Društvene nauke i istraživanja u Bosni i Hercegovini:
postoji (li) dovoljno razvijen kadrovski potencijal?1
1 O
vaj rezime javne politike, urađen je u okviru projekta «Poboljšanje položaja
društvenih nauka i istraživanja u oblasti društvenih nauka u Bosni i Hercegovini», koji
se realizuje u okviru Regionalnog programa podrške društvenim istraživanjima (Regional Research Promotion Programme in the Western Balkans – RRPP). Rezime su
sačinili članovi Radne grupe za pitanje nedovoljno razvijenog kadrovskog potencijala
u oblasti naučno-istraživačkog rada u društvenim naukama u Bosni i Hercegovini.
Članovi radne grupe: prof.dr. Drago Branković, prof.dr. Nenad Suzić, prof.dr. Refik
Ćatić i doc.dr. Vaso Arsenović. Koordinatorica radne grupe: mr. Anđela Lalović.
Društvene nauke i istraživanja u Bosni i Hercegovini:
postoji (li) dovoljno razvijen kadrovski potencijal?
Postojeće stanje
Oblast društvenih nauka u Bosni i Hercegovini karakterišu različite grupe problema, među kojima je i nedovoljno razvijen
kadrovski potencijal u oblasti naučno-istraživačkog rada u društvenim naukama. Kako bi se spomenuta problematika detaljnije
istražila, organizovani su sastanci sa predstavnicima nekoliko
fakulteta/univerziteta iz Bosne i Hercegovine na kojima su se
primjenom SWOT analize, odnosno analize snaga, slabosti, mogućnosti i prijetnji, evidentirali ključni problemi koji se odnose na
nedovoljno razvijen kadrovski potencijal u oblasti naučno-istraživačkog rada u društvenim naukama:
Osposobljenost istraživača. Istraživači nisu metodološki dovoljno osposobljeni, ne poznaju strane jezike, niti su osposobljeni da
apliciraju na međunarodne projekte. Osim toga, ne postoji sistem
za usavršavanje mlađih kadrova u oblasti metodologije naučnoistraživačkog rada u sferi društvenih nauka. S druge strane, postoji manji broj osposobljenih istraživača starije ili mlađe dobi koji
bi mogli pomoći drugim kadrovima koji žele ovladati metodologijom istraživanja, odnosno metodama, tehnikama i postupcima
istraživanja u društvenim naukama.
Slaba prepoznatljivost naših istraživača na međunarodnoj
sceni. Na Zapadu još uvijek postoji određena rezerva prema
istraživanjima u oblasti društvenih nauka koja dolaze iz zemalja
u tranziciji, a uz to, naša istraživanja većinom ne slijede standarde koje propisuju naučni časopisi i skupovi posvećeni društvenim naukama širom svijeta.
Nediferenciranost nastavnog i istraživačkog rada na univerzitetima. Najveći broj istraživača u oblasti društvenih nauka,
zaposlen je na fakultetima i visokim školama, a diferencijacija
nastavno-naučnog i naučno-istraživačkog rada u visokom obrazovanju nije adekvatno riješena na nekim univerzitetima u Bosni
i Hercegovini. Osim toga, tamo gdje je diferenciran nastavni od
naučnog rada, ne postoje standardi i kriterijumi za vrednovanje
naučno-istraživačkog rada, tako da se naučni rad vrednuje formalno, ali ne i suštinski.
Neuređenost i neusaglašenost normativa. Ne postoje
kriterijumi i standardi za vrednovanje naučno-istraživačkog
rada, niti adekvatna valorizacija rezultata naučno-radne grupe
za oblast istraživačkog rada, kao ni naučna kritika. Razvoj i
napredovanje istraživačkog kadra nisu definisani zakonom, a
najčešće ni aktima visokoškolskih institucija, instituta i ministarstava, tako da dolazi do određenog preklapanja u procesu
izbora za nastavna i naučna zvanja. Na Zapadu su razdvojeni
izbori u naučno i nastavno zvanje, te unutar njih postoje različite titule. Prelazak iz nastavnog u istraživačko zvanje neadekvatno je riješeno u Bosni i Hercegovini. Istraživačko zvanje ne
smije automatski podrazumijevati i nastavno i obrnuto. Konkretno,
istraživač koji objavi radove u publikacijama nekog instituta, ili
u zbornicima sa naučnih skupova, nije ispunio dovoljne uslove
da bude biran u nastavno zvanje, ali u Bosni i Hercegovini se
to, uglavnom, ostvaruje automatski. Suprotan primjer jeste da
se radovi koji imaju samo praktičnu, nastavnu, ali ne i naučnu
dimenziju, proglašavaju naučnim i da se na osnovu njih određena osoba bira u više zvanje sa naučnim prefiksom. U Bosni
i Hercegovini ne postoje kriterijumi za napredovanje i razvoj
istraživačkih kadrova. Porez na literaturu, pa i naučne radove,
iznosi 17 % u Bosni i Hercegovini (porez na dodatnu vrijednost
– PDV), što je visok porez za nauku, dok, na primjer, u većini
zemalja Evropske unije, za literaturu se primjenjuje niža stopa
PDV-a (tzv. smanjena stopa).
