YU ISSN 2334-6477
UDC: 614-88
NAUČNI ČASOPIS URGENTNE MEDICINE
VOL. 17
BROJ 3 2011. GOD.
Podružnica SLD
Gradski zavod za
hitnu medicinsku
pomoć Beograd
IZDAVAČ I VLASNIK:
Gradski zavod za hitnu medicinsku pomoć Beograd
Medicinski fakultet
Univerziteta u
Beogradu
Grad Beograd
„Često govorimo i pišemo o zdravlju i o bolesti, ali se retko i malo
zadržavamo na čudesnom fenomenu ozdravljenja.
To su najradosniji i najzanimljiviji trenuci našeg života. I treba ih
proučiti i opisati.“
Ivo Andrić
UDC: 614-88
YU ISSN 2344-6477
NAUČNI ČASOPIS URGENTNE MEDICINE
Vol. 17
Broj 3
septembar 2011.
Glavni urednik
Prim. dr sc med. Slaðana Anðelić
Odgovorni urednik
Doc. dr sc med. Nenad Ivančević
Zamenik glavnog i odgovornog urednika
Dr Mirjana Milićević
NAUČNI ODBOR
Predsednik naučnog odbora
Akademik Predrag Peško
Članovi
Prof. dr sc med. Vladimir Bumbaširević
Prof. dr sc med. Ana Šijački
Prof. dr sc med. Vesna Bumbaširević
Prof. dr sc med. Marko Bumbaširević
Prof. dr sc med. Zorana Vasiljević
Prof. dr sc med. Ljiljana Beslać-Bumbaširević
Prof. dr sc med. Vlada Đukić
Prof. dr sc med. Slavica Vučinić
Prof. dr sc med. Zoran Todorović
Prof. dr sc med. Vasa Antunović
Prof. dr sc med. Branimir Aleksandrić
Prof. dr sc med. Cane Tulić
Prof. dr sc med. Aleksandar Ljubić
Doc. dr sci med. Milan Đukić Doc.
dr sc med. Nenad Ivančević Doc.
dr sc med. Dejan Radenković Doc.
dr sc med. Vesna Stojanov Prim. dr
sc med. Slaðana Anðelić Dr med.
Branislav R. Lazić
MEĐUNARODNI NAUČNI ODBOR
Akademik Goran Nikolić (CG)
Prof. dr sc med. Štefek Grmec (Slovenija)
Prof. dr sc med. Selma Uzunović-Kamberović (BIH)
Doc. dr sc med. Vesna Degoricija (Hrvatska)
Doc. dr sc med. Dejan Trajkov (Makedonija)
Lektor i korektor za srpski jezik
Biljana Pavlović
Lektor za engleski jezik
Tatjana Paunović
UREĐIVAČKI ODBOR
Predsednik
Prof. dr sc med. Đorđe Bajec
Članovi
Prim. dr med. Nada Macura
Prim. dr med. Dragutin Tričković
Prim. dr med. Snežana Petrović
Dr med. Mirjana Milićević
Dr med. Branka Lazić
Dr med. Jasna Milutinović
Dr med. Snežana Bogunović
Dr med. Ana Petković
Dr med. Zagorka Maksimović
Dr med. Bosiljka Erceg
Dr med. Nada Emiš-Vandlik
Uredništvo i administracija:
Franše d' Eperea 5, Beograd
Tel.: 011 36 15 007, Fax: 011 36 13 489
e-mail: [email protected]
web sajt: www.beograd94.rs
Urednik sajta: Miloš Martinovic
Žiro račun: 840-619667-35
Sa naznakom za NAUČNI ČASOPIS
URGENTNE MEDICINE - HALO 194
Tiraž: 100 primeraka
Cena: 1000 dinara (pojedinačna sveska).
godišnja pretplata za 2011. god. 1500 din.
Časopis izlazi 3 puta godišnje
Naslovna strana:
Hitno kada je bitno / Milan Đorđević
Prijatelj časopisa: Lavija d.o.o
Časopis je registrovan kao sredstvo javnog informisanja rešenjem Republičkog ministarstva za informisanje broj: 2206 od 22. 07.
1996. godine. Na zajedničkoj sednici Saveta i Stručnog odbora (SO) Sistema biomedicinskih naučnih informacija Srbije (SBMNI S) održanoj
20. 12. 1996. godine na Medicinskom fakultetu u Beogradu doneta je sledeća odluka: Prihvata se časopis “Halo 194” kao časopis od značaja za
Sistem BMNI Srbije i kao takav biće indeksiran u domačoj bazi podataka “Biomedicina Serbica”.
Na osnovu mišljenja Ministarstva za nauku i tehnologiju, broj: 413-00-430/98-01, Naučni časopis Urgentne medicine “HALO
194” je publikacija od posebnog interesa za nauku i na nju se ne plaća opšti porez na promet.
UDC: 614-88
YU ISSN 2334-6477
SCIENTIFIC JOURNAL OF EMERGENCY MEDICINE
Vol. 17
Number 3
september 2011.
Editor-in-Chief
Prim. Slaðana Anðelić, MD, PhD
Responsible Chief
Assist. Prof. Nenad Ivančević, MD, PhD
Associate Editor-in-Chief
SCIENTIFIC BOARD
Scientific board President
Mirjana Milićević, MD
Prof. Predrag Peško, MD, PhD, MSAAS
Members
EDITORAL BOARD
Editorial board President
Prof. Đorđe Bajec, MD, PhD
embers
Prof. Vladimir Bumbaširević, MD, PhD
Prof. Ana Šijački, MD, PhD
Prof. Vesna Bumbaširević, MD, PhD
Prof. Marko Bumbaširević, MD, PhD
Prof. Zorana Vasiljević, MD, PhD
Prof. Ljiljana Beslać-Bumbaširević, MD, PhD
Prof. Vlada Đukić, MD, PhD
Prof. Slavica Vučinić, MD, PhD
Prof. Zoran Todorović, MD, PhD
Prof. Vasa Antunović, MD, PhD
Prof. Branimir Aleksandrić, MD, PhD
Prof. Cane Tulić, MD, PhD
Prof. Aleksandar Ljubić, MD, PhD Assist.
Prof. Milan Đukić, MD, PhD Assist. Prof.
Nenad Ivančević, MD, PhD Assist. Prof.
Dejan Radenković, MD, PhD Assist. Prof.
Vesna Stojanov, MD, PhD Prim. Slaðana
Anðelić, MD, PhD Branislav R. Lazić,
MD
Prim. Nada Macura, MD
Prim. Dragutin Tričković, MD
Prim. Snežana Petrović, MD
Branka Lazić, MD
Mirjana Milićević, MD
Jasna Milutinović, MD
Snežana Bogunović, MD
Ana Petković, MD
Zagorka Maksimović, MD
Bosiljka Erceg, MD
Nada Emiš-Vandlik, MD
INTERNATIONAL SCIENTIFIC BOARD
Acc: 840-619667-35
Editorial and
administration office:
Franše d' Eperea 5, Belgrade
Tel.: +381 11 36 15 007,
Fax: +381 11 36 13 489
Web site: www.beograd94.rs
Web site editor: Miloš Martinovic
Prof. Goran Nikolić, MD, PhD, MSAAS (MNE)
Prof. Štefek Grmec, MD, PhD (SLO)
Prof. Selma Uzunović-Kamberović, MD, PhD (BIH)
Assist. Prof. Vesna Degoricija, MD, PhD (CRO)
Assist. Prof. Dejan Trajkov, MD, PhD (FYRM)
(note: for The Journal of Emergency
Medicine – HALO 194)
Revision and proofreading for Serbian
Annual subscription for 2011 - 1500 RSD
The Journal is published in three issues per
year.
Biljana Pavlović
Translation and proofreading for English
Tatjana Paunović
Circulation: 100
Price: 1000 RSD (per volume).
Front Page: Emergent when urgent
by Milan Đorđević
Friend the journal: Lavija d.o.o
The Journal was registered as a means of public information by the Ministry of Information, decision number: 2206, 22/07/1996. At a joint
session of the Council and the Professional Board of the System of Biomedical Scientific Information of Serbia (SBMNIS), held on 20
December 1996 at the University of Belgrade School of Medicine, it was decided that HALO 194 Journal is to be considered a journal of
importance for SBMNIS and as such indexed in Serbian database „Biomedicina Serbica“. The Ministry of Science and Technology issued a
decision No: 413-00- 430/98-01, according to which the Journal of Emergency Medicine HALO 194 is considered a publication of special
interest for science, and should thus be exempt from sales taxation.
UDC 614-88
Naučni časopis urgentne medicine HALO 194, 2011; 17(3)
SADRŽAJ / CONTENTS
ORIGINALNI RADOVI / ORIGINAL ARTICLES
102 - 112
• KARAKTERISTIKE NAJČEŠĆIH UGRIZA ŽIVOTINJA I UBODA KRPELJA U KANTONU SARAJEVO
• CHARACTERISTICS OF MOST FREQUENT ANIMAL AND TICK BITES IN THE CANTON OF SARAJEVO
Enes Slatina, Zarema Obradović
• SAVREMENIJE METODE KOJE SE PRIMENJUJU U MOTIVACIJI DOBROVLJNOG DAVALAŠTVA KRVI
KOD NAS I U SVETU
• UP-TO-DATE METHODS USED IN MOTIVATION FOR VOLUNTARY BLOOD DONATION IN
SERBIA AND WORLDWIDE
Bratislav Stanković, Anđelka Lazarević, Radojka Bokun, Živorad Petrović
113 - 117
PREGLEDNI RADOVI / REVIEW ARTICLES
• "ATOPIJSKI MARŠ" – OD ATOPIJSKOG DERMATITISA DO ALERGIJSKOG RINITISA I ASTME
118 - 122
• ATOPIC MARCH: FROM ATOPIC DERMATITIS TO ALLERGIC RHINITIS AND ASTHMA
Ivana Filipović, Đorđe Filipović
• RACIONALNA PRIMENA BENZODIAZEPINA
123 - 127
• RATIONAL USE OF BENZODIAZEPINES
Anđelić Slađana, Milićević Mirjana
PRIKAZ SLUČAJA / CASE REPORT
• INFARKT MIOKARDA DIJAFRAGMALNE LOKALIZACIJE PRAĆEN BRADIKARDIJOM I HIPOTENZIJOM 128 - 134
• INFERIOR MYOCARDIAL INFARCION FOLLOWED BY BRADYCARDIA AND HYPOTENSION
Milivoje Ðurić, Mirjana Makević Ðurić, Dragomir Dragojević
ISTORIJA MEDICINE / HISTORY OF MEDICINE
RAZVOJ ZDRAVSTVENE DELATNOSTI USREDNJOVEKOVNOJ SRBIJI
135 - 142
DEVELOPMENT OF HEALTHCARE PROFESSIONS IN THE MEDIEVAL SERBIA
Zoran Durlević
UPUTSTVO AUTORIMA / INSTRUCTIONS TO THE AUTHORS
143 - 150
UDC: 616-001.43:599.742.13(497.6) ; 616-001.43:599.742.73(497.6); 616-001.43:595.42(497.6)
Slatina E i Obradović Z. Ugrizi životinja i ubodi krpelja. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 102-112
- originalni rad -
KARAKTERISTIKE NAJČEŠĆIH UGRIZA ŽIVOTINJA I
UBODA KRPELJA U KANTONU SARAJEVO
Enes Slatina1,2, Zarema Obradović2,3
Hitna medicinska pomoæ Sarajevo, BiH,
Fakultet zdravstvenih studija Univerziteta u Sarajevu, BiH,
3
Zavod za javno zdravstvo Kantona Sarajevo, BiH
1
2
SAŽETAK
Uvod: Ugrizi životinja i ubodi insekata sa sobom nose rizike za nastanak velikog broja razlièitih zaraznih
oboljenja. Meðu njima je bjesnilo najvažnije i najteže, ali se ne smiju zanemariti ni tetanus, bolest maèijeg ogreba,
Lymova bolest itd. Više razlièitih faktora je povoljno uticalo na poveæanjebroja ugriza i uboda insekata. Meðu
najvažnijim su donošenje Zakona o dobrobiti životinja i globalne klimatske promjene. Zakonom o dobrobiti
životinja se planira smještaj pasa u azile, ali kako do sada azila nije bilo, na ulicama se stalno poveæavaobroj pasa
lutalica te je posljedièno rastao i broj ugriženih osoba. Istovremeno, zahvaljujuæi pogodinim klimatskim
uslovima, poveæavase broj krpelja uz što ide i poveæanbroj njihovih uboda.
Cilj rada: Prikazivanje uèestalosti i karakteristika ugriza pasa i uboda krpelja na podruèju Kantona Sarajevo u
periodu 2010.- 2011. godina.
Metod rada: Za ovaj rad su korišteni podaci iz protokola Zavoda za Hitnu medicinsku pomoæ Sarajevo i
Ambulante za antirabiènu zaštitu Zavoda za javno zdravstvo Kantona Sarajevo. Rad je uraðen retrospektivno,
deskriptivno- analitièkim epidemiološkim metodom.
Rezultati: U periodu od 2010.- 2011. godine u Zavod za hitnu medicinsku pomoæ se javilo 756 osoba koje su
ugrizli psi, te 206 osoba koje su ugrizle maèke. U istom periodu u Ambulantu za antirabiènu zaštitu Zavoda za
javno zdravstvo Kantona Sarajevo, zbog eventualne antirabiène zaštite, upuæeno je 655 osoba koje su ugrizle
razlièite životinje. Najveæibroj ugriza su nanijeli psi, kod ukupno 598 osoba, što èini 91,3%. Ugrizi su zabilježeni
tokom cijele godine, bez znaèajnih razlika po mjesecima. Meðu ugriženim osobama je znatno više muškaraca
(68,1%), a najzastupljenija dobna grupa su radno sposobne osobe. U istom periodu je registrovano 1484 uboda
krpelja. Kod uboda krpelja uoèena je izrazita sezonalsnot, sa najveæim brojem uboda u toku mjeseca juna, èak
739, odosno 49,7%.
Zaključak: Na podruèju Kantona Sarajevo ugrizi životinja i ubodi krpelja postaju sve uèestaliji. Pošto i jedni i
drugi nose sa sobom rizik od velikog broja zaraznih oboljenja potrebno je veæupažnju posvetiti ovim problemima
na svim nivoima zdravstvene zaštite.
Ključne riječi: ugrizi pasa, ubodi krpelja, Kanton Sarajevo
humani zakon o dobrobiti životinja u cilju bolje
zaštite i tretmana životinja [1]. Taj zakon izmeðu
ostalog, doveo je do zatvaranja kafilerija i
ukidanje zanimanja šintor. To je doprinelo
enormnom poveæanju pasa lutalica u BiH,
pogotovo u Sarajevu. Finansijski razlog
UVOD
U današnje vrijeme, kada BIH teži
evropskim integracijama, donose se na brzinu
brojni zakoni od kojih neki u cijelosti ne mogu
odmah da se sprovedu. Jedan od tih zakona je
Slatina Enes. Hitna medicinska pomoæ Kantona Sarajevo, BiH; ul. Kolodvorska br. 14, 71000 Sarajevo, BiH; Tel. +387 33 722 330;
e-mail: [email protected]
- 102 -
UDC: 616-001.43:599.742.13(497.6) ; 616-001.43:599.742.73(497.6); 616-001.43:595.42(497.6)
Slatina E i Obradović Z. Ugrizi životinja i ubodi krpelja. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 102-112
nemoguænosti pravljenja azila - prihvatilišta za
pse, doveo je do poveæanja broja pasa na
ulicama što je rezultiralo poveæanjemnapada na
graðane i njihovim povrijeðivanjem. Zadatak
uprave Kantona Sarajeva je da obezbjedi
siguran i kvalitetani život Sarajlijama kao i što
bolje uslove za suživot pasa i ljudi. U zadnje
vrijeme poveæan je i broj maèaka bez vlasnika
pa su u radu analizirane i povrede sugraðana od
strane maèaka. U radu su analizirani i ubodi
krpelja èija je ekspanzija poslednjih godina
rezultat klimatskih promjena kao i poveæanja
broja pasa koji su kao vektori ukljuèeni u njihov
lanac preživljavanja.
Krpelji spadaju u akaride. Dijele se na
dvije velike porodice: Ixodidae (šikarni ili tvrdi
krpelji) i Argaside (stajski ili meki krpelji).
Najpoznatiji krpelj na našim prostorima je iz
roda Ixodes ricinus. Za razvoj i razmnožavanje
krpeljima je potreban obrok krvi, zbog èega
povremeno parazitiraju na toplokrvnim
životinjama kao i na ljudima, kojima sišu krv.
Krpelj u svom razvoju prolazi kroz tri faze:
larva, nimfa i odrasli oblik (adult). Obrok krvi
neophodan je krpeljima u svakoj razvojnoj fazi
tako da u toku svog života siše krv tri puta, na tri
razlièita domaæina. Ženka se èešæe može sresti
kao napadaè jer samo ako se nasisa krvi može
snijeti jajašca. Velièina krpelja zavisi od faze
razvojnog ciklusa; kao larva je mjeri oko 1mm,
dok je odrasla ženka velièine 4-5mm, nasisana
krvi je velika kao zrno graška i podsjeæana plod
ricinusa (otuda naziv Ixodes ricinus). Ako je
zaražen, patogeni mikroorgnizmi se nalaze u
pljuvaènoj žlijezdi i crijevu krpelja. Èovjek biva
zaražen u kasnijoj fazi sisanja pljuvaèkom i
povraæanjem crijevnog sadržaja u ubodnu
ranicu. Krpelji prenose èak više od 650 vrsta
virusa, bakterije (Borrelia Duttoni, B.
Burgdorferi, B. Berbera), rikecije (Coxiella,
Ehrlichia), protozoe (Babesia, Theileria,
Hepatozoon) i nematode (Dipetalonema).
Lajmska bolest, ili Lajm borelioza, je jedno od
najèešæihoboljenja koje prenose krpelji, a dosta
èest je i krpeljni meningoencefalitis.
Domaæipas (canis familiaris), nastanjuje naseobine koje i èovek od samih nastajanja
istih. Pas je pripitomljen prije 14.000 godina i
prva je pitoma životinja. Ugriz psa pravi
razderine i manja ili veæa nagnjeèenja tkiva.
Više od 99% sluèajeva bjesnila kod ljudi prenosi
se ugrizom zaraženog psa.
Maèji zubi su tanji i oštriji i mogu pri
ugrizu da dopru do periosta i uzrokuju
osteomijelitis.
CILJ RADA
Cilj ovog istraživanja bio je da se utvrde
karakteristike povrijeðenih graðana od pasa,
maèaka i krpelja po godinama, mjesecima,
uzrastu i spolu u zadnje dvije godine (2010. i
2011.). Takoðe je bio cilj da se utvrdi u kojim
dijelovima dana psi najviše povrijeðuju
stanovništvo, i koji dijelovi tijela su najèešæe
izloženi ugrizima pasa i maèaka, kao i ubodima
krpelja.
METOD RADA
Ovaj rad predstavlja retrospektivno istraživanje.
U radu su korišteni radni protokoli sa hirurgije
Zavoda za HMP Sarajevo za period 2010. 2011. godina, gdje su evidentirani svi pacijenti
koje su ugrizli psi i maèke i uboli krpelji, a koji
su se za pomoæobratili u ZHMP Sarajevo. U rad
nisu uvršteni pacijenti koji su pri bijegu od pasa
zadobili povrede uslijed pada kao i ni oni koji su
doživjeli psihotraume. Takoðe u rad nisu uvršteni ni pacijenti koji su zatražili pomoæ u drugim
zdravstvenim ustanovama, osim u kabinetu za
antirabiènu zaštitu zavoda za javno zdravstvo
Kantona Sarajevo.
Statistička obrada podataka
U radu su za statistièku obradu korištene tabele u
Microsoft Word-u i Microsoft EXCEL-u. Podaci su grupirani prema ciljevima istraživanja.
Takoðe su korištene i statistièke metode analize i
sinteze podataka, metod oèiglednosti, metod
generalizacije, komparativni metod i metod
kompilacije.
- 103 -
UDC: 616-001.43:599.742.13(497.6) ; 616-001.43:599.742.73(497.6); 616-001.43:595.42(497.6)
Slatina E i Obradović Z. Ugrizi životinja i ubodi krpelja. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 102-112
da je taj broj za oko 50% poveæan u 2011. u
odnosu na 2010. godinu (162 ugriženih graðana
više u 2011. u odnosu na 2010. godinu). U
ukupnom broju povrijeðenih 39,28% spada u
2010., a 60,72% u 2011. godinu od ugriza pasa.
REZULTATI
U tabeli 1. prikazan je ukupan procenat
zastupljenosti graðana ugriženih od pasa u
ZHMP Sarajevo po godinama istraživanja. Vidi
Tabela 1. Ukupan procenat zastupljenosti graðana ugriženih od pasa u ZHMP Sarajevo
po godinama istraživanja
Godina
Ugrizi građana od pasa
N (%)
297 (39,28)
459 (60,72)
756 (100, 00)
2010.
2011.
Ukupan broj
dvije godine istraživanja najviše ugriza je bilo u
martu mjesecu (101- 13,35%), a najmanje u
januaru (31- 4,10%).
Tabela 2. prezentuje zastupljenost
pacijenata od ugriza pasa po mjesecima u godini
gdje se vidi da je najviše ugriza bilo u septembru
2010. godine, a u martu 2011. godine. Zajedno u
Tabela 2. Zastupljenost pacijenata od ugriza pasa po mjesecima u godini
mjesec
Jan.
N-%
Feb.
N-%
Mart
N- %
Apr.
N-%
Maj
N-%
2010.
144,71
173,70
314,10
113,70
429,15
537,01
3010,10
7115,46
10113,35
196,39
296,32
486,34
248,08
286,10
526,86
2011.
zajedno
Juni
N%
289,42
326,97
607,93
Sagledavajuæikarakteristike ugriza pasa
po dijelovima tijela ugriženih (tabela 3) vidi se
da psi najviše grizu za donje ekstremitete u obje
Juli
N-%
Avg.
N-%
Sept.
N-%
Okt.
N-%
Nov.
N-%
Dec.
N-%
3110,43
357,62
668,73
299,76
367,84
658,59
3812,79
5812,63
9612,69
258,96
449,58
699,12
217,07
378,06
587,67
175,72
408,71
577,54
godine istraživanja kao i ukupno, i to 386 ili
51,07%.
Tabela 3. Karakteristike ugriza pasa po dijelovima tijela
Dijelovi tijela
2010.
N (%)
2011.
N (%)
zajedno
N (%)
Glava i vrat
9 (3,03)
10 (2,17)
19 (2,51)
Trup
21(7,07)
21 (4,57)
42 (5,55)
Gornji ekstr.
129(43,44)
180 (39,23)
309 (40,87)
Donji ekstr.
138(46,46)
248 (54,03)
386 (51,07)
Zajedno
297(100,00)
459 (100,00)
756
Posmatrajuæi zastupljenost žrtava od
ugriza pasa po spolu, vidi se da su muškarci u
prosjeku dva puta više napadani u obje godine
istraživanja (tabela 4).
- 104 -
UDC: 616-001.43:599.742.13(497.6) ; 616-001.43:599.742.73(497.6); 616-001.43:595.42(497.6)
Slatina E i Obradović Z. Ugrizi životinja i ubodi krpelja. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 102-112
Tabela 4. Zastupljenost žrtava od ugriza pasa po spolu
Spol
Žene
N (%)
Muškarci
N (%)
2010.
106 (35,70)
191 (64,30)
2011.
135 (29,41)
324 (70,58)
Zajedno
241 (31,87)
515 (68,13)
Prateæi zastupljenost po starosnoj dobi
žrtava od ugriza pasa, kao što je prikazano u
tabeli 5., vidi se da je najviše ugroženo radno-
aktivno stanovništvo u uzrastu od 21-30 godina
(161-21,29%) u obje godine istraživanja, a
najmanje iznad 70 godina (42- 5,55%).
Tabela 5. Zastupljenost po starosnoj dobi žrtava od ugriza pasa
Uzrast
0-10
11-20
21-30
31-40
41-50
51-60
61-70
70 i više
2010.
39
(13,13)
48
(16,16)
61
(20,53)
37
(12,45)
25
(8,41)
37
(12,45)
23
(7,74)
15
(5,06)
2011.
