Milanski edikt,
313-2013, Srbija
Grad Niš
Veterinarska komora
Srbije
Medicinski fakultet u Nišu
Naučno-stručni simpozijum
"Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Hotel Aleksandar
Niš, Republika Srbija
16-19 Oktobar 2013
Izdavač
Veterinarski specijalistički institut „Niš“ iz Niša
Za izdavača
Dr sc vet. med. Miloš Petrović
Glavni i odgovorni urednik
Prof dr Željko Cvetnić
Recenzija
Prof. dr Branislav Lako
Direktor, Poljoprivredni fakultet, Univerzitet u Novom Sadu
Prof. dr Zoran Veličković
Medicinski fakultet, Univerzitet u Nišu
Tehnički urednik
Dr sc vet. med. Miloš Petrović
Pokrovitelj:
Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike Srbije - Uprava za
veterinu
Organizator:
Regionalni odbori Veterinarske komore Srbije Nišavskog, Jablaničkog, Pčinjskog,
Pirotskog i Topličkog okruga.
Suorganizatori:
Medicinski fakultet, Univerzitet u Nišu
Veterinarski specijalistički institut Niš
Srpsko veterinarsko društvo
Generalni sponzor:
Veterinarska komora Srbije
Organizacioni odbor:
Predsednik: Dr sc vet med Miloš Petrović, Veterinarski specijalistički institut Niš,
Predsednik RO Nišavskog okruga, Veterinarske komora Srbije
Potpredsednik: Prof. dr Zoran Veličković, Medicinski fakultet, Univerzitet u Nišu
Generalni sekretar: Miodrag Milković, dr vet, Predsednik RO Pčinjskog okruga,
Veterinarske komora Srbije
Naučni odbor:
Prof. dr Branislav Lako, Direktor, Poljoprivredni fakultet, Univerzitet u Novom Sadu
Prof. dr Miroslav Valčić, Fakultet veterinarske medicine, Univerzitet u Beogradu
Prof. dr Bosiljka Đuričić, Fakultet veterinarske medicine, Univerzitet u Beogradu
Prof. dr Sonja Radojičić, Fakultet veterinarske medicine, Univerzitet u Beogradu
Mr sc vet med Zoran Debeljak, Veterinarski specijalistički institut Kraljevo
Prof. dr Milan Baltić, Fakultet veterinarske medicine, Univerzitet u Beogradu
Prof. dr Zora Mijačević, Fakultet veterinarske medicine, Univerzitet u Beogradu
Prof. dr Vera Katić, Fakultet veterinarske medicine, Univerzitet u Beogradu
Prof. dr Biljana Radojičić, Fakultet veterinarske medicine, Univerzitet u Beogradu
Prof. dr Branka Vidić, Naučni institut za veterinarstvo Novi Sad
Doc. dr Dušan Mišić, Fakultet veterinarske medicine, Univerzitet u Beogradu
Dr sc vet med Tamaš Petrović, Naučni institut za veterinarstvo Novi Sad
Dr sc vet med Dragan Rogožarski, Veterinarski specijalistički institut Požarevac
Doc. dr Zoran Rašić, Veterinarski specijalistički institut Jagodina
Mr sc vet med Budimir Plavšić, MPŠiV Republike Srbije, Uprava za veterinu
Prof. dr Branislav Tiodorović, Medicinski fakultet, Univerzitet u Nišu
Doc. dr Nataša Miladinović Tasić, Medicinski fakultet, Univerzitet u Nišu
Prof. dr Žarko Ranković Medicinski fakultet, Univerzitet u Nišu
Počasni odbor:
Prof. dr Dragan Glamočić, ministar poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede Republike
Srbije.
Prof. dr Slavica Đukić Dejanović, ministar zdravlja Republike Srbije
Slobodan Šibalić, spec. dr vet., Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i
vodoprivrede Republike Srbije, direktor, Uprava za veterinu
Prof. dr Zoran Mašić, Državni sekretar, Ministarstvo prosvete, nauke i tehnološkog
razvoja Republike Srbije
Prof. dr Vlado Teodorović, dekan, Fakultet veterinarske medicine, Univerzitet u
Beogradu
Prof. dr Stevan Ilić, dekan, Medicinski fakultet, Univerzitet u Nišu
Akademik Milorad Mitković, dopisni član SANU, Odeljenje medicinskih nauka
Prof. dr Zoran Perišić, gradonačelnik Niša
Prof. dr Brana Redenković Damnjanović, predsednik, Srpsko veterinarsko društvo
Grgo Tikvicki, predsednik, Veterinarska komora Srbije
Dr sc vet med Dobrila Jakić Dimić, Naučni institut za veterinarstvo Srbije
Prof. dr Miroslav Ćirković, Naučni institut za veterinarstvo Novi Sad
Mr sc vet med Radisav Ignjatović, Veterinarski specijalistički institut Niš
Međunarodni naučni odbor:
Doc. dr Stoianka Cankova, Nacionalni dijagnostički naučnoistraživački veterinarsko
medicinski institut Sofija (Bugarska)
Van. Prof. dr Drago Nedić, Fakultet veterinarske medicine Beograd; Javna ustanova
Veterinarski institut Republike Srpske „Dr Vaso Butozan“ Banja Luka (Bosna i
Hercegovina)
Prof. dr Hajrudin Beširović, Veterinarski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Bosna i
Hercegovina (Bosna i Hercegovina)
Prof. dr Lejla Velić, Veterinarski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Bosna i Hercegovina
(Bosna i Hercegovina),
Prof. dr Željko Cvetnić, Hrvatski veterinarski institut Zagreb, (Hrvatska)
Dr sc vet med Boris Habrun, Hrvatski veterinarski institut Zagreb, (Hrvatska)
Dr sc vet med Silvio Špičić, Hrvatski veterinarski institut Zagreb, (Hrvatska)
Prof. dr Dine Mitrov, dekan, Fakultet veterinarske medicine Skoplje, Univerzitet “Sv. Kiril
i Metodij” (Makedonija)
Prof. dr Jovan Bošnjakovski, Fakultet veterinarske medicine Skoplje, Univerzitet “Sv. Kiril
i Metodij” (Makedonija)
Prof. dr Vaso Talevski, Fakultet za medicinski nauki, Univerzitetot „Goce Delčev – Štip
(Makedonija)
Mr sc Dejan Laušević, Specijalistička veterinarska laboratorija, Podgorica (Crna Gora),
Viš. zn. sod. dr. Brane Krt, Veterinarska fakulteta, Univerza v Ljubljani (Slovenija)
Viš. zn. sod. dr. Matjaž Ocepek, Veterinarska fakulteta, Univerza v Ljubljani (Slovenia)
Sekretarijat:
Mr sc vet med Aleksandar Tomić, Veterinarski specijalistički institut Kraljevo
Aleksandar Živulj, spec. dr vet., Veterinarski specijalistički institut Pančevo
Bratislav Kisin, spec. dr vet., Veterinarski specijalistički institut Sombor
Darko Bošnjak, Veterinarski specijalistički institut Zrenjanin
Đorđe Janku, spec. dr vet., Veterinarski specijalistički institut Zrenjanin
Georgijevski Gilo, spec. dr vet., Veterinarski specijalistički institut Niš
Mr sc vet med Goran Đorić, Predsednik RO Jablaničkog okruga, Veterinarske komora
Srbije
Mr sc vet med Igor Đorđević, Veterinarski specijalistički institut Jagodina
Mališa Radosavljević, dr vet, Predsednik RO Jablaničkog okruga, Veterinarske komora
Srbije
Milena Živojinović, spec. dr vet., Veterinarski specijalistički institut Požarevac
Milijana Nešković, spec. dr vet., Veterinarski specijalistički institut Zaječar
Miodrag Jovanović, dr vet. Predsednik RO Pirotskog okruga, Veterinarske komora Srbije
Mr sc vet med Miroljub Dačić, Veterinarski specijalistički institut Jagodina
Nenad Jovanović, Vojska Srbije
Sanja Čelebićanin, spec. dr vet., MPŠiV Republike Srbije, Uprava za veterinu
Slavonka Stokić-Nikolić, spec. dr vet., Veterinarski specijalistički institut Požarevac
Slobodan Maksimović, spec. dr vet., Veterinarski specijalistički institut Šabac
Snežana Radenković, spec. dr vet., Veterinarski specijalistički institut Niš
Tibor Molnar, spec. dr vet., Veterinarski specijalistički institut Subotica
Zoran Marinković, MPŠiV Republike Srbije, Uprava za veterinu
Zoran Raičević, spec. dr vet., Veterinarski specijalistički institut “Niš”
Naučno-stručni simpozijum
"Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
PROGRAM
Hotel Aleksandar, Niš, Republika Srbija
16-19 Oktobar 2013
Sreda, 16. oktobar 2013. godine, Hotel Aleksandar, Niš
1400
18
Registracija učesnika
00
Koktel dobrodošlice, domaćin Veterinarska komora Srbije
Četvrtak, 17. oktobar 2013. godine, Hotel Aleksandar, Niš
800 - 850
00
9 -9
Registracija učesnika
30
Svečano otvaranje i pozdravna reč
930 - 1000
Uvodna predavanja
930 - 945
Željko Cvetnić: Brucellosis - Prošlost, sadašnjost i budućnost
45
9 - 10
00
1000 - 1030
30
00
30
40
10 - 13
Vaso Taleski, Zdravkovska M, Markovski V, Danilova M: "Combating
Brucellosis - New trends and new challenges"
Kafe pauza
Epidemiologija i javno zdravlje, aspekti bruceloze ljudi i životinja
Predsedavajući: Prof dr Branislav Lako
10 - 10
Brane Krt, Maja Sočan, Matjaž Ocepek, Majda Golob: Eradikacija i
kontrola bruceloze u Sloveniji
1040 - 1050
Željko Cvetnić: Bruceloza u životinja i ljudi u Republici Hrvatskoj
1050 - 1055
Silvio Špičić, Kiš T, Zdelar-Tuk M, Račić I, Duvnjak S, Habrun B, Cvetnić
Ž: Bruceloza goveda: program eradikacije bolesti u Hrvatskoj
1055 - 1100
Silvio Špičić, Kiš T, Zdelar-Tuk M, Račić I, Duvnjak S, Habrun B, Cvetnić
Ž: Bruceloza ovaca i koza: program eradikacije bolesti u Hrvatskoj
1100 - 1110
Lejla Velić, Beširović H, Dukić B, Bajrović T, Zuko A, Zvizdić Š, Eterović T:
Bruceloza goveda u Federaciji Bosne i Hercegovine
1110 - 1120
Drago Nedić, Trkulja R, Marić J: Kontrola bruceloze u Bosni i Hercegovini,
iskustva i ograničenja
1120 - 1125
Dženo Hadžović, Mehmedbašić Devedžić Z, Nemet A, Batinić S: Kontrola
bruceloze u bosni i hercegovini u periodu januar 2009. – oktobar 2013.
godine
1125 - 1135
Dejan Laušević, Pavićević Z,Pejović N, Adžić B, Mijatović I, Miković R:
Epizootiološka situacija bruceloze u Crnoj Gori u periodu 2008. – 2012.
godine
1135 - 1145
Kirandjiski Toni, Nikolovska G., Smilenovska-Mihajlovic B., Krstevski K.,
Djadjovski I., Cvetkovikj I., Janevski A., Mrenoshki S., Mitrov D.: Progress
of Sheep and Goat Brucellosis Control in Republic of Macedonia
1145 - 1155
Стоянка Атанасова: Kontrol na Brucelozata v Republika Bъlgariя za
perioda 2002- 2012 godina
1155 - 1205
Árpád Bacsadi: Stanje Brucelloze u Republici Mađarskoj - zakonska
pozadina, dijagnostika
1205 - 1215
Budimir Plavšić, Čelebićanin S, Miloš Petrović, Debeljak Z, Dačić M,
Nešković M, Živojinović M, Stanojanović S, Maksimović S, Vidić B, Živulj
A, Kisin B, Jaku Đ, Molnar T: Epizootiološka situacija bruceloze u Srbiji u
periodu 2005 - 2013
1215 - 1220
Miloš Petrović, Raičević Z, Antanasijević S, Georgijevski G: Eradikacija i
kontrola bruceloze na nišavskom i južnomoravskom epizootiološkom
području u periodu od 2000. do 2013. godine
1220 - 1225
Zoran Debeljak, Tomić A., Žarković A, Matović K, Polaček V, Vasković N,
Rajković M.: Bruceloza životinja na teritoriji VSI "Kraljevo" - karakteristike i
analiza rizika
1225 - 1230
Dragan Rogožarski, Živojinović M, Plavšić B, Dobrosavljević I, Lazić M,
Stokić-Nikolić S: Bruceloza svinja na teritoriji braničevskog i podunavskog
okruga
1230 - 1235
Aleksandar Živulj, Gavrilović P., Todorović I., Parunović J., Ilić S.:
Bruceloza na Južnobanatskom epizootiološkom području u prvoj deceniji
XXI veka- dijagnostikovanje i eradikacija kod domaćih životinja
1235 - 1240
Silva Uzelac, Pavlović R, Bugarski D, Pušić I, Medić S: Suzbijanje i
iskorenjivanje bruceloze u Sremu
1240 - 1250
Aleksandar Stojanov: Epidemioloske karakteristike, pojava i suzbivanje
humane bruceloze u Republici Makedoniji, u periodu od 1996. - 2012.
godine
1250 - 1300
Mladen Petrović, Ilić S, Šeguljev Z: „Epidemiologija bruceloze u AP
Vojvodini"
1300 - 1330
Diskusija
30
13 - 15
00
00
15 - 14
40
Pauza za ručak
RADIONICE
00
00
Miloš Petrović: Ovčji epididimitis
00
00
Dragan Rogožarski, Živojinović M, Dobrosavljević I, Lazić M, Prokić N:
Specifičnosti bruceloze kod svinja
1700 - 1800
Vesna Protić-Đokić, Ristanović E, Atanasievska S: Brucella canis kao
zdrastveni izazov
1930
Svečana večera - Restoran Bolji Život I, Gabrovački put
15 - 16
16 - 17
Petak, 18. oktobar 2013. godine, Hotel Aleksandar, Niš
800 - 850
00
9 - 10
00
Registracija učesnika
Imunologija i laboratorijska dijagnostika
Predsedavajući: Prof dr Zoran Veličković,
00
10
Kajsar Z. Kushaliev, Kakishev GM, Radojicic B: Poređenje imunoloških
promena u organizmu zamoraca nakon primene dve vrste vakcina protiv
bruceloze
910 - 925
Atanasova Stojanka, Marina D, Marin Y, Evgenia D: A comparative study
9 -9
about the sensitivity of the Complement Fixation Test (СFT) in Diagnostic
of the disease brucellosis in cows held in 40 С and 370 С
925 - 935
Aleksandar Žarković, Matović K, Vidanović D, Debeljak Z, Tomić A.:
Fluorescentna polarizacija u dijagnostici bruceloze
935 - 945
Oliver Radanović, Veljović Lj, Stanojević S, Žutić J, Žutić M: Izolacija i
identifikacija brucella suis iz pobačenog ploda krmače
945 - 1000
00
10 - 12
00
Diskusija
RADIONICE
1000 - 1100
Majda Golob, Ocepek M, Krt B: Serological diagnosis of brucellosis: EUReference Laboratory Complement Fixation Test
1100 - 1200
Matjaž Ocepek, Brane Krt, Urška Zajc, Pirš Tina, Pate Mateja:
Bakteriološka i molekularna dijagnostika bruceloze
1200 – 1230
Kafe pauza
30
30
30
50
Vera Katic: Procena rizika od nastanka infekcije ljudi Brucella spp.iz mleka
i proizvoda od mleka
1250 - 1305
Pavle Sekulovski: Uticaj Brucele melitensis na bezbednost mesa i organa
zaklanih zivotinja
1305 - 1330
Diskusija
12 - 13
Bruceloza - Bezbednost hrane
Predsedavajući: Prof dr Zora Mijačević
12 - 12
30
00
Pauza za ručak
00
00
Legislativa, mere kontrole bruceloze
13 - 15
15 - 16
Predsedavajući: Prof dr Bsiljka Đuričić
1500 - 1510
Brana Radenković-Damnjanović, Janković Lj, Teodorović R, Đorđević M:
Biosigurnosne mere kod pojave bruceloze
1510 - 1520
Krstevski Kiril, Djadjovski I., Cvetkovikj I., Janevski A., Mrenoshki S.,
Kirandziski T., Naletoski I., Mitrov D.: Rev 1 vaccination in sheep and
goat in Macedonia – diagnostic challenges
1520 - 1530
Čelebićanin S, Budimir Plavšić: Program iskorenjivanja bruceloze u Srbiji
2006 - 2012 i važeća legislativa
1530 - 1540
Elizabeta Ristanović, Protić-Đokić V, Atanasievska S, Jovanović D,
Radaković S: Brucella spp. kao biološko oružje: istinski rizik ili
pretpostavljenja pretnja
1540 - 1600
Diskusija
00
15
Kafe pauza
15
15
Okrugli sto - Srpsko veterinarsko društvo
16 - 16
16 - 17
Predsedavjući: Prof. Dr Zora Mijačević
17
15
Zatvaranje simpozijuma
Dodela sertifikata
Subota, 19. oktobar 2013. godine
930
Poseta Narodnog muzeja Niš i muzeja Čele Kula, sa piknikom u Veterinarskom
specijalističkom institutu „Niš“. Polazak autobusom ispred hotela Aleksandar.
Sadržaj
Brucellosis - Prošlost, sadašnjost i budućnost
Željko Cvetnić .....................................................................................................................
COMBATING BRUCELLOSIS – NEW TRENDS AND NEW CHALLENGES
Vaso Taleski, Zdravkovska Milka, Markovski Velo, Danilova Marina, Jovevska Svetlana .
ERADIKACIJA I KONTROLA BRUCELOZE U SLOVENIJI
Brane Krt, Matjaž Ocepek, Majda Golob, Maja Sočan ......................................................
BRUCELOZA U ŽIVOTINJA I LJUDI U REPUBLICI HRVATSKOJ
Željko Cvetnić .....................................................................................................................
BRUCELOZA GOVEDA: PROGRAM ERADIKACIJE BOLESTI U HRVATSKOJ
Silvio Špičić, Tomislav Kiš, Maja Zdelar-Tuk, Ivana Račić, Sanja Duvnjak, Boris Habrun i
Željko Cvetnić .....................................................................................................................
BRUCELOZA OVACA I KOZA: PROGRAM ERADIKACIJE BOLESTI U HRVATSKOJ
Silvio Špičić, Tomislav Kiš, Maja Zdelar-Tuk, Ivana Račić, Sanja Duvnjak, Boris Habrun i
Željko Cvetnić ...................................................................................................................
BRUCELOZA GOVEDA U FEDERACIJI BOSNE I HERCEGOVINE
Lejla Velić, Hajrudin Beširović, Behija Dukić, Tarik Bajrović, Almedina Zuko, Šukrija
Zvizdić, Toni Eterović .........................................................................................................
KONTROLA BRUCELOZE U BOSNI I HERCEGOVINI, ISKUSTVA I OGRANIČENJA
Drago Nedić, Rodoljub Trkulja, Jelena Marić .....................................................................
KONTROLA BRUCELOZE U BOSNI I HERCEGOVINI U PERIODU JANUAR 2009. –
OKTOBAR 2013. GODINE
Dženo Hadžović, Zorana Mehmedbašić Devedžić, Aleksandar Nemet, Svjetlana Batinić.
EPIZOOTIOLOŠKA SITUACIJA BRUCELOZE U CRNOJ GORI U PERIODU 2008. –
2012. GODINE
Dejan Laušević, Zorica Pavićević, Nikola Pejović, Bojan Adžić, Irina Mijatović, Radoš
Miković ...............................................................................................................................
PROGRESS OF SHEEP AND GOAT BRUCELLOSIS CONTROL IN REPUBLIC OF
MACEDONIA
Kirandjiski Toni, Nikolovska Greta, Smilenovska-Mihajlovic Biljana, Krstevski Kiril,
Djadjovski Igor, Cvetkovikj Iskra, Janevski Aleksandar, Mrenoshki Slavcho, Mitrov Dine..
КОНТРОЛ НА БРУЦЕЛОЗАТА В РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ ЗА ПЕРИОДА 20022012 ГОДИНА
Стоянка Атанасова .................................................................................................
EPIZOOTIOLOŠKA SLIKA BRUCELOZE NA NIŠKOM I JUŽNOMORAVSKOM
EPIZOOTIOLOŠKOM PODRUČJU U PERIODU OD 2003. DO 2012. GODINE.
Miloš Petrović, Raičević Z, Antanasijević S, Georgijevski G ..............................................
BRUCELOZA ŽIVOTINJA NA TERITORIJI SVI «KRALJEVO» - KARAKTERISTIKE I
ANALIZA RIZIKA
Debeljak Z., A. Tomić, A. Žarković, K. Matović, V. Polaček, N. Vasković, M. Rajković .....
BRUCELOZA SVINJA NA TERITORIJI BRANIČEVSKOG I PODUNAVSKOG
OKRUGA
Dragan Rogožarski, Milena Živojinović, Budimir Plavšić, Ivan Dobrosavljević, Milica
Lazić, Slavonka Stokić-Nikolić ............................................................................................
BRUCELOZA NA JUŽNOBANATSKOM EPIZOOTIOLOŠKOM PODRUČJU U PRVOJ
DECENIJI XXI VEKA – DIJAGNOSTIKOVANJE I ERADIKACIJA KOD DOMAĆIH
ŽIVOTINJA
A. Živulj, P. Gavrilović, I. Todorović, Jasmina Parunović, S. Ilić .......................................
1
4
13
22
23
24
25
30
39
40
45
46
50
57
67
76
Ovčji epididimitis
Miloš Petrović .....................................................................................................................
SPECIFIČNOSTI BRUCELOZE KOD SVINJA
Dragan Rogožarski, Milena Živojinović, Ivan Dobrosavljević, Milica Lazić, Nataša Prokić.
BRUCELLA CANIS KAO ZDRASTVENI IZAZOV
Vesna Protić-Đokić, Elizabeta Ristanović, Sonja Atanasievska .........................................
POREĐENJE IMUNOLOŠKIH PROMENA U ORGANIZMU ZAMORACA POSLE
PRIMENE DVA TIPA VAKCINA PROTIV BRUCELOZE
Kajsar Z. Kushaliev, Murat G.Kakishev, Biljana Radojicic .................................................
СРАВНИТЕЛНО ИЗПИТВАНЕ ЧУВСТВИТЕЛНОСТТА НА РЕАКЦИЯ ЗА
0
0
СВЪРЗВАНЕ НА КОМПЛЕМЕНТА (РСК) ИЗВЪРШЕНА ПРИ 4 С И 37 С ЗА
ДИАГНОСТИКА НА БРУЦЕЛОЗА ПРИ ГОВЕДАТА
Atanasova Stojanka, Dragoycheva Marina, Yosifov Marin, Dimitrova Evgenia .................
IZOLACIJA I IDENTIFIKACIJA BRUCELLA SUIS IZ POBAČENOG PLODA KRMAČE
Oliver Radanović, Ljubiša Veljović, Slobodan Stanojević, Jadranka Žutić, Milenko Žutić...
SEROLOGICAL DIAGNOSIS OF BRUCELLOSIS: EU-REFERENCE LABORATORY
COMPLEMENT FIXATION TEST
Majda Golob, Matjaž Ocepek, Brane Krt ............................................................................
BAKTERIOLOŠKA I MOLEKULARNA DIJAGNOSTIKA BRUCELOZE
Matjaž Ocepek, Brane Krt, Urška Zajc, Tina Pirš, Mateja Pate ..........................................
PROCENA RIZIKA OD NASTANKA INFEKCIJE LJUDI BRUCELLA SPP. IZ MLEKA I
PROIZVODA OD MLEKA
Vera Katić ...........................................................................................................................
UTICAJ BRUCELLA MELINTESIS NA BEZBEDNOST MESA I ORGANA ZAKLANIH
ŽIVOTINJA
Pavle Sekulovski ................................................................................................................
BIOSIGURNOSNE MERE KOD POJAVE BRUCELOZE
Radenković-Damnjanović Brana, Janković Ljiljana, Teodorović Radislava .......................
Rev 1 VACCINATION IN SHEEP AND GOATS – DIAGNOSTIC CHALLENGES
Krstevski Kiril, Djadjovski Igor, Cvetkovikj Iskra, Janevski Aleksandar, Mrenoshki
Slavcho, Kirandziski Toni, Naletoski Ivancho, Mitrov Dine .................................................
BRUCELLA
SP.
KAO
BIOLOŠKO
ORUŽJE:
ISTINSKI
RIZIK
ILI
PRETPOSTAVLJENA PRETNJA
Elizabeta Ristanović, Vesna Protić Đokić, Sonja Atanasievska, Dragutin Jovanović,
Sonja Radaković ................................................................................................................
82
95
113
120
126
134
140
148
154
167
174
182
183
Poštovane kolege,
U godini obeležavanja jubileja 17 vekova od donošenja jednog od najznačajnijih
dokumenata u istoriji hrišćanstva, Milanskog edikta, održaće se Naučno-stručni
simpozijum sa međunarodnim učešćem: "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi".
Bruceloza je jedna od najrasprostranjenijih zoonoza, koja značajno ugrožava
zdravlje ljudi i životinja širom sveta. Pojava bruceloze kod ljudi u uskoj je vezi sa
pojavom bolesti kod životinja, i jedino se tako bolest može posmatrati, izučavati i
suzbijati.
Kao globalna zoonoza bruceloza jeste veliki izazov veterinarske i medicinske
struke. Uvereni smo da je buduća borba protiv bruceloze u cilju zaštite zdravlja ljudi i
životinja, efikasne kontrolie i iskorenjivanja u zemljama Jugoistočne Evrope, moguća
zajedničkim naporima, promocijom regionalne i međunarodne saradnje.
Istaknuti profesori, stručnjaci veterinarske i medicinske nauke, okupiće se u Nišu
i razmeniti naučna saznanja i iskustava iz prakse o brucelozi u cilju promovisanja
prevencije, kontrole i suzbijanja bruceloze na nacionalnom, regionalnom i
međunarodnom nivou.
Pozivamo Vas da aktivnim učešćem u radu naučno-stručnog simpozijuma
"Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi" doprinesete razvoju sveobuhvatne nacionalne i
regionalne strategije i akcionih planova za međusektorsku i regionalnu saradnju kako bi
kontrola i iskorenjivanje bruceloze bila efikasnija.
S poštovanjem,
Dr sci vet. med Miloš Petrović
Predsednik organizacionog odbora
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
BRUCELOZA - PROŠLOST, SADAŠNJOST I BUDUĆNOST
Željko Cvetnić
Hrvatski veterinarski institut Zagreb, Hrvatska
Bruceloza je kontagiozna zarazna bolest velikog broja životinja i ljudi. U životinja
se najčešće očituje pobačajem, kroničnog je tijeka ili je latentna infekcija. Jedna je od
najopasnijih bolesti koje se sa životinja prenose na ljude. Ljudi se najčešće inficiraju u
dodiru s sekretima i ekskretima te ingestijom namirnica bruceloznih životinja ili
inhalacijom aerosola. Prema procjeni Svjetske zdravstvene organizacije (WHO) u svijetu
se godišnje prijavo oko 500 000 slučajeve oboljelih ljudi od bruceloze, a smatra se da ih
je u stvarnosti 25 puta više. Bruceloza je bolest koja rijetko ubija, ali oboljeli često požele
umrijeti.
Najranije spoznaje o brucelozi nalazimo u Hipokratovoj raspravi “On Epidemics”
oko 450 godina prije Krista, u kojoj se opisuje intermitirajuća groznica u ljudi koja bi
klinički odgovarala brucelozi. Zapisi iz Biblije navode da su ovce i koze pobacivale
mladunčad, a opisi iz starogrčke medicinske literature odgovaraju humanoj brucelozi.
Godine 1861. Marston je opisao brucelozu kao zasebnu bolest i nazvao je Mediteranska
gastrična povratna groznica (engl. “Mediterranean gastric remittent fever”). Uzročnika
bolesti otkriva 1887. godine pukovnik engleske vojske dr. David Bruce kada iz slezene
britanskog vojnika izdvaja bakteriju koju tada naziva Micrococcus melitensis. Godine
1897. danski veterinar Bernard Bang iz pobačene placente goveda izdvojio je
specifičnog uzročnika bruceloze u goveda. Tek 1905. godine malteški doktor i arheolog
Termistokles Zamit dokazuje zoonotsku prirodu bolesti izdvajajući patogenog uzročnika
iz nepasteriziranog kozjeg mlijeka. Traum (1914.) je iz jetre i drugih organa pobačenih
plodova svinja izdvojio brucelu. Rinjard i Higler (1928.) dokazali su brucelozu u konja s
fistulama na grebenu. McFarland i sur. (1952.), u Novom Zelandu i Simonns i Hall
(1953.), u Australiji dokazali su Brucellu (B.) ovis u ovaca i ovnova. Carmichael i Keeney
(1968.) iz placente i pobačenih plodova pasa izdvojili su B. canis.
Godine 2007. opisane su nove vrste brucela B. ceti izdvojena iz kita i tuljana i B.
pinnipedialis iz morskog psa, B. microti izdvojena iz voluharice (2008.) i B. inopinata
izdvojena iz inficiranih inplantata dojke žene s kliničkom slikom bruceloze (2010.).
Sredozemlje se smatra prirodnim rezervoarom B. melitensis, a osobito zemlje
duž sjeverne i istočne mediteranske obale. U europskim zemljama bruceloza
uzrokovana vrstom B. abortus javljala se u zapadnim i sjevernim dijelovima gdje je
uglavnom suzbijena. Danas se još u velikih i malih preživača pojavljuje u Sjevernoj
Irskoj, Portugalu, Španjolskoj, Italiji i Grčkoj, a u ovaca i koza u Portugalu, Španjolskoj,
Italiji, i Grčkoj. Bruceloza na prostoru bivše Jugoslavije prvi puta dokazana u Istri i
slovenskom primorju 1947. godine. Zatim se 1978. godine pojavila se u Makedoniji,
proširila se na Kosovo i južnu Srbiju. U Hrvatskoj je ponovo zabilježena epizootija 1990.,
u Istri i 1991. godine u sjevernoj Hrvatskoj. Godine 2004. do 2007. javlja se velika
epizootija i epidemija u Bosni i Hercegovini. Slovenija je ranijih godina eradicirala
1
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
brucelozu uzrokovanu vrstama B. melitensis i B. abortus i dobila status zemlje slobodne
od ove bolesti. Povremene epizootije uzrokovane vrstom B. suis javljaju se mnogim
zemljama Europe, a dominira B. suis biovar 2. U Hrvatskoj je izdvojena B. suis biovar 3
u konja i svinja, što je prvi dokaz tog biovara u Europi. Veliki problem u uzgojima ovaca
predstavljaju i infekcije vrstom B. ovis gdje nanose velike gospodarske štete. Bolesti se
uzrokovane ovom vrstom ne pridaje se tolika pažnja osobito u zemljama koje imaju veliki
problem s B. melitensis.
U nadzoru i kontroli bruceloze Europska Unija (EU) je uvela različite propise o
trgovini i prometu goveda i svinja (EC 64/432), te ovaca i koza (EC 91/68), a isto tako
uvela je propise o proizvodima životinjskog podrijetla, identifikaciju životinja i slično.
Postoje i različite agencije koje su osnovane posljednjih godina poput Europskog centra
za prevenciju i kontrolu bolesti (ECDC: European Centre for Disease Prevention &
Control (2005), Europska agencija za sigurnost hrane (EFSA: European Food Safety
Authority (2002). Osim toga osnovane su različite skupine koje su sufinancirane iz
programa koji pomažu iskorjenjivanje bruceloze (Task Force for Monitoring Diseases
Eradication (2000), Eradication programmes, expert groups (2012).
Godine 2006. uspostavljen je i EU Referalni Laboratorij koji koordinira rad svih
nacionalnih laboratorija za brucelozu u Europskoj Uniji (provodi proficiency testove,
održava radionice tijekom godine i omogućuje trening osoblja te pomaže prilikom pojave
bruceloze u pojedinoj zemlji članici). U EU postoji strategija u kontroli i eradikaciji
bruceloze - prilikom niske prevalencije bolesti provodi se testiranje i klanje, prilikom
srednje prevalecije bolesti uz testiranje i klanje provodi se vakcinacija zamjenskih
ženskih životinja (S19, RB51 i REV 1 vakcinama za velike i male preživače), a prilikom
utvrđivanja visoke prevalencije provodi se masovna vakcinacija (Grčka i pojedine regije
Španjolske i Portugala). Provođenjem zajedničke politike kontrole i suzbijanja bruceloze
došlo je do smanjenja oboljenja ljudi. Tijekom 1999. godine utvrđeno je nešto manje od
4000, a 2011., taj broj je bio manji od 400 oboljelih ljudi. U posljednjih deset godina
evidentan je ogroman napredak, koji se očituje u poboljšanju strategije upravljanja
(identifikacija, promet stokom, redoviti pregledi i kontrole) stada te ponovno uvođenje
cjepiva kao alata za kontrolu bolesti. Rezultati su vidljivi u Francuskoj i na Cipru (potpuno
iskorjenjivanje bruceloze), skoro završeno iskorjenjivanje u Sjeverno Irskoj (B. abortus),
odlični rezultati u Španjolskoj, sporija eradikacija u Portugalu i Italiji, ali loši rezultati i
informacije iz Grčke. Odgovarajuće strategije pokazale su se učinkovite, a stalni nadzor i
kontrola je elementarna u regijama slobodnim od bolesti.
Postoje stalne opasnosti, a to je uvijek moguća pojava bolesti u zemljama
slobodnih od bolesti. Podcjenjivanje učestalosti bolesti - u Sjevernoj Irskoj (goveđa
bruceloza) smanjuje se nadzor, a u Grčkoj (ovce i koze) dolazi do prekida vakcinacije.
Slabija kontrola granice – iz zaražene zemlje u slobodnu od bolesti, primjer iz Sjeverne i
Republike Irske prijenos bruceloze goveda u Ujedinjeno Kraljevstvo, a poznati su
slučajevi prijenosa bolesti iz Belgije u Francusku te iz Bosne i Hercegovine u Hrvatsku
(granična područja). Divlji rezervoari (B. abortus/B. melitensis) - do nedavno nisu
identificirani u EU. Nekoliko sporadičnih slučajeva B. abortus i B. melitensis u divljih
preživača smatralo se slijepim ili mrtvi domaćinima. U decembru 2011. dokazana B.
melitensis u ljudi u alpskim područjima Francuske. Pokrenuta je kontrola divljih preživača
2
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
(divokoze, jeleni i srne). Godine 2012., identificiran je primarni rezervoar alpski kozorog
(Alpine Ibex) (22 pozitivno uzorka od 77 pretraženih životinja).
Svaka zemlja ima svoje zakonodavstvo o kontroli bolesti, prometa stokom,
označavanju i slično i svi se ti propisi manje ili više naslanjaju na propise EU. Međiutim
strategija suzbijanja bolesti u različitim zemljama je različita, što je uvjetovano situacijom
s brucelozom u zemlji, mogućnostima i drugim društveno - političkim te materijalnim
okolnostima važnim u provođenju opsežnim mjera u kontroli i suzbijanju bruceloze.
“TASK FORCE” za regiju? Osnivanje radne grupe (različiti stručni profili) koja bi
se povremeno sastajala radi razmjene informacija (stručne radionice po različitim
temama), razmjena ljudi (treninzi u laboratorijima) i drugo.
"VRHUNSKA DIJAGNOSTIKA - molekularna epidemiologija" - Regionalni
nedostatak epidemioloških istraživanja unazad par desetljeća onemogućava efikasnu
kontrolu širenja bolesti.
Klasična serološka i mikrobiološka pretraga nije dostatna. Molekularne tehnike PCR (BRU-UP, BRU-LOW, Bruce ladder, Multiplex suis, RFLP) - vrlo dobre, ali postoji
vrlo velika genetska homogenost roda Brucella (>90%) koja izaziva nepremostive
probleme prilikom podtipiziranja mikrobiološkim i standardnim molekularnimm
tehnikama. Ključno je tipiziranje sojeva, utvrđivanje izvora zaraze, razlikovanje
vakcinalnih od divljih sojeva i drugo. Proučavanjem 16 lokusa koji sadrže različiti broj
uzastopnih ponavljanja (MLVA-engl. multiple lokus number tandem repat analysis)
pokazao se kao trenutačno najprikladnija metoda genotipizacije koja posjeduje i
internacionalnu bazu genotipova. Potvrdili smo da metoda ima dijagnostički potencijal.
Sojevi se grupiraju zajedno na osnovi filogenetske i geografske povezanosti otkrivajući
tako regionalnu specifičnost i posebnost koje upućuje na moguće načine širenja bolesti
među životinjama. Utvrđen je izvor i smjer širenja bruceloze u Hrvatsku. Sojevi B. suis
najčešće potječu iz Srbije, a sojevi B. melitensis iz Bosne i Hercegovine. Sojevi
podrijetlom od ljudi u skladu su s epidemiološkim podacima koji govore da su se ljudi
inficirali konzumacijom mliječnih proizvoda iz Makedonije i Bosne i Hercegovine. Unijeli
smo više od 50 novih genotipova u međunarodnu bazu te uveli metodu u rutinsku
upotrebu. Ovi koraci bi trebali pridonjeti globalnim naporima kontrole i iskorjenjivanja
bruceloze, pogotovo ako uslijede istraživanja na široj regionalnoj osnovi.
3
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
COMBATING BRUCELLOSIS – NEW TRENDS AND NEW CHALLENGES
Vaso Taleski, Zdravkovska Milka, Markovski Velo, Danilova Marina, Jovevska Svetlana
Faculty of Medical Sciences, University “Goce Delcev” Sthip, Macedonia
Abstract
Aim: To present an overview of epidemiology, diagnostics, control and new challenges
of brucellosis from the aspect, experiences and challenges of a small country from
endemic area as a contribution of combating brucellosis on a global level. Also present a
novel reservoirs as a new challenge combating brucellosis.
Material and Methods
Review on epidemiology, various diagnostic methods, assessment upon experience with
different measures and approaches to control brucellosis in animals affecting spreading
brucellosis in humans.
Results and Discussion
Implementing vaccination for small ruminants (sheep and goats), as a control strategy
instead former strategy of “test and slaughter”, gives significants results in decreasing
the epizooty in animals and human morbidity, in a relative short time, but imperative is to
continue with that measures.
Diagnostics would not be a problem due continuously education of veterinary and
medical personnel and population, and implementation of various diagnostic testsin
most laboratories. Isolation and identification of Brucella spp., as a “gold standard” is not
routinely implemented, but isolation with new systems for blood cultures and
identification with automated identification,occasionally happens.The number of
novel Brucella species,isolated more recently from marine mammals, raised many
questions about their origin as well as on the evolutionary history and taxonomy of the
genus.
The optimal treatment of human brucellosis is still debatable. The preferred treatment
should be with dual or triple regimens including an aminoglycoside, to avoid treatment
failure and relapses, serious complications, or residual damage from focal disease.
Conclusions
Effective control of brucellosis requires implementation a long term effective control
measures. Cooperation of multi-sectorial governmental agencies and cooperation
between all countries in endemic region is necessary. International assistance in
resources and expertise are more than welcome. Potential of new species to cause
disease in humans remains brucellosis continuously challenge as re-emerging zoonosis.
A large number of diagnostic tests have been implemented, but new species may
require new tests.
Key words: brucellosis, diagnostics, vaccination, control.
4
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
BORBA SA BRUCELOZOM - NOVI TRENDOVI I NOVI IZAZOVI
Vaso Taleski, Zdravkovska Milka, Markovski Velo, Danilova Marina, Jovevska Svetlana
Fakultet medicinski nauka, Univerzitet “Goce Delchev” Stip, Macedonia
Kratak sadrzaj
Cilj:
Prikazati pregled epidemiologije, implementirnih testova, kontrolnih mera i nove izazove
bruceloze, iz aspekata iskustava i izazova male zemlje iz endemske regije i njen
doprinos u borbi sa brucelozom na globalnom nivou.
Material i metodi
Pregled epidemiologije, različitih dijagnostičkih testova, tretmana, iskustvena procena
različitih mera i pogleda na kontrolu bruceloze kod životinja sa uticajem na širenje
bruceloze kod ljudi, literaturni podaci o novim brucelama.
Rezultati i diskusija
Implementacija vakcinacije za sitnu stoku (ovca i koza), kao strategija za kontrolu
bruceloze umesto ranije strategije “testiranje i klanje”, daje značajne rezultate u
smanjenju epizootije u životinja i morbiditeta kod ljudi, u relativno kratkom vremenu, ali
sa imperativom da se produži sa ovim merama. Dijagnoza više ne treba biti problem
zbog kontinuirane edukacije veterinarnih i medicinskih radnika i populacije, kao i
implementacije različitih dijagnostičkih testova u najvećem broju laboratorija. Izolacija i
identifikacija Brucella spp., kao “zlatni standard” nije rutinski implementirana, ali
povremeno, izolacija se vrši sa novim sistemima za hemokulture aidentifikacija pomocu
automatskih sistema za identifikaciju. Nove vrste Brucella, izoliranih nedavno kod
morskih sisara, pokrece brojna pitanja o njihovom poreklu kao i o evoluciji i taksonomiji
roda. Optimalan tretman za humanu brucelozu se još debatira. Poželjan tretman je sa
kombiunacijom dva ili tri antibiotika, dovoljno dugo vremena, da bi izbegli neuspeh u
tretmanu, relapsi, ozbiljne komplikacije ili rezidualna oštećenja zbog fokusnih obolenja.
Zaključak
Efikasna kontrola bruceloze zahteva implementaciju dugoročnih efikasnih kontrolnih
mera. Saradnja multi-sektorskih vladinih agencija i saradnja država u endemskom
regionu je neophodnost. Međunarodna pomoć u resursima i ekspertizi je uvek
dobrodošla. Zbog potencijala novih vrsta da prouzrokuju bolest i kod ljudi, bruceloza
ostaje i dalje kontinuirani izazov kao opasna zoonoza. Veliki broj dijagnostičkih testova
su implementirani, ali nove vrste brucela možda će zahtevati nove testove.
Kljucne reči: bruceloza, dijagnosticki testovi, vakcinacija, kontrola.
5
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Uvod
Bruceloza je tipična zoonoza koja još uvek ostaje svetski veterinarski i medicinski
problem, sa velikim uticajem na zdravstvenu i ekonomsku situaciju obuhvaćenih regija. I
pored toga što je jedna od najčescih zoonoza spada u grupu zapostavljenih zaraznih
obolenja.
Prvi opis obolenja je dao Hippocrates oko 450 BC. Capasso je prezentirao
dokaze postojanja koštanih lezija kod ljudi ubijenih prilikom erupcije Vezuva u 79 AD,
kao i prisustvo bakterija sa morfologijom Brucella u karboniziranom siru (Capasso,
2002). Marston je prvi u 1859 godini opisao brucelozu kao posebno obolenje. Prvi je
izolirao uzrocnika (Brucellu melitensis) David Bruce 1887 na Malti, a da se radi o
zoonozi prvi je ukazao Zammit 18 godina kasnije.
Prema podacima WHO, u svetu godišnje oboli oko 500.000 ljudi, sa oko 20.000
slučajeva u Europi. Oblasti sa visokim rizikom su zemlje Mediterana (Portugal, Spanija,
Juzni deo Francuske, Italija, Grcka, Turska i Severna Afrika), Juzna i Centralna Amerika,
Isticna Europa, Azija, Africa, Karibi i Srednji Istok (Corbel, 2006). Nekoliko područja koja
su bila tradicionalno endemska, kao Francuska, Izrael i većina Latinske Amerike,
postiglli su kontrolu nad brucelozom. Međutim, u drugim delovima sveta, poput Bliskog
Istoka, stanje se rapidno pogoršalo. U 2005., godišnja incidenca na 100.000 u Siriji je
bila 160.30, u Mongoliji 60.60, Iraku 52.30, a u Saudijskoj Arabiji 21.40. Sve ukazuje na
novu globalnu mapu bruceloze (Papas i sar., 2006). Ipak, ne postoje dovoljno precizni
podaci o epidemioloskoj i epizootoloskoj situaciji u pojedinim zemljama u svetu, a takođe
i na Balkanu. Dugo godina u nekim zemljama je bilo zabranjeno objavljivanje ovih
podataka. Zadnjih godina se održavaju značajni međunarodni skupovi posvećeni
brucelozi na kojima se prezentiraju relevantni podaci prema kojima ne postoji zemlja u
regionu koja je slobodna od bruceloze.
Razvijeni su brojni dijagnosticki testovi od izolacije, seroloških testova do
molekularne dijagnostike. Genom brucela je kompletno sekvencioniran, ali nedavno
otkrice nekoliko novih vrsta kod morskih sisara pokreće brojna pitanja o njihovom
proeklu, evoluciji i taksonomiji roda i ukazuje na potrebu revidiranja globalne mape
bruceloze. Zbog potencijala novih vrsta da prouzrokuju bolest i kod ljudi, bruceloza
ostaje i dalje kontinuirani izazov kao opasna zoonoza.
Optimalan tretman za humanu brucelozu o kom se još uvek debatira, potreban je
da bi se izbegli neuspeh u tretmanu, relapsi, ozbiljne komplikacije ili rezidualna
oštećenja zbog focusnih obolenja.
Iskustva u kontroli bruceloze su različita u pojedinim zemljama. Razmena
iskustava uz saradnju svih država u endemskim regionima, kao i međunarodna pomoć u
resursima i ekspertizi je neophodnost.
Materijal i metodi
Prikazana je analiza na osnovu dostupnih literaturnih podataka, publikovanih
radova na međunarodnim, tematskim, naučnim skupovima u vezi sa brucelozom kao
6
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
regionalni problem zemalja Centralne i Jugo-istocne Europe, kao i prikaz nekih
sopstvenih iskustava u oblasti dijagnostike humane bruceloze.
Epidemiologija
Podaci o epidemiologiji i epizootologiji bruceloze u endemskom regionu
Balkanskih i okolnih zemalja se povremeno ažuriraju. Značajan rad objavljen 2002.
godine prikazuje aktuelnu situaciju sa brucelozom u nekoliko zemalja Centralne i jugoistocne Europe (Taleski i sar., 2002). Posebno su znacajni regionalni i međunarodni
tematski naučni skupovi koji se održavaju sve česće. U Republici Makedoniji su održana
tri značajna muđunarodna skupa. U aprilu 2003. godina u Skoplju i Ohridu je održan
skup uz podrsku International Atomic Energy Energy Agency (IAEA), Regional Technical
Co-operation Project RER/5/012, "Regional Control of Brucellosis in Sheep and Goats",
Regional Coordination Meeting. U novembru 2005. je održan međunarodni skup u
Skoplju, “Internacionaln research conference for Brucellosis in small ruminants”, jedan
od skupova COST Action 845, Brucellosis in Animals and Man. U novembru 2009.
godine u Strugi je odrzan tematski naucni skup META Net Project, Brucellosis in SE
Mediterranean Region. Simpozijum “Bruceloza u Hrvatskoj i susednim zemljama” je
održan u Zagrebu 25 septembra 2013. U ovu seriju značajnih skupova je i naucnostrucni simpozijum “Bruceloza u Jugoistocnoj Evropi”, u vremenu od 16-19 Oktobra,
2013 u Nišu, Srbija.
Dugo godina u nekim zemljama je bilo zabranjeno objavljivanje ovih podataka.
Zadnjih godina se održavaju značajni međunarodni skupovi posvećeni brucelozi na
kojima se prezentuju relevantni podaci prema kojima i da ne postoji zemlja u regionu
koja je slobodna od bruceloze.
Republika Makedonija je endemsko podrucje za brucelozu od 1980. Bolest je
donesena sa uvozom inficiranih ovaca. U periodu od 1980. do 2012., bilo je ukupno
11.884 slucajeva bruceloze kod ljudi. Najveći broj obolelih je bio 992 u 1992. (populacija
je oko 2.2 miliona). Kao rezultat vakcinacije malih zivotinja, broj obolelih ljudi je značajno
opao od 480 u 2008., na 287, 167, 106 i 94 u 2009., 2010., 2011. i 2012., sledstveno
(Taleski i sar., 2013).
U zemljama regiona problem za brucelozom je različit. Pored Makedonije,
značajne probleme imaju još Turska i Grčka, a manje problema Srbija, Kosovo, Crna
Gora, Bosna i Hercegovina, Albanija, Slovenija, Hrvatska, Rumunija i Bugarska.
U Srbiji je u periodu od 1980. do 2008. godine bilo prijavljen 1521 slučaj humane
bruceloze (Cekanjac i sar., 2010). U istom periodu, u Bosni i Hercegovini je bilo 1639
slučajeva sa humanom brucelozom (Obradovic, 2010). Podaci iz Bugarske pokazuju
izveštaj o samo dva slučajeva humane bruceloze u periodu od 1996. do 2001. (Taleski i
sar., 2002), 37 slučajeva u 2005. i 58 u 2007. (Nenova i sar., 2013). Do 1990. Hrvatska
je bila slobodna od bruceloze, kada se javlja epizootija kod ovaca i koza u Istri. Dokazan
je i rezervoar B. suis kod divljih svinja (Taleski i sar. 2013). U Turskoj u 2005., godišnja
incidenca humane bruceloze je bila 26,20 na 100.000 stanovnika. U zemljama Evropske
Unije, trend humane bruceloze u periodu 2006.-2010. je u opadanju (ECDC, 2012). U
7
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
ovom periodu je bilo ukupno 3090 slučajeva od kojih 80% otpada na Grčku (97-121 na
100.000), Španiju (78-196 na 100.000) i Portugal (74-88 na 100.000), tabela 1.
Tabela 1. Morbiditet i incidenca registrovanih i potvrđenih slucajeva sa brucelozom u
EU/EEAzemljama, 2006.-2010.
Dijagnostika
Dijagnoza humane bruceloze se vrši na osnovu kliničkih ispititivanja i
laboratorijskih testova (izolacija i identifikacija, seroloski testovi, molekularne metode).
Različiti simptomi, sub-kliničke i atipične infekcije, u akutnoj i hroničnoj fazi, znatno
otežavaju dijagnozu.
Kultiviranje kao “zlatni standard” je teško, rizično, treba puno vremena i visoko
obučen personal kao i specijalne komore III nivoa bezbednosti. Sa uvođenjem modernih
sistema za hemokulture i za automatsku identifikaciju i određivanja antibiograma, uz
postojeći rizik, povremeno se izoluju i identifikuju brucele (Cekovska i sar. 2010). U
8
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
studiji na 90 kultiviranih primeraka izdvojenih polimorfonuklernih celija, dobili smo 16
izolata (17,7%) i svi su potvrđeni PCR-om.
Različite dijagnostičke testove smo implementirali u našoj laboratoriji, neke kao
skrining, kao konfirmatorne testove, druge smo koristili samo u studijama. Od
aglutinacionih testova smo koristili: Rose Bengal test (RBT)/ Slide Agglutinations test;
Standard tube test (SAT)/ Wright test; Antihuman globulin test (Coombs); 2Mercaptoethanol test; Micro-technique of 2-Mercaptoethanol test; Complement fixation
test (CFT); Indirect enzyme immunoassay (ELISA); Competitive enzyme immunoassay
(c-ELISA); Fluorescent polarization assay (FPA);PCR-od primeraka periferne krvi. Za
PCR smo koristili The R.A.P.I.D. PCR Real-time system, i prajmere za IS711 I BCSP31.
Rezultate koje smo dobili bili su sledeci: Senzitivnost za: culture 17,7%, RBT 98%, SAT
82%, Coombs 89%, c-ELISA 98%, ELISA 98%, FPA 86 %, R.A.P.I.D PCR-56%, i
specificnost: culture 100%, RBT 97%, SAT 98%, Coombs 100%, c-ELISA 98%, ELISA
100%, FPA 92% i R.A.P.I.D PCR 100% (Taleski, 2010).
Terapija
WHO je dala preporuku za tretman humane bruceloze u 1986 (Joint FAO/WHO
expert committee on brucellosis). Preporuka je korišćenje doxycyclina, 100 mg dva puta
dnevno u toku 6 nedelja, u kombinaciji sa rifampicinom 600–900 mg dnevno u toku 6
nedelja, ili sa streptomicinom 1 g dnevno u toku 2–3 nedelje. Brojne studije su ukazale
da se preporuke ne koriste svuda u svetu kako su propisane i još važnije što u malom,
ali značajnom procentu (5% - 15%) ima terapeutski neuspeh, najčešće u obliku relapsa.
U Novembru 2006 održan je konsenzualni sastanak specijalista za tretman
humane bruceloze, u Janinu u Grčkoj. Nakon panelne diskusije sugeriran je optimalan
tretman kod nekomplikovanih slučajeva sa brucelozom, sa 6 nedelja doxiciclina u
kombinaciji 2-3 nedelje sa streptomicinom ili 6 nedelja sa rifampicinom. Gentamicin bi
mogao da se koristi kao alternativa za streptomycin, a sve ostale kombinacije bi bile
druga linija tretmana (Ariza i sar., 2007). Ipak, optimalan tretman i dalje je diskutabilan.
Kontrolne mere
Pojava bruceloze uzrokuje ogromne gubitke u produkciji hrane, a nemoguće je
proračunati gubitke zbog obolenja kod ljudi kao sto su troškovi lečenja i nesposobnosti
za rad za vreme lecenja.
Kontrolne mere obuhvataju:
1) “testiranje i klanje životinja”,
2) higijenske mere i
3) vakcinaciju.
Najveći efekat se postiže kombinacijom svih mera (Nicoletti, 2010). Kontrola
humane bruceloze je moguća samo uz kontrolu životinja, što je zadatak veterinarske
sluzbe, koja mora biti vrlo dobro organizovana, kao i da se obezbede finansijska
sredstva za implementaciju programa na najmanje 10 godina i saradnja sa ostalim
vladinim sektorima. Saradnja sa farmerima je neophodna. Svake mere imaju i prednosti i
9
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
nedostatke. U Izraelu se je 1970. godine bruceloza pojavila kao endemska bolest kod
malih životinja. Od 1993.-1997. godine je sprovedena vakcinacija pri čemu je broj
obolelih kod životinja i ljudi značajno opao. Međutim. brzo nakon prestanka vakcinacije,
bolest se ponovo pojavila (Banai, 2010). U Makedoniji je do 2008. godine korišćena
strategija “testiraj i odsrtaniti klanjem”, ali bez uspeha, broj obolelih zivotinja i ljudi je bio
vrlo visok (400-500 novih slučajeva kog ljudi godišnje). U 2008 ovaj pristup je zamenjen
sa vakcinacijom malih životinja (ovaca i koza) sa vakcinom Rev 1, koja se aplicira
intraokularno. Rev 1 vakcina se smatra najboljom vakcinom za profilaksu od infekcije sa
Brucellom melitensis (Blasco, 2010). Zemlja je bila podeljena na tri vakcinalna regiona:
sa visokom, srednjom i niskom (bez bruceloze) prevalencom. Za razlikovanje Rev 1
sojeva od infektivnih/poljskih sojeva implementirana je PCR-RFLP na bazi mutacije rpsL
gena. Kao rezultat vakcinacije, broj humanih slučajeva je značajno opao, od 480 u
2008., do 287, 167, 106, i 94 u 2009., 2010., 2011. i 2012., redosledno. Ovaj program je
produžen do 2015 (Naletoski I, 2010), ali se mora produžiti za još najmanje 5 godina.
Nove brucele
Od 1994 godine, pored klasicnih 6 vrsta brucela (B. melitensis, B. abortus, B.
suis, B. canis, B. neotome, B. ovis) počelo je izolovanje brucela kod nekih drugih sisara,
kao sto su B. ceti (kod morskih sisara-kitova, delfina i malih delfina), B. Pinnipedialis
(kod foka i morksih lavova), B. microti (kod vodenih štakora u Českoj i kod divljih crvenih
lisica u Austriji) i B. Inopinata (izolirana iz implanta grudi i krvi 71. godišnje žene sa
kliničkim simptomima bruceloze) (Holger i sar., 2008, 2011, Nymo, 2011).
Taksonomija brucela je još više kontraverzna i još uvek se dabatira. Sugerirano
je da se divergencija vrsta roda brucella, rezultat divergencije njihovih domacina-sisara,
pre 60 miliona godina. Međutim, divergencija domaćina za B. ceti i B. pinnipedialis se
nije desila u isto vreme jer se smatra da se kod predaka foka i morskih lavova to
dogodilo pre oko 35 miliona godina. Kitovi i delfini su ušli u mora mnogo ranije, pre oko
55 miliona godina. Najnovija ispitivanja ukazuju na to da je najveci broj poznatih,
klasičnih brucela divergirao najverojatnije pre oko 86,000 i 296,000 godina. Ova analiza
otkriva da divergencija vrsta brucela morskih sisara je nekompatibilna sa divergencijom
njihovih domaćina. Moguće je da je infekcija morskih sisara nastala putem lanca ishrane
od kopnenih sisara, ali ostaje otvorena mogućnost da su brucele morskih sisara inficirale
kopnene domaćine. Prateći evoluciju B. microti, prva evolucija je bila divergencija na dve
sledeće vrste: B. suis i B. neotomae (Audic, 2011). Nove vrste brucela i novi rezervoari
su novi izazov sa nepredvidljivim mogućim posledicama kao najčešća i opasna zoonoza.
Zakljucak
Bruceloza, kao jedna od najčešćih zoonoza, još uvek ostaje svetski veterinarski i
medicinski problem, sa velikim uticajem na zdravstvenu i ekonomsku situaciju
obuhvacenih regija.
Preporuke za terapiju su ažurirane, ali optimalan tretman je i dalje diskutabilan.
10
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Efikasna kontrola bruceloze zahteva implementaciju dugoročnih efikasnih
kontrolnih mera uz saradnju dobro organizovane veterinarske službe sa multi-sektorskim
vladinim agencijama, finansisku sigurnost programa za kontrolu, kao i neophodnu
saradnju svih država u endemskom regionu.
Zbog potencijala novih vrsta da prouzrokuju bolest i kod ljudi, bruceloza ostaje i
dalje kontinuirani izazov kao opasna zoonoza.
Literatura
1. Ariza J., Bosilkovski M., Cascio A., et al. Perspectives for the Treatment of Brucellosis in
the 21 st Century: The Ioannina Recommendations. PlosMed Journal, December 2007,
4(12): e317.
2. Audic S., Lscot M., Claverie JM., et al. The genome sequence of Brucella
pinnipedialis B2/94 sheds light on the evolutionary history of the genus Brucella, BMC
Evol Biol. 2011; 11: 200.
3. Banai M. Insights into the problem of B. Melitensis and Rationalizing a Vaccination
Progremme in Israel. International Scientific Conference in South Eastern Europe and
Mediterranean Region. Struga, Macedonia, 12-14 Nov 2009, Contributions, 2010, 16879.
4. Blasco JM. Control and Eradication Strategies for Brucella Melitensis Infection in Sheep
and Goats. International Scientific Conference in South Eastern Europe and
Mediterranean Region. Struga, Macedonia, 12-14 Nov 2009, Contributions, 2010, 14664.
5. Capasso L. Bacteria in two-millenia-old cheese and related epizoonoses in Roman
polutations. J Infect, 2002; 45: 122-7.
6. Cekovska Z., Petrovska M., Jankoska G., Panovski N., Kaftandzieva A. Isolation,
identification and antimicrobial susceptibility of Brucella blood culture isolates.
International Scientific Conference in South Eastern Europe and Mediterranean Region.
Struga, Macedonia, 12-14 Nov 2009, Contributions, 2010, 117-30.
7. Cekanjac R., Mladenovic J., Ristanovic E., Lazic S. Epidemiological characteristics of
Brucellosis in Serbia, 1980-2008. International Scientific Conference in South Eastern
Europe and Mediterranean Region. Struga, Macedonia, 12-14 Nov 2009, Croatian
Medical Journal. Brucellosis-Diagnosis end Epidemiology. 2010, 337-44.
8. Corbel M (2006) Brucellosis in Humans and Animals: FAO, OIE, WHO. Available:
http://www.who.int/csr/resources/publications/Brucellosis.pdfAccessed 2012 May 7.
9. …… ECDC, Annual epidemiological report 2012, 60-4.
10. Holger CS.,Hubalek Z., Sedlacek I., at al. Brucella microti sp. nov., isolated from the
common vole Microtus arvalisIJSEM February 2008, vol. 58 no. 2, 375-382.
11. Holger CS., Nöckler K., Göllner C., at al. Brucella inopinata sp. nov., isolated from a
breast implant infection.IJSEM April 2010 vol. 60 no. 4 801-808.
12. …… Joint FAO/WHO expert committee on brucellosis. World Health Organ Tech Rep
Ser. 1986; 740:1–132.
13. Naletoski I., Kirandziski T., Mitrov D., et al. Gaps in Brucellosis Eradication Campaign in
Sheep and Goats in Republic of Macedonia: Lessons Learned. International Scientific
Conference in South Eastern Europe and Mediterranean Region. Struga, Macedonia, 1214 Nov 2009, Croatian Medical Journal. Brucellosis-Diagnosis end Epidemiology.
2010,351-6.
11
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
14. Nenova R., Tomova I., Kantardjiev T., Likov. B. Brucellosis in Bulgaria – an Overview of
th
the Present Sitiation. 8 Balkan Congress of Microbiology. Microbiologia Balcanica 2013.
Veliko Tarnovo, Bulgaria, October 2nd – 5 th, 2013, 60.
15. Nicoletti P. Brucellosis: Past, Present and Future. International Scientific Conference in
South Eastern Europe and Mediterranean Region. Struga, Macedonia, 12-14 Nov 2009,
Contributions, 2010, 21-31.
16. Nymo I., Nymo H., Tryland M., Godfroid J. A review of Brucella infection in marine
mammals, with special emphasis on Brucella pinnipedialis in the hooded seal
(Cystophora
cristata).
Veterinary
Research
2011,
42:93.
http://www.veterinaryresearch.org/content/42/1/93.
17. Obradovic Z., Velic R. Epidemiological characteristics of Brucellosis in Federation of
Bosnia and Herzegovina. International Scientific Conference in South Eastern Europe
and Mediterranean Region. Struga, Macedonia, 12-14 Nov 2009, Croatian Medical
Journal. Brucellosis-Diagnosis end Epidemiology. 2010, 345-50.
18. Pappas G., Papadimitriou P., Akriditis N., Christou L., Tsianos VE. The new global map
of human brucellosis. The Lancet Infectious Diseases, 2006, Vol. 6, Issue 2, 91-9.
19. Taleski V, Zerva L., Kantardjiev T., Cvetnic Z., Erski-Biljic M., Nikolovski B., Bosnjakovski
J., Katalinic-Jankovic V., Panteliadou A., Stojkoski S., Kirandziski T. An overview of the
epidemiology and epizootology of brucellosis in selected countries of Central and
Southeast Europe. Vet. Microbiol., 2002, 90: 147-55.
20. Taleski V., An Overview of Introducing Various Laboratory Tests forDiagnosis of Human
Brucellosis in the Republic of Macedonia. International Scientific Conference in South
Eastern Europe and Mediterranean Region. Struga, Macedonia, 12-14 Nov 2009,
Macedonian Journal of Medical Sciences, 2010, 1-7.
21. Taleski V., Zdravkovska M., Mrenoski S.,, Markovski V., Bosnjakovski D. Control of
Human brucellosis in Macedonia: Past end Present. The 5th Eurasia Congress of
Infectious Diseases, 15-18 May 2013, Tirana, Albania, 445-6..
12
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
ERADIKACIJA I KONTROLA BRUCELOZE U SLOVENIJI
Brane Krt*, Matjaž Ocepek*, Majda Golob*, Maja Sočan**
*Univerza v Ljubljani, Veterinarska fakulteta, Gerbičeva 60, 1000 Ljubljana, Slovenija
**Inštitut za varovanje zdravja Republike Slovenije, Trubarjeva 2, 1000 Ljubljana,
Slovenija
Kratak sadržaj
Bruceloza preživara u Sloveniji bila je eradicirana 1951. odnosno 1961. godine,
dok je državadobila zvanični status slobodne odbruceloze tek 2005. odnosno 2007.
godine.
Bruceloza goveda bila je prisutna u Sloveniji u periodu od 1927. do 1961. godine.
Eradikacija je počela po završetku rata kada je u razdoblju 1947. – 1962. bilo pretraženo
244.829 uzoraka. U tom periodu pronađeno je ukupno 794 zaraženih stada, od toga čak
674 u kotaru Tolmin, a 120 u drugim dijelovima zemlje. Primjenom „test and slaughter“
metode u tom razdoblju na čitavom području Slovenije ubijeno je 1366 goveda, najviše
od toga u kotaru Tolmin. U svrhu efikasnije eradikacije izvedena je i vakcinaccija ukupno
1629 junica i 2094 krava. Eradikacija bruceloze goveda završena je 1961. godine. Posle
eradikacije počeo je obavezan monitoring goveda na brucelozu. Tako su se kod krava
na privatnim farmama dva put godišnje vršile pretrage mlijeka metodom MPP, a na
društvenim farmama izvodilo se pretraživanje krvi. Isto tako se dva put godišnje
pretraživala krv, a pored toga i sjeme kod rasplodnih bikova u centrima za vještačko
osemenjivanje i na farmama. Od godine 1978 (krave) odnosno 1987 (bikovi) dalje
pretrage se smanjuju na jedan put godišnje. Od 1997 dalje za pretrage mlijeka umjesto
MPP upotrebljava se metoda ELISA.2002. godine počinje kampanja za dobijanje
zvaničnog statusa države slobodne odbruceloze i Slovenija 2007. godine dobije status
države zvanično slobodne od bruceloze goveda.
