počet ćemo sa sloganom „Misli globalno – djeluj lokalno“, jer svaka globalna pojava u manjoj ili većoj
mjeri utiče na lokalne prilike i na lokalni ambijent. Bilo da se radi o nekoj pojavi koja je društvenog
porijekla ili, pak, da se radi o prirodnoj pojavi, koja neprirodno utiče na život i zdravlje stanovništva.
Tako, na primjer, imamo globalne fenomene koji utiču na život i zdravlje ljudi, bilo da žive u svjetskim
metropolama, razvijenim ili nerazvijenim sredinama, gradovima, primitivnim sredinama ili čak da se
radi o domaćinstvu ili pojedincu.
Možemo reći da u javnosti najčešće čujemo o fenomenu klimatskih promjena, koje čovjeku život čine
kompleksnijim ili čak nemogućim. Pa, recimo, imamo globalni fenomen epidemija, koje mogu imati
različite nivoe svog uticaja i progresa, zatim imamo i pojave koje nijesu samo slučaj u našem okruženje,
nego i šire, a to je neplansko razvijanje zajednica, naselja i gradova. Zbog opšte podrške, koja nastaje zbog
subjektivnih razloga, te pojave često sa sobom nose katastrofe i, najužasnije od svega, ljudsku patnju.
U procesima smanjenja rizika od katastrofa potrebno je simultano djelovati po principu indukcije i dedukcije. U oba pravca, od globalnog ka lokalnom i od lokalnog ka globalnom, žargonski rečeno GLOKALNO.
Prolazimo kroz različite izazove, s akcentom na iskustva na području zapadnog Balkana, koje je, složit
ćemo se, nestabilno područje, koje često emituje ekstremne meteorološke pojave i prirodne katastrofe, a,
posebno ako dodamo i činjenicu da je to jako plodno tlo za razavoj katastrofa izazvanih ljudskim faktorom.
Između ostalog, možemo pobrojati i katastrofe koje su posljednjih nekoliko decenija, osim materijalne
štete, izazvale i gubitke ljudskih života.
Neke od njih imaju sezonski karakter, tj. u određenim dobima godine mogu biti očekivane i predviđene.
Zato je važno na vrijeme se pripremiti i na adekvatan način odgovoriti prirodnim izazovima.
Pomenućemo da su izražene obilne padavine kiša, u pojedinim predjelima Crne Gore, kao i pojava i nanosi
sniježnog pokrivača, koji doseže čak i do dva metra, a koji se često jave zajedno s kišom, što stvara velike
probleme i nerijetko izaziva poplave.
Šumski požari su nešto što karakteriše ljudski faktor, koji, nekad s namjerom a nekada i bez nje, ugrozi
ogroman šumski prostor, pa čak i objekte, koji mogu biti pogođeni ovom nesrećom. Takođe je potrebno
napomenuti da na teritoriji Crne Gore, zbog seizmičke aktivnosti, dolazi do razornih zemljotresa, koji
prouzrokuju velike štete, pa čak i značajan broj ljudskih života strada u ovoj nemiloj pojavi.
Izdvojit ćemo deset osnovnih stvaki koje čine grad otpornim na katastrofe, a koje je potrebno integrisati kroz sistemska rješenja. Izdvajamo Zakon o zaštiti i spašavanju Crne Gore, koji je definisao puno
bitnih elemenata, a ujedno integrisao i prepoznao, kao pravilo, kako se treba ponašati, kako ublažiti i kako
djelovati za vrijeme, tokom i nakon nesreće.
Uz to, potrebno je napomenuti zajedničke činioce, koji su optimalno prepoznati na globalnom nivou i
koje je potrebno konsolidovati i na lokalnom i na nacionalnom nivou, kako bi se sve posljedice ublažile
i umanjile stvarni efekat koje nesreće mogu da prouzrokuju.
Neke od njih ćemo pobrojati i dati određeno mišljenje o njima, kako bi bile smjernica dobro organizovanim
i pripremljenim lokalnim sredinama za smanjenje rizika od katastrofa.
Izuzetno je bitno uspostaviti organizaciju, kako bi smanjili rizik od katastrofa, a samim tim poboljšali
sistem zaštite i spašavanja građana i materijalnih dobara uopšte, koji obuhvata planiranje, pripremanje
i sprovođenje zaštite i spašavanja.
Sistem zaštite i spašavanja ostvaruje se organizovanim aktivnostima i postupanjima preventivnog i operativnog karaktera, koje pripremaju i sprovode jedinice lokalne samouprave, privredna društva, druga
pravna lica, preduzetnici i fizička lica.
Državni organi, organi lokalne zajednice, privredna društva, druga pravna lica, preduzetnici i fizička lica
dužni su da planski organizuju i sprovode preventivne i operativne aktivnosti i postupanja za zaštitu i
spašavanje.
Za efikasnu zaštitu stanovništva i materijalnih dobara od mogućih rizika, državni organi, organi lokalne
94
samouprave, privredna društva, druga pravna lica, preduzetnici i fizička lica obavezno obezbjeđuju sredstva
za zaštitu i spašavanje i sredstva za pomoć, kao i lica obučena za zaštitu i spašavanje, u skladu s pozitivnim
propisima, kako lokalnim tako i nacionalnim.
Ne manje bitno, potrebno je opredijeliti budžet za smanjenje rizika u odnosu na Sistem zaštite i spašavanja,
na lokanom nivou, koji se obezbjeđuje iz nekoliko izvora, a koje je potrebno tretirati za svaku fiskalnu
godinu, koja se poklapa s kalendarskom, kroz sljedeće kanale obezbjeđivanja sredstava:
-
-
-
-
-
-
budžet Crne Gore;
budžet lokalnih samouprava;
dobrovoljni doprinosi;
međunarodne pomoći;
sredstva privrednih društava, drugih pravnih lica i preduzetnika;
ostali izvori.
Obično se kaže: „Lokalna vlast je dobra onoliko koliko obezbjeđuje sigurnost za svoje građane.“ Zato je
konstantno i neophodno stalno ažurirati podatke o opasnostima, što bi značilo da svaka dobro organizovana lokalna uprava ili služba, koja je nadležna za djelovanje u vanrednim situacijam, i te kako mora
prepoznati opasnositi koje prijete njenom gradu i okolini. Tako bi za svaki pojedinačni hazard izradila
lokalne planove, sa svim činiocima sistema (lokalnim, privrednim, korporativnim, civilnim subjektima,
kao i samim građanima). Ti planovi moraju pretpostaviti svaki mogući poznati scenario, koji može zadesiti lokalnu sredinu. S njima treba napravila plan za njegovo djelovanje i odgovor, a nadasve plan za
smanjenje posljedica koje mogu uticati na sve činioce materijalne i nematerijalne sadržine koji loše utiču
na život i rad lokalnog stanovništva.
Stalno ulagati u održavanje kritične infrastrukture je obavezujuće, čime se ova konstatacija može smatrati
okosnicom plana za smanjenje rizika, a to jeste da je potrebno prepoznati crne tačke lokalne infrastrukture,
koje je potrebno sanirati ili efektno pripremiti za eventualne nepogode. Kao i to da je potrebno lokalno
stanovništvo informisati o rizicima koji mogu da izazovu teške posljedice, pa sve do mjera iseljavanja
stanovništva koje živi neposredno u blizini potencijalnog rizika u odnosu na lokalnu infrastrukturu.
Procjena sigurnost svih škola i zdravstvenih ustanova znači da je svaka javna ustanova zakonski
obavezna donijeti set akata (planovi za evakuaciju, mobilizaciju kao radnu obavezu zaposlenih i sl.), koji
štite korisnike, tj. one koji rade ili koriste usluge i kapacitete tog subjekta, kako bi na vrijeme prepoznali
opasnost i reagovali na moguće posljedica koje nosi sam rizik tretiranog subjekta.