35
(7,74)
73
(15,90)
100
(21,87)
61
(13,28)
55
(11,98)
68
(14,81)
40
(8,71)
27
(5,88)
zajedno
74
(9,78)
120
(15,87)
161
(21,29)
108
(14,29)
80
(10,58)
105
(13,89)
63
(8,33)
42
(5,55)
Vremenski period napada pasa na
graðane Sarajeva po satu u danu prikazan je u
tabeli 6, gdje se vidi da je najviše napada bilo
uveèe od 18 sati do ponoæi (345-46,10%), a
najmanje iza ponoæi(27- 3,46%).
Tabela 6. Vremenski period napada pasa na graðane Sarajeva po satu u danu
Sati u danu
2010
N (%)
2011
N (%)
0-6 sati
9 (3,03)
18 (3,92)
6-12 sati
62 (20,87)
71 (15,47)
12-18 sati
84 (28,28)
167 (36,39)
18-24 sata
142 (47,82)
203 (44,22)
- 105 -
UDC: 616-001.43:599.742.13(497.6) ; 616-001.43:599.742.73(497.6); 616-001.43:595.42(497.6)
Slatina E i Obradović Z. Ugrizi životinja i ubodi krpelja. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 102-112
Zastupljenost ugriza maèaka po godinama prikazana je u tabeli 7. U 2010. godini
registrovano je 53 ugriza maèaka u ZHMP
Sarajevo, a u 2011. godini 50 ugriza maèaka, tj.
ukupno 103 ugriza u posmatranom dvogodišnjem periodu.
Tabela 7. Zastupljenost ugriza maèaka po godinama naliziranog perioda
Godina
Ugrizi mačaka N (%)
2010.
53 (51,45)
2011.
50 (51,45)
ukupno
103 (100,00)
Zastupljenost pacijenata od ugriza
maèaka po mjesecima u ZHMP Sarajevo
prikazana je na grafikonu 1. Vidi se da je najviše
ugriza u obje godine bilo u maju (16 - 15,53%),
a najmanje u februaru (3 - 2,9%).
10
5
0
jan Feb Mar Apr Maj Jun Jul Avg Sep Okt Nov Dec
2010
3
3
4
5
7
4
7
5
5
3
2
7
2011
3
0
3
4
9
5
7
6
4
6
2
1
2010
2011
Grafikon 1. Zastupljenost pacijenata od ugriza maèki po mjesecima
Analizom zastupljenosti pacijenata od
ugriza maèaka po spolu, vidi se da je ženski spol
više izložen ugrizima u obe godine istraživanja,
ukupno 63 ili 61,16 % (tabela 8).
Tabela 8. Zastupljenost pacijenata od ugriza maèaka po spolu
Spol
Žene
Muškarci
2010.
31 (58,49)
22 (41,51)
2011.
32 (64,00)
18 (36,00)
zajedno
63 (61,16)
40 (38,84)
Karakteristike ujeda maèaka po
dijelovima tijela žrtava prikazane su u tabeli 9.
Uoèava se da je i u 2010. i u 2011. godini najveæi
broj ujeda bio lokalizovan na gornjim ekstre-
mitetima. Zajedno, u obe godine istraživanja,
takoðe je najviše ujeda bilo loklizovano na
gornjim ekstremitetima, ili preciznije, na
prstima, 84 ili 84,47%.
- 106 -
UDC: 616-001.43:599.742.13(497.6) ; 616-001.43:599.742.73(497.6); 616-001.43:595.42(497.6)
Slatina E i Obradović Z. Ugrizi životinja i ubodi krpelja. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 102-112
Tabela 9. Karakteristike ujeda maèaka po dijelovima tijela
Dijelovi tijela
2010.
N (%)
2011.
N (%)
Zajedno
N (%)
Glava i vrat
2 (3,77)
0 (0,00)
2 (1,94)
Trup
1 (1,88)
0 (0,00)
1 (0,97)
Gornji ekstr.
45 (84,90)
42 (84,00)
87 (84,47)
Donji ekstr.
5 (9,45)
8 (16,00)
13 (12,62)
Ukupno
53 (51,46)
50 (48,54)
103 (100,00)
U tabeli 10. prikazana je zastupljenost
po starosnoj dobi pacijenata od ugriza maèaka
gdje se vidi da su približno u svim uzrastima
zastupljeni ugrizi maèaka. Ipak, nešto èešæe je
ugriženo stanovništvo uzrasta 51-60 godina
(19 ili 18,44%), a reðe iznad 70 godina staristi
(9-8,74%).
Tabela 10. Zastupljenost ugriza maèaka po starosnoj dobi pacijenata
Uzrast/
godine
0-10
N-%
11-20
N-%
21-30
N-%
31-40
N-%
41-50
N-%
51-60
N-%
61-70
N-%
? 70
N-%
2010.
6-11,32
5- 9,43
6-11,32
8-15,09
5-9,43
12-22,65
6-11,32
5-9,43
2011.
8-16,00
7-14,00
5-10,00
5-10,00
8-16,00
7-14,00
6-12,00
4-8,00
zajedno
14-13,59
12-11,65
11-10,67
13-12,62
13-12,62
19-18,44
12-11,65
9-8,74
U ZHMP Sarajevo 2010.godine registrovano je 788 (46,90%) uboda krpelja, a 2011.
godine 896 (53,20%), tj. 1684 uboda u analiziranom dvogodišnjem periodu (tabela 11.).
Tabela 11. Zastupljenost pacijenata sa ubodom krpelja po godinama istraživanja
Godina
Ubodi krpelja
N (%)
2010.
788 (46,80)
2011.
896 (53,20)
zajedno
1684 (100,00)
Analizom zastupljenosti pacijenata sa
ubodom krpelja po spolu, vidi se da je ženski
spol nešto više bio ugrožen u obe godine
istraživanja, kao što je prikazano u tabeli 12.
- 107 -
UDC: 616-001.43:599.742.13(497.6) ; 616-001.43:599.742.73(497.6); 616-001.43:595.42(497.6)
Slatina E i Obradović Z. Ugrizi životinja i ubodi krpelja. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 102-112
Tabela 12. Zastupljenost pacijenata sa ubodom krpelja po spolu
Spol
Žene
Muškarci
2010.
433 (54,95)
355 (45,05)
2011.
470 (52,45)
426 (47,55)
zajedno
903 (53,63)
781 (46,37)
Najviše uboda bilo u junu mjesecu za
obje godine istraživanja 739 ili 43,88% od
ukupnih uboda u dvije godine istraživanja pa u
julu mjesecu 469 (27,85%) (grafikon 2.).
600
400
200
0
Jan Feb Mar Apr Maj Jun Jul Avg Sep Okt Nov Dec
2010 0
0
0
24
86 338 257 57 15
8
3
0
2011 1
0
1
32 167 401 212 43 33
5
1
0
2010
2011
Grafikon 2. Zastupljenost pacijenata od uboda krpelja po godinama i mjesecima istraživanja u ZHMP Sarajevo
Karakteristike uboda krpelja po dijelovima tijela u žrtava prikazane su u tabeli 13.
Vidi se da su ubodi krpelja u 2010. godini
najèešæebili lokalizovani na trupu, 2011. godine
na donjim ekstremitetima, a zajedno u obje
godine istraživanja najviše je uboda bilo na
trupu, 692 ili 41,09% .
Tabela 13. Karakteristike uboda krpelja po dijelovima tijela u žrtava
Dijelovi tijela
2010.
2011.
Zajedno
Glava i vrat
113 (14,34)
112 (12,50)
225 (13,37)
Trup
277 (35,15)
415 (46,32)
692 (41,09)
Gornji ekstr.
108 (13,70)
108 (12,05)
216 (12,83)
Donji ekstr.
290 (36,81)
261 (31,13)
561 (32,71)
Ukupno
788 (46,79)
896 (53,21)
1684 (100,00)
- 108 -
UDC: 616-001.43:599.742.13(497.6) ; 616-001.43:599.742.73(497.6); 616-001.43:595.42(497.6)
Slatina E i Obradović Z. Ugrizi životinja i ubodi krpelja. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 102-112
istraživanja, ukupno 101 sluèaj, tj. 13,35%, a
najamnje u januaru. Psi najviše napadaju
stanovnika Sarajeva u obje godine istraživanja u
vremenu od 18 do 24 sata u danu; u prosjeku to
èini 46% svih napada. Najmanje napada je iza
ponoæi kada se graðani najmanje i kreæu. U
2010. godini bilo 297 napada pasa sa ugrizom, tj.
39,28%, a 2011. godine 459 ili 60,72% od
ukupnog broja ugriza. Najèešæe povrijeðivani
dijelova tijela kod žrtava od ugriza pasa su donji
ekstremiteti, u 248 sluèaja ili 54,03%; zatim
gornji ekstremiteti u 309 sluèajeva ili 40,87%
zajedno u obje godine istraživanja. Uzrast koji je
najèešæe napadan je radnoaktivno stanovništvo
od 21 do 30 godina (161 sluèaja ili 21.29%),
zatim od 11 do 20 godina (120 sluèajeva ili
15,87%), a najrjeðe uzrast iznad 70 godina.
Muškarci su dva puta èešæe napadani i ugriženi
od pasa nego žene.
Maèke obièno grizu u samoodbrani kada
su maltletirane ili sluèajno nagažene [4]. Kod
ugriza maèaka u obe godine istraživanja
približno je isti broj i to 53 sluèaja (51,45%) u
2010. godini a 50 sluèajeva (48,55 %) u 2011.
godini. Najviše ugriza graðana u Sarajevu se
dešavalo u maju za dvije godine istraživanja (16
sluèajeva, tj.15,53%). Najèešæe povrijeðivani
dijelovi tijela kod pacijenata od ugriza maèaka
su gornji ekstremiteti (87 sluèaja ili 84,47%).
Donji ekstremiteti su rjeðe povrijeðivani u obe
godine istraživanja (13 sluèajeva, tj. 12,62%).
Uzrast koji je najèešæe napadan je stanovništvo
od 51 do 60 godina (19 slučajeva, tj. 18.44%),
zatim od 0 do 10 godina (14 sluèajeva, tj.
13.59%), a najrjeðe iznad 70 godina. Žene su
dva puta èešæe povrijeðivane od strane maèaka
nego muškarci.
Prema podacima iz Nevade izmeðu
1999. i 2003. godine bilo je 11 850 prijavljenih
ugriza pasa. Starosna dob sa najviše povreda bila
je do 9 godina života (3.208) sa stopom povreda
213 na 100 000 stanovnika, zatim od 10 do 19
godina (2.186) sa stopom povreda 154,9 na
100.000 stanovnika, a starosna dob od 60 do 69
godina je imala najmanje povreda, tj. 501 prijavljen sluèaj ili 58,96 na 100 000 stanovnika. U
DISKUSIJA
Danas veliki urbani problem predstavlja
donošenje zakona o dobrobiti životinja koji se
ne sprovodi do kraja, tako da je nedostatak azila
- prihvatilišta za životinje prouzrokovao porast
broja životinja (pasa) na ulicama koje
povremeno napadaju stanovnike. Obavezna
vakcinacija domaæih životinja je zakonom
propisana, dok lutalice rijetko i skoro niko ne
vakciniše.
Dom naroda Parlamentarne skupštine
BiH usvojio je 2008. godine Zakon o zaštiti i
dobrobiti životinja. Jedinicama lokalne samouprave dat je rok od godinu dana da osnuju
skloništa za napuštene životinje, a u meðuvremenu da se sprovode sterilizacija napuštenih
životinja.
U istom zakonu navodi se i sledeæe:
- Cirkusi sa životinjama zabranjeni!
- Zabrana uzgoja životinja u svrhu proizvodnje
krzna stupa na snagu 2018!
- Zabranjena je prodaja pasa i maèaka u
prodavnicama za prodaju kuænihljubimaca!
Isti zakon zabranjuje ubijanje životinja
koje nemaju vlasnika kao i organizovanje borbi
meðu životinjama![1].
Strah ljudi od pasa lutalica a i maèaka
koje nisu vakcinisane zasnovan je danas najviše
na verovanju da oni mogu biti prenosioci jedne
od najtežih bolesti- besnila. Ovu bolest kojoj
"nema lijeka", izaziva virus bjesnila kojeg zaraženi psi ili maèke prenose na ljude svojim ugrizom. Od bjesnila mogu oboljeti svi sisari [2].
Oko 4,5 miliona ljudi godišnje bude
ugriženo od strane pasa. Skoro jedan od pet
ugriženih traži medicinsku pomoæ. U 2006.
godini više od 3.100 griženih osoba išlo je na
rekonstruktivnu hirurgiju zbog posledica ujeda
pasa [3].
Rezultati našeg istraživanja pokazuju da
se zbog poveæanog broja životinja na ulicama,
poveæaoi broj napada pasa na ljude u 2011. godini za oko 50% (162 napada više) u odnosu na
2010. godinu. Najviše ugriza graðana u Sarajevu
se dešavalo u martu mjesecu za dvije godine
- 109 -
UDC: 616-001.43:599.742.13(497.6) ; 616-001.43:599.742.73(497.6); 616-001.43:595.42(497.6)
Slatina E i Obradović Z. Ugrizi životinja i ubodi krpelja. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 102-112
periodu od 2001. – 2003. godine bilo je
prijavljeno 1957 ujeda maèaka. Stopa povreda
se poveæavala kako se poveæavala starosna dob
pacijenta. Najviša stopa povreda je bila kod
starijih od 70 godina sa 43,15 na 100 000
stanovnika. Najniža stopa je bila u uzrastu do 9
godina, sa 17 na 100.000 stanovnika. Najduže
trajana hospita-lizacija zbog ujeda maèke je
5,66 dana [5].
Nakon ugriza životinja ranu treba odmah
isprati sapunicom, 0,5% asepsolom ili drugim
dezinfekcionim sredstvom, ili samo pod
mlazom vode ako drugo ništa nije dostupno.
Ugrizne rane su primarno kontaminirane
i zahtevaju antibiotski tretman. Preporuèuje se
davanje amoksicilina i klavulonske kiseline u
toku pet do sedam dana. Kod maèjeg ugriza
preporuèuje se davanje penicilina. Ranu je
potrebno hirurški obraditi i sprovesti antitetanusnu zaštitu.
Ubodi krpelja su u dvije godine istraživanja zabilježeni kod 1684 stanovnika
Sarajeva ali se raèuna da je taj broj duplo veæijer
se svi pacijenti ne javljaju u hitnu pomoæili neku
drugu zdravstvenu ustanovu. Najviše uboda
krpelja je bilo u junu mjesecu u obe godine
istraživanja, i to 338 u 2010. godini a 401 u 2011.
godini, tj. zajedno 739, što èini 43,88% svih
uboda. U julu mjesecu je zabilježeno 469 uboda,
što je 27,85% od ukupnog broja. Što se tièe
zastupljenosti pacijenata od uboda krpelja po
spolu vidi se da je ženski spol više izložen
ubodima krpelja u obje godine istraživanja
(ženskih 903 ili 53,63%, muških 781 ili
46,37%). Analizom karakteristika uboda krpelja
po dijelovima tijela u žrtava vidi se da su ubodi
krpelja najèešæe bili lokalizovani na trupu u
2010. godini, a 2011. godine na donjim
ekstremitetima. Zajedno u obe godine istraživanja najviše je uboda bilo lokalizovano na
trupu (692 ili 41,09% od ukupnog broja uboda).
Krpelj se vadi pincetom tako što se
mjesto uboda dezinfikuje a krpelj uhvati
pincetom za glavu i okretanjem lijevo - desno
izvadi iz kože. Najbolje je da se vaðenje krpelja
obavi u zdravstvenoj ustanovi. Potrebno je
uhvatiti krpelja što bliže glavi, da se izbjegne
gnjeèenje zatka. Nakon što se krpelj odstrani
potrebno je mjesto uboda premazati
antiseptikom. Antibiotici iz reda makrolida se
daju u sluèaju infekcije rane. Godišnje se u
susjednoj Hrvatskoj registruje 20 do 50
sluèajeva krpeljkog meningoencefalitisa
nastalog uslijed ujeda zaraženog krpelja [6].
Osnovna mjera u prevenciji uboda
krpelja [7] je izbjegavanje mjesta gdje se nalaze
krpelji (peæine, životinjske jazbine) kao i
hodanje po šumi i vosokoj travi u kratkim pantalonama i nezaštiæenih nogu. Prije odlaska na
izlet poželjno je nanošenje repelanata na bazi
permetrina na kožu i odjeæu.Poslije povratka sa
izleta potrebno je pregledati svu odjeæu i tijelo,
posebno mjesta gdje je koža tanja jer se krpelj
najèešæe tu kaèi (iza uha, trup i donji
ekstremiteti). Mjesta u prirodi gdje se obièno
nalaze krpelji, u cilju smanjenja broja krpeljskih
larvi, sanitarne službe bi trebale redovno prašiti
insekticidima [8].
ZAKLJUČAK
U Kantonu Sarajevo, usljed nekontrolisanog poveæanja broja pasa lutalica došlo je i
do poveæanjauèestalosti napada pasa na ljude u
2011. godini u odnosu na 2010. za oko 50 %.
Najveæi broj napada zabilježen je u
dijelu dana od 18 sati do ponoæi (46% svih
napada), a najmanji iza ponoæ,pri èemu su duplo
èešæenapadani muškarci.
Ugrizne rane su najèešæe bile lokalizovane na nogama (54,03%). Zajedno u dvije
godine istraživanja najviše ugriza je bilo u martu
mjesecu (101- 13,35%), a najmanje u januaru
(31- 4,10%). Uzrast koji je najviše napadan od
pasa je radno aktivno stanovništvo starosti od 21
do 30 godina, zatim od 11- 20 godina, a najrjeðe
iznad 70 godina starosti.
Ugrizi maèaka su najèešæe bilježeni u
populaciji starosti od 51 do 60 godina, a najrjeðe
kod starijih od 70 godina. Maèke su èešæe
povreðivale osobe ženskog spola (61,16%) i to
najèešæeprste ruku (ukupno u obe godine 84 ili
- 110 -
UDC: 616-001.43:599.742.13(497.6) ; 616-001.43:599.742.73(497.6); 616-001.43:595.42(497.6)
Slatina E i Obradović Z. Ugrizi životinja i ubodi krpelja. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 102-112
3. Jokanoviã M. Toksikologija. Beograd: Elit
84,47%). Najviše ugriza maèaka zabilježeno je
u maju mjesecu, a najmanje u februaru u obe
analizirane godine.
Zabilježen je enorman broj uboda
krpelja (1684) u dvije godine istraživanja.
Ubodi krpelja su najbrojniji bili u junu mjesecu
kod osoba ženskog spola (43,88%) u obe godine
istraživanja, a najèešæe su bili lokalizovani na
trupu (41.09%).
Rezultati ukazuju na znaèaj preventivnih mjera u cilju zaštite od ujeda životinja i
uboda krpelja, kao i pravilnog pristupa ujednim i
ubodnim ranama zbog zbog velikog broja
moguæihkomplikacija.
Medica, 2001.
4. Sokol K, Krešiã K, Iliã A. Antirabièna zaštita
u Vukovarsko-srijemskoj županiji u razdoblju 2000.-2007. Hrvatski èasopis za javno
zdravstvo. 2008; 4(14). Dostupno na: http://
www.hcjz.hr/old/clanak.php?id =13673.
5. DeJan E, Yang W. A Special Report on Dog
and Cat Bite Injuries and Costs In Nevada,
1999-2003. State of Nevada: Bureau of
Health Planning and Statistics and the
Department of Agriculture, 2005.
6. Krstiã M, Stajkoviã N. Rizik od infekcije
Literatura
uzroènikom lajmske bolesti kod radnika koji
održavaju zelene površine u Beogradu.
Vojnosanitetski Pregled. 2007; 64(5): 313-8.
1. Zakon o zaštiti i dobrobiti životinja. Službeni
glasnik BiH broj 27/10 od 06.04.2010.
godine. Dostupno na: http://sarajevo.co.ba/
usvojen-zakon-o-zastiti-i-dobrobitizivotinja-u-bosni-i-hercegovini/
2. Laloseviæ D, Laloseviæ V, Lazareviæ-Ivanc
Lj, Knezeviæ I. BHK-21 cell culture rabies
vaccine: immunogenicity of a candidate
vaccine for humans. In: Dodet B, Fooks AR,
Müller T, Tordo N, and the Scientific &
Technical Department of the OIE (eds):
Towards the Elimination of Rabies in
Eurasia. Dev Biol (Karger, Basel), 2008.
7. Èanoviæ P, Gajoviæ O, Nešiæ LJ, Mijailoviæ
Ž, Èanoviæ D. Savremeni pristup terapiji
razlièitih formi lajsmke bolesti. Medicinski
èasopis 2006; 1-2: 64-7.
8. Muliã R, Petkoviã R, Klišmaniã Z, Jeronèiã I.
Bolesti koje se prenose krpeljima na
podruèju Hrvatske. Lijeè Vjesn. 2011;
133:89–95.
Rad pimljen: 30.07.2012.
Prihvaæen: 17.08.2012.
- 111 -
UDC: 616-001.43:599.742.13(497.6) ; 616-001.43:599.742.73(497.6); 616-001.43:595.42(497.6)
Slatina E i Obradović Z. Ugrizi životinja i ubodi krpelja. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 102-112
- original paper -
CHARACTERISTICS OF MOST FREQUENT ANIMAL AND TICK
BITES IN THE CANTON OF SARAJEVO
Enes Slatina1,2, Zarema Obradović2,3
Institute of Emergency Medical Care Sarajevo, B&H
Faculty of Health Studies of University of Sarajevo, B&H
3
Institute of Public Health, Canton of Sarajevo, B&H
1
2
Abstract
Introduction: Animal and insect bites carry the risks of the development of a huge number of various
infectious diseases. Among them, rabies is the most important and most serious disease, but tetanus, cat
scratch disease, Lyme disease, etc. should not be disregarded as well. Several different factors have
favorably influenced the increase of the number of animal and insect bites. The most important among
them are the enactment of the Animal Welfare Act and global climate changes. The Animal Welfare Act
involves the plan of accommodating dogs into dog shelters; however, since no shelter has been provided
so far, the number of stray dogs on the streets increases, consequently leading to the increase in the
number of bitten persons. At the same time, owing to the adequate climatic conditions, the number of
ticks increased, which is also followed by the increased number of tick bitten persons.
Objective: To present the frequency and characteristics of dog and tick bites in the area of the Canton of
Sarajevo in the period from 2010-2011.
Methods: In the study we used the data from the protocols of the Institute of Emergency Medical Care
Sarajevo and Outpatient Department for the Protection against Rabies of the Institute of Public Health of
the Canton of Sarajevo. The paper was done retrospectively by using a descriptive-analytical
epidemiologic method.
Results: In the period from 2010-2011, 756 persons bitten by dogs and 206 persons bitten by cats sought
help at the Institute of Emergency Medical Care. In the same period, 655 persons bitten by different
animals were referred to the Outpatient Department for the Protection against Rabies of the Canton of
Sarajevo for the protection against rabies. The largest number of bites was inflicted by dogs, i.e. the total
of 598 persons (91.3%). The bites were registered over the entire year, without any significant
differences by month of occurrence. Amongst the bitten persons, there was a significantly higher
percentage of men (68.1%), while the persons of working age were the most represented age group. In the
same period, 1484 tick bites were registered. A prominent relation to season was observed in regard to
tick bites, with the highest number of bites occurring during June, i.e. as high as 739 (49.7%).
Conclusion: In the area of the Canton of Sarajevo, the rate of animal and tick bites is in a rising frequency.
Since both types of bites carry the risk of a huge number of infectious diseases, it is necessary to pay more
attention to these problems at all levels of health protection.
Key words: dog bites, tick bites, Canton of Sarajevo
- 112 -
UDC: 614.885:615.38
Stanković S. i sar. Dobrovoljno davalaštvo krvi. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 11-1
- originalni rad -
SAVREMENIJE METODE KOJE SE PRIMENJUJU
U MOTIVACIJI DOBROVLJNOG DAVALAŠTVA
KRVI KOD NAS I U SVETU
Bratislav Stanković, Anđelka Lazarević, Radojka Bokun,
*Živorad Petrović
Visoka zdravstvena škola strukovnih studija u Beogradu; Cara Dušana 254, 11 080 Zemun, Srbija;
*Institut za transfuziju krvi Srbije, Beograd, Srbija
SAŽETAK
Uvod. Da bi èovek postao i ostao davalac on mora da bude motivisan za dobrovoljno davanje krvi. Kod nas je malo
raðeno na ispitivanju uslovljenosti motivacije za dobrovoljno davanje krvi, tj. na kontinuiranoj primeni aktuelnih i
adekvatnih motivacionih princiopa. Sve više se moraju primenjivati novine u motivaciji dobrovoljnog davalaštva,
ako se želi da se ona osavremeni i poveæabroj davalaca krvi u društvu. Kao što je poznato, altruizam je primarni
motiv za davanje krvi kod veèine davalaca.