Bruceloza malih preživara bila je prisutna na teritoriju južne i zapadne Slovenije u
periodu 1936-1949. Naše su se ovce u kontaktu sa ovcama iz Italije zarazile sa
B.melitensis i tako melitokokozu raznijele po čitavom Krasu u Istri, a i na područje
Gorice. Eradikacija počinje tek posle 2. svijetskog rata. 1946. godine vakcinirano je oko
3500 životinja. Godinu kasnijepočinje testiranje svih osjetljivih životinja i klanje svih
pozitivnih, utvrđenih sa brucelinskim testiranjem. 1948. godine u stadama, gdje je bilo
više od 30% pozitivnih životinja, ubijene su sve. 1949. godine donijeta je odluka da se
kolju sve životinja u stadi i ako je nađena barem samo jedna pozitivna. Eradikacija
bruceloze ovaca i koza završena je 1951. godine. Uspjehu eradikacije svakako najviše
donosi radikalna likvidacija zaraženih stada.Sistematički monitoring krenuo je u
sedamdesetim godinama. 2005. godine Slovenija dobiva status države, zvanično
slobodne od bruceloze ovaca i koza.
Bruceloza svinja u Sloveniji pojavila se sporadično 1946. godine, dok veću
epizootiju belježimo od periodu 1949-1954. Zbog radikalnog suzbijanja bruceloza svinja
je eradicirana 1954. godine.
13
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Podaci u vezi humane brucelozeu vrijeme poslije 2. svijetskog rata doista su
različiti. Prema podacima tadašnjeg Higijenskog instituta Ljubljana u razdoblju 19451954 na području Postojne, Ilirske Bistrice, Sežane i Gorice bilo je ukupno 549 teško
oboljelih i hospitaliziranih osoba. Prema podacima epidemiološke službe u periodu 1948
pa do danas prijavljenih je 93 slučajeva bruceloze kod čovjeka. Od sredine 50’godina
radi se još samo o importiranim slučajevima kada su se ljudi zarazili na putovanju po
zemljama gdje je bruceloza još uvijek endemična.
Ključne reči: bruceloza, Slovenija, eradikacija, kontrola
14
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Uvod
Bruceloza se često navodi kao najčešća bakterijska zoonoza u svijetu, jer se
svake godine na novo zarazi 500.000 ljudi. I ako je prisutna u večini balkanskih zemalja,
a i u mnogim državama Europske unije, u Sloveniji bila je eradicirana u 50. odnosno 60.
godinama prošlog stoljeća. Uprkos tome prilikom ulaska Slovenije u Europsku uniju
izvodio se višegodišnji serološki monitoring na velikom broju goveda, ovaca i koza u
svrhi dobijanja zvaničnog statusa države slobodne od bruceloze.
Bruceloza goveda
Proširenost
Prema historijskim podacima kojima raspolažemo bruceloza goveda bila je
prisutna u Sloveniji u periodu od 1927. do 1961. godine. Podaci za razdoblje prije 2.
svijetskog rata vrlo su skromni. U periodu 1927-1945 na području nekadašnje Dravske
banovine (slika 1) obavljeno je samo 581 pretraga na brucelozu. Bolest je bila
pronađena samo na 4, a prema drugim podacima na 6 veleposjeda (sa 50 – 150
životinja) u centralnoj i istočnoj Sloveniji. Zanešena je bila importiranim životinjama iz
Austrije i Švicarske. Puno više pozitivnih stada odnosno životinja nalazilo se u kotaru
Tolmin na sjeverozapadu zemlje (slika 1), koji se može smatrati kao enzootsko područje
od završetka 1. svijetskog rata do 1959. godine. Najviše podataka o suzbijanju i
eradikaciji bruceloze odnosi se zapravo na to područje. Kotar Tolmin pripadao je
Primorskoj regiji koja je inače bila u razdoblju između oba svijetska rata dio Italije.
Prema epizootiološkim i laboratorijskim podacima samo je nekoliko slučajeva
bruceloze kod goveda bilo uzrukovano B. melitensis i B. suis.
Slika 1: Kraljevina Jugoslavija - Dravska banovina
Slovenija – kotar Tolmin
15
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Eradikacija
Prije 2. svijetskog rata praktički nije bilo nekog sistematičkog testiranja i zbog
toga ne i eradikacije goveđe bruceloze. To jest počelo po završetku rata kada je u
razdoblju 1947. – 1962. bilo pretraženo 244.829 uzoraka. Osnovna dijagnostička
metoda bila je seroaglutinacija, a upotrebljavale su se i drugeserološke i bakteriološke
metode. U tom periodu pronađeno je ukupno 794 zaraženih stada, od toga čak 674 u
kotaru Tolmin, a 120 u drugim dijelovima zemlje (slika 2). Procenat zaraženih stada bio
je daleko veči kod velikih (53%) nego kod malih stada (0,06%). To je i razumljivo, jer je u
to vrijeme bilo daleko više malih seljačkih gazdinstva nego velikih (prosjek oko 3
goveda/gazdinstvo).
Slika 2: Broj zaraženih stada u razdoblju 1947-1962 (Böhm, 1969)
Primjenom „test and slaughter“ metode u tom razdoblju na čitavom području
Slovenije ubijeno je 1366 goveda, najviše od toga u kotaru Tolmin. Tu je eradikacija
počela 1950. godine, kada je bilo pretraženo oko 14.000 goveda u neko 4000
gospodarstava. Pozitivnih i sumnjivih životinja bilo je ukupno 5,3%. Pošto seovdje
bruceloza tako naglo širila, nije se moglo pomišljati na radikalnu eradikaciju po stamping
out metodi. U nekim selima došlo bi do opće stagnacije u poljoprivredi odnosno
stočarstvu ako bi se likvidirale sve zaražene životinje. S toga kako bi se izbegli preveliki
16
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
gubici za stočare, u svrhu primjene programa eradikacije kotar Tolmin bio je prema
postotku zaraženih stada podjeljen na tri dijelove: centralni (37% zaraženih stada), pojas
oko centralnog (12,3% zaraženih stada) i periferni (3% zaraženih stada).U perifernom
dijelu izvodilo se testiranje svih goveda i malih preživara; sve pozitivne i sumnjive
životinje su ubijene. Isto tako su bile ubijene sve pozitivne i sumnjive životinje u
centralnom i u pojasu oko centralnog dijela. Pored toga su bile u pojasu oko centralnog
dijela ženske životinje do 12 mjeseci vakcinirane, dok su u centralnom dijelu bile
vakcinirane sve ženske životinje i sve seronegativne krave. U prvoj godini bilo je
vakciniranih 1354 krava dok je u čitavom razdoblju vakcinacije, koje se završilo 1955.
godine, ukupno bilo vakciniranih 1629 junica i 2094 krava.Za vakcinaciju bio je
upotrebljen soj Buck 19 B. abortus.
Eradikacija bruceloze goveda završena je 1961. godine.Od 1968. godine dalje
obavezno je bilo testiranje na brucelozu u karantenama prilikom uvoza životinja.
Monitoring posle eradikacije
Sukladno sa „naredbama o preventivnim mjerama zbog otkrivanja i preventive
zaraznih bolesti životinja“, koje svake godine donosi ministar, nadležan za veterinarstvo,
posle eradikacije počeo je obavezan monitoring goveda na brucelozu. Tako su se kod
krava na privatnim farmama dva put godišnje vršile pretrage mlijeka metodom MPP, a
na društvenim farmama izvodilo se pretraživanje krvi. Isto tako se dva put godišnje
pretraživala krv, a pored toga i sjeme kod rasplodnih bikova u centrima za vještačko
osemenjivanje i na farmama. Od godine 1978 (krave) odnosno 1987 (bikovi) dalje
pretrage se smanjuju na jedan put godišnje. Od 1997 dalje za pretrage mlijeka umjesto
MPP upotrebljava se metoda ELISA.
I ako je Slovenija bila slobodna od bruceloze goveda več 40 godina, 2002.
godine počinje kampanja za dobijanje zvaničnog statusa države slobodne odbruceloze,
koja traje pet godina. Naime, uprkos svim brojnim obavljenim pretragama koje su po
mišljenju državebez dvojbe dokazivale, da bruceloze goveda više nema, Europska unija
je tražila, da se napravi monitoring sukladno sa europskom legislativom. Najvažniji
razlog za to bila je činjenica, da do tada govedo nije bilo adekvatno oznaćeno odnosno
nije postojao centralni registar goveda, u kojem se registriraju i sva kretanja životinja.
Kada je to napravljeno bio je ispunjen preduslov za pridobivanje statusa stada odnosno
države slobodne od bruceloze. Tako je počelo masovno serološko testiranje svih goveda
starih iznad 12 mjeseci (prve četiri godine) odnosno iznad 24 mjeseca (peta godina).
Rezultati su, kao što se očekivalo, bez ikakvog problema zadovoljili postavljene kriterije i
Slovenija 2007. godine dobije status države zvanično slobodne od bruceloze goveda.
Ovakav status jest, pored statusa države slobodne od leukoze i tuberkuloze, uslov za
slobodan promet govedom između država članica Europske unije. Da bi se ovaj status
mogao održavati, još se i dalje, ali u puno manjem opsegu, obavljaju redovne serološke
pretrage, a pored toga i bakteriološke pretrage u slučajevima pobačaja ili drugih
sumnjivih situacija kod kojih bi mogla postojati opasnost da se možda radi o brucelozi.
17
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Bruceloza ovaca i koza
Proširenost
Bruceloza malih preživara bila je prisutna na teritoriju južne i zapadne Slovenije u
periodu 1936-1949. Kao što je več bilo spomenuto Slovensko Primorje u razdoblju
između oba rata pripadalo je Italiji. Naše su se ovce u kontaktu sa ovcama iz Italije
zarazile sa B.melitensis i tako melitokokozu raznijele po čitavom Krasu u Istri, a i na
područje Gorice. Južni dio bio je široko otvoren prema Hrvatskoj Istri, pa se stoga
sačuvalo tako zvano mediteransko ovčarstvo koje je i dodatno doprinjelo širenju
bruceloze. Najprije je bolest bila utvrđena kod ovaca, kasnije je zahvatilakoze i govedo,
a oboljelo je i više od 500 ljudi. Bolest se intenzivno proširila za vrijeme i po završetku 2.
svijetskog rata, kada je ovaj teritorij bio podeljen na zonu A (kojom su upravljale
savjezničke snage) in zonu B (pod upravom jugoslovenske armije). Pošto između ove
dvije vlasti nije bilo nikakve suradnje u smislu kontrole i epidemiologije, životinje su se
mogle prosto kretati iz jedne u drugu zonua time i širiti brucelozu. Jedan od najvažnijih
žarišta bruceloze bio je dio kotara Postojna, gdje je bolest kulminirala u godinama 19441946, a dvije godine kasnije i u kotarima Ilirska Bistrica i Sežana.
Eradikacija
Postoje podaci o serološkom testiranju ovaca i koza več u tridesetim godina
prošlog stolječa. Isto tako navodi se u vezi pokušaja eradikacije serologija i izvođenje
brucelinskog testiranja za vreme 2. svijetskog rata sa strane italijanskih veterinara. Ali
prava eradikacija počinje tek posle rata, kada je čak bila održana konferencija u vezi
suzbijanja bruceloza, koja je postajala sve veći problem.Dosta se radilo i na obuci
stočara u vezi načina dijagnostike i otklanjanja zaraženih ovaca (slika 3).
Slika 3: Propagandni letak za stočare u vezi suzbijanja bruceloze ovaca (Böhm, 2003)
18
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
1946. godine u zoni B vakcinirano je oko 3500 životinja. Godinu kasnije, kada je
Slovensko Primorje priključeno Jugoslaviji, počinje testiranje svih osjetljivih životinja i
klanje svih pozitivnih, utvrđenih sa brucelinskim testiranjem. Program eradikacije bio je
sve više radikalan jer se pokazalo da bolest u visoko zaraženim stadama uprkos
likvidacije reaktora nije nazadovala nego se i nadalje širila. Tako su 1948. godine u
stadama, gdje je bilo više od 30% pozitivnih životinja, poklali sve. Pored toga bile su
pooštrenemjere u prometu sa životinjama (kupoprodaje, migracije putujućih stada,
kretanja u svrhu rasploda). Pošto to još nije bilo dovoljno, 1949. godine donijeta je
odluka da se kolju sve životinja u stadi i ako je nađena barem samo jedna pozitivna. Ove
godine akcija se proširila i na područje kotara Idrija i na velik dio kotara Tolmin.
Zabranjen je i izvoz životinja iz zaraženih područja. U 1950. godini akcija se proširila i na
kotar Kopar.
Slika 4: Rezultati testiranja ovaca u razdoblju 1947-1950 (Böhm, 1951)
Eradikacija bruceloze ovaca i koza završena je 1951. godine. Uspjehu
eradikacije svakako najviše donosi radikalna likvidacija zaraženih stada.
Monitoring posle eradikacije
Sistematički monitoring krenuo je u sedamdesetim godinama. U osamdestim
godinama pretraživaju se životinje u stadama iznad 100 životinja, a na područjima gdje
je bruceloza bila eradicirana (pretježno jugozapadni teritorij Slovenije) testiraju se sve
životinje. Od kraja osamdesetih do sredine devetdesetih godina u monitoring se
uključuje i centar za rasplodne ovnove u Logatcu. 1997. godine enzimskoimunskim
testom pretraženi se uzorci mlijeka svih ovaca i koza. U razdoblju 1999-2000
pretraživaju se svi rasplodni ovnovi i kozli, dok se od 2001 do 2004 pored toga testiraju
životinje u laktaciji u registriranim stadama gdje se proizvodi mlijeko za prodaju. 2004.
godine dodatno se pretraži i 10% životinja iz ostalih stada gdje ima više od 50 životinja.
2005. godine Slovenija dobiva status države, zvanično slobodne od bruceloze ovaca i
koza. Od tada dalje svake godine pretražuje se u registriranim stadama određen mali
postotak (oko 5%) životinja iznad 6 mjeseci.
19
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Bruceloza svinja
Prema podacima bivšeg Državnog veterinarskog bakteriološkog zavoda u
Ljubljani bruceloza svinja u nekadašnjoj Dravskoj banovini nije bila dokazana. Posle
drugog svijetskog rata bruceloza svinja u Sloveniji pojavila se sporadično 1946. godine,
dok veću epizootiju belježimo od periodu 1949-1954. Vrhunac zaraze je bio u godinama
1950-1952, kada je bolest zahvatila tadašnje osrednje svinjogojske farme, koju se
snabdevale rasplodnim životinjama druga svinjogojstva. Pretraga rasplodnih svinje na
61 posjedu pokazala je 22 posjeda pozitivna.Navodno se bolest prenjela u Sloveniju
nabavkom svinja za klanje iz Vojvodine i Slavonije, premda za to nema definitivnih
dokaza. Primarno se pojavila u Panonskoj nizini, a kasnije se proširila i po drugim
područjima Slovenije.1959. godine pojavila se bruceloza kod zečeva, koja je potrajala od
prilike 7 godina. I ona bi mogla biti u vezi sa uvozom zečeva iz Vojvodine. Zbog
radikalnog suzbijanja bruceloza svinja je eradicirana 1954. godine.
Humana bruceloza
Podaci u vezi proširenosti odnosno broja oboljelih ljudi u vrijeme poslije 2.
svijetskog rata doista su različiti. Prema nekima u slovenskom Primorju nakon 1951.
godine nije više bio ustanovljen ni jedan slučaj melitokokoze kod ljudi, ma da je prema
podacima tadašnjeg Higijenskog instituta Ljubljana u razdoblju 1945-1954 na području
Postojne, Ilirske Bistrice, Sežane i Gorice bilo ukupno 549 teško oboljelih i
hospitaliziranih osoba, najviše od toga u godinama 1947-1949 (ukupno 408). Ali po
drugoj strani zvanični podaci epidemiološke službe navode kako je bilo u godinama
1948-1949 ukupno prijavljenih 69 primjera humane bruceloze. Prema istim podacima u
periodu 1948 pa do danas prijavljenih je 93 slučajeva bruceloze kod čovjeka. U vezi
bruceloze svinja nema registriranih primjera zaraze kod ljudi. Ni za vrijeme epizootije
svinjske bruceloze v Sloveniji (1949-1954) nisu bili registrirani slučajevi humane
bruceloze, koji bi bili sa sigurnošću u vezi sa brucelozom svinja.
Tabela1: Broj registriranih primera bruceloze u Sloveniji, 1947-2013 (Inštitut za
varovanje zdravja RS, 2013)
45
40
35
30
25
20
15
10
5
0
Broj bolestnika
20
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Od sredine 50’ godina radi se još samo o importiranim slučajevima kada su se
ljudi zarazili na putovanju po zemljama gdje je bruceloza još uvijek endemična.
Literatura
1. Böhm O.Rad veterinarske službe na suzbijanju malteške bruceloze na Slovenskom
Primorju. Zbornik referata I. kongresa higijeničara. Opatija, Jugoslavija, 25-30. Oktobar,
1950: 324-30.
2. Böhm O. Vrijednost cijepljenja vakcinom Brucella abortus Buck 19 pri suzbijanju goveđe
bruceloze u kotaru Tolmin. Zbornik I. kongresa Saveza društava veterinara FNR
Jugoslavije. Zagreb, Jugoslavija, 3-6. Decembar, 1953: 378-81.
3. Špiler E, Böhm O. Brucella suis kao uzročnik jedne epizootije svinja u NR Sloveniji.
Veterinarski arhiv 1955; XXV (9-10): 245-51.
4. Böhm O. Bruceloza u Sloveniji kao ekonomski i zdravstveni problem. Zbornik
Savetovanja po pitanju proizvodnje mleka u FNRJ sekcije za porodiljstvo, sterilitet i
veštačko osemenjavanje i sekcije za stočarstvo. Subotica, Jugoslavija, 20-22.
Septembar, 1957: 156-69.
5. Böhm O. Bruceloza pri goveji živini v Sloveniji v razdobju 1927-1961. Zbornik BF
Veterinarstvo 1969; 6 (1): 183-226.
6. Böhm O. Bruceloza pri drobnici v Slovenskem primorju in Istri sredi 20. stoletja. Slov Vet
res2003; 40 (3/4): 143-83.
7. Request of Slovenia for the recognition of ovine and caprine brucellosis free status on the
basis of historical facts and council directive 91/68/EEC. Veterinary administration of the
Republic of Slovenia, 323-498/2004.
8. Request of Slovenia for the recognition of Bovine Brucellosis free status of the State on
the basis of Council Directive 64/432/EEC. Veterinary administration of the Republic of
Slovenia, 3440-310/2007-1.
21
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
BRUCELOZA U ŽIVOTINJA I LJUDI U REPUBLICI HRVATSKOJ
Željko Cvetnić
Hrvatski veterinarski institut Zagreb, Hrvatska
Bruceloza je kronična zarazna bolest različitih vrsta životinja i ljudi – zoonoza.
Unutar roda Brucella (B.) do sada je identificirano 11 vrsta različitog zoonotskog
potencijala i afiniteta prema domaćinu. Najveći zoonotski značaj imaju vrste B.
melitensis, B. abortus i B. suis biovar (bv.) 1 i 3. Bruceloza se u Hrvatskoj (B. melitensis)
prvi puta pojavljuje 1947. godine u ovaca i koza na području Istre a epizootija je
suzbijena tek 1961. U istom razdoblju oboljeva preko 300 ljudi a posljednji slučaj bolesti
u ljudi je prijavljen 1954. godine. Ograničene epizootije bolesti u ovaca i koza
zabilježene su još 1991., 2004., 2005., 2008. i posljednja 2010. godine. U razdoblju od
1991.-2009. od bruceloze je u Hrvatskoj oboljelo preko 60 ljudi. Bruceloza goveda (B.
abortus) suzbijena je na području cijele države, a posljednji potvrđeni slučaj datira iz
1965. godine. Bruceloza svinja (B. suis) javlja se još samo u manjim uzgojima
ekstenzivnog tipa a izvor infekcije predstavlja kontakt s rezervoarima – divljim svinjama.
Osim B. suis bv. 2, za koji se smatra da je neznatno do umjereno patogen za ljude, u
domaćih i divljih svinja ali i konja po prvi puta u Europi utvrđene su i infekcije s B. suis
bv. 3. Do sada u Hrvatskoj u ljudi nije utvrđena infekcija vrstom B. suis. Također, iako se
ne radi o zoonozi, za uzgoje ovaca značajna je infekcija vrstom B. ovis. Laboratorijska
dijagnostika bruceloze domaćih životinja provodi mnogobrojnim serološkim metodama,
zatim izdvajanjem uzročnika bakteriološkom pretragom i identifikacijom vrste Brucella
molekularnim metodama.
22
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
BRUCELOZA GOVEDA: PROGRAM ERADIKACIJE BOLESTI U HRVATSKOJ
Silvio Špičić*, Tomislav Kiš**, Maja Zdelar-Tuk*, Ivana Račić*, Sanja Duvnjak*, Boris
Habrun* i Željko Cvetnić*
*
Hrvatski veterinarski institut, Savska cesta 143, 10000 Zagreb, Republika Hrvatska
**
Ministarstvo poljoprivrede, Uprava veterinarstva, Planinska ulica 2, 10000 Zagreb,
Republika Hrvatska
Brucelzu u goveda uzrokuje u prvom redu vrsta Brucella (B.) abortus, a rjeđe
vrste B. melitensis i B. suis. U Hrvatskoj je posljednji slučaj bruceloze u goveda (B.
abortus) utvrđen 1965. godine. Tijekom 2008., u stadu ovaca pozitivnom na brucelozu
infekcija vrstom B. melitensis utvrđena je i u goveda. U razdoblju od 1991. do 2010.
godine, kontrola bolesti vršila se pretragom svih slučajeva pobačaja, prilikom uvođenja
rasplodnih goveda u uzgoj, pretragom goveda u uzgojima s više od 10 goveda i jednom
godišnje svih rasplodnih bikova. Od 2011. godine započinje se s nacionalnim
programom eradikacije bruceloze goveda (B. abortus) s ciljem dobivanja statusa
slobodnih uzgoja, regija i države od bruceloze. Program se temelji na serološkoj pretrazi
individualnih uzoraka krvi goveda Rose Bengal testom (RBT) i stajskih uzoraka mlijeka
imunoenzimskim testom (ELISA). Potvrđeni slučaj bolesti temelji se na etiološkom
dokazu uzročnika (B. abortus). Tijekom 2011. godine pretraženo je 270336 uzoraka krvi i
14882 stajskih uzoraka mlijeka u 36047 uzgoja, a 2012. godine 129027 krvi i 9520
uzoraka mlijeka u 34899 uzgoja. U 2013. godini planira se pretražiti preko 200000
uzoraka krvi goveda u gotovo 37000 uzgoja. Kroz cijelo razdoblje provođenja programa
nije potvrđena bruceloza goveda.
23
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
BRUCELOZA OVACA I KOZA: PROGRAM ERADIKACIJE BOLESTI U
HRVATSKOJ
Silvio Špičić*, Tomislav Kiš**, Maja Zdelar-Tuk*, Ivana Račić*, Sanja Duvnjak*, Boris
Habrun* i Željko Cvetnić*
*
Hrvatski veterinarski institut, Savska cesta 143, 10000 Zagreb, Republika Hrvatska
*
Ministarstvo poljoprivrede, Uprava veterinarstva, Planinska ulica 2, 10000 Zagreb,
Republika Hrvatska
Pojava melitokokoze u malih preživača u Hrvatskoj prvi puta je opisana u koza na
području Istre 1947. godine. Nakon toga, manje epizootije zabilježene su 1991., 2004.,
2005., 2008. i 2010. godine. Od 2011. godine do danas nije zabilježen ni jedan novi
slučaj bruceloze u uzgojima ovaca i koza. Do 2012. godine, kada se započinje s
programom eradikacije bolesti u uzgojima malih preživača namijenjenih za proizvodnju
mlijeka za javnu potrošnju, kontrola bolesti vršila se pretragom slučajeva pobačaja,
prilikom uvođenja u uzgoj novonabavljenih životinja i godišnjom kontrolom muških
rasplodnjaka. Prve godine provođenja programa (2012.) serološki, Rose Bengal testom
pretraženo je 72054 krvi ovaca i koza iz 695 uzgoja, odnosno oko 12% ukupne
populacije. U 2013. pretraženo je oko 72000 krvi ovaca i koza iz 700 uzgoja. Program
certifikacije stada ovaca i koza se u 2014. godini planira proširiti na cjelokupno
nacionalno stado malih preživača, na odprilike 700 000 životinja u gotovo 19000 uzgoja.
24
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
BRUCELOZA GOVEDA U FEDERACIJI BOSNE I HERCEGOVINE
Lejla Velić*, Hajrudin Beširović*, Behija Dukić*, Tarik Bajrović*, Almedina Zuko*, Šukrija
Zvizdić**, Toni Eterović*
*Veterinarski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Bosna i Hercegovina
**Medicinski fakultet Univerziteta u Sarajevu, Bosna i Hercegovina
Kratak sadržaj
Bruceloza je hronična zarazna bolest brojnih domaćih i divljih životinja i zoonoza
čovjeka uzrokovana bakterijama iz roda Brucella. Brucelozu kod goveda primarno
uzrokuje B. abortus, dok B. suis i to biovarovi 1 i 3 su sposobni da inficiraju goveda i kao
infekcija kod ove vrste životinja prolazi bez kliničkih znakova.Bruceloza je
rasprostranjena gotovo po cijelom svijetu, izuzev Kanade, sjeverne Evrope, Jugoistočne
Azije, Australije i Novog Zelanda, koje se smatraju slobodne od bruceloze.Već više od
pola vijeka bruceloza je prisutna u populaciji ljudi i životinja u našoj zemlji. Zbog
nepostojanja organiziranih mjera kontrole, bruceloza u posljednje vrijeme predstavlja
jedan od najznačajnijih ekonomskih i zdravstvenih problema u našoj zemlji. U
istraživanom razdoblju od 2005. do 2012. ukupno su dostavljeni uzorci krvi 238 429 krvi
goveda. Za serološke pretrage korišteni su Rose Bengal test (RBT)i reakcija vezanja
komplementa (RVK) (proizvođača - Istitut Pourquier, Francuska). Navedeni serološki
testovi propisani su OIE Manualom i propisima u Bosni i Hercegovini. Tokom
istraživanog razdoblja od 2005. do 2012. godine pozitivan rezultat na brucelozu dobili
smo kod 609 uzoraka odnosno 0,25%. Pretraživani uzorci potiču iz deset kantona i
Distrikta Brčko u Bosni i Hercegovini. Individualni i sporadični slučajevi bruceloze kod
životinja u Bosni i Hercegovini su dijagnosticirani 2001. godine.Novi brojni slučajevi
bruceloze kod životinja se javljaju 2004. godine kada dolazi i do pojave većeg broja
oboljelih ljudi (Nedić i sar., 2009.). Opsežnijim ispitivanjima goveda tokom utvrđuje se
2005. godine 97 (0.68%) pozitivnih reaktora, a 2006. godine broj pozitivnih iznosio 51
(0.44%). Program iskorjenjivanja i suzbijanja bruceloze ovaca i koza u Federaciji Bosne i
Hercegovine u periodu 2007-2010. godina Vlada Federacije BiH je usvojila u septembru
2007. godine. Isti princip se primjenjivao i kod goveda. Tokom 2009. godine obavljena je
masovna vakcinacija svih ovaca i koza koje nisu gravidne i mladih životinja starijih od tri
mjeseca. Nakon provedenih laboratorijskih testiranja u 2009. godini i ispitanih 4956
goveda, ustanovljeno je 98 (2%) pozitivnih goveda. Iz navedenog se vidi da već nakon
prve godine vakcinacije malih preživara zabilježen je daleko manji broj pozitivnih
reaktora naročito među malim preživarima, a isto tako i među govedima. Trend pada
pozitivnih reaktora 2010., 2011. i 2012. je značajan dok broj ispitanih uzoraka krvnih
seruma goveda se iz godine u godinu povećava što je vidljivo iz naših istraživanja
(tabele 2 i 3).
Na osnovu iznesenog može se zaključiti da je bruceloza goveda značajan problem u
Bosni i Hercegovini te da se treba nastaviti sa testiranjima svih goveda na brucelozu.
Ključne riječi: bruceloza, goveda, ovce, koze, ljudi, serološki testovi
Uvod
25
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Bruceloza je hronična zarazna bolest brojnih domaćih i divljih životinja i zoonoza
čovjeka uzrokovana bakterijama iz roda Brucela (Alton, 1990). Primarno je bolest spolno
zrelih životinja, a predilakciono mjesto je reproduktivni trakt ženskih i muških životinja,
gdje brucele postižu najveću koncentraciju. Karakteristika ove bolesti je što uglavnom
prolazi bez kliničkih zanakova, a često jedini znak je pobačaj koji se javlja iznenada u
zadnjoj trećini graviditeta (Radostitis i sar., 2000).
Već više od pola vijeka bruceloza je prisutna u populaciji ljudi i životinja u našoj
zemlji. Zbog nepostojanja organiziranih mjera kontrole, bruceloza u posljednje vrijeme
predstavlja jedan od najznačajnijih ekonomskih i zdravstvenih problema (Nedić i sar.,
2009). Na osnovu dosadašnjih saznanja glavni rezervoari bruceloze na našim
prostorima su ovce, koze i goveda. Ove vrste životinja mogu biti inficirane različitim
vrstama brucela kao što su B. melitensis, B. abortus, B. suis, a odnedavno je zbog
primjene programa cijepljenjamalih preživara prisutan i vakcinalni soj B. melitensis Rev
1.
Brucelozu kod goveda primarno uzrokuje B. abortus, dok B. suis i to biovarovi 1 i
3 su sposobni da inficiraju goveda i kao infekcija kod ove vrste životinja prolazi bez
kliničkih znakova (Ewalt i sar., 1997). U nekim dijelovima svijeta B. melitensis je
endemična kod goveda, a manifestuje se abortusima (OIE, 2007).
Materijal i metode
U istraživanom razdoblju od 2005. do 2012. godine u Laboratoriji za virusologiju i
serologiju Veterinarskog fakulteta Sarajevo dostavljani su uzorci krvnih seruma goveda,
a radi serološke pretrage nabrucelozu. Postupak je određen odlukom Ministarstva
poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva Federacije Bosne i Hercegovine.
U istraživanom razdoblju od 2005. do 2012. ukupno su dostavljeni uzorci krvi
238 429 krvi goveda i to 2005. godine dostavljeni su uzorci krvi 14 158 goveda, 2006.
godine 11 436, 2007. godine 18 616, a tokom 2008. godine 3 566, 2009. godine 4 956,
2010.godine 43 551, 2011. godine 71 712 i 2012.godine 70.43 goveda.
Za serološke pretrage usporedno su korišteni Rose Bengal test (RBT). Korišten
je standardni antigen za RBT (proizvođač - Institut Pourquier, Francuska) i reakcija
vezanja komplementa (RVK). Kao antigen se koristi B. abortus E99 (proizvođača - Istitut
Pourquier, Francuska). Navedeni serološki testovi propisani su OIE Manualom i
propisima u Bosni i Hercegovini.
Rezultati
Tokom istraživanog razdoblja od 2005. do 2012. godine pretraženi su na
brucelozu uzorci krvi 238429 goveda iz deset kantona i Distrikta Brčko u Bosni i
Hercegovini. Pozitivne reakcije utvrđene su u 609 (0,25%). Rezultati ispitivanja krvnih
seruma goveda tokom istraživanog perioda 2005.-2012. godine datisu u tabelama 1-3.
26
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Tabela1. Broj ispitanih i broj pozitivnih uzoraka krvnih seruma goveda za 2005., 2006. i
2007.godinu.
Godina
Kanton
Unsko-sanski
Posavski
Tuzlanski
Zeničko-dobojski
Bosansko-podrinjski
Srednjobosanski
Hercegovačkoneretvanski
Zapadnohercegovački
Sarajevski
Herceg – Bosanski X
DistriktBrčko
Ukupno
2005.
Broj
krvi
2917
0
1840
1048
46
2097
519
266
3844
0
1581
14158
2006.
+
%
18
0
7
22
7
30
0,61
0
0,38
2,1
15,2
1,4
Broj
krvi
187
0
0
18
2196
365
0
0
8
0
5
97
0
0
0,2
0
0,3
0,68
2718
473
2794
341
2344
11436
2007.
5
0
0
8
5
0
2,7
0
0
44,4
0,22
0
Broj
krvi
77
226
28
3042
570
6507
27
0
2
4
0
51
0,99
0
0,07
1,2
0
0,44
335
4899
639
2293
18616
+
%
+
%
13
0
8
6
0
21
16,9
0
28,6
0,19
0
0,32
12
5
5
0
70
3,6
0,1
0,78
0
0,38
Tabela 2. Broj ispitanih i broj pozitivnih uzoraka krvnih seruma goveda za 2008., 2009. i
2010.godinu.
Godina
Kanton
Unsko-sanski
Posavski
Tuzlanski
Zeničko-dobojski
Bosansko-podrinjski
Srednjobosanski
Hercegovačkoneretvanski
Zapadnohercegovački
Sarajevski
Herceg - Bosanski
DistriktBrčko
Ukupno
2008.
Broj
krvi
7
0
43
420
34
1518
53
0
751
740
0
3566
2009.
+
%
5
0
41
31
0
29
71,4
0
95,3
7,4
0
1,9
Broj
krvi
28
0
34
763
105
2422
1
0
3
44
0
154
1,9
0
0,4
5,9
0
4,3
2
0
1602
0
0
4956
2010.
Broj
krvi
+
%
+
%
25
0
26
16
0
27
89,3
0
76,5
2,09
0
1,11
0
0
0
0
0
0
18
20
9
19
0
0
0
0
0
0
2
0
2
0
0
98
100
0
0,12
0
0
2
0
0
0
0
0
43.551
0
0
4
4
74
0
0
0
0
0
0,17
27
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Tabela 3. Broj ispitanih i broj pozitivnih uzoraka krvnih seruma goveda za 2011. i
2012.godinu.
Godina
Ukupno Ispitano
2011.
Broj
krvi
Poz.
71 712
37
2012.
%
Broj
krvi
0,05
70 434
Poz.
28
%
0,04
Diskusija
Individualni i sporadični slučajevi bruceloze kod životinja u Bosni i Hercegovini su
dijagnosticirani 2001. godine, iako se enzootski bolest javljala sedamdesetih i ranih
osamdesetih godina prošlog stoljeća, a koji su primjenom efektivnih mjera uspješno
eradicirani. Novi brojni slučajevi bruceloze kod životinja se javljaju 2004. godine kada
dolazi i do pojave većeg broja oboljelih ljudi (Nedić i sar., 2009.).Opsežnijim ispitivanjima
goveda tokom utvrđuje se 2005. godine 97 (0,68%) pozitivnih reaktora, a 2006. godine
broj pozitivnih iznosio 51 (0,44%).
Program iskorjenjivanja i suzbijanja bruceloze ovaca i koza u Federaciji Bosne i
Hercegovine u periodu 2007-2010. godina Vlada Federacije BiH je usvojila u septembru
2007. godine. Isti princip se primjenjivao i kod goveda. Usvojeni program je prvi
organizovaniji pristup suzbijanju bruceloze u Bosni i Hercegovini. Tokom 2008. godine
izvršeno je opsežno dijagnostičko ispitivanje bruceloze kod svih preživara a tom prilikom
na području Federacije Bosne i Hercegovine ispitano 3566 goveda kada je utvrđen i
najveći procenat pozitivnih reaktora 4.3%. Kroz ovu aktivnost pokazala se veća
prevalenca nego što se pretpostavljalo na osnovu ispitivanja prethodnih godina, pa se
prišlo izradi državne strategije za suzbijanje bruceloze koja se bazira na masovnoj
vakcinaciji. Ovakav pristup suzbijanju bruceloze zahtijeva izmjenu usvojenog programa
iz 2007. godine, a koji se zasnivao na tada važećoj Odluci o mjerama kontrole
bruceloze malih preživara i uslovima za određivanje zdravstvenog statusa stada ovaca i
koza u pogledu bruceloze malih preživara („Službeni glasnik BiH“, broj 70/05).
Usvajanjem nove strategije u suzbijanju bruceloze na nivou Bosne i Hercegovine
donešen je i novi Pravilnik o mjerama kontrole bruceloze malih preživara („Službeni
glasnik BiH“ broj 43/09) kojim se propisuje novi pristup u suzbijanju i kontroli ove
zarazne bolesti. Cilj Programa je prije svega smanjiti prevalencu uzročnika bolesti u
stadima malih preživara. Tokom 2009. godine obavljena je masovna vakcinacija svih
ovaca i koza koje nisu gravidne i mladih životinja starijih od tri mjeseca. Nakon
provedenih laboratorijskih testiranja u 2009. godini i ispitanih 4956 goveda, ustanovljeno
je 98 (2%) pozitivnih goveda. Iz navedenog se vidi da već nakon prve godine vakcinacije
malih preživara zabilježen je daleko manji broj pozitivnih reaktora naročito među malim
preživarima, a isto tako i među govedima. Trend pada pozitivnih reaktora 2010., 2011. i
2012. je značajan dok broj ispitanih uzoraka krvnih seruma goveda se iz godine u
godinu povećava što je vidljivo iz naših istraživanja (tabele 2 i 3).
28
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zaključak
Na osnovu iznesenog može se zaključiti da je bruceloza goveda značajan problem u
Bosni i Hercegovini te da se treba nastaviti sa testiranjima svih goveda.
Literatura
Alton, G. G.:Brucella melitensis, 1887. to 1987. U Nielsen, K. J. R. Duncan: Animal Brucellosis,
Boca Raton, Fla. CRC Press, 1990: 379-382.
Ewalt, D.R., Payeur, J.P., Rhyan, J.C., Geer, P.L.:Brucella suis biovar 1 in naturaly infected
cattle: a bacteriological, serological and histological study. J. Vet. diagn. Inves., 1997; 9: 417-20.
Nedić, D., Trkulja, R., Velić, R.: Brucellosis in Bosnia and Herzegovina-Program control.
Brucellosis in see Mediterranean region, Struga, Macedonia, 12-14. Novembar 2009: 33.
OIE. World Organization for Animal Health. Handistatus II (database online) OIE:2004Available
at: http://www.oie.int/hs2/report.asp?lang=en.Accessed 14. Jun 2007.
Radostitis, O.M., Gay, C.C., Blood, D.C., Hinchcliff, K.V. Brucellosis In: Veterinary medicine: A
Textbook of thre Diseases of cattle, sheep, pigs, goats and horses, 9th ed. W.B. Saunders
Company Ltd, New York, USA 2000.
29
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
KONTROLA BRUCELOZE
OGRANIČENJA
U
BOSNI
I
HERCEGOVINI,
ISKUSTVA
I
Drago Nedić*, Rodoljub Trkulja**, Jelena Marić***
* Fakultet veterinarske medicineBeograd; Direktor, Javna ustanova Veterinarski institut
Republike Srpske „Dr Vaso Butozan“ Banja Luka;
** Rukovodilac sektora za zaštitu zdravlja životinja, Javna ustanova Veterinarski institut
Republike Srpske „Dr Vaso Butozan“ Banja Luka;
***Rukovodilac sektora za laboratorijska ispitivanja, Javna ustanova Veterinarski institut
Republike Srpske „Dr Vaso Butozan“ Banja Luka;
Kratak sadržaj
Pojedinačni i sporadični slučajevi bruceloze životinja u Bosni i Hercegovini su
dijagnostikovani 2001. godine, mada su se enzootije ove bolesti javljale i ranije
(sedamdesetih i ranih devedesetih godina), ali je primjenom mjera baziranih na
isključivanju i uništavanju pozitivnih reaktora, suzbijeno širenje bolesti. Porast
novootkrivenih slučajeva bruceloze životinja se javlja od 2004. do 2006. godine, a broj
oboljelih ljudi je u korelaciji sa raširenosti bolesti kod životinja. Uporedo započinju
obimnija, mada ne i potpuna dijagnostička ispitivanja životinja, posebno malih preživara.
Izolovana je i potvrđena Brucella melitensis, biotip 3. Broj novih slučajeva oboljenja ljudi
širom zemlje (994) je predstavljao neoboriv indikator o širenju bruceloze, te je tokom
2008. godine dijagnostički pretraženo 539.500 ovaca i koza (oko 65-70% populacije) i
otkriveno 24.580 seropozitivnih životinja u 2.007 žarišta. Prevalenca seropozitivnih
životinja je iznosila 4,55%. Iste godine, prema važećoj legislativi, je neškodljivo uništeno
oko 70.000 životinja, uglavnom ovaca i nastalom direktnom štetom od oko 7,5 miliona
evra. Postojeći model suzbijanja i iskorjenjivanja bruceloze životinja zasnovan na
neškodljivom uništavanju pozitivnih reaktora se pokazao nepodobnim iz više razloga.
Opasnost od depopulizacije životinja i nepostojanje zamjenskih stada su predstavljali
nezaobilaznu činjenicu o kojoj su donosioci odluka trebali voditi računa. Uz to, različiti
nivoi odgovornosti i složeno ustavno uređenje u zemlji su, pored ne postojanja
jedinstvenog modela identifikacijei izostanka kontrole kretanja životinja, činili
ograničavajuće faktore. Iskustva drugih zemalja, preporuke kompetentih i relevantnih
institucija (FAO, OIE) su doprinijela da se postigne konsenzus unutar veterinarskih
autoriteta u BiH i da se otpočne sa provođenjem jedistvenog modela kontrole bruceloze
u čitavoj zemlji. Početkom 2009. godine je usaglašen i usvojen program kontrole
bruceloze malih preživara, koji je definisao zaustavljanje širenja bruceloze kao prioritetni
cilj a podrazumijevao je imunizaciju svih ovaca i koza u prvoj godini (masovnu
vakcinaciju) i nastavak imunizacije mladih životinja narednih osam godina. Odabrana je
Rev-1 vakcina pripremljena za konjuktivalnu aplikaciju. U radu su prezentovani
postignuti rezultati, analizirana iskustva i ograničenja.
Ključne riječi: Bruceloza, mali preživari, kontrola, vakcinacija
30
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Uvod
Brucellosis je jedna najrasprostanjenijih prirodnožarišnih infekcija zoonoznog
karaktera. Značajno ugrožava zdravlje ljudi i nanosi velike ekonomske štete stočarskoj
proizvodnji. Uzročnik su bakterije (mali koko-bacili) iz roda Brucella koji obuhvata šest
(6) vrsta različitih po virulentnosti i afinitetu prema domaćinima. Bruceloza je primarno
bolest domaćih životinja, ali i ljudi sa akutnim i hroničnim tokom. Prisustvo bruceloze
(Brucellosis) preživara na teritoriji Bosne i Hercegovine potvrđeno je prije, a i nakon
dramatičnih događaja (1991-1995). Problem kontrolisanja bolesti prenosivih na ljude
(zoonoza) putem direktnog ili indirektnog kontakta, kao i putem unošenja hrane
životinjskog porijekla (uglavnom mlijeka i mliječnih proizvoda koji nisu pasterizovani),
predstavlja prioritet u radu veterinarskog servisa u Bosni i Hercegovini.
Bruceloza malih preživara. Pored toga što je bruceloza prevashodno zdravstveni
problem, ona je istovremeno i značajno socioekonomsko pitanje. Egzistencija
stanovništva, naročito u brdskoplaninskim sredinama je vezana za stočarstvo, posebno
ovčarstvo. Pretpostavljali smo (a pokazalo se tačnim) da se masovnim uništenjem
pozitivnih stada, bez adekvatnog zamjenskog stada, mogu javiti želje za migracijama
stanovništva i prestankom bavljenja stočarstvom. Poznato je da se bolest kod životinja,
isključujući masovne/masovnije pobačaje, teško prepoznaje i da se liječenje ne provodi.
S toga se napori usmjeravaju u pravcu prevencije. Iskustva mnogih zemalja su bila
dragocjena za izbor modela borbe sa brucelozom u našoj zemlji. Ističemo da se
oprobani modeli u drugim zemljama nisu primjenjivali neselektivno i bez uvažavanja
specifičnosti Bosne i Hercegovine.
Broj potvrđenih slučajeva bruceloze kod ljudi, (994 u 2008. godini) i veliki broj
slučajeva zaraze kod životinja širom Bosne i Hercegovine, su predstavljali alarm za
nadležne veterinarske službe. Trebalo je odreditiprioritetne ciljeve za zaustavljanja
širenja bruceloze kod životinja, posredno i kod ljudi. Pripremljen je i usvojen Operativni
program i plan izvodljivih aktivnosti za kontrolu/iskorijenjivanje bruceloze na cijeloj
teritoriji BiH.Rezultati dijagnostičkih ispitivanja malih preživara (ovaca i koza) na
brucelozu u 2008. godini su prikazani u tabeli 1.
Tabela 1. Pregled rezultata dijagnostičkih ispitivanja na brucelozu u 2008. godini.
Godina
2008
RS
FBiH
Ukupno BiH
Ispitano
211.500
328.000
529.500
Ovce i koze
Pozitivno
% pozitivnih
6.980
3,30
17.600
5,36
24.580
4,55
Humani serumi
Ispitano
Pozitivno
% poz.
2.984
994
32,6
Bolest je utvrđena u više od 60% opština u BiH i u 2007 žarišta. Prema tadašnjim
propisima broj uništenih životinja je bio mnogo veći od broja seropozitivnih (iz razumljivih
razloga), što je uz sve druge provedene mjere značajno utjecalo na nastalu štetu.
Rezultati navedenih dijagnostičkih ispitivanja malih preživara na brucelozu su dali jasnije
odgovore na tadašnje nepoznanice oko:
a. prisutnosti bolesti na prostoru BiH,
31
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
b. mogućim putevima širenja bolesti,
c. stepenu ugroženosti zdravlja ljudi, ali su istovremeno predstavljali i osnovu za
- uklanjanje pozitivnih reaktore životinja (prema, tada važećim propisima) i
- postizanju saglasnosti o izboru jedinstvene strategije za cijelu BiH.
Bruceloza goveda. Uporedo sa analizom bruceloze malih preživara nadzor nad
brucelozom se provodio i kod drugih životinja, posebno kod goveda, a naročito zbog
međusobne kohabitacije ovih vrsta. Postojeći programi kontrole zdravstvenog statusa
goveda koji su usmjereni na životinje od kojih se mlijeko koristi za javnu potrošnju su
prošireni, aktivnim monitoringom, na sva goveda u BiH.
Bruceloza ljudi. Iskustva u BiH su identična iskustvima drugih zemalja po kojima su
indikatori rasprostranjenosti bolesti, načini i putevi širenja bili bolesni ljudi. Porast novih
žarišta i slučajeva bruceloze malih preživara je „doprinio“ obolijevanju drugih životinja i
ljudi, pogotovu eksponiranih grupa. Enzootija koja se u Bosni i Hercegovini registruje od
2001. godine pokazuje svu ozbiljnost koju sa sobom nose faktori koji su brucelozu stavili
na listu najznačajnijih zoonotskih oboljenja. Od kada se 2004. godine nalazom
referentne laboratorije u Francuskoj unutar populacije malih preživara dokazalo prisustvo
Brucella melitensis biotip 3 bilo je za očekivati da će ovaj virulentni serotip biti značajan i
sa stanovišta uticaja na zdravstveni status ljudi. Trend dugogodišnjeg porasta
seropozitivnih pacijenata na teritoriji BiH u direktnoj je korelaciji sa brojem otkrivenih
žarišta oboljelih životinja i dokaz da se u BiH dešava/vao dijagnostički i klinički porast
broja registrovanih slučajeva. Na žalost, broj oboljelih ljudi od bruceloze kao i broj onih
koji nisu serološki testirani na ovo oboljenje je mnogo veći od zvanično potvrđenih, a
razlozi su mnogobrojni. Kretanje bruceloze ljudi u periodu 2008-2011. je prikazano u
grafikonu br.1.
Mogućnosti za suzbijanje bruceloze
Kontrola bolesti podrazumijeva niz mjera i postupaka koji se sprovode u cilju
smanjenja prevalence i incidence na dozvoljen nivo, tako da se izbjegne ozbiljna
opasnost za životinjsku populaciju i ljudsko zdravlje.
Za postizanje ključnih ciljeva potrebna je politička odluka, kompetentne službe i
novac. U skladu sa tim su i FAO preporuke koje podrazumjevaju:
a) međusektorske kooperativne akcije na polju veterinarstva i zdravstva kojima bi se
smanjio broj oboljelih životinja i podigla svijest ljudi po pitanju prevencije,
b) nacionalnu strategiju kontrole rizika baziranu na prisustvu bolesti na lokalnom
(BiH) nivou i lekcijama naučenim iz primjera drugih zemalja,
c) pokretanje akcionog plana baziranog na šest osnovnih komponenti kontrole koja
može biti pokrenuta i na bazi nekompletnih informacija i podataka.
- osnovno sero-preovlađujuće ispitivanje životinja, domaćinstava, zajednica i
sela,
- programkontrole zasnovan na rezultatima ispitivanja,
32
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
primjena dogovorenih aktivnosti po pitanju kontrole koje bi provodile
kompetentne nacionalne veterinarske i zdravstvene službe zajedno sa
privatnim sektorom,
- laboratorijska kontrola agenasa koji su prouzrokovali pobačaje,
- praćenje rezultata kontrole kvaliteta i promjena u javljanju bolesti,
- rano upozoravanje na širenje bolesti na nova područja.
Ograničavanje širenja bolestiu Bosni i Hercegovini je postavljen kao osnovni cilj u
strategiji vakcinacije malih preživara.
-
Struktura veterinarskog servisa u BiH
Državni organi. Složeni ustavni okvir u Bosni i Hercegovini je predstavljao
otežavajuću činjenicu za usvajanje jedinstvenog modela kontrole bolesti. Iako je KZV,
kao zajednička institucija, osnovana 2000. godine (de iure), njen kapacitet i opravdanost
postojanja je ozbiljno testiran (de facto) na postavljenim zadacima u kontroli bruceloze.
Postignut je konsenzus unutar veterinarske struke na svim nivoima oko primjene
jedinstvenih mjera na cijelom prostoru BiH.
Entitetski organi. Imaju stvarnu i operativnu nadležnost na svojoj teritoriji u
pogledu provođenja zakona iz oblasti veterinarstva, o čemu se vodilo računa prilikom
kreiranja mjera.
Distrikt Brčko. Predstavlja posebnu ustavnu strukturu koja se treba inkorporisati u
jedinstven sistem potreban za dosledno provođenje usvojene strategije kontrole bolesti
(bruceloze).
Kantonalni i opštinski organi. Operativna (primarna) veterinarska služba je
pozicionirana na nivou opština i sa mješovitom vlasničkom strukturom (državnim
veterinarskim stanicama i privatnom veterinarskom praksom).
Ciljevi
Zaštita zdravlja životinja i neposredni uticaj bolesti na zdravlje ljudi su presudno
uticali na izradu i primjenu jedinstvenog programa kontrole bruceloze u BiH sa sledećim
ciljevima:
a) zaštitom životinja povećati njihovu otpornost i ograničitiširenje bolesti,
b) nastavak kontrole svih spornih i na brucelozu sumljivih situacija i uklanjanje
izvora infekcije,
c) smanjenje prenosa bolesti na ljude.
Na bazi preporuka Svjetske Zdravstvene Organizacije (WHO), a u skladu sa stanjem
bolesti u BiH, početkom 2009. godine (mart) usvojen je program kontrole bruceloze
malih preživara sa modelom masovne vakcinacije u prvoj operativnoj godini (2009.) i
vakcinacijom mladih životinja u narednih 8 godina.Pored navedenih administrativnih i
upravnih ograničenja, dodatni razlozi za uvođenje masovne vakcinacije odnose se na
način držanja životinja posebno malih preživara, izostanak kontrole kretanja životinja,
neidentifikovane životinje i nedovoljna relevantnost postojećih podataka o brojnom
stanju životinja, pogotovu stada.
33
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Postignuti rezultati
Za vakcinaciju je korištena Rev-1 vakcina pripremljena za konjuktivalnu
aplikaciju, španskog proizvođača CZV. Veterinarski radnici su koristili propisanu zaštitnu
opremu kao i osoblje koje je asistiralo u poslu. Podaci iz tabele pokazuju da je
veterinarska služba u Bosni i Hercegovini u relativno kratkom vremenu vakcinisala oko
60% populacije malih preživara. Rezultati dobijeni nakon provedenog monitoringa
statusa vakcinisanih mladih životinja (20-60 dana post-vakc.) pokazuju seropozitivan
odgovor kod 93,4% životinja. Kampanju vakcinacije malih preživara (prije i za vrijeme
provođenja) je pratila informativna kampanja i permanentna edukacija veterinarskog
osoblja i stočara (držaoca životinja), a rezultati su prikazani u tabeli 2.
Tabela 2. Pregled broja vakcinisanih ovaca i koza i kontrola statusa vakcinisanih mladih
životinja
Period
2009
2010-2011
Monitoring postvakcinalnog statusa mladih životinja
Brojseruma
Seropoz.
Sero neg.
10.221
9.547 93,4%
647
6,3%
Broj vakcinisanih
ovacaikoza
666.474
180.913
Grafikon br. 1. Bruceloza ljudi u Bosni i Hercegovini u periodu 2008-2012. godine.
1200
994
1000
800
600
458
400
168
200
72
53
2011
2012
0
2008
2009
2010
Broj oboljelih ljudi od bruceloze u Bosni i Hercegovini se smanjio sa 994 u 2008
godini na 53 slučaja u 2012 godini. Ovaj podatak ohrabruje, mada se razlozi za
smanjenje oboljenja kod ljudi mogu vezati i za druge razloge: isključenja (neškodjivo
uništavanje) značajnog broja pozitivni reaktora i čitavih stada u 2008. godini (oko 70.000
životinja), pojačani oprez eksponiranih grupa ljudi, informativnu kampanju i
boljukomunikaciju i saradnju veterinarskog i humanog servisa.
34
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Kartograf br.1-2. Prikaz raširenosti bruceloze u BiH (2008-2012.)
Iz kartografskog prikaza se vidi raširenost bruceloze malih preživara u Bosni i
Hercegovini nakon opsežne dijagnostike (2008.) i nakon četiri godine primjene
vakcinacije malih preživara (2012.). U tabeli br.3. su detaljno prikazani podaci o broju
žarišta i broju pozitivnih slučajeva bruceloze životinja u žarištima.
Tabela br. 3. Žarišta bruceloze sa brojem pozitivnih slučajeva u periodu 2008-2012.
godine.
Godina
2008.
2009.
2010.
2011.
2012.
Broj žarišta
2.007
176
56
28
23
Broj pozitivnih slučajeva
24.580
2.426
294
168
400
Dijagnostičkim pretragama goveda na brucelozu je utvrđeno 0,023% pozitivnih
reaktora od broja pregledanih. Pozitivna goveda su isključena iz proizvodnje, neškodljivo
uklonjena, a vlasnicimanadoknađena šteta. Rezultati dijagnostike goveda na brucelozu
su prikazani u tabeli br. 4. i predstavljaju populaciju goveda koja je izvan programa
proizvodnje mlijeka. Testirana goveda bi “trebala”(!) da čini rizične životinje jer se
najčešće drže u zajedničkom dvorištu sa drugim životinjama, prvenstveno ovcama. Nad
mliječnim govedima (kravama) koja služe za intenzivnu proizvodnju mlijeka se provodi
sistemska zdravstvena kontrola na više bolesti, uključujući brucelozu, te za ista nisu
navedeni podaci u ovom radu. Generalno, može se reći da je broj seropozitivnih životinja
na brucelozu iz ove kategorije još manji u poređenju sa navedenim podacima u tabeli
br.4.
35
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Tabela br. 4. Monitoring goveda na brucelozu u periodu 2011-2012. godine.
Godina
2011
2012
BiH
RS+FBiH
RS+FBiH
Br. uzoraka
112.639
132.040
Pozitivno
26
26
Diskusija i zaključci
Bosna i Hercegovina ima raznoliku geografsku strukturu i značajan dio
stanovništva živi u brdsko-planinskom području zemlje. Ove ruralne zajednice su
tradicionalno opredjeljene na bavljenje stočarstvom kao izvorom egzistencije, bez većih
alnernativa za druga zanimanja. S’ toga bi nastavak mjera uklanjanja bolesnih i
sumnjivih životinja, bez zamjenskih stada doveo do biološkog smanjenja stočnog fonda,
prvenstveno malih preživara. Takvu situaciju stočari sami ne bi mogli uspješno prevazići
i neminovno bi se javile egzistencijalne migracije seoskog stanovništva. Modelom
„testiraj i ukloni“ brzo se smanjuje broj oboljelih životinja, ali ne i ljudi (Banai M. 2009.).
„Bruceloza je kao kiša, a sanitarne mjere čine da zemlja ne bude mokra. Najbolja od tih
mjera je kišobran, a to je vakcina.(Blasco J, 2009.). Na osnovu rezultata u početnoj, ali
izuzetno bitnoj fazi programa konrole bruceloze u Bosni i Hercegovini, uočene su, i
prednosti i nedostaci usvojenog modela. Iskustva drugih zemalja stečena u suzbijanju i
iskorjenjivanju bruceloze su dragocjena.U nekim zemljama, kao npr. Francuskoj,
vakcinacija je provođena više od 20 godina (Garin Bastuji B, 2009.). BiH je pokušala
afirmisati vlastiti pristup problemu bruceloze. Do sada postignuti rezultati pokazuju da je
BiH odabrala ispravan put kontrole i iskorjenjivanja bruceloze uz uslov da se sve
planirane aktivnosti dosledno sprovedu.Uspjeh je očekivan ako se vakciniše najmanje
80% životinja (Minas A. 2008.). Važna je održivost strategije, a eventualne greške se
mogu ispravljati tokom njene primjene (Banai M. 2013.). Kontrolom bruceloze goveda
(tabela br.4.) je utvrđeno da je za ovu vrstu životinja, još uvijek, opravdano primjenjivati
model „testiraj i ukloni“ uz dosledno provođenje monitoringa i bez, za sada,
vakcinacije.Optimizam u kontroli bruceloze u BiH je zasnovan na sposobnosti službe da
usvoji jedinstven model primjenjiv na čitavom prostoru zemlje, na potvrđenoj
kompetentnosti veterinarske službe (bez obzira o kom se njenom nivou ili segmentu
radi) i na pozitivnom odnosu vlasnika životinja prema imunizaciji njihovih životinja. Bosni
i Hercegovini predstoji dugotrajan proces suzbijanja bruceloze čiji će uspjeh zavisiti i od
drugih faktora, poput: političkih odluka, finansijske podrške programu, uključivanjem u
dijagnostičke kontrole i drugih vrsta životinja (goveda i svinja), saradnje sa humanim
sektorom, edukacijom različitih grupa i učesnika u programu kontrole bruceloze,
pozitivnoj informativnoj kampanji, praćenju efekata protivepidemijskih mjera i sl. Žarišta
koja se javljaju (tabela br.3.), i pored preduzimanja sveobuhvatnih mjera, su rezultat
zaostalih rezervoara bolesti, još uvijek prisutne ilegalne trgovine životinjama,
izbjegavanja primjene mjera od strane nesavjesnih vlasnika i sl. Postoje rizici, a praksa
je to i potvrdila, da bi se ignorisanjemi zanemarivanjem važnosti uočenih,oportunističkih
pojava, čitava strategija borbe protiv bruceloze mogla dovesti u pitanje.
36
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Očigledno je da bruceloza predstavlja problem u čitavom regionu i da je saradnja
na planu zaustavljanja širenja i iskorjenjivanja bruceloze imperativ, posebno imajući u
vidu zahtjeve za trgovinom i otvorenim tržištem, međugraničnoj kontroli, ali i drugim
činjenicama usko vezanim za kvalitetno praćenje i kontrolu bolesti.
Literatura
1. Alton, GG(1990): Rev1 Brucella melitensis vaccine. A reiew of ten YEARS of study. Vet.
Bull 37, 793-800.
2. Blasco JM (1997): A review of the use of B.melitensis Rev1 vaccine in adult sheep and
goats. Prev. Vet. Med 31, 415-420.
3. Garin Bastuji B (1996): Contol programmes of B.melitensis infection in sheep and goats,
In: FAO/WHO/OIE round table on the use of Rev1 vaccine in smal ruminants and catle (B
Garin-Bastuji, A Benkirane, eds), CNEVA, Maisons-Alfort, France, 3-6.
4. Paul Nikoleti (2009): Brucellosis: Past, Present, Future, Book of Abstracts, Meta NET
Project Thematic Scientific Conference: Brucellosis in See Maditeranean Region, StrugaOhrid.
5. JM Blasco (2009): Control and eradication strategies of B. Melitensis infection in sheep
and goats, Book of Abstracts, Meta NET Project Thematic Scientific Conference:
Brucellosis in See Mediteranean Region, Struga-Ohrid.
6. Menachem Banai (2009): Vaccination against endemic Brucella melitensis within the
frameworkof a national control program, Book of Abstracts, Meta NET Project Thematic
Scientific Conference: Brucellosis in See Mediteranean Region, Struga-Ohrid.
7. Milijević A., Kasagić D., Nedić N.D., Tajdić Nada, Tešić M.: Business activity of the
veterinary station AD Banja Luka in the Program of Eradication of Brucellosis. Zbornik
kratkih sadržaja. 8. Kongres veterinara Srbije, 208-210, Beograd, Centar Sava, 15-19
septembar, 2009.
8. Mitrović Novalina, Nedić D., Trkulja R., Marković T.: Veterinarsko epidemiološka situacija
u Republici Srpskoj u 2008 godini. Zbornik radova i kratkih sadržaja, Simpozijum XI
epizootiološki dani, 2-4, Apatin, Banja Junaković, 1-4.4.2009.
9. Mitrović Novalina, Santrač Violeta, Marić Jelena, Despotović D., Nedić D., Marković T.:
Bruceloza preživara u Republici Srpskoj u periodu 2001-2007. Zbornik kratkih sadržaja X
Epizootiološki dani, 257-261, Tara, 2-5. 4. 2008.
10. Mitrović Novalina, Nedić D., Bjelajac B., Marić Jelena: Brucellosis of ruminants in
Republic of Srpska durind 2001-2007.years. Zbornik kratkih sadržaja VIII Epizootiološki
dani, 87-88, Novi Sad, 05-08. 04. 2006.
11. Nedić N.D.: Veterinarsko-epidemiološka situacija u Republici Srpskoj i Bosni i
Hercegovini. Zbornik kratkih sadržaja. 14 godišnje savjetovanje veterinara Republike
Srpske,25-28, Jahorina, Hotel Bistrica, 3-6.6.2009.
12. Nedić D.: Analiza stanja zaraznih bolesti životinja i planiranje njihovog suzbijanja. Zbornik
radova i kratkih sadržaja. Simpozijum XI Epizootiološki dani, 5-8, Apatin, Banja
Junaković, 1-4.4.2009.
13. Nedić D.: Menadžment i priprema nacionalnih planova za nepredviđene slučajeve pojave
bolesti životinja. Veterinarski žurnal Republike Srpske, Vol. VIII, broj 2, 91-98. Banja Luka
2008.
14. Nedić D. Mehmedbašić Zorana, Čobanov D., Tanković S.: Analiza aktuelne veterinarskoepidemiološke situacije u Bosni i Hercegovini. Zbornik kratkih sadržaja 13 Godišnje
savjetovanje veterinara Republike Srpske, 19-20, Teslić, 4-7.6.2008.
37
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
15. Nedić D., Trkulja R., Velić R.: Brucellosis in Bosnia and Herzegovina-Program control,
Brucellosis in see Mediterranean Region, Book of Abstracts (33-34), Struga, 12-14
november, 2009.
16. Nedić D., Trkulja R., Mehmedbašić Devedžić Zorana, Hadžović Dž.: Upravljanje borbom
protiv bruceloze. Zbornik referata i kartkih sadržaja, 124-125,21 Savjetovanje veterinara
Srbije, Zlatibor, 15-18.9.2010.
17. Nedić N.D., Tešić M., Tajdić Nada: Veterinary practice menagement in new conditions,
Zbornik krakih sadržaja, 8. Kongres veterinara Srbije, 182-183,Beograd, CentarSava, 1519-9.2009.
18. Radojičić Sonja: Bruceloza-epizootiološki i dijagnostički izazov, Vet. glasnik 59 (1 - 2) 79
– 87, Beograd, 2004.
19. Santrač Violeta, Marić Jelena, Mitrović Novalina, Nedić D., Trkulja R., Bjelajac B.,
Golubović S.: Bruceloza u Republici Srpskoj-2001-2006-potreba za efikasnijim mjerama.
Zbornik kratkih sadržaja 12 Godišnje savjetovanje veterinara Republike Srpske, 22-23,
Teslić, 31.5-3.6. 2006.
20. Toni Kirandijski (2009): Brucellosis in small ruminants in the Republic of Macedonia.Book
of Abstracts, Meta NET Project Thematic Scientific Conference: BRUCELLOSIS IN SEE
MEDITERRANEAN RGION, Struga-Ohrid.