Sprovoditi propise o gradnji i prostornom planiranju u domenu inspekcijskog nadzora i rada nadležnih
građevinskih inspekcija, kao i same kritičke javnosti, podrzumijeva permanentno vođenje računa da
svaki novosagrađeni objekat odgovara urbanističkim planovima, većeg ili manjeg reda, s jasno utvrđenim
statičkim parametrima, koji procjenjuju njegovu otpornost u dozvoljenim granicama.
Sprovođenje obrazovnih programa i obuka podrazumijeva razvijanje svijesti o rizicima, kao i o drugim
prirodnim i društvenim pojavama, za koju se smatra da se najbolje razvijaju kroz edukaciju djece i omladine, kao i kod odraslih, jer smo danas svjedoci da je proces učenja postao doživotna kategorija, tako da
može biti prilagođena svim uzrastima i generacijama.
Međutim, kako svaki proces mora ići fazno i postepeno, tako i ovaj mora biti integrisan u obrazovni
sistem na svim nivoima, kako kroz formalno tako i kroz neformalno obrazovanje i informisanje. Potrebno
je kreirati programe, kao dopunsku nastvu, kako obaveznu tako i fakultativnu, i obuka obavezno mora
biti uz saglasnost nadležnih subjekata koji se bave zaštitom i spašavanjem, kao podrška opšte društvene
zajednice za smanjenje rizika na svim nivoima.
Prilagođavanje klimatskim promjenama predstavlja jednu od najvećih prijetnji s kojom se suočava
čovječanstvo, kako na planu očuvanja životne sredine tako i na ekonomskom i društvenom planu. Za
naše prostore, na primjer, očekuje se da će klimatske promjene pogoršati uslove (visoke temperature,
obilne padavine) u području koje je već osjetljivo na klimatsku varijabilnost, čemo je potrebno planski,
informativno i operativno djelovati.
95
Instaliranje sistema ranog upozorenja zahtijeva jake tehničke temelje i dobro poznavanje rizika. Ali,
oni takođe moraju biti centrirani na ljude – s jasnim porukama. To je širenje sistema koji mora dopirati
do onih koji su u opasnosti i imati spremne iskusne odgovore za javnost. Javna svijest i obrazovanje su
kritični, ali, i pored toga, moraju biti uključeni mnogi sektori. Jedna od zajedničkih karakteristika prirodnih
katastrofa, koja se odnosi na većinu njih, jeste iznenadnost nastanka (npr. zemljotresi, odroni i klizišta,
šumski požari i dr.), iako se kroz naučna dostignuća i modernu tehnologiju danas već može predvidjeti
nastanak nekih od prirodnih katastrofa po mjestu i vremenu (npr. poplave, niske temperature, suša i sl.).
Rano upozorenje je obezbjeđivanje blagovremene i efikasne informacije, preko identifikovane institucije,
koja omogućava pojedincima koji su izloženi opasnostima da preduzmu akcije pomoću kojih bi izbjegli
ili smanjili njihov rizik i pripremili se za efikasno reagovanje. Proces ranog upozorenja zavisi od uzajamnog djelovanja nauke, tehnologije i socio-ekonomskih faktora, koji diktiraju način na koji ljudi razumiju
i reaguju na katastrofe.
Komponente sistema ranog upozorenja:
-
-
-
-
-
procjena rizika, uključujući procjenu rizika i analiza ranjivosti;
otkrivanje i predviđanje;
formulisanje poruke upozorenja;
širenje poruke upozorenja;
odgovor zajednice na upozorenje, odnosno povratne informacije.
I na kraju, kao bitna faza djelovanja nakon katastrofe, potrebno je osigurati da potrebe preživjelih budu
u centru pažnje. Treba napraviti adekvatne planove u odnosu na procijenjene scenarije za oporavak ranjive
populacije nakon nesreće i brigu o njenim potrebama. Potrebno je obezbijediti dostojanstven oporavak i
predvidjeti sve mjere njihovog oporavak za povratak u normalne tokove života, sektoralno. Obezbijediti
dovoljne količine vode za piće i higijenu, dovoljno namirnica za ishranu, bezbjedan krov nad glavom,
privremenog karaktera, kao i svu neophodnu medicinsku njegu i ljekove za bolji i brži opravak.
ZAKLJUČAK
U cilju smanjenja opasnosti od prirodnih hazarda aktivnost stanovništva bi trebalo da bude usmjerena na
preventivno djelovanje. To podrazumijeva edukaciju stanovništva, kao i izradu operativnih i primjenjivih
planova (konstantno ažuriranje), koji prikazuju zone rizika od prirodnih hazarda.
Na taj način bi se umanjile štetne posljedice za imovinu ljudi. Kao cilj preventivnog djelovanja trebalo bi
da uspostavimo još bolje sisteme ranog upozoravanja i pravodobnu evakuaciju stanovništva, jer bi na taj
način spasili veliki broj života i materijalna dobra. A nadasve, potrebna je odgovorna i konstantna briga
zajednice za svoje stanovništvo.
LITERATURA
1. Jelić, M., Modeli osiguranja od prirodnih opasnosti sa katastrofalnim posledicama na teritoriji Srbije,
master rad, Fakultet tehničkih nauka, Novi Sad, 2010.
2. Predić, U., Sistemi ranog upozorenja na događaje sa katastrofalnim posledicama, master rad, Fakultet
tehničkih nauka, Novi Sad, 2011.
3. Zakon o zaštiti i spašavanju (“Službeni list CG”, br. 13/07 i 32/11)
96
4. http://www.unfccc.me/index.php?page=procjena-ranjivosti-i-mjere-prilagodavanja
5. http://www.sphereproject.org/
6. http://www.mup.gov.me/rubrike/vanredne-situacije/142878/Djeca-ucila-kako-da-postupaju-ukriznim-situacijama.html
97
KAKO UČINITI GRADOVE I OPŠTINE U CRNOJ GORI
OTPORNIM NA RIZIKE OD KATASTROFA
Vladimir Burzanović
dipl. ing. zaštite od požara − master
Ministarstvo unutrašnjih poslova, Direktorat za vanredne situacije
Podgorica, Crna Gora
Sažetak
Više od polovine svjetske populacije danas živi u gradovima ili urbanim centrima. Za ekonomistu, grad
je motorna snaga ekonomskog rasta. Za političara ili projektanta − grad je mjesto povezivanja: mreže
saobraćajnica, umrežavanje elektro prenosa, vodovodne i komunalne infrastrukture. Za gradsku radnu
snagu i migrante koji dolaze u grad, on nudi sklonište, sigurnost i izvor sredstava za život. Za vlasnike
nekretnina, osobe odgovorne za razvoj gradova i urbaniste, grad predstavljaju njegove građevine, njegova
fizička imovina. Za nekoga ko živi u gradu grad predstavlja sve navedeno i još mnogo više − grad je
fizička i kulturna arena, mjesto političkih sloboda, izvor kulturne i intelektualne vitalnosti. A sve je to pod
rizikom od katastrofalnih elementarnih nepogoda, požara, saobraćajnih udesa, tehničko-tehnoloških akcidenata, seizmičkih hazarda, čija brzina kretanja kroz stjenovito tlo može biti i 7000 km/h. Gradonačelnici
i lokalne uprave mogu igrati značajnu ulogu u pružanju pomoći gradovima kako bi se pripremili za
suočavanje s budućim rizicima. Potrebno je da se u te aktivnosti takođe uključe: državne vlade, lokalne
zajednice i strukovna udruženja, međunarodne, regionalne i organizacije civilnog društva, donatori,
privatni sektor, akademske zajednice i svi građan. Pripravnost na katastrofe i ublažavanje rizika ključni
su prioriteti u vođenju dobrog urbanističkog planiranja, projektovanja i razvoja administracije. Našim
gradovima je potrebna predanost i podrška vlade kroz politiku koja omogućava odlučne aktivnosti kako
bismo spriječili i umanjili ljudske i druge gubitke. S takvom decentralizacijom, koja omogućava bolje
integrisani urbanistički razvoj, ne samo da možemo stvoriti održive gradove, regije i zemlju, već možemo
povećati i otpornost stanovnika na katastrofe.