Cilj rada. Ovo saopštenje ima za cilj da utvrdi adekvatne motivacione principe koji æe stimulisati i oèuvati
pozitivnu motivaciju i prevenirati formiranje negativnih stavova u odnosu na dobrovoljno davalaštvo krvi i
predložiti novine u motivaciji davalaštva.
Metod rada. Subjekti koji se bave motivacijom dobrovoljnog davalaštva krvi kod nas su: Ministarstvo zdravlja
Republike Srbije; Instituti i Zavodi za transfuziju krvi; službe za transfuziju krvi; Crveni Krst Srbije; opštinske
organizacije Crvenog Krsta. Prema nekim procenama nacionalnu strategiju za obezbeðenje adekvatnih kolièina
bezbedne krvi i produkata od krvi, moguæeje realizovati ako se godišnje ostvari: 40 davanja na 1.000 stanovnika,
tj. 4% davanja u toku godine. U apsolutnom iznosu godišnji plan prikupljanja krvi za Republiku Srbiju iznosi oko
299.000 davanja krvi.
Rezultati. Na osnovu statistièkih podataka Instituta za transfuziju krvi Republike Srbije, realizacija godišnjeg
programa dobrovoljnog davalaštva u Republici Srbiji, u prethodnom periodu izgledala je ovako: 1990. godine bilo
je 2,47 davanja krvi na 100 stanovnika; 1991. godine na 100 stanovnika bilo je 2,8 davanja; a 1992. godine broj
davanja iznosio je 2,44%. Zadnjih godina broj davanja se poveæao,tako je: 2006. godine godine bilo 2,95 davanja
na 100 stanovnika (u ukupnom broju te godine realizovano je 220.595 davanja krvi); 2008. godine stepen
realizacije dobrovoljnog davalaštva bio je 3,27%; dok je 2009. godine bilo 3,32 davanja na 100 stanovnika (oko
300.000 davanja krvi). Prema statistièkim pokazateljima može se zakljuèiti da stukturu dobrovoljnih davalaca
krvi u Srbiji èine: zaposleni (koji èine najbrojniju populaciju dobrovoljnih davalaca krvi sa 69,18 %); slede
studenti sa 13,02 % i uèenici sa 10,30 %; dok ostalo graðanstvo èini 7,5% od ukupnog broja dobrovoljnih davalaca
krvi u Srbiji.
Diskusija. Bazièni principi na kojima se zasniva nacionalna strategija davalaštva krvi: princip samodovoljnosti
nacije u snabdevanju krvlju i produktima od krvi; dobrovoljno, anonimno i neplaæeno davalaštvo krvi; jednaka
briga o svim davaocima krvi; jednaka dostupnost krvi istog kvaliteta svim graðanima kojima je potrebna. Pravci
unapreðenja motivacionog rada sa dobrovoljnim davaocima su: saradnja sa meðunaronim organizacijom Crvenog
krsta i Crvenog polumeseca i korišæenjenjihovih iskustava; angažovanje direktora bolnica, medicinskog osoblja,
javnih liènosti; bolja kontinuirana edukacija volontera; organizacija klubova mladih –”klub 25” u manjim
gradovima Srbije (Kikinda, Kraljevo...).
Prim. mr sc med. Bratislav Stanković, Visoka zdravstvena škola strukovnih studija u Beogradu;
Cara Dušana 254, 11 080 Zemun, Srbija, Tel.: +381 64-157-9496, E-mail: [email protected]
- 11 -
UDC: 614.885:615.38
Stanković S. i sar. Dobrovoljno davalaštvo krvi. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 11-1
Zaključak. Da bi u praksi bio što efikasniji vaspitno-motivacioni rad u davalaštvu krvi, trebalo bi da bude
zasnovan na sledeæimprincipima: iznalaženje i primena novih, savremenih nauèno zasnovanih metoda i tehnika u
motivaciji; izgraditi kulturu dobrovoljnog davanja krvi u društvu (težnja za ostvarenjem principa "krv èeka
pacijenta .... "); sve podrediti realizaciji nacionalnog programa za obezbeðenje dovoljne kolièine krvi i produkata u
Republici Srbiji. Nadajmo se da æe se, znanjem, entuzijazmom i požrtvovanošæu istraživaèa i saradnika u
dobijanju "veštaèke krvi", a posebno humanošæu dobrovoljnih davalaca krvi, rešiti problem stalnog nedostatka
dovoljne kolièine krvi i krvnih produkata.
Ključne reči: dobrovoljno, davalaštvo krvi, motivacija, savremenije metode
U apsolutnom iznosu godišnji plan
prikupljanja krvi iznosi oko 299.000 davanja
krvi.
UVOD
Da bi èovek postao i ostao davalac on mora
da bude motivisan za dobrovoljno davanje krvi.
Kod nas je malo raðeno na ispitivanju
uslovljenosti motivacije za dobrovoljno davanje
krvi, tj. na kontinuiranoj primeni aktuelnih i
adekvatnih motivacionih princiopa. Sve više se
moraju primenjivati novine u motivaciji
dobrovoljnog davalaštva, ako se želi da se ona
osavremeni i poveæa broj davalaca krvi u društvu. Kao što je poznato, altruizam je primarni
motiv za davanje krvi kod veèine davalaca.
REZULTATI
Na osnovu statistièkih podataka, godi-šnja
realizacija dobrovoljnog davalaštva u Republici
Srbiji, prema podacima Instituta za transfuziju
krvi Srbije, u prethodnom periodu izgledala je
ovako:
o 1990. g. 2,47 %;
o 1991. g 2,8%;
o 1992. g. 2,44%.
o 2006. g. 2, 95%, ( 220.595 davanja krvi ).
o 2008. g 3,27%;
o 2009. g. 3,32% (oko 300.000 davanja krvi)
CILJ RADA
Ovaj rad ima za cilj da utvrdi adekvatne
motivacione principe koji æe stimulisati i
oèuvati pozitivnu motivaciju i prevenirati
formiranje negativnih stavova u odnosu na
dobrovoljno davalaštvo krvi i predložiti novine
u motivaciji davalaštva.
Prema statistièkim pokazateljima može se
zakljuèiti da stukturu dobrovoljnih davalaca
krvi u Srbiji èine:
o Zaposleni - 69,18 %
o Uèenici - 10,30 %
o Studenti - 13,02 %
o Ostalo graðanstvo - 7,5%
METOD RADA
Subjekti koji se bave motivacijom dobrovoljnog davalaštva krvi u Republici Srbiji su:
o Ministarstvo zdravlja;
o Instituti i Zavodi za transfuziju;
o Službe za transfuziju;
o Crveni Krst Srbije;
o Opštinske organizacije Crvenog Krsta.
Prema nekim procenama, nacionalnu
strategiju za obezbeðenje adekvatnih kolièina
bezbedne krvi i produkata od krvi, moguæe je
realizovati ako se godišnje ostvari:
o 40 davanja na 1.000 stanovnika;
o 4% davanja u toku godine;
Komparativni prikaz procenta davanja
krvi u Srbiji i zemljama iz okruženja u
2006.godini izgleda ovako:
l Srbija - 2,95 %;
l Albanija - 0,5 %;
l Makedonija - 2,7 %;
l Grèka - 2,6 %;
l Bugarska - 1,9 %;
l Rumunija - 1,7 %;
l BIH - 1,8 %;
l Crna Gora - 2,1 %;
l Hrvatska - 3,6 %;
- 11 -
UDC: 614.885:615.38
Stanković S. i sar. Dobrovoljno davalaštvo krvi. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 11-1
l
l
l
14.jun“. Na taj dan pored organizovanja akcija
dobrovoljnog davalanja krvi, obezbediti i
distribuciju propagandnog materijala u svim
veæimgradovima i manjim mestima u Srbiji gde
treba promovisati davalaštvo: kapa, agitki,
balona, traka za mobilne telefone i dr.
Ranije korišæena audio-vizuelna sredstva, koja se mogu koristiti i danas, u vaspitno
motivacionom radu u davalaštvu krvi, su:
televizija; film; video kasete; izložbe; priredbe i
javni skupovi. Vizuelne tehnike vaspitnomotivacionog rada u davalaštvu krvi koje se
mogu koristiti, su: izrada, štampanje i
distribucija letaka; izrada i postavljanje
propagandnih sredstava (izložba slika) u
slobodnom prostoru; korišæenje štampanih
publikacija.
U svakodnevnom vaspitno-motivacionom radu u davalaštvu krvi mogu se koristiti
sledeæa audio-tehnièka sredstva: radio-difuzni
sistemi; amaterske radio stanice; elektronskazvuèna sredstva (tranzistorski megafoni;
razglasni ureðaji; kasetofoni, zvuène bombe i
td).
Savremenija audio-vizuelna sredstva
koja se sve više koriste u praktiènom radu u
motivaciji dobrovljnog davalaštva krvi su:
postavljanje bilborda; emitovanje TV-reaklama;
sajt davalaca krvi na internetu; poštanske
pošiljke i SMS marketing (njima se èestitaju:
roðendani, Nova godina, dan žena; a šalju se i
pozivi na davanje krvi i informacije o
realizovanim i predstojeæim akcijama davanja
krvi).
Pravci buduæeg unapreðenja vaspitnomotivacionog rada su:
Slovenija - 4,5 %;
Maðarska - 4,5 %;
Moldavija 1,7 %.
Procenat davanja krvi u pojedinim
zemljama EU sa visokim stepenom davalaštva
krvi u 2006.godini, izgledao je ovako:
l
Španija - 3,7 %;
l
Francuska - 6 %;
l
Škotska - 6 %;
l
Holandija - 6 %;
l
Danska - 8 %.
DISKUSIJA
U vaspitno-motivacionom radu sa
potencijalnim davaocima krvi posebno
potencirati prednosti koje pruža davalaštvo krvi,
i to: višestruki davaoci krvi reðe oboljevaju od
srèanih (koronarnih) bolest; u populaciji
višestrukih davalaca krvi dvostruko je manje
osoba sa neurotiènim potencijalom (22,4%),
nego u opštoj populacijii, koji nisu davaoci krvi
(>40%), a posebno potencirati oseæanje
pripodnosti najhumanijoj populaciji u društvu.
Osnovni moto koji bi trebalo koristi u
Motivaciji dobrovoljnog davalaštva kod nas je:
„Obezbeđivanje dovoljne količine bezbedne
krvi i krvnih komponenata“, a posebno se
b a z i r a t i n a è i n j e n i c i d a j e : “ K RV
NACIONALNO BOGATSTO”!
U zemljama sa razvijenim davalaštvom
krvi (Švajcarska, Danska, Francuska, Japan,
SAD...) u motivaciji davalaštva važi motiv:
“KRV ČEKA PACIJENTA, A NE ČEKA
PACIJENT NA KRV”.
Bazièni principi na kojima se zasniva
nacionalna strategija davalaštva krvi:
- Princip samodovoljnosti nacije u snabdevanju krvlju i produktima od krvi;
- Dobrovoljno, anonimno i neplaæeno
davalaštvo krvi
- Jednaka briga o svim davaocima krvi
- Jednaka dostupnost krvi istog kvaliteta
svim graðanima kojima je potrebna.
U motivaciji dobrovoljnih davalaca
posebno potencirati „Svetski dan davalaca krvi -
o Saradnja sa meðunarodnom organizacijom Crvenog krsta i Crvenog polumeseca i korišæenjenjihovih iskustava;
o Angažovanje direktora bolnica, medicinskog osoblja, javnih liènosti;
o Bolja kontinuirana edukacija volontera;
o Organizacija klubova mladih –”klub
25” u manjim gradovima (Kikinda,
Kraljevo...).
- 1 -
UDC: 614.885:615.38
Stanković S. i sar. Dobrovoljno davalaštvo krvi. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 11-1
ZAKLJUČAK
Literatura:
Da bi u praksi bio što efikasniji vaspitnomotivacioni rad trebalo bi da bude zasnovan na
sledeæimprincipima:
l Iznalaženje i primena novih, savremenih nauèno zasnovanih metoda i
tehnika u motivaciji;
l Izgraditi kulturu dobrovoljnog davanja
krvi u društvu (težnja za ostvarenjem
principa “krv èeka pacijenta ....”);
l Sve podrediti realizaciji nacionalnog
programa za obezbeðenje dovoljne
kolièine krvi i produkata.
l Nadajmo se da æe se, znanjem,
entuzijazmom i požrtvovanošæu istraživaèa i saradnika u dobijanju „veštaèke
krvi“, a ponajviše humanošæu dobrovoljnih davalaca krvi, rešiti problem
stalnog nedostatka dovoljne kolièine
krvi i krvnih produkata.
1.
2.
3.
4.
5.
Balint B, Trkuljiã M i sar. Osnovi
transfuziologije, Èigoja štampa, Beograd,
2002.
Gligoroviã V, Balint B. i sar. Klinièka
transfuziologija, Zavod za udžbenike i
nastavna sredstva, Beograd, 1988.
Balint B, i sar. Transfuziologija, Zavod za
udžbenike i nastavna sredstva, Beograd,
2004.
Anðeliæ D. Ispitivanje moguænosti stimulisanja pozitivne i otklanjanja negativne
motivacije za dobrovoljno davanje krvi
(doktorska disertacija), Medicinski fakultet
Univerziteta u Beogradu, Beograd, 1993.
Domen RE, Ribick LA, Hoeltge GA. An
analysis of autologous blood donor motivational factors. Vox Sang. 1995; 69: 110-3.
Rad pimljen: 30.07.2012.
Prihvaãen: 17.08.2012.
- original article -
UP-TO-DATE METHODS USED IN MOTIVATION
FOR VOLUNTARY BLOOD DONATION
IN SERBIA AND WORLDWIDE
1
Bratislav Stanković, 1Anðelka Lazarević, 1Radojka Bokun, 2Živorad Petrović
High School of Professional Studies of Belgrade, Zemun, Serbia
2
Institute for Blood Transfusion of Serbia, Belgrade, Serbia
1
Abstract
Introduction: In order for a person to become a blood donor, it is necessary to be motivated for voluntary
blood donation. In Serbia only a few studies have been conducted on voluntary blood donation, i.e. on the
continuous application of up-to-date and adequate motivation principles. Novelties in the motivation of
voluntary donation should be applied if we wish to modernize it and to increase the number of blood
donors in our society. As well known, altruism is the primary motive for blood donation in most donors.
- 11 -
UDC: 614.885:615.38
Stanković S. i sar. Dobrovoljno davalaštvo krvi. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 11-1
Objective: The objective of the study was to determine adequate motivation principles that could
stimulate and preserve a positive motivation and prevent the formation of negative attitudes in relation to
voluntary blood donation, and to suggest novelties in the motivation for donation.
Methodology: In Serbia, subjects dealing with motivation for voluntary blood donation are the Ministry
of Health of the Republic of Serbia, institutes and institutions for blood transfusion, Red Cross of Serbia,
Red Cross of Belgrade with Communities Red Cross organizations. According to some evaluations, it is
possible to implement the national strategy for the provision of adequate quantities of safe blood and
blood products if 40 donations per 1000 inhabitants, i.e. 3% of donations per year are received.
Regarding the absolute target sum, the annual plan for blood donation in the Republic of Serbia is about
299,000 blood donations.
Results: Based on the statistical data of the Institute for Blood Transfusion of Serbia, the implementation
of the annual plan of voluntary donation in the Republic of Serbia was the following: per 100 inhabitants
in 1990 there were 2.47% blood donations, in 1991 2.8%, while in 1992 there were 2.44% donations.
Over the last years the number of donations increased so that in 2006 per 100 inhabitants there were
2.95% donations (with in total annual implementation of 220.595 blood donations), in 2008 3.27%,
while in 2009 there was 3.32% donations per 100 inhabitants (about 300,000 blood donations).
According to statistical records, it can be concluded that the structure of voluntary donors in Serbia is
formed by employees (thus forming the most numerous population of blood donors rating 69-18%),
followed by students (13.02%) and pupils (10.30%), while other citizens rate 7.5% of the total number of
voluntary blood donors in Serbia.
Conclusion: In order to make education-motivational activities in blood donation as efficient as possible
in practice, it should be based on the following principles: disclosure and application of new, up-to-date
scientifically-based methods and techniques in motivation; to build up the culture of voluntary blood
donation in the society (the goal toward implementing the principle "blood is waiting for the patient…");
to subordinate all to the implementation of the national program for securing sufficient quantity of blood
and blood products in the Republic of Serbia. We hope that, with knowledge, enthusiasm and selflessness
of researchers and co-workers in obtaining "artificial blood" and particularly by humanitarianism of
blood donors, the problem of continual lack of sufficient quantities of blood and blood products will be
solved.
Key words: voluntary, blood donation, motivation, modern methods
- 1 -
UDC: 616-056
Filipović Ivana i Đorđe. Atopijski marš. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 11-1
- pregledni rad -
"ATOPIJSKI MARŠ" – OD ATOPIJSKOG DERMATITISA DO
ALERGIJSKOG RINITISA I ASTME
Ivana Filipović1, Đorđe Filipović2
Evropski Univerzitet – Medicinska akademija, Beograd, Srbija
2
Gradski zavod za hitnu medicinsku pomoæ Beograd, Srbija
1
SAŽETAK
Pojam „Atopijski marš“ oznaèava niz alergijskih poremeæaja koji najèešæe poèinju u najranijem detinjstvu kao
atopijski dermatitis (AD) i alergija na hranu, a zatim progrediraju u alergijski rinitis (AR) i astmu. Atopijski
dermatitis je hronièno inflamatorno oboljenje kože koje se karakteriše pruriginoznim kožnim lezijama. U
patofiziološkoj osnovi „atopijskog marša“ su disfunkcija kože kao fizièke i imunološke barijere, imunska
disregulacija, i senzibilizacija na nutritivne i inhalatorne alergene. U osnovi svih alergijskih bolesti je poremeæaj
na nivou Th1- Th2 osovine. Faktori rizika za razvoj atopijskih bolesti su brojni kako genetski tako i faktori sredine.
Genetske studije su pokazale da znaèajnu ulogu u nastanku AD i progresiji AD u AR i astmu imaju mutacije gena
za filagrin koji predstavlja jednu od njavažnijih komponenti za pravilnu keratinizaciju.
Ključne reči: atopijski marš, atopijski dermatitis, alergijski rinitis, astma
UVOD
Atopijski marš i alergija na hranu
„Atopijski marš“ je pojam koji oznaèava
niz alergijskih poremeæajakoji najèešæepoèinju
u najranijem detinjstvu kao atopijski dermatitis
(AD) i alergija na hranu, a zatim progrediraju u
alergijsku rinitis (AR) i astmu. Epidemiološke
studije dokazuju da preko 20% populacije u
razvijenim zemljama pati od alergijskih bolesti.
Prema rezultatima jedne amerièke studije [1]
prevalenca alergijskih bolesti kod dece uzrasta
od 4 - 7 godina varira od 20-30% za astmu, 30%40% je prevalenca alergijskog rinitisa, 5-10%
atopijskog dermatitisa, dok je prevalenca
alergije na hranu 2% - 5%. Do 7. godine života
skoro svako dete ispoilji neki od simptoma i
znakova alergijske bolesti. Atopija se definiše
kao sklonost ka produkciji IgE antitela i
senzibilizaciji na uobièajene alergene iz
spoljašnje sredine [2]. Glavni faktori rizika za
razvoj atopijskih bolesti su: pozitivna porodièna
anamneza, pozitivni in vivo i in vitro alergijski
testovi, povišene vrednosti serumskog IgE,
uticaj sredine.
Epidemiološke studije ukazuju na
znaèajan porast uèetalosti alergija na hranu u
poslednjih nekoliko godina. Atopijski dermatitis
i alergije na hranu se kod velikog broja
pacijenata ispoljavaju istovremeno. Alergija na
hranu je jedan od glavnih provocirajuæihfaktora
za razvoj AD. Približno 35% dece sa AD ima
pozitivan specifièan IgE na neki od nutritivnih
alergena u najveæembroju sluèajeva na proteine
kravljeg mleka. Deca alergièna na kravlje mleko
u najranijem uzrastu mnogo èešæe ispoljavaju
znake bronhijalne hipereaktivnosti u školskom
uzrastu [3,4].
Potencijalni patofiziološki mehanizam
atopijskog marša
U osnovi najveæeg broja alergijskih
bolesti su reakcije preosetljivosti tipa I i
poremeæaj na nivou Th1 - Th2 osovine. Smatra
se da AD nastaje kao posledica primarnog
defekta na nivou epidermisa. Glavna uloga
Ivana Filipović, Evropski Univerzitet, Medicinska Akademija Beograd, ul. Branka Krsmanoviæa 11/13, Beograd, Tel. +381 63 512 678,
E-mail: [email protected]
- 11 -
UDC: 616-056
Filipović Ivana i Đorđe. Atopijski marš. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 11
epidermisa je zaštita od spoljnih uticaja
(mikroorganizama i stranih alergena). Defekti
na nivou epidermisa omoguæavaju lak ulazak
patogena, alergena, toksina, iritanasa i razlièitih
vrsta polutanata i predstavalju prvi korak u
nastanku AD [5]. Kod osoba sa AD zbog
disfunkcije filagrina dolazi do poremeæaja
procesa keratinizacije, a manjak lipida
(ceramida i sfingozina) dovodi do poveæanog
transendotelnog gubitka vode (increased
transepidermal water loss – TEWL). Keratinociti osoba sa AD u odgovoru na strane alergene
produkuju IL-13, TSLP i druge hemokine koji
usmeravaju imuni odgovor u pravcu Th2 [6].
Kod preko 90% pacijenata sa AD koža je
kolonizovana Staphylococcusom aureusom.
Superantigeni S. aureusa stimulišu keratinicite
da produkuju TSLP i dovode do poliklonalne
aktivacije T limfocita. Polikolona-lna aktivacija
T limfocita dovodi do poveæanja Th2
inflamatornog odgovora što ima za posledicu
pogoršanje klinièke slike AD i njegovu
progresiju u pravcu respiratornih alergija.
Genetske studije su pokazale da je
mutacija gena za filagrin glavni faktor rizika za
pojavu AD naroèito pre 2 godine života [7].
Najnovije studije takoðe potvrðuju vezu izmeðu
dve mutacije gena za filagrin i astme i gena za
AR ali iskljuèivo kod pacijenata koji su
prethodno imali klinièku sliku AD [8]. Pored
uroðenih mutacija gena za filagrin, i Th2
citokini IL-4 i IL-13 mogu dovesti do smanjenja
ekspresija filagrina u koži pacijenata sa AD.
Manje od 50% pacijenata sa AD ima potpunu
rezoluciju bolesti do 7. godine života, a svega
60% do perioda adolescencije, što ukazuje na
hronièan tok bolesti [13-15].
Navedene studije su pokazale da je AD
jedan od glavnih faktora rizika za razvoj astme u
kasnijem životnom dobu. Rani poèetak bolesti i
teška klinièka slika, povišenje serumskog IgE,
pozitivni in vivo i in vitro alergo testovi
poveæavaju verovatnoæu za progresiju AD u
alergijski rinitis i astmu. Još uvek je nedovoljno
poznato zašto kod izvesnog broja pacijenata sa
AD dolazi do potpune rezolucije bolesti dok kod
drugih bolest progredira u alergijski rinitis i
astmu. Brojne epidemiološke studije [10-12] su
istraživale vezu AD i razvoj respiratornih
alergija u kasnijoj životnoj dobi. Kapoor i
saradnici su pokazali da se kod 66% dece sa
dijagnostikovanim AD pre 3. godine života
razvijaju u kasnijem životnom dobu alergijski
rinitis i astma [12]. Najèešæe se klinièka slika
AD povuèe do 7. godine života, ali približno
50% dece sa AD, u ranom uzrastu razvije
klinièku sliku astme i alergijskog rinitisa [13].
Brojne epidemiološke studije dokazuju
èvrstu vezu izmeðu alergijskog rinitisa i astme
[14-18]. Alergijski rinitis je jedan od glavnih
faktora rizika za razvoj astme. Kod preko 80%
pacijenata sa AR se razvije astma [19]. Pre
ispoljavanja tipiène klinièke slike bronhijalne
astme, neki od bolesnika sa alergijskim
rinitisom mogu duže vreme imati i bronhijalnu
hiperreaktivnost tj. poveæanu osetljivost
disajnih puteva na dim, prašinu, hemijska
isparenja. Nakon izlaganja polenima ili
alergenima životinjskog porekla rizik za razvoj
astme je svega 2% u opštoj populaciju u
poreðenju sa oko 20% kod pacijenata sa AR.