21. Trkulja R., Santrač Violeta, Despotović D., Nedić D.: Bruceloza u Republici Srpskoj.
Zbornik kratkih sadržaja, 13 Godišnje savjetovanje veterinara Republike Srpske, 21-22,
Teslić, 4-7.6.2008.
22. Trkulja R., Nedić D., Hadžović Đ.: Control of brucelossis in small ruminants in Bosnia and
Herzegovina, 19 th International Congress of Mediterranean Federation of Health and
Production of ruminants, Congress Proceedings (76-79), Beograd, 25-28. Maj, 2011.
23. Trkulja R., Nedić D.: Javno zdravstveni i ekološki značaj kontrole bruceloze u BiH (545552), Zbornik radova, Prvi međunarodni kongres ekologa (Ekološki spektar), Banja Luka,
20-21.04.2012.
24. FAO/OIE/WHO (1997) Animal Health Yearbook, FAO Animal Production and Health
Series, FAO, Rome Italy.
38
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
KONTROLA BRUCELOZE U BOSNI I HERCEGOVINI U PERIODU JANUAR
2009. – OKTOBAR 2013. GODINE
Dženo Hadžović, Zorana Mehmedbašić Devedžić, Aleksandar Nemet, Svjetlana
Batinić1
Ured za veterinarstvo BiH, Sarajevo,
Bruceloza malih i velikih preživara prvi put je utvrđena u Bosni i Hercegovini polovinom
1985. godine na teritoriji opštine Konjic i zaprijetila da postane vrlo ozbiljan zdravstveni
problem. Do 2000. godine ne postoje adekvatni podaci o zastupljenosti bruceloze u
Bosni i Hercegovini. Ipak, na osnovu sadašnjih podataka, evidentno je da se u
navedenom periodu bolest raširila na širem području Bosne i Hercegovine, da bi u 2008.
godini došlo je do kulminacije broja slučajeva bruceloze kod životinja i ljudi, pri čemu je
dijagnostikovano 22.122 slučaja kod ovaca i koza, 260 slučajeva kod goveda te
prijavljeno 994 slučaja bolesti kod ljudi.
S obzirom na odlučan stav koji je veterinarska služba Bosne i Hercegovine zauzela po
pitanju suzbijanja bruceloze, kroz provođenje mjera vakcinacije malih preživara i
monitoringa bruceloze kod goveda, u periodu od 2009. do 2013. godine zabilježen je
izrazit pad pojave ove bolesti kako kod životinja, tako i kod ljudi.
Cilj ovog rada je prikazati provođenje i rezultate mjera kontrole bruceloze u Bosni i
Hercegovini u periodu 2009. – 2013. godine.
Ključne riječi: bruceloza, vakcinacija, monitoring, Bosna i Hercegovina
Control of brucellosis in Bosnia and Herzegovina for the period
january 2009 – october 2013
Dženo Hadžović, Zorana Mehmedbašić Devedžić, Aleksandar Nemet, Svjetlana Batinić
Brucellosis in small and large ruminants was determined for the first time in Bosnia and
Herzegovina in 1985 at the territorry of municipality Konjic when it threthened to become
a very serious health issue. Until 2000 there are no adequate data concerning
occurrence of brucellosis in Bosnia and Herzegovina. However, on the basis of the
current data it is evident that the disease has spread on the wider teritorry of Bosnia and
Herzegovina within that period. Culminataion of human and animal cases of brucellosis
was in 2008, when 22.122 cases of brucellosis was diagnosed in sheep and goats, 260
cases in cattle and 994 human cases was reported.
In relation with the determined approach of the Veterinary Service of Bosnia and
Herzegovina in terms of prevention of brucellosis through the enforcement of
vaccination of small ruminants, monitoring in cattle in the period 2009 - 2012 there was a
seriuos decrease in occurrence of the disease, both in animals and humans.
The aim of this paper is to present the implementation and results of the
brucellosis control measures in Bosnia and Herzegovina in the period 2009 - 2013.
Key words: Brucellosis, vaccination, monitoring, Bosnia and Herzegovina
39
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
EPIZOOTIOLOŠKA SITUACIJA BRUCELOZE U CRNOJ GORI U PERIODU
2008. – 2012. GODINE
Dejan Laušević*, Zorica Pavićević*, Nikola Pejović*, Bojan Adžić*, Irina Mijatović*,
Radoš Miković*
*Specijalistička veterinarska laboratorija – Podgorica, Crna Gora
Kratak sadržaj
U radu su predstavljeni rezultati sprovođenja godišnjih programa nadzora bruceloze kod
goveda, ovaca i koza u periodu 2008. – 2012. godina u Crnoj Gori. Uzorkovanje je
sprovedeno na cijeloj teritoriji Crne Gore, a u Specijalističkoj veterinarskoj laboratoriji u
Podgorici korišćene su standardne serološke dijagnostičke metode. U posmatranom
periodu uzorkovano je i ispitano ukupno 270.653 uzoraka krvnih seruma goveda i
ukupno 218.542 uzoraka krvnih seruma malih preživara. Ni u jednom ispitanom uzorku
porijeklom od goveda i malih preživara nije utvrđeno prisustvo specifičnih antitijela protiv
Brucella spp. Dobijeni rezultati ispitivanja ukazuju da bruceloza životinja nije bila prisutna
na teritoriji Crne Gore u posmatranom periodu. Međutim, sprovedeni obim ispitivanja koji
se kod goveda kretao u rasponu od 59,38% do 82,75%, u odnosu na populaciju goveda
stariju od 12 mjeseci, još uvijek ne daje čvrst osnov za zaključak da je Crna Gora
slobodna od bruceloze goveda. Istovremeno, rezultati ispitivanja ovaca i koza na obimu
koji obuhvata oko 15% populacije nijesu dovoljni za pouzdanu tvrdnju da u Crnoj Gori
nema ove bolesti među ovom populacijom. I pored činjenice da u Crnoj Gori godinama
nije bilo registrovanih slučajeva bruceloze kod životinja, podaci o registrovanim
slučajevima u zemljama regiona upućiju na stalni oprez koji za rezultat treba da ima
kontinuirani program nadzora ove bolesti kod životinja u većem obimu ujključujući i
nadzor nad prisustvom infekcije B. ovis.
Ključne riječi: Bruceloza, epizootiološka situacija, Crna Gora
40
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Uvod
Bruceloza je kontagiozna bolest domaćih i divljih životinja koja ima značajne
posljedice na zdravlje životinja i ljudi, kao i na međunarodnu trgovinu. Uzročnik bolesti je
iz roda Brucella. Bolest se primarno javlja kod goveda, bivola, ovaca, koza, ali i kod
svinja, konja i ostalih životinja.
Bruceloza je bolest poznata od prije više od 2000 godina, još iz doba Rimljana i
Hipokrata. Nazivana raznim imenima: Mediteranska groznica, Maltska groznica,
Bangova bolest, ona i danas zaokuplja pažnju veterinarske i medicinske struke, ali i
vojnih krugova imajući u vidu da bakterije iz roda Brucella mogu imati ulogu i kao
potencijalno biološko oružje.
U Crnoj Gori ne postoje zvanični podaci o registrovanim slučajevima ove bolesti
kod životinja sve do 2006. godine kada je bolest serološki dijagnostikovana kod jedne
krave na teritoriji opštine Nikšić (9). Sprovedeno serološko ispitivanje pasa lutalica sa
teritorije opštine Podgorica u 2002. godini pokazalo je da je 9,37% ispitanih pasa imalo
specifična antitijela protiv na B. canis (7).
Važeća zakonska regulativa propisuje da se u cilju utvrđivanja, suzbijanja i
iskorjenjivanja bruceloze goveda sprovodi zvanično dijagnostičko ispitivanje u svim
stadima goveda na teritoriji Crne Gore, kod goveda starijih od 12 mjeseci, osim mužjaka
namijenjenih za tov, kao i da se ne primjenjuje bilo koji terapijski tretman bruceloze, kao
ni vakcinacija goveda protiv bruceloze. Istovremeno, važeća zakonska regulativa
propisuje da se dijagnostičko ispitivanje malih preživara (ovaca i koza) starijih od 6
mjeseci vrši jednom godišnje u svakom gazdinstvu na novou od 15% u odnosu na
ukupan broj malih preživara na gazdinstvu. Dodatno ovome, obavezno je dijagnostičko
ispitivanje na brucelozu goveda, osim mužjaka namijenjenih za tov, kao i ovaca i koza u
slučajevima: nakon abortusa, ako se kod životinja utvrde klinički znaci bruceloze i ako su
životinje bile u kontaktu sa ljudima ili životinjama za koje se sumnja da su zaražene ili su
oboljele od bruceloze.
Materijal i metode rada
U okviru sprovođenja državnih godišnjih programa nadzora bruceloze goveda i
malih preživara u periodu 2008. – 2012. godina, vršeno je uzorkovanje krvi goveda i
malih preživara na cijeloj teritoriji Crne Gore radi laboratorijskih ispitivanja. U
Specijalističkoj veterinarskoj laboratoriji u Podgorici korišćene su standardne serološke
dijagnostičke metode: Rose Bengal (RB) kao „skrining“ test i indirektni imunoenzimski
test (iELISA), Reakciju vezivanja komplementa (RVK) i kompetitivni imunoenzimski test
(cELISA) za konfirmaciju pozitivnih rezultata „skrining“ testa.
Rezultati
U okviru sprovođenja godišnjeg programa nadzora bruceloze goveda i malih
preživara u periodu 2008. – 2012. godina uzorkovano je i ispitano ukupno 270.653
uzoraka krvnih seruma goveda i ukupno 218.542 uzoraka krvnih seruma malih
41
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
preživara. Broj ispitanih uzoraka porijeklom od goveda i malih preživara, kao i ukupan
broj goveda i malih preživara po godinama, prikazan je u grafikonu 1 i grafikonu 2.
Grafikon 1: Broj ispitanih goveda na brucelozu u periodu 2008. – 2012. godina
90000
80000
70000
60000
50000
40000
30000
20000
10000
0
83686
78755
65166
53050
51873
84607
80801
50966
83522
49598
Ispitanih uzoraka krvnih
seruma goveda na brucelozu
Broj goveda starijih od 12
mjeseci
2008
2009
2010
2011
2012
Grafikon 2: Broj ispitanih malih preživara na brucelozu u periodu 2008. – 2012. godina
262404
300000
266490
249797
250000
200000
150000
100000
52569
52158
36582
40246
36987
Ispitanih uzoraka krvnih
seruma malih prezivara na
brucelozu
Broj malih preživara
50000
0
2008
2009
2010
2011
2012
Tokom 2008. godine ispitano je 82,75% od ukupne populacije goveda starije od
12 mjeseci, odnosno 61,99% tokom 2009., 65,55% tokom 2010., 60,23% tokom 2011. i
59,38% tokom 2012. godine. Procenat ispitane populacije malih preživara bio je 13,94%
u 2010., 15,10% u 2011. i 14,81% u 2012. godini. Za 2008. i 2009. godinu ne postoje
pouzdani podaci o populaciji malih preživara u Crnoj Gori.
Tokom posmatranog perioda ispitivanja ni u jednom ispitanom uzorku porijeklom od
goveda i malih preživara nije utvrđeno prisustvo specifičnih antitijela protiv Brucella spp.
Diskusija
Dobijeni rezultati ispitivanja ukazuju da bruceloza životinja nije bila prisutna na
teritoriji Crne Gore u posmatranom periodu. Međutim, sprovedeni obim ispitivanja koji se
kod goveda kretao u rasponu od 59,38% do 82,75%, a koji je niži od propisanog, još
uvijek ne daje čvrst osnov za zaključak da je Crna Gora slobodna od bruceloze goveda.
Ovo posebno iz razloga što još uvijek nije dostignut standard iz propisa Evropske unije
42
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
64/432/EEC koji zahtijeva da je 99,8% stada goveda u zemlji sa statusom zvanično
slobodnog od bruceloze.
Istovremeno, rezultati ispitivanja ovaca i koza na obimu koji obuhvata oko 15%
populacije nijesu dovoljni za pouzdanu tvrdnju da u Crnoj Gori nema ove bolesti među
ovom populacijom, imajući u vidu da još uvijek nije dostignut standard iz propisa
Evropske unije 91/68/EEC koji zahtijeva da je 99,8% stada ovaca i koza u zemlji sa
statusom zvanično slobodnog od bruceloze kako bi zemlja mogla imati status zvanično
slobodne od bruceloze ovaca i koza (B. melitensis).
Prema zvaničnim podacima Instituta za javno zdravlje Crne Gore o pojavljivanju
bruceloze kod ljudi u Crnoj Gori (3), ova bolest je registrovana u 3 slučaja tokom 2008.
godine, u 4 slučaja tokom 2009. i u jednom slučaju tokom 2012. godine, što čini ukupno
8 slučajeva oboljelih ljudi u posmatranom periodu. Ovi podaci ukazuju na činjenicu da je
uzročnik bruceloze prisutan ili povremeno prisutan na teritoriji Crne Gore i da predstavlja
stalni rizik sa moguće izbijanje bolesti u širim razmjerama među domaćim životinjama.
Bruceloza životinja se godinama u većem ili manjem obimu pojavljuje u regionu
Jugoistične Evrope i u zemljama koje se graniče sa Crnom Gorom (1, 2, 4, 5, 6, 8).
Samim tim, postojeća trgovina živim životinjama sa zemljama regiona, bilo legalna ili
ilegala, kao i korišćenje zajedničkih planinskih ispaša u graničnim oblastima prema
Srbiji, Kosovu i Albaniji, predstavlja potencijalnu opasnost od unošenja infekcije i na
teritoriju Crne Gore. Iz tog razloga, epizootiološku situaciju bruceloze životinja u Crnoj
Gori u posljednjih pet godina treba posmatrati samo kao trenutnu uz veliki stepen
mogućnosti da se ona može u skoroj budućnosti izmijeniti u negativnom smjeru.
Zaključak
I pored činjenice da u Crnoj Gori godinama nije bilo registrovanih slučajeva
bruceloze kod životinja, podaci o registrovanim slučajevima u zemljama regiona upućiju
na stalni oprez koji za rezultat treba da ima kontinuirani program nadzora ove bolesti kod
životinja u većem obimu kako bi se ispoštovali zahtjevi međunarodnih standarda za
sticanje zvaničnog statusa zemlje slobodne od bruceloze goveda, ovaca i koza. Budući
programi nadzora treba da uključe i nadzor nad prisustvom infekcije B. ovis u populaciji
ovaca u Crnoj Gori koji do sada nije vršen. Ispitni kapaciteti rane kliničke i laboratorijske
dijagnostike moraju biti stalno spremni, a programi serološkog nadzora stalno aktivni
kako bi se redovno pratilo stanje na terenu i stvorile mogućnosti za blagovremeno
reagovanje u eventualnim kriznim situacijama.
Literatura
1.
2.
Cvetnić Ž, Velić R, Špičić S, Vubnjak S, Zlatar-Tuk M, Majnarić D, Aleraj B.
Rasprostranjenost bruceloze u Republici Hrvatskoj s osvrtom na stanje u Bosni i
Hercegovini. Infektološki glasnik 2008; 28(3): 117-123.
Đuričić B. Brucellosis in the Republic of Serbia – The Epizootiological Situation. Macedonian
Journal of Medical Sciences 2010; 3(3): 246-250.
43
Zbornik radova i kratkih sadržaja
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Institut za javno zdravlje. Statistički godišnjak 2008-2012. o zdravlju stanovništva i
zdravstvenoj zaštiti u Crnoj Gori.
Mitrović N, Marković T, Lukić B, Čojo R, Nedić D, Lukić N, Veterinarsko-epidemiološka
situacija u Republici Srpskoj u 2009. Godini. Zbornik radova i kratkih sadržaja XII
Epizootiološki dani sa međunarodnim učešćem Oplenac, Topola, Srbija, 7-10. April 2010: 68.
Mucaj S, Kabaski S, Gashi S, Kryeziu R, Hasani A. Topographic Expansion of Brucellosis in
Kosovo. Materia Socio Medica 2009; 21(2): 75-81.
Puto K, Papa S, Hila N. Impact of Livestock on Distribution of Brucella melitensis in Soutern
Albania Pasture. Natura Montenegrina 2010; 9(3): 705-717.
Radojičić S, Laušević D, Živković B, Đuričić B. Serološka dijagnostika infekcija izazvanih sa
Brucella canis kod pasa lutalica na teritoriji Podgorice. Veterinarski žurnal Republike Srpske
2002; 2(3-4): 78-81.
Špičić S, Zdelar-Tuk M, Račić I, Duvljak S, Cvetnić Ž. Serological, Bacteriological, and
Molecular Diagnosis of Brucellosis in Domestic Animals in Croatia. Croat Med J. 2010; 51:
320-6.
WAHID. OIE World Animal Health Information System. Aviable from: URL:
http://www.oie.int/wahis_2/public/wahid.php/Countryinformation/Animalsituation
44
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
PROGRESS OF SHEEP AND GOAT BRUCELLOSIS CONTROL IN REPUBLIC
OF MACEDONIA
Kirandjiski Toni1, Nikolovska Greta1, Smilenovska-Mihajlovic Biljana1, Krstevski Kiril2,
Djadjovski Igor2, Cvetkovikj Iskra2, Janevski Aleksandar2, Mrenoshki Slavcho2, Mitrov
Dine2
1
Food and Veterinary Agency, Animal Health and Welfare Department, Skopje,
Macedonia
2
University Ss Cyril and Methodius, Faculty of Veterinary Medicine, Skopje, Macedonia
Brucellosis in sheep and goats has been a continuous animal health problem and
human health hazard for many years. Macedonian veterinary authorities have tried to
control the disease with test and slaughter approach. The disease has reached its
maximum pick in 2007/2008 when the individual number of positive animals has reached
as high as 18.000 and the number of infected people nearly 500. In the situation with
very high number of positive individual animals and infected flocks, no identification and
registration of animals, poor movement control, insufficient laboratory capacity,
insufficient financial resources, it become apparent, in fact it is completely inappropriate
to attempt to control the disease with test and slaughter. In 2008, Macedonian veterinary
authorities have shifted the control measures introducing vaccination as a tool to control
the disease. At the same time, identification and registration of sheep and goats was
introduced as a tool to support the disease control. The strategy prescribes mass
vaccination in regions where the disease was highly prevalent, vaccination of
replacement animals in regions with moderate or low prevalence and test and slaughter
in regions with no history of the disease. After two years of implementation, the results of
this approach were promising: absolute number of infected flocks did not decrease, but
the absolute number of infected individual animals shows substantial decline. A
significant decrease was apparent in the number of infected humans. Financial
resources required for the disease control were also decreased. In 2010, the
Macedonian veterinary authorities adopted amended approach where additional regions
were included in the mass vaccination programme, but risk approach was also
introduced, i.e. mass vaccination in “epidemiological units” based on perceived risk,
where an “epidemiological unit” might be individual flocks or adjacent several flocks,
village or adjacent several villages. The results of this approach are even greater: in
2012, the number of infected flocks was 16 and the number of infected animals was 112.
Number of infected humans was 82. It is estimated that millions of euros are saved for
compensation purposes. Next steps should towards to more strict control on
implementation of the strategy, introducing of statuses of flocks in regards to brucellosis,
strengthening of public health measures and preparation for phase out of vaccination
strategy.
45
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
КОНТРОЛ НА БРУЦЕЛОЗАТА В РЕПУБЛИКА БЪЛГАРИЯ ЗА ПЕРИОДА
2002- 2012 ГОДИНА
Стоянка Атанасова
Ръководител Национална референтна лаборатория (НРЛ) „Бруцелоза” при
Национален Диагностичен Ветеринарномедицински Институт (НДНИВМИ), София,
към Българска Агенция по безопасност на храните (БАБХ)
Контролът на Бруцелозата в Република България се извършва планово според
Държавна профилактична програма (ДПП) за задължителните мерки за
профилактика и борба срещу болестите по животните, съгласно чл. 118, ал. 1 от
Закона за ветеринарномедицинската дейност на Република България. Програмата
се одобрява от Изпълнителния Директор на БАБХ и се утвърждава от министъра
на Министерство на земеделието и храните.
В ДПП са посочени схемите за профилактика и надзор на заразните заболявания,
с цел гарантиране на благоприятен здравен статус на отглежданите на
територията на страната животни. Изпълнението на Държавната профилактична
програма гарантира опазването на здравето на животните, както и опазване
здравето на хората от зоонози.
При ежегодното планиране на профилактичните мероприятия срещу заразните
болести по животните на територията на Република България, се вземат под
внимание следните обстоятелства:
 Действащите
нормативни
документи:
Закон
за
ветеринарномедицинската дейност, Регламенти на Европейската
общност и съответни наредби за профилактика, ограничаване и
ликвидиране на огнища на заразни заболявания;
 Изисквания на Международния зоосанитарен код;
 Епизоотичния статус на животните в населените места, влизащи
в състава на съответния ветеринарен участък;
 Епизоотичната обстановка в съседните на Р България страни и в
останалите държави членки на ЕС
Извършването на лабораторно диагностичните изследвания за
Бруцелоза е разпределено в 7 държавни лаборатории към Областните Дирекции
по безопасност на храните (ОДБХ) – Благоевград, Варна, Враца, Пловдив, Сливен,
Хасково и Шумен и в 2 Регионални лаборатории (РЛ) към НДНИВМИ – РЛ Стара
Загора и РЛ Велико Търново. Изброените лаборатории са под методичното
ръководство на НРЛ „Бруцелоза” при НДНИВМИ София. Всички са акредитирани
за извършване на серологични изследвания за бруцелоза по животните от
Българска Служба по Акредитация, като по този начин е спазено изискването на
ЕС официалния контрол на заразните заболявания по животните да се извършва в
акредитирани лаборатории.
46
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
От 1948 година до средата на 2006 г. Р България се считаше за страна
свободна от бруцелоза по овцете и козите причинена от Brucella melitensis, както и
бруцелоза по едри преживни животни, причинена от Brucella abortus.
През 2005 г у нас са установени 37 случая на бруцелоза при хора, а
през 2006 г. - първите епизоотични огнища при овце и кози в Смолянска и
Ямболска област [1,3]. За периода 07.06.2006 – 31.12.2008 г. заразяване на овце и
кози с Brucella melitensis е установено в 16 населени места на 4 области в
страната – Смолянска област 2 населени места, Ямболска област 1 населено
място, Хасковска област 11 населени места и Старозагорска област 2 населени
места.
На карта 1[2] са представени данни за териториалното разпространение на
Brucella melitensis в България за споменатия по-горе период.
Карта 1. Засегнати от бруцелоза по овцете и козите населени места и брой
заразени животни по области за периода 2006-2008 г.
При
епизоотологичното
проучване
на
екип
от
Националната
ветеринарномедицинска служба (НВМС) [2] се установява, че първоначално
бруцелозата е проникнала в стадо кози, отглеждано във вилната зона на гр.
Харманли, Хасковска област. Вероятно това е станало през 2005 г с кози,
произхождащи от Гърция без ветеринарни документи. При серологичните
изследвания в това населено място е установено, че заразеността на козите е
12,2%, а на овцете- 1,8%. В края на 2005 г, поради смъртта на собственика на
47
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
стадото, е извършена бърза продажба на козите от това стадо без ветеринарни
документи, като заразените животни са разпръснати в 11 населени места в 3
области на страната. Най-много засегнати населени места от разпространение на
заболяването за периода 2006 – 2008 година се установяват в Хасковска област,
като най-голям брой заразени овце и кози има в селата Черна могила и Вълче
поле.
На таблица 1 са представени броя изследвани за бруцелоза животни в
цялата страна за периода 2002-2012 г.
Таблица 1. Брой изследвани за бруцелоза животни в р българия за периода 2002 –
2012 година
Година на изследване
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
Говеда
320 000
370 000
370 000
320 000
370 000
391 000
390 000
396 065
151 938
411 195
440 027
Овце и кози
714 000
690 000
705 000
690 000
670 000
735 000
799 000
912 575
614 757
797 590
679 043
Положителни за B.melitensis
Не се установяват
Не се установяват
Не се установяват
Не се установяват
9 кози; 2 овце;3 говеда
487 кози; 117 овце; 7 говеда
1 овца
Не се установяват
Не се установяват
Не се установяват
Не се установяват
След установяване на заболяването, НВМС предприема мерки
съгласно действащото законодателстно на ЕС (“Наредба № 52 от 28.04.2006 г. за
здравните изисквания към овце и кози при придвижването или транспортирането
им между Република България и държавите членки на EC (ДВ, бр. 52 от 27.06.2006
г.), хармонизирана с Директива на Съвета 91/68/ЕЕС. До края на 2008 г. са
унищожени 496 кози, 117 овце и 7 говеда в засегнатите населени места.
Собствениците на
животни са обезщетени съгласно Закона за
ветеринарномедицинската дейност.
От началото на 2009 година до настоящия момент положителни за
Brucella melitensis овце и кози не са установявани.
В заключение може да се каже, че основната политика на ЕС за
свободно движение на хора и стоки в рамките на Общността, понякога може да
има и отрицателни последици в епизоотично отношение. Премахването на
загражденията между България и Гърция позволява навлизане на дребни и едри
преживни животни на територията на нашата страна. Многобройни са случаите и
на нелегално вкарване на животни на територията на България от
недобросъвестни търговци. Животните са без ветеринарни документи за здравен
статус. Всичко това е причина за повторно възникване на огнища на Brucella
48
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
melitensis, след като до 2005 година страната ни бе официално призната за страна
свободна от Бруцелоза.
Литературни източници
1. Ликов Б. , Каменов П. , Бойковски Б, Ралчев С., Цанкова С. , НеноваПолякова
Р. , Разпространение на бруцелозата по овцете и козите
причинена от Brucella melitensis в страните чренки на Европейския съюз за
периода 2005- 2006 година, Ветеринарна сбирка, 3-4, 5-6, 2009, 19-21.
2. Ликов Б. , Ненова-Полякова Р. ,Каменов П. , Бойковски Б, Рубенова М.,
Цанкова С. , Кантарджиев Т.,
Епизоотологични и епидемиологични
особености на бруцелозата по овцете и козите в България за периода
2005-2008 година. Ветеринарна сбирка, 9-10, 2010
3. Russo,G, Pasquali P., Nenova R., Alexandrov T., Ralchev S., Vullo V., Rezza
G., Kantardjiev T., Reemergance of Human and Animal Brucellosis in Bulgaria,
J. Emerging Infectious Diseases, Vol 15, No 2, February 2009.
49
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
EPIZOOTIOLOŠKA SLIKA BRUCELOZE NA NIŠKOM I JUŽNOMORAVSKOM
EPIZOOTIOLOŠKOM PODRUČJU U PERIODU OD 2003. DO 2012. GODINE.
Miloš Petrović *, Raičević Z*, Antanasijević S*, Georgijevski G*
* Veterinarski specijalistički institut “Niš” iz Niša
UVOD
Bruceloza ("Malteška groznica"-"Malta fever", "Mediteranska groznica""Mediterranean fever", "Bangova bolest"-"Bang¨s disease"...) je zoonoza, bolest koja se
prvenstveno javlja kod domaćih životinja, od kojih se može pod određenim uslovima
preneti na ljude [1]. Bolest se kod životinja javlja na svim kontinentima sa različitim
stepenom prevalencije.
Uzročnik bolesti su bakterije iz roda Brucella [9], koje se razlikuju po virulentnosti
i afinitetu prema različitim domaćinima.
Bruceloza se kod životinja najčešće javlja kao obeljenje hroničnog toka ili
latentna infekcija. Tok bolesti, način pojave i slabo izraženi simptomi, otežavaju
blagovremeno otkrivanje, suzbijanje i iskorenjivanje bruceloze kod životinja.
Primarni izvori bruceloze su obolele životinje i kliconoše, proizvodi, sirovine i
delovi tela bolesnih životinja i kliconoša, leševi uginulih životinja, divlje životinje i dr. [2].
Kao lančasta infekcija, bruceloza se najčešće širi horizontalno i može se prenositi
direktno sa obolele na prijemčivu jedinku u uslovima kohabitacije, ishranom podmladka
zaraženim mlekom i polnim putem. Infekcija kod prijemčivih vrsta (goveda, ovaca i koza)
je najčešće per/os i p/c, a nisu isključene i sluzokože genitalnih organa i konjunktive [3,
4].
Pojava bruceloze kod ljudi u uskoj je vezi sa pojavom bolesti kod životinja, i
jedino se tako bolest može posmatrati, izučavati i suzbijati [5]. Ljudi se najčešće inficiraju
konzumiranjem mleka ili mladog sira proizvedenog od nekuvanog kozijeg i ovčijeg mleka
i konzumiranjem mesa.
Brucelozu ljudi izaziva B. melitensis koja je i najpatogenija za ljude, B. suis, B.
abortus i B. canis. Zbog izrazite virulentnosti uzročnika ljudi se lako inficiraju sa B.
melitensis.
MATERIJAL I METODE
U cilju realizacije programa mera zdravstvene zaštite životinja korišćen je obiman
materijal u radu koji čine uzorci krvnih seruma goveda, ovaca i koza, koje potiču sa
niškog i južnomoravskog epizootiološkog područja, adekvatna oprema i dijagnostikum.
U periodu od 2003. do 2012. godine, u cilju ranog otkrivanja bruceloze,
utvrđivanja i održavanja statusa gazdinstva goveda, ovaca ili koza slobodnog od
bruceloze, izvršeno je dijagnostičko ispitivanje 2025891 preživara, od čega: 852.972 grla
goveda starijih od 12 meseci, osim mužjaka namenjenih za tov, 984.479 ovaca i 188.440
koza starijih od šest meseci (tabela 1.).
50
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Tabela broj 1. Broj ispitanih goveda, ovaca i koza na brucelozu na niškom i
južnomoravskom epizootiološkom području u periodu od 2003. do 2012. godine.
Broj
Godina
ispitanih
ispitivanja životinja
1
2003
177781
2
2004
248445
3
2005
229335
4
2006
206805
5
2007
212144
6
2008
250604
7
2009
147486
8
2010
182214
9
2011
188247
10
2012
182830
Ukupno
2025891
Broj ispitanih
Redni
broj
goveda
89446
101511
69839
71197
122396
100477
75695
75483
74604
72324
852972
ovaca
85726
122000
128987
112252
74915
127149
61691
89313
92885
89561
984479
koza
2609
24934
30509
23356
14833
22978
10100
17418
20758
20945
188440
Za ispitivanje krvnih seruma goveda, ovaca i koza, i nalaz specifičnih antitela
protiv uzročnika bruceloze korišćeni su sledeći serološki testovi: Test brze aglutinacije
na pločici (Rose Bengal test, BAB test), RVK, iELISA i cELISA.
Serološka ispitivanja krvnih seruma životinja obavljena su u laboratoriji
Veterinarskog specijalističkog instituta “Niš” iz Niša i u Naučnom institutu za
veterinarstvo Srbije u Beogradu.
REZULTATI
Rezultati dobijene tokom dijadnostičkih ispitivanja ukazuju da je u periodu od
2003. do 2012. godine bruceloza dijagnostikovana kod 1390 papkara (ukupna
seroprevalencija 0,068%), pri čemu je bolest dijagnostikovana kod 30 goveda, 1258
ovaca i 102 koze (tabela 2.).
Tabela broj 2. Bruceloza goveda, ovaca i koza na teritoriji niškog i
južnomoravskog epizootiološkog područja u periodu od 2003. do 2012. godine.
Godina
Redni Vrsta
broj životinja 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Ukupno
1 Goveda
6
1
7
0
4
3
1
2
6
0
30
2 Ovce
22
27
98
121
61
155
54
184
291
245
1258
3 Koze
Ukupno
5
62
19
10
0
2
0
4
0
0
102
33
90
124
131
65
160
55
190
297
245
1390
51
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Brucelozne životinje poticale su iz 9 od 28 opština južnomoravskog i niškog
epizootiološkog područja (32,14% opština). Bolest je dijagnostikovana u opštinama
Blace (1), Bojnik (4), Bujanovac (488), Dimitrovgrad (6), Gađžin Han (3), Leskovac (74),
Pirot (5), Preševo (565), Prokuplje (206), Ražanj (1) i Vranje (37), 39,28% opština na
jugoistoku Srbije (tabela 3., 4. I 5.).
Tabela broj 3. Bruceloza goveda na niškom i južnomoravskom eoizootiološkom
području u periodu od 2003. do 2013. godine (pregled po opštinama).
Opština
Aleksinac
Babaušnica
Bela Palanka
Blace
Bojnik
Bosilegrad
Bujanovac
Crna Trava
Dimitrovgrad
Doljevac
Gađžin Han
Kuršumlija
Lebane
Leskovac
Medveđa
Merošina
Niš
Pirot
Preševo
Prokuplje
Ražanj
Surdulica
Svrljig
Trgovište
Vladičin han
Vlasotince
Vranje
Žitorađa
Ukupno
GODINA
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Ukupno
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0
2
1
0
0
4
0
8
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
5
0
0
0
0
0
0
0
0
0
5
0
0
4
0
2
2
0
2
1
0
11
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0
1
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
1
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
2
0
0
0
0
0
0
0
2
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
6
1
7
0
4
3
1
2
6
0
30
52
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Tabela broj 4. Bruceloza ovaca na niškom i južnomoravskom eoizootiološkom
području u periodu od 2003. do 2013. godine (pregled po opštinama).
Opština
Aleksinac
Babaušnica
Bela Palanka
Blace
Bojnik
Bosilegrad
Bujanovac
Crna Trava
Dimitrovgrad
Doljevac
Gađžin Han
Kuršumlija
Lebane
Leskovac
Medveđa
Merošina
Niš
Pirot
Preševo
Prokuplje
Ražanj
Surdulica
Svrljig
Trgovište
Vladičin han
Vlasotince
Vranje
Žitorađa
Ukupno
GODINA
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Ukupno
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
22
0
54
49
10
30
12
22
0
245
444
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
3
0
0
0
0
0
0
0
0
3
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
21
0
0
0
0
0
0
0
0
21
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
3
9
72
51
125
42
162
86
0
550
0
0
0
0
0
0
0
0
205
0
205
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
34
0
0
0
0
0
0
0
34
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
22
27
98 121
61 155
54 184 291 245 1258
53
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Tabela broj 5. Bruceloza koza na niškom i južnomoravskom eoizootiološkom
području u periodu od 2003. do 2013. godine (pregled po opštinama).
Opština
Aleksinac
Babaušnica
Bela Palanka
Blace
Bojnik
Bosilegrad
Bujanovac
Crna Trava
Dimitrovgrad
Doljevac
Gađžin Han
Kuršumlija
Lebane
Leskovac
Medveđa
Merošina
Niš
Pirot
Preševo
Prokuplje
Ražanj
Surdulica
Svrljig
Trgovište
Vladičin han
Vlasotince
Vranje
Žitorađa
Ukupno
GODINA
2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 Ukupno
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
3
0
0
1
0
0
0
0
4
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
17
8
10
0
1
0
0
0
0
36
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
5
0
0
0
0
0
0
0
0
0
5
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
45
7
0
0
0
0
0
0
0
52
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
4
0
0
4
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
0
0
0
0
1
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
5
62
19
10
0
2
0
4
0
0
102
DISKUSIJA
Bruceloza je jedna od najrasprostranjenijih zoonoza, koja značajno ugrožava
zdravlje ljudi i životinja širom sveta. Uzročnik bolesti su bakterije iz roda Brucella koji
obuhvata 6 vrsta koje se razlikuju po virulentnosti i afinitetu prema različitim domaćinima
[6, 7, 8, 9, 12].
Primarno oboljevaju domaće i divlje životinje. Ljudi se inficiraju na više načina
kao što su: ingestija namirnica životinjskog porekla, direktnim kontaktom sa inficiranom
54
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
životinjom ili inhalacijom aerosola. Profesionalno oboljevaju veterinari, stočari, mesari,
laboratorijsko osoblje i drugi [3, 5, 10, 11].
Na jugoistoku Srbije prvi slučajevi bruceloze kod ljudi zabeleženi su 1988. godine
u selu Končulj, opština Bujanovac kada su u jednom domaćinstvu obolela tri člana
porodice. Serološkim pregledom životinja u domaćinstvu je utvrđena bruceloza kod
bivolica i koza. Nakon toga, sprovedeno je sistematsko ispitivanje bruceloze goveda,
ovaca i koza i preduzete su mere na sprečavanju širenja i suzbijanju bolesti.
Zadnja veća epizootija bruceloze na jugu Srbije bila je na Farmi ovaca na Vlasini
1991. godine [13].
Na osnovu programa mera zdravstvene zaštite životinja, u periodu od 2003. do
2012. godine, veterinarska služba niškog i južnomoravskog epizootiološkog područja je
izvršila dijagnostičko ispitivanje bruceloze kod 852.972 grla goveda, 984.479 ovaca i
188.440 koza. Zahvaljujući ovakvom radu bruceloza je dijagnostikovana u navedenom
periodu kod kod 30 goveda, 1258 ovaca i 102 koze. U skladu sa pravilnikom o načinu
sprovođenja mera za suzbijanje i iskorenjivanje bruceloze, izvršena je eradikacija bolesti
u zaraženim stadima. Međutim, i pored sprovedenih mera, bruceloza i dalje ima
tendenciju širenja.
Brucelozne životinje poticale su iz 39,28% opština na jugoistoku Srbije: Blace (1),
Bojnik (4), Bujanovac (488), Dimitrovgrad (6), Gađžin Han (3), Leskovac (74), Pirot (5),
Preševo (565), Prokuplje (206), Ražanj (1) i Vranje (37). Međutim, i pored sprovedenih
mera, bruceloza i dalje ima tendenciju širenja, dok je na teritoriji opština Bujanovac i
Preševo poprimila endemski karakter.
Seroprevalencija bruceloze iznosila je kod ovaca 0,12%, koza 0,054% i kod
goveda 0,004%.
Bruceloza goveda, ovaca i koza dijagnostikovana je pre svega u opštinama sa
intenzivnim ovčarstvom i kozarstvom. Širenju bruceloze doprineli su tradicionalni način
držanja ovaca na zajedničkim pašnjacima, sa stalnim mešanjem velikog broja stada,
nekontrolisana razmena priplodnog materijala, veliki promet stoke, loši uslovi nege,
čuvanja, ishrane i dr.
Republička veterinarska inspekcija sa epizootiološkom službom Instituta i
ovlašćenom veterinarskom službom preduzela je rigorozne mere na suzbijanju i
iskorenjivanju bruceloze, a sve na osnovu rešenja Ministarstva piljoprivrede, šumarstva i
vodoprivrede, uprave za veterinu.
Efikasan nadzor nad širenjem bruceloze kao lančaste zaraze, moguć je tek ako
se u skaldu sa preporukama Međunarodnog biroa za zarazne bolesti (OIE) pregleda
kompletna teritorija države i označe pozitivne oblasti. Zato je potrebno dijagnostiku
bolesti vršiti uz kompletnu obradu terena, kako sa epizootiološkog tako i sa
epidemiološkog aspekta. Samo od pravovremene i sigurne dijagnostike zavise i
preventivne mere koje se povodom svakog pojedinačnog slučaja pojave bolesti
sprovode.
55
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
ZAKLJUČAK
1. U periodu od 2003. do 2012. godine, bruceloza je dijagnostkovana kod 30
goveda, 1258 ovaca i 102 koze na jugoistoku Srbije.
2. Bruceloza je Programom mera zdravstvene zaštite životinja sagledana za
dugoročno dijagnostikovanje i suzbijanje. Kompletno finansiranje programa
obezbeđeno je iz buđžeta Republike Srbije, što je doprinelo da 60,72% opština
jugoistoka Srbije bude slobodno od ove bolesti.
3. I pored dobrih rezultata u suzbijanju bolesti, bruceloza ovaca je na teritoriji
opština Bujanovac i Preševo poprimila je endemski karakter.
4. Bruceloza je hronična, teško izlečiva zoonoza i zato na njenom suzbijanju treba
dugoročno, sistematski i sinhronizovano da rade zdravstvena i veterinarska
služba.
Literatura:
1. Young E.J. Human brucellosis. Rev Infect Dis. 1983; 5 : 821-842.
2. Valčić A Miroslav. Opšta epizootiologija. Beograd, 1998.
3. Joint Food and Agriculture Organization of the United Nations/World Health Organization
Expert Committee on Brucellosis. Technical Report Series 740, Sixth Report. WHO,
Geneva, Switzerland 1986.
4. Lolin Miroslava. Zarazne bolesti životinja bakterijske etiologije. Beograd, 1989.
5. IZZZ Srbije, Centar za prevenciju i kontrolu zaraznih bolesti. Bruceloza. Beograd, 2003.
6. Caprine and ovine brucellosis. In: OIE Manual of Standards for Diagnostic Tests and
Vaccines. World organisation for animal health. O.I.E., Paris, France, 2004.
7. Corbel, M.J., Brinley-Morgan, W.J. Genus Brucella Meyer and Shaw 1920, 173AL, In
Krieg, N.R., Holt, J.G. Bergey's Manual of Systematic Bacteriology,Vol.1, Williams &
Wilkins, Baltimore,1984; 377-388.
8. Corbel M.J., Gill K.P.W. and Thomas L.E. Methods for the identification of Brucella.
Ministry of Agricultura, Fischeries and Food. 1983; pp-42-50.
9. ICSB, Subcommittee on the Taxonomy of Brucella. Report of the meeting, 5 September
1986, Manchester, England. Int J Syst Bacteriol. 1988; 38:450-452.
10. Miljković V. Higijena i tehnologija mleka. Beograd, 1997.
11. Sokolovski B., Nikolovski B. Bruceloza. Skoplje, 1992.
12. Wayne L. G., Brenner D.J., Colwell R.R., Grimont P.A.D., Kandler O., Krichevsky M.I.,
Moore L.H., Moore W.E.C., Murray R.G.E., Stackebrandt E., Starr M.P., and Truper H.G.
Report of the ad hoc committee on reconciliation of approaches to bacterial systematics.
Int J Syst Bacteriol. 1987; 37:463-464.
13. Petrović M.M., Ignjatović R., Georgijevski G., Mančić S., Lazarević S..Eradikacija
bruceloze na ovčarskoj farmi Vlasina Produkt na Vlasini. Zbornik radova i kratkih
sadržaja, “Šesti jugoslovenski epizootiološki dani”, Vlasinsko jezero, 2004.
14. Miloš M Petrović: "Uporedno ispitivanje bruceloze ovaca na uzorcima krvnog seruma i
mleka primenom različitih seroloških testova" Magistarska teza, Fakultet veterinarske
medicine, Beograd, 2005.
56
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
BRUCELOZA ŽIVOTINJA
NA
TERITORIJI
KARAKTERISTIKE I ANALIZA RIZIKA
SVI
«KRALJEVO»
-
Debeljak Z., A. Tomić, A. Žarković, K. Matović, V. Polaček, N. Vasković, M. Rajković
Veterinarski specijalistički institut ‘‘Kraljevo‘‘, Kraljevo.
Kratak sadržaj
Analiza rizika u veterinarskoj medicini je relativno novijeg datuma i uglavnom je vezana
za oblast epizootiologije i prometa namirnica životinjskog porekla. Analiza rizika u
epizootiologije treba da ustanovi nivo verovatnoće unosa, pojave i širenja zarazne,
odnosno parazitske bolesti od interesa,
u određenom vremenskom periodu u
budućnosti, sa potencijalnim biološkim ekonomskim i drugim posledicama i njihovim
uticajem na javno zdravlje, kao i ustanovljavanje mera njihovog sprečavanja. U užem
smislu reči ovaj proces obuhvata identifikaciju potencijalnih opasnosti, procenu nivoa
rizika od identifikovane opasnosti, upravljanje rizikom i komunikaciju izmeću učesnika u
okviru ovog procesa. Istovremeno, ovo su i osnovni elementi analize rizika sa velikom
brojem podelemenata i različitim tipovima podataka koje obuhvataju. Obzirom na značaj
analize rizika u veterinarskoj medicini, ova oblast je danas predmet obimne i značajne
mađunarodne zakonodavne regulative. Analiza rizika je posebno značajna u
epizootiologiji kada se radi o bolestima iz grupe zoonoza, koje mogu ozbiljno da ugroze
javno zdravlje. Bruceloza kao zooantroponoza predstavlja i dalje jedan od značajnih
zdravstvenih problema veterinarske i humane medicine, kako u svetu, tako i kod nas. U
radu je metodom kvalitativne analize razmatrana analiza rizika pojave bruceloze
domaćih životinja na teritoriji e.p. VSI Kraljevo.
Ključne reči: bruceloza, epizootiološka situacija, analiza rizika
BRUCELOSIS OF ANIMALS ON EPIZOOTIOLOGY AREA VSI KRALJEVO –
CHARACTERISTICS AND RISK ASSESSMENT
Debeljak Z., A.Tomić, A. Žarković, K. Matović, V. Polaček, N. Vasković, M. Rajković
Summary
Epizootiology situation of brucelosis in Serbia in last years is not so god. On
epizootiology area of Veterinary specialistic institute Kraljevo brucelosis is important
disease of domestic animals. On epizootiology area of VSI Kraljevo brucelosis is very
important becouse very good conditions for summer fild laying diferent species of
animals (sheeps, goats and catlle). This
In paper will be present main elements and factors in proces of risk assessment of
brucelosis on epizootiology area VSI Kraljevo.
Key words: brucelosis, epizootiology situation, risk assessment
57
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Uvod
Bruceloza kao zooantroponoza predstavlja i dalje jedan od značajnih
zdravstvenih problema veterinarske i humane medicine, kako u svetu, tako i kod nas.
Svake godine, u dijgnostičkim ispitivanjima sprovedenim po Programu mera
zdravstvene zaštite životinja, na području Republike, pa i na našim epizootiološkim
područjima, bruceloze životinja se redovno dijagnostikuje. U periodu 2002. do 2012.
godine u okviru ispitivanja po Programu mera bruceloza je serološkim ispitivanjima, od
25 opština, ustanovljena na teritoriji 15 opština kod goveda. Na istom broju opština
bolest je ustanovljena i kod ovaca, kod konja i svinja na teritoriji 2 opštine, a kod
magaraca na teritoriji 1 opštine.
Jedna od značajnih mera kontrole zaraznih bolesti životinja, pa i bruceloze,
svakako, je analiza rizika. Analiza rizika u epizootiologije treba da ustanovi nivo
verovatnoće unosa, pojave i širenja zarazne, odnosno parazitske bolesti od interesa, u
određenom vremenskom periodu, u budućnosti, sa potencijalnim biološkim ekonomskim
i drugim posledicama i njihovim uticajem na javno zdravlje, kao i ustanovljavanje mera
njihovog sprečavanja. Analiza rizika u epizootiologiji je posebno značajna kada se radi o
bolestima iz grupe zoonoza, koje mogu ozbiljno da ugroze javno zdravlje.
Epizootiološka situacija i karakteristike bruceloze teritoriji VSI Kraljevo
Svake godine, u ispitivanjima sprovedenim po Programu mera zdravstvene
zaštite životinja, bruceloze životinja se redovno dijagnostikuje na našim epizootiološkim
područjima. Na teritoriji VSI „Kraljevo“, u periodu od 2002. do 2012. godine, u okviru
aktivnog nadzora po Programu mera, dijagnostička ispitivanja na brucelozu realizovana
su u značajnom obimu. Na teritoriji VSI „Kraljevo“ bruceloza se u zadnjoj deceniji
pojavljuje u kontinuitetu na širem području.
Tabela 1. Epizootiološka situacija bruceloze životinja po vrstama na području VSI
„Kraljevo“ (2002 -2012.)
R.br.
1.
2.
3.
4.
5.
Životinjska vrsta
Goveda
Ovce
Konji
Svinje
Magare
Opština
15
15
2
2
1
Zaraženo
Dvorišta
25
38
2
3
1
Životinja
30
229
3
14
1
58
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Histogram 1. Grafički prikaz bruceloze domaćih životinja na teritoriji VSI Kraljevo (20022012.)
Зараженодворишта
25
21
20
18
17
15
13
10
9
7
5
4
0
2002
6
4
5
1
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
Bolest je dijagnostikovana, pre svega, u sporadičnim slučajevima, izuzimajući
pojedine pojave bolesti većih razmera (kod većeg broja životinja i na širem prostoru).
Ista situacija bolesti je evidentna i u prethodnoj deceniji. Broj zaraženih opština, naselja,
dvorišta i životinja varira iz godine u godinu i zavisi obima ispitivanja, uslova finansiranja,
izvora bolesti u pojedinim godinama i načina širenja. Zbog nekompletnog sistema
identifikacije i problema u praćenju kretanja, često nismo bili u mogućnosti da
ustanovimo puteve unosa bolesti i sve epizootiološke karakteristike.
U zadnjem petogodišnjem periodu, od 2008 - 2012.godine, u svim godinama
ispitivanja je obuhvaćena celokupna populacija i obuhvat je ujednačen. Izuzetak
predstavlja manji obim ispitivanja kod ovaca u 2009. godini, s obzirom na uslove
finansiranja (učešće vlasnika). Obim ipitivanja i rezultati pregleda na brucelozu kod
ovaca i goveda, u ovom periodu, prikazan je na sledećim tabelama.
Tabela 2. Obim i rezultati dijagnostičkih ispitivanja na brucelozukod ovaca na e.p. VSI
„Kraljevo“ (2008 -2012.)
Godina
ispitiv.
2008.
2009.
Pregledano
opština
životinja
25
297.975
25
163.126
Ustanovljeno zaraženih
opšt. naselja dvorišta
3
4
4
0
0
0
život
8
0
2010.
25
319.597
4
4
5
132*
2011.
25
357.763
7
8
10
48**
2012.
25
345.948
1
1
1
1
Naziv opštine
Požega, Ivanjica, Čačak
/
Sjenica, Lučani, Kraljevo,
Kosjerić
Čajetina, Užice, Požega
Arilje, G. Milanovac,
Kraljevo, Tutin
Arilje
*/ 121 zaražena životinja u 2 dvorišta u opštini Sjenica, poreklom iz R. Srpske
**/ 39 zaraženih životinja u 1 dvorištu u opštini Tutin, poreklom sa Kosmeta
59
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Tabela 3. Obim i rezultati dijagnostičkih ispitivanja na brucelozu kod goveda na e.p. VSI
„Kraljevo“ (2008 -2012.)
Godina
ispitiv.
2008.
2009.
Pregledano
opština
životinja
25
156.579
25
131.831
opšt.
2
1
naselja
2
1
2010.
25
138.951
3
4
2011.
25
151.240
4
8
2012.
25
142.642
2
4
Ustanovljeno zaraženih
dvorišta
život
Naziv opštine
2
2
N.Varoš, Kraljevo
1
1
N.Varoš
Sjenica, Užice,
4
4
B.Bašta
Čajetina, Sjejnica,
9
12***
Požega, Kraljevo
4
21***
Čajetina, Kraljevo
***/ 20 zaraženih životinja u 1 dvorištu u 2011. i 2012. godini – epizootiološka veza sa
žarištem u Sjenici
Kao što se iz navedenog prikaza vidi epizootiološka situacija bruceloze na
nevedenim prostorima karakteriše se kontinuiranim pojavljivanjem bolesti na delu
teritorije. U ranijem periodu bolest karakteriše pojavljivanje pojedinačnih slučajeva
zaražavanja životinja na teritoriji većine opština područja. Tada, zbog nepostojanja
adekvatnog načina obeležavanja i mogućnosti adekvatnog praćenja kretanja životinja,
često nije bilo moguće ustanoviti poreklo bolesti. U posmatranom petogodišnjem periodu
bolest se pojavljuje na teritoriji 14 opština. One su u međusobno povezane po različitim
osnovama (epizootiološki, putevima transporta, trgovine, geografskih, administrativnih i
životnih celina).
U sledećoj tabeli dajemo prikaz obima pojavljivanja bolesti u petogodišnjem
periodu, po opštinama i godinama
Tabela 4. Teritorijalna distribucija bruceloze životinja po godinama na teritoriji pojedinih
opština na području VSI „Kraljevo“ (2008 -2012.)
Red
broj
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.
Pojava bolesti u toku godine
OPŠTINA
Sjenica
Čajetina
Arilje
Užice
Nova Varoš
Požega
Kraljevo
Čačak
Ivanjica
G.Milanovac
Kosjerić
B. Bašta
Lučani
Tutin
2008.
*
*
*
*
*
2009.
2010.
2011.
2012.
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
Broj godina u toku
kojih se bolest
pojavila
2
2
2
2
2
2
4
1
1
1
1
1
1
1
60
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Na sledećem kartogramu dajemo prikaz prostorne distribucije bolesti u periodu
od 2008. do 2012. godine sa prikazom broja godina u toku kojih se bolest javljala.
Kartogram 1. – Prostorna distribucija bruceloze životinja u periodu 2008 – 2012. godina
na teritoriji VSI Kraljeva
Šab ačko E.P.
(1)
G ornji Milanovac
Ko sjerić
(2)
Ča jetina
Ča čak
(1)
(1)
Luča ni
Va rva rin
Arilje
(2)
Kra lje vo
(4)
Priboj
Nova Varoš
(2)
Trstenik
ac
(2)
ev
E.P.Repub like
Srp ske
Požega
(2)
Ć ić
Užice
Vrn
Ba ja č ka
nja
Ba jina Bašta
jag odinsko E.P.
(1)
(1)
Kruševac
Iva njica
Aleksandrovac
(1)
Prijepolje
Ra { ka
Raška
Brus
niško E.P.
Sjenica
N.Pazar
(2)
E.P.C rne Gore
Tutin
(1)
koso vsko
m etohijsko E. P.
( ) BROJ GODINA POJAVLJIVANJA
Kao što se iz prikazanih rezultata ispitivanja može videti, bruceloza i dalje
predstavlja epizootiološki problem na teritoriji VSI Kraljevo, sa češćim pojavljivanjem na
teritoriji pojedinih opština, koje su na određeni način povezane.
Sistematsko sprovođenje dijagnostičkih ispitivanja po Programu mera sprečava
da bolest postane i značajan epidemiološki problem. Mere sprečavanja širenja, praćenja,
suzbijanja i iskorenjivanja bolesti sprovode se dosledno i uz poštovanje svih stručnih
principa. U svim slučajevima suzbijanja bolesti obezbeđena je adekvatna nadoknada
štete, a mere edukacije stanovništva se redovno sprovode.
61
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Analiza rizika pojave bruceloze na teritoriji VSI Kraljevo
U užem smislu reči ovaj proces obuhvata identifikaciju potencijalnih opasnosti,
procenu nivoa rizika od identifikovane opasnosti, upravljanje rizikom i komunikaciju
između učesnika u okviru ovog procesa. Osnovne komponente analize rizika i njihove
najvažnije karakteristike su sledeće:
1) Opasnost - u procesu analize rizika je nešto što može biti štetno po zdravlje
ljudi i životinje ili životnu sredinu. U oblasti epizootiologije to su, uglavnom, uzročnici
različitih zaraznih bolesti životinja, izazvane brojnim mikroorganizmima.
2) Procena rizika - ocenjuje potencijalne posledice koje mogu biti uslovljene
identifikovanom opasnošću. Kada su podaci kojima se raspolaže pouzdani i ovaj proces
je pouzdan u proceni količine opasnosti i verovatnoće njene pojave. Ovo je najvažniji
deo analize rizika i on objedinjava ustanovljene procene jedinstvenom ocenom rizika.
3) Upravljanje rizikom - koristi procenu rizika da po prioritetu izdvoji i omogući
primenu mera čiji je cilj redukcija nivoa rizika, odnosno pojave zarzne bolesti.
4) Rizik komunikacija - predstavlja stalnu i otvorenu razmenu informacija između
svih učesnika u komleksnom procesu analize rizika.
Komponente analize rizika prikazani su na shemi 1 .
Shema 1. Komponente analize rizika
Izloženost
Ocena
Ostvarivost
IDENTIFIKACIJA
OPASNOSTI
Posledice
PROCENA RIZIKA
UPRAVLJANJE
RIZIKOM
RIZIK KOMUNIKACIJA
62
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
1) Opasnost – S obzirom na epizootiološku situaciju bruceloze na teritoriji VSI
Kraljevo i R.Srbije, kao i u okruženju (okolnim zemljama) bruceloza domaćih životinja je
identifikovana kao evidentna opasnost za životinje i ljude u Srbiji, tako da rizik od pojave
ove bolesti postoji, te je analiza rizika njene pojave smislen i opravdan postupak.
2) Procena rizika je deo procesa gde se odvijaju nabitniji deo analize koje se
odvija kroz sledeće 4 faze:
a) Ostvarivost rizika - U okviru procene rizika od bruceloze, pre svega,
ustanovljava se ostvarivost opasnosti od bruceloze na području VSI Kraljevo.
Ostvarivost rizika se bavi procenom nivoa rizika od bruceloze na teritoriji porekla
životinja koje se dopremaju na teritoriju VSI Kraljevo, brojem takvih životinja, kao i
biološkim faktorima koji su značajni u okviru procene ostvarivosti rizika životinja i ljudi na
teritoriji porekla (dijagnostički testovi koji se koriste prilikom nadzora bolesti, mere
kontrole i dr.).
U okviru analize ostvarivosti rizika od bruceloze na ovom području, posebno je
značajna procena verovatnoće da na ovaj teren mogu da stignu životinje koje su
potencijalno zaražene, kao i biološki uslovi da životinje koje su predmet transporta i
dogona na ovo područje budu nosioci uzročnika bruceloze.
S obzirom na epizootiološku situaciju bruceloze u zemlji i okruženju verovatnoća
da životinje koje dolaze na teritoriju VSI Kraljevo budu zaražene brucelozom su moguće,
a nivo ove verovatnoće zavisi od više faktora teritorije porekla životinja i može se podeliti
u dve grupe:
1. U R.Srbiji se sprovodi sistematsko dijagnostičko ispitivanje i mere suzbijanja
bruceloze. U uslovima kontrolisanog transporta životinja slobodnih od bruceloze,
po svim stručnim principima i uz svu dokumentaciju, rizik da na područje VSI
Kraljevo budu dopremljene zaražene životinje je mali. Ipak, jedan deo prijemčive
populacije u R.Srbiji ostane nepregledan, pa se među njima mogu naći i životinje
zaražene brucelozom. U ovom slučaju, uz uslove nekontrolisanog transporta,
kada uglavnom postoji i problem sa identifikacijom, nivo rizika se povećava, ali
generalno u ovoj kategoriji nivo rizika ja mali.
2. Sa aspekta epizootiološke bezbednosti teritorije VSI Kraljevo, posebno je
značajna epizootiološka događaja u zemljama okruženja (Bosna i Hercegovina R.Srpska; Crna Gora; Kosovo i Metohija), sa kojima se područje graniči.
Posebno su značajne mere suzbijanja i kontrole u ovim zemljama (vakcinacija
protiv bruceloze). Tradicionalna navika popaše ovaca iz Republike Srpske na
teritoriji Pešterske visoravni, koje se teško uvode u sistem zvanične veterinarskosanitarne kontrole predstavlja visoki nivo rizika za unos bolesti na teritoriju Srbije.
Epizootiološka situacija bruceloze na teritoriji Kosova i Metohije je nepoznata,
kao i mere kontrole bolesti. Rizik potencijalnog unosa bolesti sa ove teritorije
postoji, i imajući u vidu situaciju bolesti u ranijem periodu, on je značajan. Nivo
ovog rizika se umanjuje činjenicom da je transport životinja sa ove teritorije redak
i da se on odvija u smeru prema Kosovu i Metohiji.
b) Izloženost riziku kao element procene rizika, bavi se procenom nivoa rizika
od bruceloze na teritoriji prispeća životinja koje su predmet transporta, biosigurnim
63
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
merama (mere karantina, veterinarskog nadzora, dijagnostičkih ispitivanja, biosigurnosti i
dr.), otpornošću uzročnika, nameni i broju dopremljenih životinja, biološkim putevima koji
su neophodni za izloženost riziku životinja i ljudi na teritoriji prispeća životinja i drugo.
Na jednom delu tertorije VSI Kraljevo (Pešterska visoravan) postoje kvalitetni
preduslovi za pašno gajenje preživara u letnjim mesecima, kako autohtonog porekla,
tako i životinja sa strane koje se dogone na sezonsku ispašu. Višegodišnja praksa
govori u prilog tome da među životinjama koje se dogone na ispašu dominiraju dve
grupacije:
1) Jedna su životinje sa teritorije R.Srbije, uglavnom okolnih opština, koje se
nalaze u jedinstvenom sistemu zdravstvene zaštite, dijagnostičkih ispitivanja, kontrole
transporta i dr.
2) U drugoj grupi su životinje sa teritorije prekograničnih opština sa teritorije
Kosova i Metohije, Crne gode, Bosne i Hercegovine i R.Srpske u kojima se preduzimaju
drugačije mere kontrole bruceloze. Letnji popašni tov ovih životinja na teritoriji Pešterske
visoravni je deo višedecenijske tradicije koju je teško prekinuti i promeniti. Transport ovih
životinja obavlja se teretnim prevoznim sredstvima, često bez prethodne propisane
pripreme (dezinfekcije), dokumentacije i pratećeg nadzora inspekcije. Ne retko, posebno
kada je u pitanju šverc životinja preko granice deo transporta se obavlja i pregonom
stada ilegalnim putevima.
Sistem popašnog gajenja ovaca, koza i goveda, bazira se na formiranju mešanih
stada čija je brojnost više stotina životinja poreklom sa teritorije više Republika, opština,
naseljenih mesta i dvorišta.
Novodopremljene životinje, kao i novoformirana stada ne karantiniraju se i formiraju se
bez ikakvog uvida u njihovo zdravstveno stanje, van značajnijeg uticaja veterinarske
službe (prijava transporta, karantin, dijagnostička ispitivanja, kompletna dokumentacija,
identifikacija životinja i dr.). Uslovi gajenja su veoma skromni u improvizovanim torovima,
na bačijama sa skromnim higijenskim uslovima uopšte.
Novoformirana stada se gaje radi proizvodnje mlečnih proizvoda, kao i tova jagnjadi.
Njihovo zajedničko držanje podrazumeva idealne uslove za širenje uzročnika u
novoformiranom stadu, posebno kada se i deo jagnjenja odvija u ovim uslovima. Ako se
uzme u obzir otpornost uzročnika u spoljašnjoj sredini, onda se shvata značaj opasnosti
uzročnika bruceloze po životinje i ljude.
Obzirom na nizak higijenski nivo života stočara na bačijama, kao i gajenja
novoformiranih stada, stalni boravak čobana sa stadima, muža, tradicionalni način
pripreme mlečnih proizvoda bez prethodne termičke obrade, kao i drugi faktori rizika
uslovljavaju značajnu potencijalnu opasnost po stočare i sve one koji su na bilo koji
način u vezi sa ovakvim stadima, odnosno prizvodima poreklom od životinja iz ovih
stada.
v) Posledice eventualnog rizika od bruceloze procenjujemo kroz pojavu direktnih
i indirektnih štete, kao i efekte na epizootiološku i epidemiološku stuaciju bolesti i na
stočarstvo u širem smislu reči.
Direktne štete od eventualne pojave bruceloze, kao posledica povećanog
morbiditeta i mortaliteta su veoma male, skoro zanemarljive. Proizvodni gubici, u smislu
pobačaja i smanjene produkcije i gubitka mlečne proizvodnje postoje, ali su niskog
64
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
nivoa. Direktne štete po javno zdravlje su velike, obzirom da se radi o zoonozi, koja se
može širiti direktno na stočare i radnike koji se bave životinjama i indirektno preko
mlečnih proizvoda koji potiču od eventualno bruceloznih životinja.
Indirektne štete su mnogo značajnije i veće jer imaju uticaja na epizootiološku
situaciju šireg područja, koje se poklapaju sa područjem porekla svih životinja koje su
boravile na zajedničkoj ispaši, a time i značajnog uticaja i na epidemiološku situaciju i na
javno zdravlje šire regije. Naravno, sve to može imati ozbiljne posledice na budućnost
tradicionalne proizvodnje pojedinih mlečnih proizvoda i njihovog brendiranja, a u širem
smislu i na turističku ponudu jedne regije.
Posledica rasejavanja uzročnika i potencijalnog zaražavanja divljih životinja, kao
trajnih izvora bolesti u regiji, koje je mnogo teže kontrolisati, čitavom problemu daje novu
dimenziju.
g ) Ocena rizika pojave bruceloze na teritoriji VSI Kraljevo, a imajući u vidu sve
analizirane elemente i faktore, može se grupisati u više celina:
1. Rizik od pojave bruceloze na teritoriji VSI Kraljevo mora se posmatrati
odvojeno po pojedinim geografsko-stočarskim celinama koje se nalaze na ovom terenu,
koje imaju značajno različite karakteristike u načinima stočarenja.
2. Po riziku od pojave bruceloze, na prvom mestu izdvajamo, teritoriju Pešterske
visoravni. On je stalan u toku više zadnjih decenija, a uslovljen je idealnim uslovima ove
regije za letnje pašno gajenje životinja. Osnov ovog rizika leži u brojnom autohtonom
stočnom fondu ove regije i mešanju stada koja dolaze sa i van teritorije Republike Srbije
na letnje pašarenje na ovaj prostor.