Ključne riječi: Hyogo okvir, Nacionalna strategija za vanredne situacije, grad otporan na katastrofe,
hazard, potres, poplava
UVOD
Politika smanjenja rizika od katastrofa treba da postane prioritet gradova i opština u Crnoj Gori. Vlada
Crne Gore je na sjednici održanoj 21. jula 2005. godine donijela odluku, kojom je Ministarstvu unutrašnjih
poslova naloženo da pristupi izradi strategije, u cilju utvrđivanja sveobuhvatnog koncepta društvenog
opredjeljenja ka stvaranju funkcionalnog sistema za prevencije nesreća. NACIONALNA STRATEGIJA ZA
VANREDNE SITUACIJE nastala je kao izraz narasle svijeti i potrebe građana Crne Gore, kao društva u
cjelini, za cjelovit i organizovan odnos prema svim oblicima vanrednih situacija u državi, a kao neposredan povod za njenu pripremu za odgovor na rizike od katasrofa. Crna Gora je imala priliku da se nosi s
katastrofama izazvanim elementarnim nepogodama i uglavnom je uspijevala da sačuva ono najvrednije,
98
a to su ljudski životi. Crna Gora još uvijek nema u potpunosti razvijen sistem monitoringa predviđanja
katastrofa, a kao članica UN obavezna je da uspostavi nacionalnu platformu za smanjenje rizika od
katastrofa. U tom smislu, neophodno je da, osim Ministarstva unutrašnjih poslova to jest Direktorata za
vanredne situacije koji je nosilac tih aktivnosti, u tome učestvuju i svi državni organi i institucije, kao i
nevladin sektor. Ako Crnu Goru posmatramo kao mikrolokaciju Evrope, u tom smislu moramo posmatrati
njene gradove i lokalne samouprave kao zasebne teritorijalne cjeline koje imaju najneposredniji odnos s
građanima, a jedini oni mogu adekvatno odgovoriti u slučaju generisanja rizika od katastrofe.
Stanje gradova u svijetu
Više od polovine svjetske populacije danas živi u gradovima ili urbanim centrima. Gradska naselja su žile
kucavice društva. Ona predstavljaju motornu snagu nacionalne ekonomije, centri su tehnologije i inovacija,
i živi su dokaz naše kulturne baštine. Međutim, gradovi takođe mogu postati i generatori novih rizika: loša
rješenja infrastrukture i usluga, urbana degradacija životne sredine, širenje bespravne gradnje i gotovo
milijarda stanovnika koji žive u siromašnim kvartovima širom svijeta. Sve to čini da mnogi stanovnici
urbanih sredina postaju izloženiji opasnostima od prirodnih nesreća.
Danas više od 3 milijarde ljudi – pola svjetskog stanovništva − živi u urbanim područjima. Ljudi se sele
u gradove u većem broju nego bilo kada u istoriji, postaknuti nadom u bolje mogućnosti ili odlazeći iz
ruralnih područja zbog siromaštva, degradacije životne sredine, konflikata, poplava ili suša. Visoka gustoća
naseljenosti značajan je uzrok rizika, prvenstveno zbog lošeg kvaliteta stanovanja, infrastrukture i usluga.
To ne mora biti tako. Mnoga gusto naseljena stambena područja u Evropi, Japanu i Sjevernoj Americi
uistinu su sigurna i pružaju stanovništvu zaštitu od oluja i potresa. To, međutim, nije slučaj u rastućem
broju bespravno izgrađenih naselja. Očekuje se da će se do sredine 21. vijeka ukupna gradska populacija
u zemljama u razvoju brojno udvostručiti, od 2,3 milijarde u 2005. godini do 5,3 milijarde u 2050. godini.
Gotovo tri četvrtine gradskog stanovništva i većina većih gradova spadaju u kategoriju niskog ili srednjeg
dohotka stanovništva, što predstavlja sedmostruko povećanje od 1950. godine. Prema podacima Centra
za istraživanje i epidemiologiju katastrofa (CRED), u prvoj dekadi 21. vijeka (2000– 2009) u potresima
je živote izgubilo gotovo 60 posto ljudi poginulih u prirodnim katastrofama. Klimatske katastrofe, kao
što su poplave, tropski cikloni, suša, požari i toplotni talasi, danas sve više utiču na ljude širom svijeta.
Klimatske promjene ubrzavaju i otapanje glečera, što rezultira teškim posljedicama, među kojima su izlijevanje glečerskih jezera i bujice. UN-HABITAT procjenjuje da postoji 3351 grad širom svijeta lociran na
obalnim zonama niske nadmorske visine. Od prvih 30 gradova na ovom spisku, 19 se nalazi na deltama
rijeka. Prvih deset, rangiranih prema populaciji izloženoj opasnosti od obalnih poplava, jesu Mumbai,
Guangzhou, Šangaj, Majami, Ho Ši Min, Kolkata, šira oblast Njujorka, Osaka-Kobe, Aleksandrija i Nju
Orleans.
Šta je grad: Za ekonomistu − grad je motorna snaga ekonomskog rasta. Za političara ili projektanta −
grad je mjesto povezivanja: mreže saobraćajnica, umrežavanje elektro prenosa, vodovodne i komunalne
infrastrukture. Za gradsku radnu snagu i migrante koji dolaze u grad on nudi sklonište, sigurnost i izvor
sredstava za život. Za vlasnike nekretnina, osobe odgovorne za razvoj gradova i urbaniste, grad predstavljaju njegove građevine, njegova fizička imovina. Za nekoga ko živi u gradu grad predstavlja sve navedeno
i još mnogo više − grad je fizička i kulturna arena, mjesto političkih sloboda, izvor kulturne i intelektualne
vitalnosti. A sve je to pod rizikom od katastrofalnih elementarnih nepogoda, požara, saobraćajnih udesa,
tehničko-tehnoloških akcidenata, seizmičkih hazarda, čija brzina kretanja kroz stjenovito tlo može biti i
7000 km/h.
Otpornost: Sposobnost sistema, zajednice ili društva izloženog opasnosti da se odupre, apsorbuje,
prilagodi i oporavi od posljedica hazarda, i to pravovremeno i na efikasan način, uključujući očuvanje i
restauraciju njegovih osnovnih struktura i funkcija − jeste njegova otpornost. Gradonačelnik i lokalna
vlast su institucionalni nivo, koji je najbliži građanima. Oni su izabrani da budu vođe od kojih se očekuje
da odgovore na potrebe i sigurnost svojih građana. Njihovo učešće i vodstvo od vitalnog su značaja. Osim
gradskim upravama, treba uputiti poziv i civilnom društvu, planerima i stručnacima iz oblasti urbanizma
99
iz različitih sektora, državnim vlastima i društvenim grupama da pomognu u razvoju inovativnih rješenja
i da se uključe u aktivnosti lokalnih vlasti, kako bi se smanjila opasnost i podstakla dobra uprava nad
zajedničkim radom na smanjenju rizika od katastrofa. Uspjeh organizovanosti i povezanosti mjeriće se
time koliko se gradonačelnika i lokalnih uprava obavezalo da će biti zagovornici uvođenja novih planova
ili planova za smanjenje rizika od katastrofa u svojim gradovima ili opštinama.
Pregled prirodnih opasnosti i njihov uticaj na gradska područja
Prirodne opasnosti utiču na gradove na različite načine, ali potencijal za katastrofu je prisutan i zato što
se gradske vlasti suočavaju sa prenaseljenošću, rapidnom urbanizacijom i degradacijom životne sredine.