Standardizacija. Naučni skupovi, časopisi i zbornici nisu
standardizovani u Bosni i Hercegovini. Za mnoge časopise
i naučne skupove nisu obavezne anonimne recenzije, ne postoje propisi o sankcionisanju plagiranja, redovnost izlaženja nije
propisana, ne postoji bosanskohercegovački impakt faktor, niti
indeks citiranosti, tako da je moguće objaviti radove koji nisu
naučni. Kasnije, radovi objavljeni na takav način služe za izbor
u viša zvanja. Pored toga, nisu uređeni i uspostavljeni registri
istraživača, a ako jesu, nisu ažurirani. Zbog toga se dešava da
institucije koje oglašavaju pozive za istraživačke i naučne projekte ne poštuju bazu podataka istraživača, što bi trebao biti jedan
od uslova istraživačima za apliciranje na projekte.
Stimulacija istraživačkih projekata. Suviše je mali broj projekata iz oblasti društvenih nauka koje finansira država/entiteti i
evidentan je nizak nivo uticaja istraživanja na razvoj društvene
prakse, što dovodi do nedovoljne iskorištenosti postojećeg naučnog potencijala i slabog nivoa motivacije istraživača. Osim toga,
mali broj naših istraživača i projekata konkuriše na evropske projekte i fondove, jer, s jedne strane, ne postoji adekvatan protok
informacija od strane državnih institucija, koje su obaviještene o
tim projektima ka istraživačima i institucijama koje bi realizovale
te projekte. S druge strane, naši kadrovi većinom nisu dovoljno
osposobljeni da apliciraju na takve projekte, ne zadovoljavaju
međunarodne kriterijume.
Nedovoljan broj istraživačkih instituta. U Bosni i Hercegovini
postoji mali broj naučno-istraživačkih instituta i mali broj naučno-istraživačkih radnika, koji djeluju unutar njih. Pri univerzitetima u BiH nema dovoljan broj instituta, iako ima zaposlenih na
univerzitetima koji bi se uspješno bavili naučno-istraživačkim
radom.
Osim spomenutih ključnih problema, u Bosni i Hercegovini ne
postoji ni integralni informacijski sistem na univerzitetima, te je
rad katedri, kao osnovnih naučno-nastavnih i naučno-istraživačkih jedinica univerziteta, nedovoljno razvijen. Dodatno, studenti
se nedovoljno uključuju u naučno-istraživački rad, te se nedo-
Društvene nauke i istraživanja u Bosni i Hercegovini:
postoji (li) dovoljno razvijen kadrovski potencijal?
voljno angažuju i učestvuju u međunarodnim projektima. Nepovoljna je i starosna struktura nastavnog i saradničkog kadra, te
je još uvijek nedovoljno stimulisanje vanrednih napora i rezultata nastavnika i saradnika. Svemu pomenutom potrebno je dodati još i problem slabog informacijskog sistema u bibliotekama
i neautomatizovane stručne obrade građe. Šta je potrebno da se uradi?
Preporuka
Uspostavljanje institucija, ili osnaživanje već postojećih,
koje će se baviti uspostavljanjem baza podataka koje će
sadržavati bibliografije, indekse citiranosti istraživača, podatke o naučno-istraživačkim projektima itd.
Ko?
Vlasti / ministarstva, univerziteti i instituti
Kako?
. Unaprijediti funkcionisanje E-CRIS.RS centra Mi1
nistarstva nauke i tehnologije Republike Srpske kroz
upis, tj. evidentiranje svih naučnih institucija i istraživača iz oblasti društvenih nauka, projekata i sl.
. Unaprijediti funkcionisanje CASRIS centra u Kan2
tonu Sarajevu i FEBHRIS centra Federalnog ministarstva obrazovanja i nauke kroz upis, tj. evidentiranje
svih naučnih institucija i istraživača iz oblasti društvenih nauka, projekata i sl.