Èvrsta veza izmeðu AR i astme ukazuje da je AR
najèešæe samo korak ispred u „atopijskom
maršu“ od AD ka astmi.
Progresija atopijskog dermatitisa u alergijski
rinitis i astmu
Atopijski dermatitis je èesto pruriginozno oboljenje kože koje se ispoljava u najranijim
godinama života. Rezultati ISAAC (International Study of Asthma and Allergies in
Childhood) studije pokazuju da prevalenca AD
varira u zavisnosti od zemlje od 0.3 do 20.5%
[9,10]. Kod 45% dece sa AD prvi simptomi bolesti se manifestuju u prvih 6 meseci života,kod
60% u toku prve godine života, a kod èak 85%
pacijenata najkasnije do 5 godine [11,12].
Rani markeri atopijskih bolesti i prevencija
Pozitivan „cord blood“ IgE, pozitivni in
vivo kožni prick testovi na jaja i DP (Dermatophagoides pteronisymus), pozitivan specifièni
- 11 -
UDC: 616-056
Filipović Ivana i Đorđe. Atopijski marš. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 11-1
IgE na nutritivne alergene u prvoj godini života
predstavljaju rane markere atopijskih bolesti.
Primarna prevencija atopijskih bolesti
podrazumeva izbegavanje odreðenih „riziènih“
nutritivnih i inhalatornih alergena u prvim
danima i mesecima života. Dojenje predstavlja
najbolju prevenciju alergija na hranu, a
izbegavanje visoko alergogene hrane se
preporuèuje dojiljama jedino ukoliko su deca
veæispoljila znake alergijskih bolesti [20].
Dokazana jasna povezanost izmeðu AD i
drugih atopijskih bolesti pre svega astme i AR u
„atopijskom maršu“ ukazuje na znaèaj rane
prevencije. Studije su pokazale da upotreba
antihistaminika (cetirizina) i upotreba ketotifena može kod odreðenog broja pacijenata
spreèiti progresiju AD u AR i astmu [21,22].
Poslednjih godina se sve više istièe i znaèaj probiotika u prevenciji „atopijskog marša“.
Jedina terapija koja ima moguænost
promene prirodnog toka bolesti je alergen
specifièna imunoterapija koja se uspešno
primenjuje godinama kod pacijenata sa AR i
astmom, a poslednjih godina sve više i kod
pacijanata sa nutritivnim alergijama.
2. Johansson SG, Bieber T, Dahl R, Friedmann
PS, Lanier BQ, Lockey RF, et al. Revised
nomenclature for allergy for global use:
Report of the Nomenclature Review
Committee of the World Allergy Organization, October 2003. J Allergy Clin
Immunol. 2004;113:832-6.
3. Eigenmann PA, Sicherer SH, Borkowski TA,
Cohen BA, Sampson HA. Prevalence of IgEmediated food allergy among children with
atopic dermatitis. Pediatrics. 1998;101:E8.
4. Malmberg LP, Saarinen KM, Pelkonen AS,
Savilahti E, Mäkelä MJ. Cow's milk allergy
as a predictor of bronchial hyperresponsiveness and airway inflammation at school age.
Clin Exp Allergy. 2010;40:1491-7.
5. Cork MJ, Robinson DA, Vasilopoulos Y,
Ferguson A, Moustafa M, MacGowan A, et
al. New perspectives on epidermal barrier
dysfunction in atopic dermatitis: geneenvironment interactions. J Allergy Clin
Immunol. 2006;118:3-21.
6. Leung DY, Boguniewicz M, Howell MD,
Nomura I, Hamid QA. New insights into
atopic dermatitis. J Clin Invest. 2004;113:
651-7.
7. Stemmler S, Parwez Q, Petrasch-Parwez E,
Epplen JT, Hoffjan S. Two common loss-offunction mutations within the filaggrin gene
predispose for early onset of atopic dermatitis. J Invest Dermatol 2007;127:722-4.
8. Palmer CN, Irvine AD, Terron-Kwiatkowski
A, Zhao Y, Liao H, Lee SP, et al. Common
loss-of-function variants of the epidermal
barrier protein filaggrin are a major
predisposing factor for atopic dermatitis. Nat
Genet. 2006;38:441-6.
9. Spergel JM. Atopic march: link to upper
airways. Curr Opin Allergy Clin Immunol.
2005;5:17-21.
10.Kay J, Gawkrodger DJ, Mortimer MJ, Jaron
AG. The prevalence of childhood atopic
eczema in a general population. J Am Acad
Dermatol. 1994;30:35-9.
11.Spergel JM. From atopic dermatitis to
asthma: the atopic march. Ann Allergy
Asthma Immunol. 2010;105:99-106.
ZAKLJUČAK
Mnogobrojne epidemiološke, klinièke i
genetske studije ukazuju da je AD jedan od
glavnih faktora rizika za razvoj AR i astme.
Poremaæajina nivo epiderma i mutacije gena za
filagrin omoguæavaju ranu senzibilizaciju i
razvoj klinièke slike AD koja u „atopijskom
maršu“ prethodi AR i astmi. Rana detekcija dece
u riziku od atopijskih bolesti je znaèajna za ranu
prevenciju i spreèavanje „atopijskog marša“
Literatura:
1. Zeiger RS, Heller S, Mellon MH, Forsythe
AB, O'Connor RD, Hamburger RN, et al.
Effect of combined maternal and infant foodallergen avoidance on development of atopy
in early infancy: a randomized study. J
Allergy Clin Immunol. 1989;84(1):72–89.
- 1 -
UDC: 616-056
Filipović Ivana i Đorđe. Atopijski marš. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 11-1
12. Kapoor R, Menon C, Hoffstad O, Bilker W,
Leclerc P, Margolis DJ. The prevalence of
atopic triad in children with physicianconfirmed atopic dermatitis. J Am Acad
Dermatol. 2008;58:68-73.
13. Gustafsson D, Sjöberg O, Foucard T.
Development of allergies and asthma in
infants and young children with atopic
dermatitis--a prospective follow-up to 7
years of age. Allergy. 2000;55:240-5.
14. Leynaert B, Neukirch C, Kony S, Guénégou
A, Bousquet J, Aubier M, et al Association
between asthma and rhinitis according to
atopic sensitization in a population-based
study. J Allergy Clin Immunol. 2004;113:
86-93.
15. Burgess JA, Walters EH, Byrnes GB,
Matheson MC, Jenkins MA, Wharton CL, et
al. Childhood allergic rhinitis predicts
asthma incidence and persistence to middle
age: a longitudinal study. J Allergy Clin
Immunol. 2007;120:863-9.
16. Shaaban R, Zureik M, Soussan D, Neukirch
C, Heinrich J, Sunyer J, et al. Rhinitis and
onset of asthma: a longitudinal populationbased study. Lancet. 2008;372:1049-57.
17. Bugiani M, Carosso A, Migliore E, Piccioni
P, Corsico A, Olivieri M, et al. Allergic
rhinitis and asthma comorbidity in a survey
of young adults in Italy. Allergy. 2005;60:
165-70.
18. Guerra S, Sherrill DL, Martinez FD, Barbee
RA. Rhinitis as an independent risk factor
for adult-onset asthma. J Allergy Clin
Immunol. 2002;109:419-25.
19. Bousquet J, Khaltaev N, Cruz AA, Denburg
J, Fokkens WJ, Togias A, et al. allergic
rhinitis and its impact on asthma (ARIA)
2008 update (in collaboration with the
World Health Organization, GA(2)LEN and
AllerGen). Allergy. 2008;63 Suppl 86:8160.
20. Hermann ME, Dannemann A, Gruters
A,Radisch B, Dudenhausen JW. Prospective
study on the atopy preventive effect of
maternal avoidance of milk and eggs during
pregnancy and lactation. Eur J Pediatr.
1996;165: 770-4.
21. Iikura Y, Naspitz CK, Nikassa H,
Talaricoficho S, Baba M, Sole D. Prevention
of asthma by ketotifen in infants with atopic
dermatitis. Ann Allergy. 1992; 68: 233-6.
22. Warner JO. A double-blind randomized
placebo-controlled trial of cetirizine in
preventing the onset of asthma in children
with atopic dermatitis: 18 months treatment
and 18 months post-treatment follow up. J
Allergy Clin Immunol. 2001; 108: 929-37.
23. Del Giudice MM, Rocco A, Capristo C.
Probiotics in the atopic march: highlights
and new insights. Dig Liver Dis. 2006; 38:
S288-90.
Rad pimljen: 30.07.2012.
Prihvaãen: 17.08.2012.
- 11 -
UDC: 616-056
Filipović Ivana i Đorđe. Atopijski marš. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 11-1
- review article -
ATOPIC MARCH: FROM ATOPIC DERMATITIS TO ALLERGIC
RHINITIS AND ASTHMA
Ivana Filipović1 , Đorđe Filipović2
European University – Medical Academy, Belgrade, Serbia
City Institute for Emergence Medical Aid, Belgrade, Serbia
1
2
Abstract
The concept of the atopic march has been developed to describe the progression of atopic disorders from
atopic dermatitis (AD) in infants to allergic rhinitis and asthma in children. Atopic dermatitis (AD) is an
inflammatory disease characterized by pruritic skin lesions. The pathogenesis of AD may include
disrupted epidermal barrier function, immunodysregulation, and IgE-mediated sensitization to food and
environmental allergens. AD is also a part of the process called the atopic march, a progression from AD
to allergic rhinitis and asthma. Research on the mechanisms of AD has been centered on the adaptive
immune system with an emphasis on the T-helper 1 (Th1)-Th2 paradigm. Recently, the conceptual focus
has largely shifted to include a primary defect in the epithelial barrier as an initial event in AD providing a
significant insight into the disease initiation and pointing to a complex secondary interplay of
environmental and immunological sequels with barrier disruption.
Key words: atopic dermatitis; allergic rhinitis; asthma; atopic march
- 1 -
UDC: 615.214.24.015.13
Anđelić S. Racionalna pimena BZD. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 123-127
- pregledni rad -
RACIONALNA PRIMENA BENZODIAZEPINA
Anđelić Slađana, Milićević Mirjana
Gradski zavod za hitnu medicinsku pomoæ Beograd, Srbija
"Sve je i lek i otrov, samo ih doza razdvaja"(Paracelsus 1493-1541)
SAŽETAK
Klinièko iskustvo pokazuje da u mnogim sluèajevima bolesnici ne uzimaju lek na propisani naèin. Rezultat takvog
leèenja (sem letalnog ishoda) je izazivanje jatrogene zavisnosti bilo da je u pitanju primena terapijskih doza ili
zloupotreba, abuzusi leka od strane «nesigurnih» pacijenata. Zato je racionalna primena lekova utemeljena na
poznatom principu da treba propisati pravi lek, u pravo vreme, pravom bolesniku, u odgovarajuæojdozi, imajuæiu
vidu i farmakoekonomske aspekte. Ali, kriza vremena umanjuje racionalno leèenje i dovodi do polipragmazije. Na
izbor leka snažno utièe i razvoj farmaceutske industrije, koja koristi razne marketinške strategije da promoviše
svoje lekove i u kratkom periodu menja paletu lekova nudeæinove medikamente. Dileme lekara pri propisivanju
lekova, nastaju zbog raskoraka izmeðu znanja o oboljenju i leku, s jedne, i inferiornog odnosa prema velikoj
ponudi nauènih informacija s druge strane. Èeste su i dileme pacijenata kada iz gomile lekova u "kuænojapoteci"
treba odabrati "pravi lek".
Ključne reči: benzodiazepini, racionalna primena, zloupotreba
Benzodiazepini
Ova velika grupa lekova osim anksiolitièkog, ima i antikonvultivno, miorelaksantno i
hipnotièko delovanje, u zavisnosti od doze [1].
Pri upotrebi benzodiazepina razvija se
tolerancija na lek, što povlaèi za sobom
poveæanje doze. Glavni problem u njihovoj
primeni su pojava zavisnosti nakon duže
upotrebe i depresija disanja kod osoba koje
boluju od hroniène opstruktivne bolesti
pluæa[1,2]. Sreæna okolnost je da ne dovode do
letalnih trovanja (veæa kolièina deluje emetièno). Njihova toksiènost jako se poveæava uz
istovremeno uzimanje lekova koji deluju
depresivno na CNS - alkohol, barbiturati,
fenotiazini [3].
Propisivanje benzodiazepina
Do avgusta 2002. godine, benzodiazepini su se mogli kupiti u apotekama bez
lekarskog recepta. U uslovima nekritiène
primene lekova, 2001. godine u SRJ prodato je:
81 milion tableta bensedina i 63 miliona tableta
bromazepama [2]. Od novembra 2006. godine,
na listi A nalazi se 30 lekova koji se koriste u
terapiji psihièkih i neuroloških poremeæaja.
Negativni kritièki stavovi istièu kako:
- Benzodiazepini (BZD) nisu doprineli napretku
u leèenju anksioznih poremeæaja,
- njihova primena je praæena razlièitim
komplikacijama,
- tokom vremena je potrebno poveæavati dozu
što dovodi do zavisnosti,
- na brojne anksiozne poremeæaje uopšte ne
deluju, a
- postoje i mišljenja kako leèenje BZD-ima nije
etiološko i ne otklanja uzrok anksioznih
poremeæaja, veæ samo predstavlja privremeno
potiskivanje simptoma koji se opet veoma brzo i
u velikom procentu sluèajeva ponavljaju.
Anđelić Slađana, Gradski zavod za hitnu medicinsku pomoæ Beograd, Franša d Eperea 5, 11000 Beograd, Tel.: +381 11 3615 015,
E-mail: [email protected]
- 123 -
UDC: 615.214.24.015.13
Anđelić S. Racionalna pimena BZD. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 123-127
Mnogi lekari danas izbegavaju propisivanje BZD baš iz uverenja da oni nisu etiološka
terapija.
Nasuprot ovakvim kritikama, BZD su se
izborili da na tržištu predstavljaju najpopularnije lekove sa masovnom potrošnjom i mimo
preporuka lekara. Praktièno se život savremenog èoveka izloženog neprekidnim stresovima
ne može zamisliti bez BZD-a. Ubrajaju se u
lekove s najširim indikacionim podruèjem. Ako
se racionalno propisuju BZD su delotvorni i
korisni lekovi [3,4]. Pri propisivanju anksiolitika treba imati na umu èinjenicu kako je
odstranjivanje etioloških èinioca temeljno
naèelo leèenja anksioznih poremeæaja. Treba
razlikovati normalnu anksioznost koja ima
zaštitnu funkciju i stimuliše osobu na rešavanje
opasne životne situacije, od patološke
anksioznosti koja iscrpljuje i otežava normalno
funkcionisanje organizma. Anksiolitike primenjujemo samo u leèenju patološke anksioznosti
[5]. Za sada raspolažemo samo jednim lekom
(buspiron) koji ispoljava selektivno anksiolitièko delovanje i to tek posle dve nedelje
kontinuirane primene [1]. Zato u leèenju
uznemirenosti lekari èesto posežu za lekovima
koji deluju sedativno. Grupa sedativa ciljano se
propisuje za leèenje nesanice; takve sedative
nazivamo hipnoticima. Opšte pravilo primene
lekova je da pacijente treba držati na najmanjoj
moguæoj dozi koja suprimira simptome, a po
završetku leèenja dozu treba postepeno
smanjivati.
Zbog svega navedenog benzodiazepine treba koristiti racionalno – ne duže od
10 dana u najmanjoj efikasnoj dozi.
nervni sistem se prilagoðava prisustvu strane
supstance smanjenjem broja receptora, tako da
nagli prekid uzimanja BZD izaziva želju za
ponovnom primenom supstance (psihièka
zavisnost) i u nekim sluèajevima neprijatne
telesne manifestacije (fizièka zavisnost).
Fizièka zavisnost se razvija ako se BZD uzimaju
duže vreme i u velikim dozama. Mehanizam
nastanka zavisnosti je verovatno povezan sa
funkcionalnim nedostatkom GABA aktivnosti.
Razvoj fizièke zavisnosti je brži kod BZD-a
kraæeg dejstva (lorazepam, alprazolam).
Direktan dokaz postojanja ovog tipa zavisnosti
je pojava apstinencijalnih simptoma prilikom
naglog prekida dugotrajne BZD terapije [7].
Simptomi ukljuèuju nervozu, strah, nesanicu,
razdražljivost, malaksalost, tremor, gubitak
apetita, parestezije, tahikardiju, ortostatsku
hipotenziju, konfuziju, delirijum sa vidnim
halucinacijama. Pri psihièkoj zavisnosti
pacijenati pokazuju morbidan strah.
Znaèajnije pitanje je da li BZD mogu
stvoriti zavisnost i u terapijskim dozama.
Zavisnost se može razviti i posle upotrebe
manjih i srednjih doza BZD ako se propisuju
duži vremenski period.
Posledice hroniène upotrebe BZD su [2]:
- razvoj tolerancije na sedirajuæukomponentu
- razdražljivost, nesanica
- smanjenje kognitivnih funkcija
- problemi sa koncentracijom
- amnestièki sindrom
- dizartrija
- depresija i suicidalnost.
Po prof. Dr Ismetu Ceriæu [8] simptomi
apstinencijalne krize, lièe na simptome zbog
kojih su benzodiazepini i uvedeni u redovnu
terapiju. Iz tog razloga su simptomi apstinencije
èesto pogrešno tumaèeni kao znak pogoršanja
osnovne bolesti, a benzodiazepini su ponovo
propisivani u veæoj dozi. Brži razvoj zavisnosti
na pojedine derivate BZD-a objašnjava se
razlièitim lokacijama njihovih receptora u
mozgu. Dokazano je da se zavisnost razvija
najbrže kod uzimanja BZD-derivata koji se vežu
za receptore u rinencefalonu (lorazepam,
Zavisnost i apstinencijalna kriza
Poslednjih tridesetak godina objavljeni
radovi upozoravaju na sve veæuuèestalost BZDzavisnosti i pojavu apstinencijalnih kriza
nastalih pri naglom ukidanju ovih lekova iz
redovne terapije [6]. Pacijenti èesto samoinicijativno poveæavaju dozu i frekvenciju uzimanja
leka i postaju jatrogeni zavisnici. Centralni
- 124 -
UDC: 615.214.24.015.13
Anđelić S. Racionalna pimena BZD. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 123-127
bromazepam, oksazepam), kao i upotrebe
diazepama, èiji se receptori nalaze u svim
strukturama mozga.
Apstinencijalne krize najèešæe nastaju
od jednog do deset dana nakon naglog prestanka
uzimanja BZD-a, što zavisi od poluživota
razgradnje ranije primenjivanog BZD-a.
Prekid leèenja BZD-ima mora biti
postepen posle tronedeljne primene [7], a vrlo
usporen nakon njihove dugotrajne upotrebe.
Doze smanjivati nedeljno, a pri kraju leèenja
kratkodelujuæe zameniti dugodelujuæim BZD
kako bi se smanjile rapidne oscilacije njihove
koncentracije u plazmi.
veèernjim satima èesta su delirantna stanja sa
vidnim ili slušnim halucinacijama [9].
Kao i zavisnost, tako i apstinencijalna
kriza može nastati posle naglog prestanka
redovne primene BZD-a u terapijske svrhe.
Couvée i saradnici [10], otkrili su blage
apstinencijalne simptome nakon naglog
ukidanja terapijske doze Libriuma primenjivane
tokom 20 nedelja. Penvick-ova grupa [11], i
Winokur [12] opisali su pojavu apstinencijalnih
simptoma kod pacijenata koji su uzimali
terapijske doze diazepama u vremenskom
intervalu od 20 meseci do 6 godina. Apstinencijalni sindrom se ispoljio anksioznošæu,
nesanicom, palpitacijama, preosetljivošæu na
buku i taktilnim nadražajima. Lader [13] beleži
sliène simptome kod pacijenta koji je koristio
diazepam u manjim dozama od potrebnih (tzv.
subdoziranje). U studiji Tyrera [14], kod
ispitanika koji su èetiri meseca uzimali Librium i
Diazepam u terapijskim dozama, nakon nagle
obustave uzimanja lekova, 27% je ispoljilo
kratkotrajne apstinencijalne simptome.
Pri pokušaju zamene BZD-a sa nekim od
neadiktivnih lekova (psihoaktivne supstance
koje ne izazivaju zavisnost), ubrzava se
nastanak apstinencijalne krize, što pacijent
pogrešno doživljava kao propust lekara i
pogrešno propisan lek, te se vraæa ranije
korišæenim lekovima ili samostalno vrši odabir
"jaèeg" BZD-a. Ovo je osnovni razlog što se kod
BZD-zavisnika ne mogu leèiti psihijatrijski
poremeæaji, dok se diferencijalno-dijagnostièki
ne iskljuèi BZD-apstinencijalni sindrom. Kao
dijagnostièki parametar može poslužiti
preosetljivost BZD-zavisnika na sve druge
psihoaktivne supstance; dovoljno je BZDzavisniku dati tabletu Amyzol od 25 mg, pa da se
za nekoliko sati pojave simptomi apstinencijalne krize [2] .
Simptomi apstinencijalne krize
Skup simptoma koji se javlja po
prestanku uzimanja supstance od koje je
uživalac zavistan naziva se apstinencijalnim
sindromom. Vreme ispoljavanja ovog sindroma
zavisi od poluživota leka i njegovih aktivnih
metabolita; simptomi se razvijaju ranije i teži su
nakon primene kratkodelujuæih benzodiazepina.
Prema klasifikaciji Svetske zdravstvene
organizacije, postoji više vrsta zavisnosti
(alkoholno-barbituratni, opioidni, kokainskoamfetaminski, halucinogeni, kanabis, zavisnost
od organskih rastvaraèa i zavisnost od nikotina).
Najkarakteristièniji BZD-apstinencijalni simptomi su [7,8]: napetost, strah, nesanica,
razdražljivost, pad koncentracije, nistagmus,
diplopije, gubitak apetita, razdražljivost, tremor,
blago povišena temperatura, pozitivan Babinski
i psihosomatske tegobe (ubrzan rad srca do
malignih aritmija i srèanog zastoja, malaksalost,
omaglice, smetnje vida, stezanje u grudima,
trnci u pojedinim delovima tela, poremeæaj
varenja). U teškim i retkim sluèajevima
apstinencijalne krize nastale nakon naglog
prestanka unošenja visokih doza benzodiazepina, pacijenti mogu ispoljiti epileptiformne
smetnje u vidu: kratkotrajnih prekida misli, stanja smetenosti, bezvoljnih trzajeva u pojedinim
delovima tela; a nešto reðe i konvulzije. U
Lečenje apstinencijalne krize
Apstinencijalni sindrom se leèi ponovljenom primenom supstanci iz ove grupe, a zatim
postepenim smanjivanjem zadnje propisane
- 125 -
UDC: 615.214.24.015.13
Anđelić S. Racionalna pimena BZD. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 123-127
efektivne doze. Najèešæe se koriste BZD-i koji
se sporo metabolišu (diazepam ili hlordiazepoksid), zbog postepenog opadanja koncentracije u krvi po prestanku njihove primene.
Primenjuje se BZD-skala za leèenje zavisnosti
te se diazepam najpre daje u ukupnoj dnevnoj
dozi od 40 mg - èetiri dana, zatim 30 mg dnevno
- tri dana, pa 20 mg dnevno - dva dana i na kraju
10 mg - jedan dan, pre potpune obustave iz
terapije [15].
5.
6.
7.
8.
ZAKLJUČAK
Na osnovu prethodno iznetih podataka
proizilazi zakljuèak da su BZD-i prikladni kao
lek za kratkotrajno regulisanje straha i napetosti
u kriznim situacijama, ali ne duže od 15 dana.
Duže uzimanje leka je put u zavisnost. Ako se
razvila zavisnost na neki od ovih preparata treba
sprovesti odvikavanje postepenim smanjenjem
doze, uz istovremenu primenu lekova na koje se
ne stvara zavisnost a koji æe leèiti osnovnu
bolest. Nakon odvikavanja, preporuèljivo je
izbegavati uzimanje ovih lekova najmanje
godinu dana, jer se i nakon samo jedne naknadno
uzete tablete ma kojeg BZD-a, reaktivira
zavisnost.
9.
10.
11.
Literatura:
1.
2.
3.
4.
12.
Jankovic S. Racionalna upotreba benzodiazepine. Racionalna terapija. 2009; 1(1):
7-10.