Potres: uticaj na gradska područja. Mnogi gusto izgrađeni i naseljeni gradovi leže na pojasevima seizmičkih
aktivnosti. Loše projektovane i slabo izgrađene ili loše održavane zgrade ne mogu izdržati silu seizmičkih
šokova, tako da postoji realna vjerovatnoća rušenja. Većina smrtnih slučajeva usljed potresa dogodila se
zbog urušavanja zgrada.
Klizišta: uticaj na gradska područja. Rastući broj nekvalitetno izgrađenih ili improvizovanih domova, koji
su nikli na strmim padinama ili ispod njih, na liticama ili na riječnim ušćima u planinskim dolinama, u
kombinaciji sa lošom drenažom ili lošom zaštitom od klizanja tla, uzrokuje da je sve više ljudi izloženo
katastrofalnim odronima na klizištima izazvanim padavinama ili seizmičkim aktivnostima.
Tropski cikloni: uticaj na gradska područja. Mnoga urbana područja izložena su ciklonima, snažnim
vjetrovima i jakim kišama. Primarne mjere su gradnja otporna na vjetar, sistem ranog upozoravanja sa
savjetima za domaćinstva da zatvaraju prozore i zaštite imovinu, te ako je potrebno, i evakuacija.
Poplava: uticaj na gradska područja. Poplave predstavljaju rastuću opasnost za gradove, jer: beton i zbijeno
tlo ne upijaju vodu, naseljeni su otvoreni prostori, zbog gradnje su preusmjereni riječni tokovi, gradski
odvodni sistemi nijesu adekvatni. Kuće na obalama rijeka ili u blizini ušća mogu biti loše izgrađene ili
smještene na opasnim mjestima.
Požar: uticaj na gradska područja. Požari u gradovima uzrokovani su industrijskim eksplozijama ili
potresima. Požari usljed nezgoda naročito su opasni u bespravno izgrađenim naseljima. Rizici od požara
su u porastu zbog visoke gustoće gradnje, novih građevinskih materijala, većeg broja visokih zgrada, te
veće upotrebe energije u gusto naseljenim područjima. Nekontrolisani požari nastali van gradskih sredina
mogu stići i do urbanih područja.
Suša: uticaj na gradska područja. Suša je nepogoda u porastu, koja sporo nastaje i izaziva migracije u
urbana područja, čime se stavlja dodatni pritisak na stambenu politiku, zapošljavanje, osnovne usluge, a
utiče i na zalihe hrane iz okolnih sela.
Prirodne opasnosti
Dakle, u svjetskim okvirima, prema štetama koje pričinjavaju, dominantne prirodne elementarne nepogode su atmosferske ili meteorološke nepogode. Prema procjenama Svjetske meteorološke organizacije,
tokom desetogodišnjeg perioda 1992–2001, oko 90% svih prirodnih nepogoda bile su hidrometeorološkog
porijekla. U Crnoj Gori, struktura velikih rizika koje uslovljavaju prirodni faktori ima znatno drugačiji
karakter. Svijest o osjetljivosti privrede na vrijeme, klimu i vode danas je sve veća i praktično da nema
ljudske aktivnosti koja nije u većoj ili manjoj mjeri osjetljiva na vremenske uslove. Nažalost, nepovoljne
posljedice vremenskih nepogoda najviše pogađaju zemlje u razvoju, čije nacionalne meteorološke službe
uglavnom nijesu u stanju da blagovremeno upozore na opasnost i čiji sistemi zaštite nijesu razvijeni.
U svijetu nema nedoumice da vrijeme i klima predstavljaju ekonomski resurs koji treba što bolje upoznati
i pratiti njihove promjene, s ciljem da se poveća ekonomičnost proizvodnje i umanje eventualne štete.
Moderni sistemi osmatranja, koje podržavaju moćni računari i telekomunikacioni uređaji, omogućili su
razvoj numeričke prognoze vremena koja je značajno podigla nivo upotrebljivosti meteoroloških infor100
macija u svim oblastima. U Hidrometeorološkom zavodu Crne Gore razvijen je jedan ovakav prognostički
sistem, u kojem je posebna pažnja posvećena poboljšanju kvantitativne prognoze padavina, s namjerom
da se značajno doprinese efikasnijem planiranju i blagovremeno upozori na poplave.
Zbog svega gore pomenutog, neophodno je da Hidrometeorološki zavod Crne Gore bude jedan od bitnih faktora u prevenciji i smanjivanju šteta od atmosferskih elementarnih nepogoda kroz unapređivanje
prognoze i rane najave upozorenja, kako bi se odgovorilo izazovima vezanim za održivi razvoj u oblasti
ublažavanje rizika od katastrofa.U sistematskom postupku analize meteoroloških elementarnih nepogoda mora se imati u vidu da se neke meteorološke nepogode mogu: samo pratiti i najavljivati − tada
se preduzimaju primarne mjere zaštite ili pratiti i prema njima preduzimati odgovarajući postupci s
ciljem da se smanji njihovo štetno dejstvo − tada se preduzimaju sekundarne ili aktivne mjere zaštite.
Rizici po regijama u Crnoj Gori
Južna regija: koja obuhvata teritorije opština: Ulcinj, Bar, Budva, Kotor, Tivat i Herceg Novi, odlikuje
se specifičnim geografskim karakteristikama, prisustvom morskog akvatorija, razuđenošću saobraćajne
infrastrukture (još uvijek nižeg ranga), značajnim uvećanjem gustine stanovništva tokom trajanja ljetnje
turističke sezone, zahtjevnošću uslova u kojima se turistička sezona realizuje, vrlo intenzivnom izgradnjom građevinskih objekata (kako turističkih, tako i javnih i stambenih), zatim prisustvom visokorizičnih
saobraćajnih i drugih javnih, privrednih i infrastrukturnih objekata. Svi navedeni elementi, sagledani
zajedno, problematiku upravljanja rizicima od realizacije brojnih oblika lokalnih i regionalnih hazarda,
čine vrlo značajnom, kompleksnom i odgovornom.
S aspekta zaštite specifičnih resursa, treba voditi računa da su u ovoj regiji, pojedinačno i sumarno
posmatrano, koncentrisani vrlo značajni javni, infrastrukturni i drugi kapacatiteti, s visokim stepenom
vulnerabiliteta, pri čemu posebno treba izdvojiti sljedeće: tunel “Sozina”, energetske instalacije i specifične
sadržaje regionalnog vodovoda, aerodrom Tivat, luke Bar, Zelenika i Kotor, instalacije nafte i naftnih
derivata, instalacije tečnog naftnog gasa, instalacije tehničkih gasova, infrastrukture vojnih objekata,
brodogradilište Bijela i marina Porto Montenegro u Tivtu, skladišta opasnih materija, više kamenoloma,
objekti i sadržaji turističke namjene u obliku velikog broja hotelsko-turističkih kapaciteta, javne ustanove
zdravstvenog tipa, objekti kulturno-istorijskog nasljeđa, stari gradovi Bar, Ulcinj, Haj-Nehaj, Budva, Kotor,
Herceg Novi, značajni sakralni objekti, sportski objekti.
Kao realno očekivane rizike za navedene društvene i privredne potencijale, u ovoj regiji treba posebno
apostrofirati sljedeće: visoki seizmički rizik, zatim rizik od nesreća u saobraćaju, posebno od velikih
udesa u tunelu “Sozina”, rizik aktiviranja klizišta i odrona, u prometu opasnih materija, specifični rizici
na moru, požari na otvorenom prostoru, rizik od havarija na instalacijama za naftne derivate, kao i rizici
od avionskih nesreća na aerodromima i u vazduhu. Imajući u vidu i značajnu koncentraciju stanovništva
i turista u primorskoj regiji tokom turističke sezone.