3. U nekim prethodnim decenijama izvori za zaražavanje ovog prostora
brucelozom bila su stada sa teritorije Kosova i Metohije. Zadnjih godina ovaj primat
preuzimaju životinje poreklom sa teritorije Bosne i Hercegovine – Republike Srpske.
4. Pored rizika po autohtona stada sa Pešterske visoravni, u neznatno nižem
riziku su i opštine u R.Srbiji koje se graniče sa ovim prostorom i sa čije teritorije se
životinje transportuju na letnju popašu. Ove životinje se na kraju pašne sezone, u jesen,
vraćaju u svoja utohtona stada.
5. Rizik pojave bruceloze na ostalim delovima teritorije VSI Kraljevo, koji se
karakterišu gajenjem autohtonih stada prijemčivih životinja, bez značajnije fluktuacije
životinja je znatno niži i mora se posmatrati kroz pojedinačne slučajeve kontrole
transporta životinja i životinjskih proizvoda.
3) Upravljanje rizikom koristi procenu rizika da po prioritetu izdvoji i omogući
primenu mera čiji je cilj redukcija nivoa rizika. U konkretnom slučaju, kada se radi o
upravljanju rizikom kada je u pitanju bruceloza, odredbe zakonodavne regulative su
veoma precizne i jasne. Njihovo dosledno sprovođenje i poštovanje od strane svih
delova veterinarske službe i drugih pratećih službi, rezultiraće kvalitetnim upravljanjem
ovim rizikom. Među najvažnijim aktivnostima izdvajamo sledeće: stalna edukacija
stočara i stanovništva, aktivni i pasivni nadzor nad zdravljem životinja po svim osnovama
(klinički i serološki nadzor, ustanovljavanje uzroka pobačaja i svih vidova zdravstvenih
problema i dr.), potpuna aktivna identifikacija životinja, kontrola transporta životinja i
životinjskih proizvoda, kontrola uslova proizvodnje namirnica životinjskog porekla,
dosledno suzbijanje dijagnostikovane bolesti i drugo.
65
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
4) Rizik komunikacija predstavlja stalnu i otvorenu razmenu informacija između
svih učesnika u kompleksnom procesu analize rizika. Pored veterinarske službe, kada je
bruceloza u pitanju, kao i sve druge bolesti a posebno zoonoze, posebno značajno
mesto ima zdravstvena – epidemiološka služba, lokalna samouprava, pravosudni organi,
policija, granična služba, lovci i dr.
U oblasti veterinarske medicine, nosilac poslova analize rizika je nadležno
Ministarstvo, alu u konkretnom slučaju ona mora biti korišćena i kreirana i od strane
pojedinačnih veterinarskih institucija u okviru odgovornog epizootiološkog nadzora na
teritoriji odgovornosti.
Litertura:
1. Godišnji izveštaji o epizootiološkoj situaciji na teritoriji epizootioloških područja VSI
«Kraljevo»
2. Handbook on Import Risk Analysis for Animals and Animal Products – Volume 1 –
Introduction and qualitative risk analysis – OIE World Organisation for Animal Health,
Paris, 2004.
3. Ursula J. Blumenthal, Jay M. Fleisher,Steve A. Esrey and Anne Peasey -Epidemiology: a
tool for the assessment of risk, World Health Organization (WHO), Water Quality:
Guidelines, Standards and Health, 2001.
4. Dr David Wilson, Dr Sam Beckett -Guidelines for Import Risk Analysis, Biosecurity
Development and Evaluation, Biosecurity Australia, 2001.
5. B. Dufour, L. Plée, F. Moutou, D. Boisseleau, C. Chartier,B. Durand, J.P. Ganière, J.
Guillotin, R. Lancelot, C. Saegerman – A qualitative risk assessment methodology for
scientific expert panels, Rev. sci. tech. OIE-Off. int. Epiz., 2011, 30 (3), 673-681
66
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
BRUCELOZA SVINJA NA TERITORIJI BRANIČEVSKOG I PODUNAVSKOG
OKRUGA
Dragan Rogožarski*, Milena Živojinović*, Budimir Plavšić**, Ivan Dobrosavljević*, Milica
Lazić*, Slavonka Stokić-Nikolić*
* Veterinarski specijalistički institut Požarevac
** MPŠV RS
Kratki sadržaj
Bruceloza predstavlja jednu od najopasnijih zoonoza. Izvor zaraze i rezervoari
uzročnika su divlje i domaće životinje. Do infekcije čoveka može doći direktnim
kontaktom sa zaraženim životinjama, alimentarnim putem i ređe aerogenim putem.
Bruceloza svinja izazvana je, pre svega sa B.suis, često B.abortus, a veoma
retko u infekciji učestvuju ostale brucele. U okviru vrste Brucella suis postoji 5 biotipova,
ali samo biotipovi 1,2 i 3 dovode do infekcije svinja. Kod ljudi, samo biotip 2 ne izaziva
oboljenje.
Za razliku od bruceloze kod preživara kod svinja se javlja kao sistemsko
oboljenje ali se može lokalizovati u kostima, zglobovima i negravidnoj materici. Pojedini
biotipovi Brucella suis kod svinja dovode do abortusa, orhitisa, artritisa, spondilitisa i
steriliteta stada.
Na prostoru republike Srbije, najčešće u regionima koje se prostiru uz reku
Dunav, Mlavu i Moravu utvrđeno je postojanje bruceloze svinja. Prouzrokovač bruceloze
svinja na ovom prostoru je Brucella suis biotip 2 (uzročnik je izolovan i urađena
biotipizacija). Rezervoar za B. suis biotip 2 u prirodi je evropski zec koji može prenositi
bolest na divlje i domaće životinje. Analizirajući pojavu ovog oboljenja na BraničevskoPodunavskom području možemo konstatovati ciklično pojavljivanje i otkrivanje bruceloze
svinja kao slučajni nalaz. Svaka otkrivena epizootija je rezultat prijave vlasnika problema
u reprodukciji svinja. Uočeni pobačaji, višestruko neuspešno osemenjavanje, su bili
razlog za pozivanje stručnjaka za reprodukciju iz Instituta, a nalaz na terenu je uticao da
se posumnja na prisustvo bruceloze svinja.
Na epizootiološkom području VSI Požarevac – Braničevski i Podunavski okrug u
periodu od 2001. do 2013.godine otkrivena je bruceloza svinja u 5 sela (Ljubinje,
Kurjače, Dubravica, Kasidol i Osipaonica). Oboljenje je potvrdjeno u ukupno 14 dvorišta
u okviru kojih je otkriveno ukupno 50 obolelih životinja.
Kliničke manifestacije bruceloze svinja se ispoljavaju uglavnom pobačajem, koji
može da se javi u bilo kom dobu suprasnosti, ali najčešće između 4.-12. nedelje. Od
kliničkih znakova, ispoljene su promene opšteg zdravstenog stanja, kao i kod drugih
životinjskih vrsta, sa znatno ređom pojavom zaostajanja posteljice.
Kod nerastova zaraženih brucelama razvija se zapaljenje semenika i
pasemenika, sa eventualnim izostankom volje za parenjem i jednostranim ili obostranim
otokom testisa, koji su osetljivi i topli. Kod krmača i nerastova, mogu se pojaviti apscesi
u potkožnom tkivu, zapaljenja zglobova, tetivnih omotača, apscesa u pršljenovima i
šupljim kostima, usled čega često nastaje otežano kretanje i paraliza zadnjeg dela tela.
67
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Kod nerasta najuočljiviji znak je orhitis koji može da se javi znatno kasnije od početka
izlučivanja brucele semenom. Ovaj podatak da Brucella suis može biti prisutna u
semenu nerasta bez ikakvih kliničkih znakova bolesti je jedna od najvažnijih činjenica
kod bruceloze svinja. Prirodni pripust zastupljen u malim gazdinstvima, predstavlja
daleko važniji, tj. češći način širenja infekcije nego što je to slučaj kod bruceloze
preživara. Poremečaji u reprodukciji su najčešće povod da bude pozvan stručnjak i tako
se otkrije bruceloza.
Ispitivanja su vrlo retka na individualnom sektoru i zato ovaj segment proizvodnje
predstavlja stalnu pretnju velikim farmama. Rezervoari uzročnika su divlje svinje, zečevi i
neotkriveni slučajevi u privatnom sektoru. Velike farme svinja su redovnim godišnjim
pregledima i primenom veštačkog osemenjavanja, semenom kontrolisanih nerastova,
uspešno iskorenile ovu bolest.
Ključne reči: Bruceloza svinja, Brucella suis biotip 2, prirodno parenje, orchitis,
pobačaji.
68
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Uvod
Bruceloza svinja je infektivna bolest svinja koja se javlja u vecini zemalja gde
egzistiraju svinje kao domaće ili divlje životinje. Uzročnik je Brucela suis. Otkrio ju je
1914. godine Traum u Indiji. Brucela suis su sitni gram negativni bacili ili kokobacili čija
veličina znatno varira, 0,5-0,7 x 0,6-1,5µm. Postoji 5 tipova B.suis. Tip 2 dominira u
Evropi kod domaće i divlje svinje i evropskog zeca koji može biti rezervoar.
Tabela 2. Brucella suis
Vrsta i biotip
Brucella suis
biotip 1
biotip 2
biotip 3
biotip 4
biotip 5
Primarni domaćin
Svinje
Svinje, Zečevi
Svinje
Svinje, Irvasi, Karibu
Glodari
Oboljevaju
ostale životinje i čovek
pas,zec,glodari,covek
pas,glodari
pas,zec,glodari,covek
pas,covek
/
Kod krmača se bolest, izazvana tipom 2, manifestuje u vidu milijarne bruceloze
uterusa izazivajući sistemsku ili generalizovanu infekciju, dovodeći do pobačaja i smetnji
u reprodukciji. Pobačaji se javljaju u svim periodima graviditeta. Povađanje je 35-45
dana posle pripusta nekada jedini znak ranog pobačaja. Krmače posle pobačaja
pokazuju znake estrusa i mogu u narednom graviditetu da donesu normalnu prasad.
Kod nerasta se zapažaju zapljive promene na testisima i epididimisu sa uvećanjem
testisa,krvarenjima i fokalnom nekrozom kože(Mac Milan – 1992).
Dijagnoza se postavlja izolacijom i identifikacijon uzročnika, korišćenjem
imunoloških testova za otkrivanje specifičnih antitela protiv Brucella i primenom
molekularnih tehnika. U nekim zemljama istočne Evrope ( Rusiji i Kina) sa velikim
uspehom se koristi brucelinski alergijski kožni test za dijagnostiku bruceloze. Alergotestovi se mogu koristiti za istraživanje epidemija kod svih životinja na farmama. Kod nas
je u periodu od 13 godina šest puta otkrivena pojava bruceloze svinja. Pet puta na
Braničevskom i jedan put na Podunavskom okrugu. Najčešće se javlja u opštini Veliko
Gradište, gde je dva puta izolovana i dokazana Brucella suis biotip 2 (Sonja Radojčić 8;
D.Rogožarski xx). Po dosadašnjim saznanjima biotop 2 B.suis nije patogen za ljude.
Reproduktivni problemi su inicirali traženje stručne pomoći i tako je otkrivena zaraza u
svim slučajevima. U inficiranim zapatima procenat inficiranih životinja može biti 50-80%
(Cunst i Schetz – 1997). Suzbijanje se vrši na osnovu Pravilnika načinu sprovođenja
mera za suzbijanje i iskorenjivanje bruceloze goveda, ovaca, koza, svinja i pasa
Službeni glasnik RS 49/05.
69
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Cilj rada
Otkrivanje uzroka pojave reproduktivnih poremećaja u populaciji svinja kod sitnih
poljoprivrednih proizvođača u Braničevsko-Podunavskom okrugu epizootiološkog
područja Veterinarskog specijalističkog instituta Požarevac-Srbija.
Prikaz dosadašnjih slučajeva bruceloze svinja na teritoriji Braničevskog i
Podunavskog okruga, kao i predlog mera zasuzbijanje bruceloze svinja uz izmene u
važećem Pravilniku, na osnovu iskustva u okolnim zemljama.
Materjal i metod rada
Za serološki pregled od živih životinja uzorkovana je krv, za bakteriološki pregled
sperma nerasta dobijena punkcijom epididimisa nerasta, testisi kastriranih nerasta i
limfni čvorovi, slezina, materica, vime zaklanih krmača.
Serološko ispitivanje vršeno je upotrebom reakcije brze serumske aglutinacije na
pločici korišćenjem BAB i Rose Bengal antigena, klasične aglutinacije u epruveti,
reakcije vezivanja komplementa i ELISA metoda. Kod grla koja su reagovala pozitivno
na ove testove rađena je reakcija vezivanja komplementa ( RVK) i ELISA test, kao i c
ELISA test.
U našoj zemlji dugi niz godina nije rađena brucelinizacija kod svinja jer ne postoje
gotovi alergeni. U selu Kurjače i selu Dubravici (Braničevski okrug – opština Požarevac),
je rađen i ovaj test. Kao materijal u toku rada korišćen je Brucelin dobijen od Brucelle
suis po proceduri opisanoj u " Manual of standards for dijagnostic tests and vaccines,
4th edition 2000chapter 2.6.2."). Brucelin je testiran na toksičnost, sterilnost i
ustanovljena je koncentracija proteina.
Izolovana Brucella vrsta u selu Ljubinje (Braničevski okrug -Veliko Gradište) je
dokazana kao Brucela suis i u referentnoj laboratoriji u Pilbrajtu potvrđen biotip 2 ( Sonja
Radojčić 8).
Izolovana Brucella vrsta u selu Kurjače (Braničevski okrug -Veliko Gradište) je
dokazana kao Brucela suis i u referentnoj laboratoriji Hrvatske u Zagrebu potvrđen
biotip 2 ( D. Rogožarski xx), savremenim Multiplex PCR metodom.
Osnov za suzbijanje i iskorenjivanje bruceloze svinja čini tada važeći Pravilnik o
merama za suzbijanje i iskorenjivanje bruceloze goveda,ovaca,koza i svinja.(Sl.list SFRJ
34/89). U periodu posle 2005. Pravilnik o načinu sprovođenja mera za suzbijanje i
iskorenjivanje bruceloze goveda, ovaca, koza, svinja i pasa (Službeni glasnik RS 49/05)
Postupak sa gravidnim živitinjama nije predviđen.
Rezultati i diskusija
Slučaj 1.
Bruceloza svinja je 2001. godine otkrivena u mini farmi zatvorenog tipa koja se,
pre svega, bavi tovom materijala iz sopstvene reprodukcije u selu Ljubinje (Braničevski
okrug -Veliko Gradište. Vlasnik je tražio pomoć specijaliste iz reprodukcije iz VSI
70
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Požarevac zbog pojave tri pobačaja i nekoliko bezuspešnih osemenjavanja. Imao je
sopstvenog nerasta koji je korišten za parenje u sopstvenom zapatu. Samo jednom (pre
tri meseca) je pario krmaču svog rođaka koji ju je kupio na pijaci u Gradištu i koja nije
ostala suprasna ni posle trećeg V.O. Njegove krmače pobacuju u zadnjih trideset dana.
U dvorištu vlasnika uzorkovano je 4 uzorka krvi svinja koje su pobacile radi
serološkog ispitivanja na brucelozu. Posle pozitivnih nalaza dobijenih upotrebom brze
serumske aglutinacije i klasične aglutinacije na BAB i SAT uzorci su poslati na
verifikaciju u Veterinarski institut Beograd radi pregleda metodom reakcije vezivanja
komplementa RVK gde je potvrđena pozitivna reakcija.
U dvorištu vlasnika uzorkovano je 4 uzorka krvi svinja koje su pobacile radi
ispitivanja na brucelozu. Posle pozitivnih nalaza na BAB i SAT uzorci su poslati na
verifikaciju u Veterinarski institut Beograd gde je bruceloza potvrđena RVK testom. Na
osnovu tada važećeg pravilnika je u prisustvu republičkog veterinarskog inspektora
uzorkovana krv od svih životinja u dvorištu.
Preduzete su mere po tada važećem Pravilniku. Nerast je kastriran a krmače
koje su pobacile upućivane su na klanje.Od uzoraka kastriranog nerast na Fakultetu
vterinarske medicine, Katedri za zarazne bolesti životinja, uspešno je izlovana Brucela
suis, koja je u Pilbrajtu identifikovana kao Brucelli suis biotip 2. U selu je zatim izvršen
epizootiološki uviđaj i uzorkovanje od svih priplodnih svinja, a posle 30. dana
uzorkovana krv preostalih svinja iz zaraženog dvorišta.Svi ispitivani uzorci su reagovali
negativno i zaraza je odjavljena.
Slučaj 2.
Sledeće 2002. godine, krajem maja meseca javio se vlasnik farme svinja iz sela
Kurjače-opština Veliko Gradište zbog pojave pobačaja i ponavljanja parenja krmača. U
dvorištu vlasnika uzorkovano je 5 uzoraka krvi svinja koje su pobacile radi ispitivanja na
brucelozu. Posle pozitivnih nalaza dobijenih BAB i SAT testom uzorci su poslati u
Veterinarski institut Beograd a potom na fakultet veterinarske medicine Beograd –
(mikrobiologiju i zarazne bolesti).
Do dobijanja rezultata ispitivanja izvršili smo ispitivanje alergijskim kožnim
testom. Aplikovanjem brucelina kod seropozitivnih grla došlo je do alergijske reakcije
karakteristične za brucelinizaciju. Kod seronegativnih grla alergijske reakcije nije bilo.
Pozitivan nalaz je potvrđen BAB, SAT, RVK i ELISA testom a potom je u
prisustvu republičkog veterinarskog inspektora uzorkovana krv od svih životinja u
dvorištu. Većina svinja je pokazala pozitivnu rekciju na brucelozu, dok su goveda i psi bili
negativni. Preduzete su mere po Pravilniku. Nerast je kastriran i posle tri nedelje
ekonomski iskorišten kao i šest krmača koje su pobacile u prethodnom periodu. Prilikom
kastracije i klanja uzeti su uzorci od kojih je u kasnijim ispitivanjima izolovana i
metodama PCR dokazana Brucelli suis biotip 2 u Vetrinarskom Institutu Hrvatske u
Zagrebu. Početkom avgusta izvršeno je uzorkovanje krvi preostalih polno zrelih svinja u
zapatu i urađena Brucelinizacija. Sva grla su bila negativna.Sledeće godine je urađen
pregled svih svinja i one su bile negativne.U ispitivanom periodu ustanovljena je
bruceloza svinja u pet naselja od koje je obolelo 50 svinja (tabela 1 i grafikon 1.)
71
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Tabela 1. Bruceloza svinja na epizootiološkom području VSI Požarevac – Braničevski i
Podunavski okrug u periodu od 2001. do 2013.godine
Godina
2001.g.
2002.g.
2005.g.
2006.g.
2006.g.
2013.g.
UKUPNO
Naselje
Ljubinje
Kurjače
Dubravica
Kasidol
Dubravica
Osipaonica
6
Broj dvorišta
1
1
1
1
9
1
14
Broj obolelih svinja
7
7
5
2
19
10
50
Grafikon 1. Bruceloza svinja na epizootiološkom području VSI Požarevac
Grafikon 1. Bruceloza na epizootiološkom području VSI Požarevac – Braničevski i Podunavski
okrug u periodu od 2001. do 2013.godine
25
20
15
BRUCELOZA svinja
BRUCELOZA dvorišta
10
5
.
20
04
.g
20 .
05
.g
20 .
06
.g
20 .
07
.g
20 .
08
.g
.
20
09
.g
20 .
10
.g
20 .
11
.g
20 .
12
.g
.
20
13
.g
03
.g
20
02
.g
20
20
0
1.
g
.
.
0
Slučaj 3.
Sledeći slučaj bruceloze svinja otkriven je 2005.godine u selu Dubravica opština
Požarevac - Braničevski okrug. Pojava pobačaja i bezuspešnog lečenja je prethodila
pozivu za intervenciju veterinara koji je prijavio sumnju na brucelozu. U prisustvu
veterinarskog inspektora uzorkovana je krv svih priplodnih svinja. Pozitivni nalazi
ispitivanja dobijeni su korišćenjem BAB, SAT, RVK i ELISA testom te je postupljeno po
Pravilniku.
Zbog sumnje da u selu ima još neotkrivenih slučajeva u okviru projekta VSI
Požarevac, odobrenog i finansiranog od strane Uprave za veterinu, MPŠV, izvršeno je
72
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
uzorkovanje krvi od 807 svinja u selu Dubravica i sprovedena epizootiološka anketa U
toku ove akcije od 32 pregledana zapata svinja, 9 je proglašeno zaraženim brucelozom
svinja (28,13%), dok je utvrđena seroprevalencija iznosila 2,35% (19 životinja je bilo
serološki pozitivno). U okviru još jednog projekta odobrenog i finansiranog od strane
Uprave za veterinu izvršeno je ispitivanje svinja i epizootiološko istraživanje na teritoriji
još tri naseljena mesta: Kasidol, Batovac i Kurjače. Ukupno je ispitano 1898 uzoraka
krvnih seruma svinja iz 314 domaćinstava. Utvrđena seroprevalencija je iznosila 0,26%
otkriven je nerast oboleo od bruceloze u selu Kasidol opština Požarevac. On je kastriran
i ekonomski iskorišćen sa još jednom obolelom krmačom iz istog dvorišta.
Narednih 6 godina nije bilo dijagnostikovanih slučajeva bruceloze svinja na ovom
epizootiološkom području, ali ni masovnijih ispitivanja populacije svinja.
Slučaj 4.
Ove godine u maju mesecu pojavio se vlasnik mini farme na salašu pored
Morave iz sela Osipaonica, opština Smederevo – Podunavski okrug. On se žalio na
pobačaje kod svinja i slabu koncepciju. Uzorkovanjem krvi i pregledom metodama:
BAB, Brza serumska aglutinacija sa Roze Bengal Ag i RVK potvrđeno je prisustvo
specifičnih antitela protiv bruceloze. Da bi se sprečilo širenje primenjena je metoda
„Stemping aut“ te su sve životinje na human način eutanazirane i neškodljivo uklonjene
uz primenu mera dezinfekcije.Uzorkovan je materijal za dalja ispitivanja, izolaciju i
identifikaciju uzročnika.Rezultati se tek očekuju.
Zaključak:
- Mnogobrojna mala gazdinstva ne kontrolišu svoje zapate svinja. Prirodnim
pripustom i korišćenjem zajedničkoih nerastova za više dvorišta, pa i celog sela, ova
bolest se održava zahvaljujući, pre svega svojoj patogenezi i oskudnošću simptoma.
Stanje u Srbiji na malim gazdinstvima (1-10 krmača) je nepoznato, a samo pojave
epizootije sa pobačajima ukazuje na prisustvo bruceloze. Poznajući prirodu bolesti, ova
gazdinstva
predstavljaju
rezervoare
bruceloze
i stalnu
pretnju
velikim
gazdinstvima.Ukoliko uzmemo u obzir epizootiološke faktore i ustanovljeno prisustvo
bolesti u okolnim zemljama neophodno je ustanoviti stanje kod nas koje podrazumeva
“monitoring” populacije svinja u seoskim domaćinstvima kao i divljih životinja (svinja i
zečeva).
- Za utvrđivanje epizootiološke situacije bruceloze kod svinja neophodno je
izvršiti šira ispitivanja, koja bi obuhvatila ne samo populaciju domaćih već i divljih svinja.
- Na osnovu dosadašnjih rezultata ispitivanja na epizootiološkom području
Braničevskog i Podunavskog okruga prisutna je Brucela suis tip 2, koja prema
dostupnim podacima iz literature nema zoonozni potencijal.
- Neophodna promena Pravilnika o suzbijanju bruceloze (Službeni glasnik RS
49/05) u delu koji se odnosi na mere koje se preduzimaju kod dijagnostikovanja
bruceloze svinja.
- U okviru mera za sprečavanje širenja bruceloze svinja primenjivanje kastracije i
klanja pozitivnih grla sa mogućnšću korišćenja mesa nakon termičke obrade.
73
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
- Obezbediti sredstva za stalnu spremnost referntne laboratorije.
Zahvalnost: Ovaj rad je finansiran od strane Ministarstva na prosvetu, nauku i tehnološki
razvoj u okviru Projekta TR 37015.
Literatura
1. BERCOVICH Z,MUSKENS JA:The efficacy the skin delayed-type hypersnsitivity using a
Brucellin prepared from a mucoid strain of Brucella abortus to detect brucellosis. (1999)
PMID:10030130(Pub Med - indexed for MEDLINE)
2. BERCOVICH Z,MUSKENS JA:The sensitizing effect of Brucella abortus antigen in cattle
after repeated intradermal inoculations;(1996) PMID:8828125(Pub Med - indexed for
MEDLINE)
3. CHUKWU CC:Differentiation of Brucella abortus and Zersinia enterocolitica serotype 09
infections in cattle: the use of specific limfoczte transformation and brucellin skin
tests.PMID : 3113038(Pub Med - indexed for MEDLINE)
4. CVETNIC, l., M. MITAK, M. OCEPEK, M. LOJKIC, S. TERZIC, L. JEMERSIC, A.
HUMSKI, B. HABRUN, B. ŠOŠTARIC, M. BRSTllO, B. KRT, B. GARIN-BASTUJI (2003.):
Wild boars (Sus scrofa) as reservoirs of Brucella suis biovar 2 in Croatia. Acta Vet. Hung.
51,465-573.76.
5. CVETNIC, S., (2002.): Bakterijske i gljivicne bolesti zivotinja. Medicinska naklada,
Zagreb, str. 226-229.
6. CVETNIC, Z., J. TONCIC, S. SPICIC, M. lOJKIC, S. TERZIC, L. JEMERSIC, A. HUMSKI,
S. CURIC, M. MITAK, B. HABRUN, M. BRSTllO, M. OCEPEK, B. KRT (2004.):
Brucellosis in wild boar (Sus scrofa) in the Republic of Croatia. Vet. Med.Czech, 49, 115122.
7. DRAGAN ROGOZARSKI, IVAN DOBROSAVLJEVIC, BOSILJKA DJURICIC, ANA
SAMOKOVLIJA: Puncture of epididymis in boars as a procedure in diagnostics of porcine
brucellosis puncture of the epididymis, Proceedings of the 17th International Congresson
Animal Reproduction (ICAR) Vol. 47 • Supplement 4 • August 2012, Reproductionin
Domestic Animals, Vancouver, Canada29 July – 2 August 2012
8. GARCIA-YOLDI, D., C. M. MARIN, M. J. DE MIGUEL, P. M. MUNOZ, J. L. VIZMANOS, I.
LOPEZ-GONI (2006.): Multiplex PCR assay for the identification and differentiation of all
Brucella species and the vaccine strains Brucella abortus S 19 and RB51 and Brucella
melitensis Rev 1". Clinical Chemistry 52, 779-781..
9. GODFROID J., A.KASBOHRER (2002): Brucellosis in the European Union and Norway
et the turn of the twety-first centry, Vet.Microb.; 90: 135-145.
10. Ian R.Tizard :Veterrinary imunology an Introduction sixth edition W.D.Savanders
company 2000.
11. IN THE MERCK MANUAL, 17TH ED. EDITED BY M.H. BEERS AND R. BERKOW.
WHITEHOUSE STATION, NJ: “Bacterial infections caused by Gram-negative bacilli.
Enterobacteriaceae.”Merck and Co., 1999. 8 Nov 2002<http ://www.merck.com/pubs/
mmanual/section13/chapter157/157d.htm>.
12. LAKO B. (1992): Uporedna ispitivanja vrednosti različitih seroloških postupaka u
imunodijagnostici bruceloze. Doktorska disertacija, Beograd
13. LONCAREVIC, A. (1997.): Zdravstvena zastita svinja u intenzivnom odgoju. Naucni
institut za veterinarstvo Srbije, Beograd
14. LONCAREVIC, A. (2000.): Bruceloza svinja, Monografija, . Beograd.
74
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
15. M.KIROVSKI: Ispitivanje osetljivosti i specifičnosti antigena pripremljenih od različitih
sojeva brucella korišćenih u testu brze aglutinacije, Magistarska teza, Beograd 2005.
16. Manual of standards for diagnostic tests and vaccines, World organisation for animal
health (2004): O.I.E., Paris 173
17. Manual of standards for dijagnostc tests and vaccines, 24.11.2010. - Vaccines for
Terrestrial Animals (Terrestrial. Manual) chaptr 2.6.2..
18. Projekat broj 401-00-13464/2006-05 od 12.12.2006.-Kasidol,Batovac i Kurjače - Serološko ispitivanje prisustva specifičnih antitela za Brucella suis na teritoriji naseljenih
mesta Braničevskog okruga (epizootiološko područje VSI Požarevac)
19. Projekat broj401-00-6749/2005-05 od 14.12.2005. - Dubravica- Serološko ispitivanje
prisustva specifičnih antitela za Brucella suis na teritoriji naseljenog mesta Dubravica
(epizootiološko područje VSI Požarevac)
20. ROGOŽARSKI D. D.STOKIĆ SLAVONKA, MILIĆEVIĆ MARINA, DOBROSAVLJEIĆ
IVAN, BOSILJKA ĐURIČIĆ, SONJA RADOJIČIĆ, 2005: Prikaz eradikacije bruceloze
svinja izazvane sa b.suis tip 2. Zbornik radova VII epizootiološki dani Jagodina april,
2005.br.32
21. ROGOŽARSKI D., POTKONJAK A., GAGRAČIN M., LAKO B., PLAVŠIĆ B. (2009):
Izolacija i identifikacija Brucella suis biotip 2 iz punktata epididimisa nerasta obolelog od
bruceloze , Veterinarski glasnik, 63 (3-4), 153-161
22. SONJA RADOJČIĆ :Bruceloza – dijagnostički izazov –Zbornik kratkih sadržaja Zlatibor
2004.
23. VIDIĆ B., GRGIĆ Ž., PLAVŠA N., POLAČEK V.: Bruceloza ovaca i koza. VI
Epizootiološki dani, Vlasinsko jezero, 2004
75
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
BRUCELOZA NA JUŽNOBANATSKOM EPIZOOTIOLOŠKOM PODRUČJU U
PRVOJ DECENIJI XXI VEKA – DIJAGNOSTIKOVANJE I ERADIKACIJA KOD
DOMAĆIH ŽIVOTINJA
A. Živulj, P. Gavrilović, I. Todorović, Jasmina Parunović, S. Ilić*
Veterinarski specijalistički institut „Pančevo“, Novoseljanski put 33, Pančevo
Kratak sadržaj
Bruceloza je najčešće hronična zarazna bolest domaćih i divljih životinja, od koje
obolevaju i ljudi. Bruceloza je na Južnobanatskom epizootiološkom području ponovo
registrovana posle skoro 40 godina bez ove bolesti, a sve kao posledica nekontrolisanog
prometa životinja bez ikakve veterinarske dokumentacije. Od ukupno 8 opština, koliko ih
ima na Južnobanatskom epizootiološkom području u periodu 2001-2010 godina
bruceloza nije registrovana samo u opštini Vršac. Ukupno je u ovom periodu pregledano
575251 uzoraka krvi domaćih životinja (i nešto divljih) i antitela su pronađena kod 1686
životinja. Kod utvrđivanja pozitivno reagovalih životinja postupano je u skladu sa
Pravilnikom o suzbijanju bruceloze ( Sl. list SFRJ, br. 34/90) do 2005. godine, dok je
tokom 2005. godine usvojen novi Pravilnik o načinu sprovođenja mera za suzbijanje i
iskorenjivanje bruceloze goveda, ovaca, koza, svinja i pasa , (Sl. glasnik RS, br. 36/05).
Za pomenuti period uloženo je mnogo truda od strane veterinarske struke, kako bi se
izvršila potpuna eradikacija bruceloze, što je uspešno započeto tek sa donošenjem
novog Pravilnika za suzbijanje bruceloze. Promet životinja mora da se obavlja sa
svompotrebno veterinarskom dokumentacijom.
Ključne reči: bruceloza, Južnobanatski okrug, eradikacija
76
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Uvod
Bruceloza je najčešće hronična zarazna bolest domaćih i divljih životinja, od koje
obolevaju i ljudi. Kod životinja se najčešće klinički manifestuje u vidu pobačaja, ili
rađanja avitalnih mladunaca, zapaljenjem zglobova i tetivnih omotača. Kod ljudi se javlja
u 2 oblika bolesti: forma Malteške groznice sa akutnim tokom i promenama koje su
lokalizovane na lokomornom aparatu ili kao Bangova bolest (tifusni oblik) sa promenama
na gastrointestinalnom traktu. Infekcija nastupi najčešće peroralno, putem kontaminirane
hrane i vode, ili koitalno preko genitalnog trakta (parenjem ili veštačkim
osemenjavanjem) ukoliko je sperma kontaminirana brucelama. Mužjaci mogu mehanički
da prenose uzročnika sa jedne na drugu ženku, a mogu i sami oboleti, kada se bakterije
izlučuju putem sperme.
Uzročnici bolesti su bakterije iz roda Brucellae koga čini do sada poznatih 6 vrsta:
B. melitensis, B. abortus, B. suis, B. ovis, B. canis i B. neotomae. Od ovih 6 vrsta za
čoveka su patogene B. melitensis, B. abortus, B. suis, B. canis. Kod čoveka infekija
najčešće nastaje prilikom kontakta sa obolelim životinja, ili konzumiranjem termički
neobrađenih proizvoda životinjskog porekla.
Epizootiološko-epidemiološki podaci o pojavi bruceloze na teritoriji
Južnobanatskog epizootiološkog područja ukazuju da se bolest nije javljala duži niz
godina (više od 30 godina) posle eradikacije 50-60-tih godina prošlog veka. Međutim,
tokom 1997. godine došlo je do importa bolesti sa jednim stadom ovaca koje je bilo
prebačeno sa Kosova i Metohije, na farmu Leanka u opštini Pančevo. Prenos ovaca je
izvršen bez veterinarskog nadzora, a tokom naredne 2 godine (u toku 1999) bolest se
širila u novoformiranom zapatu tako da je oboljevanjem ljudi došlo do otkrivanja
bruceloze. Posle dijagnostikovanja bolesti stado je primenom ''stamping out'' kompletno
uklonjeno. Posle toga bruceloza je ponovo dijagnostikovana tokom 2001. godine, na
individualnom sektoru, gde je preneta nekontrolisanom dislokacijom životinja, tako da
bolest na individualnom sektoru perzistira više godina, sa manjim ili većim procentom
broja obolelih životinja. Širenje bolesti je počelo mešanjem bolesnih i zdravih ovaca na
zajedničkom pašnjaku, a kasnije je na širenje bolesti uticao nekontrolisan transport i
kupoprodaja grla iz stada ovaca i koza pozitivnih na brucelozu. Realnija slika prisustva i
širenja bolesti dobijena je pregledom većeg broja životinja, što je uticalo na donošenje
programa eradikacije bolesti na Južnobanatskom epizootiološkom području, pri čemu je
samo tokom 2001. godine neškodljivo uklonjeno 409 životinja u 22 naseljena mesta.
Kod utvrđivanja pozitivno reagovalih životinja do 2005. godine, postupano je u
skladu sa Pravilnikom o merama za suzbijanje i iskorenjivanje bruceloze goveda, ovaca,
koza i svinja (Sl. list SFRJ, br. 34/90), a kasnije po Pravilniku o načinu sprovođenja mera
za suzbijanje i iskorenjivanje bruceloze goveda, ovaca, koza, svinja i pasa (Sl. glasnik
RS, br. 36/05),.
Materijal i metode rada
Materijal za laboratorijsko ispitivanje činili su uzorci krvi ovaca, koza i goveda,
kao i uzorci krvi svinja, magaraca i pasa-iz zaraženih dvorišta a u toku 2001 godine i
77
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
uzorci krvi divljači poreklom sa zaraženog područja. Posle 2002. godine redovno se
vršilo uzorkovanje i serološki pregledi svih goveda, ovaca i koza na teritoriji celog
epizootiološkog područja, kao i na teritoriji cele države. Uzorkovanje i dopremanje
materijala je vršeno od strane terenske veterinarske službe uz saradnju sa republičkom
veterinarskom inspekcijom, a uzorkovanje i dopremanje materijala poreklom od divljači
izvršeno je od strane lokalnih lovačkih udruženja kao i u saradnji sa predstavnicima
preduzeća ¨Vojvodinašume¨. Serološke analize materijala obavljane su u serološkoj
laboratoriji Veterinarskog specijalističkog instituta ¨Pančevo¨ (Brza krvna aglutinacija,
BAB test i ELISA test), tokom 2001. godine potvrdna ispitivanja su vršena u laboratoriji
Katedre za Mikrobiologiju Fakulteta veterinarske medicine u Beogradu (Spora krvna
aglutinacija i Reakcija vezivanja komplementa), a kasnije u periodu 2001-2003. godina
potvrdna ispitivanja su vršena u serološkoj laboratoriji Naučnog instituta za veterinarstvo
Srbije (Reakcija vezivanja komplementa, ELISA).
Rezultati ispitivanja i diskusija
U periodu 2001- 2010. godina registrovana je bruceloza kod domaćih životinja u
više opština Južnobanatskog epizootiološkog područja.
Bruceloza je na teritoriji Južnobanatskog epizootiološkog područja registrovana
posle skoro 40 godina bez ove bolesti, a sve kao posledica nekontrolisanog unošenja
ovaca i koza na jednu farmu, sa teritorija gde je bruceloza bila endemski prisutna.
Unošenje životija na ovu farmu je bilo bez ikakve stručne kontrole. U narednoj godini
bruceloza se proširila na životinje privatnih vlasnika iz tog naseljenom mesta, zbog
korišćenja zajedničke ispaše sa životinjama sa ove farme. Kasnije, nekontrolisanim
prometom životinja bruceloza se proširila ne samo u naseljenim mestima
Južnobanatskog epizootiološkog područja, nego i naseljena mestih drugih
epizootioloških područja.
U tabelama će biti prikazani broj pregledanih životinja i rezultati ispitivanja, sa
brojem pozitivnih životinja na brucelozu.
Tabela 1. Broj pregledanih životinja i pozitivnih slučajeva u periodu 2001-2010. Godina
Godina
životinje
pregledano
pozitivno
2001
62865
409
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
ukupno
30719
53034
74078
61347
53481
65074
68772
52296
53736
575302
6
226
656
375
2
1
9
2
1
1687
broj pozitivnih po
životinjskim vrstama
goveda 19 ovce 326 koze 55
pas 4 magarac 2 svinja 3
goveda 2 ovce 4
ovce 25 koze 2 pas 1
goveda 2 ovce 602 koze 49 pas 3
goveda 5 ovce 333 koze 37
ovce 2
ovce 1
ovce 8 koze 1
ovce 2
ovce 1
broj dvorišta
pregledano
9258
3834
5319
6936
7407
4707
8506
7000
5502
5186
63655
zaraženo
164
3
18
60
33
1
1
7
2
1
290
78
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
U toku 2001. godine dijagnostikovana je bruceloza kod jednog čoveka koji se
profesionalno bavi čuvanjem ovaca privatnih vlasnika. Kasnije je utvrđena bruceloza u
tom stadu, pa u stadima koja su se napasala u blizini ovog stada. Sva prvobitna žarišta
bruceloze su bila locirana po Deliblatskoj peščari, gde se napasa veći broj stada ovaca i
koza zbog obimne ispaše. Na ovim pašnjacima se napasalo stado sa državne farme, u
kojem je dijagnostikovana bruceloza 1999. godine.
Posle dijagnostikovanja bruceloze na više stada u 2001. godini vršena su
sistemska ispitivanja stada na privatnom sektoru, pa je tako utvrđena bruceloza u 22
naseljena mesta, kod 409 životinja u 164 gazdinstva, prevalencija bruceloze 0,65%.
Zaražene životinje su uklonjene, ali postojao je otpor vlasnika, i sama činjenica da u to
vreme nisu životinje bile uniformno obeležene davala je mogućnost pojedinim vlasnicima
da prikriju pojedina zaražena grla.
U 2002. godine je pregledan manji broj uzaraka zbog problema sa donošenjem
Programa mera, te je i manji broj registrovanih slučajeva bruceloze, samo 6 pozitivnih od
30719 pregledanih životinja..
U 2003. godini dijagnostikovana je bruceloza kod 226 grla, u 7 naseljenih mesta.
Posle 2002. godine kada je bilo manje slučajeva bruceloze, u 2003. godine je ponovo
registrovana bruceloza kod veće broja životinja. Prevalencija na nivou područja je bila
0,42% ali je prevalancija na nivou pojedinih stada bila čak i 70%. Zbog negodovanja
vlasnika životinja u opštini Alibunar, bilo je teško izvršiti uklanjanje ovih zaraženih
životinja.
U 2004. godini vršena su sistemska ispitivanja svih životinja na celom
Južnobanatskom području. Ukupno je pregledano 74078 grla i utvrđena je bruceloza kod
656 grla u 60 domaćinstava, što čini prevalenciju od 0,88%. Svi problemi sa vlasnicima
iz prethodnih godina su kulinirali, pa se protiv pojedinih vlasnika podnete i krivične
prijave.
U 2005. godini je ukupno pregledano 61351 grla, a pozitivno na brucelozu je bilo
375 grla. Ova godina je značajna jer je donešen novi Pravilnik za suzbijanje bruceloze,
koji je izmenio način eradikacije bruceloze. U ovoj godini je eradikovana bruceloza u
svim stadima kod vlasnika koji su bili kooperativni. Kod vlasnika u opštini Alibunar, koji
su odbijali da dozvole uklanjanje svojih zaraženih životinja, bruceloza nije suzbijena.
U 2006. i 2007. godini bilo je sporadičnih slučajeva bolesti ( po jedan u svakoj
godini), da bi u 2008. godini konačno bio prevaziđen problem sa vlasnicima u opštini
Alibunar.
U 2009. godini buceloza dijagnostikovana na Južnobanatskom epizootiološkom
području u dva dvorišta, kod dve ovce. Jedna od ove dve ovce predstavlja zaostali slučaj
iz ranije epizootije u opštini Alibunar, da je boravila u stadu gde je dijagnostikovana
bruceloza, ali je bila van ikakve kontrole. Druga ovca potiče iz mesta gde je bilo
bruceloze ranijih godina, ali nije dovedena u vezu sa zaraženim stadima
U 2010. godini ponovo je buceloza sporadično dijagnostikovana na
Južnobanatskom epizootiološkom području samo jedan slučaj i to opština Opovo gde i
nije bilo endemski bruceloze.
79
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Tabela 2. Broj pregledanih i pozitivnih životinja u periodu 2001-2010. po godinama
opštine
Alibunar
Bela
Crkva
Kovačica
Kovin
Opovo
Pančevo
Plandište
Vršac
UKUPNO
2001
pregl. poz.
13890 129
2002
pregl. poz.
6481
6
2003
pregl. poz.
11129 152
2004
pregl. poz.
15496 447
2005
pregl. poz.
9956 189
2006
pregl. poz.
7056
1
2007
pregl. poz.
10386
0
2008
pregl. poz.
10272
3
2009
pregl. poz.
8889
0
2010
pregl. poz.
7457
0
6727
32
3589
0
5683
0
6747
0
7444
0
7790
0
9382
0
10158
0
8415
0
8606
0
4153
14686
2449
11099
2583
7278
62865
0
240
0
8
0
0
409
2815
4843
1526
6575
1571
3319
30719
0
0
0
0
0
0
6
3541
9324
2821
10668
1651
8217
53034
5
19
0
50
0
0
226
7423
15121
3311
13274
2598
10108
74078
0
141
1
67
0
0
656
5568
11981
3409
9723
2814
10456
61351
0
175
0
11
0
0
375
5414
11374
1397
6034
2155
12106
53326
0
0
0
0
0
0
1
5842
11809
3539
7904
3160
13052
65074
0
0
0
1
0
0
1
7034
11972
3500
10058
3267
12511
68772
0
3
0
2
1
0
9
5471
8936
2902
7243
2339
8101
52296
0
1
0
1
0
0
2
5424
11779
3077
6101
2345
8947
53736
0
0
1
0
0
0
1
575251
1686
Tabela 3. Prikaz zaraženih naselja u odnosu na ukupno pregledane, po opštinama u
periodu od 2001. do 2010. godine.
Opština
Alibunar
Kovin
Bela Crkva
Pančevo
Kovačica
Opovo
Plandište
Vršac
Ukupno
Br.
nas.
11
10
14
10
8
4
14
24
95
2001
Zar.
nas.
9
6
4
3
/
/
/
/
22
2002
Zar.
nas.
1
/
/
/
/
/
/
/
1
2003
Zar.
nas.
2
3
/
1
1
/
/
/
7
2004
Zar.
nas.
3
3
/
3
/
1
/
/
10
2005
Zar.
nas.
1
2
/
2
/
/
/
/
5
2006
Zar.
nas.
1
/
/
/
/
/
/
/
1
54
2007
Zar.
nas.
/
/
/
1
/
/
/
/
1
2008
Zar.
nas.
1
1
/
1
/
/
1
/
4
2009
Zar.
nas.
/
1
/
1
/
/
/
/
2
2010
Zar.
nas.
/
/
/
/
/
1
/
/
1
Legenda: Br. nas- Broj naselja, Zar. Nas.-zaraženo naselja.
Može se reći da je u prvoj polovini prve decenije XXI veka bruceloza bila
najznačajniji činilac loše epizootiološke situacije. Nepoštovanje zdravstvenih propisa kod
prometa domaćih životinja uticalo je da dođe do pojave i širenja bruceloze na
Južnobanatskom epizootiološkom području. Veliki značaj otežane eradikacije bruceloze
imala je neprosvećenost stanovništva, blago poremećeni nacionalni interesi, zastareli
pravilnik o suzbijanju bruceloze. Donošenje novog Pravilnika za suzbijanje bruceloze
imalo je ključnog značaja za eradikaciju bruceloze.
Zaključak
Donošenje nove zakonske reglative imalo je za efekat efikasniji rad na suzbijanju
bruceloze. U svim stadima gde je prevalencija visoka samo uklanjanje kompletnog stada
dalo je pravi efekat na zdravstveno stanje životinja i eradikaciju bruceloze.
80
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Bolja kontrola prometa životinja, i to ne samo na pijacama, vašarima i putevima.
već i na lokalnim saobraćajnicama, pa čak i na zemljanim putevima i u atarima kako bi
se sprečilo nekontrolisano kretanje stoke. Samo dobra kontrola prometa stoke smanjuje
mogućnost šverca stoke, a samim tim i mogućnost širenja bruceloze i ostalih zaraznih
bolesti i to ne samo kod kod ovaca, već i kod drugih životinjskih vrsta.
Adekvatnu naknadu za ubijena grla i pravovremenu isplatu štete od strane
Republičkog ministarstva poljoprivrede, vodoprivrede i šumarstva R. Srbije.
Edukacija vlasnika kako bi uvideli značaj mera koje se ulažu, počev od
uzorkovanja krvi i dijagnostikovanju bruceloze, do uklanjanja zaraženih životinja.
Spravljanje sira samo od termički tretiranog mleka, kao i obavezno korišćenje zaštitne
opreme prilikom pomaganja kod porođaja ili pobačaja.
Kaznene mere moraju biti adekvatne za one vlasnike koji odbijaju da se izvrši
ubijanje zaraženih životinja i sprovođenje Programa mera zdravstvene zaštite životinja
jer samo valjane kaznene mere kod ovakvih vlasnika obezbeđuju da posao suzbijanja
zaraza bude urađen na najbolji mogući nači
Bitan faktor je donošenje zakonske regulative po pitanju nomadske ispaše na
teritoriji obradivog zemljišta. Zakonska regulativa bi omogućila da se i ovakav način
stočarenja stavi u neke okvire kako bi se i ova stada stavila pod kontrolu na zarazne
bolesti, jer postoji mogućnost da takva stada bez ikakve mogu biti izvor bruceloze.
Literatura
1. Dr Sonja Radojičić, Dr Miroslav Valčić, Dr Bosiljka Đuričić 2011, Infektivne bolesti
životinja, specijalni deo, Univerzitet u Beogradu
2. Miroslava Lolin 1991, Zarazne bolesti životinja bakterijske etiologije, Univerzitet u
Beogradu
3. Slavko Cvetnić 2002, Bakterijske i gljivične bolesti životinja, Medicinska naklada Zagreb
4. Miroslav
A. Valčić,Ian Robertson 1998, Specijalna epizootiologija, Univerzitet u
Beogradu
5. Pravilnik o merama za suzbijanje i iskorenjivanje bruceloze goveda, ovaca, koza i svinja
(Sl. list SFRJ, br. 34/90).
6. Pravilnik o načinu sprovođenja mera za suzbijanje i iskorenjivanje bruceloze goveda,
ovaca, koza, svinja i pasa , Sl. glasnik RS, br. 36/05
7. Bosiljka Đuričić, Olivera Vukelić, Z. Debeljak, B. Milošević, R. Ignjatović, H. Ilić, S.
Maksimović, Milena Živojinović, M. Dačić, T. Molnar, B. Kisin, Z. Dimitrov, Lj.
Damnjanović, M. Lalić; Epizootiološka situacija zaraznih i parazitarnih bolesti životinja
obaveznih za prijavljivanje u Republici Srbiji u 2002. godini, V. epizootiološki dani,
Subotica, Zbornik radova 2003
8. Aleksandar Živulj, Jasmina Parunović, Olgica Dragićević, Jasmina Obradović;
Epizootiološka situacija bruceloze na području Južnobanatskog okruga, VI epizootiološki
dani, Vlasina, Zbornik radova 2004
81
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Ovčji epididimitis
Miloš Petrović
Veterinarski specijalistički institut Niš
Od svih bolesti koje su vekovima ugrožavale zdravlje životinja i ljudi brucelozi
pripada najznačajnije mesto. Iskustva stečana godinama i poznavanje karakteristika
bolesti nisu bili dovoljni da se bolest iskoreni.
Rod Brucella sastoji se od šest klasičnih vrsta, određenih na osnovu patogenosti i
prema vrsti prirodnih domaćina: Brucella melitensis (koze i ovce), Brucella abortus
(goveda), Brucella suis (svinje, zečevi, glodari i irvasi), Brucella ovis (ovce), Brucella
canis (pas) i Brucella neotomae (pustinjski glodari) [64, 65]. U prethodnoj deceniji
opisane su četiri nove vrsta brucela, Brucella ceti i Brucella pinnipedialis, Brucella microti
i Brucella inopinata [63, 64, 65].
Ovce su primarni domaćini za vrste Brucella ovis i Brucella melitensis. Brucella
ovis je uzročnik ovčjeg epididimitisa, kontagiozne zarazne bolesti ovnova i ovaca. Bolest
karakteriše lančasti način širenja, hroničan tok polne lezije kod ovnova (jednostrani ili
obostrani epididimitis) i placentitis kod ovaca. Takve promene imaju za posledicu slabiju
plodnost ovnova, povremene pobačaje kod ovaca i pomor avitalne jagnjadi. Procenjuje
se da Brucella ovis može naneti velike ekonomske gubitke ovčarskoj proizvodnji i
smatra se najvažnijim infektivnim uzročnikom reproduktivnih poremećaja u stadima
ovaca.
Brucella melitensis je izazivač melitokokoze, veoma kontagiozne bolesti ovaca,
koza i ljudi (najpatogenija vrsta brucela za ljude), što ukazuje da diferencijalna dijagnoza
između Brucella ovis i Brucella melitensis ima pored veterinarskog veliki značaj i za
javno zdravstvo.
Plan i program mera za iskorenjivanje infekcije ovnova i ovaca vrstom Brucella
ovis uključuje razmatranje epizootiološke slike bolesti na terenu, primenu savremenih i
brzih dijagnostičkih metoda, kontrolu kretanja životinja i uklanjanje obolelih životinja iz
stada.
Poseban aspekt bolesti predstavlja brza i tačna dijagnoza u cilju blagovremenog
praćenja bolesti. Zbog prolazne prirode ove infekcije kod ovaca, kontrolne mere su
usmerene na ovnove. Serološka dijagnostika infekcije vrstom Brucella ovis razlikuje se od
dijagnostike ostalih vrsta Brucella, a bazira na činjenici da Brucella ovis raste samo u "R"
formi kolonija i u serološkoj dijagnostici se ne koristi isti antigen kao za dijagnostiku
infekcija čiji su uzročnici Brucella melitensis, Brucella abortus i Brucella suis. Međutim,
ne postoji idealan serološki test i sigurno je da se tačna dijagnoza infekcije izazvane
vrstom Brucella ovis postavlja na osnovu izolacije uzročnika i njihove identifikacije.
Lančana reakcija polimerazom je metoda koja u kombinaciji sa bakteriološkim
ispitivanjem pruža siguran dokaz za vrstu brucela.
U Republici Srbiji izolovane su četiri vrste brucela: Brucella melitensis biotip 3,
Brucella suis biotip 2, Brucella canis i Brucella ovis.
82
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Ispitivanje reproduktivne bolesti ovnova i ovaca na Novom Zelandu ukazalo je na
infekciju sa bakterijom iz roda Brucella. Uzročnika ovčjeg epididimitisa ili zaraznog
epididimitisa ovnova Brucella ovis, prvi put izolovali su 1952. god. McFarlane i sar. u
Novom Zelandu i Simmons G.C. i Hall W.T. 1953. god. u Australiji, kao mikroorganizam
vrlo sličan brucelama [13, 18, 49].
Brucella ovis su gram-negativni, kokobacili ili kratki štapići, širine 0,5 do 0,7 µm i
0,6 do 1,5 µm dužine. Obično su poređane pojedinačno, ređe u parovima ili kratkim
lancima. Njihova morfologija je prilično konstantna, osim u starim kulturama gde mogu
biti evidentne pleomorfne forme. Brucele su nepokretne (nemaju flagele ni pile), nemaju
kapsulu, ne formiraju spore i ne boje se bipolarno [26, 64].
Za uspešno kultivisanje B. ovis in vitro koriste se čvrste hranljive podloge. One
omogućavaju jasno prepoznatljiv razvoj kolonija i ograničavaju preteran razvoj
kontaminenata [64]. Najčešće za kultivaciju koristimo krvni agar, kolumbija agar, sojatriptoza agar koje još dodatno obogatimo sa 5-10% seruma ili krvi. Za selektivnu izolaciju
koristi se modifikovana hranjiva podloga po Thayer-Martinu [11, 44]. B. ovis za rast
zahteva prisustvo 10% CO2 (kapnofil) posebno prilikom primoizolacije, iako postoje
sojevi koji se mogu izolovati nezavisno od CO2 [3, 46].
Kolonije B. ovis izrastu nakon 3-5 dana pri temperaturi od 34°C-37°C. Ukoliko
nema porasta inkubacija se produžava 8 do 10 dana [64]. Kolonije su okrugle,
konveksne sa ravnim ivicama, punog ruba i kada se ispituju pod indirektnim osvetljenjem
uvek hrapave, "R" forme (rough). Oko izraslih kolonija B. ovis ne stvara hemolizu [2, 3,
13, 44, 46].
U primarnoj izolaciji B. melitensis, B. abortus, B. suis i B. neotomae imaju glatki
tip kolonija, a B. canis i B. ovis hrapave kolonije [3, 45].
Ćelijski omotač brucela je sastavljen od unutrašnje citoplazmatske membrane,
čvrstog ćelijskog zida od peptidoglukana i spoljašnje membrane koju čine fosfolipidi,
lipopolisaharidi i proteini. Spoljašnja membrana je struktura koja prva stupa u kontakt sa
odbrambenim sistemom domaćina. Smatra se da su glavne razlike u virulenciji i odabiru
domaćina upravo povezane sa njom. Lipopolisaharidni kompleks (LPS) je od vitalnog
značaja za strukturni i funkcionalni integritet spoljašnje membrane, i glavni je faktor
virulentnosti brucela. U humoralnom imunom odgovoru inficiranog organizma
lipopolisahardni kompleks (S-LPS i R-LPS) predstavlja glavnu površinsku antigenu
komponentu, a sintetisana antitela su zaštitna i od značaja u serološkoj dijagnostici [21].
Lipopolisaharidni kompleks brucela u glatkoj fazi (S-LPS) sastoji se od tri oblasti:
Lipida A, oligosaharidnog jezgra i O-polisaharidnog lanca.
Prisustvo ili odsustvo O-polisahardnog lanca određuje, glatku ili hrapavu formu
brucela. Specifičnost R-LPS-a je određena oligosaharidnim jezgrom i razlikuje se od SLPS-a gubitkom tj. odsustvom O lanca, ovo zbog gubitaka dela genoma od 15,1 Kbp,
koji čine dva gena koji kodiraju sintezu lipopolisaharida i dela genoma čija je uloga
kodiranje glikoziltransferaze, neophodnog enzima za sintezu O lanca. U
oligosaharidnom jezgru brucela u gruboj fazi utvrđena su dva epitopa R1 i R2 [55].
Kod svih brucela u hrapavoj fazi R-LPS zamenjuje S-LPS antigen, zato infekcije
sa B. ovis i B. canis nije moguće utvrditi klasičnim serološkim reakcijama kod kojih se
83
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
kao antigen koristi suspenzija B. abortus u glatkoj fazi. Unakrsna reaktivnost između SLPS i R-LPS antigena brucela ne postoji [48, 52].
U dostupnoj literaturi postoji dosta podataka o otpornosti brucela u spoljašnjoj
sredini. U poređenju sa drugim nesporogenim patogenim bakterijama, sposobnost
brucela da opstanu u spoljašnjoj sredini u odgovarajućim uslovima je relativno visoka.
Ovčji epididimitis je kontagiozna bolest ovnova i ovaca koju izaziva bakterija Brucella
ovis. Bolest karakteriše lančasti način širenja i hroničan tok. Tok bolesti, način pojave i
slabo izraženi simptomi, otežavaju blagovremeno otkrivanje, suzbijanje i iskorenjivanje
bolesti.
Uzročnika bolesti izolovali su 1952. god. McFarlane i sar. u Novom Zelandu i
Simmons i Hall 1953. god. u Australiji, kao mikroorganizam vrlo sličan brucelama [13,
15, 18, 59].
Ovčji epididimitis je utvrđen skoro u svim zemljama sa intenzivnom ovčarskom
proizvodnjom. Bolest je rasprostranjena u području Australije, Novog Zelanda, Severne
Amerike (SAD, Kanada, Meksiko), Latinske Amerike (Brazil, Čile, Peru, Argentina i
Urugvaj), Južne Afrike i mnogim zemljama u Evropi (Bugarska, Češka, Slovačka, Francuska,
Hrvatska, Italija, Mađarska, Nemačka, Rumunija, Rusija i Španija) [65]. Procenjuje se da
bolest može naneti velike ekonomske gubitke ovčarskoj proizvodnji (smanjena plodnost
ovnova, pobačaji kod ovaca i pomor avitalne jagnjadi, uklanjanje obolelih životinja iz
stada i zabrana trgovine) i smatra se najvažnijim infektivnim uzročnikom reproduktivnih
poremećaja ovaca u svetu [1, 18, 22, 39].
U našem okruženju bolest su opisali Dobrean i sar. 2002. god. u Rumuniji [29].
Špičić i sar. 2006. god., opisali su i dokazali infekciju izazvanu sa B. ovis u Hrvatskoj [27,
61, 62]. U toku 2008. god. bolest je prijavljena u Bugarskoj, a zatim je potvrđena bez
kliničkih simptoma i u Mađarskoj [65, 68].
Kada se u nekoj zemlji bolest prvi put otkrije, procenat inficiranih ovnova je vrlo
visok i do 60%, a procenat zaraženih stada do 75% [7, 47, 56]. U zemljama sa
naprednim kontrolnim programima prevalencija je znatno niža, ali je potpunu eradikaciju
teško postići.
Bolest uglavnom izbija nakon sezone parenja. Kao lančasta infekcija najčešće se
širi horizontalno i može se prenositi direktno sa obolele na prijemčivu jedinku u uslovima
kohabitacije i polnim putem. Iako su mehanizmi prenosa uzročnika nedovoljno poznati,
izgleda da je pasivan venerični prenos sa ovna na ovna preko ovaca i direktnim
kontaktom ovna s ovnom, najčešći su put održavanja i širenja ove bolesti [65].
Nastanak infekcije uglavnom zavisi od ulaznih vrata infekcije, količine infektivnog
inokuluma, pola, reproduktivnog statusa, imuniteta i starosti. B. ovis se izlučuje
spermom, plodovim ovojnicama, mlekom i pobačenim plodovima.
Najvažnija karika za širenje bolesti i stalni izvor infekcije u stadu su inficirani
ovnovi. Ovnovi često postaju perzistentno inficirani i sa prekidima izlučuju uzročnika
spermom kroz dve do četiri godine, a nekad i duže. Uzročnik je utvrđen u urinu i
genitalnom sekretu. Bolest se prenosi koitusom sa ovna na ovcu, a zatim i na druge
ovnove. Nakon parenja ovce mogu nositi uzročnika u vagini najmanje dva meseca i
predstavljaju mehaničke vektore [24].
84
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Ovnovi se mogu inficirati i međusobno homoseksualnim kontaktom, ali i preko
rana u toku striže vune [25].
Sa polnom zrelošću ovnova raste njihova podložnost prirodnom zaražavanju i
pojavi klinički vidljivih promena na testisima. Smatra se da B. ovis dovodi do aspermije i
smanjene pokretljivosti spermatozoida i kod ovnova kod kojih kliničke promene na
testisima nisu vidljive, a svaki inficirani ovan ne izlučuje B. ovis spermom [20].
Ovce su za razliku od ovnova mnogo otpornije na infekciju i za aktivno širenje
infekcije nisu značajne kao ovnovi [49]. Nakon parenja sa zaraženim ovnom tek po neka
ovca se inficira, a retki su pobačaji i jagnjenje mrtve ili avitalne jagnjadi. Diaplacentarni i
galaktogeni prenos infekcije nije značajan, a jagnjad koju ojagnje inficirane ovce retko
razvijaju aktivnu infekciju, čak ni nakon što posišu zaraženo mleko [8, 47]. Infekcija
ovaca retko traje od jednog do drugog graviditeta, zbog čega su kontrolne mere
usmerene na ovnove. Prema podacima u stadima gde se pojavljuju pobačaji izazvani
infekcijom sa B. ovis, broj živorođene jagnjadi može se smanjiti za četvrtinu, 16%
jagnjadi ugine do 6 nedelja starosti, a 20% ovaca ostaje neplodno [40]. Bulgin [16] je
utvrdio da infekcija ovaca sa B. ovis dovodi do smanjenja jagnjenja do 30% u novo
izloženim stadima, a 15% do 20% u stadima u kojima je bolest endemska.
Inficirane ovace mogu izlučivati B. ovis vaginalnim iscedkom i mlekom, i
shodno tome prenos sa ovce na ovna i ovce na jagnje u toku laktacije, mogu biti
mehanizmi prenosa infekcije [65].
Prenošenje infekcije kod životinja moguće je direktnim kontaktom zdravih sa
inficiranim stadima kada se koriste zajednički pašnjaci. Isto tako, nekontrolisan prirodni
pripust utiče na brzo širenje. Bolest u zdravo stado obično unesu hronično inficirane
jedinke iz drugog stada. Ovnovi šire bolest u stadu polnim putem prilikom prirodnog
parenja, što naročito dolazi do izražaja pozajmljivanjem ili razmenom ovnova između
odgajivača u enzootskim područjima bolesti. Kupovinom zaraženih životinja bolest se
može uneti u stado. Čuvanjem ovaca u velikim stadima, koja se formiraju za period
ispaše, stvara se dobar preduslov za širenje bolesti.
Prirodna infekcija je utvrđena i kod farmski gajenih crvenih jelena. Inficirani jeleni
izlučuju uzročnika spermom, ali većina eliminiše infekciju nakon godinu dana čime
prestaje izlučivanje uzročnika. Do infekcije dolazi polnim prenošenjem ili direktnim
kontaktom. Brucella ovis je izolovana iz mokraćne bešike i bubrega inficiranih jelena
[24].
Brucele su fakultativno intracelularni patogeni, koji žive i razmnožavaju se u
ćelijama retikuloendotelnog sistema i ova karakteristika određuje patogenezu i kliničku
sliku bolesti. Patogeneza i klinička slika zavise još od rase, pola, reproduktivnog statusa,
imuniteta i starosti [58].
Kod životinja infekcija najčešće nastaje preko sluzokože genitalnog, digestivnog i
respiratornog trakta ili preko povređene kože i konjunktiva. Pošto je infekcija sistemska,
nije uvek lako odrediti ulazna vrata infekcije [12, 43].
Prodor brucela u organizam i nastanak infekcije ima za rezultat celularni i
humoralni imuni odgovor. Ključni aspekt virulentnosti brucela je njihova sposobnost da
uspešno izbegnu baktericidne efekte fagocita i da se umnožavaju u njima, što doprinosi
razvoju hronične infekcije [23, 33, 50].
85
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Brucella ovis izaziva klininičku ili subkliničku bolest ovaca, koju karakteriše
hronični tok, polne lezije kod ovnova i placentitis kod ovaca. Takve promene imaju za
posledicu slabiju plodnost i sterilitet ovnova, povremene pobačaje kod ovaca i pomor
avitalne jagnjadi [65].