Andelic S. Benzodiazepini i njihov antagonist. Posebna izdanja. Beograd: Zadužbina Andrejevic, 2005.
Kilibarda V. Promene u metabolizmu
diazepama u bolesnika sa akutnim trovanjima lekom i njegovim kombinacijama
sa alkoholom i psihotropnim lekovima.
Doktorska disertacija. Beograd, 2000.
Lader M. Effectiveness of benzodiazepines: do they work or not? Expert Rev
Neurother. 2008; 8: 1189-91.
13.
14.
15.
Etchegaray M, Hardy P. Treatment of
generalized anxiety disorders. Presse Med.
2008; 37(5 Pt 2): 859-66.
Vicens C, Fiol F, Llobera J, Campoamor F,
Mateu C, Alegret S, et al. Withdrawal from
long-term benzodiazepine use: randomised
trial in family practice. Br J Gen Pract.
2006; 56(533): 958–963.
Ashton H. Guidelines for the rational use of
benzodiazepines. Drugs.1994; 48: 25-40.
Ceric I. Bolesti ovisnosti-Trankvilizeri.
Psihijatrija. Kecmanoviæ. Beograd-Zagreb,
1989.
A. Einarson, P. Selby, G. Koren. Discontinuing antidepressants and benzodiazepines upon becoming pregnant. Beware
of the risks of abrupt discontinuation. Can
Fam Physician. 2001; 47: 489–90.
Couvée J, Zitman F. The benzodiazepine
withdrawal symptoms questionnaire:
psychometric evaluation during a discontinuation program in depressed chronic
benzodiazepine users in general practice.
Addictio. 2001; 97(3): 337-45.
Pevnick JS, Jasinski DR, Haertzen CA.
Abrupt withdrawal from therapeutically
administered diazepam. Report of a case.
Arch Gen Psychiatry. 1978 ;35(8):995-98.
Winokur A, Rickels K. Withdrawal
responses to abrupt discontinuation of
desmethyldiazepam. Am J Psychiatry.
1984;141(11):1427-29.
Lader M, Tylee A, Donoghue J.
Withdrawing benzodiazepines in primary
care. CNS Drugs. 2009;23(1):19-34.
Tyrer P. How to Stop Taking Tranquillisers?. London: Sheldon Press, 1986.
Onyett SR. The benzodiazepine withdrawal syndrome and its management. J R
Coll Gen Pract. 1989; 39 (321): 160–63.
Rad primljen: 20.01.2012.
Prihvaãen: 22.08.2012.
- 126 -
UDC: 615.214.24.015.13
Anđelić S. Racionalna pimena BZD. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 123-127
- review article -
RATIONAL USE OF BENZODIAZEPINES
Slaðana Anðelić, Mirjana Milićević
Municipal Emergency Medical Services, Belgrade, Serbia
"All drugs are also a poison, differentiated by dosage only"
(Paracelsus, 1493-1541)
Abstract
Clinical experience shows that in many cases patients do not take medications as prescribed. Such
treatment results (except for lethal outcome) in iatrogenic dependency, both when applying therapeutic
dosage or drug abuse by "uncertain" patients. Therefore, a rational use of drugs is based on the wellknown principle that the right drug should be prescribed, at the right time, to the right patient and in the
right dosage, having also in mind pharmaco-economical aspects. However, the crisis of times decreases
rational treatment resulting in polypragmacy. The choice of drugs is also strongly influenced by the
development of pharmaceutical industry that uses various marketing strategies to promote its drugs,
changing the drug palette within a short period of time and offering new medications, having also in mind
pharmaco-economic aspects. However, the crisis of our time decreases the rational treatment leading to
polypragmacy. The choice of drugs is also strongly influenced by the development of pharmaceutical
industry that uses various marketing strategies to promote its drugs, changing drug palette in a short
period of time, and offering new medications. Physicians' dilemma when prescribing drugs occur due to a
discrepancy between knowledge about the drug on one side, and inferior relationship toward the
extensive offer of scientific information on the other side. There is also a frequent dilemma among
patients, when, from heaps of medications in "home drugstore", they have to choose the "right drug".
Key words: benzodiazepines, rational use, abuse
- 127 -
UDC: 616.379-008.64-06 ; 616.127-005.8
Đurić M, i sar. Dijafragmalni infarkt sa komplikacijama. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 128-134
- prikaz slučaja -
INFARKT MIOKARDA DIJAFRAGMALNE LOKALIZACIJE
PRAĆEN BRADIKARDIJOM I HIPOTENZIJOM
Milivoje Đurić1, Mirjana Makević Đurić2, Dragomir Dragojević3
1Dom zdravlja Šabac, Srbija;
2Dom zdravlja „Dr Darinka Lukiæ“ Koceljeva, Srbija;
3Opšta bolnica „Dr Laza K. Lazareviæ“ Šabac, Srbija
SAŽETAK
Uèestalost koronarne bolesti u populaciji dijabetièara je 2-4 puta veãa nego u opštoj populaciji. Infarkt miokarda
kod ove grupe pacijenata ima lošiju prognozu i nosi veãi rizik od malignih poremeãaja ritma. Dijafragmalna
lokalizacija infarkta može razlièitim mehanizmima dovesti do simptomatske bradikardije i hipotenzije, koja ima
bolju prognozu od bradikardija izazvanih infarktom prednjeg zida. Prema uputstvima Evropskog saveta za
reanimaciju lek prvog izbora u urgentnom zbrinjavanju bradikardije je atropin, ali postoje kontroverze u pogledu
njegove primene kod AV bloka 2. i 3. stepena. Rad prikazuje pacijentkinju zbrinjavanu u ambulanti neadekvatno
opremljenoj za postupanje po evropskim vodièima, gde je u nedostatku atropina morao biti primenjen adrenalin,
sa zadovoljavajuãim efektom. Loša opremljenost zdravstvene službe, naroèito u ruralnim podruèjima još uvek je
velika prepreka u primeni uputstava navedenih u smernicama Ministarstva zdravlja Republike Srbije i evropskih
društava.
Ključne reči: infarkt miokarda, hipotenzija, bradikardija, atropin, adrenalin
UVOD
poveãane produkcije vazokonstriktornih agenasa (endotelin I, angiotenzin II). Poveãana
produkcija citokina delimièno uzrokovana
izraženijom limfocitnom infiltracijom aterosklerotskog plaka vodi do smanjene sinteze
kolagena u kapi plaka i poslediène destabilizacije [2].
Prevalenca dijabetesa u Srbiji je 2000.
godine procenjena na 47 na 1000 stanovnika [3]
ali je dijabetes prisutan u 30% pacijenata
hospitalizovanih zbog akutnog koronarnog
sindroma.
Dijabetièari takoðe imaju veãi
mortalitet tokom ranih faza akutnog koronarnog
sindroma [4] i veãi morbiditet u postinfarktnom
periodu. U periodu pre savremene koronarne
nege mortalitet dijabetiènih pacijenata od
akutnog infarkta miokarda je bio oko 40% i
duplo veãi nego kod pacijenata koji ne boluju od
dijabeta. Za razliku u ishodu odgovorni su
ekstenzivnija koronarna arterijska bolest,
dodatni kardiovaskularni faktori rizika i
Infarkt miokarda je oblik koronarne
bolesti nastao zbog ireverzibilne okluzije
koronarne arterije prethodno izmenjene aterosklerozom. Ireverzibilna ishemija progredira do
nekroze miokarda a potom do funkcionalnih i
anatomskih promena. Razvija se naglo,
narušavanjem stabilnosti aterosklerotskog plaka
nakon godina indolentnog rasta. Izlaganje
sadržaja plaka krvi dovodi do ubrzane adhezije i
aktivacije trombocita i do potpune okluzije
lumena. Reði uzroci infarkta su koronarna
embolija, kongenitalne anomalije, arteritisi i
druge autoimune bolesti [1].
Poznato je da bolesnici sa dijabetom
imaju 2-4 puta veãi rizik za nastanak koronarne
bolesti nego opšta populacija što se objašnjava
endotelnom disfunkcijom zbog inaktivacije
endotelne azot monoksid sintetaze hiperglikemijom i ubrzanom aterosklerozom zbog
Milivoje Ðuriæ, MalaVranjska, 15224 Cerovac, Srbija; Tel. +381 15 212 535; E-mail: [email protected]
- 128 -
UDC: 616.379-008.64-06 ; 616.127-005.8
Đurić M, i sar. Dijafragmalni infarkt sa komplikacijama. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 128-134
udružene, dijabetom posredovane bolesti drugih
organa [5].
Veãi broj istraživanja potvrdio je da su
maligne aritmije neposredni uzrok smrti
bolesnika sa infarktom miokarda, i to uglavnom
ventrikularna fibrilacija [1], a uèestalost
poremeãaja ritma kao posledice infarkta
miokarda znatno je viša kod dijabetièara [3].
Njihova incidenca je veãa kod bolesnika koji se
ranije prime na bolnièko leèenje od poèetka
simptoma. Bradikardni poremeãaji su èešãi u
dijafragmalnom infarktu sa ST elevacijom iz
dva razloga [6]:
- zbog zastupljenosti aferentnih vagalnih
receptora u odnosu na prednji i lateralni
zid leve komore i njihove sledstvene
stimulacije
- u dijafragmalnom infarktu najèešãe je
pogoðena desna koronarna arterija èijim
boènim granama se snabdevaju SA i AV
nodus.
Kod infarkta donjeg zida najèešãe dolazi
do lezije na nivou ili iznad AV èvora, što se
uglavnom manifestuje uskim QRS kompleksima i frekvencom preko 40/min (mada se
mogu javiti i široki kompleksi sa nižom
frekvencom), a smrtnost je oko 15% ako nije
prisutan infarkt desne komore. Kod bolesnika sa
prednjim infarktom èešãi je infranodalni blok
(na nivou His-Purkinjeovog sistema) koji se
manifestuje nestabilnim ritmom izmicanja i
širokim QRS kompleksima sa smrtnošãu oko
80% [7].
Hipotenzija kao komplikacija infarkta
donjeg zida uglavnom se objašnjava nadražajem
vagusa, bradikardijom i sledstvenim padom
minutnog volumena (bradikardija-hipotenzija
sindrom) [8]. Meðutim, ne treba zaboraviti da je
infarkt desne komore prisutan kod 1/3
pacijenata sa infarktom dijafragmalne lokalizacije; u ovom sluèaju naglo nastala slabost
desne komore smanjuje punjenje leve
pretkomore dovodeãi do pada minutnog
volumena [1].
PRIKAZ BOLESNIKA
Ispred ambulante se u 9:40h zaustavlja
automobil iz koga istrèava èovek i poziva u
pomoã jer je u automobilu osoba bez svesti.
Pacijentkinja na je prednjem sedištu, objektivno
bleda,oblivena hladnim znojem, ubrzanih
respiracija, verbalni kontakt sa njom se ne može
uspostaviti. Vozaè ne zna da kaže više o
tegobama bolesnice osim da je pre 15-20 minuta
zbog nekog bola popila tabletu diklofenaka,
svest izgubila pre nekoliko minuta i da je insulin
zavisni dijabetièar. Po iznošenju iz vozila
pacijentkinja je imala palpabilan, usporen puls,
tenzija je bila auskultatorno nemerljiva,
palpatornom metodom sistolni pritisak je bio
oko 50 mmHg. Izmerena je vrednost glikemije
od 11mmol/l. Plasirana je venska linija i
ukljuèen fiziološki rastvor u infuziji. Srèana
radnja je i dalje bila bradikardièna, na pluãima
obostrano redak visokotonski vizing, bez
perifernih edema i jugularne venske distenzije.
Na EKG- u se videla elevaciju ST segmenta u
D2, D3 i aVF od 2mm i AV blok 3. stepena uz
frekvencu komora od oko 40 u minuti (slika 1.).
Obaveštena je Služba hitne medicinske pomoãi
(SHMP) radi obezbeðivanja transporta u
bolnicu.
Slika 1. Prvi EKG zapis snimljen u terenskoj
ambulanti
Venski je aplikovan adrenalin u dozi
50mcg i potom se meri sistolna tenzija od 80
mmHg, dok dijastolna tenzija ne može da se
izmeri. Pacijentkinja postepeno dolazi svesti,
žali se na „bol u želucu i gušenje“ i daje podatak
- 129 -
UDC: 616.379-008.64-06 ; 616.127-005.8
Đurić M, i sar. Dijafragmalni infarkt sa komplikacijama. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 128-134
o alergiji na penicilin i salicilate. Nakon 5
minuta dodato je venskim putem još 50mcg
adrenalina nakon èega je vrednost tenzije
dostigla 120/70 mmHg, a na ponovljenom
EKG- u beleži se frekvenca od 50min (slika 2.).
U 10:05h dolazi lekarska ekipa SHMP koja je
pacijentkinju uz lekarski nadzor i primenu
100% kiseonika 4L/min prevezla na prijem
internog odeljenja šabaèke bolnice.
Slika 3. Subokluzija desne koronarne arterije
DISKUSIJA
Slika 2. Ponovljeni EKG zapis snimljen u terenskoj
ambulanti
Rad prikazuje bolesnicu koja je
zbrinjavana u seoskoj ambulanti, bez sredstava
neophodnih za neodložnu medicinsku pomoã.
Prema važeãim protokolima za zbrinjavanje
bradikardija u akutnom koronarnom sindromu
(AKS) Ministarstva zdravlja Republike Srbije i
evropskih udruženja (slika 4.), kod pacijentkinje je prvo trebalo primeniti kiseonik u dozi
3-5L u minuti, meðutim zbog režima rada (tri
puta nedeljno) ambulanta nije bila na listi
prioriteta za opremanje bocom sa kiseonikom.
Po preporukama [9] kiseonik nije indikovan u
infarktu miokarda ako je saturacija zadovoljavajuãa – suvišno je govoriti o tome kako
ambulanta nije opremljena oksimetrom. Kiseonik je primenjen tek po dolasku specijalizovanog vozila.
Kako je bradikardija bila simptomatska,
drugi korak u zbrinjavanju pacijenta po
algoritmu trebalo je da bude primena atropina u
dozi od 500mcg intravenski (manje doze mogu
paradoksalno usporiti AV sprovoðenje[10]).
Prema istom protokolu maksimalna doza
atropina je 3mg, a po potrebi se mogu koristiti i
alternativni lekovi (izoprenalin, adrenalin,
Po prijemu na interno odeljenje pacijentkinja je svesna, orijentisana, komunikativna,
blago orošena hladnim znojem i nemerljive
tenzije. Srcana radnja je bradikardicna, bez
patoloških šumova, uz normalan auskultatorni
nalaz na plucima. Prema EKG zapisu internista
se odlucuje za primenu atropina radi kupiranja
bradikardije, a po izlasku iz bloka primenjena je
fibrinoliticka (streptokinaza1 500 000 i.j. tokom
45min.) uz antiagregacionu terapiju. Hospitalno
uradena ehokardiografija pokazala je hipokineziju bazalnog segmenta zadnjeg zida. Nakon
desetodnevne hospitalizacije pacijentkinja je
otpuštena na kucno lecenje. Naknadno uradena
koronarografija pokazala je medijalnu subokluziju desne koronarne arterije (90%) (slika 3.)
uz prisutno suženje leve koronarne arterije od
70% i cirkumfleksne grane od 60-70%.
Pacijentkinja je na listi cekanja za
hiruršku revaskularizaciju miokarda.
- 130 -
UDC: 616.379-008.64-06 ; 616.127-005.8
Đurić M, i sar. Dijafragmalni infarkt sa komplikacijama. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 128-134
aminofilin) ili transkutani pejsing. Adrenalin,
kao potentni á i â adrenergièki agonista, deluje
na srednji arterijski pritisak perifernom
vazokonstrikcijom (á 1efekat) i poveãanjem
srèanog rada (â 1efekat) i može biti validna
alternativa atropinu. Treba imati u vidu da
poveãana vazokonstrikcija nije poželjna u
stanjima smanjenog minutnog volumena, a
aktivacija glikolize i supresija otpuštanja
insulina poveãavaju opasnost od nastanka
laktiène acidoze [11]. Za primenu adrenalina u
infarktu miokarda važi isto što i za atropin, tj. da
je potrebno izbeãi nagli porast frekvence kako
ne bi došlo do dodatnog ošteãenja ishemiènog
miokarda.
ALGORITAM ZA BRADIKARDIJU
- Dati O2 4l/min (cilj SpO2 > 96)
- Otvoriti IV liniju (poželjno dve)
- Uraditi 12-kanalni EKG
- 131 -
UDC: 616.379-008.64-06 ; 616.127-005.8
Đurić M, i sar. Dijafragmalni infarkt sa komplikacijama. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 128-134
Preporuke za ACLS (Advanced Cardiac
Life Support ili Advanced Cardiovascular Life
Support) ne savetuju primenu atropina u terapiji
AV bloka 2. i 3.stepena [12]. Patofiziološki
posmatrano kod bloka na nivou Hisovog snopa,
zbog oskudno zastupljene komorske inervacije
vagusom, nema mnogo smisla davati atropin jer
ãe njegovo dejstvo na komore izostati a ubrzanje
pretkomora ne može biti preneto na komore. S
druge strane, primena atropina kod bloka u
nivou AV èvora bila bi opravdana i vagolitièki
efekat bi doveo do ubrzanja ritma [13].
Statistièki praãeno, najèešãi poremeãaji ritma
kod infarkta donjeg zida posledica su okluzije
desne koronarne arterije i dobro reaguju na
atropin [7], ali u odnosu na atropin, primena
pejsinga kod hipotenzivnih pacijenata sa
bradikardijom zbog AV bloka uzrokovanog
inferoposteriornim infarktom ima bolju
prognozu [1]. Kako ambulanta nije raspolagala
ampulama atropina, terapijska dilema o
njegovoj primeni kod AV bloka 2. i 3. stepena je
izostala. Jedina realna opcija u ovom sluèaju bila
je primena adrenalina iz kompleta za antišok
terapiju a atropin je dat tek na internom
odeljenju šabaèke bolnice.
Po korekciji frekvencije u inferiornom
infarktu miokarda dolazi i do korekcije
hipotenzije, a ukoliko je zahvaãena desna
komora indikovana je ekspanzija volumena
kako bi se održao adekvatan preload [1].
Nadoknada volumena u našem sluèaju
sprovoðena je do transporta i nakon prijema u
bolnicu. Antitrombocitna terapija nije mogla biti
primenjena prehospitalno pošto ambulante ne
raspolažu preparatima klopidogrela niti acetilsalicilne kiseline (koja svakako ne bi mogla biti
primenjena zbog poznate alergije pacijentkinje).
Analgetsku terapiju je pacijentkinja sama uzela diklofenak 50mg u obliku za bržu resorpciju,
iako se primena nesteroidnih antiinflamatornih
lekova danas ne preporuèuje u terapiji bola u
akutnom koronarnom sindromu [14,15].
ZAKLJUČAK
Prema važeãim preporukama Ministarstva zdravlja primena algoritama nije bolja od
dobre klinièke procene i razmišljanja. Svaki
klinièki algoritam – baziran na statistièkim
analizama i regresijama – zahteva i proveru u
sopstvenim uslovima, kod sopstvenih
bolesnika, sa sopstvenim kadrovima. Loša
opremljenost zdravstvenih ambulanti u ruralnim
sredinama diktira da se pri
zbrinjavanju
urgentnih pacijenata ne možemo strogo voditi
principima navedenim u postojeãim vodièima u
kojima je donekle prepoznata specifiènost u
organizaciji i opremljenosti zdravstvene službe.
U našem sluèaju, ogranièene terapijske moguãnosti zbog tehnièke neopremljenosti terenske
ambulante kompenzovane su blizinom punkta
SHMP, što je omoguãilo adekvatan transport
pacijentkinje uz lekarski nadzor u najbližu
regionalnu bolnicu udaljenu 20 km i blagovremenu primenu reperfuzione terapije.
Literatura:
1. Anthony Fauci, Eugene Braunwald, Dennis
Kasper, Stephen Hauser, Dan Longo, J.
Jameson, et al. editors, Harrison's Principles
of Internal Medicine. 17th ed. New York,
NY: McGraw-Hill; 2008.
2. Ministarstvo zdravlja Republike Srbije,
Nacrt strategije za prevenciju i kontrolu
hroniènih i nezaraznih bolesti Republike
Srbije, Beograd, 2009. [cited 2012 August
01]. Available from: http://www.zdravlje.
gov.rs/showpage.php?id=219
3. Mak KH, Moliterno DJ, Granger CB, Miller
DP, White HD, Wilcox RG et al. Influence
of diabetes mellitus on clinical outcome in
the trombolytic era of acute mycardial
infarction.GUSTO-1 Investigators, Global
Utilisation of Streptokinase and Tissue
Plasminogen Activator for Occluded
Coronary Arteries. J Am Coll Cardiol 1997;
30(1): 71-9.
- 132 -
UDC: 616.379-008.64-06 ; 616.127-005.8
Đurić M, i sar. Dijafragmalni infarkt sa komplikacijama. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 128-134
4. Zarich SW, Nesto RW. Implications and
treatment of acute hyperglycemia in the
setting of acute myocardial infarction.
Circulation. 2007; 115(18): 436-9.
5. Nesto RW, Zarich S. Acute myocardial
infarction in diabetes mellitus: lessons
learned from ACE inhibition. Circulation.
1998; 97(1): 12-5.
6. Feigl D, Ashkenazy J, Kishon Y. Early and
late atrioventricular block in acute inferior
myocardial infarction. J Am Coll Cardiol.
1984; 4(1): 35-8.
7. Atkins JM, Leshin SJ, Blomqvist G, Mullins
CB. Ventricular conduction blocks and
sudden death in acute myocardial infarction.
Potential indications for pacing. N Engl J
Med. 1973; 288: 281-4.
8. Chadda KD, Lichstein E, Gupta PK, Choy
R. Bradycardia-hypotension syndrome in
acute myocardial infarction. Reappraisal of
the overdrive effects of atropine. Am J Med.
1975; 59(2): 158-64.
9. OstojiæM, TerziæB, Janèev M, RajkoviæT,
Nedeljkoviæ I, Nièiæ B i sar. Protokol za
prehospitalnu dijagnostiku i terapiju
akutnog koronarnog sindroma, Medicinski
fakultet Univerziteta, Beograd 2010.
(Beograd: Kotur i ostali).
10. Dauchot P, Gravenstein JS. Effects of
atropine on the electrocardiogram in
different age groups. Clin Pharmacol Ther.
1971; 12(2): 274-80.
11. Herget-Rosenthal S, Saner F, Chawla LS.
Approach to hemodynamic shock and
vasopressors. Clin J Am Soc Nephrol. 2008;
3(2): 546-53.
12. Neumar RW, Otto CW, Link MS, Kronick
SL, Shuster M, Callaway SW et al. Part 8:
adult advanced cardiovascular life support:
2010 American Heart Association Guidelines for Cardiopulmonary Resuscitation
and Emergency Cardiovascular Care.
Circulation. 2010; 122(18 Suppl 3): 729-67.
13. Rottman JN, Chief editor. Third-Degree
Atrioventricular Block [Internet]. New
York: WebMD LLC; 2011 [cited 2012
August 01]. Available from: http://
emedicine.medscape.com/article/162007overview.
14. García Rodríguez LA, Tacconelli S,
Patrignani P. Role of dose potency in the
prediction of risk of myocardial infarction
associated with nonsteroidal anti-inflammatory drugs in the general population. J Am
Coll Cardiol. 2008; 52: 1628–36.
15. Ray WA, Varas-Lorenzo C, Chung CP,
Castellsague J, Murray KT, Stein CM et al.
Cardiovascular risks of nonsteroidal
antiinflammatory drugs in patients after
hospitalization for serious coronary heart
disease. Circ Cardiovasc Qual Outcomes.
2009; 2: 155–63.
Rad pimljen: 05.07.2012.
Prihvaãen: 20.08.2012.
- 133 -
UDC: 616.379-008.64-06 ; 616.127-005.8
Đurić M, i sar. Dijafragmalni infarkt sa komplikacijama. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 128-134
- case report -
INFERIOR MYOCARDIAL INFARCION FOLLOWED BY
BRADYCARDIA AND HYPOTENSION
Milivoje Đurić1, Mirjana Makević Đurić2, Dragomir Dragojević3
1Healthcare Center Šabac, Serbia
2Healthcare Center "Dr Darinka Lukiæ" Koceljeva, Serbia
3General Hospital "Dr Laza K. Lazareviæ" Šabac, Serbia
Abstract
The incidence of coronary heart disease in the diabetics is 2-4 times higher than in the general population.