Središnja regija čine teritorije opština: Podgorica, Nikšić, Cetinje, Danilovgrad. Karakterišu je: reativno
visok stepen seizmičke opasnosti (s očekivanim stepenom maksimalnog intenziteta zemljotresa od osam
stepeni MCS skale, izuzimajući Nikšić, s intenzitetom od sedam stepeni te skale), zatim visok rizik u
saobraćaju, značajan nivo rizika prometa opasnih materija, požara na otvorenom prostoru, rizik na instalacijama za naftne derivate, rizik od avionskih nesreća, oštećenja hidrotehničkih objekata, bio-terorizam
i drugi biološki rizici.
Sjeverna regija obuhvata teritorije opština: Bijelo Polje, Mojkovac, Kolašin, Berane, Rožaje, Petnjica,
Plav, Gusinje, Pljevlja, Šavnik, Žabljak, Andrijevica, Plužine. Najznačajnije opasnosti u tom dijelu Crne
Gore vezane su za: moguća oštećenja hidrotehničkih objekata, velike požare šuma i šumskih kompleksa
na otvorenom prostoru, zatim za saobraćajne rizike, promet opasnih materija, sniježne lavine, poplave,
klizišta i odrone. Beransku kotlinu karakteriše relativno visok nivo seizmičke opasnosti (osam stepeni
MCS skale), dok teritorije ostalih opština ovog regiona posjeduju umjerenu seizmičku opasnost, okarakterisanu očekivanim maksimalnim intenzitetom zemljotresa od sedam stepeni Merkalijeve skale (MCS).
101
Tabela s prikazom hazarda koji se mogu desiti u gradovima Crne Gore s katastrofanim rizikom.
GRADOVI I
OPŠTINE
HERCEG NOVI
KOTOR
TIVAT
BUDVA
BAR
ULCINJ
PODGORICA
CETINJE
NIKŠIĆ
DANILOVGRAD
BIJELO POLJE
MOJKOVAC
KOLAŠIN
BERANE
ROŽAJE
PLAV
PLJEVLJA
ŠAVNIK
ŽABLJAK
ANDRIJEVICA
PLUŽINE
PETNJICA
GUSINJE
POTRES POPLAVE KLIZIŠTA
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
HAZARDI
SNIJEG I
AKCIDENTI
CIKLON
LAVINA
I UDESI
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
SUŠA I
POŽARI
+
+
+
+
+
+
+
+
Što učiniti kako bi grad bio otporniji?
Međunarodna strategija Ujedinjenih nacija za smanjenje katastrofa (UN ISDR) djeluje zajedno sa svojim
partnerima kako bi se podigla svijest i posvećenost održivim razvojnim praksama koje će smanjiti rizik
od katastrofa i povećati dobrobit i sigurnost građana – ulagati danas za bolje sjutra. Dobra urbanistička i
lokalna uprava ključ je za kreiranje otpornosti na katostrofe. Smanjenje rizika u urbanim sredinama donosi
mnoge prednosti. Ako se uspješno primjenjuje kampanja „Učiniti gradove otpornim na katastrofe”, kao dio
održive urbanizacije, tada gradovi otporni na katastrofe pomažu u smanjenju siromaštva, osiguravaju rast
i zapošljavanje, te pružaju veću socijalnu pravednost, svježe poslovne mogućnosti, uravnoteženje životne
sredine, bolje zdravlje i zdravstvo i poboljšano obrazovanje.
Hyogo okvir za djelovanje 2005−2015: Izgradnja otpornosti država i zajednica na katastrofe. Hyogo okvir
za djelovanje usvojilo je 168 država članica u Japanu u 2005. godini kako bi se izgradila otpornost država
i zajednica do 2015. godine. Hyogo okvir za djelovanje usvojio je pet prioriteta, koji su jednako važni za
gradske sredine, a to su:
y Osigurati da smanjenje rizika od katastrofa bude državni i lokalni prioritet.
y Poznavati rizike u urbanim sredinama i poduzimati aktivnosti.
y Izgraditi razumijevanje i svijest o rizicima u urbanim sredinama.
y Smanjiti temeljne faktore rizika u urbanim sredinama.
y Pripremiti svoj grad i biti spreman na djelovanje.
102
Deset osnova za grad otporan na rizike od katastrofe
Ovaj spisak nastao je iz pet prioriteta Hyogo okvira za djelovanje 2005−2015: Izgradnja otpornosti država i
zajednica na katastrofe, ključnog instrumenta za sprovođenje smanjenja rizika od katastrofa. Sprovođenje
svih, ili čak nekih od deset osnova, pomoći će gradovima da postanu otporni.
Deset osnova iz Hyogo okvira su:
1. Uspostaviti organizaciju i koordinaciju koji su temelj za učešće građanskih grupa i civilnog društva,
kako bi se smanjio rizik od katastrofa. Graditi lokalne saveze. Osigurati da svi nadležni organi
razumiju svoju ulogu u smanjenju rizika od katastrofa i stvaranje pripravnosti za ove rizike.
2. Odrediti budžet za smanjenje rizika od katastrofa i pružiti podsticaj vlasnicima kuća, porodicama
s niskim dohotkom, zajednicama, preduzećima i javnom sektoru da investiraju u smanjenje rizika
s kojim se suočavaju.
3. Održavati ažurirane podatke o opasnosti i izloženosti, pripremiti procjenu rizika i koristiti je kao
temelj za urbanističke planove i odluke. Osigurati dostupnost tih informacija i planova javnosti
te omogućiti javnosti da raspravlja o njima.
4. Investirati u kritičnu infrastrukturu koja smanjuje rizik, kao što je kanalizacioni sistem u slučaju
poplava, a koja je po potrebi prilagođena kako bi se nosila s klimatskim promjenama. Takođe je
i održavati.
5. Procijeniti sigurnost svih škola i zdravstvenih ustanova i poboljšati ih i nadgraditi prema potrebi.
6. Primijeniti i sprovoditi realne, s rizikom usklađene propise o gradnji i načela prostornog planiranja. Identifikovati siguran prostor za građane s niskim dohotkom i razviti sistem poboljšanja i
nadgradnje bespravno izgrađenih naselja, gdje god je to moguće.
7. Osigurati da škole i lokalne zajednice usvoje obrazovne programe i programe obuka o smanjenju
rizika od katastrofa.
8. Zaštititi životnu sredinu i prirodne barijere za ublažavanje poplava, olujnih vjetrova i drugih
opasnosti kojima vaš grad može biti izložen. Prilagoditi se klimatskim promjenama, oslanjajući
se na dobre prakse smanjenja rizika.
9. Uvesti sistem ranog upozorenja i kapacitete upravljanja kriznim situacijama u vašem gradu, te
održavati redovne javne vježbe pripravnosti.
10. Osigurati da nakon bilo koje katastrofe potrebe preživjelih budu u centru aktivnosti obnove i
rekonstrukcije, pružanjem podrške njima i njihovim zajednicama u osmišljavanju i sprovođenju
mehanizama rekonstrukcije, uključujući obnovu domova i sredstava za život.
Prednosti smanjenje rizika od katastrofa u gradovima
Prednosti su:
y zaštićeni razvojni dobici i manja potreba za preusmjeravanjem gradskih resursa kao odgovor na
katastrofe i oporavak;
y aktivno učešće građana i lokalna demokratija;
y povećana ulaganja u kuće, zgrade i ostalu nepokretnu imovinu, usljed nižih predviđenih gubitaka
u slučaju katastrofa;
y povećana kapitalna ulaganja u infrastrukturu, uključujući i rekonstrukciju, adaptaciju i obnovu;
y poslovne prilike, ekonomski rast i zapošljavanje, jer sigurniji i dobro vođeni gradovi privlače više
investicija;
y uravnoteženi sistem životne sredine, koji poboljšava snabdijevanje i kulturološke usluge ekosistema
poput svježe vode i rekreacije;
y opšte bolje zdravlje i dobrobit za građane;
y poboljšano obrazovanje u sigurnijim školama.