Inficirani ovnovi imaju slab kvalitet semena i smanjenu plodnost. Glavni simptomi
bolesti kod ovnova su epididymitis i ređe orchitis što smanjuje njihovu plodnost i dovodi
do steriliteta. Promene su uglavnom jednostrane, ređe obostrane. Klinički se promene
mogu ustanoviti palpacijom i adspekcijom testisa i epididimisa kao asimetrija skrotuma,
uvećanje epididimisa i/ili testisa i zadebljanje ductus deferens-a. Promene na epididimisu
zahvate prvo rep, koji je uvećan do veličine većeg kokošjeg jajeta. Telo i glava
epididimisa mogu biti uvećani. Testisi mogu biti uvećani, ali su zbog pritiska uvećanog
epididimisa uglavnom atrofični. Ovnovima sa povećanim testisima smanjena je ukupna
koncentracija i procenat normalnih živih spermatozoida. Iako je epididimitis glavni
simptom bolesti on nije uvek klinički razvijen, ali i pored toga sperma može biti slabijeg
kvaliteta [4, 6, 19, 31, 36, 37, 59, 67].
Klinička dijagnoza infekcije palpacijom i adspekcijom testisa i epididimisa je krajnje
nepouzdana, jer samo oko 50% inficiranih ovnova sa B. ovis ima epididimitis, koji je
često klinički prolazan [6], ali i zbog postojanja mnogih drugih bakterija koje uzrokuju
klinički epididimitis (Actinobacillus seminis, Actinobacillus actinomycetemcomitans,
Histophilus ovis, Haemophilus spp., Corynebacterium pseudotuberculosis ovis, B.
melitensis i Chlamydophila abortus) [8, 42, 65]. Kod životinja kod kojih se palpatorno
utvrdi epididimitis za nekoliko nedelja istom vrstom pregleda može se dobiti klinički
normalna slika, iako bi se patohistološkim pregledom dokazale promene u epididimisu i
sekundarnim polnim žlezdama. Mora se naglasiti da su mnogi opipljivi epididimitisi kod
ovnova sterilni granulomi izazvani traumom [65, 69].
Pobačaji ovaca su veoma retki, javljaju se u slučaju opsežnog placentitisa,
nekroze placente i njenog ljuštenja od karunkula sa posledičnim prekidom ishrane ploda
i obično nastaju u poslednjem trimestru graviditeta [41]. Blaži oblici infekcije ne
završavaju pobačajem već rađanjem avitalne jagnjadi [6, 8, 13, 16, 35].
Klinički, diferencijalno dijagnostički u obzir dolaze: salmoneloza, listerioza,
hlamidioza, kampilobakterioza, Q-groznica i toksoplazmoza.
Patomorfološke promene kod ovnova se izražavaju specifičnim epididimitom.
Promene su najčešće u repu, a ređe u telu i glavi epididimisa. Iako B. ovis uzrokuje
epididimitis, kod nekih ovnova se palpacijom ne mogu ustanoviti patoanatomske
promene [5, 60].
U rutinskoj dijagnostici infekcije vrstom Brucella ovis kod ovnova i ovaca
istovremeno se služimo sa više različitih dijagnostičkih metoda: klinički pregled,
mikroskopska ispitivanja sperme, patomorfološka ispitivanja, serološke metode,
bakteriološka i molekularna dijagnostika i alergološka metoda.
Svaka pojava epididimitisa, orhitisa, pobačaja, jagnjenja mrtvorođene i avitalne
jagnjadi ili manjeg broja ojagnjene jagnjadi u poređenju sa prethodnim godinama,
pobuđuje sumnju i na infekciju izazvanu sa B. ovis, ali konačnu dijagnozu je moguće
postaviti samo laboratorijskom dijagnostikom [17].
86
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Najvredniji uzoraci za izolaciju B. ovis od živih životinja su sperma, vaginalni bris i
mleko. Uzorci sperme najlakše se mogu dobiti uzimanjem briseva prepucijalne šupljine
nakon elektroejakulacije. Ako nam ova metoda nije dostupna spermu možemo
uzorkovati iz vagine (vaginalni bris) ovce odmah nakon parenja. Mleko se uzorkuje iz
obe polovine mlečne žlezde nakon pranja, sušenja vimena i dezinfekcije sisa.
Ispitivanje morfoloških karakteristika Brucella ovis
Na razmazima suspektnog materijala obojenim metodom po Gramu, B. ovis se
uočavaju kao Gram-negativni kokobacili ili kratki štapići, širine 0,5 do 0,7 µm i 0,6 do 1,5
µm dužine. Ne boje se bipolarno. Otporne su na dekolorizaciju slabim kiselinama i boje
se crveno naspram plave podloge, Stampovom modifikacijom Ziehl–Neelsenovog
metoda. Ovo je uobičajena procedura za pregled razmaza organa (slezina i limfni
čvorovi), bioloških tečnosti i izolata. Metoda ima nisku osetljivost kod mleka i mlečnih
proizvoda gde su brucele često prisutne u malom broju, a procenu otežava prisustvo
masnih kapljica. Rezultate treba pažljivo interpretirati jer je druge organizme koji
izazivaju pobačaj ovaca, npr. Chlamydophila abortus (prethodno Chlamydia psittaci) ili
Coxiella burnetti, teško razlikovati od Brucella spp [26, 64].
Serološke metode u dijagnostici infekcije ovaca vrstom Brucella ovis
Serološka dijagnostika bruceloze počela je pre više od 100 godina testom
aglutinacije. Test je jeftin, jednostavan i brz, ali sa dosta lažno pozitivnih rezultata usled
unakrsnih reakcija sa drugim mikroorgnizmima. Veremenom je razvijen veliki broj
modifikacija, a dizajnirane su i nove serološke metode u cilju povećanja procenta njihove
ostljivosti i specifičnosti.
Ne postoji idealan serološki test i prilikom procene dobijenih rezulatata treba uzeti
u obzir specifičnost i senzitivnost upotrebljenog testa.
Za otkrivanje prisustva specifičnih antitela protiv bakterije B. ovis u krvnim
serumima ovaca najčešće korišćene i najefikasnije metode su:
1. agar gel imunodifuzioni test (AGID),
2. reakcija vezivanja komplementa (RVK) i
3. imunoenzimski test (ELISA).
Do danas se pokazalo da je AGID test podjednako osetljiv kao RVK i
jednostavniji za izvođenje, dok je ELISA test osetljiviji od oba prethodna testa [652].
Molekularne metode
Dijagnostika bruceloze zasniva se na serološkim i bakteriološkim metodama, ali
sigurno je da se tačna dijagnoza infekcije izazvane vrstom B. ovis postavlja na osnovu
izolacije uzročnika i njihove identifikacije [2, 65, 70]. Bakteriološko ispitivanje, koje
obuhvata izdvajanje i identifikaciju uzročnika je pouzdanija i sigurnija metoda u
dijagnostici bruceloze, ali sam proces je dug i zahtevan, zato se za konačnu potvrdu
pripadnosti izolata rodu i vrsti Brucella primenjuju molekularne metode.
87
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Do pre nekoliko godina, najpopularniji PCR test razvijen za razlikovanje Brucella
na nivou vrsta je takozvani Amos PCR [10]. Ovaj test se zasniva na insercionoj sekvenci
IS711 koja je specifičana za vrstu, a rezultat je jedinstven PCR profil za Brucella sojeve
koji pripadaju svakoj od B. abortus, B. melitensis, B. ovis i B. suis vrsta (otuda naziv
Amos).
Serpe i sar. 1999. god., dizajnirali su jednostavan PCR protokol za brz dokaz
pripadnosti izolata rodu Brucella. Ova metoda je bazirana na umnožavnju dela genoma
koji kodira sintezu proteina BCSP-31, tj. membranskog antigena karakterističnog za rod
Brucella [28, 30, 57].
Garcia-Yoldi i sar. 2006. god., razvili su molekularnu multiplex PCR (Bruceladder) metodu za identifikaciju i diferencijaciju Brucella vrsta: B. abortus, B. melitensis,
B. ovis, B. suis, B. canis, B. neotomae uključujući vakcinalne sojeve B. abortus S19, B.
abortus RB51 i B. melitensis Rev1 [30, 32].
Hinić V. i sar. 2008. god., opisali su razvoj real-time PCR testa za brzu detekciju i
diferencijaciju šest priznatih brucela vrsta.
U molekularnoj dijagnostici Brucella vrsta, široko je korišćen Multiplex PCR. U
jednoj reakcionoj smeši se koristi više prajmera, što omogućava istovremeno
umnožavanje više željenih fragmenata. Na taj način, moguće je detektovati veći broj
patogena u uzorku samo jednim PCR testom.
Jedan od izazova korišćenja molekularnih metoda za razlikovanje različitih vrsta i
sojeva Brucella je njihov visok stepen genetske homologije [66].
Alergološka metoda (Brucellin skin test)
Brucelin intradermalni test ima vrlo visoku specifičnost. Nevakcinisane životinje
koje su imale pozitivan rezultat ovim testom treba smatrati zaraženim životinjama,
međutim pozitivni rezultati moraju biti potvrđeni nekom od seroloških metoda (RVK) [51].
Alergijski test se zasniva na reakciji preosetljivosti kasnog tipa. Nakon intrakutane
aplikacije alergena (0,1 ml brucelina) dolazi do reakcije senzibilisanih T limfocita i
proteina brucela kao glavnih antigena. Kao alergen koristi se B. melitensis u "R" formi
(korišćenje S-LPS antigena može uticati na rezultate serološkog ispitivanja brucela u "S"
fazi rasta) zato se ne mogu razlikovati infekcije ovaca izazvane sa B. ovis i B. melitensis,
osim toga i vakcinacija vakcinom Rev 1 podstiče reakciju kasne preosetljivosti.
Očitavanje alergijske reakcije treba izvršiti 48 do 72 sata nakon aplikacije brucelina. Jako
pozitivnu reakciju je lako prepoznati po lokalnom otoku i induraciji. Zadebljanje kože od
1,5 mm do 2 mm i više, tumači se kao pozitivna reakcija. Test se može ponoviti nakon 6
nedelja [64].
Terapija
Uprkos uspešnosti lečenja humane bruceloze antibioticima, ova terapija se retko
koristi za animalnu brucelozu. Animalna bruceloza suzbija se pomoću programa
eradikacije, a antibiotska terapija osim epizootiloških i epidemioloških razloga nije
prihvatljiva i zbog visokih troškova.
88
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Blasco i Marin 1990. god., navode da je antibiotska terapija dala dobre rezultate
u lečenju ovčjeg epididimitisa. Kombinacijom aureomicina i streptomicina izlečen je
epididimitis i prekinuto je izlučivanje B. ovis spermom, ali je kvalitet sperme nakon
lečenja bilo loš. Sprovodene su terapije i sa drugim antibioticima i hemoterapeuticima.
Kombinacija streptomicina i sulfametazina, streptomicina i tetraciklina imale su različite
uspehe u terapiji [8].
Profilaksa
Za sprečavanje širenja bolesti u stadima ovaca neophodan je rad na edukaciji
stočara u cilju sprovođenja opštih preventivnih mera. Potrebno je sprečiti nekontrolisan
prirodni pripust sa potencijalno zaraženim priplodnim materijalom, mešanje stada sa
drugim stadima ovaca na zajedničkim pašnjacima i sprovoditi karantinske mere prilikom
uvođenja novih grla u stado. Razmena ovnova u cilju priploda može se obaviti ukoliko su
grla ispitana dijagnostičkim testovima za utvrđivanje infekcije vrstom B. ovis, sa
negativnim rezultatima. Porođaje životinja treba organizovati strogo u zatvorenim
prostorima, koji se mogu lako čistiti i dezinfikovati. Pobačene plodove, plodove ovojnice i
prostirku na kojoj su životinje boravile nakon porođaja ili pobačaja treba neškodljivo
ukloniti i izvršiti dezinfekciju objekta.
Izlučivanje ovnova kod kojih se palpatorno otkrije povećanje testisa, najlakši je
način da se smanji izbijanje infekcije B. ovis. Ovim načinom može se samo smanjiti
prevalenca bolesti u stadu, jer neke zaražene životinje ne pokazuju povećanje testisa.
Najbolji rezultati u eradikaciji bolesti postižu se kombinovanom primenom palpiranja
testisa i seroloških testova. Postoji podatak da je palpacijom testisa i ELISA testom, kao i
kasnijim izlučivanjem pozitivnih životinja, zaraza iz stada eliminisana za 2 godine [66].
Pored opštih preventivnih mera najvažnije mere su preventivno dijagnostičko
ispitivanje krvnih seruma ovnova u cilju utvrđivanja prisustva antitela protiv vrste B. ovis,
serološko i bateriološko ispitivanje krvnih seruma i biološkog materijala nakon pobačaja
ovaca i uklanjanje pozitivnih reaktora iz stada sa krajnjim ciljem iskorenjivanja bolesti u
stadima ovaca.
Na osnovu „Pravilnika o utvrđivanju Programa mera zdravstvene zaštite životinja
u Republici Srbiji“ i „Pravilnika o načinu sprovođenja mera za suzbijanje i iskorenjivanje
bruceloze goveda, ovaca, koza, svinja i pasa“ radi sprečavanja pojave, ranog otkrivanja,
širenja, praćenja, suzbijanja ili iskorenjivanja ovčjeg epididimitisa u Republici Srbiji
predviđeno je obavezno dijagnostičko ispitivanje uzoraka krvnih seruma rasplodnih
ovnova pre puštanja u promet. Takođe, vlasnik, odnosno držalac životinje prijavljuje
svaki slučaj pobačaja ovaca veterinarskoj organizaciji. Naučni i specijalistički instituti
sprovode epizootiološka i dijagnostička ispitivanja u cilju utvrđivanja uzroka pobačaja. Za
dijagnostička ispitavanja koja su predviđena ovim programom, nabavku dijagnostikuma
za navedena ispitivanja, naknadu štete za ubijene odnosno zaklane životinje, za ubijanje
na human način i neškodljivo uklanjanje leševa i dezinfekciju, dezinsekciju, deratizaciju
zaraženog objekta i dvorišta, sredstva su obezbeđena u budžetu Republike Srbije.
89
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Prema datim preporukama OIE-a za bolesti od značaja u međunarodnoj trgovini
(Chapter 14.7.) za kvalifikaciju stada ovaca kao slobodnog od ovčjeg epididimitisa
moraju se ispuniti sledeći zahtevi [63]:
1. da je stado pod zvaničnom veterinarskom kontrolom,
2. da u stadima ovaca nisu bili ispoljeni klinički znaci ovčjeg epididimitisa u toku
prošle godine i
3. da su sve ovce i ovnovi u stadu trajno obeleženi.
Ako su neki ili svi mužjaci u stadu vakcinisani, stado treba ipak sagledati kao
slobodno.
Veterinarska služba zemalja uvoznica ovaca za priplod ili uzgoj (osim kastriranih
mužjaka) treba da zahteva prezentaciju internacionalnog veterinarskog sertifikata koji
dokazuje:
a) da životinje nemaju kliničke simptome ovčjeg epididimitisa na dani sporuke,
b) da su životinje koje stižu iz stada ovaca slobodne od ovčjeg epididimitisa,
c) da su ovce preko 6 meseci starosti, bile izolovane 30 dana pre isporuke i da su
podvrgnute dijagnostičkim testovima za utvrđivanje infekcije vrstom B. ovis sa
negativnim rezultatima, ili
d) da su ovce iz stada osim navedenog u tački 2., bile izolovane pre isporuke i da
su podvrgnute dijagnostičkim testovima za utvrđivanje infekcije vrstom B. ovis sa
negativnim rezultatima u dva navrata, sa intervalom od 30 do 60 dana između
svakog testa, stim da se drugi test izvodi 15 dana pre isporuke.
Veterinarska služba zemalja uvoznica semena treba da zahteva prezentaciju
internacionalnog veterinarskog sertifikata koji dokazuje da životinje davaoci:
a) nemaju kliničke simptome ovčjeg epididimitisa na dan uzimanja semena i vode
poreklo iz stada ovaca slobodnog od ovčjeg epididimitisa,
b) da su čuvane u zemlji izvoznici 60 dana pre uzimanja semena, u ustanovi ili
centru za veštačko osemenjavanje gde su sve životinje slobodne od ovčjeg
epididimitisa, i
c) da su podvrgnute dijagnostičkim testovima za utvrđivanje infekcije vrstom B. ovis
sa negativnim rezultatima 30 dana pre uzimanja semena.
Vakcinacija
Vakcinacija ovaca i ovnova je ekonomski praktično sredstvo za srednjoročnu
kontrolu u oblastima sa visokom učestalošću infekcije vrstom B. ovis. Za dugoročnu
kontrolu treba uzeti u obzir uticaj vakcinacije na rezultate serološkog ispitivanja. Do
danas su se za vakcinaciju koristile razne vakcine. Bakterije inaktivisane formalinom
(bakterini) suspendovane u ađuvansu pružaju vrlo slabu zaštitu. Osim slabe zaštite,
vakcinacija bakterinima manjkava je i zbog visokih troškova godišnje revakcinacije i
dugotrajnog serološkog odgovora.
Živa atenuirana B. melitensis soj Rev.1 vakcina je najbolja dostupna vakcina za
profilaksu B. ovis infekcije [64, 65]. Jedna standardna doza (109 - CFU) primenjuje se
subkutano (1 ml zapremine) ili konjunktivalno (u 25-30 μl), kod 3-5 meseci starih
životinja i daje adekvatan imunitet protiv B. ovis. Konjuktivalna vakcinacija ima prednost
90
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
jer minimizira intenzivan i dugotrajan serološki odgovor izazvan potkožnom vakcinacijom
i tako povećava specifičnost seroloških testova. Kada se koristi kod mladih i odraslih
ovnova, bezbednost vakcine Rev.1 je dobra i sporedni efekti su veoma retki [6].
Subkutanom vakcinacijom ovnova starih od 3 do 5 meseci, vakcinisanih jednom dozom
od 109 CFU, postignuta je zaštita kod 74% do 100% ovnova. Nedostatak vakcinacije
ovom vakcinom je što interferira sa serološkim testovima za B. ovis, a ponovnom
vakcinacijom stvaraju se u povećanom titru antitela za B. melitensis [9].
U zemljama sa intenzivnom proizvodnjom i visokim stepenom rasprostranjenosti
infekcije, bilo bi preporučljivo da se vakcinišu mlade i odrasle zdrave životinje.
LITERATURA
1. Afzal M., Kimberling C.V. 1986. How to control Brucella ovis -induced epididymitis in
rams. Veterinary Medicine, 81, 364-370.
2. Alton G.G., Jones L.M., Angus R.D., Verger J.M. 1988. Techniques for the brucellosis
laboratory. Institut National de la Recherche Agronomique, Paris.
3. Ašanin R., Krnjaić D., Milić N. 2006. Priručnik sa praktičnim vežbama iz mikrobiologije sa
imunologijom. Fakultet veterinarske medicine, Univerzitet u Beogradu. Beograd.
4. Biberstein E.L., McGowan B., Olander H., Kennedy P.C. 1964. Epididymitis in rams:
studies on pathogenesis. Cornell Veterinarian. 54, 27-41.
5. Blasco J.M. 1986: Contribucion al estudio de la brucelosis ovina por Brucella ovis.
Doctoral thesis. Fac. Veterinari a Zaragosa, Spain.
6. Blasco J.M. 1990. Brucella ovis. In: Animal Brucellosis, Nielsen K. & Duncan J.R., eds.
CRC Press, Boca Raton, Florida, USA, 351–378.
7. Blasco J.M., Buen L., Estrada A., Garcia J., Llena J., Ortilles A. 1983. Testicular changes
in ovine brucellosis in the Province of Aragon. Noticias Neosan, 211: 147.
8. Blasco J.M., Marin C.M. (1990). Brucellosis ovina: Etiologia, diagnostico bacteriologico
Ovis. 8: 15-22.
9. Blasco J.M., Marin C.M., Barberan M., Moriyon I., Diaz R. 1987. Immunization with
Brucella melitensis Rev. 1 against Brucella ovis infection in rams. Vet. Microbiol. 14. 381.
10. Bricker B.J., Halling S.M. 1995. Enhancement of the Brucella AMOS PCR assay for
differentiation of Brucella abortus vaccine strains S19 and RB51. J Clin Microbiol. 33(6):
1640–1642.
11. Brown G.M., Ranger C.R., Kelley D.J. 1971. Selective media for the isolation of Brucella
ovis. Cornell Vet., 61, 265–280
12. Buchanan T.M., Hendricks S.L., Patton C.M., Feldman R.A. 1974. Brucellosis in the
United States, 1960–1972: An abattoir-associated disease, III: Epidemiology and
evidence for acquired immunity. Medicine (Baltimore). 53(6):427–439.
13. Buddle M. B. 1956. Studies on Brucella ovis (n. sp.), a Cause of Genital Disease of
Sheep in New Zealand and Australia. J Hyg. 54: 351-364, Vol. 54, No. 3, pp. 351-364.
14. Buddle M.B. 1955. Observation on the transmission of Brucella in sheep. NZ Vet J. 3. 1019.
15. Buddle M.B., Boyes B.W. 1953. A Brucella mutant causing genital disease of sheep in
New Zealand. Australian Veterinary Journal, 29, 145-153.
16. Bulgin M.S. 1990. Epididymitis in rams and lambs.Veterinary Clinics of North America, 6,
683-690.
17. Bulgin M.S., Anderson B.C. 1983. Association of sexual experience with isolation of
various bacteria in cases of ovine epididymitis. J Am Vet Med Assoc. 15;182(4):372–374.
18. Burgess G.W. 1982. Ovine contagious epididymitis: areview. Vet. Microbiol.7,55l- 575.
19. Burgess G.W., McDonald J.W., Norris M.J. 1982. Epidemiological studies on ovine
brucellosis in selected ram flocks. Australian Veterinary Journal, 59, 45-47.
91
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
20. Cameron R.D.A., Carles A.B., Lauerman L.H. Jr. 1971. The incidence of Brucella ovis in
some Kenya flocks and its relationship to clinical lesions and semen quality. Vet. Rec. 89,
552- 557.
21. Cardoso G.P., MacedoC.G, Azevedo V., Oliveira C.S. 2006. Brucella spp noncanonical
LPS: structure, biosynthesis, and interaction with host immune system. Microbial Cell
Factories, 5:13 doi:10.1186/1475-2859-5-13.
22. Carpenter T.E., Berry S.L., Glenn J.S. 1987. Economics of Brucella ovis control in sheep:
computerized decision-tree analysis. J. Am. Vet. Med. Assoc. 190, 983–987.
23. Celli J. 2006. Surviving inside a macrophage: the many ways of Brucella. Research
Microbiology, 157, 93–98.
24. Center for food security and public health. 2007. Ovine Epididymitis: Brucella ovis. Iowa
State University.
25. Clapp K. H., Keogh J.M, Richards M. H. 1962. Epidemiology of ovine brucellosis in South
Australia. Australian Veterinary Journal 38, 482-486.
26. Corbel M.J. 1988. International Committee on Systematic Bacteriology; Subcommittee on
the taxonomy of Brucella. Report of the meeting, 5 September 1986. Manchester,
England. Int J Syst Bacteriol 38, 450–452.
27. Cvetnić Ž., Velić R., Špičić S., Duvnjak S., Zdelar-Tum M., Majnarić D., Aleraj B. 2008.
Rasprostranjenost bruceloze u Republici Hrvatskoj s osvrtom na stanje u Bosni i
Hercegovini. Croatian Journal of Infection 28:3, 117–123.
28. Da Costa M., Guillou J.P., Garin-Bastuji B., Thiébaud M., Dubray G. 1996. Specificity of
six gene sequences for the detection of the genus Brucella by DNA amplification. J. Appl.
Bacteriol., 81, 267–275.
29. Dobrean V., Opris A., Daraban S. 2002. An epidemiological and surveillance overview of
brucellosis in Romania.Vet. Microbiol. 90, 157-163.
30. Duvnjak S., Špičić S.,Zdelar-Tuk M., Cvetnić Ž. 2008. Određivanje bakterija Brucella sp.
metodom lančane reakcije polimerazom. Croatian Journal of Infection 28:3, 125–133.
31. Ficapal A., Jordanab J., Blasco J.M., Moriyónd I. 1998. Diagnosis and epidemiology of
Brucella ovis infection in rams. Small Rumin. Res. 29, 13–19.
32. Garcia-Yoldi D., Marin C.M., De Miguel P.M., Munoz P.M., Vizmanos J.L., Lopez-Goni I.
2006. Multiplex PCR assay for the identification and differentiation of all Brucella species
and the vaccine strains Brucella abortus S19 and RB51 and Brucella melitensis Rev1.
Clin. Chem., 52, 779–781.
33. Gorvel J.P., Moreno E. 2002. Brucella intracellular life: from invasion to intracellular
replication. Veterinary Microbiology, 90, pp. 281–297.
34. Hartley W.J., Jebson J.L., et al. 1955. Some observation on natural transmission of ovine
brucellosis. NZ Vet J. 3. 5-10.
35. Haughey K.G., Hughes K.L., Hartley, W.J. 1968. Brucella ovis infection. 2. The infection
status in breeding flocks as measured by examination of rams and the perinatal lamb
mortality. Australian Veterinary Journal, 44, 531-535.
36. Jebson J.L., Hartley W.J., McFarlane D. 1954. The artificial infection of sheep with a
Brucella-like organism. Part II. The artificial infection of rams. New Zealand Veterinary
Journal, 2, 85-89.
37. Kennedy, P.C., Frazier, L.M., McGowan, B. 1956. Epididymitis in rams: pathology and
bacteriology. Cornell Veterinarian, 46, 303-319.
38. Keogh J., Doolette J.B., et al. 1958 The epidemiology of ovine brucellosis in South
Australia. Aust Vet J. 34. 412-7.
39. Kimberling C.V., Schweitzer D. 1989. Brucella ovis infection and its management in ovine
reproduction. Agri-Practice, 10, 36-39. ....
40. Krt B. 1992. Vrednotenje pomembnejših seroloških metod pri diagnostiki ovčje bruceloze
- infekcije z Brucella ovis. Magistrsko delo. Veterinarska fakulteta Univerza v Ljubljani.
41. Lawrence W.E. 1961. Ovine brucellosis: A review of the disease manifested by
epididymitis and abortion. Brit Vet J. 117. 435-47.
42. Livingston C. W., Hardy W. T. 1964. Isolation of Actinobacillus seminis from ovine
epididymitis. Am. J. Vet. Res. 25:660–663.
92
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
43. Lolin Miroslava. 1989. Zarazne bolesti životinja bakterijske etiologije. Fakultet
veterinarske medicine, Univerzitet u Beogradu.Beograd.
44. Marin C.M., Alabart J.L., Blasco J.M. 1996. Effect of antibiotics contained in two Brucella
selective media on growth of B. abortus, B. melitensis and B. ovis. J. Clin. Microbiol., 34,
426–428.
45. Marín C.M., Jiménez de Bagüés M.P., Blasco, J. M., Gamaso C., Moriyon I., Diaz R.
1989.: Comparison of tree serological tests for Brucella ovis infection of rams using
different antigenic extracts. Vet. Rec. 125,504-508.
46. Marković S.B.. 1986. Mikrobiologija II bakterije, kvasci i plesni. Fakultet veterinarske
medicine, Univerzitet u Beogradu. Beograd.
47. Mayer M. E. 1982. Brucella ovis, in Handbach der bakterielen Infektionen bei Tieren.
Blobel and Scheleba, Eds., Jena, Germany. 6.
48. Moreno E., Jones L.M., Berman D.T. 1984. Immunochemical characterization of rough
Brucella lipopolysaccharides. Infect Immun. 43 (3):779–782.
49. Nielsen K. Duncan J.R. 1990. Animal Brucellosis. Ontario: CRC Press. p.107-20.
50. Pizarro-Cerda J., Meresse S., et al. 1998. Brucella abortus transits through the
autophagic pathway and replicates in the endoplasmic reticulum of nonprofessional
phagocytes. Infect Immun. 66:5711-5724.
51. Pouillot R., Grilló M., Alabart J.L., Garin-Bastuji B., Blasco J.M. 2004. Statistical
procedures for calculating the residual virulence of Brucella abortus strain 19 (S19) and
Brucella melitensis strain Rev.1 vaccines in mice: theoretical basis and practical
applications. Rev. sci. tech. Off. int. Epiz., 22 (3), 1051– 1063.
52. Radojičić V.S. 2000. Imunodijagnostički testovi u otkrivanju infekcije pasa izazvanih sa
Brucella canis i njihov značaj u proceni epizootiološke situacije. Doktorska disertacija.
Beograd.
53. Raetz C.R.H. 1996. Bacterial lipopolysaccharides: a remarkable family of bioactive
macroamphiphiles. In Escherichia coli and Salmonella. Volume 1. Edited by Neidhardt
FC. Cellular and Molecular Biology; 1035-1063.
54. Ris D.R., Hamel K.L., Long D.L. 1984. Comparison of an enzyme-linked immunospecific
assay (ELISA) with the cold complement fixation test for the serodiagnosis of Brucella
ovis infection. N. Z. Vet. J., 32, 18–20.
55. Rojas N., Freer E., Weintraub A., Ramirez M., Lind S., Moreno E. (1994)
Immunochemical identification of Brucella abortus lipopolysaccharide epitopes.Clin Diagn
Lab Immunol. 1(2): 206–213.
56. Sancho F., Marin C. M., Blasco J. M. 1985. Evolucion de la brucelosis ovina en una
agrupacion de defensa sanitaria. Inf. Tecn. Econ. Agraria. 5, 431-435.
57. Serpe L., Gallo P., Fidanza N., Scaramuzzo A., Fenizia D. 1999. Single-step method for
rapid detection of Brucella spp. in soft cheese by gene-specifc polymerase chain
reaction. J. Dairy Res. 66, 313-317.
58. Shmidh L.D., Ficht T.A. 1990. Pathogenesis of brucella. Clin Rev Microbiol. 17 (3): 209.
59. Simmons G.C., Hall W.T. 1953. Epididymitis in rams. Australian Veterinary Journal, 29,
33-40.
60. Sofrenović Đ., Knežević N. 1994. Osnovne patološke karakteristike važvijih infektivnih
bolesti domaćuih životinja. Fakultet veterinarske medicine, Univerziteta u Beogradu.
Beograd.
61. Špicić S, Marjanović S, Zdelar-Tuk M, Cvetnić Z. 2009. First evidence of Brucella ovis
infection in Republic of Croatia. Dtsch Tierarztl Wochenschr. 116(6):209-13.
62. Špičić S. 2006. Rasprostranjenost infekcije vrstom Brucella ovis u ovaca – serološka,
patomorfološka i molekulska istraživanja. Magistarski rad. Hrvatska: Veterinarski fakultet
Sveučilišta u Zagrebu. Zagreb.
63. Terrestrial Animal Health Code. 2011. Recommendations applicable to OIE listed
diseases and other diseases of importance to international trade, Ovine epididymitis
(Brucella ovis). World organisation for animal health. O.I.E., Paris VOLUME II, Chapter
14.7.
64. Terrestrial Manual. 2009. Chapter 2.4.3. — Bovine brucellosis. World organisation for
animal health. O.I.E., Paris, France.
93
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
65. Terrestrial Manual. 2009. Chapter 2.7.9. — Ovine epididymitis (Brucella ovis). World
organisation for animal health. O.I.E., Paris, France.
66. Verger J.M., Grimont F., Grimont P.A.D., Grayon M. 1985. Brucella, a monospecific
genus as shown by deoxyribonucleic acid hybridization.Int J Syst Bacteriol. 35, 292-295.
67. Walker R.L., LeaMaster B.R., Stellfug J.N., Biberstein E.L. 1986. Association of age of
ram with distribution of epididymal lesions and etiologic agent. J. Am. Vet. Med. Assoc.
188, 393–396.
68. World Animal Health Information Database (WAHID) - Version: 1.4 Copyright. World
Organisation for Animal Health (OIE). [http://web.oie.int/wahis/public.php]
69. Xavier M.N., Costa E.A., Paixão T.A., Santos R.L., 2009. The genus Brucella and clinical
manifestations of brucellosis. Ciência Rural 39, 2252–2260.
70. Xavier M.N., Silva T.M.A., et al. 2010. Development and evaluation of a species-specific
PCR assay for detection of Brucella ovis infection in rams. Vet. Microbiol. 145, 158–164.
94
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
SPECIFIČNOSTI BRUCELOZE KOD SVINJA
Dragan Rogožarski*, Milena Živojinović*, Ivan Dobrosavljević*, Milica Lazić, Nataša
Prokić**
*Veterinarski Specijalistički Institut Požarevac
**Fakultet Veterinarske Medicine Beograd
Apstrakt
Bruceloza svinja izazvana je pre svega sa Brucella suis, često Brucella abortus,
a veoma retko u infekciji učestvuju ostale brucele. Javlja u većini zemalja sveta, kako
kod pitomih tako i kod divljih svinja. Naučnik Traum je 1914 godine u Indijani po prvi put
izolovao B. suis. Brucele su mali, gram-negativni sitni, kokoidni, pleomorfni, štapići. Ne
poseduju flagele, nisu pokretne, ne sporuliraju. Ne poseduju kapsulu, mada je ista
dokazana u svežim izolatima koja se kasnijim presejavanjima gubi kao i kod S formi
brucela. Brucele su Gram negativne bakterije pojedinačne, grupisane u gomilice ili su u
parovima, dužine od 0,6 do 1,5 µm, a širine 0,5 do 0,7 µm. Za razlikovanje od drugih
bakterija koristi se bojenje po Kozlovskom gde se brucele boje crveno, a sve ostale
bakterije plavo. Izolacijom i presejavanjem B.suis na selektivne hranljive podloge, rast se
može uočiti posle tri do sedam dana na temperaturi od 37 º u aerobnim uslovima.
Kolonije su male, konveksne, prozirne. Ne mogu se morfološki razlikovati od drugih vrsta
brucela. Dobijeni izolati poreklom iz svinja mogu se preliminarno identifikovati
aglutinacijom monospecifičnim serumom.
Za razliku od bruceloze preživara, kod svinja se bruceloza javlja kao sistemsko
oboljenje. Uzročnik se može lokalizovati u kostima, zglobovima, vimenu i negravidnoj
materici. Bruceloza svinja se odlikuje poremećajima u reprodukciji, pre svega
pobačajima, ranijim prašenjem sa uginućem prasadi, sterilitetom i zapaljenjem testisa
kod nerastova. Kod nerasta je najuočljiviji znak orchitis koji može da se javi znatno
kasnije od početka izlučivanja brucele semenom. Podatak da Brucella suis može biti
prisutna u semenu nerasta bez ikakvih kliničkih znakova bolesti je jedna od najvažnijih
činjenica u epitootiološkoj slici bolesti. Prirodan pripust tako predstavlja daleko važniji, tj.
češći način širenja infekcije nego što je to slučaj kod bruceloze preživara.
Biotipovi 1, 2 i 3 Brucella suis kod svinja dovode do oboljenja koje se manifestuje
pojavom abortusa, orchitisa, artritisa, spondilitisa i steriliteta stada. Kod ljudi biotipovi 1 i
3 izazivaju oboljenje dok patogenost za čoveka biotipa 2 nije dokazana. U Srbiji je on
izolovan i dokazan. Biotipovi 4 i 5 su patogeni za severne jelene. Dijagnostika bruceloze
svinja zasniva se na kliničkim, serološkim, bakteriološkim i molekularnim metodama.
Izolacija i identifikacija se zbog visoko patogenih vrsta i biotipova izvodi u laboratorijama
sa preporučenom biosigurnosnom zaštitom nivoa tri. Najčešće se koriste serološki
testovi krvi. Do danas ni jedan konvencionalan serološki test se nije pokazao kao
potpuno pouzdan kod svinja u individualnoj dijagnostici. Bakteriološki pregled koji
obuhvata izolaciju i identifikaciju uzročnika je najpouzdaniji i nesumnjivo najsigurniji
metod u dijagnostici bruceloze. Sam proces je dugotrajan, složen i rizičan. U današnje
vreme sve više se koriste molekularne metode. Lančana reakcija polimeraze (PCR) je
95
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
metoda koja samostalno ili u kombinaciji sa klasičnim bakteriološkim metodama daje
siguran dokaz Brucella sp. u materijalu ili u izolovanoj kulturi bakterija. Posebno je
značajna mogućnost identifikacije pojedinih biotipova u vrsti brucele.
Otkrivanje, suzbijanje i iskorenjivanje ove bolesti je sada regulisano Pravilnikom
o načinu sprovođenja mera za suzbijanje i iskorenjivanje bruceloze goveda, ovaca,
koza, svinja i pasa Službeni glasnik RS 49/05.
Ključne reči: Bruceloza svinja, Brucella suis biotip 2, prirodno parenje, nerast, orchitis,
pobačaji.
Uvod
Bruceloza je infektivna bolest životinja i ljudi (zoonoza), koju izazivaju bakterije
roda Brucella. Bruceloza kao zarazna bolest velikog broja domaćih i divljih životinja,
odnosno čoveka, izaziva značajne zdravstveno-ekonomske probleme i predstavlja
značajnu zooantroponozu u svetskim razmerama. Prvi pisani podaci zabeleženi su još
oko 450 god.p.n.e o bolesti, čija se klinička slika poklapa sa kliničkom slikom bruceloze,
od strane Hipokrata koji opisuje bolest na ostrvu Thasos u Grčkoj.
Po sistemu taksonomije rod Brucella je podeljen na šest vrsta značajnih za
veterinarsku i humanu medicinu: Brucella melitensis sa 3 biotipa, Brucella abortus sa 7
biotipova, Brucella suis sa 5 biotipova, Brucella ovis, Brucella canis i Brucella neotomae
Brucella abortus čiji je primarni domaćin goveče, može izazvati infekciju ovaca, koza,
jelena, kamila, svinja, konja, pasa i ljudi. Brucella suis je primarno patogena za svinje.
Brucelozu svinja izazva B. suis i B. Abortus . Infekciju veoma retko mogu da izazivaju i
ostale vrste brucela. B. suis je izolovao Traum 1914 godine u Indijani. Brucella suis ima
5 biotipova. Biotip 1,2 i 3 su infektivni za svinje, a biotip 2 još za evropskog zeca i divlje
svinje. Biotip 4 je odgovoran za infekciju irvasa, karibu i svinja, dok je biotip 5 izolovan iz
glodara u USSR. Svi biotipovi mogu inficirati čoveka sa izuzetkom biotipa 2 koji nije
infektivan za ljude (CANNING P.C.i sar. 1986). Brucella abortus je, pre svega, infektivna
za goveda koja su prirodni domaćini, ali se ona prenosi i na svinje, bizone, kamile,
jelene, pse, konje, ovce, jaka i ljude. Za infekciju je značajno polno stasavanje jedinke.
Podmladak pre polne zrelosti je relativno otporan. Do infekcije može doći intrauterino i
kontaminiranim mlekom, kada se razvija latentna infekcija sve do polne zrelosti.
Najprijemčivije za infekciju su novonabavljene životinje u doba polne zrelosti, što
uslovljava ciklično pojavljivanje bolesti.
Bruceloza kod svinja izazvana sa Brucella suis jeste bakterijsko oboljenje svinja
koje posle početne bakterijemije prerasta u hronični tok sa oštećenjima koja su prisutna
pre svega na organima reproduktivnog sistema oba pola i kostima (OIE Manual 20002004). Bolest se sreće u svim delovima sveta gde žive svinje kao domaće ili divlje
životinje.
Najvažniji putevi širenja za B.suis su polni i digestivni. Krmače i nazimice se lako
inficiraju prirodnim pripustom sa zaraženim nerastom ili veštačkim osemenjavanjem
zaraženim semenom. Prirodni pripust je zastupljen u visokom procentu po selima i
96
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
predstavlja najvažniji način širenja i održavanja bolesti. Kod prisutne bruceloze u zapatu
bolest se širi preko pobačenih plodova i posteljice koju konzumiraju ostale neinficirane
životinje. Pašno držanje pospešuje širenje ove zaraze a omogućava i kontakt sa
zaraženim divljim svinjama. Psi, zečevi i lisice mogu biti prenosioci bolesti a poznato je
da i krpelji mogu biti vektori širenja bruceloze.
Epizootiološka situacija bruceloze svinja u svetu
Bruceloza svinja se sreće u svim delovima sveta gde žive svinje kao domaće ili
divlje životinje (Slika 1).U periodu između 1920. i 1950. godine u Americi je smatrana
kao bolest koja pruzrokuje najveće gubitke. Od 1989. godine uvedeni su programi
eradikacije bruceloze u svim državama. Prema podacima FAO bolest je evidentirana
gotovo u celom svetu.
Slika 1.Raširenost B.suis u svetu
B. suis 4 & 5
B. suis 4
B. suis 2
B. suis 1 & 3
B. suis 3
B. suis 1
Bruceloza svinja je bolest koja se javlja u većini zemalja sveta, kako kod domaćih
tako i kod divljih rasa svinja. Nema je u Velikoj Britaniji i Skandinavskim zemljama.
Opisan je nalaz Brucella suis biotip 3 iz pobačenih fetusa prasadi u Kentakiju. Pozitivne
serološke reakcije utvrđene su kod 83 od 125 krmača. Bruceloza svinja prouzrokovana
biotipovima 1 i 3 vrste B.suis rasprostranjena je širom sveta. Biotip 1 je rasprostranjen
na području Latinske Amerike a biotipovi 1 i 3 opisani su u SAD -u i Kini .
Kautzsch i sar. 1999. navode zeca i divlju svinju kao prirodne rezervoare biotipa
2 B.suis. U srednjoj i zapadnoj Evropi kod domaćih i divljih svinja uzročnik je biotip 2
97
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
B.suis. Smatra se da je divlja svinja prenosilac bolesti. U Nemačkoj je opisan slučaj
divlje svinje, dok je u Francuskoj opisano sedam slučajeva kod divljih svinja i izolovan
biotip 2 B.suis kod domaćih svinja držanih ekstenzivno. U Danskoj je 1999. godine
opisan poslednji slučaj prouzrokovan biotipom 2 B.suis.U Austriji, Nemačkoj, Portugaliji i
Španiji opisana je bruceloza svinja prouzrokovana biotipom 2. Brucella suis biotip 2
opisana je kod zečeva i divljih svinja u drugim zamljama srednje Evrope: Slovenija 1981,
Hrvatskoj (CVETNIĆ i sar. 2003.), Mađarskoj, Češkoj 2002. i Poljskoj 1999.
Iako najčešće nema direktnog dokaza da je divlja svinja izvor bruceloze za
domaće svinje, vrlo je verovatno da su divlje svinje rezervoar i izvor infekcije za domaće
svinje jer se kreću i žive na istom prostoru u prirodi te je moguć i direktni polni kontakt
(CVETNIĆ i sar. 2004.),
Osobine brucelle suis
Sigurna dijagnoza postavlja se izdvajanjem i identifikacijom mikroorganizma, a u
slučaju svinjske bruceloze za to obično ima materijala. U literaturi se kao najvažniji
uzorci za bakteriološki pregled navode mandibularni, retrofaringealni i supramamarni
limfni čvorovi. Često se koristi i krv iz koje se mogu izolovati uzročnici u akutnoj fazi
bolesti. Najčešće se preporučuje uzorkovanje: delova posteljice, pobačenih plodova,
vaginalni i prepucijalni bris, seme nerasta dobijeno punkcijom epididimisa ili manuelnom
metodom, ili testisi posle kastracije. Bakteriološki pregled sadržaja otečenih zglobova,
apscesa i sl. može nam pomoći u postavljanju dijagnoze. U literaturi pre 2009.godine, se
ne pominje punktat epididimisa kao mogući značajan uzorak od žive životinje
(Rogožarski i sar. 2009.). Materijal koji se može dobiti punkcijom kaudalnog dela
epididimisa predstavlja vrlo dobar, bezbedan i pouzdan uzorak za bakteriološki pregled i
ranu izolaciju uzročnika bruceloze kod žive životinje. Mi smo u epizootiji uzorkovali
materijal punkcijom epididimisa i uspeli da izolujemo Brucella suis biotip 2. U laboratoriji
Veterinarskog instituta u Zagrebu zapažen je vrlo dobar rast iz punktata nerasta koji su
bili zamrznuti 18 meseci na -20C°. Brucele su mali, gram-negativni sitni, kokoidni,
pleomorfni, štapići. Ne poseduju flagele, nisu pokretne, ne sporuliraju. Bojenjem kulture
Brucelle po Gramu bakterije primaju crvenu boju, pojedinačne, grupisane u gomilice ili
su u parovima, dužine od 0,6 do 1,5 µm, a širine 0,5 do 0,7 µm. Za razlikovanje od
drugih bakterija koristi se bojenje po Kozlovskom gde se brucele boje crveno, a sve
ostale bakterije plavo. Optimalni rast je na temperaturi 37ºC,a optimalni pH je između pH
6.6 i 7.4 (65).
Optimalna temperatura rasta je 37oC, ali se mogu razmnožavati i na
temperaturama od 18oC do 42oC (POUILLOT, R. B., B. GARIN-BASTUJI i sar. 1997.).
Optimalan pH kreće se od 6,6-7,4. Brucele su većinom aerobi. U aerobnim uslovima
Brucella melitensis i Brucella suis rastu, dok je za rast nekih biotipova Brucelle abortus
neophodno prisustvo kontrolisane atmosfere sa 10% CO2. Na čvrstim hranljivim
podlogama, Brucele sporo rastu i zahtevaju posebne podloge za primarnu izolaciju.
Vrste B.melitensis, B.abortus, B.suis i B.neotomae, su pri prvoj izolaciji uglavnom u
glatkoj formi. Kod subkultivaciji navedenih vrsta brucela javljaju se i hrapave forme, dok
B.ovis i B.canis se javljaju samo u hrapavoj formi (S.RADOJIČIĆ, 2004.).
98
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Dobijeni izolati poreklom iz svinja mogu se preliminarno identifikovati
aglutinacijom monospecifičnim serumom. Sva tri biotipa imaju lipopolisaharid tipa A, pa
obično aglutiniraju sa monospecifičnim serumom A. Pojedine vrste i biotipovi brucela ne
mogu se morfološki razlikovati, iako postoje podaci o neznatnim razlikama u njihovoj
morfologiji. Međutim, veoma su bitne razlike u pogledu biohemijskih osobina,
patogenosti i virulencije koju ispoljavaju prema pojedinim životinjskim vrstama (ZARNIC I
sar. 1970.).
Tabela 1. Taksonomija roda brucela
VRSTA I BIOTIP
Brucella suis
biotip 1
biotip 2
biotip 3
biotip 4
biotip 5
PRIMARNI DOMAĆIN
REFERENTNI SOJ
Svinje
Svinje, Zečevi (Lepus capendis)
Svinje
Svinje, Irvasi, Karibu
Glodari
1330
Thomsen
686
40
513
Bakterije roda Brucella su fakultativni intraćelijski mikroorganizmi koji pripadaju a
– 2 podgrupi Proteobakterija. Najpoznatiji do sada otkriveni antigeni uključuju S-glatki i
R-hrapavi lipopolisaharidni kompleks (S-LPS i R-LPS).
S-LPS, bolje reći, njegovi epitopi, su glavni antigeni u većini rutinskih seroloških
testova (aglutinacija, RVK, mlečno prstenasta proba, iELISA, cELISA, FPA). Brucella-e
na svojoj površini, u okviru S-LPS-a, sadrže O-polisaharid (OPS).
U dijagnostici bruceloze cELISA-om, FPA-om i u proizvodnji vakcine iskorišćeno
je prisustvo O-polisaharida u S-LPS-u. NH i poly B molekuli, kao nepotpuni antigeni
(hapteni) koriste se u radijalno-imunodifuzionom testu za razlikovanje imunizovanih od
inficiranih jedinki.
Poznato je da su Brucelle vrlo otporni mikroorganizmi. Pod određenim uslovima,
van prijemčivog organizma, mogu preživeti vrlo dugo vremena. Otpornost brucele u
spoljašnjoj sredini je veoma različita i zavisi od prirode materijala gde se bakterije
nalaze, temperature, izloženosti suncu i dezinficijensima, pH i dr.Mogu se održati u:
- u pobačenim fetusima do 2,5 meseca,
- u pobačenoj placenti do 4 meseca,
- u stajskom đubretu na temperaturi 18-20oC do 120 dana,
- u vodi od nekoliko dana do 5 meseci,
- u zemljištu zavisno od temperature, vlažnosti, bez svetlosti od 1,5 mesec do 2,5
god.
- u ohlađenom mesu na +4o C 14 dana,
- u smrznutom mesu na -10o C do -15oC i do godinu dana
- u usoljenom mesu 1,5-3,5 meseca
- u dimljenom mesu brzo propadaju (LOLIN M. i sar., 1989.).
99
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Izvor infekcije
Primaran izvor bolesti je inficirana jedinka. Najveći epizootiološki značaj kao
primarni izvor infekcije imaju zaraženi nerasti i obolele gravidne životinje koje su
najznačajnij izvor zaraze u momentu pobačaja, porođaja i postpartalno. Pobačeni
plodovi, placenta, lohije i vaginalna sluz sadrže veliku količinu brucela. Smatra se da
tokom pobačaja dolazi do izlučivanja ogromnog broja brucela i on iznosi 1012 do 1013/ml.
Iz inficiranog organizma brucele se mogu izlučivati fecesom, urinom i spermom
zaraženih mužjaka. Feces može sadržati brucele kod podmlatka koji se hrani mlekom od
zaraženih životinja (KARAKAŠEVIĆ i sar., 1987.).
Artropodi, posebno krpelji mogu biti izvor infekcije, obzirom da su brucele
izolovane iz pojedinih vrsta krpelja koji su parazitirali na inficiranim životinjama, ali oni
nemaju veći epizootiološki značaj. Muve i komarci kao mehanički prenosioci mogu
inficirati životinje preko sluznice konjunktiva.
Epizootiologija
Bolest je uglavnom hroničnog, inaparentnog toka, endemskog karaktera,
lančasto se širi i uporno održava na zaraženim područjima. Tok bolesti, način pojave i
slabo izraženi simptomi, otežavaju blagovremeno otkrivanje, suzbijanje i iskorenjivanje
bruceloze kod životinja.
Za infekciju je značajno polno stasavanje jedinke. Podmladak pre polne zrelosti
je relativno otporan. Do infekcije može doći intrauterino i putem kontaminiranog mleka,
kada se razvija latentna infekcija sve do polne zrelosti. Najprijemčivije za infekciju su
novonabavljene životinje u doba polne zrelosti, što uslovljava ciklično pojavljivanje
bolesti, (VIDIĆ B.i sar., 2004.).
Prenošenje infekcije moguće je direktnim kontaktom zdravih sa inficiranim
zapatima kada se koristi zajednički pašnjak. Bolest u zdrav zapat obično unesu hronično
inficirane jedinke iz drugog zapata. Nerastovi šire bolest polnim putem prilikom prirodnog
parenja, što naročito dolazi do izražaja pozajmljivanjem ili razmenom mužjaka izmedju
odgajivača u enzootskim područjima bolesti. Takođe, kupovinom zaraženih životinja
bolest se može uneti u zapat. Nakon pobačaja placenta i fetus sadrže veliku količinu
brucela što dovodi do njihovog rasejavanja u okolinu i izloženosti neinficiranih životinja
(VIZCIANO i sar., 2001.). Psi, drugi mesojedi i divlje životinje predstavljaju poseban rizik
za stoku i njihove vlasnike pošto konzumiraju i raznose pobačeni materijal. Infekcija kod
prijemčivih vrsta je može biti per os, p/c, preko sluzokože genitalnih organa i konjunktiva.
Kod svinja je najčešća infekcija za vreme parenja i per os (FAO).
Patogeneza i klinička slika
Prodor brucela u organizam i nastanak infekcije ima za rezultat imuni odgovor.
Imuni odgovor na brucele može biti nespecifičan i specifičan. U celularnom,
nespecifičnom imunom odgovoru, učestvuju neutrofilni leukociti, makrofagi i NK ćelije ćelije prirodne ubice (natural killer cells). Polimorfonuklearni, neutrofini leukociti
100
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
predstavljaju prvu odbrambenu liniju u borbi sa brucelama. Sledeću odbrambenu
prepreku čine ćelije mononuklearnog fagocitnog sistema, makrofagi. Do susreta ovih
ćelija sa brucelama dolazi slučajno ili su one privučene stvaranjem hemotaksijskih
produkata usled oštećenja tkiva u toku imunološke reakcije na brucele, odnosno same
infekcije. Ćelije prirodne ubice su bez antigenskih obeležja za T i B limfocite i mogu bez
prethodne senzibilizacije antigenom, selektivno delovati na ćelije inficirane brucelama i
razoriti ih. Ukoliko navedene ćelije ne uklone i ne unište brucele, dolazi do razvoja
hroničnog zapaljenja, koje se karakteriše nakupljanjem fagocitnih ćelija, nastankom
granulacionog tkiva i fibrozom (NAGLIĆ i sar., 2005.). Opsonizacija bakterija antitelima i
komponentama komplementa omogućava dosta efikasniju fagocitozu, digestiju i
razaranje fagocitovanih bakterija. Opsonizacija antitelima i sistemom komplementa su
značajan preduslov dok je neopsonizovana brucela loše ingestirana od strane fagocita.
Brza fagocitoza neutrofilima uključuje opsonizaciju u normalnom serumu i ulogu
komplementa. Pošto neke bakterije prežive i razmnožavaju se u neutrofilima za vreme
rane infekcije, neutrofili ih transportuju da limfoidnog tkiva. Hemotaksa neutrofila do
mesta infekcije izoluje ove ćelije na mestu infekcije i njihov kratak život umanjuje
preživljavanje bakterije u ovim ćelijama. Polimorfonuklearni, neutrofilni leukociti različitih
vrsta imaju različite baktericidne sposobnosti prema bruceli (RITING i sar., 2001.).
Aktivacija makrofaga podstiče i razvoj odgovarajućeg specifičnog imunološkog
odgovora. Zbog fakultativno intracelularnog parazitizma brucela, glavni nosioci
otpornosti domaćina su senzibilisani limfociti (celularni imunitet), iako se paralelno odvija
i stvaranje specifičnih antitela kao nosilaca humoralnog imuniteta. Stvorena antitela
imaju više dijagnostički značaj nego što učestvuju u stvarnoj odbrani organizma od
infekcije brucelama. Aktivacija sistema komplementa preko klasičnog i alternativnog puta
igra značajnu ulogu prema rezistenciji mnogih gram-negativnih bakterija. Neutrofili
koriste mijeloperoksidazu-hidrogen peroksid-halid sistem u ubijanju Brucele.
Degranulacija primarnih i sekundarnih neutrofila zahteva oslobadjanje mijeleperoksidaze
kada je Brucela ubijena. Tipične glatke i hrapave vrste Brucele sprečavaju degranulaciju
neutrofila. Glatke vrste preživljavaju duže u domacinu od hrapavih . Za svoje
preživljavanje brucele koriste različite mehanizame. Sintezom adenin i guanin
monofosfata, brucele inhibiraju fuziju fagozoma i lizozoma, degranulaciju, aktivaciju
mijelo-peroksidaza-hijalidnog sistema i sintezu tumor nekrosis faktora (SOFRENOVIĆ i
sar., 1994.) One mogu da se umnožavaju u polimorfonuklearnim i mononuklearnim
fagocitima kao i nefagocitnim ćelijama, što omogućava intracelularni opstanak bakterije
(VERŠILOVAP.A., 1972.).
Antitela IgM klase prva se javljaju u krvi, već nekoliko dana nakon početka
infekcije. Njihov titar u toku bolesti raste i dostiže najveći porast u trećem mesecu od
početka bolesti, a zatim postepeno opada. Antitela IgG1 subklase se pojavljuju u krvi
nakon dve do tri nedelje od početka bolesti i dostižu najveći titar u 4. mesecu i
perzistiraju onoliko dugo koliko je infekcija aktivna. Odmah nakon pojave IgG1 antitela
dolazi do produkcije manjih količina IgG2 i IgA antitela [29]. Sa preboljenjem pada titar
IgG antitela, a sa recidivom rastu titrovi (CORBEL M.J.i sar., 1983.).
U najvećem broju lažno pozitivnih i unakrsnih reakcija učestvuju IgM antitela.
Serološki testovi u kojima učestvuju IgM imunoglobulini su niske specifičnosti. Posle
101
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
sinteze IgG i IgA antitela, opada nivo IgM antitela, a osnovni idiotip u serološkim
testovima postaje IgG1.
Sa stanovišta patogeneze bruceloza spada u grupu cikličnih zaraznih bolesti,
iako patološki proces počinje prilično nejasnim primarnim afektom. Brucele su
fakultativno intracelularni paraziti, koji žive i razmnožavaju se u ćelijama
retikuloendotelnog sistema (u monocitnim makrofagnim ćelijama) i ova karakteristika
određuje patogenezu, kliničku sliku i terapiju bolesti (Shmidh L.D., Ficht T.A.).
U razvoju bruceloze svinja prema LONČAREVIĆU i saradnicima mogu se
razlikovati tri osnovna stadijuma:
1. stadijum primarne (prolazne lokalizacije uzročnika);U prvom stadijumu dolazi do
zapaljenjske reakcije na mestu ulaska (ulazna vrata) agensa i nastaje regionalni
limfadentis.
2. stadijum generalizacije; U akutnom toku nastaje generalizacija infekcije, tj. prodor
agensa u krvotok sa prolaznom lokalizacijom uzročnika i upalom u raznim
organima i tkivima (pre svega RES-a).
3. stadijum sekundarne (trajne) lokalizacije, u pojedinim organima. U subakutno hroničnom toku nastaje lokalizacija infekcije i patomorfološke promene obično u
jednom organu sa simptomima oboljenja tog organa. Brucele koje uspeju da
izbegnu fagocitozu dospevaju u okolne limfne čvorove u kojima jedan broj vrlo
brzo propada, a drugi prodire u krvotok, dovodeći do bakterijemije. a ovo ujedno
predstavlja i period u kome dolazi do lokalizacije brucela u različitim tkivima i
organima (CVETNIĆ i sar., 2003. ). Sa pojavom humoralnih antitela reakcija
mehanizma odbrane na infekciju sa B. suis postaje evidentna. Dalje
napredovanje brucela zavisi od imunološkog statusa organizma odnosno od
celularnog i humoralnog odgovora (makrofaga, T limfocita i specifičnih antitela).
Brucele brzo fagocituju polimorfonuklearni leukociti. Brucele koje uđu u
regionalnu kolonizaciju limfnih čvorova ulaze u fazu bakterijemije, koja je
zaštićena od humoralnih mehanizama, usled njihove intracelularne lokalizacije
unutar neutrofila i makrofaga. U toj fazi se mikroorganizmi mogu naći u krvi, ako
se krv pregleda bakteriološki. Nastanak bakterijemije kreće se od 1-7 nedelja
posle infekcije, u proseku je to dve nedelje. Bakterijemija je odgovorna za veći
broj tkiva sekundarno inficiranih u toku bolesti.
Kratko vreme posle stadijuma bakterijemije Brucella suis se može izolovati iz
čitavog niza organa u telu (placenta je predilekciono mesto -slika 2.), a u prvom redu je
zahvaćen limfni sistem. Prisustvo mezo-eritritola u testisima i semenim kesicama polno
zrelih mužjaka i gravidnom uterusu svinja stimuliše umnožavanje brucela, koje imaju
visok afinitet prema ovom alkoholu. Kod gravidnih životinja bakterijemija dovodi do
infekcije uterusa zbog prisustva eritrola. Eritritol je odsutan kod gravidnih kobila i žena.
Ukoliko je došlo do infekcije gravidne jedinke, brucele veoma brzo iz krvi dospevaju u
tropno tkivo, kao što je placenta, gravidni uterus i fetus.
102
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Slika 2. Patomorfološke promene kod krmača - "brucelomi"(A.Lončarević).
Kod gravidnih životinja, usled razmnožavanja brucela u trofoblastima placente,
nastaje placentitis i abortus. Infekcije do kojih dolazi u prvih 15 dana suprasnosti, kao i
prethodne, često prolaze nezapaženo, za razliku od infekcije koje nastaju u kasnijoj fazi
graviditeta i kada se uočavaju vidljivi pobačaji, praćeni pojavom mumificiranih,
macerisanih ili avitalnih prasadi. Inficirane svinje postaju kraće ili duže vreme posle
infekcije stalan izvor zaraze, s obzirom da uzročnike izlučuju u spoljašnju sredinu.
Izlučivanje uzročnika po pravilu prestaje za 30-ak dana, iako ponekad može trajati i
mesecima. Kod nerastova su znaci infekcije znatno izraženiji nego kod krmača i
nazimica. Infekcija znatno duže perzistira nego kod ženskih jedinki. Patološke promene
na muškim akcesornim žlezdama i testisima znatno su više izražene nego promene na
uterusu. Zapaljive promene na testisima i epididimisu (orchitis i periorchitis) prouzrokuju
teške ireverzibilne promene na parenhimu, što dovodi do steriliteta i impotentio coeundi
et generandi. Uzročnik se može dokazati u celom genitalnom traktu mužjaka, mada su
kliničke i patomorfološke promene (gnojni i nekrotični procesi) lokalizovani, pre svega,
na epididimusu, testisima i semenim kesicama. Infekcija semenih kesica ima za
posledicu prisustvo velike količine uzročnika u spermi. Medutim, zaraženi nerastovi ne
moraju da imaju smanjen fertilitet (LAKO B., 1992.). Uočljiva je i asimetrija testisa
nerastova obolelih od bruceloze pri čemu je najčešće desni testis povećan, a levi je
normalne veličine (ZARNIĆ i sar., 1970.).
Za infekciju brucelama prijemčive su sve kategorije svinja. Klinički simptomi su
vrlo varijabilni u zavisnosti od pola, starosti, rase, virulencije uzročnika, stepenu
suprasnosti, načinu infekcije, lokalizaciji uzročnika i dr. Mnoge infekcije u zapatu ostaju
dugo neprimećene. Dominantni klinički znaci bruceloze svinja, odnose se na promene
lokalizovane na organima za reprodukciju, sa nastankom pobačaja gravidnih životinja i
epididimitisa sa orhitisom muških životinja. Kako rani tako i kasniji pobačaji ne dovode
do pojave veće količine iscetka iz vagine.Vrlo brzo posle pobačaja dolazi do pojave
estrusa. Potrebno je da prođe dva ili više ciklusa kako bi se pripustom i koncepcijom
došlo do porođaja. Dan dva pred pobačaj krmača može, ali i ne mora, da pokaže slabost
103
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
i smanjen apetit. Temperatura se javlja sa cikličnim kolebanjem do jednog stepena.
Apetit može da se smanji ali je najčešće očuvan. Ostali klinički znaci su znatno slabije
izraženi, tako da bolest može proći nezapaženo. Klinički simptomi mogu biti prolazni ili
trajni ali su uginuća od bruceloze vrlo retka.
U inficiranim zapatima procenat obolelih životinja može da bude 50% do 80%
(KNUST i sar., 1983. ). Abortusi se javljaju u svim periodima graviditeta. Rani pobačaji
se obično previde, a jedini klinički simptom tada je povađanje krmača i to obično 30-45
dana posle pripusta ili osemenjavanja. Vaginalni iscedak skoro da i ne postoji kod ovih
abortusa (MAC MILLAN, 1999.). Pobačaju prethodi poremećaj opšteg stanja (nemir,
pravljenje "gnezda", otok vilve i dojki, mukopurulentan iscedak iz vulve). Pobačeni fetusi
su asfiktični ili macerirani; zadržana posteljica nema značaja kod bruceloze svinja.
Nekoliko dana po pobačaju krmače i nazimice pokazuju znake estrusa. Krmače
koje su abortirale u narednom graviditetu mogu da donesu na svet i normalnu prasad,
mada su znatno češći poremećaji koncepcije i sterilitet (KNUST i sar., 1983.). Kod
prasadi na sisi i zalučene prasadi bruceloza uglavnom prolazi asimptomatski ili uz
pojavu sasvim blagih simptoma, koji obično ostaju nezapaženi. Kao klinički vidljive
manifestacije brucelozne infekcije često se razvijaju zapaljenjski procesi na zglobovima.
Bruceloza divljači, je karakteristična za veći broj životinjskih vrsta divljih životinja. Mogu
oboleti: zec, divlji papkari (divlja svinja, jelenska divljač, divokoze, mufloni i dr.), divlji
mesojedi (vuk, lisica, medved), jazavci i drugi. Činjenica je, da se bolest javlja u
područjima na kojima je duže vremena stacionarno prisutna bruceloza kod domaćih
životinja, pri čemu je jasan epizootiološki značaj divljih životinja u lancu održavanja i
širenja bolesti. I kod divljih životinja dominantni klinički znaci bruceloze vezani su za
promene na organima za reprodukciju, sa posledičnim nastankom pobačaja.
Dijagnostika bruceloze
Bruceloza svinja se može dijagnostikovati: kliničkim pregledom, serološkim
pregledom, izolacijom, identifikacijom i tipizacijom uzročnika, molekularnim metodama,
alergo testom i biološkim ogledom. Naravno uz sve ovo, dobro uzeta anamneza i
epizootiološka anketa olakšavaju put do dijagnoze. Dijagnostika bruceloze svinja
obuhvata: -klinički pregled sa uočavanjem kliničkih znakova vezanih za nerastove i
krmače. Svaki pobačaj je i zakonska obaveza vlasnika da obavesti stručnu službu koja
treba da uradi:
- klinički pregled zapata na brucelozu;
- uzorkovanje adekvatnog biološkog materijala za pregled;
- serološki pregled na brucelozu;
- patomortološke promene kod pobačenih plodova (mumifikacija, krvarenja, edem
posteljice) koje mogu ukazati na pobačaj prouzrokovan brucelama;
- bakteriološki pregled pobačenih plodova, posteljice i drugog biološkog materjala..