Myocardial infarction in these patients has a worse prognosis and carries a higher risk of malignant
arrhythmias. Inferior infarction localization may lead to symptomatic bradycardia and hypotension with
different mechanisms. This type of bradycardia has a better prognosis than bradycardia caused by
infarction of the anterior wall. According to the European Resuscitation Council guidelines the first
choice drug in emergency treatment of bradycardia is atropine but there is controversy regarding its use
in the 2nd and 3rd degree AV block. This article presents a female patient treated in, by European
guidelines, underequipped infirmary, where, in the absence of atropine, epinephrine was used with
satisfactory results. Poor equipment of Serbian health services, especially in rural areas is still the major
obstacle for compliance with the Ministry of Health of the Republic of Serbia and European Societies
Guidelines.
Key words: myocardial infarction, hypotension, bradycardia, atropine, epinephrine
- 134 -
UDC: 61(091)(497.11)"04/14"
Durlević Z. Razvoj zdravstvene delatnosti u srednjovekovnoj Srbiji. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 135-142
- istorija medicine -
RAZVOJ ZDRAVSTVENE DELATNOSTI U
SREDNJOVEKOVNOJ SRBIJI
Zoran Durlević
Gradski zavod za javno zdravlje, Beograd, Srbija
SAŽETAK
Sa potpunom sigurnošãu i bez ikakvih preterivanja može se reãi da je osnivaè naše narodne medicine bio Rastko
Nemanjiã – sveti Sava duhovni otac srpskog roda. Prevoðenjem klasiènih medicinskih dela, osnivanjem
manastirskih bolnica s uputstvima za njihovu organizaciju i funkcionisanje, uèinio je pravi, revolucionarni korak i
prekretnicu u istoriji zdravstvene kulture Srba. Uz pomoã brojnih kaluðera dosledno je primenjivana kanonska
verska medicina, ali se vrlo brzo i sve više praktikovala galenska medicina, koja je uzroke oboljenja, a time i
terapiju, sagledavala u drugaèijem svetlu od kanonske verske medicine. Zbog toga su i za leèenje bolesnika sve
više korišãeni preparati na bazi lekovitog bilja i materija neorganskog porekla. Ukupno delo svetog Save ostaãe u
trajnom kolektivnom seãanju srpskog naroda. Brojna manastirska bratstva srpskog manastira Hilandar su iz
generacije u generaciju, u kontinuitetu od preko osam stotina godina u potpunosti saèuvali dragocenu arhivsku
graðu o njegovom neprocenjivom delu koje i danas živi punim sjajem u svakom Srbinu širom sveta.
Ključne reči: srednji vek, Srbija, medicina, razvoj
ZDRAVSTVENA KULTURA SRBA U
DOBA VELIKE SEOBE NARODA
Velika seoba naroda pokrenuta krajem
III veka nove ere, okonèana je padom Zapadnog
rimskog carstva i zaposedanjem velikih
severozapadnih delova Istoènog rimskog
carstva od strane varvarskih plemena poèetkom
VII veka [1]. Lavinu ovih seoba pokrenuli su
Huni, nomadski narod iz azijskih stepa, koji su,
prodiruãi u Evropu, najpre potisnuli Istoène i
Zapadne Gote, koji se uz saglasnost Carstva
naseliše najveãim delom na njegovim rubnim
delovima južno od Dunava izmeðu Ðerdapske
klisure i Crnog mora. Nešto kasnije oni su
zaposeli i delove Panonije i Trakije. U snažnim
naletima Huna i ostalih varvara opljèkana su,
spaljena i opustošena velika podruèja Panonije i
Balkanskog poluostrva, pri èemu su stradali
utvrðeni gradovi i veliki vojni, privredni i
kulturni centri kao što su Sirmijum, Singidunum
i Naisus. Krajem VI veka u Evropu prodire još
jedno veliko pleme iz Azije – Avari, Slovenima
poznatiji pod imenom Obri. Prodiruãi prema
Zapadu i Balkanskom poluostrvu, Obri pokreãu
veliki deo slovenskih plemena (preko 100000).
Poèetkom VII veka, odbrambeni sistemi
Istoènog rimskog carstva – Vizantije na severu
Balkana, konaèno su slomljeni u snažnim
talasima slovenske invazije. Dolazak Slovena
na ušãe Save u Dunav i njihovog prodiranja na
jug prema moravskoj dolini nesumnjivo su
najznaèajniji dogaðaji za buduãnost Beograda, a
posebno za srednjovekovnu srpsku državu (slika
1.). Nakon prodora Slovena do severnih grèkih
provincija, oni naseliše široka podruèja južno od
Save i Dunava, sve do obala Crnog i Egejskog
mora na istoku, pa do najsevernijih obala
Jadranskog mora na zapadu. Bili su to i prvi, ali
pouzdani nagoveštaji prvih srpskih država na
ovim prostorima u neposrednoj buduãnosti
[1,2]. Tokom Velike seobe naroda, varvari su
uništili civilizacijske tekovine starosedelaca,
nametnuvši im svoje obièaje i naèin života.
Zoran Durlević. Gradski zavod za javno zdravlje, ul. Bulevar despota Stefana 54a, 11000 Beograd, Srbija, Tel. +381 11 2078 600.
E-mail: [email protected]
- 135 -
UDC: 61(091)(497.11)"04/14"
Durlević Z. Razvoj zdravstvene delatnosti u srednjovekovnoj Srbiji. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 135-142
Prihvatanjem hrišãanstva od strane
južnoslovenskih naroda stanje zdravstvene
kulture u zdravstvene delatnosti postepeno ãe se
menjati, a medicina se postepeno povlaèi u
manastire.
SRBIJA U DOBA NEMANJIĆA OD 1166.
DO 1371. GODINE
Punu afirmaciju na politièkoj karti
Evrope srednjovekovna Srbija dostigla je
dolaskom na srpski presto Velikog župana
Stefana Nemanje [1,2]. Nemanja je bio jedan od
èetvorice sinova Zavide koji je roðen u Zeti, a
imao je rodbinske veze sa dukljanskim
vladarima. Pored Raške, Nemanja je proširio
svoju vlast i na oblasti izmeðu Zapadne i Južne
Morave, na Kosovo i Metohiju, oblasti oko
Skadarskog jezera, ukljuèujuãi i celu Zetu sa
primorskim gradovima. Nemanja je svoj tron
predao svome sinu Stefanu Nemanjiãu 1194.
godine. Zbog neprekidnih sukoba sa Vizantijom
i Bugarskom, Stefan Nemanjiã se sve više
okretao Zapadu, pa ga je papa Inoãentije II
krunisao za srpskog kralja. Bio je to prvi krunisani srpski kralj nazvan Stefan Prvovenèani.
Nemanja se zamonašio i povukao u svoju
zadužbinu manastir Studenicu, a zatim je otišao
u Svetu goru svom najmlaðem sinu Rastku
Nemanjiãu. Rastko je veæ bio zamonašen pod
imenom Sava. Na ruševinam jednog starog
manastira u Svetoj gori zajednièki podigoše
manastir Hilandar za monahe od srpskoga roda.
I svi ostali srpski kraljevi predano su radili na
politièkom, ekonomskom i vojnom snaženju
srednjovekovne Srbije.
Meðu srpskim kraljevima istaknuto
mesto zauzima kralj Milutin koji je na presto
došao 1282. godine i kao veliki državnik uèinio
Srbiju najvažnijom državom na Balkanu. On je
osvojio Skoplje, Ovèe polje i Zletovo i dalje
napredovao prema dolini Vardara dopiruãi sve
do Egejskog mora. Pouzdano se zna da je srpski
kralj Milutin u Carigradu podigao bolnicu sa
mnogo postelja, a za njeno izdržavanje otkupio
nekoliko sela. On je pribavio i nekoliko lekara
Slika 1. Prodiranje Srba na Balkan
Takve okolnosti èine i samu istoriju
zdravstvene kulture Balkana u vreme Velike seobe naroda izuzetno složenom i nepoznatom [3].
Praznoverje, mrak i neznanje uveliko
vladaju Evropom toga doba, a misticizam osvaja
sve društvene slojeve, naroèito u prvom period
Velike seobe naroda, koja uništava skoro sve
tekovine klasiène grèke i rimske civilizacije.
Osnovu tadašnje zdravstvene kulture èinila je
narodna medicina ratnika i pastira, èija su se
iskustva veštine leèenja i spravljanja lekova
prenosila usmenim putem s kolena na koleno
kao i sva druga ostvarenja duhovnog života
naših predaka. Ostaci ove arhaiène narodne
medicine i farmacije saèuvali su se i do
današnjih dana, naroèito u nekim krajevima
istoène Srbije, Pomoravlja, Kosova i Metohije.
Slovenska narodna medicina se ipak brzo
menjala pod uticajem starosedelaca, haldejskih
astroloških shvatanja i vizantijske medicine,
koja je pokušavala, sa malo uspeha, da saèuva
realna shvatanja nauène galenske medicine. U
suštini, prihvaãena je apokrifna medicina, po
kojoj su izazivaèi bolesti bili zli dusi, ðavoli,
veštice i drugo.
U takvim okolnostima bolesnici su se
leèili „pisanjem“ zapisa, amajlijama, bajanjem i
vraèanjem, prinošenjem žrtava i sl. Pri tome se
sve više zapostavljalo leèenje drogama biljnog
porekla meðu kojima je bilo i takvih koje su
imale veliku lekovitu vrednost. Jednom reèju,
ovaj period karakteriše velika pometnja i
nazadovanje u svim tekovinama ljudskog duha,
pa i u veštini leèenja i spravljanja lekova.
- 136 -
UDC: 61(091)(497.11)"04/14"
Durlević Z. Razvoj zdravstvene delatnosti u srednjovekovnoj Srbiji. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 135-142
koji su leèili i negovali bolesnike. Kasnije je
bolnica postala i neka vrsta klinike gde su se školovali mladi kadrovi za medicinsku delatnost.
Vrhunac svoje moãi srednjovekovna
Srbija dostiže za vreme vladavine „mladog“
kralja Dušana, sina Stefana Prvovenèanog.
Dušan je nasilnim putem svrgao sa prestola
svoga oca i veã je 1331. Godine primio
kraljevsku krunu. Srpski kralj Dušan je stvorio
moãnu državu poznatiju po nazivom „Dušanovo
carstvo“ (slika 2.), koja je postala prvorazredna
ekonomska i vojna sila u jugoistoènoj Evropi
toga doba [4,5]. Na Uskrs 1346. godine u svom
glavnom gradu Skoplju, Dušan se krunisao za
cara, Srbija postade carevina. Istovremeno je
svog devetogodišnjeg sina Uroša krunisao za
kralja. Dušanov zakonik proglašen 1349. godine
u Skoplju predstavlja dragoceni kulturni
spomenik srednjovekovne Srbije. Dušan je
iznenada umro 1355. godine. Njegova iznenadna smrt, borba vlastele za njegovu zaostavštinu
i nadiranje Turaka na Balkan bili su kljuèni
faktori koji ãe ubrzo, naroèito posle Marièke
bitke, uzrokovati raspad Dušanovog carstva.
Sudbina je htela da prvi srpski vladar,
izvan loze Nemanjiãa, knez Lazar Hrebeljanoviã vodi odluèujuãu bitku sa Turcima na Kosovu
polju, koja se odigrala na Vidovdan 15 (28) juna
1379. godine.
Poraz srpske vojske i pogibija kneza
Lazara predstavljaju nenadoknadivu katastrofu
za srpski narod i njegovu srednjovekovnu
državu.
ZDRAVSTVENA DELATNOST U DOBA
NEMANJIĆA
Retki pisani zapisi, Hodoški kodeks,
Hilandarski medicinski kodeks i Vizantijska
ijatrosofija, koji zadiru duboko u srednji vek,
ukazuju da su u tom periodu postojali tragovi
realnih shvatanja nauène galenske medicine,
koju je srednjovekovna srpska država zvanièno
priznavala [6,7]. Meðutim, vodeãa doktrina
srpske srednjovekovne države, su glavni uzroci
bolesti delo demona i božja kazna zbog
uèinjenih grehova, pa je za leèenje najèešãe
koristila molitve, kanonske verske obrede i
isceliteljsku moã moštiju svetaca. Znaèajno
mesto u kanonskoj verskoj medicini zauzimaju i
kultovi raznih „lekara“ i svetitelja, kao što su
kult svetog Kuzmana i Damjana, u narodu
poznatiji kao Sveti vraèi (slika 3.). Verovanje u
njihovu isceliteljsku moã bilo je vrlo rašireno
meðu Srbima, pa mnogi pravoslavni vernici
slave Svete vraèe kao svoju krsnu slavu.
Posebna vrednost pridavana je moštima svetaca,
jer se duboko verovalo u njihovu èudotvornu,
isceliteljsku moã, pa su se ugled i bogatstvo
pojedinih manastira cenili prema posedovanju
moštiju svetaca sa najrasprostranjenijim kultom
u narodu.
Slika 2. Srednjovekovna srpska država u doba
vladavine cara Dušana
Slika 3. Sveti vraèi Kuzman i Damjan
- 137 -
UDC: 61(091)(497.11)"04/14"
Durlević Z. Razvoj zdravstvene delatnosti u srednjovekovnoj Srbiji. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 135-142
recepata iz Hodoškog zbornika nalazi i u
kasnijim zbornicima, èak iz XIX veka, može se
reãi da je on bio najrašireniji u našoj svetovnoj
medicine i time je izvršio veliki uticaj na
formiranje naše narodne empirijske medicine.
Hilandarski medicinski kodeks nastao je
krajem XV i poèetkom XVI veka [1,9]. Ovaj
kodeks predstavlja svojevrstan lekarski
priruènik sa uputstvima o leèenju i pripremi
lekova. U suštini, Hilandarski medicinski
kodeks predstavlja skup tadašnjih medicinskih
znanja i veština poèev od prevoda antièkih
medicinskih spisa Hipokrata, Diskolida, Galena
i drugih, do najveãih autoriteta zapadnjaèke
nauène medicine, kao što su spisi Salernske i
Monpeljenske škole.
Vizantijska ijastrosofija potièe iz XV
veka i èuva se u biblioteci manastira Hilandar.
Neka poglavlja ovog zbornika slièna su
poglavljima u Hodoškom kodeksu, pa se može
smatrati da su se pisci ovog zbornika, kao i
Hodoškog, služili istim izvornim tekstom.
Karejski tipik nastao 1199. godine, kao
što su i Hilandarski i Studenički tipik, èiji je
autor bio sveti Sava, predstavljaju svojevrsne
pravilnike o unutrašnjoj organizaciji manastirskih bolnica u pogledu namena i razmeštaja
prostorija, inventara, o održavanju higijene i o
ponašanju zaposlenog osoblja. U pomenutim
tipicima navedena su i patološka stanja i
oboljenja, koja pojedini manastiri primaju i
zbrinjavaju [1,5].
Slika 4. Isceljenje uzetog - freska iz manastira
Veliki Deèani
Takvi manastiri imali su veliki zdravstveni znaèaj, pa su u njima pomoã tražili ne
samo pravoslavni hrišãani pre svega Srbi, veã i
narodi drugog jezika i zakona (slika 4.). O tome
govore i podaci „kako su ljudi potrošili svoja
imanja na lekare, pa su, najzad, pomogli se na
drugom mestu, na svetim moštima u Žièi,
Deèanima i drugde“. Manje su korišãena i
dostignuãa nauène galenske medicine, bazirane
na leèenju lekovima (lekovitim drogama i
materijama). Srpska srednjovekovna država se
borila protiv ukorenjenih ostataka apokrifne
medicine, koju posebno sankcioniše Dušanov
zakonik, koji zabranjuje vražbine i druge oblike
magijskog delovanja, a za lica koja se time bave,
predviðene su izuzetno stroge kazne [8].
SREDNJOVEKOVNI MEDICINSKI SPISI
OSNIVANJE PRVIH SRPSKIH BOLNICA
U DOBA NEMANJIĆA
Hodoški kodeks spada meðu naše
najstarije poznate medicinske zbornike, najverovatnije napisan oko 1390. godine, a bio je
svojina popa Teodora iz stolnog Beograda [9].
Ime je dobio po manastiru Hodoš u rumunskom
delu Banata, gde je pronaðen. Prema broju
oboljenja koja se u njemu spominju, Hodoški
zbornik spada u najopširnije leèebnike naše
narodne svetovne medicine. Zanimljivo je da
ovaj kodeks predstavlja najstariji poznati
terapijski zbornik napisan narodnim jezikom
kod Slovena. S obzirom na to da se veliki broj
Pod snažnim uticajem Vizantije, otvaraju se prve zdravstvene ustanove – bolnice, pri
èemu je uloga Rastka Nemanjiãa – svetog Save
bila od neprocenjive vrednosti.
Sveti Sava (1176 – 1235) (slika 5.), prvi
srpski arhiepiskop, misionar i prosvetitelj,
inventivnog duha i genijalnog uma, snažno je
doprineo razvoju srednjevekovne srpske države
na politièkom i duhovnom planu, a posebno u
sferi razvoja zdravstvene kulture svoga naroda.
- 138 -
UDC: 61(091)(497.11)"04/14"
Durlević Z. Razvoj zdravstvene delatnosti u srednjovekovnoj Srbiji. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 135-142
denon u Carigradu. Za obe bolnice sveti Sava je
napisao tipike u kojima su izloženi propisi o
ureðenju i njihovom radu. U èetrdesetom
poglavlju Hilandarsko-studenièkog tipika
navodi se: „Zapovedamo da se za bolesne uredi
ãelija, koja ima oblik bolnice i da se postave
postelje bolesnicima za ležanje i odmor, i da im
se daje bolnièar i da ih dvori u svemu [1]. Ako li
mojim gresima mnogi padnu u bolest, neka im se
dadu i dva bolnièara, kao i velika arula, tj.
ognjište od mjedi (mangal) i koji se prenosi, na
kome ãe se za bolesnike voda zagrevati.
Za njih se treba brinuti ne jednostavno
nego po moguãnosti za jelo i piãe i druge
potrebe. A iguman svagde a, neretko neka dolazi
u bolnicu i neka svedušno nadgleda bratiju i
neka svakom donosi sve što je potrebno. Ako im
i služite radi zapovesti koje smo zapovedali, ne
zapovedamo da se naslaðuju (preteruju u
zahtevima)“. Treba posebno istaãi da naše prve
bolnice nisu nastale iz prihvatilišta za siromašne
kao na Zapadu, veã su odmah nastale radi
medicinskog zbrinjavanja obolelih. Bile su to
male bolnice od 8 do12 postelja, za koje nije bio
predviðen lekar, veã je iguman vršio ulogu
nekakvog priuèenog lekara koji se starao da
bolnièari (priuèeni monasi) rade posao prema
utvrðenim propisima [9]. Manastirske bolnice
su izdržavane od dela prihoda seoskih
domaãinstava od onih sela koja su srpski vladari
poklanjali pojedinim manastirima u te svrhe.
Do kraja XV veka, najpoznatije bolnice
osnovane su u manastirima: Mileševi 1228.
godine; Deèanima 1350. godine; Svetim
arhanðelima kod Prizrena 1352. godine i
Ravanici 1375. godine. U tipiku bolnice Svetih
arhanðela, zadužbini cara Dušana istièe se da
bolni i slièno, kako je zapisano i u Studenièkom
tipiku (slika 6). Prema Deèanskom tipiku,
bolnica u Deèanima imala je posebno ustrojena
odeljenja za leèenje epileptièara, gubavaca,
luetièara, ubogaljenih i dr. Rad bolnice u
Deèanima povremeno je kontrolisao kralj Stefan
III Deèanski lièno, pa je nareðivao da se jakim
mirisima zabašuri bolnièki zadah. Obilazeãi
èesto bolesnike, sa svakim je razgovarao,
Slika 5. Sveti Sava
Sveti Sava je preveo na srpski jezik
brojna dela iz oblasti medicine, èime je napravio
istorijsku prekretnicu u zdravstvenoj kulturi
Srba, omoguãivši im upoznavanje sa delima
Hipokrita i Diskolida, a zatim i sa delima
Galena, Avicene i drugih stvaralaca klasiène
grèke i rimske civilizacije [1,8,9]. Zato se
pouzdano može reãi da je zdravstvena delatnost
u to vreme bila organizovana na savremenim
principima.
Tome je svakako doprinelo njegovo
misionarko putovanje u period 1233–1235.
godine, kada je, krenuvši na konju iz Žièe do
Starog grada, a onda brodom do Brindizija
stigao u Apuliju – južnu Italiju, pa Mediteranom
do Aleksandrije, Kira i Svete zemlje, pa se preko
Jermenije i Nikejskog carstva vraãa u Carigrad,
odakle stiže u Trnovo, gde umire 1235. godine.
Sa ovih misionarskih putovanja po zemljama
Evrope, severne Afrike i Bliskog istoka, sveti
Sava je doneo, ne samo mošti svetaca i èudotvoraca za potrebe srpskih srednjovekovnih
manastira, veã i razlièite egzotiène droge i
medikamente, od kojih su neki i danas u
upotrebi, kamfor na primer.
Prvu srpsku bolnicu osnovali su Stefan
Nemanja i njegov sin Sava oko 1191. godine u
manastiru Hilandar. Godine 1209. sveti Sava
osniva i prvu bolnicu na tlu srednjovekovne
srpske države u manastiru Studenica po ugledu
na vizantijsku bolnicu u manastiru Evergeti- 139 -
UDC: 61(091)(497.11)"04/14"
Durlević Z. Razvoj zdravstvene delatnosti u srednjovekovnoj Srbiji. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 135-142
godine priznao vrhovnu vlast ugarskom kralju
Žigmundu Luksemburškom. Za uzvrat, kralj
Žigmund mu je poklonio Beograd sa Maèvom, a
nešto kasnije i utvrðeni grad Golubac na
Dunavu. Despot Stefan je svoju prestonicu iz
Kruševca odmah premestio u Beograd koji je
ubrzo postao srpski grad sa pravoslavnim
obeležjima. Beograd je opasan novim
bedemima, pored postojeãih [8,9]. Podignuta je
Mitropolija sa crkvom Uspenja Bogorodièinog.
Realna opasnost od novih turski upada u
despotovinu doprinela je trajnom izmirenju
despota Stefana i njegovog sestriãa despota
Ðuraða Brankoviãa 1413. godine nakon èega je
zapoèeo novi preporod Srbije na obnovi
privrednih i kulturnih aktivnosti. Grade se novi
manastiri, meðu kojima Kaleniã, zadužbina
despota Stefana Lazareviãa.
Pred svoju smrt 1421. godine Balša III je
Zetsku zemlju zaveštao svome ujaku Stefanu.
Nakon toga Stefan je posetio Zetu, gde ga je
narod sa radošãu doèekao. Posle smrti despota
Stefana, na presto dolazi despot Ðurað
Brankoviã koji je, balansirajuãi izmeðu Ugara i
Turaka, mukotrpno èuvao despotovinu sve do
pada Smedereva pod otomansku vlast 1459.
godine. Bila je to logièna završnica izgubljene
bitke na Kosovu polju 1389. godine.
jednom je davao novac, drugoga je tešio grleãi
ga i ljubeãi, sa oèima punim suza. Nije bio redak
sluèaj da je kralj provodio èitave noãi kraj
postelje kakvog teškog bolesnika.
Slika 6. Manastir Studenica
Može se samo pretpostaviti, jer pisani
tragove ne postoje, da su na ureðenje i rad svake
manastirske bolnice neposredno uticale i
zdravstvene prilike i zdravstvene potrebe
stanovništva u odreðenom periodu i na
odreðenoj teritoriji.
Nadiranjem Turaka na Balkan, postepeno išèezavaju zdravstvene ustanove srednjovekovne Srbije, koje skoro u potpunosti nestaju
propašãu srpske države 1389. godine, nakon
poraza srpske vojske na Kosovu polju [1].