3. Učiniti dostupnim savremene stručne časopise i
izvore koji se publikuju u svijetu – časopise sa visokim
impakt faktorom.
kreativnost, upotrebljivost/korisnost, konkurentnost i
sl. naučno-istraživačkog rada
Preporuka
Osposobiti mlade istraživače kroz posebne programe da
ovladaju metodologijom naučno-istraživačkog rada i da steknu kompetencije kako bi znali pisati projektne prijedloge,
odnosno kako bi mogli aplicirati na natječaje za domaće ili
međunarodne naučno-istraživačke projekte.
Ko?
niverziteti uz potporu drugih institucija i organizacija
U
koje imaju kompetentne stručnjake iz ovih oblasti
Kako?
. Organizovati seminare, ili druge forme edukacije,
1
na kojima će se angažovati stručnjaci koji će obučiti
ljude kako pisati projektne prijedloge, uz mogućnost
dodjeljivanja certifikata/zvanja po završetku edukacije. Odnosno, osposobljavanje nastavnog i naučno-istraživačkog osoblja (po mogućnosti kroz posebne programe obuke ili putem seminara) za pisanje
naučno-istraživačkih projekata, naučnih radova, članaka i sl., odnosno apliciranje na međunarodne naučno-istraživačke projekte.
. Održavanje seminara i obuka o upravljanju među2
narodnim naučno-istraživačkim projektima, posebno
za osoblje univerziteta zaduženo za međunarodnu saradnju, a posebno za ostalo naučno-nastavno osoblje.
3. Uspostaviti obavezu da nastavno-naučni i naučno-istraživački radnici učestvuju u izradi projekata i da
u sklopu svojih radnih obaveza prate pozive za projekte i pišu koncepte/prijedloge projekata.
. Uvesti na sve studije društvenih nauka značajno
4
ojačane i proširene katedre za metodologiju istraživanja u društvenim naukama.
Preporuka
Urediti i usaglasiti kriterijume i standarde za vrednovanje
kvaliteta naučno-istraživačkog rada.
Ko?
Vlasti / ministarstva, univerziteti i instituti
Kako?
1. Razviti jedinstvene elemente i metodologiju, odnosno kriterijume i standarde za vrednovanje kvaliteta
naučno-istraživačkog rada na nivou Bosne i Hercegovine
. Uspostaviti službu za evidentiranje naučno-istraži2
vačkog rada prema međunarodno prihvaćenim standardima pri zavodima za statistiku
. Pri Agenciji za statistiku BiH / zavodima za statistiku
3
Republike Srpske i Federacije BiH ili Ministarstvu civilnih poslova BiH osposobiti kadrove za trajno praćenje
i evaluaciju naučno-istraživačkog rada (mjeriti kvalitet,
. Ustanoviti jedinstvenu citatnu listu naučnih časopi4
sa na nivou Bosne i Hercegovine, te razviti kriterijume
za određivanje impakt faktora zbornika i časopisa.
Preporuka
Izvršiti licenciranje postojećih instituta i uvesti obaveznu
primjenu licenciranja prilikom osnivanja novih instituta.
Ko?
Vlasti/ministarstva i univerziteti
Kako?
. Usvojiti poseban pravilnik o licenciranju naučnih,
1
odnosno naučno-istraživačkih instituta
2. Odrediti instituciju koja će vršiti licenciranje.
Društvene nauke i istraživanja u Bosni i Hercegovini:
postoji (li) dovoljno razvijen kadrovski potencijal?
Preporuka
Usvajanje odgovarajućih normi i standarda koji će
ujednačiti obaveze nastavnog osoblja prema nastavi i naučno-istraživačkom radu i unapređenje nastavnih planova/
studijskih programa
Ko?
Vlasti/ministarstva i univerziteti
Kako?
. Izmjena zakona o visokom obrazovanju s ciljem
1
uvođenja obaveze nastavnog osoblja za učestvovanjem u naučno-istraživačkim aktivnostima u većoj
mjeri.
. Usvojiti poseban pravilnik na visokoškolskim usta2
novama kojim će se detaljnije odrediti obaveze nastavnog osoblja prema nastavi, te naglasiti obaveza
za većim angažmanom nastavno-naučnog i naučno-istraživačkog osoblja u izvođenju naučno-istraživačkih projekata i naučno-istraživačkog rada.
3. Kreiranje nastavnih planova/studijskih programa
koji posebno naglašavaju naučno-istraživački rad tokom studija, multidisciplinarnost i interdisciplinarnost.
Download

Društvene nauke i istraživanja u Bosni i Hercegovini: postoji