(Izolacija B.suis je najvažnija i najtačnija mera za dijagnostikovanje bruceloze).
104
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Serološka dijagnostika
Razvoj serološke dijagnostike bruceloze počeo je pre više od 100 godina
pojavom brzog aglutinacionog testa. Serološka dijagnostika bolesti vezuju se za Wrighta
koji je 1897. godine primetio da serumi ljudi obolelih od malteške groznice aglutinuju
kulturu Micrococcus melitensis-a.
Serološko ispitivanje vrši se upotrebom reakcije brze serumske aglutinacije na
pločici korišćenjem BAB i Rose Bengal antigena, klasične aglutinacije u epruveti,
reakcije vezivanja komplementa i ELISA metoda. Kod grla koja reaguju pozitivno na ove
testove radi se reakcija vezivanja komplementa ( RVK) i ELISA test, kao i c ELISA test.
Brza serumska aglutinacija na pločici korišćenjem BAB i Rose Bengal antigena je jeftin,
jednostavana i brza, mada su rezulatati subjektivni. Danas je razvijen veliki broj
modifikacija, a došlo je do razvoja i novih testova. Ovo je imalo dva cilja: jedan test je
trebalo da bude brzi, trijažni test sa visokim procentom osetljivosti možda i niže
specifičnosti i drugi potvrdni, obično komplikovaniji, ali veće specifičnosti čijim bi se
pregledom svih trijažom pozitivnih uzoraka otkrili stvarno pozitivni uzorci (bez lažno
pozitivnih).
Serološke metode se zasnivaju na dokazivanju specifičnih antitela kod obolelih
životinja. Specifična antitela nastala kao posledica infekcije brucelama mogu se dokazati
u krvnom serumu, vaginalnoj sluzi i spermi. Za dijagnostiku bruceloze svinja na
raspolaganju su mnogi serološki testovi. Mnogi od njih razvijeni su za dijagnostikovanje
goveđe bruceloze, a prilagođeni su za serološki pregled svinjskih seruma. Kod većine
testova kao antigen se koristi B. abortus (standardni sojevi B. abortus 119-3 i S99), a
navedeni sojevi imaju isti ili vrlo sličan površinski lipopolisaharidni kompleks kao i glatka
B. suis te su vrlo pogodni za dijagnostikovanje kako goveđe tako i svinjske bruceloze. To
je potvrđeno i opsežnim laboratorijskim istraživanjem svinjskih uzoraka seruma
antigenima B. abortus i B. suis (ALTON G.G. i sar., 1988.).
Dobijeni rezultati nisu uvijek odgovarajući. Neke svinje stvaraju malo ili
neznatnnu količinu antitela na brucele. Zbog različitih stadijuma bolesti, u inficiranom
zapatu gotovo uvek će biti pojedinačnih zaraženih životinja koje nemaju dovoljnu količinu
antitela na brucele koja bi se mogla dokazati. Neki sojevi B. suis očigledno ne stimulišu
stvaranje antitela kao drugi. Svinje izložene minimalnoj zaraznoj dozi B. suis uglavnom
imaju produženo vreme stvaranja dovoljne količine antitela za dijagnostiku.
Spora aglutinacija je metod koji se ranije vrlo često koristio. Slaba osetljivost, kao
i specifičnost veliki su nedostatak da bi se smatrala pouzdanom u dijagnostici bruceloze
kod pojedinačnih svinja. Pod pretpostavkom da u zaraženom zapatu postoji bar jedna
svinja koja ima 100 IJ aglutinina, ovaj se test ipak može koristiti za ispitivanje
zaraženosti zapata svinja na brucelozu. Dokazano je da je B. suis izolovana kod svinja
koje su bile negativne testom spore aglutinacije. Reakcija vezivanja komplementa (RVK)
kod svinja nije tako značajna kao kod preživara, ali se koristi u nekim istočno evropskim
zemljama za dijagnostiku svinjske bruceloze. Rose Bengal(RBT) i BAB test se vrlo često
koristi za dijagnostiku svinjske bruceloze .Ovaj se test može smatrati pouzdanim za
kontrolu stada ali ne i za pojedinačne svinje (ALTON G.G. i sar., 1990.). Danas su za
serološku dijagnostiku bruceloze propisani kao potvrdni testovi indirekti i kompetetivni
105
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
imunoenzimni testovi (iELISA, cELISA). Ovi se testovi znatno osetljiviji i specifičniji od
ranije opisanih standardnih seroloških testova. Visoka osetljivost imunoenzimnog testa
od 85-95% u poređenji sa 62% kod RBT, 42% testa aglutinacije i samo 38% kod RVK
daje mu prednost kod seroloških ispitivanja na bruceluzu svinja. Specificnost tih testova
iznosila je 78% do 95% (ROGERS R.J. i sar., 1989.).
Testom cELISA-e se detektuju antitela na B.abortus, B.melitensis, B.suis kod
prirodno inficiranih jedinki. Testom može biti izbegnuta mogućnost detekcije antitela
nastalih vakcinacijom, a smanjena je i mogućnost nastanka unakrsnih reakcija koje se
razvijaju kao posledica infekcije nekim Gram negativnim mikroorganizmima.
Kompetitivna ELISA je propisana od strane OIE-a za kontrolu životinja na brucelozu u
internacionalnoj trgovini, a kao alternativni test se koristi u dijagnostici bruceloze svinja
(MANUAL of standards for Diagnostic Tests and Vaccines, O.I.E., 2010.).
U dijagnostici bruceloze uočen je problem pri primeni seroloških testova pojava
unakrsnih reakcija. Ove reakcije se javljaju u slučajevima kada ispitivani serum sadrži
antitela koja su se sintetisala kao posledica infekcije drugim bakterijskim vrstama. To
dovodi do pojave lažno pozitivnih reakcija u serološkim testovima gde se koriste antigeni
brucella. Brucella spp pokazuje unakrsnu reaktivnost sa Escherichia hermanni i
Escherichia coli O:157, Salmonella O:30, Strenotrophomonas maltophilia, Vibrio
cholerae O:1 i Yersinia enterocolitica O:9.
Fluorescentni polarizacioni test (FPA) je razvijen kao test koji se može izvesti i
van laboratorije, a koji je izuzetno brz i tačan u dijagnostici bruceloze (Nielsen K., Gall D.
2001). Od svih seroloških testova korišćenih u dijagnostici bruceloze FPA se odlikuje
najvećom osetljivošću i specifičnošću.
Pored navedenih u dijagnostici bruceloze mogu se koristiti i sledeće metode
odnosno testovi zasnovani na imunološkoj dijagnostici in vivo i in vitro, odnosno na
molekularnoj dijagnostici: Lateks aglutinacioni test, Coombsov (antiglobulinski) test,
Indirektna hemaglutinacija, Dot ELISA, Western blot, Croos absortion test (test unakrsne
absorpcije), DNK hibridizacija.
Bakterioloska dijagnostika (izolacija, identifikacija i tipizacija)
Mikroskopskim pregledom moguće je u razmazu placente, punktata epididimisa,
sadržaja želuca fetusa i vaginalne sluzi kao i iz drugih promenjenih tkiva utvrditi
prisustvo brucelle modifikovanim bojenjem po Ziel-Neelsenu. Brucelle se oboje crveno a
ostale bakterije plavo. Sigurna dijagnoza postavlja se izdvajanjem i identifikacijom
mikroorganizma, a u slučaju svinjske bruceloze za to obično ima materijala. Često se
koristi i krv iz koje se mogu izolovati uzročnici u akutnoj fazi bolesti. Delovi posteljice,
pobačenih plodova, vaginalni i prepucijalni bris, punktat epididimisa i seme nerasta,
odnosno testisi posle kastracije. Izolacija uzročnika je dosta teška, dugotrajna, zahteva
specifične uslove i često opasna po laboratorijske radnike. Brucele su na osnovu
Laboratory Biosafety Manual, World Health Organisation (WHO) i Manual of standards
for Diagnostic Tests and Vaccines, O.I.E., svrstane u treću grupu rizika. Sam nivo rizika
zavisi od prirode i vrste materijala koji se obrađuje, broja bakterija u materijalu koji se
obrađuje, virulencije i vrste brucele. Najveći stepen rizika postoji pri radu sa čistim
106
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
kulturama (tipizacija, proizvodnja vakcina). Zbog svega napred iznetog u radu, pri
izolaciji, identifikaciji i tipizaciji brucela neophodni su odgovarajući laminarni kabineti,
oprema, higijenski uslovi i adekvatna laboratorijska metodologija.
Osetljivost brucela prema anilinskim bojama može se koristi u diferencijaciji
pojedinih vrsta. B.suis, biotipovi 1, 2 i 5, ne rastu na podlozi kojoj je dodat bazni fuksin
(biotipovi 3 i 4 rastu), B.abortus, biotipovi 1, 2 i 4 ne raste na podlozi sa tioninom, a
B.melitensis raste na podlogama sa obe boje. B.abortus, B.melitensis i B.suis poseduju
dva površinska antigena, A i M, na lipopolisaharidnoproteinskom kompleksu, tako da
dovode do pojave aglutinacije sa monospecifičnim serumima. Takođe R vrste B.ovis i
B.canis aglutiniraju sa R, monospecifišnim serumom. U određivanju vrste i biotipa
brucela može se koristiti i fagotipizacija. Uporedna upotreba nekoliko bakteriofaga može
napraviti dobar fagotipizacioni sistem koji omogućava praktičnu identifikaciju glatkih i
hrapavih vrsta brucela. Identifikacija i tipizacija vrsta i biotipova brucela može se izvršiti
analizom oksidativnog metabolizma 14 ugljenohidratnih i aminokiselinskih supstrata, kao
i tečnom odnosno gasnom hromatografijom.
Izolati koji pokazuju karakterističan rast na čvrstim podlogama za brucele,
podvrgavaju se identifikaciji da bi dokazali pripadnost rodu Brucella. Antigenska
pripadnost rodu Brucella dokazuje se na pločici sa antiserumom na, u ovom slučaju,
glatke sojeve brucele. Posle odredjenih biohemijskih testova, koje koristimo u
identifikaciji brucela (katalaza, citohrom oksidaza, metil crveno, Voges Proskauer, indol,
otapanje želatina, redukcija nitrata, korišćenje citrata) pristupa se metodama tipizacije, a
u cilju određivanja vrste i biotipa. (CORBEL M.J., i sar., 1983.).
PCR (polymerase chain reaction)
Egzaktna dijagnoza bruceloze, može se postaviti i lančanom reakcijom
polimeraze - polymerasa chain reaction (PCR) tehnikom. Posle izolacije B. suis
bakteriološkim pregledom iz materijala, vrši se pregled lančanom reakcijom polimerazom
(PCR). Lančana reakcija polimerazom (PCR) ima velike prednosti nad standardnim
bakteriološkim metodama, jer je osim izuzetne osetljivosti i znatno brža. Nakon
izdvajanja B. suis bakteriološkim pregledom iz materijala, lančanom reakcijom
polimerazom (PCR) može se utvrditi dokaz pripadnosti rodu Brucella umnožavanjem
dela genoma koji kodira sintezu proteina BCSP-31. Ovaj protein je membranski antigen
karakterističan za rod Brucella. Veličina proizvoda umnožavanja iznosi otprilike 440 bp
(baznih parova)(SERPELL. i sar). Ovom metodom moguće je dokazati pripadnost
različitim vrstama Brucella (BRICKER B.J. i sar). Pomoću specifičnih prajmera dokazali
bi unutar inzercijske sekvence IS 711 raspored nukleotida karakterističnih za vrstu biotip
1 B. suis. . Multipleks PCR-dokazuje biotip vrste Brucella suis. (GARCIA-YOLDI i sar.,
2006.; LE FLECHE i sar., 2006.). Međutim i neuspeh u oba slučaja ne mora da znači
odsustvo infekcije.
107
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Alergijski testovi
Brucelin je proteinski alergen za dokazivanje kasne preosetljivosti prouzrokovane
brucelozom, posebno često se koristi kod ovaca, koza i goveda. Može se koristi i za
dokazivanje bruceloze svinja. Ova vrsta testova sa velikim uspehom se koristi u nekim
zemljama istočne Evrope, kao i u Rusiji i Kini za dijagnostiku bruceloze goveda i svinja.
Jedna od veoma bitnih karakteristika alergijskog testa je njegova visoka specifičnost i
jasnost. Rogožarski i sar.su 2009. koristili ovaj test u epizootiji bruceloze sl.3 i 4.
Slika br.3 i 4. Alergo test (ROGOŽARSKI i sar., 2009.). Brucelinizacija, pozitivna reakcija
na bazi uva posle 24 sata.
Biološki ogled
Dijagnostiku bruceloze možemo postaviti, odnosno potvrditi i biološkim ogledom.
Najosetljivija životinjska vrsta za izolaciju brucela su zamorci. Najpodesniji materijali za
izolaciju, od životinja u biološkom ogledu, su slezina i jetra sa pripadajućim limfnim
čvorovima. Aglutinaciju kao metod za serološko dokazivanje bolesti ne bi trebalo izvoditi
pre petnaestog dana od inokulacije materijala oglednoj životinji.
Ekonomske štete
Bruceloza svinja dovodi do pobačaja u različitom stepenu graviditeta što
nesumnjivo prouzrokuje ekonomske štete (TEŠIĆ M.,) daje metodologiji izučavanja,
utvrđivanja i kvantifikacije ekonomskih šteta nastalih u stočarskoj proizvodnji. Ovaj autor
navodi da je najčešći nastanak ekonomskih šteta uslovljen pojavom određenih vrsta
bolesti (ROGOŽARSKI i sar., 2005.) prikazuje model rentabilnosti proizvodnje prasadi
kojim se mogu kvantifikovati troškovi proizvodnje M.MIRILOVIĆ i sar., (1997.)navode
108
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
ukupne ekonomske štete nastale usled neupotrebljivosti trupova zaklanih svinja, kao i
ekonomske štete nastale u neostvarenoj proizvodnji. Autor navodi, da je najveđa stavka
u ovim troškovima hrana koja se koristi za prirast svinja. Ostale štete koje autor navodi
su : amortizacija, veterinarske usluge, troškovi energije i dr.
Suzbijanje i iskorenjivanje bruceloze svinja
U našoj zemlji je suzbijanje i iskorenjivanje bruceloze svinja regulisano
Pravilnikom o načinu sprovođenja mera za suzbijanje i iskorenjivanje bruceloze goveda,
ovaca, koza, svinja i pasa broj 49 od 2005.godine objavljen u Službenom glasniku
Republike Srbije. Do tada je u upotrebi bio Pravilnik broj 34/89 iz 1989.godine objavljenu
Službenom Listu SFRJ.
Ovim pravilnikom propisuje se način sprovođenja mera za suzbijanje i
iskorenjivanje bruceloze goveda, ovaca, koza, svinja i pasa. Na osnovu člana 2.obolelim
od bruceloze smatraju se goveda, ovce, koze, svinje i psi kod kojih se dijagnostičkim
ispitivanjima izvršenim u naučnim i specijalističkim veterinarskim institutima, odnosno na
Fakultetu veterinarske medicine, iz sekreta, ekskreta, krvi, organa ili pobačenih fetusa
izoluju uzročnici bruceloze ( Brucella abortus, Brucella melitensis, Brucella suis, Brucella
ovis i Brucella canis), ili se u krvnom serumu uzetom pod nadzorom veterinarskog
inspektora potvrdnom metodom utvrdi prisustvo specifičnih antitela protiv brucela vrsta.
Kod zapata goveda, ovaca, koza i svinja, uz rezultate dijagnostičkih ispitivanja, na
brucelozu moraju da ukazuju i anamnestički, epizootiološki i klinički podaci. Ako se kod
goveda, ovaca, koza i svinja na osnovu kliničkih simptoma (pobačaj, orhitis i dr.)
posumnja na brucelozu veterinarski inspektor mora odmah narediti uzorkovanje krvi i
dijagnostička ispitivanja.
Lovci i stočari moraju biti svesni da divlje svinje zaražene brucelozom mogu lako
da prenesu infekciju na domaće svinje i to može imati katastrofalne posledice. Postupak
sa ulovljenim divljim svinjama, obrada mesa i rukovanje tim mesom kao namirnicom
može biti opasnost za komercijalnu proizvodnju svinja.
Zaključak
Pored bruceloze ovaca, koza, goveda i pasa mora se voditi računa o brucelozi
svinja sa svim njenim specifičnostima. Ona je prisutna u našoj zemlji i okruženju. Biotip
2 Brucella suis, je je izolovan i dokazan u Srbiji. Ovaj biotip nije patogen za čoveka, ali
treba biti oprezan jer drugi biotipovi Brucella suis jesu patogeni kao i B.abortus koja
takođe može da izazove brucelozu svinja. Dijagnostika bruceloze je usavršena i danas
se savremenim metodama može utvrditi za znatno manje vremena. Neophodno je
obezbediti referentnu laboratoriju i obezbediti stalnu spremnost za brzu i pouzdanu
dijagnostiku. Ovo je preduslov za dopunu ili izradu novog Pravilnika o merama kod
otkrivene bruceloze.
Stanje u Srbiji na malim gazdinstvima (1-10 krmača) je nepoznato a samo pojave
epizootije sa pobačajima ukazuje na prisustvo bruceloze. Poznajući prirodu bolesti, ova
gazdinstva predstavljaju rezervoare bruceloze i stalnu pretnju velikim gazdinstvima koja
109
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
rade redovne preglede i slobodna su od bruceloze. Ukoliko uzmemo u obzir
epizootiološke faktore i ustanovljeno prisustvo bolesti u okolnim zemljama, neophodno je
ustanoviti stanje kod nas monitoringom kojim bi bile obuhvaćene divlje svinje i zečevi.
Primena veštačkog osemanjavanja svinja semenom nerasta iz kontrolisanih centara, od
strane veterinarskih radnika, je siguran put za suzbijanje i iskorenjivanje ove bolesti.
Literatura:
1. ALTON G.G., M. JONES, R.D. LOIS ANGUS, J.M. VERGER (1988): Techniques for the
Brucellosis laboratory, INRA, Paris.WHO.
2. ALTON, G. G., (1990.): Brucella suis. U Animal Brucellosis, Boca Raton, Fla. CRC Press,
str. 411-423.
3. BERCOVICH Z,MUSKENS JA:The efficacy the skin delayed-type hypersnsitivity using a
Brucellin prepared from a mucoid strain of Brucella abortus to detect brucellosis. (1999)
PMID:10030130(Pub Med - indexed for MEDLINE)
4. BERCOVICH Z,MUSKENS JA:The sensitizing effect of Brucella abortus antigen in cattle
after repeated intradermal inoculations;(1996) PMID:8828125(Pub Med - indexed for
MEDLINE)
5. BRICKER, B. J., S. M. Y. HALLING (1994.): Differentiation of Brucella abortus Bv 1, 2,
and 4, Brucella melitensis, Brucella ovis, and Brucella suis Bv 1 by PCR. J. Glin.
Microbiol. 32, 2660-2666.
6. CANNING P.C., ROTH J.A. AND DEYOE B.L.: Release of 5'-guanosine Monophosphate
and Adenine by Brucella abortus and Their Role in the Intracellular Survival of the
Bacteria. J Infect Dis. 1986; Vol 153; 3: 464-470
7. CHUKWU CC:Differentiation of Brucella abortus and Zersinia enterocolitica serotype 09
infections in cattle: the use of specific limfoczte transformation and brucellin skin
tests.PMID : 3113038(Pub Med - indexed for MEDLINE)
8. CORBEL M.J., K.P.W.GILL, E.L.THOMAS (1983): Methods for identification of Brucella,
Ministry of agriculture, fisheries and food UK - Research Section diseases of Breeding
Department Central Veterinary Labotratory Weybridge
9. CVETNIC, l., M. MITAK, M. OCEPEK, M. LOJKIC, S. TERZIC, L. JEMERSIC, A.
HUMSKI, B. HABRUN, B. ŠOŠTARIC, M. BRSTllO, B. KRT, B. GARIN-BASTUJI (2003.):
Wild boars (Sus scrofa) as reservoirs of Brucella suis biovar 2 in Croatia. Acta Vet. Hung.
51,465-573.76.
10. CVETNIC, S., (2002.): Bakterijske i gljivicne bolesti zivotinja. Medicinska naklada,
Zagreb, str. 226-229.
11. CVETNIC, Z., J. TONCIC, S. SPICIC, M. lOJKIC, S. TERZIC, L. JEMERSIC, A. HUMSKI,
S. CURIC, M. MITAK, B. HABRUN, M. BRSTllO, M. OCEPEK, B. KRT (2004.):
Brucellosis in wild boar (Sus scrofa) in the Republic of Croatia. Vet. Med.Czech, 49, 115122.
12. DRAGAN ROGOZARSKI, IVAN DOBROSAVLJEVIC, BOSILJKA DJURICIC, ANA
SAMOKOVLIJA: Puncture of epididymis in boars as a procedure in diagnostics of porcine
brucellosis puncture of the epididymis, Proceedings of the 17th International Congresson
Animal Reproduction (ICAR) Vol. 47 • Supplement 4 • August 2012, Reproductionin
Domestic Animals, Vancouver, Canada29 July – 2 August 2012
13. GARCIA-YOLDI, D., C. M. MARIN, M. J. DE MIGUEL, P. M. MUNOZ, J. L. VIZMANOS, I.
LOPEZ-GONI (2006.): Multiplex PCR assay for the identification and differentiation of all
110
Zbornik radova i kratkih sadržaja
14.
15.
16.
17.
18.
19.
20.
21.
22.
23.
24.
25.
26.
27.
28.
29.
30.
31.
32.
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Brucella species and the vaccine strains Brucella abortus S 19 and RB51 and Brucella
melitensis Rev 1". Clinical Chemistry 52, 779-781..
GODFROID J., A.KASBOHRER (2002): Brucellosis in the European Union and Norway
et the turn of the twety-first centry, Vet.Microb.; 90: 135-145.
Ian R.Tizard :Veterrinary imunology an Introduction sixth edition W.D.Savanders
company 2000.
IN THE MERCK MANUAL, 17TH ED. EDITED BY M.H. BEERS AND R. BERKOW.
WHITEHOUSE STATION, NJ: “Bacterial infections caused by Gram-negative bacilli.
Enterobacteriaceae.”Merck and Co., 1999. 8 Nov 2002<http ://www.merck.com/pubs/
mmanual/section13/chapter157/157d.htm>.
KARAKAŠEVIĆ B: Mikrobiologija i parazitologija. Peto preradjeno i dopunjeno izdanje.
Medicinska knjiga, Beograd-Zagreb, 1987.
KNUST, D., F. SCHAETZ (1983.): Fortpflantzungsstorungen bei Haustieren. Gustav
Fisher Verlag, Jena
LAKO B. (1992): Uporedna ispitivanja vrednosti različitih seroloških postupaka u
imunodijagnostici bruceloze. Doktorska disertacija, Beograd
LE FLECHE, P., I. JACQUES, M. GRAYON, S. AL DAHOUK, P. BOUCHON, F.
DENOEUD, K. NOCKLER, H. NEUBAUER, L. A GUILLOTEAU, G. VERGNAUD (2006.):
Evaluation and selection of tandem repeat loci for a Brucella MLVA typing assay. BMC
Microbiol. 6; 9-15.
LOLIN MIROSLAVA. : Zarazne bolesti životinja bakterijske etiologije. Beograd, 1989.
LONČAREVIC, A. (1997.): Zdravstvena zastita svinja u intenzivnom odgoju. Naucni
institut za veterinarstvo Srbije, Beograd
LONČAREVIC, A. (2000.): Bruceloza svinja, Monografija, . Beograd.
MAC MILLAN, (1992.): Brucellosis. U Disease of swine, Edit.: A.Leman, Wolfe.
MAC MILLAN, (1999.):Brucellosis. U Disease of swine, 8th ed. Straw, B. E., D'Aliaire, S.,
Mengeling, W.L., Taylor D:J. Iowa State University Press, Ames, Iowa, USA Blackwell
Science, 385-393
M.KIROVSKI: Ispitivanje osetljivosti i specifičnosti antigena pripremljenih od različitih
sojeva brucella korišćenih u testu brze aglutinacije, Magistarska teza, Beograd 2005.
MANUAL of standards for diagnostic tests and vaccines, World organisation for animal
health (2004): O.I.E., Paris 173
MANUAL of standards for dijagnostc tests and vaccines, 24.11.2010. - Vaccines for
Terrestrial Animals (Terrestrial. Manual) chaptr 2.6.2..
MIRILOVIĆ, M., MILETIĆ GORDANA, TEODOROVIĆ V., TEODOROVIĆ RADISLAVA.
(1997): Ekonomske štete nastale kao posledica trihineloze kod životinja u sremu u 1995.
godini. VIII Symposium dezinfekcija, dezinsekcija i deratizacija u zaštiti zdravlja ljudi.
Beograd .139-141.
NAGLlC, T., M. HAJSIG, J. MADIC, LJ. PINTER (2005.): Veterinarska mikrobiologija.
Veterinarski fakultet Zagreb, str. 27-28.
POUILLOT, R. B., B. GARIN-BASTUJI, G. GERBIER, Y. COCHE, B. DOFOUR, F.
MOUTOU (1997.): The brucelin skin as a tool to differentiate false positive serological
reactions in bovine brucellosis. Vet. Res. 28, 365-374
RITTIG MG, ALVAREZ-MARTINEZ MT, PORTE F, LIAUTARD JP, ROUOT,: Intracellular
survival of Brucella spp.in human monocytes involves conventional uptake but special
phagosomes. B.INSERM U-431, Universite de Montpellier II, Montpellier, France.
michael.rittig @nottingham. ac.uk iai.asm.org
111
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
33. ROGERS, R. J., D. R. COOK, P. J. KETTLERER, F. C. BALDOCK, P. J. BLACKALL, R.
W. STEWART (1989.): An evaluation of three serological tests for antibody to Brucella
suis in pigs. Aust. Vet. J. 66, 77-80.
34. ROGOŽARSKI D. STOKIĆ SLAVONKA, MILIĆEVIĆ MARINA, DOBROSAVLJEIĆ IVAN,
BOSILJKA ĐURIČIĆ, SONJA
35. RADOJIČIĆ, 2005: Prikaz eradikacije bruceloze svinja izazvane sa b.suis tip 2. Zbornik
radova VII epizootiološki dani Jagodina april, 2005.br.32
36. ROGOŽARSKI D., POTKONJAK A., GAGRAČIN M., LAKO B., PLAVŠIĆ B. (2009):
Izolacija i identifikacija Brucella suis biotip 2 iz punktata epididimisa nerasta obolelog od
bruceloze , Veterinarski glasnik, 63 (3-4), 153-161
37. SERPE L., P. GALLO, N. FIDANZA, A. SCARAMUZZO, D. FENIZIA (1999.): Single,step
method for rapid detection of Brucella spp. in soft cheese by gene-specific polymerase
chain reaction. J. Diary Res. 66, 313-317.
38. SOFRENOVIĆ Đ., KNEŽEVIĆ N.: Osnovne patološke karakteristike važvijih infektivnih
bolesti domaćuih životinja. Beograd, 1994.
39. SONJA RADOJČIĆ :Bruceloza – dijagnostički izazov –Zbornik kratkih sadržaja Zlatibor
2004.
40. TESIĆ M. (1993): Ekonomika i organizacija stočarske proizvodnje i zdravstvene
zaštite,Veterinarski fakultet Beograd
41. VERŠILOVA P.A. (1972): Brucellez, Moskva
42. VIDIĆ B., GRGIĆ Ž., PLAVŠA N., POLAČEK V.: Bruceloza ovaca i koza. VI
Epizootiološki dani, Vlasinsko jezero, 2004
43. VIZCAINO N., R. KITTELBERGER, A. CLOECKAERT, C.- M. MARIN, L. FERNANDEZLAGO (2001.): Minor nucleotide substitutions in the omp31 gene of Brucella ovis result in
antigenic differences in the major outer membrane protein that it encodes compared to
those of the other Brucella species. Infection and Immunity 69, 7020 - 7028.
44. ZARNIC; I. (1970.): Zarazne bolesti svinja. OZID Beograd
Ovaj rad je finansiran od strane Ministarstva za prosvetu, nauku i tehnološki razvoj u okviru
Projekta TR 37015.
112
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
BRUCELLA CANIS KAO ZDRASTVENI IZAZOV
Vesna Protić-Đokić*, Elizabeta Ristanović**, Sonja Atanasievska*
*Vojnomedicinska akademija, Institut za mikrobiologiju, Beograd
**Univerzitet odbrane, Beograd
Apstrakt
Bruceloza pasa izazvana bakterijom Brucella canis (B. canis) je kontagiozna bolest
hroničnog toka. Primarno izaziva oboljenje kod pasa i divljih kanida, ali ima i
antropozoonozni potencijal. Prenošenje B. canis između pasa i ljudi uzrokovano je
bliskim kontaktom čoveka i obolelog psa ili je posledica laboratorijskih akcidenata.
Kliničke manifestacije bolesti izazvane B. canis kod ljudi su mnogo blaže nego što je to
slučaj kod bolesti izazvane drugim vrstama brucela. Mikrobiološka dijagnostika B.canis,
ima veliki značaj u diferencijalnoj dijagnostici febrilnih stanja ljudi. Kod ne lečenih ili
nepravilno lečenih bolesnika moguće su komplikacije na plućima, srcu, zglobovima,
nervnom tkivu, a smrtni ishod nastaje u oko 2,0% slučajeva. Klinički znaci kod pasa
uglavnom su u vezi sa reproduktivnim traktom. Kod kuja najistaknutiji znak je abortus, u
nekim slučajevima može doći do rane embrionalne smrti i resorpcije ploda. Kod
mužjajaka, glavni znak je epydidimitis jednog ili oba testisa i neplodnost. Nespecifični
znaci kod oba pola su: gubitak apetita, letargija generalizovana limfodenopatija i gubitak
libida. Uprkos infekciji psi retko izgledaju bolesni. Sa epidemiološkog aspekta bruceloza
ima poseban značaj za odgajivačnice pasa, jer podrazumeva isključivanje inficiranih
jedinki iz priploda. Konvencionalnim imunološkim testovima za dijagnostiku "klasičnih
formi" bruceloze ne mogu se otkriti specifična antitela prema B. canis. Prevencija
bruceloze kod ljudi zavisi od iskorenjavanja ili kontrole bolesti kod životinja.
Ključne reči: Bruceloza pasa, Brucella canis, zoonoze, humana medicina
Uvod
Carmichael i saradnici prvi put su izolovali B. canis 1966. godine u SAD, kao
uzročnika infektivnog abortusa pasa (Morisset, Wesley, 1969). Prvi slučaj oboljenja kod
ljudi zabeležen je već 1970. godine (Swenson at al, 1972). Istraživanja koja su rađena u
našoj zemlji dokazala su prisustvo serološki pozitivnih pasa, a prvi put je izolovana i
B.canis, što ukazuje na postojanje bruceloze pasa izazvane ovom vrstom brucela i
mogućnost infekcije ljudi. Bakterijski soj SR-1 je potvrđen kao prvi izolat B.canis u našoj
zemlji (Radojičić, 2000 ).
Rod Brucella podeljen je na šest vrsta: B. melitensis, B. abortus, B. suis, B. ovis,
B. canis i B. neotomae. Od prvobitnog predloga da se B. canis uvrsti u R tip B.suis se
odustalo i B.canis je odvojena u posebnu vrstu brucela zahvaljujući činjenici da je u
prirodnim uslovima izolovana samo iz pasa (Meyer,1969).
Brucele su fakultativno intracelularni paraziti i imaju sposobnost razmnožavanja
unutar mononuklearnih fagocita. Postoje razlike u formama rasta kod primarne izolacije
113
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
između pojedinih vrsta brucela. Tri klasične vrste i B. neotomae imaju S (eng. smooth),
glatki tip kolonije kod primarne izolacije, dok B. ovis i B. canis imaju isključivo R (eng.
rough), hrapavu formu rasta kod primarne izolacije.
Između različitih izolata B. canis nema bitnih razlika, pa je soj izolovan 1966.
godine u Nju Đžerziju označen kao RM 6/66 i priznat kao referentan soj (Corbel at
al,1983).
Kao i ostale brucele, B. canis je nepokretan, Gram-negativan, mali kokobacil bez
endospora, kapsule i prirodnih plazmida. Odsustvo plazmida, obezbeđuje veliku
ujednačenost u osobinama roda.
Raste pod striktno aerobnim uslovima, kolonije rastu sporo i prve se mogu
primetiti tek 24-72 sata nakon zasejavanja. Karakteristična je pojava mukoidnog
sedimenta prilikom rasta u tečnim podlogama; ovo je jedinstvena osobina za B.canis i
predstavlja otežavajuću okolnost kod pripreme antigena. Optimalna temperatura rasta je
37°C. Za uzgajanje u „in vitro" uslovima koriste se veći broj podloga kao što su: hranjivi
agar sa 5% ovčije krvi, triptikaza soja agar, triptozni agar i bujon i Thayer-Martinova
podloga.
Unakrsna reaktivnost ne postoji između S-LPS i R-LPS-a brucela, ali antitela
specifična za B.canis unakrsno reaguju sa drugim R-formama brucela ka što su: B. ovis
ili B.abortus.
Imunitet kod bruceloze je kratkotrajan i nesolidan, borba između intraćelijskih
bakterija i imunskog sistema je “kontinuirani odnos''.
U prirodnim uslovima za B. canis prijemčivi su samo psi i divlje kanide. Minimalna
infektivna doza za oralni put infekcije je oko 106 bakterija po mililitru, a za prenošenje
preko konjunktiva ili vaginalne sluznice je od 104 do 105 bakterija po mililitru. Kod mačke
nije zabeležen ni jedan slučaj prirodne infekcije, a zamorci, pacovi, miševi i neke vrste
majmuna su osetljivi na eksperimentalnu infekciju i kod njih se ispoljava blaga klinička
manifestacija bolesti. Kunići su osetljiviji od drugih laboratoriskih životinja i kod njih se
nakon intraperitonalne inokulacije B. canis javljaju abpscesi. Antitela na B. canis nisu
ustanovljena u serumu sivih lisica, prugastog tvora i vukova, ali su zabeleženi značajno
povišeni titrovi antitela kod dva kojota, jedne crvene lisice i jednog risa (Carmichael,
1979).
Veliki broj zemalja, među kojima su i susedne zemlje, potvrdile su postojanje ove
bolesti kod prijemčivih vrsta životinja i kod ljudi.
Najveća prevalencija bolesti je u Meksiku, Centralnoj i Južnoj Americi. U SAD,
prevalencija je najveća na jugu i jugozapadu u velikim odgajivačnicama kao i u egzilima
za pse lutalice (od 1% do 19%) (Brown at al, 1976). Pored ovih zemalja, bolest je
zabeležena i u Argentini, Brazilu, Češkoj, Slovačkoj, Peruu, Tunisu, Španiji, Bugarskoj,
Rusiji, Rumuniji i Japanu, Grčkoj, Turskoj, Mađarskoj i Italiji. U Švedskoj infekcija B.
canis prvi put je dijagnostikovana 2012. godine, kod trogodišnje ženke sa reproduktivnim
poremećajem (Bodil at al 2012).
Rezultati dobijeni 2006. godine na teritoriji Beograda ukazuju da je broj
serpozitivnih pasa lutalica (ne vlasničkih) visok i da je 10,87 % testiranih pasa inficirano
B.canis (Radojičić i sar., 2006).
114
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Kliničke manifestacije i dijagostika bruceloze ljudi izazvane B. canis
Zbog nedostatka specifičnih laboratorijskih testova za dijagnostiku infekcija
izazvanih B. canis, bolest se najčešće dijagnostikuje kao febrilno stanje nepoznate
etiologije. U kliničkoj slici prisutni su sledeći simptomi: drhtavica, glavobolja, bolovi u
mišićima i zglobovima, mučnina, gubitak telesne težine, povećanje telesne temperature
intermitentnog tipa. Kardiovaskularne komplikacije bruceloze su retke i najčešće se
manifestuju kao endokarditis, miokarditis, septična embolija i aortna aneurizma
(Koneman at al, 1997). Endokarditis izazvan brucelama u mnogim slučajevima je uzrok
smrtnog ishoda kod obolelih. Tako je opisan i slučaj dečaka sa aortnom aneurizmom iz
koje je izolovana B. canis (Piampiano at al, 2000). U literaturi postoji malo podataka o
kliničkom progresu bruceloze kod pacijenata sa drugim hroničnim bolestima. Grupa
autora je 2013. godine izvestila o humanoj infekciji B. canis kod pacijenata sa Gullian
Barre sindromom (Marzetti at al, 2013).
Inkubacioni period kod ljudi je za sada nepoznat.
Ljudi se najčešće inficiraju prilikom kontakta sa obolelim psima (prvenstveno sa
obolelim ženkama koje doje ili nakon partusa) ili u direktnom radu sa čistim kulturama B.
canis, što je slučaj sa laboratorijskim radnicima.
Između 1967. i 1974. god. u literaturi je prikazano šesnaest slučajeva humane
bruceloze izazvane B. canis (Rifkin at al, 1978). Laboratorijskih radnika bilo je šestoro,
petoro je imalo kontakt sa obolelim psima, kod četvoro nije ustanovljen put zaražavanja,
a jedan oboleli je povremeno obavljao posao u pansionima za pse. Do devedesetih
godina broj prijavljenih slučajeva je dupliran (Nielsen, Dunkan, 1990). Razlog ovako
malog broja inficiranih ljudi leži u činjenici da je neophodna visoko infektivna doza B.
canis. Zabeleženi su i prvi slučajevi infekcije B.canis kod pacijenata inficiranih virusom
HIV-a. Imunokompromitovani pacijenti prilikom kontakta sa obolelim psima imaju visok
rizik od infekcije (Lucero at al, 2010). Infekcija brucelama može u određenim uslovima
biti praćena samo slabim ili prolaznim serološkim odgovorom. Opisani su retki slučajevi
sa jasno dokazanom brucelozom, gde do tada poznatim serološkim testovima nisu
mogla biti detektovana specifična antitela ( Chin, Pang-Turner,1990).
U zemljama gde postoje podaci o inficiranosti ljudi radi se: izolacija iz
hemokulture i izvode se serološki testovi bazirani na fenomenu aglutinacije (Atsushi,
2010). Uprkos intezivnom proučavanju u poslednjih 15 godina, idealna antibiotska
terapija je još sporna.
Dijagnoza
humane
bruceloze
otežano
je
izrazitom
polimorfnom
simptomatologijom, pa se ona postavlja obično na kraju akutne faze. Nemoguće je
postaviti tačnu dijagnozu bez laboratorijske potvrde. Klinička slika kod humane
bruceloze može često da obmane naročito u obolelih sa izraženim gastrointestinalnim,
respiratornim, kožnim ili neurološkim manfestacijama. Kod nas se ne radi rutinska
dijagnostika bruceloze ljudi izazvane B. canis, ali febrilna stanja nejasne etiologije i
anamnestički podaci treba uvek da probude sumnju na infekciju ovom vrstom brucela.
115
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Bolest kod pasa, dijagnostika i terapija
Bruceloza pasa počinje simptomima koji ukazuju na promene u reproduktivnim
organima. Karakteristična je produžena, najčešće afebrilna, bakterijemija, koja traje od
par dana do deset meseci, a ponekad od jedne do dve godine (Stojadinović,
Velimir,1996). Kod gravidnih ženki signifikantna je rana embrionalna smrt i abortusi koji
nastupaju u 25-40% slučajeva u periodu od 45. do 55. dana graviditeta. Kod mužjaka se
javlja upala prostate, epydidimitis, atrofija jednog ili oba testisa, skrotalni dermatitis,
smanjenje količine ejakulata i prisustvo nezrelih i morfološki promenjenih spermatozoida.
Kod pasa bakterijemija počinje za jednu do tri nedelje posle per oralne ili genitalne
infekcije i obično perzistira više meseci ili godina ( od jedne do četiri godine ).
Kod inficiranih fetusa može biti prisutna granulomatozna pneumonija,
endokarditis, hepatitis i nefritis. Do sada nije ustanovljena rasna predispozicija pasa
prema ovoj infekciji. Prenošenje bolesti između pasa je najčešće preko pobačenih
plodova, mleka kuja, placente i vaginalnog sekreta; ovaj put prenošenja ima naročiti
značaj nakon pobačaja i tokom estrusa. Vaginalni iscedak može da sadrži i do 108
bakterija u mililitru, a širenje infekcije ovim putem može da traje i nekoliko nedelja.
Štenad se najčešće inficiraju intrauterino, a kao posledica toga javlja se rana
embrionalna smrt, rađaju se slabo vitalna mladunčad koja brzo uginu ili bolest ostaje
inaparentna sve do njihove polne zrelosti kada počinje da se prenosi tokom parenja.
Infekcija pasa sa „klasičnim” vrstama brucela kao što su: B.abortus, B.melitensis
i B. suis je sporadična, samo je B.canis od posebnog značaja za populaciju pasa.
Kod mužjaka sperma i urin su značajni izvor infekcije B. canis, dok kod ženki urin
ima manji značaj u prenošenju bolesti od mleka. Prenošenje polnim putem može da traje
i dve godine, a da psi pri tome izgledaju potpuno klinički zdravi. Infekcija se ne prenosi
između polno nezrelih pasa.
Poseban značaj ima za uzgajivače pasa, jer zbog pobačaja i steriliteta ženki i
ozbiljnih promena na reprodukcionim organima mužjaka, može izazvati velike gubitke u
uzgajivačnicama.
Opisane su brojne infekcije među odgajivačima pasa i porodicama čiji su ljubimci
bili inficirani (Munford at al, 1975).
Postavljanje dijagnoze na osnovu kliničkog pregleda pasa je teško, naročito u
početnom stadijumu bolesti. Na brucelozu pasa treba uvek posumnjati kod pojave
enzootskog pobačaja u odgajivačnicama. Mikrobiološka dijagnostika obuhvata nekoliko
metoda. Konvencionalnim imunološkim testovima za dijagnostiku "klasičnih formi"
bruceloze ne mogu se otkriti specifična antitela prema B. canis (Sarvamangala at al,
1987). Zato se u imunodijagnostici moraju koristiti testovi sa antigenom pripremljenim od
B. canis. Prema mišljenju mnogih autora testovi bazirani na fenomenu aglutinacije,
predstavljaju standard sa kojima se upoređuju drugi testovi (Young, 1991).
Bakteriološki metod: Kultivacija na tečnim i čvrstim hranjivim podlogama
zahteva određeno vreme. Izolacija je moguća iz hemokulture pod uslovom da životinja
nije pod antibiotskom terapijom i iz urina kod pasa (posebno mužjaka) kod kojih je
prestala bakterijemija. Kod hroničnih infekcija moguća je izolacija B. canis iz samih
organa (epididimisa, prostate, slezine, kostne srži, limfnih čvorova). Izolacija B. canis je
116
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
jedini bakteriloški metod koji definitivno potvrđuje dijagnozu. Lančana reakcija
polimeraze (PCR-polymerase chain reaction) ima svoju praktičnu primenu u identifikaciji
B.canis, naročito kod pasa koji su bili negativni u serološkim testovima (Keid at al 2009).
Serološka dijagnostika: Imajući u vidu skromne rezultate koji se postižu
standardnim bakteriološkim tehnikama za izolaciju brucela, jednostavnije i brže je do
dijagnoze doći primenom seroloških tehnika koje se zasnivaju na prisustvu specifičnih
antitela u krvi pasa. Metode koje su u upotrebi zahtevaju korišćenje specifičnih antigena
proizvedenih od B. canis ili eventualno B. ovis. Ni jedna metoda nije potpuno pouzdana i
zahteva obazrivost prilikom interpretacije dobijenih rezultata. Kod polno zrelih pasa
serumska antitela mogu se utvrditi između četvrte i desete nedelje po inficiranju Za
trijažu sumnjivih životinja koriste se najčešće sledeća tri testa: brzi aglutinacioni test na
pločici (SAT-Slide agglutination test) sa antigenima poreklom od B. ovis. Ovaj test daje
visoki procenat lažno pozitivnih reakcija, a modifikacija sa merkaptoetanolom (2-ME
SAT) daje pouzdanije rezultate.
U najširoj primeni je i aglutinacioni test u epruveti sa 2-merkaptoetanolom (2- ME
TAT -Tube agglutination test); on se koristi za potvrđivanje infekcije kod 2-ME SAT
pozitivnih pasa i ima najveći značaj kod testiranja pasa iz odgajivačnica gde je već
dijagnostikovana bruceloza. Pored nabrojanih testova koristi se i agar gel imunodifuzioni
test (AGID), reakcija vezivanja komplementa (RVK), indirektna imunofluorescencija, a u
novije vreme u upotrebi je i imunoenzimski test (ELISA - Enzyme linked immunosorbent
assay) i imunoblot, ali za sada samo u istraživačke svrhe. Neki autori smatraju da je
ELISA test metoda izbora u dijagnostici hronične bruceloze (Basappa at al, 2010).
Lečenje pasa obolelih od bruceloze je dugotrajno, neizvesno, skupo i zahteva
nadzor i kontolu lečenih jedinki najmanje tri meseca nakon završene terapije. Brucele
kao intracelularne parazite teško je ukloniti iz organizma, recidivi se mogu javiti nakon
nekoliko nedelja ili meseci. Imajući u vidu ove činjenice mnogi autori preporučuju
uklanjanje obolelih pasa iz odgajivačnica. Takođe se preporučuje kastracija i
ovarijohisterektomija. Ako se vlasnici pasa ipak odluče za lečenje životinje, u
slučajevima kada su u pitanju vredni primerci, može se primeniti antibiotska terapija.
Kombinacija streptomicina i tetraciklina u trajanju od minimalno pet nedelja do
sada je postigla najbolji efekat u lečenju bruceloze pasa. Ova terapija je naročito
uspešna u ranom stadijumu bolesti (Jaennings at al, 1974).
Svi psi koji se uvode u odgajivačnice moraju proći kroz karantin i dva serološka
testiranja u toku jednog meseca. Kontrola u samoj odgajivačnici obuhvata: testiranje svih
pasa najmanje jedanput godišnje, testiranje ženki nekoliko nedelja pre očekivanog
estrusa metodom ME-SAT, testiranje svih životinja sa reproduktivnim smetnjama. U
slučaju da se bolest pojavi, sumnjive pse treba odmah izolovati, uraditi neophodne
testove i sigurno pozitivne pse odmah ukloniti. Takva odgajivačnica smatra će se
slobodnom od infekcije ako serološka ispitivanja svih pasa u toku tri meseca daju
negativne rezultate (Stojadinović i sar., 1996.). U praksi se kod pasa ne primenjuju
vakcine protiv bruceloze, mada je bilo par neuspelih pokušaja sa živim i inaktivisanim
vakcinama.
117
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zaključak
Činjenica da B.canis pored pasa može da inficira i ljude, povečava njen značaj
za javno zdravlje. Ljudi koji rade sa živim kulturama B. canis ili dolaze u neposredni
kontakt sa inficiranim psima (veterinari, laboratorijski radnici, vlasnici pasa, zaposleni u
odgajivačnicama i kafilerijama) moraju primenjivati sve preporučene mere zaštite i na taj
način smanjiti profesionalni rizik.
Prevencija i suzbijanje infekcije kod pasa se bazira na serološkim kontrolama u
odgajivačnicama, izolacijama ženki kod porođaja i dezinfekciji.
Reference :
1. Morisset Richard, Wesley W. Spink. Epidemic canine brucellosis due to a new species,
Brucella canis. Lancet 1969:1000-1002.
2. Swenson RM, Carmichael LE and Cundy KR. Human infection with Brucella canis . Ann
Intern Med 1972; 76:435-438.
3. Radojičić Sonja. Imunodijagnostički testovi u otkrivanju infekcija pasa izazvanih sa
Brucella canis i njihov značaj u proceni epizootiološke situacije. Doktorska disertacija.
Beograd, 2000. godina.
4. Meyer E. Margaret. Bruella organisms isolated from dogs: Comparison of characteristics
of members of the genus Brucella. Am J Vet Res 1969;30(10): 1751-1756.
5. Corbel MJ, Gill KP and Thomas LE. Methods for the identification of Brucella. Ministry of
Agriculture, Fisheries and Food, Weybridge,1983.
6. Carmichael LE. Brucellosis (Brucella canis) and Apependix 4. in CRC Handbook Series
in
Zoonoses, Section A: Bacterial, rickettsial and mycotic diseases Volume I, CRC
Press, 1979:180-194.
7. Brown J, Blue JL, Wooley RE. A serologic survey of a population of Georgia dogs for
Brucella canis and evalution of the slide agglutination test. JAVMA 1976;169:1214-16.
8. Bodil Strom, Holst Karin Lofqvist, Linda Ernololm, Karin Eld, Maria Cedersmyg and
Gunilla Hallgren. The first case of Brucella canis in Sweden: background, case report and
recommendations from a northern Europen perspective. Acta Veerinaria Scandinavica
2012, 54:18.
9. Sonja Radojičić, Milica Ćilerdžić, B. Dimić, Jasmina Kirćanski. Ispitivanje prevalencije
antitela na B. canis kod pasa lutalica na teritoriji grada Beograda. Vet. Glasnik 60 (1-2)
43-9 2006.
10. Koneman EW, Allen SD, Janda WJ, Schreckenberger PS, Winn WC. Diagnostic
microbiology. 5th. ed. Lippincott-Piladelphia 1997:431-36.
11. Piampiano P, Mc Leary M, Young LW, Janer D. Brucellosis:unusal presentations in two
adolescent boys. Pediatr-Radiol 2000;30(5):355-7.
12. Marzetti S, Carranza C, Roncallo M, Escobar GI, Lucero NE. Recent trends in human
Brucella canis infection. Comp Immunol Microbiol Infect Dis. 2013 Jan;36(1):55-61
13. Rifkin GD, Supena RB, Axelson JA. Brucella canis bacteremia: a case with negative B.
canis agglutinins (case report). Am J Med Sci 1978;276(1):113-5
14. Nielsen K, Dunkan JR, eds 1990, Animall Brucellosis, Boca Ratan Fla:CRC Press Inc.
15. Lucero NE, Maldonado PI, Kaufman S, Escobar GI, Boeri E, Jacob NR. Brucella canis
causing infection in an HIV-infected patient. Vector Borne Zoonotic Dis.2010 Jun;10
(5):527-9.
118
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
16. Chin JC, and Pang-Turner B. Profiles of serologicol reactivity against citosolubley
antigens of Brucella ovis in experimentally infected rams. J Clin Microbiol 1990 ;28(12):
2647-52.
17. Atsushi Nomura at al. Human Brucella canis Infections Diagnosed by Blood Culture.
Emerg infect Dis. 2010 July; 16(7):1183-85
18. Stojadinović C. Velimir-Miša Brucellosis, Veterinarski specijalistički dijagnostički Institut
Niš, Novembar 1996.
19. Munford RS, Weaver RE, Patton C, Feeley LC, Feldman RA. Human disease caused by
Brucella canis (two cases). JAMA 1975; 231(12): 1267-69.
20. Sarvamangala JN, Devi S, Polt S, Found N, James B. Serological evalution of
brucellosis: Importance of species in antigen preparation. J Infect Dis 1987; 156: 658-61.
21. Young Edward J. Serologic diagnosis of human brucellosis: Analisis of 214 cases by
agglutination test and review of the literature. Rev Infect Dis 1991;13:359-72.
22. Keid LB, Soares SA, Vasconellos J, Megid VR, Salado and Richtzenhain. Comparison of
agar gell immunodiffusion test, rapid slide agglutination test, microbiological culture and
PCR for the diagnosis of canine brucellosis. Res.Vet.Sci. 2009;86:22-6
23. Basappa Mantur at al. ELISA versus Conventional Methods of Diagnosis Endemic
Brucellosis- Am J Trop Med Hyg. 2010August;83(2):314-18
24. Jennings BP, Crumrine HM, Lewis GE. The effect of a two-stage antibiotic regiment on
dogs infected with Brucella canis. JAVMA 1974; 164(5):513-514.
119
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
POREĐENJE IMUNOLOŠKIH PROMENA U ORGANIZMU ZAMORACA
POSLE PRIMENE DVA TIPA VAKCINA PROTIV BRUCELOZE
Kajsar Z. Kushaliev*, Murat G.Kakishev*, Biljana Radojicic**
*Agrarno-tehnicki univerzitet Zangir kan, Fakultet veterinarske medicine i biotehologije,
Uralsk, Kazakhstan
** Univerzitet u Beogradu, Fakultete veterinarske medicine
Kratak sadržaj
Jedna iz niza kompleksnih mera u cilju kontrole i prevencije bruceloze je i
vakcinacija. Uspeh vakcinacije zavisi od kvaliteta same vakcine, doze i načina davanja,
ali i od stanja reaktivnosti, odnosno od imunskog odgovora organizma na primenjenuunetu vakcinu.
Materijal i metode rada. Na zamorcima (n=14) prvoj grupi (n=7) aplikovana je
živa atenuirana vakcina od soja B. abortus 82-PS, a drugoj grupi (n=7) inaktivisana
vakcina KAZNIVI, obe u dozi od 2 milijarde m.t., supkutano, u medijalni nabor prepone.
Nakon toga životinje su žrtvovane 3., 7., 10., i 14., i 21., i 28. dana, a iz uzoraka krvi
uzimanih direktno iz srca pre žrtvovanja određivan je broj limfocita. Uz eksperimentalne
grupe sprovedena su isptivanja i kod intaktnih životinja, odnosno 1. dana pre davanja
vakcina. T-limfociti u krvi su određivani u rozeta formacijima sa krvnim zrncima ovaca (ЕROCK) na DP Lea i sar. (1978), a B-limfociti su određivani metodom po B. Majer i V.
Schleger (1977). Patološko-histološka analiza urađena je na uzorcima jetre koji su
fiksirani u 10% neutralnom formalinu, obrađeni u automatskom tkivnom procesoru
(dehidratacija kroz seriju alkohola, prosvetljavanja u ksilolu, impregnacija u parafinu) i
uklopljene u parafinske blokove. Parafinski isečci na mikrotonu, debljine oko 3-5 µm
bojeni su hematoksilin-eozin (HE) metodom bojenja. Preparati su pregledani pomoću
svetlosnog mikroskopa Olympus BX51, a digitalne fotografije su napravljene pomoću
digitalne kamere Olympus Color View III. Sva ispitivanja i procedure su sprovedene u
laboratoriji za biotehnologiju Instituta Zangir kan u Uralsku, Kazakhstan.
Rezultati istraživanja su pokazali da je 14. dan nakon primene 82-PS vakcine bio
značajno viši broj T-limfocita x=40,0±2,01%, kao i B-limfocita x =23,14±2,06% što je bilo
značajno više (p<0,01) u odnosu na 3. dan i 7. dan nakon vakcinacije, a nakon davanja
KAZNIVI vakcine dobijeni su veoma slični rezultati i to takođe 14. dana, T-limfociti
x=41,02±2,08% a B-limfociti x 24,16±2,04%, dok su 28. dana od vakcinacije obe
vrednosti značajno padale i dostigle nivo sličan kao i kod intaktnih životinja. Patološkohistološki nalaz na jetri je ukazao na promene sličnog intenziteta, ali je nakon primene
82-PS degenerativna granulacija hepatocita nastala 10. dana a kod KAZNIVI vakcine
14. dana od vakcinacije.
Zaključak. Obe korišćene vakcine 14. dana izazivaju značajno i slično povećanje
T-limfociti i B-limfocita, ali uvećanje T-limfocita je izraženije (p<0,01). Vakcine protiv
bruceloze tipa 82–PS i KAZNIVI javljaju se kao podjednako imunogene i mogu se
ravnopravno upotrebljavati u imunoprofilaksi bruceloze.
Ključne reči: imunološki odgovor, zamorac, vakcine, bruceloza
120
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Uvod
Skup posebnih mera za sprečavanje zaraznih bolesti životinja, posebno onih koje
mogu ugroziti i zdravlje ljudi, treba da omoguće kao krajnji cilj i proizvodnju bezbednih
namirnica animalnog porekla, što zahteva značajne napore i veterinarske i humane
medicine, ali i šire. Kompleksne mere koje imaju za cilj kontrolu, prevenciju i eliminaciju
bruceloze su sveobuhvatne i treba ih sprovoditi dosledno. Ali, sve te mere su ponekad i
nedovoljne i dugoročne, posebno tamo gde infekcija ima perzistentan nizak procenat
kao u slučajevima malih farmi. To zahteva pronalaženje novih metoda u cilju kontrole i
prevencije infekcije, u čemu je neophodna je saradnja farmera-proizvodjača, struke i
nauke, na nacionalnom i interregionalnom nivou, pa i šire, a sve u cilju zaštite zdravlja
ljudi (One Public Health).
Specificna profilaksa bruceloze sprovodi se primenom živih, kao i inaktivisanih
vakcina, koje su u stalnom testiranju i u laboratorijskih životinja, ali i na farmskim
životinjama. Uspeh vakcinacije zavisi od više faktora, kvaliteta vakcine, doze i načina
davanja, ali i od reaktivnosti organizma, odnosno mogućnosti stvaranja
imunokompetetnih ćelija (Cornelius C.C., 1997).
Imunologija danas ima primarnu poziciju u određivanju efikasnosti novih vakcina i
rešavanje složenih pitanja koja se odnose na procenu njihove imunogenosti, trajanja i
intenzitet imuniteta, ali i procene na bezbednost od njene primene (Rosenthal A.S.,
2006).
Sve vakcine zajedno sa određenim imunim odgovorom izazivaju nespecifične
promene u imunom sistemu u vidu promene u broju različitih subpopulacija limfocita i
njihove funkcionalne aktivnosti (Van Furth R., 2007). Posebno je izražena stalna
promena u sistemu imunoregulatora. Priroda i intenzitet tih promena zavise od same
osobine vakcine, koja je opet zvisna od strukture i fizičkih karakteristika, doze, načina
davanja-unošenja, ali i od reaktivnog stanja makroorganizama (Минжасов К.И. 1986;
Nelson E.L., and Pickett M.J., 2001).
Brojna istraživanja pokazuju da u ovom trenutku u sprečavanju bolesti su
najefikasnije žive vakcine. Jedna od njih je dobijena na soju 82 B. abortus i testirana je
sa novom verzijom 82-PS, koja ima pojačanu reakciju na penicilin i nema abortogenih
svojstva. U proceni 82-PS ispitivanja su sprovedena i na farmskim i na laboratorijskim
životinjama. Za ovaj soj postoji sertifikat o autorstvu za patent za vakcina soj 82-PS i
KAZNIVI (Kakishev et al., 2013). Od živih vakcina 82-PS je testirana u različitim
regionima Rusije, Jermenije, Azerbejdžana, Gruzije i Kazakhstana, na stotine hiljada grla
goveda i ovaca. Analiza i povratne informacije sa terena ukazuju na to da vakcina soj B.
abortus 82 je veoma efikasna, mogu da se vakcinišu životinje svih uzrasta, kao i životinje
u različitim periodima graviditeta ((Димов С.К. и сар., 1989; Какишев М.Г.и сар., 2013).
U Kazakhstanu je korišćena i KAZNIVI vakcina koja je takođe primenjivana na
velikom broju goveda, u različitim regionima Kazakhstana (Какишев М.Г.и сар., 2013).
Materijal i metode rada
Eksperimentalne životinje
121
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Ispitivanja su izvedena na zamorcima (Guinea pigs) držanim u propisanim
ambijentalnim uslovima za laboratorijske životinje.
Procedura
Kod 14 zamoraca podeljenih u dve grupe, jednoj grupi (n=7) je primenjivana
vakcina 82-PS, a drugoj (n=7) KAZNIVI vakcina u dozi 2 milijarde m.t. odnosno 0,3 ml
po optičkom standardu, supkutano u medijalni nabor prepone. Kontrolnu grupu su činile
intaktne životinje. Nakon 3., 7., 10., 14., 21., i 28. dana od primene vakcina životinje su
žrtvovane (pre žrtvovanja su opijane u etaru), a takođe pre žrtvovanja su uzimani i uzorci
krvi iz srca, za dalja laboratorijska istraživanja. Nakon žrtvovanja uzimani su isečci jetre
za patološko-histološka ispitivanja. Sva ispitivanja su sprovedena u laboratoriji za
biotehnologiju Instituta Zhangir kan u Uralsku.
Hematološka ispitivanja
T-limfociti su u perifernoj krvi određivani u rozeta formacijima na krvnim zrncima
ovaca (Е-ROCK) na DP, Lea i sar. (1978). B-limfociti su određivani u perifernoj krvi
metodom po B. Majer and V. Schleger (1977).
Patološko- histološka ispitivanja
Patološko-histološka analiza urađena je na uzorcima jetre koji su fiksirani u 10%
neutralnom formalinu, obrađeni u automtskom tkivnom procesoru (dehidratacija kroz
seriju alkohola, prosvetljavanja u ksilolu, impregnacija u parafinu) i uklopljene u
parafinske blokove. Parafinski isečci na mikrotonu, debljine oko 3-5 µm bojeni su HE
metodom bojenja. Preparati su pregledani pomoću svetlosnog mikroskopa Olympus
BX51, a digitalne fotografije su napravljene pomoću digitalne kamere Olympus Color
View III.
Rezultati sa diskusijom
Dobijeni rezultati ispitivanja su ukazali na koperaciju imunokompetentnih ćelija (Т
i В-limfocita, makrofaga), diferencijaciju B-limfocita u plazma ćelijama produkujućih
specifičnih antitela kao pojavu izraženih imunoloških procesa izazvanih vakcinom iz soja
Brucella 82-PS i vakcine KAZNIVI i predstavljni su u Tabelama 1 i 2.
Utvrđeno je da su nivoi intaktnih zamoraca za T-limfocite iznosili x=19,09 ±1,04%
i x=10,16±0,63% za B-limfocite. Vakcinacija sojem Brucella 82-PS značajno smanjuje
broj T-limfocita 3. dana, s posledičnim porastom broja tih ćelija 7. dana. Šta više, to
smanjenje i kasnije povećanje se statistički značajno razlikuju (p<0,01). Nadalje,
najizrazitije povećanje broja T-limfocita ustanovljeno je 14. dana x =40.00±2,01%, nakon
čega sledi postupni pad, da bi 28. dana njihov broj bio blizu i sličan kao i kod intaktnih
životinja, za T-limfocite x=18,29±0,47% prema x=19,09±1,04%.
Vakcinacija je izazvala i uvećanje broja В-limfocita i to 14. dana ogleda
x=23,14±2,06%, a zatim je došlo do postepenog pada, da bi 28. dana ta vrednost bila
slična kao kod intaktnih životinja x=10,92±0,84% prema x=10,16±0,63% (Tabela 1).
122
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Nakon vakcinacije sa KAZNIVI vakcinom dobijen je sličan rezultat za T- limfocite
x=41,02 ± 2,08%, a za B-limfocite x=24,16± 2,04% (Tabela 2).
Imunizacija sa KAZNIVI vakcinom protiv bruceloze izaziva 14. dana najveće
povećanje, a 28. dana taj pad je značajan i iznosi x=17,22 ± 0,42% slično kao i kod
intaktnih životinja x=19,06 ± 1,03%, što je slučaj i kod broja B-limfocita x=11,90 ± 0,85%
prema x=10,15 ± 0,60%.
Slične rezultate ispitivanja nakon primena vakcina protiv bruceloze, u vidu
porasta T-limfocita, koji su značajno više rasli od B-limfocita su ranije u svojim radovima
dokazali i drugi autori (Краскина Н.А и сар., 1989; Степин и Кабысова, 2001).
Таbela 1. Dinamika nivoa T i B- limfocita u zamoraca imunizovanih vakcinom soja B.
abortus 82-PS
Vreme ispitivanja (dani)
3
7
10
14
21
28
Kontrola
Т-limfociti %
10,02 ±0,86*
25,79 ±1,09*
30,92 ± 1,03*
40,00 ± 2,01*
26,11 ± 0,39*
18,29 ± 0,47
19,09 ± 1,04
В-limfociti %
15,20 ±0,86*
16,07 ±0,38*
19,25 ± 0,55*
23,14 ± 2,06*
20,13 ± 0,58*
10,92 ± 0,84
10,16 ± 0,63
Napomena – * Podaci prikazani u tabeli važe za značajnost promena p 0,01.
Tabela 2. Dinamika nivoa T i B-limfocita kod zamoraca imunizovanih vakcinom soja B.
abortus KAZNIVI
Vreme ispitivanja (dani)
Т-limfociti %
В-limfociti %
3
7
10
14
21
28
Kontrola
10,22 ± 0,82*
26,77 ± 1,06*
30,90 ± 1,01*
41,02 ± 2,08*
26,10 ± 0,37*
17,22 ± 0,42
19,06 ± 1,03
15,18 ±0,84*
16,05 ±0,35*
19,23 ± 0,53*
24,16 ± 2,04*
20,10 ± 0,56*
11,90 ± 0,85
10,15 ± 0,60
Napomena – * Podaci prikazani u tabeli važe za značajnost promena p 0,01.