103
ZAKLJUČAK
Gradonačelnici i predsjednici opština sa svojim upravama mogu smanjiti rizik na sljedeće načine:
y Raditi na ispunjenju spiska od deset osnova, istupiti javno i podijeliti svoje iskustvo, dobre prakse
i napredak s učesnicima kampanje u drugim gradovima.
y Usko sarađivati s Vladom Crne Gore, odnosno s ministarstvima s ciljem sprovođenja državnih
planova za urbanistički razvoj, razvoj lokalnih sredina i smanjenja rizika od katastrofa. Stvarati
partnerstva i saveze s građanima i društvenim grupama.
y Angažovati privatne i državne univerzitete da djeluju kao savjetnici u oblasti praćenja opasnosti
i procjene rizika, te da sprovode istraživanja kako vaš grad može postati otporniji. Fokusirati se
na siromašne zajednice i zajednice visokog rizika.
y Organizovati javne rasprave, diskusije, vježbe i druge aktivnosti u vezi s podizanjem svijesti tokom
Međunarodnog dana borbe protiv prirodnih katastrofa ili na godišnjice prethodnih katastrofa.
LITERATURA
1. MUP − Sektor za vanredne situacije, grupa autora, Nacionalna strategija za vanredne situacije
2. MUP − Sektor za vanredne situacije, grupa autora, Akcioni plan zaštite od požara
3. Hyogo okvir za djelovanje 2005−2015, “Izgradnja otpornosti država i zajednica na katastrofe”
4. Ured Ujedinjenih nacija za smanjenje rizika od katastrofa, “Učiniti gradove otpornima na rizike od
katastrofa”
104
INDUSTRIJSKI OTPAD U PLJEVLJIMA
- UGROŽENOST ŽIVOTNE SREDINE
Muamer H. Hadžalić
načelnik PJ Pljevlja
Pljevaljska opština zauzima krajnji sjever Crne Gore, između rijeka Tare i Lima. Zahvata površinu od
1346 km2 sto je 10% teritorije Crne Gore i treća je po veličini opština u Crnoj Gori. Pljevlja pripadaju
području visokih planina.
U Pljevljima, po popisu iz 2011. god., živi 31 060 stanovnika, od čega u gradu živi 19 622 stanovnika, a u
ruralnim oblastima 11 438. Grad je smješten u kotlini, koja je omeđena brdima, leži na tri rijeke, a prostor
pod gradskim naseljem dug je oko 2500, a širok oko 1000 metara. Ovakav položaj otežava protok vazduha
i povećava opasnost od toksičnih i korozivnih materija, čime je stanovništo jako ugroženo trovanjem, što
izaziva vrlo teška oboljenja na plućima.
Do sada ispitivani i raspoloživi podaci o stanju životne sredine u centru Opštine govore da su svi elementi
− vazduh, voda i zemlja, kao i pejzaž − zatrovani odnosno degradirani, što je direktna posljedica industri�jskog i urbanog razvoja. U period 70-ih i 80-ih godina, zbog velikog i raznovrsnog bogatstva u prirodnim
i mineralnim sirovinama, ostvario se veoma visok nivo razvoja i ulaganja u rudarstvo i energetiku, kao i
u druge industrijske grane.
Koncentracija industrijskih aktivnosti u gradu i bližoj okolini grada dovela je do devastacije životne sre�dine, a najveći zagađivači vazduha, zemlje i vode su:
1. “Rudnik uglja” AD Pljevlja sa dva površinska kopa, “Borovica” i “Potrlica”, i s odlagalištem otkrivke
i transportnim sistemom “Jagnjilo”
2. Proizvodno postrojenje TE “Pljevlja” s deponijom šljake i pepela “Maljevac”
3. Drvni kombinat “Vektra Jakić”
4. Kotlarnice i ložista u javnim stambenim objektima (oko 40 kotlarnica i više od 4000 individualnih
ložišta)
5. Kamenolomi
6. Ispusti gradske kanalizacije
7. Komunalni otpad, naročito nekontrolisana odlagališta i smetlišta
Industrijski otpad
Kao najveći proizvođači ogromnih količina industrijskog otpada, a ujedno su i najveći zagađivači životne
sredine, već pomenute firme tu vrstu otpada stvaraju u svom proizvodnom procesu.
Otpadne materije koje nastaju u procesu proizvodnje u TE “Pljevlja” (pepeo i šljaka) odvoze se i odlažu na
deponiji “Maljevac”, koja je nastala pregrađivanjem doline Paleškog potoka. Zbog ogromne opterećenosti
ove deponije, neophodno je da se omogući ili proširenje postojeće ili otvaranje još jedne deponije pepela
105
i šljake iz TE “Pljevlja”. S obzirom na to da je u planu izgradnja još jednog bloka TE, jasno je da se mora
dogoditi još veće zagađenje vazduha, vode i zemljišta, bez obzira na konstatacije o mogućnosti ekološke
izgradnje tih objekata.
Što se tiče korporacije “Vektra Jakić”, decenijama su transportovani i odlagani nus proizvodi nastali u
preradi, dopremi i obradi drveta. Ta količina danas iznosi preko 200 000 m3.
Odlagalište “Jagnjilo”, na kome se odlaže laporac i drugi čvrsti otpad dobijen otkrivanjem uglja, predstavlja
još jednu crnu ekološku tačku. Naime, ovo se odlagalište nalazi na samom ulazu iznad grada i zbog svoje
nadmorske visine od 1100 m dominira istočnom stranom grada. Na ovoj lokaciji “Rudnik uglja” je do
1992. godine transportnom trakom odložio 39 000 000 m3 čvrste mase, a 2012. godine 1 700 000 m3.
Industrijski otpad TE “Pljevlja”, rudnika “Šuplja stijena” Gradac i
rudnika “Šuplja stijena” Šula
Na prostoru od 60 ha nadomak Pljevalja, u području Maljevca, nalazi se deponija pepela i šljake TE
“Pljevlja”, koja se koristi već 30 godina. S obzirom na to da se tu već duži vremenski period odlažu šljaka
i pepeo, nakupilo se nešto oko 9 500 000 m3 ovog otpada. Proračunato je da se na ovu deponiju godišnje,
uz ovu potrošnju uglja, dopremi oko 400 000 tona optadnog materijala.
Kako se povećava doprema ovih materija, sve je veća mogućnost i bojazan od pucanja brane. Naime, kako
se povećava doprema, raste i hidrostatički pritisak, a s obzirom na nizak koeficijent sigurnosti, u slučaju
jačeg zemljotresa brana bi najvjerovatnije popustila, što bi neminovno dovelo do likvefakcije pepela.
Ova deponija s pepelom i šljakom prouzrokuje izuzetno veliko remećenje životne sredine, jer zagađivanjem
vazduha, zemljišta i podzemnih voda zagađuje poljoprivredne proizvode i remeti ustaljen eko sistem, što
se manifestuje u sve većem broju oboljelih ljudi (plućne bolesti, karcinom različitih vrsta itd.), kao i svih
drugih živih bića koja se nalaze u blizini ili neposrednom okruženju.
U sastavu pepela i šljake, koji se deponuju na Maljevcu, u prosjeku su sljedeći hemijski elementi i jedin�jenja: SiO2 (36,86%), TiO2 (0,57%), Fe2O3 (5,97%), Al2O3 (20,11%), SO3 (6,78%), CaO (7,64%), MgO
(1,18%), Na2O (0,43%), P2O5 (0,15%). Pored ovih hemijskih jedinjenja, u sastav pepela i šljake ulaze
radionuklidi, uran, torijum i kalijum.