ZDRAVSTVENA DELATNOST U DOBA
SRPSKE DESPOTOVINE
SRPSKA DESPOTOVINA OD 1393. DO
1459. GODINE
Ustrojstvom srpske despotovine, sve je
više izražen uticaj zapadnjaèke medicine, o
èemu beleži Hilandarski medicinski kodeks broj
517. Uticaj zapadnjaèke medicine najviše je
dolazio posredstvom Dubrovaèke republike, a u
manjoj meri posredstvom slobodnog grada
Kotora. Poèetkom XV veka despot Stefan
Lazareviã osniva u Beogradu bolnicu pod
nazivom „Stranoprijemnica boljnim“[1,6,9]. U
oktobru1408. godine dubrovaèki varoški lekar
magistar Danilo de Pastidis iz Verone dobio je
odsustvo da može iãi despotu Stefanu
Lazareviãu. Doktor de Pastidis je sa dvojicom
Dubrovèana iz porodice Gradiã, koji su bili
despotovi zastupnici, sklopio ugovor na èetiri
Posle smrti velikomuèenika kneza
Lazara, Srbijom je vladala kneginja Milica umesto maloletnog sina Stefana, kome je predala
vlast 1393. godine. Despot Stefan Lazareviã
vladao je do 1427. godine i bio uspešan vladar
koji je srednjovekovnu Srbiju uzdigao duhovno,
politièki i ekonomski, što je bio pravi podvig
posle teškog poraza na Kosovu polju. U procepu
izmeðu Ugarske i Otomanske imperije despot
Stefan i kneginja Milica bili su primorani da sa
turskim sultanom Bajazitom sklope mir i
prihvate vazalski odnos pod uslovima koji su
Turci diktirali. Despot Stefan sve je više usmeravao svoju saradnju sa Ugarima, pa je 1403.
- 140 -
UDC: 61(091)(497.11)"04/14"
Durlević Z. Razvoj zdravstvene delatnosti u srednjovekovnoj Srbiji. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 135-142
meseca za meseènu nagradu od 80 zlatnih
dukata.
Poslednji uèeni lekar u Srbiji srednjeg
veka koji je upravljao ovom bolnicom do svoje
smrti, bio je magistar medicine Jeronim de San
Miljato iz Firence, kao u ostalom i veãina uèenih
lekara koji su najãešãe u Srbiju dolazili
posredstvom Dubrovnika, Starog grada, Bara i
slobodnog grada Kotora. Svi su oni bili mahom
poreklom iz Italije, sa èuvenih univerziteta u
Salernu, Bolonji, Padovi i Raveni.
Dubrovaèki arhiv beleži i imena starosrpskih lekara na primer Pervosciavus (Prvoslav), medikus 1298. godine i drugi. U jednom
saèuvanom zapisu iz 1622. godine, kaluðeri
manastira Mileševa traže od Rusije pomoã, radi
izdržavanja svoje bolnice.
Postoje podaci i o bolnici „Sveti Jovan“
u Beogradu (1718–1737. godine) u vreme
austrijske vlasti, kao i o srpskoj bolnici u Vojvodini sredinom XVIII veka. Padom srpske
despotovine pod tursku vlast, srpski narod
realno ostaje vekovima bez zdravstvene službe,
ponovo prepušten magijskoj medicini,
nadrilekarstvu i praznoverju, sve do izvojevanja
nacionalne slobode, nakon Drugog srpskog
ustanka 1815. godine.
Ostala je samo srpska bolnica u manastiru Hilandar (slika 7.) [1].
Literatura
1. Petroviã P, Durleviã Z. 130 godina
Gradskog zavoda za hitnu medicinsku
pomoã u Beogradu. Beograd: ElitMedica, 2010.
2. Mihailo Pantoviã, Srdjan Milovanoviã,
Dragan Ravaniã, Vesna Pantoviã.
Temelji srpske medicine. Medicus.
2008; 8(4): 156-8.
3. Katiã VR. Srpska medicina od IX do
XIX veka. Beograd: SANU,1967. [in
Serbian].
4. Spomenica 1872–1972. Beograd: SLD,
1972. [in Serbian].
5. Mihajloviã V. Iz istorije saniteta u
obnovljenoj Srbiji (1804–1860),
Beograd: SANU, 1951. [in Serbian].
6. Srpski arhiv za celokupno lekarstvo.
Knjiga prva. Beograd: Državna
štamparija, 1874. [in Serbian].
7. Srpski arhiv za celokupno lekarstvo.
Knjiga druga. Beograd: Državna
štamparija, 1875. [in Serbian].
8. Srpski arhiv za celokupno lekarstvo.
Knjiga osma. Beograd: Državna
štamparija, 1880. [in Serbian].
9. Pavloviã B. Srpsko lekarsko društvo pre
125 godina. Medicinski Èasopis 1998;
1–2: 9–12. [in Serbian].
Rad pimljen: 30.07.2012.
Prihvaãen: 17.08.2012.
Slika 7. Srpski manastir Hilandar u Svetoj gori
- 141 -
UDC: 61(091)(497.11)"04/14"
Durlević Z. Razvoj zdravstvene delatnosti u srednjovekovnoj Srbiji. NČ urgent medic HALO 194, 2011;17(3): 135-142
- history of medicine -
DEVELOPMENT OF HEALTHCARE PROFESSIONS IN THE
MEDIEVAL SERBIA
Zoran Durlević
Municipal Institution for Public Health, Belgrade, Serbia
Abstract
With absolute certainty and with no exaggeration we can say that the founder of our folk medicine was
Rastko Nemanjic - St. Sava, spiritual father of the Serbian people. By translating the classical medical
works, establishing monastic hospitals with instructions for their organization and functioning, he
created a true revolutionary step and a milestone in the history of Serbian healthcare culture. With the
help of many monks the canonical religious medicine was consistently practiced; however, Galenic
medicine was increasingly introduced into practice. This medical principle looked at the causes of
diseases, and thus their treatment was conducted in a different way than that of canonical religious
medicine; therefore, preparations based on medicinal herbs and inorganic matter were increasingly used
in the treatment of patients. The complete work of St. Sava will last forever in the memory of the Serbian
people. From generation to generation, continuously for over 800 years, numerous monastery
brotherhoods of the Serbian monastery Hilandar preserved a complete precious archival material about
his invaluable deeds, which still live in their full glory for all the Serbs worldwide.
Key words: Medieval Ages, Serbia, medicine, development
- 142 -
UDC: 614-88
UPUTSTVO AUTORIMA ZA PRIPREMANJE RADA
Naučni časopis urgentne medicine - Halo 94 je časopis
Gradskog zavoda za hitnu medicinsku pomoć, Beograd,
registrovan kao sredstvo javnog informisanja 1996.
godine. Uredništvo u saradnji sa Medicinskim fakultetom u Beogradu, Katedra urgentne medicine, objavljuje
radove iz svih oblasti urgentne medicne, i srodnih struka. Časopis objavljuje: originalne radove, saopštenja,
prikaze bolesnika, preglede iz literature, radove iz istorije medicine, radove za praksu, vodiče kliničke prakse,
izveštaje s kongresa i stručnih sastanaka, stručne vesti,
prikaze knjiga i dopise za rubrike Sećanje, In memoriam
i Promemoria, kao i komentare i pisma Uredništvu u
vezi s objavljenim radovima.
Svi prispeli rukopisi šalju se na stručnu, autonomnu
recenziju. Autori predlažu kategoriju svojih radova
a recenzent i Uredništvo je određuju. Štampaće se
samo oni radovi koji nisu prethodno nigde objavljivani.
Konačnu odluku o prihvatanju rada za štampu donosi
glavni i odgovorni urednik.
Časopis se štampa na srpskom jeziku, sa kratkim
sadržajem prevedenim na engleski jezik. Radovi stranih
autora se štampaju na engleskom jeziku sa kratkim
sadržajem na srpskom i engleskom jeziku.
OPŠTA UPUTSTVA
Tekst rada kucati u programu za obradu teksta Word,
latinicom, sa dvostrukim proredom, isključivo fontom
Times New Roman i veličinom slova 12 tačaka (12 pt).
Sve margine podesiti na 25 mm, veličinu stranice na
A4, a tekst kucati sa levim poravnanjem i uvlačenjem
svakog pasusa za 10 mm, bez deljenja reči (hifenacije).
Izbegavati upotrebu tabulatora i uzastopnih praznih
karaktera (spejsova) radi poravnanja teksta, već za to
koristiti alatke za kontrolu poravnanja na lenjiru i Toolbars. Ako se u tekstu koriste specijalni znaci (simboli),
koristiti font Symbol.
Stranice numerisati redom u okviru donje margine,
počev od naslovne strane. Podaci o korišćenoj literaturi
u tekstu označavaju se arapskim brojevima u uglastim
zagradama – npr. [1, 2], i to onim redosledom kojim se
pojavljuju u tekstu.
Tekst rukopisa. Koristiti kratke i jasne rečenice. Za
nazive lekova koristiti isključivo generička imena.
Uređaji (aparati) se označavaju trgovačkim nazivima, a
ime i mesto proizvođača treba navesti u oblim zagradama. Ukoliko se u tekstu koriste oznake koje su spoj slova
i brojeva, precizno napisati broj koji se javlja kao eksponent ili kao indeks (npr. 99Tc, IL-6, O2, B12, CD8).
Skraćenice. Koristiti samo kada je neophodno. Za
svaku skraćenicu pun termin treba navesti pri prvom
navođenju u tekstu, sem ako nije standardna jedinica
mere. Decimalni brojevi. U tekstu rada decimalne brojeve pisati sa zarezom, a u tabelama, na grafikonima i
drugim prilozima, budući da se u njima navodi i prevod
na engleskom jeziku, decimalne brojeve pisati sa tačkom
(npr. u tekstu će biti 12,5±3,8, a u tabeli 12.5±3.8). Kad
god je moguće broj zaokružiti na jednu decimalu.
Jedinice mere. Dužinu, visinu, težinu i zapreminu (volumen) izražavati u metričkim jedinicama (metar – m,
kilogram – kg, litar – l) ili njihovim delovima. Temperaturu izražavati u stepenima Celzijusa (°C), količinu
supstance u molima (mol), a pritisak krvi u milimetrima živinog stuba (mm Hg). Sve rezultate hematoloških,
kliničkih i biohemijskih merenja navoditi u metričkom
sistemu prema Internacionalnom sistemu jedinica (SI).
PRIPREMA RADA
Delovi rada su 1) naslovna strana, 2) apstrakt sa ključnim
rečima, 3) tekst rada, 4) zahvalnost (po želji), 5) literatura. Stranice treba numerisati redom, počevši od
naslovne strane. Broj stranice se stavlja u gornji ili donji
desni ugao stranice.
1. Naslovna strana
a) Naslov treba da bude kratak, jasan i informativan,
bez skraćenica i da odgovara sadržaju rada. Podnaslove
treba izbegavati.
b) Ispisuju se puna imena i prezimena autora sa
godinama rođenja.
v) Zvaničan naziv ustanova u kojima autori rade i
mesto, i to redosledom koji odgovara indeksiranim brojevima autora;
g) Simbolima: ¹, ²… itd. identifikuje se koji je autor iz
koje ustanove/organizacijske jedinice.
d) Ime, adresa i telefonski brojevi (fiksni, mobilni, faks) i
e-mail adresa za kontakt autora zaduženog za korespondenciju u vezi sa rukopisom.
đ) Ime i adresa autora kome se mogu slati zahtevi za
separate.
e) Kratak naslov rada (do 40 znakova) na dnu naslovne
strane.
2. Apstrakt i ključne reči
Na drugoj stranici se nalazi strukturisani apstrakt,
koji se piše na srpskom i engleskom jeziku. Apstrakt se
piše kratkim rečenicama. Iznosi se cilj rada, osnovne
procedure (izbor ispitanika ili laboratorijskih životinja;
metode posmatranja i analize), glavni nalazi (konkretni podaci i njihova statistička značajnost) i glavni
zaključak. Naglasiti nove i značajne aspekte studije
ili zapažanja. Strukturisani apstrakt ima podnaslove:
cilj(evi), metode, rezultati i zaključak. Apstrakt za
originalne članke i maetanalize piše se u 250 reči, a za
apstrakte na engleskom dozvoljeno je i do 450 reči. Za
kazuistiku strukturisani apstrakt ima do 150 reči, sa
podnaslovima: uvod, prikaz slučaja i zaključak. Ispod
apstrakta, pod podnaslovom „Ključne reči“ dati 3–6
ključnih reči ili kratkih izraza koji oslikavaju sadržinu
članka.
Na sledećoj stranici priložiti kratak sadržaj na engleskom jeziku (Abstract) sa ključnim rečima (Key words),
i to za radove u kojima je obavezan kratak sadržaj na
srpskom jeziku, koji treba da ima 200-300 reči. Apstrakt
na engleskom treba da ima istu strukturu kao i kratak
sadržaj na srpskom.
- 143 -
UDC: 614-88
3. Tekst članka
Originalni rad treba da ima sledeće podnaslove: uvod,
cilj rada, metod rada, rezultati, diskusija, zaključak,
literatura.
Prikaz bolesnika čine: uvod, prikaz bolesnika, diskusija,
zaključak, literatura. Ne treba koristiti imena bolesnika, inicijale ili brojeve istorija bolesti, naročito u
ilustracijama.
Pregled iz literature čine: uvod, odgovarajući podnaslovi, zaključak, literatura. Pregledne radove iz literature
mogu objavljivati samo autori koji navedu najmanje pet
autocitata (reference u kojima su ili autori ili koautori
rada).
Obim rukopisa. Celokupni rukopis rada – koji čine
naslovna strana, kratak sadržaj, tekst rada, spisak literature, svi prilozi, odnosno potpisi za njih i legenda
(tabele, fotografije, grafikoni, sheme, crteži), naslovna
strana i kratak sadržaj na engleskom jeziku – mora
iznositi za originalni rad, saopštenje, pregled iz literature i vodič kliničke prakse do 5.000 reči, za prikaz
bolesnika do 2.000 reči, za rad iz istorije medicine do
3.000 reči, za rad za praksu do 1.500 reči; radovi za
ostale rubrike moraju imati do 1.000 reči.
Provera broja reči u dokumentu može se izvršiti u
programu Word kroz podmeni Tools–Word Count ili
File–Properties–Statistics.
Uvod Navesti hipotezu (ukoliko postoji) i ciljeve rada
koji iz nje proističu. Ukratko izneti razloge za studiju
ili posmatranje. Navesti samo strogo relevantne
podatke iz literature i ne iznositi opširna razmatranja o predmetu rada. Ne iznositi podatke ili zaključke
iz rada o kome se izveštava.
Metode Jasno opisati izbor metoda posmatranja ili
eksperimentnih metoda (ispitanici ili eksperimentne
životinje, uključujući kontrolne). Identifikovati metode,
aparaturu (ime i adresa proizvođača u zagradi) i proceduru dovoljno detaljno da bi se drugim autorima
omogućilo ponavljanje rezultata. Za uhodane metode,
uključujući i statističke, navesti samo podatke iz literature. Dati podatak iz literature i kratak opis za metode
koje su publikovane, ali nisu dovoljno poznate. Opisati
nove ili značajno modifikovane metode, izneti razlog
za njihovo korišćenje i proceniti njihova ograničenja.
Tačno identifikovati sve primenjene lekove i hemikalije,
uključujući generičko ime, doze i načine primene (im,
per os, iv, sc, ip, itd). Ne koristiti komercijalna imena
lekova i drugih preparata.
Etika Kada se izveštava o eksperimentu na ljudima,
naglasiti da li je procedura sprovedena u skladu sa
etičkim standardima Komiteta za eksperimente na
ljudima ili sa Helsinškom deklaracijom iz 1975., revidiranom 1983. Obavezna je i saglasnost nadležnog etičkog
komiteta. Ne iznositi imena, inicijale ili bolničke brojeve ispitanika, naročito ukoliko je materijal ilustrovan.
Kod eksperimenata naznačiti da li su poštovani principi
o zaštiti životinja po propisima i zakonu.
Statistika Detaljno opisati statističke metode da se
dobro informisanom čitaocu omogući da proveri izne-
sene rezultate. Kada je moguće, kvantifikovati nalaze
i prikazati ih uz odgovarajuće pokazatelje greške (kao
npr. SD, SE ili granice poverenja). Izbegavati oslanjanje
samo na statističko testiranje hipoteze, kao što je vrednost r, što ne daje značajne kvantitativne informacije.
Prodiskutovati prihvatljivost subjekata eksperimenta.
Izneti detalje o randomizovanju (metodi slučajnog
izbora). Opisati metode za slepo ispitivanje, izneti broj
zapažanja. Izvestiti o gubicima kod zapažanja (kao npr.
bolesnici koji otpadnu iz kliničkog ispitivanja). Podaci
iz literature za dizajn studije i statističke metode treba,
ako i kada je moguće, da budu standardni radovi radije
nego članci u kojima je to prvi put objavljeno.
Naglasiti ako je primenjen neki kompjuterski program
koji je u opštoj upotrebi. Opis statističkih metoda treba
smestiti u poglavlje Metode. Kada se sumiraju rezultati u poglavlju Rezultati, naglasiti kojom statističkom
metodom su analizovani. Tabele i slike ograničiti na
one koje su neophodne da bi se objasnili i podržali
stavovi u radu. Grafikone treba koristiti umesto tabela
sa mnogo podataka. Ne duplirati prikazivanje podataka
grafikonom i tabelom. Definisati statističke termine,
skraćenice i većinu simbola.
Rezultati Rezultate prikazati logičkim redosledom u
tekstu, tabelama i ilustracijama. U tekstu ne ponavljati
sve podatke iz tabela ili ilustracija; naglasiti ili sumirati
samo značajna zapažanja.
Diskusija Naglasiti nove i značajne aspekte studije
i zaključke koji iz njih slede. Ne ponavljati detaljno
podatke ili drugi materijal koji je već prikazan u uvodu
ili rezultatima. U diskusiju uključiti implikacije nalaza
i njihova ograničenja uključujući i one za buduća
istraživanja. Posmatranja dovesti u vezu sa drugim relevantnim studijama, u načelu iz poslednje tri godine, a
samo izuzetno i starijim. Povezati zaključke sa ciljevima
rada, ali izbegavati kategorične tvrdnje i zaključke koje
podaci iz rada ne podržavaju u potpunosti. Izbegavati isticanje primata u nečemu i aluzije na rad koji nije
dovršen. Izneti nove hipoteze kada je to opravdano,
ali ih jasno naznačiti kao takve. Kada je to primereno,
mogu se uključiti i preporuke.
4. Zahvalnost
Iza diskusije, a ispred literature, kada je to potrebno,
izneti u jednoj ili više rečenica (a) doprinos osobe kojoj
treba odati priznanje, ali koja ne zaslužuje koautorstvo,
kao npr. podrška šefa odeljenja; (b) zahvalnost za
tehničku pomoć; (v) zahvalnost za finansijsku i materijalnu pomoć, uz naznačavanje vrste pomoći itd.
5. Literatura
Podatke iz literature treba numerisati onim redosledom
kojim se pojavljuju u tekstu. Broj reference ne bi trebao
da bude veći od 30 osim u pregledu literature u kojem je
dozvoljeno da ih bude do 50. Većina citiranih naučnih
članaka ne treba da bude starija od 5 godina. Izbegavati
korišćenje apstrakta kao reference, a apstrakte od dve
godine ne citirati. Identifikovati reference u tekstu,
tabelama i legendama arapskim brojevima u zagradi
[1]. Svi podaci o citiranoj literaturi moraju biti tačni.
Preporuka je da se ne citiraju radovi iz časopisa koje ne
- 144 -
UDC: 614-88
indeksiraju Current Contents, Index Medicus (Medline)
ili Excerpta Medica.
Svi radovi, bez obzira na jezik izvora, citiraju se na
engleskom jeziku, uz navođenje izvornog jezika u zagradi iza naslova (npr. In Serbian, In Russian, In German,
in French, itd.) Koristiti stil citiranja, kao u navedenim
primerima, koji se koristi u Index Medicus-u. Ne prihvata se citiranje apstrakata, sekundarnih publikacija,
usmenih saopštenja, nepublikovanih radova, službenih i
poverljivih dokumenata. Mogu se prihvatiti citati radova koji su prihvaćeni za štampu, ali još nisu objavljeni.
Naznačuje se časopis i dodaje „in press“.
Primeri ispravnog oblika referenci:
Članci u časopisima
(1) Standardni članak u časopisu (navesti sve autore, ali
ako broj prelazi šest, navesti šest i dodati et al (i dr.)
Jurhar-Pavlova M, Petlichkovski A, TrajkovD, EfinskaMladenovska O, Arsov T, Strezova A, et al. Influence of
the elevated ambient temperature on immunoglobulin
G and immunoglobulin G subclasses in sera of Wistar
rats. Vojnosanit Pregl 2003; 60(6): 657–612.
(2) Organizacija kao autor
The Cardiac Society of Australia and New Zealand.
Clinical exercise stress testing. Safety and performance guidelines. Med J Aust 1996; 164: 282–4.
(3) Bez autora
Cancer in South Africa [editorial]. S Afr Med J 1994;
84: 15.
(4) Volumen sa suplementom
Tadić V, Ćetković S, Knežević D. Endogenous opioids
release: an alternative mechanism of cyanide toxicity? Iugoslav Physiol Pharmacol Acta 1989; 25 Suppl 7:
143–4.
(5) Sveska sa suplementom
Dimitrijević J, Đukanović Lj, Kovačević Z, Bogdanović
R, Maksić Đ, Hrvačević R, et al. Lupis nephritis: histopathologic features, classification and histologic scoring in renal biopsy. Vojnosanit Pregl 2002; 59 (6 Suppl):
21–31.
cancer patient and the effects of blood transfusion
on antitumor responses. Curr Opin Gen Surg 1993:
325–33.
(10) Paginacija rimskim brojevima
Fisher GA, Sikic BI. Drug resistance in clinical oncology and hematology. Introduction. Hematol Oncol Clin
North Am 1995 Apr; 9 (2): xi–xii.
Knjige i druge monografije
(11) Pojedinac kao autor
Ringsven MK, Bond D. Gerontology and leadership
skills for nurses. 2nd ed. Albany (NY): Delmar Publishers; 1996.
(12) Urednik (editor) kao autor
Balint B, editor. Transfusiology. Beograd: Zavod za
udžbenike i nastavna sredstva; 2004 (In Serbian).
(13) Poglavlje u knjizi
Mladenović T, Kandolf L, Mijušković ŽP. Lasers in
dermatology. In: Karadaglić Đ, editor. Dermatology
(In Serbian). Beograd: Vojnoizdavački zavod & Verzal
Press; 2000. p. 1437–49.
(14) Zbornik radova sa kongresa
Kimura J, Shibasaki H, editors. Recent advances in clinical neurophysiology. Proceedings of the 10th International Congress of EMG and Clinical Neurophysiology;
1995 Oct 15–19; Kyoto, Japan. Amsterdam: Elsevier;
1996.
(15) Rad iz zbornika
Bengtsson S, Solheim BG. Enforcement of data protection, privacy and security in medical informatics. In:
Lun KC, Degoulet P, Piemme TE, Rienhoff O, editors.
MEDINFO 92. Proceedings of the 7th World Congress
on Medical Informatics; 1992 Sep 6–10; Geneva, Switzerland. Amsterdam: North-Holland; 1992. p. 1561–5.
(16) Disertacija
Knežević D. The importance of decontamination as an
element of complex therapy of poisoning with organophosphorous compounds [dissertation]. Belgrade:
School of Veterinary Medicine; 1988 (In Serbian).
Ostali publikovani materijali
6) Volumen sa delom (Pt)
Ozben T, Nacitarhan S, Tuncer N. Plasma and urine
sialic acid in non-insulin dependent diabetes mellitus.
Ann Clin Biochem 1995; 32 (Pt 3): 303–6.
(7) Sveska sa delom
Poole GH, Mills SM. One hundred consecutive cases of
flap lacerations of the leg in ageing patients. N Z Med J
1994; 107 (986 Pt 1): 377–8.
(8) Sveska bez volumena
Turan I, Wredmark T, Fellander-Tsai L. Arthroscopic
ankle arthrodesis in rheumatoid arthritis. Clin Orthop
1995; (320): 110–4.
(9) Bez volumena i sveske
Browell DA, Lennard TW. Immunologic status of the
(17) Novinski članak
Vujadinović J. The inconsistency between federal and
republican regulation about pharmacies. In between double standards (In Serbian). Borba 2002 February 28; p. 5.
(18) Rečnici i slične reference
Kostić AĐ. Multilingual Medical Dictionary. 4th Edition. Beograd: Nolit; 1976. Erythrophobia; p. 173–4.
Neobjavljeni materijal
(19) U štampi (in press)
Pantović V, Jarebinski M, Pekmezović T, Knežević A,
Kisić D. Mortality caused by endometrial cancer in
female population of Belgrade. Vojnosanit Pregl 2004;
61 (2): in press. (In Serbian)
- 145 -
UDC: 614-88
Elektronski materijal
(20) Članak u elektronskom formatu
Morse SS. Factors in the emergence of infectious disease. Emerg Infect Dis [5serial online]
1995 Jan–Mar. Dostupno na URL: http://www.cdc.gov/
ncidod/EID/eid/htm
(21) Monografija u elektronskom formatu
CDI, clinical dermatology illustrated [monograph on
CD-ROM]. Reeves JRT, Maibach H. CMEA Multimedia Group, producers. 2nd ed. Version 2.0. San Diego:
CMEA; 1995.