123
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Slika 1. Jetra, Guinea pig, 10.dan
nakon 82-PS vakcine, granularna
degeneracija hepatocita, HE, 200x
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Slika 2. Jetra, Guinea pig, 14. dana
nakon KAZNIVI vakcine, granularna
degeneracija hepatocita, HE, 200x
Granularna degeneracija hepatocita je nastala nakon primene obe vakcine, ali je
najizraženija bila 10. dana kod 82-PS vakcine, dok je kod KAZNIVI vakcine ta promena
bila najintenzivnija 14. dana od primene vakcine. Ovi nalazi su u saglasnosti sa ranijim
nalazima Kakishev i sar. (2013).
Zaključak
Obe korišćene vakcine ispoljavaju najizraženije uvećanje broja T-limfocita i Blimfocita 14. dana od primene vakcina, ali to uvećanje za T-limfocite je izraženije.
Vakcine protiv bruceloze 82-PS i KAZNIVI se javljaju kao dovoljno imunogene i
mogu se ravnopravno koristiti u imunoprofilaksi bruceloze.
Literatura:
1. Краскина Н.А., Эегер Э., Лопатина Т.К. Иммуномоделирующие свойства вакцинных
препаратов. I Всес. иммунол. съезд, Сочи, 1989, Т.1, М., 1989, С.322.
2. Салмаков К.М., Белозерова Г.А., Фомин А.М. Специфическая профилактика
бруцеллеза крупного рогатого скота. Материалы научно-произв. конф. по
проблемам ветеринарии и животноводства, Казань, 1995, С.10-11.
3. Mota J. O timo: Um pergano heio de misterios. Cienc. e cult., 2005, Vol. 41, №9, 859867.
4. Rosenthal A.S. Regulation of the immune response-role of the macrophage. N. Engl. J.
Med., 2006, V.30, P.1153-1156.
5. Nelson E.L., Pickett M.J. The recovery of Brucella and their relation to Brucella
6. phase J. Infect. Dis., 2001, V.89, P.226-232.
7. Van Furth R., Hirsch J.G., Federko M.E. Morphology and peroxidase cytochemistry of
mouse promonocytes, monocytes and macrophages. J. Exp. Med., 2007, V.132, P.794805.
8. Димов С.К., Хлыстов А.Г., Черакасская Н.И. Противоэпизоотическая эффективность
реиммунизации коров вакциной из штамма 82 Бр. абортус с различными
интервалами. В кн.: Актуальные вопросы профилактики бруцеллеза. Новосибирск,
1989, С.75-77.
124
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
9. Cornelius C.C. Cell-mediated immunity related to challenge exposure to cattle immunized
with attenuated or inactivated strains of Brucella abortus. Microbios Leff., 1997, V.37,
№135-136, P.147-158.
10. Идрисов Г.З. Иммуноморфологическая оценка новых моно- и ассоциированных
вакцин при различных способах введения их организм сельскохозяйственных
животных. Автореф. дис. докт. вет.наук. Казань, 1977, 37 с.
11. Какишев М.Г., Кушалиев К.З., Радојичић Биљана, Сравнитељна диагностика
Бруцеллеза животњих методом ПЦР и ИФА. Материали меджународној научнопрактическој конференцији „Современие интеграционие приоритети науки от
исследование до инновации поцвећеној 50-љетију Западно-Казахстанского
aграрно-технического универзитета Жанхир хан, Ураљск, 2013. п 143-148.
12. Kakishev M.G, Kushaliev K.Z, Radojicic Biljana, Use of polymerase chain reaction
(PCR) for Brucella species, identification and migration in the organism of Guinea pig.
European International Journal of Science and Technlology, Vol 2, No. 6, July, 2013.
137-142.
13. Степин В.С., Кабысова А.С. Бруцелин – реактивные Т- клетки в крови овец
реакцинированных коньюктивальным способом против бруцеллеза вакциной из
штамма 19. Вестник сельскохозяйственной науки Казахстана, 2001, № 7, С. 47 –
48.
14. Минжасов К.И. Зависимость показаний поствакцинальных иммунологических
реакций от дозы и метода введения вакцины из штамма Бр. абортус 19. Меры
борьбы с туберкулезом и бруцеллезом сельскохозяйственных животных в
Казахстане. Алма-Ата, 1986, С.80- 85.
15. Гринько В.К., Шевченко Н.Х., Шумилов К.В. и соавт. Изучение эффективности
иммунизации крупного рогатого скота вакциной из штамма 19 в малой дозе. В кн.:
Актуальные вопросы профилактики бруцеллеза. Новосибирск, 1989, С.169-170
16. Swain S.L., Croft M. Critical role of cognate interactions in the response of small, highdensity B cells. Res. Immunol., 2000, V.141, №4-5, P. 431-440.
125
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
СРАВНИТЕЛНО ИЗПИТВАНЕ ЧУВСТВИТЕЛНОСТТА НА РЕАКЦИЯ ЗА
СВЪРЗВАНЕ НА КОМПЛЕМЕНТА (РСК) ИЗВЪРШЕНА ПРИ 40 С И 370 С ЗА
ДИАГНОСТИКА НА БРУЦЕЛОЗА ПРИ ГОВЕДАТА
Atanasova Stojanka1, Dragoycheva Marina1, Yosifov Marin2, Dimitrova Evgenia1
Резюме
Извършено е сравнително изпитване за чувствителността на Реакция за
свързване на комплемента (РСК) за диагностика на бруцелоза при говедата, като
реакцията е поставена при 40 с и при 370 с. Получените резултати показват, че
двата варианта на РСК са с еднаква чувствителност и специфичност и всяка
диагностична лаборатория може сама да избере по кой вариант да работи.
A comparative study about the sensitivity of the Complement Fixation
Test (СFT) in Diagnostic of the disease brucellosis in cows held in 40 С and
370 С
Atanasova Stojanka1, Dragoycheva Marina1, Yosifov Marin2, Dimitrova Evgenia1
1
National Diagnostic Research Veterinarymedical Institute, Sofia
2
Institute of animals sciences - Kostinbrod
Summary
It was made comparative test about the sensitivity of the CFT method in in diagnostic of
the disease brucellosis in cows. The reaction was placed ad 40 С and 370 С. The
obtained results that both variants of the CFT were with equal sensitivity and specificity.
this allows diagnostic laboratory to choose under what kind of conditions to work.
126
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Увод
Съветът на общността, с Решение на Комисията от 4 март 2004 година
относно одобряване на тестовете за откриване на антитела срещу бруцелоза по
говедата в рамките на Директива 64/432/ЕИО, приема РСК като един от основните
тестове за серологична диагностика на бруцелоза при говедата [3]. Методът
показва висока чувствителност и специфичност, което е от особена важност за
правилното и своевременно диагностициране на Brucella sp. [2]. Според редица
автори [1, 2, 4] чрез РСК се откриват антитела на Brucella sp още от втората
седмица на заразяването.
РСК се поставя в два варианта – при 370С и при 40С, известни като РСК
на “топло” и на “студено”. Различни автори изразяват различни предпочитания към
съответните варианти. Al Dahouk et al [4], Niilo et al [7], Searson [12] считат, че РСК
при 370С притежава по-висока чувствителност в сравнение с тази проведена при
40С. Други автори [5, 10, 11] намират по-високи титри на антителата при поставяне
на РСК при 40 С.
В Manual of diagnostic tests and vaccines for terrestrial animals 2009,
раздел 2.4.3. [9], по който са задължени да работят НРЛ “Бруцелоза” при
НДНИВМИ и всички други лаборатории в системата на БАБХ, методът е описан и в
двата варианта.
Референтната лаборатория “Бруцелоза” на ЕС в Maisons-Alfort Париж
разработва РСК за диагностика на бруцелоза при говедата при 40С. Същата
препоръчва, без да задължава, този вариант на РСК на референтните
лаборатории от страните членки на ЕС. Стандартната оперативна процедура
(СОП) за РСК при 40С на тази лаборатория се базира на съответните нормативни
документи [8].
Референтната лаборатория “Бруцелоза” при VLA Weybridge разработва
същия метод при 370С.
С настоящето изпитване си поставихме за цел да сравним
чувствителността на РСК за диагностика на бруцелозата при говедата проведена
при 370С и при 40 С и да отговорим кой от вариантите е с по-голяма диагностична
стойност.
Материал и методи
За целта на изпитването използвахме 25 серумни проби от говеда. Пробите и
стандартната оперативна процедура за разработване на РСК на “студено” ни бяха
предоставени от Референтната лаборатория “Бруцелоза” на ЕС в Maisons-Alfort
Париж. При този вариант на реакцията общият обем на реагентите е 2,5 ml, а
първа фаза на реакцията е 16-18 часа при 40С. Реакцията се отчита след
центрофугиране на пробите и контролите непосредствено след втора фаза (30
127
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
минути при 370С) на 800-1200 оборота за 10 минути в охлаждаща центрофуга при
30С.
Изследванията по РСК при 370С извършихме според СОП на нашата
лаборатория, базирана на Manual of diagnostic tests and vaccines for terrestrial
animals 2009, раздел 2.4.3. [9] и съобразена с изискванията на БДС ЕN ISO/IEC
17025. Общият обем на реагентите също е 2,5 ml, а първа фаза на реакцията е 30
минути при 370С.
За разработването на двата варианта на метода използвахме антиген
Brucella за РСК производство на Institut Pourquier – France, партиден № 74, годен
до 31.03.2012; комплемент производство на IDVET – France, партиден № 5ML-012
годен до януари 2013; хемолизин производство на BioMérieux SA – France,
партиден № 839762701, годен до 21.10.2011; 50%-ова суспензия на овчи еритроцити
производство на BioMérieux SA – France, партиден № 863084901, годност до
12.07.2010.
И при двата варианта пробите се инактивират при 600С, а реакцията се
отчита след втора фаза, на 2-рия и 24-ия час.На кръвните серуми извършихме
серийни разреждания в геометрична прогресия както следва: 1:2, 1:4, 1:8, 1:16,
1:32, 1:64. Използваните в опита комплемент и хемолизин титрирахме
непосредствено преди започване на главния опит по метода за титрация на тези
компоненти описан в СОП.
 Интензивността на инхибиране на хемолизата при отделните
проби и съответните разреждания изразявахме по следния
начин:
 0 = 0% инхибиране (пълна хемолиза)
 1х = 25% инхибиране (75% хемолиза)
 2х = 50% инхибиране (50% хемолиза)
 3х = 75% инхибиране (25% хемолиза)
 4х = 100% инхибиране
 Титъра на антителата при изследваните проби изразявахме в
IU/ml по следната таблица, предоставена ни от Референтната
лаборатория “Бруцелоза” на ЕС:

Разреждания
на пробите
Инхибиране на хемолизата
25% (+)
50% (++)
75% (+++)
1/2
8.3
10
11.6
100% (++++)
13.3
1/4
16.6
20*
23.3
26.6
1/8
33.3
40
46.6
53.3
1/16
66,6
80
93.3
107
1/32
133
160
187
213
1/64
267
320
373
427
1/128
533
640
747
853
1/256
1 067
1 280
1 493
1 707
* Според европейските норми и OIE при 20 IU/ml, пробата е положителна
128
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Резултати и обсъждане
Резултатите от сравнителното изследване (таблица 1) показват, че
двата варианта на метода имат еднаква специфичност. При РСК на “студено” се
установяват 13 отрицателни (N) и 12 положителни (Р) проби. Същите резултати,
при същите номера проби се получават и при РСК на “топло”.
В чувствителността на реакцията при двата варианта също няма
съществени разлики. От всичките изследвани 25 проби абсолютно еднакви
резултати изразени в IU/ml по двата варианта на РСК получихме при 7 броя (
проби №№ 2, 3, 4, 6, 12, 16 и 18). По-висок титър на антителата при варианта на
“студено” получихме при проби №№ 5, 9, 13, 14 и 21, а при варианта на “топло” повисок титър се установява при проби №№ 7 и 11. Получените от нас резултати
съвпадат с резултатите на Burgess [5], Ramírez-Pfeiffer [10] и Ridler [11], които
намират по-високи титри на антителата при поставяне на РСК при 40 С. Ние
считаме обаче,че получените разлики са несъществени и не оказват влияние
върху окончателния резултат, т.е дали дадена проба е серологично положителна
или отрицателна.
Като цяло, данните от нашето изпитване не се различават от данните в
изследванията на Костов [1] и някои други автори [13], които твърдят, че Реакция
за свързване на комплемента, извършена при 4 0 С и при 370 С, показва еднаква
чувствителност и специфичност.
Различията в твърденията на други автори [13] в полза на РСК на
“студено” може да се отдадат на различията в използвания за реакцията антиген.
Според нас не би трябвало да има съществени разлики в крайния резултат,
независимо от температурата при която се осъществява първата фаза на
реакцията, поради това че принципът на РСК е един и същ ( фиг. 1). Ако в
изследвания серум има антитела, то тогава комплементът при всички
обстоятелства би се присъединил към антиген-антитяло комплекса. По същия
начин би останал свободен при отсъствие на антитела в изследвания серум.
Като заключение може да кажем, че двата варианта на РСК при
серологична диагностика на бруцелоза по говедата са с еднакви качества и всяка
лаборатория може сама да определи по кой вариант да работи. Според нас не е
необходимо да се удължава времето за изследване с почти 24 часа, прилагайки
варианта на “студено”. От опит знаем, че по някога бързината на изследването
(без това да вреди на качеството) е от голямо значение за
ветеринарномедицинската практика.
129
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Таблица 1. Серумни проби от говеда изследвани чрез РСК при 40С и
370С
РСК при 40С
Проба
№
РСК при 370С
1/2
1/4
1/8
1/16
1/32
1/64
IU/ml
(P/N)
1/2
1/4
1/8
1/16
1/32
1/64
IU/ml
(P/N)
1
0
0
0
0
0
0
0
N
1x
0
0
0
0
0
8,3
N
2
4x
4x
4x
3x
0
0
93.3
P
4x
4x
4x
3x
0
0
93,3
P
3
1x
0
0
0
0
0
8.3
N
1x
0
0
0
0
0
8,3
N
4
4x
4x
4x
4x
2x
0
160
P
4x
4x
4x
4x
2x
0
160
P
5
4x
4x
4x
4x
0
0
107
P
4x
4x
4x
2x
0
0
80
P
6
4x
2x
0
0
0
0
20
P
3x
2x
0
0
0
0
20
P
7
4x
4x
4x
2x
0
0
80
P
4x
4x
4x
3x
0
0
93,3
P
8
0
0
0
0
0
0
0
N
0
0
0
0
0
0
0
N
9
4x
4x
3x
0
0
0
46,6
P
4x
4x
2x
0
0
0
40
P
10
1x
0
0
0
0
0
8,3
N
0
0
0
0
0
0
0
N
11
4x
4x
4x
2x
0
0
80
P
4x
4x
4x
4x
0
0
107
P
12
3x
1x
0
0
0
0
16,6
N
3x
1x
0
0
0
0
16,6
N
13
4x
4x
4x
3x
0
0
93,3
P
4x
4x
2x
0
0
0
40
P
14
4x
4x
4x
0
0
0
53,3
P
4x
4x
3x
0
0
0
46,6
P
15
0
0
0
0
0
0
0
N
0
0
0
0
0
0
0
N
16
1x
0
0
0
0
0
8,3
N
1x
0
0
0
0
0
8,3
N
17
2x
0
0
0
0
0
10
N
1x
0
0
0
0
0
8,3
N
18
4x
4x
4x
2x
0
0
80
P
4x
4x
4x
2x
0
0
80
P
19
2x
0
0
0
0
0
10
N
0
0
0
0
0
0
0
N
20
0
0
0
0
0
0
0
N
0
0
0
0
0
0
0
N
21
4x
4x
2x
0
0
0
40
P
3x
2x
1x
0
0
0
33,3
P
22
3x
2x
0
0
0
0
20
P
3x
2x
1x
0
0
0
33,3
P
23
0
0
0
0
0
0
0
N
0
0
0
0
0
0
0
N
24
1x
0
0
0
0
0
8,3
N
2x
0
0
0
0
0
10
N
25
0
0
0
0
0
0
0
N
0
0
0
0
0
0
0
N
130
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Фигура 1
Антиген (AG)
+
Изследван серум
+
комплемент (С)
AG
С
Антитяло (АК) положителен
AG
АК
Антитяло отрицателен
AG
С
Свързване на комплемента
С
Свободен комплемент
+
Хемолитична система
Овчи еритроцити (Н) + хемолизин (А)
А
Н
Н
А
131
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
АК
AG
С
Н
Н
А
С
А
Няма свободен комплемент
Няма хемолиза
Теста е положителен
AG
Свободен комплемент
хемолиза
Теста е отрицателен
Reference:
1. Костов Г. Сравнително изпитване на диагностичната стойност на РСК на “топло” и
“студено” със серуми от кочове с естествена инфекция Brucella ovis. Ветеринарна
сбирка (1995), 9-10; 15-21
2. Масалски, Н. Заразни болести по овцете 2008
3. Решение на Комисията от 4 март 2004 година относно одобряване на тестовете за
откриване на антитела против бруцелоза по говедата в рамките на Директива
64/432/ЕИО на Съвета (нотифицирано под номер С(2004) 654)
4. Al Dahouk S., H. Tomaso, K. Nockler, H. Neubauer, D. Frangoulidis.. Laboratory based
diagnosis of brucellosis: A review of the literature. Part I: Techniques for direct detection
and identification of Brucella spp. Clin Lab; (2003), 49:487-505.
5. Burgess G. W, M. J. Norris Evaluation of the cold complement fixation test for diagnosis
of ovine brucellosis. Australian Veterinary Journal, (1982), 1; 23-25
6. Mantur B.G, A.S. Akki, S.S. Mangalgi, S.V. Patil, R.H. Gobbur, B.V. Peerapur. Childhood
brucellosis - a microbiological, epidemiological and clinical study. J Trop Pediatr; (2004),
50 :1537.
7. Niilo L, W Donald, Mac Donald, F Gordon, and M. William Stone - Ovine Brucellosis in
Alberta Can Vet J. (1986) June; 27(6), 245–249
8. Normative references
Bovine brucellosis, In: The OIE Manual of Diagnostic Tests and Vaccines for
Terrestrial Animals (mammals, birds and bees), 6th Edition 2008, Chapter 2.4.3, OIE,
132
Zbornik radova i kratkih sadržaja
9.
10.
11.
12.
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Paris,
624-659
http://www.oie.int/eng/normes/mmanual/2008/pdf/2.04.03_BOVINE_BRUCELL.pdf
Commission Decision of 10 December 2008 (2008/984/EC) amending Annex C
to Council Directive 64/432/EEC and Decision 2004/226/EC as regards diagnostic tests
for bovine brucellosis (notified under document number C(2008) 7642). Official Journal of
the European Union, L 352/38-L 352/45.
ISO/IEC 17025, General requirements for the competence of testing and
calibration laboratories.
OIE Quality Standard and Guidelines for Veterinary Laboratories, 2nd Edition,
2008, OIE, Paris.
Norme Française (French Standard) NF U 47-004 - Méthodes d'analyse en santé
animale, Recherche d'anticorps contre la brucellose par la micro-méthode de fixation du
complément, avril 2009, AFNOR, France.
Manual of diagnostic tests and vaccines for terrestrial animals 2008. Office
International des Epizooties, Paris, France.
Ramírez-Pfeiffer C., K. Nielsen, P. Smith, F. Marín-Ricalde, C. Rodríguez-Padilla, and R.
Gomez-Flores Application of the Fluorescence Polarization Assay for Detection of
Caprine Antibodies to Brucella melitensis in Areas of High Prevalence and Widespread
Vaccination. Clinical and Vaccine Immunology, March (2007), Vol. 14, No. 3, 299-303,
Ridler A.L., D.M. West, K.J. Stafford, P.R. Wilson, M.G. Collett -Effects of vaginal
Brucella ovis infection of red deer hinds on reproductive performance, and venereal
transmission to stags. New Zealand Veterinary Journal (2002), Vol. 50, N 4, 1, 126131(6)
Wanke, M.M., M.V. Delpino, P.C. Baldi Comparative performance of ELISA assay using
cytosolic or outer membrane antigens of Brucella for the serodiagnosis of canine
brucellosis. Vet. Microbiol (2002), 88, 367–375.
Searson, J. Sensitiviti and spcifity of two microtiter complement Ficsation test for the
diagnosis of Brucella ovis infection in rams. Aust.Vet.J (2000)
133
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
IZOLACIJA I IDENTIFIKACIJA BRUCELLA SUIS IZ POBAČENOG PLODA
KRMAČE
Oliver Radanović*, Ljubiša Veljović*, Slobodan Stanojević*, Jadranka Žutić*, Milenko
Žutić*
* Naučni institut za veterinarstvo Srbije, Beograd, Vojvode Toze 14.
Kratak sadržaj
Bruceloza je hronična, kontagiozna bolest domaćih i divljih životinja. Istovremeno, ona je
i veoma značajna zoonoza, proširena po celom svetu. Bolest uzrokuju bakterije iz roda
Brucella. Brucelozu svinja uzrokuje vrsta Brucella suis, podeljena na 5 biovara od kojih
su 1,2 i 3 značajni za svinje. Infekcija B.suis dokazana je kod domaćih i divljih životinja u
mnogim zemljama sveta. U ovom tekstu opisujemo rezultate laboratorijskog pregleda
pobačenog ploda krmače. Na laboratorijski pregled dostavljen je pobačeni plod i
komadić placente krmače.Uzorci su zasejani na odgovarajuće podloge i inkubirani u
aerobnim i uslovima 5-10% CO 2, na temperaturi od 37oC tokom 72 sata. Fenotipske
karakteristike izolovane kulture odgovarale su bakterijama roda Brucella. Postupci
identifikacije kulture bila su nastavljeni izvođenjem multipleks PCR reakcije za
dokazivanje prosustva genoma Brucella spp i diferencijaciju vrste. Bakterije su
resuspendovane u PBS 7,2 kao 10% suspenzija za ekstrakciju DNA. Ekstrakciju DNA
smo uradili komercijalnim kitom „QIAmp DNA Mini Kit 250“ (proizvođač: QIAGEN).
Multiplex PCR reakciju za dokazivanje prisustva genoma i diferencijaciju Brucella vrste
uradili smo koristeći komercijalni kit za DNA PCR reakciju „Hot Star Taq Master Mix kit“
(QIAGEN). Na hranjivim podlogama inkubiranim pod uslovima CO2 treći je dan zapažen
rast kulture. Kolonije su bile okrugle, glatke (S forma) prozirne,svetlo braon boje,
konveksne, prečnika 1-2 mm. U mikroskopskom preparatu uočeni su pojedinačni sitni
gram-negativni kokobacilarni oblici.Na osnovu,morfoloških, fizioloških i biohemijskih
osobina,kultura je bila suspektna na Brucella spp.i podvrgnuta je ispitivanjima primenom
PCR metode.Vizualizacija dobijenog PCR proizvoda urađena je na transiluminatoru pod
UV svetlom. PCR reakcija za dokazivanje prisustva genoma i diferencijaciju Brucella
vrsta dala je pozitivan nalaz.Umnoženi PCR produkt koji smo mi dobili izvođenjem ove
reakcije sastojao se od 285 baznih parova čime je dokazano prisustvo genoma Brucella
suis u ispitivanom materijalu. Rezultati ovog istraživanja ukazuju da je izolacija i
identifikacija Brucella suis uspešno izvedena.Uočeno je da je rast kulture u primoizolaciji
bio značajno obilniji pod uslovima 5-10% CO2 nego u aerobnim uslovima.Multipleks
polimeraza lančanom reakcijom dokazano je prisustvo genoma Brucella suis u
ispitivanom materijalu.Kombinacija dijagnostičkih metoda, u ovom slučaju od osnovne
bakteriološke do molekurane, pokazala se uspešnom u postupku dokazivanja etiološkog
agensa abortusa krmače.
Ključne reči: Brucella suis, pobačaj, krmača,
134
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Uvod
Bruceloza je hronična, kontagiozna bolest domaćih i divljih životinja.
Istovremeno, ona je i veoma značajna zoonoza, proširena po celom svetu (Lopes i sar.
2010). Bolest uzrokuju bakterije iz roda Brucella. Rod Brucella obuhvata devet vrsta, od
kojih su šest klasični članovi (B. abortus, B. suis, B.melitensis, B. canis, B. ovis i B.
neotomae), zatim tri nove vrste B. ceti, B. pinnipedialis i B. microti, i predložena vrsta B.
inopinata (Foster i sar. 2007, Scholz i sar. 2008, Scholz i sar. 2009). Brucelozu svinja
uzrokuje Brucella suis. Neke od ostalih vrsta se vrlo retko mogu naći kod svinja. Poznato
je 5 biovara B. suis, od kojih su 1, 2 i 3 značajni za svinje (OIE, 2009). Nekim od
navedenih biovara moguće je da se inficiraju zečevi, glodari i ljudi. Biovar 4 nalazi se kod
divljači i genetski je usko povezan sa biovarom 1. Biovar 5 B. suis inficira glodare.
Postoje dokazi o genetskoj srodnosti svih članova roda Brucella, na osnovu čega
pojedini mikrobiolozi predlažu da se ovaj rod svrsta u jednu vrstu (B.melitensis) koji bi
uključivao mnoge biovare. Infekcija B. suis biovar 2 dokazana je kod domaćih i divljih
životinja u mnogim zemljama Evrope (EFSA 2009, Hinić i sar. 2009, De Massis i sar.
2012), a takođe i u Srbiji (Radojičić 2005, Rogožarski i sar. 2009). Značajno je pomenuti
da su zečevi prirodni rezervoari B.suis (Abril i sar. 2011). Takođe je prisustvo biovara 2
utvrđeno i kod lisica (Hofer i sar. 2009) U Hrvatskoj je utvrđeno da se bruceloza divljih
svinja javlja kao endemsko oboljenje (Cvetnić i sar. 2009). Infekcija se u zapat unosi
latentno inficiranim grlima i kontaminiranom spermom kod primene veštačkog
osemenjavanja. Svinje se obično inficiraju ingestijom hrane kontaminirane kod porođaja
ili pobačaja, ili ingestijom fetusa i placente, Transmisija je moguća inhalacijom preko
konjunktiva i ozleđene kože, što se ređe događa. Prasad se može inficirati sisanjem.
Bolest se najčešće manifestuje pobačajem i neplodnošću kod krmača i orhitisom kod
nerastova. Precizna klinička slika bruceloze svinja zavisi o lokalizaciji procesa.
Najistaknutiji simptom je pobačaj. Moguće je da se krmača oprasi u redovnom terminu,
pri čemu su neka prasad sposobna da prežive dok avitalna uginu. Bruceloza je jedna od
najvažnijih bakterijskih zoonoza i predstavlja problem za javno zdravstvo (Lopes i sar.
2010). U većini slučajeva oboljenje ljudi su posledica profesionalne izloženosti
zaraženim životinjama. Takođe, pripadnici roda Brucella predstvljaju značajan rizik za
infekcije ljudi pri radu u laboratoriju. Bolest se na ljude može prenositi konzumacijom
nepasterizovanog mleka, kontaktom sa inficiranim životinjama i inhalacijom aerosol
kapljica. Dijagnostika bruceloze kod svinja obuhvata kombinaciju više testova. Najčešće
se koriste serološka ispitivanja, zatim izolacija i identifikacija uzročnika i molekularne
metode (Poester i sar. 2010, Winchell i sar. 2010). Diferencijalno dijagnostički, kod
pobačaja treba isključiti leptospirozu, bolest Aujeskoga, salmonelozu, klasičnu kugu
svinja, parvovirozu i dr.
Materijal i metode
Na laboratorijski pregled dostavljen je pobačeni plod i komadić placente krmače.
Uzorci, parenhimatozni organi ploda (jetra, slezina i sadržaj želuca) i posteljica zasejani
su na po dve ploče agar sa 5 % ovčije krvi i na 2 ploče brucela agara (Brucella agar
135
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
base, Himedia) sa selektivnim dodatkom (Brucella selective supplement Himedia). Po
jedna ploča svake podloge, inkubirabna je u aerobnim uslovima na temperature od 37°C
tokom 72 sata, a druge 2 ploče u atmosferi 5-10 % CO2, pod istim temperaturnim
režimom i dužinom inkubacije. Podloge su svakodnevno kontrolisane na pojavu rasta
kolonija. Dijagnostika je bila upotpunjena izvođenjem multipleks PCR reakcije za
dokazivanje prosustva genoma Brucella spp i diferencijaciju vrste .
Multipleks PCR reakcija je dizajnirana tako da može otkriti prisustvo genoma B.
abortus, B. melitensis, B. ovis i/ili B. suis (Bricker i Halling 1994).Kao početni materijal
koristili smo čistu kulturu Brucella spp (izolat iz ispitujućeg materijala). Bakterije su
resuspendovane u PBS 7,2 kao 10% suspenzija za ekstrakciju DNA. Ekstrakciju DNA
smo uradili komercijalnim kitom „QIAmp DNA Mini Kit 250“ (proizvođač: QIAGEN).
Multiplex PCR reakciju za dokazivanje prisustva genoma i diferencijaciju Brucella vrste
uradili smo koristeći komercijalni kit za DNA PCR reakciju „Hot Star Taq Master Mix kit“ (
proizvođač: QIAGEN). PCR reakcija je urađena u Eppendorf termoprocesoru po
termalnom protokolu autora Bricker i Halling,1994.
Rezultati i diskusija
Na hranjivim podlogama inkubiranim pod uslovima CO2 treći je dan zapažen rast
kulture.Kolonije su bile okrugle, glatke (S forma) prozirne,svetlo braon boje, konveksne,
prečnika 1-2 mm.Istovremeno na podlogama inkubiranim u aerobnim uslovima
zapažene su vrlo sitne kolonije bolje uočljive posmatranjem pod lupom (5x.).Rast
kolonija na svim podlogama bio je u čistoj kulturi bez prisustva hemolize. U
mikroskopskom preparatu nađeni su pojedinačni sitni gram-negativni kokobacilarni
oblici. U modifikovanom postupku bojenja po Ziehl-Neelson, takođe su uočeni crveni
kokobacili. Kultura je dala pozitivnu reakciju katalaze, oksidaze i ureaze. Nije
ustanovljeno stvaranje indola, H2S niti otapanje želatina. Supklutivacijom je dokazana
vijabilnost kulture držane 30 dana na temperature od +4oC. Na osnovu dobijenih
rezultata,postavljena je sumnja na Brucella sp., pa je kultura podvrgnuta identifikaciji
primenom molekularne metode (PCR).Vizualizacija dobijenog PCR proizvoda urađena je
na transiluminatoru pod UV svetlom i fotografisana. PCR reakcija za dokazivanje
prisustva genoma i diferencijaciju Brucella vrsta dala je pozitivan nalaz (slika 1).
Navedena multipleks PCR reakcija pouzdano otkriva 4 Brucella vrste pri čemu
umnoženi deo genoma ima različit broj baznih parova a Brucella suis daje PCR proizvod
od 285 baznih parova.
Umnoženi PCR produkt koji smo mi dobili izvođenjem ove reakcije sastojao se
od 285 baznih parova čime je dokazano prisustvo genoma Brucella suis u ispitivanom
materijalu. Bruceloza predstavlja značajno oboljenje ljudi i životinja širom sveta, mada
njena incidencija i prevalencija variraju od zemlje do zemlje (Lopes i sar.,2010). Prateći
rastući problem ovog oboljenja, razvijale su se nove, savremenije, dijagnostičke metode
uključujući i dijagnostiku bruceloze svinja (Winchell i sar.,2010,Poester i sar.,2010, Abril i
sar.,2011).Izolacija i identifikacija kao osnovne bakteriološke metode i dalje ostaju kao
sigurni dijagnostički testovi. Međutim, sobzirom da su za njihovo izvođenje potrebni
visoko kvalifikovani kadrovi, oprema i poseban prostor, što uz prisutan rizik po zdravlje
136
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
laboratorijskih radnika, dovodi do toga da se ova metoda izvodi samo u manjem broju
laboratorija.Iz tih razloga prednost imaju serološke metode.Serološka dijagnostika
bruceloze znatno je napredovala u poslednje vreme, razvojem vrlo osetljivih i specifičnih
lako izvodljivih testova u rutinskom radu.Takođe, razvijene su molekularne metode koje
se koriste bilo samostalno ili u kombinaciji s klasičnim bakteriološkim tehnikama.
Slika 1. Pozitivan nalaz B.suis na PCR transiluminatoru
Zaključak
Rezultati ovog istraživanja ukazuju da je izolacija i identifikacija Brucella suis
uspešno izvedena čime je dokazano da je uzrok pobačaja krmače identifikovani
patogen.Uočeno je da je rast kulture u primoizolaciji bio značajno obilniji pod uslovima 510% CO2 nego u aerobnim uslovima.Kultura držana 30 dana na temperature od +4oC
zadržala je vijabilnost.Rast kolonija u čistoj kulturi navodi na zaključak da je uzorkovanje
pravilno izvršeno čime je izbegnuta spoljašnja kontaminacija uzorka, ne tako retka
pojava u rutinskom radu.
Multipleks polimeraza lančanom reakcijom dokazano je prisustvo genoma
Brucella suis u ispitivanom materijalu.bPCR metoda zasniva se na upotrebi visoko
specifičih reagenasa (prajmeri) koji omogućavaju polimeraza lančanu reakciju samo u
slučaju da je u ispitivanom materijalu prisutan genom komplementaran upotrebljenim
prajmerima što je slučaj u ovom radu.
137
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Reference:
1. Abril C, Thomann A, Brodard I, Wu N, Ryser-Degiorgis MP, Frey J, Overesch G. A novel
isolation method of Brucella species and molecular tracking of Brucella suis biovar 2 in
domestic and wild animals. Vet Microbiol. 2011. 150(3-4):405-10.
2. Bricker BJ, Halling SM. Differentiation of brucella abortus bv. 1, 2, and 4, Brucella
melitensis, Brucella ovis and brucella suis bv. 1 by PCR ; Journal of clinical microbiology
1994 , 32 (11):2660.
3. Cvetnić Z, Spicić S, Toncić J, Majnarić D, Benić M, Albert D, Thiébaud M, Garin-Bastuji
B. Brucella suis infection in domestic pigs and wild boar in Croatia. Rev Sci Tech.
2009;28(3):1057-67.
4. De Massis F, Di Provvido A, Di Sabatino D, Di Francesco D, Zilli K, Ancora M, Tittarelli M.
5. Isolation of Brucella suis biovar 2 from a wild boar in the Abruzzo Region of Italy. Vet Ital.
2012; Oct-Dec.48(4):397-404, 387-95.EFSA. Porcine brucellosis (Brucella suis) The
EFSA Journal 2009;(1144):1-112
6. Foster, G., B. S. Osterman, J. Godfroid, I. Jacques, and A. Cloeckaert. Brucella ceti sp.
nov. and Brucella pinnipedialis sp. nov. for Brucella strains with cetaceans and seals as
their preferred hosts. Int. J. Syst. Evol. Microbiol. 2007;57:2688–93.
7. Hinić Vladimira, Isabelle Brodard, Andreas Thomann, Milena Holub, Raymond Miserez
and Carlos Abril. IS711-based real-time PCR assay as a tool for detection of Brucella
spp. in wild boars and comparison with bacterial isolation and Serology. BMC Veterinary
Research2009; 5:22
8. E. Hofer, S. Revilla-Fernández, S. Richter, H. C. Scholz, Y. Gruber, K. Reisp, P. Winter
Isolation of Brucella suis biovar 2 and Brucella microti from mandibular lymph nodes of
red foxes2012;. http://www.ages.at/uploads/media/
9. Lopes LB, Nicolino R, Haddad JPA. Brucellosis-Risk factors and prevalence:A Review.
The Open Veterinary Science Journal.2010;(4):72-84.
10. OIE, Porcine brucellosis.2009.Chapter 2.8.5.
11. Poester FP, Nielsen K, Samartino LE, Yu WL. Diagnosis of Brucellosis. The Open
Veterinarycience Journal.2010;(4):46-60.
12. Radojičić S. Bruceloza – Epizootiološki i dijagnostički izazov. Veterinarski glasnik 2005;
59(1-2): 79-87.
13. Real- Klevezes DS, Martinez Vasquez IO, Merino AL, Martinez-Soriano HP. Single step
PCR for detection of Brucella spp from blood and milck of infected animals, Journal of
Clinical Miccrobiology.1995,33 (15):3087-90.
14. Rogožarski D, A. Potkonjak, M. Gagrčin, B. Lako, B. Plavšić Izolacija I identifikacija
Brucella suis biotip 2 iz punktata epididimisa nerasta obolelog od bruceloze Vet. glasnik
2009;63 (3-4):153 – 161.
15. Scholz, H. C., Z. Hubalek, I. Sedlacek, G. Vergnaud, H. Tomaso, S. Al Dahouk, F.
Melzer, P. Kampfer, H. Neubauer, A. Cloeckaert, M. Maquart, S. M. Zygmunt, M. A.
Whatmore, E. Falsen, P. Bahn, C. Gollner, M. Pfefer, B. Huber, H. J. Busse, and K.
Nockler. Brucella microti sp. nov., isolated from the common vole Microtus arvalis. Int. J.
Syst. Evol. Microbiol.2008;58:375–382.
16. Scholz, H. C., K. Nockler, C. Gollner, P. Bahn, G. Vergnaud, H. Tomaso, S. Al-Dahouk,
P. Kampfer, A. Cloeckaert, M. Maquart, M. S. Zygmunt, A. M. Whatmore, M. Pfeffer, B.
Huber, H. J. Busse, and B. K. De.Brucella inopinata sp. nov., isolated from a breast
implant infection. Int. J. Syst. Evol. Microbiol.2009; doi10.1099/ijs. 0.011148-0.
138
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
17. Winchell JM, Wolff BJ, Tiller R, Bowen MD, Hoffmaster. Rapid Identification and
Discrimination of Brucella Isolates by Use of Real-Time PCR and High-Resolution Melt
Analysis. Journal of clinical Microbiology;2010: 697–70
139
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
SEROLOGICAL DIAGNOSIS OF BRUCELLOSIS: EU-REFERENCE LABORATORY
COMPLEMENT FIXATION TEST
Majda Golob, Matjaž Ocepek, Brane Krt
University of Ljubljana, Veterinary faculty, Institute for microbiology and parasitology,
Gerbičeva 60, 1000 Ljubljana, Slovenia
Abstract
Brucellosis is one of the most important zoonotic diseases worldwide, causing significant
economic losses in livestock and has great impact on public health. Laboratory diagnosis
is based on direct examination of clinical specimens, bacterial culture,serology and
molecular methods. Serological diagnosis was described more than one hundred years
ago and since then a lot of sensitive and specific new tests have been developed. The
complement fixation test (CFT) is technically challenging because of the number of
reagents required, but it is a widely used confirmatory test forbrucellosis.The CFT is also
one of the OIE prescribed test for international trade.
This paper describes a standard technique aiming at detecting antibodies specific of
Brucella species (especially B. abortus, B melitensis and B. suis) by the complement
fixation test (CFT) in animal sera recommended by EU Reference Laboratory for
Brucellosis.
Keywords: brucellosis, serological diagnosis, complement fixation test, EU-RL CFT
140
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Introduction
Brucellosis is an important worldwide zoonotic illness and a significant cause of
reproductive losses in animals. The most common clinical signs of the disease in
animals are abortion, retained placenta, orchitis, epididymitisand arthritis. Brucellosis is
easily transmissible to humans, causing undulant fever -fluctuations in body temperature
- which may progressto a more chronic form and can also produce serious complications
affecting the musculoskeletal, cardiovascular and central nervous systems.It is an
occupational disease of veterinarians, abattoir workers, laboratory technicians and
farmers. Majority of brucellas are potentially pathogenic for humans, but B. abortus, B.
melitensis, andB. suis are the most common causative agents of human brucellosis(OIE,
2009, Songer et al, 2005).
Laboratory testing of brucellosis is very important for a correct identification of the
disease in humans and for the detection and confirmation in animals. The diagnosis of
brucellosis is performed by a combination of different methods. Definitive diagnostic
technique is usuallly made by isolation and identification of the bacteria, but for many
reasons serological tests are preferred(Poester et al, 2010, Songer et al, 2005).
The first serological test for the detection of antibody to Brucella infection was
reported more than one hundred years ago (Wright et al, 1897). Since then a lot of
improvements of diagnostic methods have been made. Therefore, a number of
modifications were developed along with other types of tests. The procedures are
divided into two broad groups, the primary binding tests and the conventional tests
(Poester et al, 2010). Primary binding assays directly measure the interaction of antibody
and antigen while conventional tests, such as the complement fixation test (CFT),
measure secondary phenomena – activation of complement (Poester et al, 2010, Gall et
al, 2004, Nielsen, 2002). Traditionally screening tests are usually inexpensive, fast,
simple to perform and highly sensitive, but not necessarily highly specific while
confirmatory tests are required to be both,sensitive and specific (Gall et al, 2004).The
CFT is widely used and accepted as a confirmatory test although it is complex to
perform, requiring adequately trained staff to accurately titrate and maintain the
reagents. There are numerous modifications of the CFT in practice in different
laboratories. This test is most conveniently carried out in a microtitre format. The EU
Reference Laboratory (EU-RL)for Brucellosis has issuedstandard operating procedure
(SOP) for the purpose of theestablishment andharmonizationof standardised technical
procedures at the EU level.The objective of this SOP is to implement the EU
standardised CFT and improve the technical skills of the EU NRLs (EU-National
Reference Laboratories).
Materials and methods
Principle: The basis for CFT is that dilutions of the tested serum, antigen and a
pretitrated amount of complement are added together.After a suitable time a pretitrated
amount of sheep erythrocytes coated with rabbit antibody (sensitized erythrocytes) is
added. If antibodies are present in the serum, they will bind to the antigen and
141
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
complement will be activated.Therefore thecomplement is not available anymore to be
activated by the secondary immune complex of sheep erythrocytes and rabbit antibodies
resulting in no or only slight lysis of the erythrocytes. Alternately, if specific antibodies
were not present, complement would cause lysis of the sensitized sheep erythrocytes
which is assessed visually.
The CFT method described is the cold fixation in microtitration plates.
Materials:
-
-
-
-
-
-
Antigen (Ag):is a 0.5 % phenol-saline suspension of inactivated B. abortus biovar
1, strain 99. The antigen is available commercially, for veterinary use and must
be diluted and stored according to the supplier’s instructions.The supplier must
certify that the activity of the antigenic preparation has been standardised against
the international primary (OIEISS) or National secondary standard, with the
technique established in this document and according to OIE
requirements.Antigen is used at a volume of 25 μl.
Test sera:Sera are tested, once inactivated, at a 25-μl volume at a 1/2 dilution or
in any other dilution (1/4, 1/8, 1/16, 1/32 and 1/64) according to the specifications
requested for the test.
Control sera:are used, once inactivated, at a volume of 25 μl, at a 1/4 dilution for
the negative control serum and at dilutions around the expected titre for the
positive control serum.
Complement (C)/freeze-dried guinea-pigcomplement:is used at a volume of 25 μl
and it contains six 50% haemolytic units of complement (CH50). The complement
is available commercially, and should be reconstituted according to the supplier’s
instructions. For the CFT, the complement should be diluted according to the
result of the complement titration.
Sensitised Sheep Red Blood Cells (SRBCs):used at a volume of 50 μl, are a
mixture of equal volumes of SRBCs suspension at 2.5 %, and of a rabbit
haemolysin dilution at a titre of twice the minimum concentration required to
produce 100% lysis of SRBCs in the presence of a titrated solution of guinea-pig
complement (two 100%-haemolytic-units).
Rabbit haemolytic anti-SRBC serum (haemolysin):should be diluted according to
the titration performed for each new batch.
Controls: serum control, antigen control, complement control, sensitised SRBCs
control, haemolysis standard control, positive and negative control sera.
Protocol:
1. Preparation of erythrocytes: Sheep red blood cells are diluted to 2.5 %
(final dilution) in veronal buffer (VB). This suspension should be prepared
in a sufficient quantity to perform both the complement titration and the
tests.
142
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
2. Preparation of the haemolysin:Rabbit haemolytic anti-SRBC serum is
diluted according to the results of the titration in VB.Prepare an initial
1/250 dilution of the haemolysin (H) and this dilution is the first of the
series of dilutions presented below:
Table 1: Scheme of haemolysin dilutions.
Haemolysin (H)
-
1/2
1/4
1/8
1/12
1/16
1/20
1/24
dilution 1:250
+
buffer (µl)
50
50
+
50
10
+
30
10
+
70
10
+
110
10
+
110
10
+
190
10
+
230
final dilution H
1/250
1/500
1/1000
1/ 2000
1400
1/4000
1/5000
1/ 6000
Titration of haemolysin is performed in microplates. For this purpose prepare
also a complement dilution with complement in excess (1/10) and a SRBCs suspension
at 2,5 %.Each preparation is distributed in duplicates in a microtiter plate following the
chart below (Table 2). We shake the plate, cover it and put in the incubator at 37°C for
30 min. After incubation we centrifuge the plate at 200 – 400 g for 5 – 10 min.
Table 2: Distribution scheme of the reagents on microplates (titration of haemolysin).
wells
H
dilutions
diluted
H (µl)
SRBCs
2,5%
(µl)
1 HC*
2
3
4
5
6
7
8
9
1/250
1/250
1/500
1/1000
1/ 2000
1/1400
1/4000
1/5000
1/ 6000
25
25
25
25
25
25
25
25
25
25
25
25
25
25
25
25
25
25
VB
75
C 1/10
(µl)
-
50
50
50
50
50
50
50
50
25
25
25
25
25
25
25
25
3. Preparation of the antigen:Dilute the antigen according to the supplier’s
instructions.
4. Preparation of the complement:Titration of the Complement
Prepare a 1/100 dilution of the complement in VB and distribute in transparent
tubes (see Table 3). Shake the tubes and incubate in wather bath at 37°C for 30 min.
Prepare the sensitised SRBCs. Mix the necessary quantities for the complement titration
20 minutes before use and leave at laboratory room temperature. Then distribute 400 µl
of the sensitised SRBCs per tube and shake the tubes. Place them in the water bath at
143
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
37°C for 30 min and immediately after the water bath incubation centrifuge the tubes
between 400 to 800 g for 5 to 10 min.
Table 3: Distribution scheme of the reagents in tubes (titration of complement).
5. Preparation of the test and control (positive and negative) sera:
Inactivate undiluted sera for 30 min in water bath at 59°C ± 1°C. 25 μl of each
inactivated test-serum is mixed to 75 μl of VB in an intermediate plate to prepare the 1/4
dilution (or 50 μl / 50 μl for a 1/2 dilution).25 μl of this 1/4 dilution (or 1/2 dilution) are
placed in the well of the first, second and third rows.The first row is an anticomplementary control for each serum. Volumes of 25 μl of VB are added to the wells of
the first row (anti-complementary controls) to compensate for lack of antigen. Volumes of
25 μl of VB are added to all other wells except those of the second row. Serial doubling
dilutions are then made by transferring 25 μl volumes of serum from the third row
onwards; 25 μl of the resulting mixture in the last row are discarded. Do the same for the
positive control serum. The negative control serum is tested at 1/4 dilution only. Prepare
also the anti-complementary control, antigen control, complement control and sensitised
SRBCs control (see Table 4). Shake the plates, cover them and place them at 5°C
overnight (16 – 20 h).
Table 4: Preparation of controls.
anti - complementary control
antigen control
complement control
sensitised SRBCs control
diluted
serum
25 µl
75 µl
VB
25 µl
25 µl
50 µl
-
diluted
antigen
25 µl
-
C 6 H50
25 µl
25 µl
25 µl
25 µl
144
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
6. Visualization (next day):Preparation of the sensitised SRBCs: mix equal
quantities of the haemolysin and erythrocytes(2,5 %) and leave the mixture at room
temperature for 10 min. Take the plates out of the refrigerator and place them for 10 min
in the incubator at 37°C.Add 50µl of the sensitised SRBCs (20 min at the room
temperature) in each well, shake the plates, cover them and place them in the incubator
at 37°C for 30 min. Immediately after the incubation centrifuge the plates between 200 to
400 g for 5 to 10 min. Otherwise, they should be placed at 5°C for 2–3 hours to allow
unlysed cells to settle.
7. Validation:The series of tests is validated by the result of its controls:
antigen control
100 % haemolysis
complement control
100 % haemolysis
sensitised SRBCs control
0 % haemolysis
negative serum control
100 % haemolysis
the positive control serumis visualized at the expected titre ± one dilution
Results
Titration of haemolysin:The haemolysin control (HC) shall not present any
haemolysis. The highest dilution that causes a 100 % haemolysis will determine the 100
% haemolytic unit. In the CFT, two units are used, that is the double of the quantity
determined by the titration.
Titration of the complement:Prepare a haemolysis control at 50 %: mix at equal
quantities (500 µl) the supernatant of a tube presenting a haemolysis of 0 % (if not
existent in the range, use VB) and the supernatant of a tube presenting a haemolysis of
100 %. If there is no tube presenting a haemolysis of 100 % within the range, a
haemolysis control at 50 % should be obtained by preparing a suspension with 400 µl of
the sensitised SRBCs and 1600 µl of distilled water. Take as H50 unit the tube that
presents a supernatant with the same colour as the haemolysis control at 50 % thus
prepared. We calculate the quantity of complement required for the test.
Reading and interpretation of the results:
The reading is made by evaluating the color of the supernatant in comparison to
a haemolysis standard control range that is prepared as follows:
Haemolysis control (%)
VB (µl)
antigen control
Total Haemolysis supernatant (µl)*
100
0
0
100
75
+
25
75
50
++
50
50
25
+++
75
25
0
++++
100
0
*prepared from 100 % haemolysis wells
145
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
The raw results are expressed according to the percentage of the observed
haemolysis. The end-point of the reaction is taken as the highest dilution showing 1 +
reaction or greater, i.e. 25% or more fixation.Interpretation is done after the conversion
of titration results, expressed in international units of complement fixation per millilitre
(IU/ml) established as follows in Table 5.
Table 5: Interpretation of the results.
According to OIE and
EU requirements, a
result of 20 IU/ml (i.e. at
least
50
%
of
haemolysis inhibition at
1/4 dilution) is positive.
Disscusion and conclusion
Laboratory testing is very important for the detection and confirmation of
brucellosis in animals.The isolation and identification of the causative agent remains the
most reliable method (if it is positive), but it is time-consuming, hazardous and must be
performed by highly skilled persons. The World Health Organization (WHO) laboratory
biosafety manual classifies Brucella in Risk group III. Laboratory work should be carried
out with a minimum of risk to the health of the staff and the environment. Brucellosis is
one of the most common laboratory - acquired infections, and strict safety precautions
should beobserved when handling cultures and heavily infected samples, such as
abortion materials.Laboratory manipulation of live cultures or contaminated material from
infectedanimals is hazardous and must be done under containment level 3.For these
reasons and in situations where bacteriological examination is not practicable, diagnosis
should be based on serological methods (OIE, 2009).
No single serological test is appropriate in all epidemiological situations. They all
have limitations especially when it comes to screening individual animals (Nielsen et al,
2006, Godfroid et al, 2002).The primary binding tests are ideal screening tests because
of their low cost and higher sensitivity and specificity. Combining the primary binding
tests with other conventional tests may potentially increase the overall sensitivity or
specificity for a diagnostic laboratory and reduce false positive reactions (Gall et al,
2004).
The CFT has been a valuable assay in control or eradication programs as a
confirmatory test and it is recommended by the OIE as a test prescribed for international
trade(OIE, 2009). The CFT is technically challenging because a large number of different
146
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
reagents are necessary, a large number of various controls are required, a number of
reagent titrations are needed each time the assay is set up and the results are subjective
(Nielsen, 2002). However, in order to obtain valid results in CFT concerning various
aspects of diagnosis it is obviously essential to prepare reliable reagents.
As an OIE prescribed test the consistent performance by the CFT must be
troublesome to reference laboratories. Exchange of proficiency panels between
laboratories would assist in harmonising results and improve diagnostic performance
nationally and internationally.
References
1. Commission Decision of 10 December 2008 (2008/984/EC) amending Annex C
to Council Directive 64/432/EEC and Decision 2004/226/EC as regards
diagnostic tests for bovine brucellosis (notified under document number C(2008)
7642). Official Journal of the European Union, L 352/38-L 352/45.
2. EU-Reference Laboratory (EU-RL) for Brucellosis. Brucellosis Complement
Fixation Test (EU RL cold technique), Standard Operating Procedure. Paris
2010; revision 3: 1-15.
3. Gall D, Nielsen K. Serological diagnosis of bovine brucellosis: a review of test
performance and cost comparison. Rev. Sci. Tech. Off. Int. Epiz 2004; 23 (3):
989-1002.
4. Godfroid J, Saegerman C, Wellemans V et al. How to substantiate eradication of
bovine brucellosis when aspecific serological reactions occur in the course of
brucellosis testing. Vet. Microbiol. 2002; 90: 461-77.
5. Nielsen K, Smith P, Yu W et al. Serological discrimination by indirect enzyme
immnoassay between the antibody response to Brucella sp. and Yersinia
enterocoliticaO:9 in cattle and pigs.Vet. Immunol. Immunopathol. 2006; 109: 6978.
6. Nielsen K. Diagnosis of brucellosis by serology. Veterinary Microbiology 2002;
90: 447-59.
7. OIE, Bovine brucellosis, In: The OIE Manual of Diagnostic Tests and Vaccines
for Terrestrial Animals (mammals, birds and bees). OIE, Paris, 2009: Chapter
2.4.3.
8. http://www.oie.int/fileadmin/Home/eng/Health_standards/tahm/2.04.03_BOVINE_
BRUCELL.pdf
9. Poester FP, Nielsen K, Samartino LE, Yu WL. Diagnosis of Brucellosis. The
Open Veterinary Science Journal 2010; 4: 46-60.
10. Songer JG, Post KW. Veterinary microbiology: Bacterial and fungal agents of
animal disease. Missouri: Elsevier Saunders, 2005: 200–7.
11. Wright AE, Smith F. On the application of the serum test to the differential
diagnosis typhoid and Malta fever. Lancet,1897; 1: 656-9.
147
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
BAKTERIOLOŠKA I MOLEKULARNA DIJAGNOSTIKA BRUCELOZE
Matjaž Ocepek, Brane Krt, Urška Zajc, Tina Pirš, Mateja Pate
Institutzamikrobiologijo in parazitologijo, Veterinarskafakulteta, Univerza v Ljubljani,
Gerbičevaulica 60, 1000 Ljubljana, Slovenija
Kratak sadržaj
Bruceloza je zarazna bolest životinja i ljudi, koja uzrokuje velike štete u proizvodnji
preživara i svinja. Pogotovo su brucele opasne za zdravlje farmera, veterinara i
laboratorijskih radnika, tako su najčešći uzročnici laboratorijskih zaraza.
Za dijagnostiku bruceloze se pored izolacije uzročnika upotrebljavaju serološke i
molekularne metode. Izolacija brucela iz patološkog materijala je najpouzdanija metoda i
ako ih je ponekad, zbog malog broja, dosta teško dokazati. Najbolji materijali za pretragu
su pobačeni plodovi, posteljice ili inficirani organi (testis, epididimis, limfničvorovi).
Izolate, koji porastu na selekcionim ili osnovnim podlogama bez ili sa preobogaćenjem,
identificiramo sa bojenjem, aglutinacijom, biohemijom ili najčešće molekularnom
dijagnostikom. Odmolekularnihtestova se najvišekoristimultipleks PCR zvan Bruceladder (Ingenasa). Usled skraćivanja vremena i ponekad dizanja osetljivosti se mogu
molekularne metode upotrebljavati također za dokazivanje DNA brucela direktno u
materijalu.
Zbog slabe osetljivosti bakterijskih i molekularnih metoda bi u budućnosti morali polagati
više pažnje za ispopunjenje sadašnjih testova, da bi tako omogućili bolju kontrolu
bolesti.
KLJUČNE REČI: bruceloza, dijagnostika, laboratorijske infekcije
148
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Uvod
Bruceloza je zarazna bolest životinja i ljudi, koja uzrokuje velike štete u
proizvodnji preživara i svinja. Pogotovo su brucele opasne za zdravlje farmera,
veterinara i laboratorijskih radnika, tako su najčešći uzročnik laboratorijskih infekcija. U
dijagnostici bruceloze se najviše upotrebljavaju serološke metode. Za definitivno
potvrđivanje dijagnoze potrebna je izolacija uzročnika. U zadnje vreme se izolovane
kolonije najčešće identificiraju sa molekularnim metodama. Te metode nisu samo
najsigurnije, nego je i rad na molekularnoj dijagnostici manje opasan od implementacije
klasične identifikacije. Kao prvo je za molekularnu dijagnostiku dovoljan mali broj
bakterija i drugo, brucele se mogu odmah inaktivirati i posle radimo sa mrtvim
bakterijama. Metode molekularne dijagnostike možemo upotrebljavati i za dokaz brucela,
odnosno DNA brucela, direktno u pretraživanom materijalu.
Bakteriološkapretraga
Izolacija brucela iz patološkog materijala je najpouzdanija metoda i ako ih je
ponekad, zbog malog broja, dosta teško potvrditi. Najbolji materijali za pretragu su
pobačeni plodovi, posteljice ili inficirani organi (testis, epididimis, limfni čvorovi). Povoljan
materijal za pretragu (čije uzimanje je punomanje opasno za infekciju) je i vaginalni bris
ili (još bolje) bris materičnog vrata, kojeg možemo slat u pretragu bez transportne
podloge.
Bakteriološka pretraga obično počinje sa bojenjem zaraznog materijala.
Razmaze možemo bojiti po Macchiavellu, Kösterju ili sa prilagođenom bojanju po
Ziehl-Neelsenu. Bojenje nam služi samo za orijentaciju, jer brucele u razmazu ne
možemo razlikovati od nekih drugih bakterija. Pored bojanja brucele možemo tražiti u
razmazu uz pomoć markiranih (fluorokromi, encimi) protivtela.
Za izolaciju brucela upotrebljavamo kompleksne podloge, koje sadrže različite
aminokiseline, tiamin, nikotinamid i jone magnezija. Za bolju rast podlogama dodamo još
5−10 % seruma ili krvi. Za izolaciju iz zagađenog materijala upotrebljavamo selektivne
podloge sa antibioticima. Izolate u prvo determiniramo na bazi morfologije kolonija i rasti
u prisustvu CO2. Od biohemijskih testova nam za prvu orijentaciju služi test sinteze
ureaze, koji je karakterističan za brucele (osim B. ovis) i obično pozitivan već za pola do
dva sata.
Za determinaciju do vrste koristimo test utvrđivanja oksidativnog metabolizma
nekih aminokiselina i ugljenih hidrata. U te svrhe služi nam Warburgov ili Gilsonov
respirometer, koji u zatvorenom sistemu meri potrošnju kiseonika, tako da možemo
odrediti, da li dođe do oksidacije određenih supstrata. Metoda je veoma izazovna i
skupa, pa se zbog toga i sve više opušta. Zbog velike opasnosti laboratorijske zaraze,
preporučuje se samo za referentne laboratorije. Pored ovog testa možemo brucele
determinirati i fagotipizacijom, koja se također upotrebljava samo u malom broju
laboratorija. Rutinsko se upotrebljava pet grupa fagova: Tbilisi, Weybridge, Firence,
Berkeley i R, ponekad pa još Izatnagar i Nepean.
149
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Malo jednostavnije se možemo pri određivanju vrste pomagati sa aglutinacijom
sa monospecifičnim antiserumima (A, M, R) protiv određenih antigena. Isto tako je
jednostavan za upotrebu i test rasta na podlogama bojama, u kojem kulture zasejemo
na podloge sa bazičnim fuksinom odnosno tioninom. U odnosu na to, dali bakterije rastu
na određenoj podlozi, zaključimo, koji vrsti ili biotipu pripadaju (Nielsen i Duncan, 1990;
OIE, 2011).
Shema 1: Bakteriološka pretraga na brucele
materijal
dokazivanje sa markiranim protivteli
(fluorokromi, encimi)
Bioassai (zamorče)
molekularne metode (PCR)
mikroskopska pretraga
Prilagođeno bojanje po Ziehl Neelsenu,
Kösters-u, Gram-u, Macchiavello-u
izolacija
Obrada materijala
homogenizacija
, koncentracija
,
Neselektivne podloge
sađenje na
selektivne podloge
(+ antibiotik): Farrell, Thayer–Martin,
Castañeda (bifazna podloga – za tekuće uzorke)
inkubacija kod 37oC, u atmosferi bes CO2 (B. suis biovar 2) ili sa 5-10% CO2 (B. abortus, B. ovis)
Solidne podloge do 15 dana, tekuće obogaćene podloge  do 6 tjedna, subkultura svaki tjedan
KA, ČA, SDA, TSA, brucela agar
determinacija
molekularna
utvrđivanja oksidativnog metabolizma
klasička biohemijska
serološka
Molekularna pretraga
Zbog kompliciranosti nekih klasičkih metoda i zbog opasnosti zaraze
laboratorijskih radnika se danas za determinaciju i tipizaciju uglavnom koriste
molekularne metode. Usled veoma uniformnih genoma različitih vrsta brucela,
molekularne metode bile su u početku ograničene na utvrđivanje gena, koji su značajni
za čitav rod brucela odnosno za vrste B. abortus i B. melitensis. Prvi upotrebljivi test za
determinaciju više vrsta brucela, tako zvani AMOS PCR, razvili sta Brickerjeva i
Hallingova 1994. godine. Ovog testa, s kojim možemo dokazivati biovare 1, 2 i 4 B.
abortus, biovar 1 B. suis, B. melitensis i B. ovis, još uvek se poslužuje dosta laboratorija
(Bricker i Halling, 1994).
150
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Slika 1: AMOS PCR –agarozni gel
B. ovis
B. melitensis
B abortus
B. suis
Kasnije bio je razvijen multipleks PCR zvan Bruce-ladder (Ingenasa) i koji danas
dominira u većini laboratorija (Garcia-Yoldi i sur., 2006).
Slika 2: Bruce-ladder– kapilarna elektroforeza
1
2
3
2
4
2
5
3
3
K+
K-
Legenda: 1 = B. ovis; 2 = B. melitensis; 3 = negativno; 4 = B. suis; 5 = B. abortus
151
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Metode molekularne dijagnostike možemo upotrebljavati i za dokaz brucela
direktno u pretraživanom materijalu (Leal-Klevezas i sur., 1995; Serpe i sur., 1999;
Bricker, 2002; Imaoka i sur., 2007).
Za potrebe molekularne epidemiologije bila je još prije nekoliko godina u upotrebi
metoda utvrđivanja polimorfizma dužina restrikcijskih fragmenata (engl. restriction
fragment lengthpolymorphism, RFLP) (IS711 RFLP), umjesto koje danas radimo analizo
broja uzastopnih ponavljanja na različitim lokusima (engl. multiplelocusvariablenumber
tandem repeats, MLVA) (Al Dahouk i sur., 2007; De Santis i sur., 2011).
Diskusija
Laboratorijska dijagnostika bruceloze je veoma izazovna. Momentalno najviše se
bazira na serološkim metodama koje nisu uvek dovoljno specifične. Na drugoj strani je
bakteriološka pretraga opasna, duga i zahtevna. Pored toga, trebamo za izvedbu
pretrage i interpretaciju rezultata iskusne stručnjake, njezina je osetljivost još puno
manja od seroloških pretraga. U koliko sa bakteriološkom pretragom izoliramo brucele,
molekularne metode nama omogućavaju pouzdanu i relativno jednostavnu identifikaciju
uzročnika. Isto tako možemo u dobro opremljenom laboratoriju dosta brzo napraviti i
molekularnu tipizaciju sojeva, i tako doći do neophodnih podataka za epidemiološku
analizu bolesti.
Direktno dokazivanje brucela u materijalu je brže i sigurnije od bakteriološke
pretrage, ali je osetljivost metode samo uporediva sa izolacijom uzročnika. Sa našim
istraživanjima, koja se slažu sa podacima u literaturi, utvrdili smo, da za pozitivan test
PCR trebamo od prilike 30 bakterija u reakciji, što znači između 10 i 50 hiljada bakterija
u gramu materijala, što je od prilike 100 puta više nego kod nekih drugih bakterijskih
bolesti (tuberkuloza, paratuberkuloza, klostridijske infekcije). Zbog toga bi u budućnosti
morali polagati više pažnje na ispopunjenje sadašnjih testova, da bi tako omogućili bolju
kontrolu bolesti.
Literatura
1. Al Dahouk S, LeFleche P, Nockler K, etal. EvaluationofBrucella MLVA typing for human
brucellosis. J MicrobiolMethods. 2007; 69 (1): 137−45.
2. Bricker BJ, Halling SM. DifferentiationofBrucella abortus bv. 1, 2, and 4,
Brucellamelitensis, Brucellaovis, andBrucellasuisbv. 1 by PCR. J ClinMicrobiol. 1994; 32
(11): 2660−6.
3. Bricker BJ. PCR as a diagnostictool for brucellosis. VetMicrobiol. 2002; 90 (1−4): 435−46.
4. De Santis R, Ciammaruconi A, Faggioni G, etal. Highthroughput MLVA-16 typing for
Brucellabased on themicrofluidicstechnology. BMC Microbiol. 2011; 11: 60.
5. Garcia-Yoldi D, Marin CM, de Miguel MJ, etal. Multiplex PCR assay for
theidentificationanddifferentiationofallBrucellaspeciesandthevaccinestrainsBrucella
abortus S19 and RB51 andBrucellamelitensis Rev1. ClinChem. 2006; 52 (4): 779−81.