Ove čestice pepela, kao čvrsti zagađivači, ojačavaju štetno dejstvo gasovitih zagađivača, a naročito u situ�aciji istovremenog povećanog zagađenja vazduha u uslovima magle (koje su jake i veoma česta pojava u
Pljevljima) i velike vlage vazduha.
U slučaju da je vrjeme vjetrovito i suvo, pepeo se jačim strujanjem vazduha prenosi na okolno zemljište
i poljoprivredne culture, pri čemu ih pretvara u potpuno neupotrebljive. Svojom težinom pepeo i šljaka
sabijaju zemljišne slojeve, što dovodi do prodiranja štetnih materija u podzemne vode. Sve ovo što je do sad
navedeno i nedvosmisleno utvrđeno ukazuje na to da zagađujuće materije kontaminiraju ne samo zemljište,
već doboko prodiru u slojeve i zagađuju podzemne vode. Samim tim imamo situaciju da kontaminante
iz zemljišta apsorbuju biljke, koje ulaze u lanac ishrane raznih konzumenata, sve do čovjeka.
Deponija pepela i šljake “Maljevac” nije prekrivena vodom i vrlo se neredovno prska odnosno kvasi, što
omogućava da vjetar raznosi kontaminante po okolini (zemljište, poljoprivredne površine, livade, pašnjaci,
voćnjaci i stambeni objekti), što uveliko povećava problem onih koji žive u blizini ovog odlagališta.
U prethodnim istraživanjima ove crne ekološke tačke ukazano je:
1. Sadržaj urana u uglju je na nivou klarka, dok su torijum i kalijum niži, što ukazuje da ispitavani
ugalj nije obogaćen prirodno radioaktivnim elemetima.
106
2. Koncetracije u šljaci i pepelu su izrazitije, što je logično s obzirom na eliminaciju organskih kom�ponenti pri sagorjevanju uglja.
3. Pepeo sa filtera sadrži četiri puta više urana od uglja, sedam puta više torijuma i kalijuma oko 10
puta.
4. U pepelu deponije, koncentracija urana u odnosu na ugalj je tri puta veća, torijuma dva puta, a
kalijum je na nivou klarka.
5. Koncetracija uranijuma, torijuma i kalijuma u vodi s deponije veća je nego u rijeci Vezišnici. U
odnosu na uobičajene vodene sredine, dobijene vrijednosti su nekoliko stotina puta veće.
Pored pomenutih elemenata, ispitivanja su pokazala prisustvo i koncentraciju bora, nikla i arsena koji su
iznad maksimalno dozvoljene i propisane vrijednosti.
Ispitivanja njemačke kompanije CDM iz 2011. godine pokazala su da postoji visok rizik od nestabilnosti
zemljane brane, čije je kvalitetno saniranje počelo 2014. godine. Na ovu opasnost ukazali su i japanski
stručnjaci 2005. godine. Pored ovoga, navodi se da brana, čija visina prelazi 40 m (spada u visoke brane),
curi na nekoliko mjesta i da su primijećena klizišta na različitim djelovima kosina. Odvodni sistem je u
lošem stanju i djelimično uništen.
Flotacijski jalovište Gradac predstavlja jedno od najvećih odlagališta opasnog otpada u Crnoj Gori.
Smješteno je na samoj obali rijeke Ćehotine, udaljeno oko 500 m nizvodno od naselja Donji Gradac i oko
400 m od postrojenja flotacije “Gradac.
Na površini na oko 95 000 m2 deponovano je oko 3 900 000 m3 jalovinskog materijala, koji je zbog
tehnoloških zahtjeva usitnjen, a sadrži i određenu količinu teških metala (olovo 0,24%, cink 0,70%, gvožđe,
bakar,..) i dodatno je zatrovano flotacijskim reagensima.
Ova deponija niti se kontroliše, niti je bilo ko održava. Teški metali se spiraju s kišama u podzemne vode
i rijeku Ćehotinu, čime ne ugrožavaju samo naseljena mjesta, poljoprivredno zemljište i vode na teritoriji
Crne Gore već i na teritoriji BiH.
CMD je takođe 2011. godine uradio hemijsku analizu čvrste faze različitih uzoraka zemljišta (15 izabra�nih uzoraka iz jezgra bušotine, a 10 uzoraka s površine). Analiza je pokazala visoku koncentraciju olova
(1400−9400 mg/kg), cinka (47−5000 mg/kg), arsena (do 232 mg/kg), pored toga pronađene su visoke
koncentracije kadmijuma (do 17 mg/kg) i žive (do 3 mg/kg). Gvoždje je pronađeno do 5% težine, što
ukazuje na visok nivo pirita (FeS2) u flotacijskom materijalu.
Na flotacijskom jalovištu rudnika “Šuplja stijena” Šula, na lokaciji “Pekina glavica” do septembra
2012. godine odloženo je 328 707 tona flotacijske jalovine. Planirano je odlaganje flotacijske jalovine na
ovoj lokaciji i u narednom periodu, a treba napomenuti da je se isjeklo 5 ha šuma zbog ovog jalovišta.
Sve ovo što smo do sada naveli i istraživanja koja su sprovedena ukazuju na to da su vazduh, voda i zemljište
zatrovani različitim vrstama kontaminanata i da je životna sredina u gradu u potpunosti devastirana, što
za posljedicu ima sve veći i veći broj oboljelih od najtežih oblika bolesti.
Literatura
Izvještaj o stanju životne sredine na teritoriji opštine Pljevlja za period 2008−2012.
107
INFORMACIONO-KOMUNIKACIONE TEHNOLOGIJE U
SISTEMU ZAŠTITE I SPAŠAVANJA
Radmila Pešukić
Zlatko Mićanović
Đorđije Vujović
Danilo Miljević
Sažetak
U sistemu zaštite i spašavanja, primjena sistema informaciono-komunikacionih tehnologija (informational-communicational technologies, u daljem tekstu ICT) zauzima veoma istaknuto mjesto. ICT
obuhvata računare, komunikacionu opremu i s njima povezane servise. Pod ovim se podrazumijevaju:
usluge obrade hitnog poziva, visoko sofisticirane funkcije upravljanja resursima učesnika u akcijama
traganja i spašavanja, telefonske i informacione komunikacije, laka nadogradivost i integracija s drugim
sistemima, sistemska statistika (pozivi, događaji i sl.) na osnovu koje je moguće uvidjeti organizacione
nedostatke i pratiti ažurnost i rad zaposlenih, snimanje kompletnog saobraćaja, događaja i podataka u
sistemu (poziv, SMS, mail, fax, preduzete aktivnosti i sl.), kao i arhiviranje aktivnosti u sistemu. Na ovaj
način objedinjuju se sve državne institucije, omogućen je bolji kontakt s građanima i turistima, ubrzana
je i olakšana komunikacija na svim nivoima državnog sistema zaštite i spašavanja.
Dalje ulaganje, razvijanje i primjena ICT sistema neophodna je za organizovan i kvalitetan sistem zaštite
i spašavanja i podjednako bitna u svim vanrednim događajima, kao i prilikom trajanja vanrednog stanja.
UVOD
Vanredni događaj je nesreća izazvana elementarnom nepogodom i drugom nesrećom, koja može da
ugrozi zdravlje i život ljudi, materijalna dobra, kulturno-istorijsko nasljeđe, kao i životnu sredinu, a čije
posljedice nije moguće spriječiti ili otkloniti redovnim djelovanjem. Ovakvi događaji neminovno utiču
na društveni i ekonomski razvoj države. Eliminacija svih rizika je nemoguća, ali postoji niz tehničkih
mjera, tradicionalne prakse i iskustava, čijom primjenom može biti smanjen ekonomski i socijalni obim
nesreća. Primjena adekvatnog i pouzdanog ICT sistema predstavlja jedan od najbitnijih uslova za efikasno
postupanje u slučaju vanrednih događaja. Kroz najbitniji segment Direkorata za vanredne situacije, Odsjek
− Operativno komunikacioni centar 112 (OKC 112), ICT prožima i objedinjuje sve učesnike sistema
zaštite i spašavanja u vanrednim događajima, kao i cijeli državni aparat u vanrednom stanju. Za saniranje
posljedica u vanrednom stanju potrebna je pomoć cijele zemlje, a često i međunarodne zajednice, iz čega
proizilazi neophodnost koriščenja ICT na međunarodnom nivou radi efikasnije organizacije, primanja
i slanja međunarodne pomoći.