(22) Kompjuterska datoteka
Hemodynamics III: the ups and downs of hemodynamics [computer program]. Version 2.2. Orlando (FL):
Computerized Educational Systems; 1993.
PRILOZI
Tabele. Tabele se označavaju arapskim brojevima po
redosledu navođenja u tekstu, sa nazivom na srpskom
i engleskom jeziku. Tabele raditi isključivo u programu
Word, kroz meni Table–Insert–Table, uz definisanje
tačnog broja kolona i redova koji će činiti mrežu tabele.
Desnim klikom na mišu – pomoću opcija Merge Cells
i Split Cells – spajati, odnosno deliti ćelije. U jednu
tabelu, u okviru iste ćelije, uneti i tekst na srpskom i
tekst na engleskom jeziku – nikako ne praviti dve tabele
sa dva jezika! Koristiti font Times New Roman, veličina
slova 12 pt, sa jednostrukim proredom i bez uvlačenja
teksta.
Korišćene skraćenice u tabeli treba objasniti u legendi
ispod tabele na srpskom i engleskom jeziku.
Svaku tabelu odštampati na posebnom listu papira i
dostaviti po jedan primerak uz svaku kopiju rada (ukupno tri primerka tabele za rad koji se predaje).
Fotografije. Fotografije se označavaju arapskim brojevima po redosledu navođenja u tekstu, sa nazivom
na srpskom i engleskom jeziku. Za svaku fotografiju
dostaviti tri primerka ili tri seta u odvojenim kovertama. Primaju se isključivo originalne fotografije (crnobele ili u boji), na sjajnom (glatkom, a ne mat) papiru, po
mogućstvu formata 9×13 cm ili 10×15 cm.
Na poleđini svake fotografije staviti nalepnicu. Na njoj
napisati redni broj fotografije i strelicom označiti gornji
deo slike. Voditi računa da se fotografije ne oštete na
bilo koji način.
Fotografije snimljene digitalnim fotoaparatom dostaviti
na CD i odštampane na papiru, vodeći računa o kvalitetu (oštrini) i veličini digitalnog zapisa. Poželjno je da
rezolucija bude najmanje 150 dpi, format fotografije
10×15 cm, a format zapisa *.JPG.
Ukoliko autori nisu u mogućnosti da dostave originalne
fotografije, treba ih skenirati kao Grayscale sa rezolucijom 300 dpi, u originalnoj veličini i snimiti na CD.
Fotografije se mogu objaviti u boji, ali dodatne troškove
štampe snosi autor.
Grafikoni. Grafikoni treba da budu urađeni i dostavljeni u programu Excel, da bi se videle prateće vrednosti
raspoređene po ćelijama. Iste grafikone linkovati i u
Word-ov dokument, gde se grafikoni označavaju arapskim brojevima po redosledu navođenja u tekstu, sa
nazivom na srpskom i engleskom jeziku. Svi podaci na
grafikonu kucaju se u fontu Times New Roman, na srpskom i engleskom jeziku.
Korišćene skraćenice na grafikonu treba objasniti u legendi ispod grafikona na srpskom i engleskom jeziku.
Svaki grafikon odštampati na posebnom listu papira i
dostaviti po jedan primerak uz svaku kopiju rada (ukupno tri primerka za rad koji se predaje).
Sheme (crteži). Sheme raditi u programu Corel Draw
ili Adobe Ilustrator (programi za rad sa vektorima,
krivama). Svi podaci na shemi kucaju se u fontu Times
New Roman, na srpskom i engleskom jeziku, veličina
slova 10 pt.
Korišćene skraćenice na shemi treba objasniti u legendi
ispod sheme na srpskom i engleskom jeziku.
Svaku shemu odštampati na posebnom listu papira i
dostaviti po jedan primerak uz svaku kopiju rada (ukupno tri primerka za rad koji se predaje).
PROPRATNO PISMO
Uz rukopis obavezno priložiti pismo koje su potpisali
svi autori, a koje treba da sadrži: izjavu da rad prethodno nije publikovan i da nije istovremeno podnet
za objavljivanje u nekom drugom časopisu, te izjavu da
su rukopis pročitali i odobrili svi autori koji ispunjavaju
merila autorstva. Takođe je potrebno dostaviti kopije
svih dozvola za:reprodukovanje prethodno objavljenog
materijala, upotrebu ilustracija i objavljivanje informacija o poznatim ljudima ili imenovanje ljudi koji su
doprineli izradi rada.
SLANJE RUKOPISA
Rukopis rada i svi prilozi uz rad mogu se dostaviti
preporučenom pošiljkom, imejlom (hitnapomocbgd@
eunet.rs), ili lično, dolaskom u Uredništvo. Ukoliko se
rad šalje poštom ili donosi u Uredništvo, tekst se dostavlja odštampan u tri primerka i narezan na CD (snimljeni
materijal treba da je identičan onom na papiru).
NAPOMENA
Rad koji ne ispunjava uslove ovog uputstva ne može
biti upućen na recenziju i biće vraćen autorima da ga
dopune i isprave. Pridržavanjem uputstva za pisanje
rada za znatno će se skratiti vreme celokupnog procesa
do objavljivanja rada u časopisu, što će pozitivno uticati
na kvalitet i redovnost izlaženja svezaka.
Adresa uredništva:
Gradski zavod za hitnu medicinsku pomoć
ul. Franše dEpera 5
11000 Beograd
sa naznakom: Za naučni časopis urgentne medicine
HALO 94
Telefon glavnog urednika: 011-3614180
E-mail: [email protected]
- 146 -
UDC: 614-88
GUIDELINES TO AUTHORS FOR MANUSCRIPT PREPARATION
The Journal of Emergency Medicine – Halo 94 is a
magazine of The Emergency Medical Service, Belgrade,
registered as a means of public information in 1996.
The Editorial board in association with University of
Belgrade School of Medicine, Emergency Medicine
Department, publishes papers covering all fields of
emergency medicine, as well as related sciences. The
journal publishes: original papers, announcements,
case reviews, scientific literature reviews, medical history works, papers for practical work, clinical practice
guides, reports from congresses and scientific professional meetings, latest updates, book reviews and
writings for In memoriam and Promemoria columns,
as well as comments and letters to the editorial team
regarding published works. All manuscripts received
are proceded for autonomous scientific proofreading.
The authors suggest and the editorship then decides on
the category in which the work will be published. Only
papers that have not been published previously will be
printed. The final decision on accepting a manuscript
for publishing is taken by the editor-in-chief.
The journal is printed in Serbian language, with abstract
translated into English. Foreign authors’ works are
printed in English language, with abstracts in both Serbian and English.
GENERAL GUIDELINES
The text should be typed in Word processing program,
in Latin alphabet, with double spacing, only in Times
New Roman font and character size 12 points (12 pt).
All margins are to be set to 25 mm, page size to A4, left
alignment, each paragraph first line indent by 10 mm
and no hyphenation. The use of tabulator as well as
multiple spacing for text alignement should be avoided;
for this purpose please use ruler alignement tools and
Toolbars. If the text contains special characters (symbols), Symbol font should be used.
The text should be paginated from one onwards commencing with the Title Page within bottom margin.
Reference data should be numbered in Arabic numerals
in square brackets – e.g. [1, 2] in order of appearance in
the text.
Manuscript Text. Use short and clear sentences. For
medicaments use only generic names. Instruments
(equipment) should be referred to by their trade names,
producer’s name and place typed in parentheses. If the
text contains marks combining letters and numbers,
superscript and index numbers should be typed precisely (i.e. 99Tc, IL-6, O2, B12, CD8).
Abbreviations should not be used unless absolutely necessary. Full term should be given in first appearance in
the text for each abbreviation used, except for standard
units of measurement.
Decimal numbers. Coma should be used as a decimal
separator in the text, whereas in tables, graphs and
other illustrations decimal numbers should be separated by a period (e.g. 12,5±3,8 in text and 12.5±3.8 in
a table). Numbers should be rounded to one decimal
whenever possible.
Units of measurement. Length, hight, weight and vol-
ume (meter – m, kilo – kg, litre – l) should be given in
standard metric units or their decimal multiples. Temperature should be specified in degrees Celsius (°C), the
amount of substance in moles (mol), and blood pressure
in millimeters of mercury (mm Hg). All hematologic,
clinical and biochemical results should be given in metric units according to SI.
MANUSCRIPT PREPARATION
A manuscript should consist of 1) Title Page, 2) Abstract
with Keywords, 3) Text, 4) Acknowledgements (optional), 5) References. Pages should be numbered consequently in the top or bottom right-hand corner, commencing with the Title Page.
1. Title Page
a) The title should be short, clear and informative,
should not contain abbreviations and should correspond to the content of the paper. Subtitles should be
avoided.
b) Full names and surnames of the authors, together
with years of birth are to be given
c) Official names and places of authors’ institutions,
in order corresponding to the indexed numbers of the
authors
d) Symbols: ¹, ²… etc. idenditify the correlation between
the authors and their institutions.
e) Name, address and telephone numbers (office, mobile
and fax), contact email of the author in charge of correspondence with regard to the manuscript.
f) Name and address of the author for of-print requests
g) Short title of the paper (max 40 characters) at the
bottom of the page
2. Abstract and Keywords
Page 2 should contain a structured abstract written in
both Serbian and English. Abstract should be written
in short sentences. It states the aim of the work, basic
methods (the choice of examinees or laboratory animals; methods of research and analysis), results (exact
data and statistic relevance) and main conclusion.
New and important aspects of the study or observations should be emphasized. The abstract has following
subtitles: Aim(s), Results and Conclusion. Abstracts of
original works should be written in 250 words, whereas
abstracts written in English could be as long as 450
words. A structured abstract for casuistry should not
exceed 150 words, with following subtitles: Introduction, Case Study and Conclusion. Three to six keywords
or short phrases which summarize the content of the
paper should be given under „Keywords” below the
Abstract.
Next page should contain a short 200-300 word summary (Abstract) in English with Keywords, which
refers to papers with a compulsory abstract in Serbian.
Abstracts in English and Serbian should have the same
structure.
3. Article Text.
An original work should have the following subtitles:
- 147 -
UDC: 614-88
Introduction, Aim, Method, Results, Discussion, Conclusion, References. Patients’ names should not be used,
as well as their initials or anamnesis numbers, especially
not in illustrations. Scientific literature review includes:
Introduction, corresponding subtitle, Conclusion and
References. Reviews can only be published by authors
who specify at least five auto-citations (references in
which they appear either as authors or as co-authors of
the work).
The volume of the manuscript. Total volume of the
manuscript – consisting of Title Page, Abstract, Article
text, References, all illustrations including legends
(tables, photographs, graphs, schemes, drawings), Title
page and Abstract in English – for an original work,
announcement, scientific literature review and clinical practice guide should not exceed 5,000 words, or
2,000 words for case studies, 3,000 words for an article
in medical history, and up to 1,000 words for articles
belonging to other headings. Word count check can
be done in Word application, through submenu ToolsWord Count or File-Properties-Statistics.
Introduction A hipothesis (if there is one) and the
aims of the work deriving from that hipothesis should
be noted. A brief argumentation of the reasons for the
study or research should be given. Only strictly relevant literature data should be specified here, without
detailed discussions of the subject of the work. Do not
disclose the data or the results from the paper.
Methods. The choice of methods of observation or
experiment methods (cases or laboratory animals,
including control groups) should be explained clearly.
Identify methods, apparatus (producer’s name and
place in parenthesis) as well as procedures, in order to
enable other authors to repeat the results. For standard
methods, including statistical ones, only reference data
should be given. Specify literature data and give short
descriptions of published methods which are less common. Describe new or significantly modified methods,
state reasons for using them, including their generic
names, dosages and administration (im, per os, iv, sc, ip,
etc.). Do not use commercial names of drugs and other
medicaments.
Ethical Standards. When reporting on experiments on
humans, it should be emphasized if the procedure was
done in accordance with the Declaration of Helsinki and
Recommendation for Conduct of Clinical Research from
1975, revised in 1983. The compliance of the authorized
ethics committee is also obligatory. Names, initials or
patients’ card numbers should never be published, especially if the material is illustrated. You should also state
if the principles of animal protection according to laws
and regulations were followed in experiments.
Statistics. A detailed account of statistical methods
used should be given in order to enable a well informed
reader to check the results. Whenever possible, quantify the results and also state the corresponding statistical flaw index (e.g. SD, SE or credibility borders). Avoid
relying only on statistical testing of the hypothesis, such
as r value, which does not provide relevant quantita-
tive data. Always discuss the plausibility of experiment
subjects. Give details on randomization (random choice
method). Describe the methods used in blind experiments, specify the number of observations. Report
on the number of failed observations (such as when
patients drop out of clinical research). If and whenever
possible, reference literature data for study design and
statistical methods should be standard works rather
than articles in which these data were first published.
The use of standard computer programs should be
noted. Statistical methods description should be given
under Methods. When summarizing the results under
Results, you should also specify which statistical method was used for the analysis. Tables and pictures should
be restricted to those necessary for explaining and supporting the hypothesis of the paper. Graphs should be
used to replace tables with excess data. Do not repeat
data presentation in graphs and tables. Define statistical
terminology, abbreviations and most of the symbols.
Results Results should be reported in logical sequence
throughout the text as well as in tables and illustrations.
Do not repeat all the data from the tables or illustrations in the text; emphasize or summarize only significant observations.
Discussion New and significant aspects of the study
and the conclusions which can be drawn from them
should be emphasized. Do not repeat in detail the data
or other material previously disclosed in Introduction
or Results. Implications of findins and their restrictions, including those of relevance for future research,
should be included in Discussion. Observations should
be connected to other relevant studies, in particular
those done within the last three-year period, and only
in special cases older than these. Relate the conclusions
to the aims of the paper, avoiding firm statements and
conclusions that are not fully supported by research
data. Also avoid accentuation of any primacy and allusions to a work that has not been finished yet. Bring out
new hypothesis when justified, but clearly label them
as new. When appropriate, recommendations can be
included.
4. Acknowledgments
After Discussion and before Reference, when needed,
the following acknowledgments can be added in one
or more sentences (a) contribution of an individual
who needs to be recognized and awarded but does
not deserve co-authorship, e.g. support of the head of
department; (b) acknowledgment for technical support;
(c) acknowledgment for financial and material support,
underlying type of support etc.
5. References
References should be listed in order of appearance in
the text. The number of references should not exceed
30, except in reference overview where there could be
up to 50. Most of the cited works should not be older
than 5 years. Avoid using abstracts as reference. Identify references in text, tables and legends using ordinal
numbers in square brackets [1]. All data on cited literature must be correct. Citing works from journals which
do not index Current Contents, Index Medicus (Med-
- 148 -
UDC: 614-88
line) or Excerpta Medica is not recommended.
All works, regardless of their original language, are to be
cited in English, with reference to the source language in
parenthesis after the title (e.g. in Serbian, in Russian, in
French, etc.). The style of citing should be the same as in
Index Medicus (see the examples below). Citations from
abstracts, secondary publications, oral announcements,
unpublished papers, certified and classified documents
are not accepted. References to papers accepted but not
yet published are acceptable, but should be designated
as „in press” and with the name of journal.
Examples of correct reference forms:
on antitumor responses. Curr Opin Gen Surg 1993:
325–33.
(10) Pagination in Roman numerals
Fisher GA, Sikic BI. Drug resistance in clinical oncology and hematology. Introduction. Hematol Oncol Clin
North Am 1995 Apr; 9 (2): xi–xii.
Books and other monographs
(11) Single author
Ringsven MK, Bond D. Gerontology and leadership
skills for nurses. 2nd ed. Albany (NY): Delmar Publishers; 1996.
Journal articles
(1) Standard journal article (name all the authors, but if
their number exceeds six, name six and add et al.
Jurhar-Pavlova M, Petlichkovski A, TrajkovD, EfinskaMladenovska O, Arsov T, Strezova A,et al. Influence of
the elevated ambient temperature on immunoglobulin
G and immunoglobulin G subclasses in sera of Wistar
rats. Vojnosanit Pregl 2003; 60(6): 657–612.
(12) Editor as author
Balint B, editor. Transfusiology. Beograd: Zavod za
udžbenike i nastavna sredstva; 2004 (In
Serbian).
(13) Book chapter
Mladenović T, Kandolf L, Mijušković ŽP. Lasers in
dermatology. In: Karadaglić Đ, editor. Dermatology
(In Serbian). Beograd: Vojnoizdavački zavod & Verzal
Press; 2000. p. 1437–49.
(2) Organization (Institution) as author
The Cardiac Society of Australia and New Zealand.
Clinical exercise stress testing. Safety and performance guidelines. Med J Aust 1996; 164: 282–4.
(3) No author
Cancer in South Africa [editorial]. S Afr Med J 1994;
84: 15.
(4) Volume with supplement
Tadić V, Ćetković S, Knežević D. Endogenous opioids
release: an alternative mechanism of cyanide toxicity? Iugoslav Physiol Pharmacol Acta 1989; 25 Suppl 7:
143–4.
(5) Tome with supplement
Dimitrijević J, Đukanović Lj, Kovačević Z, Bogdanović
R, Maksić Đ, Hrvačević R, et al. Lupis nephritis: histopathologic features, classification and histologic scoring in renal biopsy. Vojnosanit Pregl 2002; 59 (6 Suppl):
21–31.
6) Volume with part (Pt)
Ozben T, Nacitarhan S, Tuncer N. Plasma and urine
sialic acid in non-insulin dependent diabetes mellitus.
Ann Clin Biochem 1995; 32 (Pt 3): 303–6.
(14) Congress proceedings
Kimura J, Shibasaki H, editors. Recent advances in clinical neurophysiology. Proceedings of the 10th International Congress of EMG and Clinical Neurophysiology;
1995 Oct 15–19; Kyoto, Japan. Amsterdam: Elsevier;
1996.
(15) Paper from congress proceedings
Bengtsson S, Solheim BG. Enforcement of data protection, privacy and security in medical informatics. In:
Lun KC, Degoulet P, Piemme TE, Rienhoff O, editors.
MEDINFO 92. Proceedings of the 7th World Congress
on Medical Informatics; 1992 Sep 6–10; Geneva, Switzerland. Amsterdam: North-Holland; 1992. p. 1561–5.
(16) Dissertation
Knežević D. The importance of decontamination as an
element of complex therapy of poisoning with organophosphorous compounds [dissertation]. Belgrade:
School of Veterinary Medicine; 1988 (In Serbian).
Other publications
(17) Newspaper article
Vujadinović J. The inconsistency between federal and
republican regulation about pharmacies. In between
double standards (In Serbian). Borba 2002 February
28; p. 5.
(7) Tome with part
Poole GH, Mills SM. One hundred consecutive cases of
flap lacerations of the leg in ageing patients. N Z Med J
1994; 107 (986 Pt 1): 377–8. (8) Tome without volume
Turan I, Wredmark T, Fellander-Tsai L. Arthroscopic
ankle arthrodesis in rheumatoid arthritis. Clin Orthop
1995; (320): 110–4.
(9) No volume and tome
Browell DA, Lennard TW. Immunologic status of the
cancer patient and the effects of blood transfusion
(18) Dictionaries and similar references
Kostić AĐ. Multilingual Medical Dictionary. 4th Edition. Beograd: Nolit; 1976. Erythrophobia; p. 173–4.
Unpublished work
(19) in press
Pantović V, Jarebinski M, Pekmezović T, Knežević A,
Kisić D. Mortality caused by endometrial cancer in
female population of Belgrade. Vojnosanit Pregl 2004;
61 (2): in press. (In Serbian)
- 149 -
UDC: 614-88
Electronic references
(20) Article in electronic form
Morse SS. Factors in the emergence of infectious disease. Emerg Infect Dis [5serial online]
1995 Jan–Mar. Dostupno na URL: http://www.cdc.gov/
ncidod/EID/eid/htm
(21) Monograph in electronic form
CDI, clinical dermatology illustrated [monograph on
CD-ROM]. Reeves JRT, Maibach H. CMEA Multimedia Group, producers. 2nd ed. Version 2.0. San Diego:
CMEA; 1995.
(22) Electronic database
Hemodynamics III: the ups and downs of hemodynamics [computer program]. Version 2.2. Orlando (FL):
Computerized Educational Systems; 1993.
ILLUSTRATIONS
Tables. Tables are marked in Arabic numerals following the order of appearance in the text, with titles in
both Serbian and English. Tables should be made only
in Word, through Table-Insert-Table menu, by defining
the exact number of columns and rows of the table grid.
Cells should be merged or split by clicking the right
mouse button – using the options Merge Cells and Split
Cells. Never make two separate tables for English and
Serbian – you should enter both texts into the same cell
and within the same table. Use the Times New Roman
font, character size 12 pt, with single spacing and without indentation.
Abbreviations used within the table should be explained
in the legend below the table in both Serbian and English.
Each table should be printed on a separate page. Submit
one copy of the table with each copy of the text (in total
three copies of the table for the manuscript submitted).
Photographs. Photographs are numbered in Arabic
numerals following the order of appearance in the text,
with titles in both Serbian and English. Submit three
copies or sets for each photograph, in separate envelopes. Only original photos will be accepted (black and
white or colour), in glossy paper (not in matte), preferably 9x13 or 10x15 cm.
Each photograph should be labeled on the back side.
Write the number of photograph on the label and mark
the upper side of it by an up-arrow. Make sure photos
do not get damaged in any way.
Digital photos should be submitted on a CD and printed
as well, paying attention to the quality (sharpness) and
the size of the digital copy. Preferable resolution should
be at least 150 dpi, photo format 10x15 cm, and digital
format *.JPG.
If the authors cannot submit original photos, the originals should be scanned as Grayscale with 300 dpi resolution and in original size and submitted on a CD.
Photographs can be published in colour, in which case
additional costs of printing are covered by the author.
Graphs. Graphs should be made and submitted in
Excel, so that all the values throughout cells could be
seen. Graphs should then be linked to a Word document, where they are marked in Arabic numerals in
order of appearance in the texts, with titles in both
Serbian and English. All the data within graphs should
be typed in Times New Roman, in Serbian and English.
Abbreviations used in graphs should be explained in a
legend below it in both languages. Each graph should
be printed on a separate page and a copy submitted
with each copy of the text (in total three copies for the
manuscript submitted).
Schemes (drawings). Schemes should be done in Corel
Draw or Adobe Illustrator (vector and curve applications). All data within the scheme should be typed in
Times New Roman, in both Serbian and English, character size 10 pt.
Abbreviations used should be explained in a legend
below the scheme in both Serbian and English.
Each scheme should be printed on a separate page and
one copy submitted with each copy of the text (in total
three copies for the manuscript submitted).
COVER LETTER
The manuscript should be accompanied by a cover
letter signed by all the authors of the work. The cover
letter should include: a statement that the work has not
been published earlier and that it has not been submitted for printing in another journal at the same time, as
well as a statement that the manuscript has been read
and approved by all the authors who meet the authorship standards. All reproduction and copyright permits
should be included for previously printed material, as
well as for the illustrations used and publishing information on acclaimed individuals or naming people who
contributed to the work.
SUBMISSION OF MANUSCRIPTS
The manuscript, together will all illustrations, could
be sent by registered mail, by email (hitnapomocbg@
eunet.rs) or submitted in person in the Editorial office.
If the manuscript is sent by mail, the text should be
submitted in three copies and on a CD (electronic and
paper copies should be identical).
NOTE
Manuscripts which do not meet the requirements of
these guidelines cannot be submitted for review and
will be returned to the authors for completion and
correction. By following the guidelines for manuscript
preparation, you can make the whole procedure until
publication in the journal considerably shorter, which
will have a positive impact on the journal’s quality and
regularity of publication.
Editorial office:
Gradski zavod za hitnu medicinsku pomoć
Franše dEpera Str. 5
11000 Belgrade
Serbia
with a note: For The Journal of Emergency Medicine
– Halo 94
Chief editor phone: +381 11 3614180
E-mail: [email protected]
- 150 -
UDC: 614-88
NAŠ PRIRUČNIK NOMINOVAN JE ZA NAGRADU
GRADA BEOGRADA ZA 2010. GODINU.
UDC: 614-88
Download

Sveska3 - hitna pomoć beograd