108
ULOGA ICT SISTEMA
U svim vanrednim događajima jedan od najvažnijih aspekata predstavlja brzo prikupljanje informacija,
kako bi se razmjere događaja što više ublažile, a državne institucije i građani što bolje organizovali. To
podrazumijeva pristup informacijama s najrazličitijih mjesta. Svaka sekunda je presudna, jer, što više
vremena treba za riješavanje vanrednog događaja, to je šteta veća. Stići što prije na mjesto događaja, s
odgovarajućim resursima, može spasiti ljudske živote i umanjuje gubitak imovine. Da bi se to postiglo,
potrebna je efikasna saradnja i koordinacija između svih učesnika u sistemu zaštite i spašavanja. Istovremeno, povećavanjem efikasnosti smanjuju se operativni troškovi.
OKC 112, kao centralna tačka, integriše različite institucije za djelovanje u vanrednim situacijama u jedinstven sistem potpomognut informatičkom, telekomunikacijskom i logističkom podrškom. Adekvatno
rješenje sistema za upravljanje hitnim pozivima treba da nudi potporu za korisnike sistema OKC 112 za
prosljeđivanje poziva prema odgovarajućim hitnim službama, kao što su policija, službe zaštite i spašavanja,
hitna medicinska pomoć, te drugim učesnicima sistema zaštite i spašavanja.
Primjena ICT u sistemu zaštite i spašavanja zasniva se na postojanju idejno-tehničkih rješenja. To rješenje
sadrži:
-
-
-
-
-
geografsko-administrativnu podjelu;
programsko rješenje;
hardversko rješenje;
pouzdanost i raspoloživost sistema;
sigurnost informacijskog sistema (tim za zaštitu od sajber napada koji mogu izazvati prekid rada
ICT sistema);
- rješenje za implementaciju sistema.
Rad operatera u OKC 112 treba da se bazira na korišćenju telekomunikacione aplikacije za prijem poziva,
kao i geografsko-informacionog sistema (u daljem tekstu GIS) radi lociranja pozivaoca. Prikaz geografskog
položaja događaja u sistemu pomaže operateru da brzo prepozna mjesto nesreće i da brže donese odluka
u postupku spašavanja, što svakako rezultira upućivanjem resursa s najboljim karakteristikama koji je
najbliži lokaciji vanrednog događaja.
Po standardu o načinu funkcionisanja broja 112, svaki poziv se snima i kao takav omogućava da se svi
podaci organizovano i hronološki čuvaju. Samim tim služe da se što detaljnije i jednostavnije planira
akcija spašavanja. Sistem takođe osobama s invaliditetom pruža mogućnost komunikacije s operaterom.
Programsko rješenje OKC-a 112 uključuje integrisani sistem primanja poziva, prosljeđivanje poziva hitnim službama, specijalizovanim jedinicama i automatsko upravljanje alarmima javne sigurnosti, kako u
sistemu javne sigurnosti tako i u sistemu privatne ili individualne sigurnosti.
ICT sistem, koji se nudi kao idejno rješenje OKC-a 112, omogućava nesmetan rad centara (centralizovano
ili nezavisno) i po potrebi omogućava dijeljenje informacija između istih. Takođe, omogućena je fleksibilnost u radu kroz opciju preusmjeravanja poziva između OKC 112 i u tom trenutku dostupni su svi podaci
za koordinisano upravljanje akcijama traganja i spašavanja.
Važna karakteristika ICT sistema je pouzdanost − neometan rad u slučaju ispada bilo koje komponente
sistema, odnosno da operater u svakom trenutku ima na raspolaganju minimalno mogućnost glasovne
komunikacije s pozivaocem.
Implementacija sistema OKC 112 u Crnoj Gori temeljiće se na sljedećim činjenicama:
U sistem su uključene digitalne i glasovne komunikacije, korišćenje i prenos podataka, statistika poziva
i izrada izvještaja.
-
-
Sistem će biti operativan po principu 24/7/365.
Sistem će biti modularan i lako nadogradiv.
109
Hardverska i programska podrška pojedinačnog radnog mjesta OKC 112 operateru će omogućiti korišćenje
svih potrebnih funkcionalnosti sistema, koje mu pomažu u koordinaciji akcije traganja i spašavanja.
Neophodno je težiti da se ispune tehničke mogućnosti petog modela EENA (European Emergency Number Association), koji je definisan kao najbolje organizaciono-tehničko rješenje, a primijenjeno je u samo
nekoliko evropskih država. Tačke prijema poziva upućenih na broj 112, uz upotrebu iste tehnologije,
međusobno su povezane u istu mrežu. Poziv iz regiona X može biti prihvaćen i obrađen u regionu Y. Ovo
je vrlo efikasan model, jer svi PSAP-i (Public Safety Answering Points) koriste istu tehnologiju i softver.
Snažna ICT podrška bitna je s obzirom na to da svaki centar služi kao rezerva ostalima. Moguće je koristiti
jedinstveni resurs s prevodiocima za sve centre. Model je decentralizovan, pa je samim tim i lakši za primjenu, ali zahtijeva jako centralno upravljanje s obzirom na zahtjev za isti kvalitet usluge u svakom centru.
ZAKLJUČAK
Dobro osmišljen ICT i unutrašnja organizacija odsjeka omogućava trenutno odgovaranje na hitne slučajeve
i hazarde razmjenom informacija i uputstava za djelovanje, bilo da se informacije šire putem telefonskih
poziva, SMS porukama ili elektronskom poštom.
Slanje pomoći i akcija traganja i spašavanja moraju biti dobro koordinirani, a pomoć se mora poslati na
vrijeme tamo gdje je potrebna.
Da bi to bilo ostvareno, operater koji koordinira resursima i akcijama traganja i spašavanja mora, u svakom
trenutku, raspolagati potrebnim informacijama o tome koji resursi za spašavanje stoje na raspolaganju, kao
i gdje se oni nalaze. Zbog činjenice da se spašavaju ljudski životi i materijalna dobra, sistem koji podržava
rad operatera mora biti visoko pouzdan, jednostavan i brz za korišćenje.
ICT po pravilu podržava da odmah nakon preuzimanja poziva operater može da utvrdi vjerodostojnost
poziva, podatke o pozivaocu, kao i lokaciju s koje je poziv upućen (uz pomoć GIS-a) i svih ostalih relevantnih podataka o samoj nesreći (vrsti, tipu i težini nesreće).
Kada situacija zahtijeva angažovanje više službi, tada slijedi koordinacija među službama, a sam ICT
omogućava brži i lakši protok informacija, samim tim i brže i organizovanije koordiniranje i djelovanje
na terenu.
Iako su velika početna ulaganja za stavljanje ovakvog sistema u funkciju, benefiti su brzo vidljivi. Naime,
najveća ušteda za društvo mjeri se brojem spašenih života i što manjim gubitkom imovine.
Dalje ulaganje, razvijanje i primjena ICT sistema neophodno je za organizovan i kvalitetan sistem zaštite
i spašavanja i podjednako bitno u svim vanrednim događajima, kao i prilikom trajanja vanrednog stanja.
110
111
112
Download

Zbornik - Nacionalna platforma za smanjenje rizika od katastrofa