6. Imaoka
K,
Kimura
M,
Suzuki
M,
Kamiyama
T
andYamada
A.
SimultaneusdetectionofthegenusBrucellabycombinatorial PCR. Jpn J InfectDis. 2007; 60:
137-9.
152
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
7. Leal-Klevezas DS, Martinez-Vazquez IO, Lopez-Merino A, etal. Single-step PCR for
detectionofBrucellaspp. frombloodandmilkofinfectedanimals. J ClinMicrobiol. 1995; 33
(12): 3087−90.
8. Nielsen K, Duncan JR. Animalbrucellosis. Boca Raton: Blackwell Science; 1990.
9. Serpe L, Gallo P, Fidanza N, etal. Single-stepmethod for rapiddetectionofBrucellaspp.
insoftcheeseby gene-specificpolymerasechainreaction. J DairyRes. 1999; 66 (2): 313−7.
10. World organisation for animalhealth. Manual ofdiagnostictestsandvaccines for
terrestrialanimals: mammals, birds, andbees. Paris: Office internationaldesépizooties;
2011.
153
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
PROCENA RIZIKA OD NASTANKA INFEKCIJE LJUDI BRUCELLA SPP. IZ
MLEKA I PROIZVODA OD MLEKA
Vera Katić
Fakultet veterinarske medicine Univerziteta u Beogradu
Uvod
Mleko i proizvodi od mleka su veoma važne komponente pravilne ishrane ljudi.
Međutim, ukoliko se konzumira sirovo mleko ili proizvodi od sirovog mleka, zbog
prisustva patogenih mikroorganizama ili toksina, oni mogu da predstavljaju opasnost po
zdravlje ljudi. Patogene bakterije u mleko mogu dospeti od klinički zdravih životinja i iz
sredine u kojoj se proizvodnja odvija. Zahvaljujući primeni veterinarskih mera u zaštiti
zdravlja životinja i obavezna pasterizacija mleka za konzum, kao i upotreba
pasterizovanog mleka za preradu u proizvode doprinele su da se smanji učestalost
nastanka zoonotskih oboljenja čiji se uzročnici prenose na ljude putem mleka i proizvoda
od mleka. Međutim, rizik od nastanka bolesti prenetih putem mleka se nemože
upotpunosti eliminisati. Mleko i proizvodi od mleka mogu da budu izvor infekcije ljudi
bakterijom iz roda Brucella. Brucele izazvaju oboljenje ljudi poznato pod nazivom
"talasasta groznica", "Mediteranska groznica" ili "Malteška grozbica". Infekcija se prenosi
na ljude direktnim kontaktom sa obolelim životinjama ili indirektno preko proizvoda
životinjskog porekla. U 10% klinički slučajeva bruceloze ljudi, kao izvor infekcije utvrđeno
je sirovo mleko i proizvodi od sirovog mleka, a u 90% slučajeva bruceloza nastaje kao
profesionalno oboljenje farmera, radnika u klanici, veterinara, itd. Bruceloza je bolest sa
niskom stopom smrtnosti (manje od 2% kod nelečenih slučajeva). Širom sveta bruceloza
ljudi je i dalje najčešća zoonoza sa više od 500.000 novih slučajeva svake godine
(Godfroid, 2013). Slučajevi bruceloze ljudi su zabeleženi u zemljama Evropske unije
posebno u mediteranskim zemljama (Grčka, Italija, Portugalija i Španija), severnoj i
istočnoj Africi, srednjem istoku, južnoj i centralnoj Aziji, centralnoj i severnoj Americi
(EFSA, 2010, Sadrizadeh, 2006). U nekoliko zemalja u svetu bruceloza životinja je
iskorenjena, međutim, i u tim zemljama su zabeleženi slučajevi bruceloze kod ljudi koji
su doputovali iz endemskih pordučja. Smanjenju pojave bruceloze ljudi značajno su
doprineli programi za iskorenjivanje bruceloze životinja namenjenih za proizvodnju hrane
i, zahvaljujući tim programima pojava bruceloze ljudi je u periodu od 1945. godine do
2005. godine smanjena za 92%. Pasterizacija mleka je postupak kojim se efikasno
uništavaju brucele u mleku. Procenjuje se da je prevalencija infekcija ljudi brucelama oko
jedan slučaj na 2 miliona stanovnika. U Republici Srbiji bolest perzistira kod domaćih
životinja i posledično tome zabeleženi su i slučajevi bruceloze ljudi. Imajući u vidu značaj
mleka i proizvoda od sirovog mleka za nastanak bruceloze ljudi u ovom radu biće
prikazana procena rizika od infekcije ljudi brucelama.
154
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
IDENTIFIKACIJA HAZARDA
Istorijski
Bolest sa kliničkom slikom koja odgovara brucelozi opisao je Hipokrit (oko 450
p.n.e), a prvi opis bruceloze ljudi dao je Marston (1861), lekar Britanske armije koji je
tokom zime 1960. godine objavio rad o "Mediteranskoj gastričnoj remitentnoj groznici".
Etiološki agens bruceloze je prvi put izolovao iz slezine četiri britanska vojnik, umrla od
malteške groznice, David Bruce (1887) i nazvao ga Micrococcus melitensis. Ubrzo Bruce
(1888) objavljuje dopunski rad u kojem daje kratko kliničko razmatranje bolesti i uspeva
da bolest prenese na majmune. Od tada do danas opisano je više sporadičnih slučajeva
i epidemija bruceloze ljudi u različitim delovima sveta. Slučajevi bruceloze su opisani u
zemljama Evropske unije, najčešće mediteranskim zemljama (Grčka, Italija, Portugalija i
Španija), zemljama severne i istočne Afrike, srednjem istoku, južnoj i centralnoj Aziji,
centralnoj i severnoj Americi (EFSA, 2010, Sadrizadeh, 2006). Većina slučajeva
bruceloze ljudi (69%) u državama SAD (Arizoni, Teksasu i Kaliforniji), nastala je nakon
konzumiranja mekih sireva proizvedenih od sirovog mleka (Taylor i sar. 1989). U Evropi,
a posebno u Velikoj Britaniji, intenzivni programi za iskorjenjivanje bruceloze goveda, u
kombinaciji sa obaveznom pasterizacijom mleka, doprineli su smanjenju pojave
bruceloze ljudi. Samo 17 slučajeva bruceloze je potvrđeno u periodu od 1950. do 1991.
godine. Sedam slučajeva bruceloze izazvane Brucella melintensis (41,2%) je nastalo
posle konzumiranja italijanskog sira Pecorino proizvedenog od sirovog mleka (Galbraith
i sar.1969). Drugih deset slučajeva bruceloze ljudi (58,8%) je nastalo kao posledica
konzumiranja sirovog kozijeg mleka kontaminiranog Brucella abortus.
Karakteristke roda Brucella
Bakterije iz roda Brucella su gram negativni, fakultativno intracelularni kokobacili
ili kratki štapići iz familije Brucellaceae. Javljaju se pojedinačno, u parovima grupisani u
gomilice ili kratkim lancima od po nekoliko bakterija u nizu. Ne poseduju flagele i nisu
pokretne (Alton, 1988; Quinn i sar. 1994; Wilson i Miles, 1946). Brucele su aerobi, a neki
tipovi su karboksifilni, kao što je Brucella abortus, i bolje rastu u prisustvu CO2. Rast na
čvrstim podlogama je spor, nakon dva dana kolonije su jedva vidljive, a maksimalnu
veličinu dostižu nakon 5 do 7 dana (Quin i sar. 1994). Ukoliko nema rasta na specifičnim
podlogama, posle optimalnog perioda inkubacije, preporuka je da se inkubacija produži
do šest nedelja (Corbel, 2006).
Sadašnji sistem taksonomije roda Brucella je baziran na preporukama Subkomiteta za
taksonomiju Brucella Internacionalnog komiteta za bakteriološku nomenklaturu 1963. godine, i
dopunjen u kasnijim izveštajima. Po tom sistemu taksonomije brucele su podeljene u šest vrsta:
Brucella melitensis sa 3 biotipa (1,2 i 3), Brucella abortus sa 8 biotipova (1, 2, 3, 4, 5, 6, 7 i 9),
Brucella suis sa 5 biotipova (1, 2, 3, 4 i 5), Brucella neotomae, Brucella ovis, Brucella canis,
Brucella ceti, Brucella pinnipedalis i Brucella microti (Corbel, 1984; International Committee on
Systematics of Prokaryotes, Subcommittee on the Taxonomy of Brucella, 2008).
155
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Pregled pojave bruceloze
Primarno od bruceloze obolevaju životinje, a ljudi se inficiraju u kontaktu sa
obolelim životinjama koje izlučuju brucele ili putem konzumiranja sirovog mleka ili
proizvoda od sirovog mleka (Yang, 2000), konzumiranjem sirovog ili nedovoljno termički
obrađenog mesa i proizvoda od mesa i akcidentalno injekcijom žive vakcine koja se
koristi u prevenciji bruceloze (OIE, 2009).
Kao namirica kojom su najčešće prenošene brucele sa životinja na ljude opisano
je sirovo kozije mleko. Elberg (1981) navodi da se u nekim krajevima deci, koja slabo
napreduju, daje kozije mleko odmah posle muže verujući da je ono lekovito. Od svih
vrsta brucela B. melintensis je najvirulentnija za ljude. Brucele predstavljaju rizik za
zdravlje ljudi, posebno ljudi koji su u direktnom kontaktu sa životinjama (farmeri,
veterinari, radnici u klanicama). Pored nekuvanog mleka, kao izvora brucela za ljude,
najčešće se navodi mladi sir proizveden od nekuvanog mleka (Roux, 1991, Parlak i sar.
1991, Yaprak i sar. 1991, Sokolovski 1992). Ovo potvrđuju i analize više epidemija
bruceloze u svetu. Sirovo mleko i proizvodi od sirovog mleka (mladi sir, maslac,
sladoled i pavlaku) su kao izvor infekcije ljudi brucelama utvrđeni u 80% slučajeva od
185 obolelih od bruceloze u Teksasu (Taylor i sar. 1989). U Jordanu, gde se bruceloza
javlja kao endemska bolest, utvrđeno je da je u 58,2% slučajeva dece obolele od
bruceloze izvor infekcije bilo sirovo mleko i proizvodi od sirovog mleka. Posle
konzumiranja sira, proizvedenog od nepasterizovanog kozijeg mleka, u Kordobi se
razbolelo jedanaest osoba. Iz kliničkog materijala obolelih osoba izolovana je Brucella
melitensis seroip 3 (Martinez i sar. 2003). U regionu istočnog Mediterana bruceloza je
jedna od najčešćih zoonoza sa više od 45.000 prijavljenih slučajeva godišnje
(Sadrizadeh, 2006). Kao posledica direktnog ili indirektnog kontakta sa obolelim kozama
u Egiptu je u periodu od 2000. do 2003. godine zabeležen porast broja ljudi obolelih od
bruceloze (Meky i sar. 2007). U Grčkoj u periodu od 1. aprila do 17 juna 2008. godine na
ostrvu Tasos prijavljeno je 55 slučajeva bruceloze ljudi. Izvor infekcije brucelama u 53
slučaja je bilo sirovo mleko ili proizvodi od sirovog mleka, osmam osoba se radilo visoko
rizične poslove (6 vlasnika stada i 2 mesara), a devet osoba je bilo u stalnom kontaktu
sa ovcama i kozama (Vorou i sar. 2008). Bruceloza je potvrđena i u zemljama u kojima
je zahvaljujući preventivnim merama bruceloza iskorenjena kod domaćih životinja.
Prema podacima Communicable Disease Surveillance Centra iz Londona u Engleskoj je
zabeleženo više slučajeva bruceloze kod osoba koje su tokom boravka na Malti
konzumirale kozije mleko ili sir (CDR weekly, 1995).
U Republici Srbiji zabeleženo je više slučajeva bruceloze ljudi u poslednjih deset
godina (IJZS, 2003; IJZS, 2009). Na klinici za infektivne bolesti u Novom Sadu, u
periodu od 2004. do 2005. godine, lečeno je 15 bolesnika sa kliničkom slikom akutne
bruceloze. Osam obolelih je bilo poreklom iz sela u blizini Novog Sada, gde je utvrđena
visoka prevalencija bruceloze koza i ovaca. Izvor infekcije brucelama u sedam slučajeva
je bio sir kupljen u Novom Sadu, a proizveden u selu gde je dijagnostikovana bruceloza
koza i ovaca (Turkulov i sar., 2008).
156
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Prema podacima Instituta za javno zdravlje Republike Srbije u periodu od 2005.
do 2008. godine smanjena je incidencija bruceloze ljudi sa 0,48 na 100.000 stanovnika u
2005 godini na 0,05 na 100.000 stanovnika u 2008. godini.
U zemljama EU prijava slučajeva bruceloze ljudi u 2008. godini slična je broju
prijavljenih slučajeva u 2007. godini odnosno 0,1 slučaj na 100.000 stanovnika. U
petogodišnjem periodu (2004-2008) zabeležen je trend smanjenja broja slučajeva
bruceloze u zemljama EU. Statistički značajno smanjenje je zapaženo u Belgiji, Kipru,
Nemačkoj, Italiji, Španiji i Ujedinjenom Kraljevstvu (EFSA, 2010).
Nalaz i održivost brucela u mleku i proizvodima od mleka
Ima malo informacija o učestalosti nalaza Brucella spp. u mleku i proizvodima od
mleka, jer je zakonodavstvo većine zemalja usmereno na patogene mikroorganizme kao
što su Salmonella spp., Campylobacter spp. i Listeria monocytogenes. U propisima
većine zemalja u svetu je predviđeno obavezno ispitivanje muznih životinja na brucelozu
i stavljanje u promet mleka koje potiče od muznih životinja iz stada ili gazdinstva koje je
slobodno od bruceloze. Druga mera koja je propisana u cilju sprečavanja infekcije ljudi
ovom bakterijom i drugim patogenim mikroorganizmima je obavezna pasterizacija mleka
koje se stavlja u promet i upotreba pasterizovanog mleka za preradu u proizvoda. Stoga
rutinsko ispitivanje mleka i proizvoda izrađenih iz sirovog mleka na prisustvo brucela nije
opravdano.
U zemljama gde se u ishrani ljudi koristi sirovo mleko i proizvodi od mleka
dobijeni preradom sirovog mleka postoji opasnost od prenošenja brucela putem mleka
na ljude. U više studija utvrđeno je prisustva brucela u sirovom mleku (Katić i sar. 1993).
Brucele su dokazane u 2,3% uzoraka sirovog kravljeg mleka, 4,2% uzoraka sirovog
kozijeg i 25 od 335 (74,6%) uzoraka mladog sira proizvedenog od sirovog kozjeg mleka
u Meksiku. B. melitensis i B. abortus su dokazane u 17,5% uzoraka sira proizvedenog
od sirovog ovčijeg mleka u Turskoj. Za razliku od zemalja u razvoju, u razvijenim
zemljama Severne i Južne Amerike i Evrope, kao rezultat primene programa za
iskorenjivanja bruceloze kod preživara, prevalencija Brucella spp. u sirovom kravljem,
kozijem i ovčijem mleku je skoro nula.
Pod pretpostavkom da su brucele prisutne u sirovom mleku, u slučaju
prouzvodnje proizvoda od mleka koje nije termički ili na drugi način tretirano tako da je
reakcija na fosfatazu negativna, smatra se da nisu uništeni patogeni mikroorganizmi i da
su takvi proizvodi rizični za zdravlje ljudi (Katić, 2010). U tabeli 1 su prikazani rezultati
ispitivanja iz različitih studija preživljavanja Brucella abortus i Brucella melitensis u meku
i proizvodima od mleka.
157
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Tabela 1. Preživljavanje B. abortus i B. melitensis u mleku i proizvodima od mleka
Proizvod
Vrsta Brucella
TC
pH
Mleko
B. abortus
B. abortus
B. abortus
B. abortus
B.melitensis
B.melitensis
B. abortus
B melitensis
B. abortus
B.melitensis
B.melitensis
B.melitensis i B.
abortus
B. abortus
B. abortus
Brucella sp.
B.melitensis
B.melitensis
B.melitensis
71,7
38
25-37
0
4
-20
4
4
8
-
4,0
-
-
4,4
+4
+18-25
B. abortus.
B. abortus
17-24
5
Pavlaka
Maslac
Različiti sirevi
Sir Pekorino
Rokfort sir
Kamember sir
Čedar sir
Tvrdi sir
Beli sir
Beli sir
Beli sir
Surutka
Dužina
preživljavanja
5-15 sekundi
 9 časova
24 časa
18 meseci
2-4 dana
356 dan
6 nedelja
4 nedelje
142 dana
15 - 100 dana
 90 dana
20 - 60 dana
Reference
Plommet i sar, 1988
Gilman i sar, 1946
Kasli
-
 21 dan
6 meseci
6 dana
1-8 nedelja
20 dana
 15 dana
4,3-5,9
5,4- 5,9
 4 dana
 6 dana
-
Davies G, Casey, 1973
Prodanova,1993
Prodanova,1993
Nur, 1982
Nur, 1982
Sokolovski, 1992
Gilman i sar, 1946
Galbraith i sar. 1969
Gilman i sar, 1946
Prodanova,1993,
Prodanova,1993,
Katić i sar. 1994
Davies i Casey, 1973
Davies i Casey, 1973
Brucele mogu različito dugo da ostanu vitalne u mleku i proizvodima od mleka. U
sirovom mleku brucele mogu da prežive od 9 časova do 365 dana u zavisnosti od
temperature, a najduže ostaju vitalne pri temperaturama od -20C. U sirovom kozijem
mleku B. melitensis preživljava 2 dana, a u sirovom ovčije mleku četiri dana (Prodanova,
1993).
Većina podataka o uticaju visokih temperatura na brucele, dobijena je upotrebom
komercijalnih pasterizatora i eksperimentalno kontaminiranog mleka. Decimalno
redukciono vreme, utvrđeno u tim ispitivanjima, za brucele u mleku je D65.6C od 0.10 do
0.20 minuta, a z -vrednost imeđu 4.4 i 5.6°C.
U više eksperimenata je utvrđeno da trajna pasterizacija (temperatura od 62 ° do
65 °C u trajanju od 30 do 32 minuta) i kratkotrajna pasterizacija (temperatura > 72 ° C, u
trajanju od 15 do 30 sekundi) sigurno uništavaju brucele u mleku (Davies i Casey, 1973;
Van Den Heever, 1982).
Pavlaka i maslac nisu često dokazani kao izvor Brucella spp. za ljude. U jednoj
epidemiji bruceloze brucele su dokazane samo u pet od 916 uzoraka pavlake. Međutim,
u proizvodima od mleka, koji sadrže veći procenat masti, brucele se duže održavaju
nego u mleku. B. melitensis i B. abortus, eksperimentalno dodate u pavlaku i maslac
mogu da se održe 28 i 42 dana pri 4 °C (Nur, 1982). U drugoj studiji je utvrđeno da B.
melintensis može da opstane 102 dana pri temperaturi od 20 °C i 140 dana pri
temperaturi 2-4 °C, u kajmaku 180 dana i u soljenom maslacu 390 dana (Sokolovski,
158
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
1992). U fermentisanim proizvodima od mleka brucele brzo propadaju kada se pH
vrednost spusti ispod 4, a veoma brzo pri pH 3,5.
Dužina preživljavanja brucela u siru zavisi od više fizičko-hemijskih faktora.
Optimalna kiselost za rast brucela je 6,6-7,4. U kiseloj sredini brucele brzo propadaju
(Corbel i sar. 1984). Preživljavanje brucela u siru tipa kamember je kraće ako pri
proizvodnji sira dođe do brzog pada pH vrednosti (Plommet, 1988). Na održivost brucela
u siru utiče i koncentracija NaCl. Sa povećanjem koncentraije soli u siru smanjuje se
dužina preživljavanja brucela (Kleer, 1988). Pored napred navedenih faktora na
održivost brucela u siru značajan uticaj ima sadržaj vode. U tvrdim sirevima, sa 35-36%
vode, brucele preživljavaju 6 dana, u sirevima sa 39-41% vode 15 dana, a u sirevima sa
preko 50% vode duže od 57 dana (Galbraith i sar. 1969). U sirevima Pekorino i Rokfort
proizvedenim od mleka, eksperimentalno kontaminiranog sa 10.000 cfu/ml B.
melintensis i B. abortus, brucele su ostale vitalne 6 i 60 dana (Gilman i sar, 1946;
Galbraith i sar. 1969). Brucele su ostale vitalne do 6 meseci tokom zrenja Čedar sira
proizvedenog od mleka eksperimentalno kontaminiranog sa 1.000 cfu/ml B. abortus
(Gilman i sar, 1946).
Tehnološkim postupcima proizvodnje određenih tipova sira (tvrdi sirevi) eliminišu
se brucele, bilo toplotnim tretmanom na početku procesa proizvodnje, ili tokom zrenja
sira kombinovanim delovanjem smanjene aktivnosti vode i niske pH vrednosti. Meki
sirevi dobijeni slatkom koagulacijom iz ovčijeg i kozijeg mleka su čest izvor infekcije ljudi
brucelama u zemljama Mediterana i Bliskog istoka. Tokom proizvodnje te vrste sira
brucele se koncentrišu u siru i mogu da prežive nekoliko meseci. Tvrdi sirevi dobijeni
mlečno kiselinskom ili propionskom fermentacijom predstavljaju manji rizik po zdravlje
ljudi. U Čedar siru proizvedenom od mleka kontaminiranog B. abortus, brucela je
preživela pri 4,4 °C do 6 meseci, u surutki iz iste proizvodnje pri sobnoj temperaturi (1724 °C) B. abortus je preživela 4 dana, a 6 dana pri temperaturi od 5 °C (Davies i sar,
1973). U siru Kamember proizvedenom iz mleka krava zaraženih sa B. abortus, brucele
su ostale vitalne do 21 dan (Plommet i sar, 1988).
Ispitivanjem na prisustvo brucela 105 uzoraka (35 uzoraka sirovog mleka, 35
sireva proizvedenog iz sirovog kravljeg mleka i 35 uzoraka sira proizvedenog iz sirovog
ovčijeg mleka) u Turskoj su B. melitensis dokazali u 5 od 35 uzoraka sira proizvedenog
od sirovog ovčijeg mleka (Kasimoglu et al., 2002).
U proizvodnji tvrdog sira iz sirovog mleka, tokom koje se primenjuje parenje
sirnog testa, zbog visoke temperature parenja, snižavanja pH vrednosti tokom zrenja
grude, i niske aktivnosti vode tokom zrenja sira dolazi do propadanja brucela (Käsli i sar.
1957. Infekcija ljudi brucelama putem sirovog mleka i proizvoda od sirovog mleka se
nemože isključiti.
KARAKTERIZACIJA HAZARDA
Bruceloza je u osnovi oboljenje životinja, izazvano bakterijama iz roda Brucella i
oboljenje ljudi kao akcidentalnog domaćina. Period inkubacije kod ljudi je u proseku dve
nedelje, ali može da traje i do nekoliko meseci. Oboljenje ljudi često se manifestuje kao
akutna ili subakutna groznica sa kontinuiranim, intermitentnim ili iregularnim tokom
159
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
trajanja, obično praćena profuznim znojenjem, zamorom anoreksijom, gubitkom telesne
mase, glavoboljom, generalizovanim osećajem slabosti, sa mogućom pojavom lokalnih
infekcija na raznim organima. Pored nekoliko ključnih znakova bolesti zapaža se
povećanje jetre, slezine i/ili limfnih čvorova. Bolest iz akutne faze može da uznapreduje
u hronični tok sa povratnim razvojem stalne lokalizovane infekcije ili nespecifičnim
sindromom koji liči na "chronic fatigue syndrome". Veoma retko se bruceloza ljudi
završava smrću (Young, 2000, Antonijević, 2001).
Klinička slika bruceloze nije specifična kod životinja ili ljudi pa je potrebno u
slučaju sumnje na brucelozu da se izvrše dodatna laboratorijska ispitivanja. Postoji
efikasno lečenje oboljenja ljudi, međutim, najbolje je da se, kroz kontrolu infekcije
životinja i primenom higijenskih mera na individualnom i opštem nivou, spreči infekcija
ljudi brucelama.
Brucele u osetljive organizme dospevaju različitim putevima, međutim, unošenje
putem hrane je najčešće. Ova osobina je od velikog epizootiološkog i epidemiološkog
značaja, a od posebnog značaja je sposobnost B. melitensis da migrira sa jedne na
drugu vrstu životinja ili da preovlada u infekcijama svih drugih vrsta. Brucele unete
putem hrane mogu u predelu retrofaringsa da invadiraju polimorfonuklearne leukocite i
makrofage. U polimorfonuklearnim ili mononuklearnim fagocitnim ćelijama one koriste
brojne mehanizme da spreče fuziju fagozoma i lizozoma, što im omogućava
preživljavanje u fagocitima. Ključnu ulogu za intracelularno preživljavanje brucela
najverovatnije ima lipopolisaharid karakterističan za vrstu koji se razlikuje od
lipopolisaharida drugih gram negativnih bakterija. Brucele se zatim transportuju u limfni
sistem i mogu da se umnožavaju lokalno u bubrezima, jetri, slezini i vimenu, ili združeno,
uzrokujući lokalizovanu i sistemsku infekciju. B. abortus se umnožava u tkivu fetusa,
dovodi do abortusa, što najčešće nastaje kod goveda. Brucele se izlučuju mlekom bez
obzira gde je patološki proces lociran. Kontaminacija mleka brucelama može nastati i iz
sredine gde ima životinja obolelih od bruceloze.
Procena izloženosti
Od prvog opisanog slučaja bruceloze ljudi, pa do danas, izvršena su brojna
istraživanja izvora i puteva zaražavanja ljudi brucelama s ciljem da se spreči prenošenje
ovog patogena na ljude. I posle više od 100 godina, iako se znaju osobine patogena i
izvori i putevi zaražavanja ljudi, ova bolest perzistira kako kod u Republici Srbiji tako i u
određenim regionima u svetu. Prema podacima WHO od bruceloze godišnje oboleva
više od 500.000 ljudi.
U endemskim područjima prijavljeni slučajevi bruceloze se kreću od manje od
0,01 do više od 200 slučajeva na 100.000 stanovnika. Prema podacima u Republici
Srbiji incidencija bruceloze u periodu od 1993. do 2002. godine je bila 1/100.000
stanovnika sa tendencijom smanjenja i u 2008. godini je iznosila 0,05 na 100.000
stanovnika. Godišnja učestalost bruceloze se u Nemačkoj smanjila sa 0.6/100.000
stanovnika u periodu od 1962 do 1965 na 0.03/100.000 stanovnika u periodu od 1998.
do 2001. godine. Slučajevi bruceloze su uglavnom utvrđeni kod osoba imigrantskog
porekla (Al Dahouk et al., 2007). U Španiji je takođe zabeležen pad prijavljenih slučajeva
160
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
bruceloze ljudi (Sančez Serano i dr., 2005), međutim, prijavljene epidemije su bile sa
različitim brojem obolelih i različitim putevima prenosa infekcije. Izvor infekcije ljudi
brucelama u epidemiji bruceloze nastaloj u Andaluziji (Španija) je bio kozji sir proizveden
od sirovog mleka (Martinez et al., 2003). U zemljama gde je iskorenjena bruceloza
životinja opisani su slučajevi bruceloze ljudi nastali tokom boravka u endemskim
područjima bruceloze (Al Dahouk i dr., 2005, Eriksen et al, 2002).
Mere u proizvodnji mleka za sprečavanje nastanka bruceloze ljudi
U Pravilniku o veterinarsko sanitarnim uslovima, odnosno opštim i posebnim
uslovima za higijenu hrane životinjskog porekla, kao i uslovima higijene hrane
životinjskog porekla (Sl. glasnik RS 25/11) u poglavlju IV Posebni uslovi higijene hrane
životinjskog porekla (čl. 132) je definisano:
Životinje od kojih se dobija sirovo mleko i kolostrum moraju da ispunjavaju
zdravstvene uslove, koji se odnose na sledeće:
1. krava ili bivolica koje pripadaju stadu koje je slobodno od bruceloze u skladu sa
posebnim propisom kojim se uređuju mere za sprečavanje pojave, otkrivanje,
sprečavanje širenja, suzbijanje i iskorenjivanje zarazne bolesti bruceloza goveda;
2. ovaca ili koza koje pripadaju gazdinstvu koje je slobodno od bruceloze u skladu
sa posebnim propisom kojim se uređuju mere za sprečavanje pojave, otkrivanje,
sprečavanje širenja, suzbijanje i iskorenjivanje zarazne bolesti bruceloza ovaca i
koza ili ženki drugih životinja koje pripadaju stadima koja se, ako se radi o
vrstama koje su prijemčive na brucelozu, redovno kontrolišu na prisustvo te
bolesti u okviru programa mera zdravstvene zaštite životinja.
U uslovima postojanja zarazne bolesti bruceloze, sirovo mleko i kolostrum mogu da se
uzimaju:
1. od krava ili bivolica koje nisu reagovale pozitivno na testove propisane za
tuberkulozu, odnosno testove na brucelozu, kao i koje nemaju simptome tih
bolesti i ako je takvo mleko toplotno obrađeno, tako da je test na alkalnu
fosfatazu negativan;
2. od ovaca ili koza koje nisu reagovale pozitivno na testove propisane za brucelozu
ili koje su vakcinisane protiv bruceloze u skladu sa posebnim propisom i koje ne
pokazuju simptome te bolesti: (1) za proizvodnju sira sa periodom zrenja od
najmanje dva meseca ili (2) ako je toplotno obrađeno tako da je test na alkalnu
fosfatazu negativan;
3. od ženki drugih vrsta životinja koje nisu reagovale pozitivno na testove propisane
za tuberkulozu, odnosno brucelozu i koje ne pokazuju simptome tih bolesti, a
koje pripadaju stadu u kome je dijagnostikovana bruceloza, odnosno tuberkuloza
posle ispitivanja iz člana 133. stav 2. tačka 3) ovog pravilnika, odnosno člana
133. stav 3. tačka 2) ovog pravilnika, pod uslovom da je tretirano na način da se
obezbedi da je takvo mleko bezbedno za ishranu ljudi.
Sirovo mleko i kolostrum koji potiču od životinja koje nisu obuhvaćene članom
133. ovog pravilnika, naročito od životinja koje pokazuju pozitivnu reakciju na testove
161
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
koji su posebnim propisom određeni za ispitivanje na tuberkulozu, odnosno brucelozu,
ne ispunjavaju uslove da se upotrebljavaju u ishrani ljudi. Izolacijom životinja koje su
zaražene ili se sumnja da su zaražene zaraznim bolestima iz člana 133. st. 1. do 3. ovog
pravilnika, mora da se obezbedi sprečavanje uticaja na mleko drugih životinja. Higijena
na gazdinstvima za proizvodnju mleka i kolostruma.
Zaljučak
U Republici Srbiji su opisani slučajevi bruceloze ljudi koji su bili u direktnom ili
indirektnom kontaktu sa muznim životinjama. U nekim delovima RS za proizvodnju sira
se tradicionalno koristi sirovo mleko i u većini slučajeva tako proizvedeni sirevi se
stavljaju u promet jedan do dvadeset dana od proizvodnje. Pored toga, u nekim
delovima Srbije se u ishrani koristi sirovo mleko. Rizik od prenošenja brucela putem
mleka na ljude može se svesti na najniži realno dostižni nivo doslednom primenom
“Pravilnika o utvrđivanju mera za rano otkrivanje, dijagnostiku, sprećavanje širenja,
suzbijanje i iskorenjivanje zarazne bolesti bruceloze goveda, način njihovog
sprovođenja, kao i način utvrđivanja statusa gazdinstva slobodnog od bruceloze goveda
(Sl. Glasnik RS 55/2009) kao i Pravilnika o veterinarsko sanitarnim uslovima, odnosno
opštim i posebnim uslovima za higijenu hrane životinjskog porekla, kao i uslovima
higijene hrane životinjskog porekla (Sl. glasnik RS 25/11). Dobra saradnja epidemiološke
i epizootiološke službe je jedan od ključnih faktora u suzbijanju bruceloze ljudi.
Literatura
1. AGES. Bericht über Zoonosen und ihre Erreger in Österreich im Jahr 2007.
http://www.ages.at/uploads/media/Zoonosen_2007_01.pdf bezogen am 07.01.2009.
2. Al Dahouk S, Neubauer H, Hensel A, Schöneberg I, Nöckler K, Alpers K, Merzenich H,
Stark K, Jansen A. Changing epidemiology of human brucellosis, Germany, 1962-2005.
Emerg Infect Dis. 2007;13 (12): 1895-1900.
3. Al Dahouk S, Flèche PL, Nöckler K, Jacques I, Grayon M, Scholz HC, Tomaso H,
Vergnaud G, Neubauer H. Evaluation of Brucella MLVA for human brucellosis. J
Microbiol Methods. 2007; 69(1):137-45.
4. Al Dahouk S, Nöckler K, Hensel A, Tomaso H, Scholz HC, Hagen RM, Neubauer H.
Human brucellosis in a nonendemic country: a report from Germany, 2002 and 2003. Eur
J Clin Microbiol Infect Dis. 2005; 24(7): 450-6.
5. Alton GG, Jones M Luis, Angus RD, Verger JM. Bacteriological methods In: Techniques
for the Brucellosis laboratory,. Institut National de la Researche Agronomique, Paris 2,
1988: 1361
6. Antonijevic B. Zoonoze. Beograd: Zoonoze. Beograd: Zavod za udzbenike i nastavna
sredstva, 2001.
7. Bruce, D., ‘Note on the discovery of a micro-organism in Malta Fever’, The Practitioner,
1887, no.39, 161-170.
8. Bruce, D., ‘The Micrococcus of Malta Fever’, The Pratitioner, 1888, no. 40, 241-249.
9. Bruce, D., Observations on Malta fever’, British Medical Journal, 1889, no.1, 1101-1104.
10. CDR Weekly. Brucellosis associated with unpasteurised milk products abroad.
Communicable Disease Report, 1995; (5) 32: 151.
162
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
11. Corbel MJ, Brineley-Morgan WY, 1984, Genus Brucella In :Bergey’s Manual of
systematic bacteriology, Vol. I (N.R. Krieg & J.G. Hold, eds), 2nd Ed. Williams & Wilkins,
Baltimore/London, 377–388.
12. Corbel MJ. Brucellosis in humans ana animals. World Health Organization,
WHO/CDS/EPR/2006.7, 2006.
13. Davies G i Casey A. (1973). The survival of Brucella abortus in milk and milk products.
Br. Vet J. 129(4): 345-53.
14. Elberg BM. A guide to the diagnosis, treatment and prevention of human brucellosis,
1981.
15. Eriksen N, Lemming L, Højlyng N, Bruun B. Brucellosis in immigrants in Denmark. Scand
J Infect Dis. 2002; 34(7): 540-2.
16. European Commission (EC) (2001): Brucellosis in sheep and goats (Brucella melitensis).
Scientific Committee on Animal Health and Animal Welfare.
17. European Commission (EC). Information on specific zoonosis Brucella. EFSA Journal,
2010; 8 (1) 1496, 180/368.
18. Friedrich-Löffler Institut: Nationales Referenzlabor für Brucellose der Rinder, Schweine,
Schafe und Ziegen. http://www.fli.bund.de/107.html, bezogen am 07.01.2009.
19. Galbraith NS, Ross MS, Path FC, De Mowbray RR, Payne DJH i Path FC. Outbreak of
Brucella melitensis Type 2 Infection in London. Brit. med. JY 1969; 1: 612-614.
20. Gilman HL, Dahlberg AC, Marquardt JC. The occurrence and survival of Brucella abortus
in Cheddar and Limburger cheese. Journal of Dairy Science 1946; 29: 71-85.
21. Godfroid J, Garin-Bastuji B, Saegerman C. i Blasco JM. Brucellosis in terrestrial wildlife.
Rev. sci. tech. Off. int. Epiz., 2013; 32 (1): 27-42.
22. International Committee on Systematics of Prokaryotes, Subcommittee on the Taxonomy
of Brucella, 2008.
23. Kasimoglu ADetermination of Brucella spp. in raw milk and Turkish white cheese in
Kirikkale. Deutsche Tierärztliche Wochenschrift 2002; 109: 324-26.
24. Kästli P. Dairy Science Abstracts, 1957;19: 784.
25. Katić Vera, Ašanin Ružica, Stojanović L, Prodanova Dragana. Izolovanje Brucella spp iz
mleka. VI savetovanje veterinara Srbije. Zlatibor, 1993: 104-5.
26. Katić Vera, Radojčić Prodanova D, Stojanović L. 1994, The survival of Brucella in goats
cheese. 7th International Congress of Bacteriology and Applied Microbiology Division. Prag,
Czech Republik, 3-8 Juli 1994: 112.
27. Katić Vera. Procena rizika od nalaza Brucella spp. u sirovom mleku. Zbornik referata i
kratkih sadržaja. 21. Savetovanje veterinara Srbije, Zlatibor 15-18. Septembar 2010:21931.
28. Kleer J. Studies on the brucellosis infection risk from white cheese. Thesis (doctoral)Freie Universität Berlin, 1988.
29. Kronenwett FR, Lear SA, Metzger HJ. Thermal death time studies of Brucella abortus in
milk. Journal of Dairy Science 1954; 37: 1291-1302.
30. Marston JA. Report on fever (Malta), Medical Report for 1861. Army Medical Department,
London,486-521.
31. Martinez Mendez C, Paez Jimenez A, Cortés-Blanco M, Salmoral Chamizo E, Mohedano
Mohedano E, Plata C, Varo Baena A, Martinez Navarro JF. Brucellosis outbreak due to
unpasteurized raw goat cheese in Andalucia (Spain), January - March 2002. Euro
Surveill. 2003; 8(7).
http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=421
163
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
32. Meky FA, Hassan EA, Abd Elhafez AM, Aboul Fetouhl AM, El-Ghazali SM. Epidemiology
and risk factors of brucellosis in Alexandria governorate. East Mediterr Health J. 2007
May-Jun;13(3):677-85.
33. Nour MA. Survival of brucella organisms in artificially contaminated cream. Egipt. J. of
Food Sci. 1982; 10 (1/2): 67-70.
34. OIE. Brucellosis. Undulant fever, Malta fever, Mediterranean fever, Enzotic abortion,
Epizootic abortion, Contagious abortion, Bang‫ۥ‬s Disease, Last modiified, July 19, 2009.
OIE, http://www.oie.int.
35. Plommet M, Fensterbank R, Vassal L, Auclair J, Mocquot G. Survival of Brucella abortus
in ripened soft cheese made from naturally infected cow`s milk. Le Lait 1988; 68(2): 11520.
36. Radojčić-Prodanova Dragana, Stojanović L, Katić Vera. Preživljavanje Brucella spp u
kozijem mleku. VII Kongres mikrobiologa Jugoslavije, Herceg Novi, 12-16. Jun 1995:
172.
37. Roux J. Public health importance of Brucellosis. Publ of Turk. Microb. Soc, 1991: 16, 310.
38. Parlak M, Yilmaz S, Tasyaran M, Kaya A. The evolution of Brucella cases 1985-1990.
Publ of Turk Microb Soc. 1991; 16: 170.
39. Plommet M, Fensterbank R, Vassal L, Auclair J, Mocquot G. Survival of Brucella abortus
in ripened soft cheese made from naturally cow’s milk. Le Lait 1988; 68(2): 115-20.
40. Pravilnik o veterinarsko sanitarnim uslovima, odnosno opštim i posebnim uslovima za
higijenu hrane životinjskog porekla, kao i uslovima higijene hrane životinjskog porekla (Sl.
glasnik RS 25/11).
41. Quinn PJ, Carter ME, Markey B. Carter GR. Clinical Veterinary Microbiology, Wolfe
Publishing. London, 1994: 261-68.
42. Sadrizadeh B. Communicable disease control programmes in the Eastern Mediterranean
region of the World Health rganization. Arhives of Iranian medicine 1999; 2: 28-37.
43. Sanchez Serrano LP, Ordonez Banegas P, Torres Frias A. Human and animal incidence
of
brucellosis
declining
in
Spain.
2005:
Euro
Surveill.
10(15).
http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=2687.
44. Sokolovski B, Nikolovski B. Bruceloza, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu,
Beograd, 1992.
45. Taylor JP, Perdue JN. The changing epidemiology on human brucellosis in Texas 19771986. Am J Epidemiology 1989; 130: 160-5.
46. Turkulov Vesna, Madle-Samardžija Nadežda, Čanak Gordana, Gavrančić Č, Vukadinov
J, Doder Radoslava. Različite kliničke manifestacije brucelozne infekcije. Medicinski
pregled 2008; LXI (9-10).
47. Van den Heever LW, Katz KW, Te Brugge LA. On the inactivation of Brucella abortus in
naturally contaminated milk by commercial pasteurisation procedures. J South African
Vet. Assoc. 1982; 53(4):233-4.
48. Vorou R, Gkolfinopoulou K, Dougas G, Mellou K, Pierroutsakos IN, Papadimitriou T.
Local brucellosis outbreak on Thassos, Greece: a preliminary report. Euro Surveill. 2008;
13(25):pii=18910.
Available
from:http://www.eurosurveillance.org/ViewArticle.aspx?ArticleId=18910
49. Yaprak I, Bakıler AR, Kansoy S, Ağzıtemiz M. Clinical Picture in Childhood Brucellosis.
In: Tümbay E, Hilmioğlu S. Anğ Ö eds. Brucella and Brucellosis in man and animals.
Publication of the Turkish icrobiol Soc 1991;109-119.
164
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
50. Young EJ. Brucella species. In: Mandell GL, Bennet JE, Dolin RD. eds. Principples and
practice of infectious diseases 5th ed. Philadelphia: Churchill Livengstone. 2000: 238693.
51. Wyatt H. Vivian. Brucellosis and Maltese goats in the Mediterranean. Journal of Maltese
History 2009; (1): 1-18.
52. White JA.C, Atmar RL. Infections in Hispanic immigrants. Clin Infect Dis. 2002;
34(12):1627-32.
53. Wilson GS, Miles AA. 1946 in: Topley and Wilson‫ۥ‬s. Principles of Bacteriology and
Immunity. 3rd Ed. Edvard Arnold & Co, London. 1693-1729.
54. World Health Organization (WHO) (2006): Brucellosis in humans and animals.
PROCENA RIZIKA OD NASTANKA INFEKCIJE LJUDI BRUCELLA SPP. IZ
MLEKA I PROIZVODA OD MLEKA
Vera Katić
Fakultet veterinarske medicine Univerziteta u Beogradu
Bruceloza, oboljenje ljudi i životinja izazvano bakterijama iz roda Brucella, nastaje u
direktnom ili indirektnom kontaktu ljudi sa obolelim životinjama ili njihovim proizvodima.
Proizvodi životinjskog porekla kojima se najčešće prenose brucele sa životinja na ljude
opisano je sirovo mleko i sir proizveden od sirovog mleka. U Republici Srbiji su opisani
slučajevi bruceloze ljudi koji su bili u direktnom ili indirektnom kontaktu sa muznim
životinjama. U nekim delovima RS za proizvodnju sira se tradicionalno koristi sirovo
mleko i u većini slučajeva tako proizvedeni sirevi se stavljaju u promet jedan do
dvadeset dana od proizvodnje. Pored toga, u nekim delovima R. Srbije se u ishrani
koristi sirovo mleko. Rizik od prenošenja brucela putem mleka na ljude može se svesti
na najniži realno dostižni nivo doslednom primenom zakonskih propisa koji definišu mere
za rano otkrivanje, dijagnostiku, sprećavanje širenja, suzbijanje i iskorenjivanje
bruceloze goveda i posebne uslove higijene hrane životinjskog porekla koji se odnose
na životinje od kojih se dobija sirovo mleko. Dobra saradnja epidemiološke i
epizootiološke službe je jedan od ključnih faktora u suzbijanju bruceloze ljudi.
Ključne reči: bruceloza, Brucella spp. mleko, sir, rizik
RISK ASSESSMENT INFECTIONS OF HUMANS BY BRUCELLA SPP VIA
MILK AND MILK PRODUCTS
Vera Katić
Fakultet veterinarske medicine Univerziteta u Beogradu
Brucellosis, human and animal disease caused by bacteria of the genus Brucella,
resulting in direct or indirect contact with infected animals or their products. Products of
animal origin, which is usually transmitted Brucella from animals to humans is described
165
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
raw milk and cheese made from raw milk. In Serbia, notified of brucellosis people who
were in direct or indirect contact with animals. In some parts of the R. Serbia for the
production of cheese is traditionally used raw milk in most cases, such cheeses are put
into market one to twenty days of production. The risk of transmission of Brucella
through milk to humans can be reduced to the lowest achievable level by strict
application of the regulations that define measures for the early detection, diagnosis,
prevention of spread, control and eradication of brucellosis and specific hygiene
requirements for food of animal origin that are related to animals animals of which
receives raw milk. Good collaboration of epidemiological services is one of the key
factors in the prevention of brucellosis in humans.
Key words: brucellosis, Brucella spp. milk, cheese, risk
166
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
UTICAJ BRUCELLA MELINTESIS NA BEZBEDNOST MESA I ORGANA
ZAKLANIH ŽIVOTINJA
Pavle Sekulovski
Fakultet za veterinarna medicina, Skopje, Makedonija
UVOD
Bruceloza je značajna bakterijska zoonoza od globalne važnosti. Uzročnik je
gram negativan fakultativno intracelularan patogen koji napada veliki broj različitih sisara
uključujući ljude, goveda, ovce, koze, svinje, glodare i vodene sisare. U većini domaćina
bolest primarno napada reproduktivni sistem sa istovremen gubitkom u produktivnosti
obolelih životinja. Kod ljudi infekcija je propraćena različitim manifestacijama i
karakterističnim povratnim fertilnim epizodama koje dovode do opisa ove bolesti kao
talasasta groznica. Bolest dovodi do jake iznurenosti i ima izrazito dug rok što potvrđuje
više dokumentovanih slučajeva sa znacima povezanim sa ovom bolešću i po više od 30
godina. Veruje se da je jedna takva individua i Florens Najtingejl koja je podnosila bolest
više od 25 godina propraćena promenama u ponašanju (neurobruceloza) i spondilitisom
koji je vezao za krevet 6 godina njenog života.
Ozbiljnost ove bolesti i nedostatak humane vakcine doveli su do istraživanja
bruceloze kao biološkog oružja. Američka vojska je 1954. razrađivala upotrebu Brucelle
suis, ali promene u globalnoj politici su rezultirale zabranom ovakvih napora propraćenu
konvencijom o biološkom i toksičnom oružju iz 1972.
OPŠTE KARAKTERISTIKE
Prema Hughesu (1897), klinička slika bolesti kompatibilna brucelozi opisana je
od Hipokrata (oko 450 p.n.e.). Tokom XVIII i XIX veka nekoliko lekara je povezalo
slučajeve kontinuirane i intermitentne groznice sa brucelozom. Većina autoriteta se slaže
da je prvi odgovarajući opis bruceloze kao posebne bolesti dao Marston (1861), lekar
Britanske Armije koji je tokom zime 1860 pisao o ”Mediteranskoj gastričnoj remitentnoj
groznici ”(Wilson, 1946).
Sir David Bruce (1887) prvi izoluje uzročnika bruceloze iz slezina četvoro
Britanskih vojnika umrlih od Malteške groznice i naziva ga Micrococcus melitensis.
Ubrzo (1888 i 1893) objavljuje dopunske radove u kojima daje kratko kliničko
razmatranje bolesti i uspeva da bolest prenese na majmune. Istražujući bolest
domorodaca u Ugandi, Mukinyo, 1910 godine otkriva da je to bruceloza a da su izvor
zaraze koze (Wilson, 1946).
Sadašnji sistem taksonomije roda Brucella je baziran na preporukama
Subkomiteta za taksonomiju Brucella Internacionalnog komiteta za bakteriološku
nomenklaturu 1963, i dopunjen u kasnijim izveštajima. Po tom sistemu taksonomije
brucele su podeljene u šest vrsta: Brucella melitensis sa 3 biotipa, Brucella abortus sa 7
biotipova, Brucella suis sa 5 biotipova, Brucella neotomae, Brucella ovis, Brucella canis,
167
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Brucella ceti, Brucella pinnipedalis i Brucella microti (International Committee on
Systematics of Prokaryotes, Subcommittee on the Taxonomy of Brucella, 2008).
Brucele su mali, sitni, nesporulirajući gram negativni štapići ili kokobacili (0,5-0,7
x 0,6-1,5 m). Nemaju kapsulu, iako su slabo razvijene kapsule dokazane na svežim
izolatima uz upotrebu specijalnih boja, ne boje se bipolarno. Po gramu se boje gram
negativno. Za diferenciranje od drugih bakterija koristi se bojenje po Kozlovskom.
Bojenjem po Kozlovskom brucele se boje crveno a ostale bakterije plavo. Modificiranim
Ziehl-Neelsen-ovim bojenjem pojavljuju se kao mali crveni kokobacili. Javljaju se
pojedinačno, u parovima, grupisani u gomilice ili u kratkim lancima od po nekoliko
bakterija u nizu. Ne poseduju flagele i nisu pokretne (Alton,1988; Marković,1983; Quinn i
sar.,1994; Wilson i Miles, 1946).
Striktni su aerobi, a neki tipovi su karboksifilni (bolje rastu u prisustvu 5 -10 %
CO2). Katalaza pozitivni, oksidaza pozitivni (osim B. ovis i B. neotomae), ureaza pozitivni
(osim B. ovis), redukuju nitrate (osim B. ovis). Vodonik sulfid proizvode B. abortus, B.
suis i B. neotomae. Brucele ne rastapaju želatin, ne koagulišu mleko i ne produkuju
indol. Većina brucela razlaže D-ribozu, D-galaktozu, alanin, asparagin i glutaminsku
kiselinu (Sokolovski,1992; Marković,1983; Kelser i Schoening, 1948; Gillespie).
Rast na čvrstim podlogama je spor, nakon 2 dana kolonije su jedva vidljive, a
maksimalnu veličinu dostižu nakon 5-7 dana. Nakon 3-5 dana inkubacije na selektivnom
agaru izrastaju tačkaste, glatke, blistave, plavičaste, providne kolonije. Starenjem
kolonije postaju zamučene i dostižu dijametar od 2-3 mm (Quin i sar., 1994).
BRUCELOZA
Bruceloza je bolest ljudi i životinja, posebno domaćih životinja, pa su stoga ovce,
koze, goveda, svinje, psi najvažniji izvori humane infekcije. Svaka vrsta brucela ima svog
primarnog domaćina mada se i neke druge vrste farmskih i domaćih životinja kao konj,
bufalo, kamila, bizon, jak javljaju kao domaćini i izvori humane infekcije, što je posledica
sposobnosti brucela da migriraju sa jednog domaćina na drugog. B. melitensis i B.
abortus su najsposobnije da migriraju sa jedne životinjske vrste na drugu, pa se mogu
naći u veoma velikom broju različitih životinjskih vrsta. Migracija B. suis i B. ovis je
izuzetno retka. Osim u domaćim životinjama registrovan je veliki broj divljih životinja i
ptica inficiranih brucelama. U većini slučajeva one ne pretstavljaju nezavisan izvor
infekcije već se zaražavaju na zajedničkim pašnjacima u onim reonima u kojima postoji
epizootija bruceloze domaćih životinja. Prestankom epizootije domaćih životinja ona
prestaje i u divljih životinja. Samo sporadični slučajevi zaražavanja ljudi od divljih
životinja su zabeleženi (Elberg, 1981; Sokolovski.,1992).
U nezaražena stada bruceloza se unosi zaraženim životinjama, kliconošama,
koje su bez kliničkih simptoma, a za vreme porođaja ili pobačaja i vimenom izlučuju
ogromne količine brucela. Kliconošama se zaraza širi i na zajedničkim pašnjacima gde
mogu oboleti i druge vrste pa i divlje životinje. Životinje se zaraze najčešće oralnim
putem, pasući travu i preko sluzokože disajnih organa. Zaražene životinje izlučuju
brucele mlekom, mokraćom, fekalijama, ejakulatom, vaginalnim sekretom. Iscedak iz
168
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
nosa domaćih životinja nije infektivan. Najveći izvor zaraze pretstavljaju fetus, placenta i
plodove ovojnice. Gnoj iz abscesa takođe može da sadrži veliki broj brucela.
Glavni putevi prenošenja bruceloze na ljude su ingestija i kontakt. Infekcija je
moguća i kao posledica inhalacije i akcidentalne inokulacije.
Ingestija - Nastaje uglavnom kroz mukozne membrane gornjih delova
intestinalnog aparata. Brucele mogu ući i kroz mukoznu membranu želuca, ako je
kiselost želudačnog soka smanjena ili je isti veoma razređen (Elberg, 1981).
Kontakt - Pri kontaktnim infekcijama brucele najčešće ulaze u ljudsko telo preko
kože ruku, sa kojih mogu biti prenešene na konjuktive i na ostale sluzokože. Najveći rizik
zaražavanja postoji pri pomaganju pri porođaju ili pobačaju i manuelnom odvajanju
posteljice, zbog mogućeg izlaganja velikom broju brucela u vreme kada je koža ruku
razmekšana. Ručna muža, šišanje ovaca, klanje i obrada zaklanih obolelih životinja su
takođe česti načini kontaktne infekcije (Elberg, 1981).
Inhalacija - kao put infekcije je dokazana eksperimentalno, ali i epidemiološkim
nalazima pri izbijanju bruceloze u nekoliko klanica. Ovaj put zaražavanja je veoma čest i
u laboratorijskih radnika koji se bave manipulacijom sa živim kulturama brucelama i
spravljanjem vakcina. Aerogeno zaražavanje je moguće i preko prašine u torovima i
štalama u kojima borave obolele životinje (Elberg, 1981).
Inokulacija - Zaražavanje inokulacijom živih brucela nastaje veoma retko
akcidentalno pri rukovanju iglama, špricevima i živim vakcinama (Elberg,1981).
Interhumano prenošenje bruzeloze se normalno ne javlja mada postoje retki
slučajevi koji navode na seksualnu transmisiju.
BRUCELLA U MESU I ORGANIMA
Bruceloza nažalost još uvek uzrokuje veliki broj oboljenja ljudi posebno u
nerazvijenim zemljama na niskom stepenu ekonomskog razvoja. Nedostatak kontrolnih
programa za suzbijanje bruceloze, nedovoljna edukacija potrošača i nedostatak navike
termičke obrade mleka i mesa su glavni razlozi širenja bruceloze među ljudima.
Meso i organi obolelih životinja od bruceloze kao vektori i uzročnici humane
bruceloze još uvek izazivaju polemiku u naučnim krugovima. Jedini do sada publikovani
podaci u kojima se izveštava o izolaciji B. melitensis iz mesa obolelih životinja (koza)
objavljeni su od strane Rabndhawe i Kalre, 1970. Brojni drugi naučnici izveštavaju o
izolaciji brucella iz slezine, bubrega, ilijačnih limfnih čvorova (Entel 1959, 1960), pluća,
jetre, mozga (Ribeiro 1990), testisa, oka, zglobova (Garin-Bastuji, 1990), vimena,
supramamarnih limfnih čvorova, uterusa (Pefanis, 1988) i submaksilarnih limfnih čvorova
(McCullough, 1951). Pregled dosada objavljenih podatka o izolaciji Brucella iz mesa i
organa dat je u Tabeli 1.
169
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Tabela 1.: Izolacija Brucela iz zaklanih životinja
Entel
Autori
Godina
1960
Rabndhawa i Kalra
Pefanis
1970
1988
Ribeiro
1990
Garin-Bastuji
1990
Denes and Glavitz
1994
Fatma Mahdey
2010
Bamaiyi at all
2012
Organi
Jetra
Slezina
Bubreg
Pluća
Abomasum
Mozak
Meso
Vime
Uterus
Supramamarni l.č.
Jetra
Slezina
Testesi,
Bubreg
Oko
Pluća
Zglobovi
Epididimis
Testes
Jetra
Slezina
Bubreg
Pluća
Srce
Mozak
Limfni čvorovi
Slezina
Lnn NE
Vid
Zemlja
Ovce
Koza
Ovce
Indija
koze
Južna afrika
Chamoix
Rupicapra
rupicapra
Francuska
Ovce
Ukraina
Ovce
Koze
Goveda
Bafalo
Egipat
Malezija
Sadler (1960) je ispitivao ulogu trupova i jestivih iznutrica u transmisiji bruceloze
na ljude. Izveštava da je oko 1,25% goveđih trupova i 1,15-3,5% svinjskih trupova, koji
su bili konfekcionirani, bilo kontaminirano sa jednim ili više vidova brucela. Kao rezultat
toga se pojavila visoka incidenca obolelih radnika u industriji hrane a verovatno još viša
incidenca koja je bila klasifikovana kao nepoznata infekcija.
Fatma i Mahoney (2010) objavljuju rezultate izolacije B.melitensis i B. abortus iz
organa i limfnih čvorova goveda, bafala, ovaca i koza iz kojih zaključuju da je najveća
zastupljenost B. melitensis u limfnim čvorovima, slezini i jetri goveda a najmanja u
bubrezima, srcu i plućima ovaca. Varijacije u zastupljenosti pri izolaciji iz različitih organa
kako i različitih vidova životinja pripisuju promenama u fazama infekcije kako i u
osetljivosti mikrobioloških metoda upotrebljavanih za izolaciju mikroorganizma iz
seropozitivnih životinja.
Pri našim istraživanjima u Makedoniji u periodu od 1996-1997, dobili smo veoma
slične rezultate. Pedeset seropozitinih ovaca na brucelozu je žrtvovano a meso i organi
su podvrgnuti mikrobiološkim analizama sa ciljem izolacije i tipizacije brucela i
utvrđivanjem stepena kontaminacije pojedinih jestivih delova životinja. Između
pregledanih 50 seropozitivnih životinja ukupno 16 jedinki (32%) je pretstavljalo kliconoše
B. melitensis biotipa 2. Pri tome samo u životinjama iz jednog stada nismo uspeli
170
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
izolovati brucele. U ostala 4 stada procenat mikrobiološki pozitivnih životinja na
brucelozu se kretao od 8.3 - 62.5%. Ovako velike razlike u broju kliconoša između stada
mogu se objasniti različitim načinima ishrane i držanja životinja, razlikom u vremenu
dospevanja zaraze u stado i u fazi bolesti u kojoj su životinje žrtvovane.
Iz mesa 50 seropozitivnih ovaca obolelih od bruceloze nismo uspeli izolovati
brucele. Izolacija iz limfnih čvorova i organa je bila uspešna pri čemu smo utvrdili
zastupljenost od 6% u ilijačnim medijalnim limfnim čvorovima, 18% u supramamarnim
limfnim čvorovima, u slezini 10%, jetri 4% i bubrezima 8% (Sekulovski i sar., 1997).
Iz naših rezultata se vidi da je pokušaj izolacije brucela iz mesa u komadima (u
dubini) na 100 uzoraka pokazao da meso ovaca ne sadrži ove mikroorganizme. Naši
rezultati se slažu sa nalazima Entela (1960), koji navodi da u dubini mesa ovaca i
goveda nema brucela. Prema Jensen-u (1982) infekcija je samolimitirajuća, i spontani
oporavak nastaje nakon 90 dana. Nemogućnost izolovanja brucela iz mesa je
najverovatnije posledica pada pH usled rasta kontaminenata ili biohemijskih promena
koje nastaju u mesu nakon klanja.
U eksperimentu sa veštački inficiranim zamorcima, svakodnevno smo posmatrali
na pojavu znakova bolesti I vršili serološka ispitivanja na prisustvo antitela na brucelozu.
Bakteriološka analiza je pokazala da se brucele nakon šest nedelja nalaze u limfnim
čvorovima, krvi, slezini, jetri, bubregu Iisrcu kod svih laboratorijskih životija. Iz mesa
nismo uspeli izolovati brucele ni u jednom slučaju. Nalaz brucela u parenhimatoznim
organima, limfnim čvorovima i krvi slaže se sa mnogim podacima u literaturi o izolovanju
brucela iz veštački inficiranih laboratorijskih životinja (Elberg, 1981; Marković, 1986;
Robertson, 1980; Gillespie i Timoney,; Sterba, 1984; Kelser i Schoening, 1948; Wilson i
Miles,1946).
BEZBEDNOST MESA I ORGANA ZAKLANIH ŽIVOTINJA
Uzimajući u obzir sve prethodno navedeno i iskustva drugih zemalja, očito je da
se najveći broj ljudi zaražava brucelozom putem konzumacije mleka i mlečnih
proizvoda, kao i u direktnom kontaktu sa obolelim životinjama. Što se tiče mesa i organa
zaklanih životinja mogli bi smo da zaključimo sledeće:
 Mišićno tkivo može da sadrži samo niske koncentracije Brucela a njihov broj se
dalje redukuje sa padom pH vrednosti ako se meso pravilno skladišti pre
konsumacije.
 Bubrezi, pluća, slezina, jetra, mlečna žlezda i limfni čvorovi mogu sadržati mnogo
veći broj ovih bakterija. Nijedan od ovih organa ne pretstavlja veliku opasnost po
javno zdravlje ako se pravilno termički obrade.
 U nekim zemljama i nekim kulturama postoji navika konsumacije živog ili
nedovoljno termički tretiranog mesa i iznutrica. Takve navike bi trebalo iskoreniti.
 Sušenje, soljenje i dimljenje mesa nisu sigurni metodi za eliminaciju Brucela.
Mikroorganizam isto tako dobro preživljava na temperaturama zamrzavanja čak i
do dve godine. Vreme preživljavanja u rashlađenom mesu je kratko (EC 2001).
 U slučaju klanja seropozitivnih životinja, neškodljivo uklanjanje unutrašnjih
organa i upotreba mesa pod strogim nadzorom veterinarske inspekcije.
171
Zbornik radova i kratkih sadržaja


Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Rukovanje i prerada kontaminiranog mesa i organa bez odgovarajućih higijenskih
zaštitnih mera može dovesti do unakrsne kontaminacije drugih vidova hrane.
Edukacija zaposlenih u klanicama, mesarama i mlečnoj industriji kao i lovaca.
LITERATURA


















Anon., (2008) International Committee on Systematics of Prokaryotes, Subcommittee on
the Taxonomy of Brucella. http://www.the-icsp.org/subcoms/Brucella.htm
Alton G.G., Jones M. Lois, Angus R.D., Verger J.M.(1988): Techniques for the Brucellosis
laboratory, Institut national de la Recherche Agronomique, Paris.
Bamaiyi, P.H., Hassan, L., Khairani-Bejo, S., Zainal Abidin, M., Ramlan, M., Krishnan, N.,
Adzhar, A., Abdullah, N., Hamidah, N.H.M., Norsuhanna, M.M. and Hashim, S.N.
Isolation and molecular characterization of Brucella melitensis from seropositive goats in
Peninsula Malaysia. Tropical Biomedicine 29(4): 513–518 (2012)
Dénes B, Glávits R. Bacteriologically confirmed cases of ovine epididymo-orchitis caused
by Brucella ovis in Sub-Carpathia. Acta Vet Hung. 1994;42(1):25-33.
Entel H.J. (1959) Brucella bakterien in Fleisch und Fleischerzeugnissen. Berl. Munch.
Tierarztl. Wschr. 72, 461-463.
Entel H.J. (1960) Zur frage des Brucellen verkommens bei serologisch oder allergisch
positiv sowie negativ reagirenden Schafen. Rinertuberk. U Brucellose. 9, 51-59.
Fatma H.M. Ali and Emad A. Mahonez. Incidence of Brucela species in slaughtered food
animals and its edible offal at Beni-suef, Egzpt. Global Veterinaria 5 (5): 248-254, 2010.
Garin-Bastuji B., Oudar J., Richard Y., Gastellu J. (1990) isolation of brucella melitensis
biovar 3 froma chamois (Rupicapra rupicapra) in the southern french Alps, Journal of
Wildlife Diseases. 26(1),116-8.
Gillespie J.H., Timoney J.F. (1992): Hagan and Bruners infectious diseases of domestic
animals, p. 127-150, Comstock Publishing associates, London.
Kelser R.A., Schoening H.W. (1948): Manual of Veterinary Bacteriology, 5th Ed. The
Williams and Wilkins Co., Baltimore, USA.223-243.
Marković, B. (1983): Mikrobiologija II, Bakterije, kvasci i plesni, Beograd
McCoulough, Eisele, Pavelchek. (1951): Public Health Reports (U.S.) 66, 205
Méndez Martínez C 1, Páez Jiménez A 1, Cortés Blanco M 1, Salmoral Chamizo E 2,
Mohedano Mohedano E 2, Plata C 3, Varo Baena A 4 , Spain. Martíinez Navarro F 1 :
Brucellosis outbreak due to unpasteurized raw goat cheese in Andalucia (Spain), january
- march 2002; Eurosurveillance, Volume 8, Issue 7, 01 July 2003
Pefanis, S.M., B. Gummow, P.M. Pieterson, C. Williamson, C.G. Venter and S. Herr,
1988. The isolation and serology of the FSA Brucella melitensis Rev. 1 mutant in a flock
of sheep. Onderstepoort J. Vet. Res., 55: 181-183.
Randhawa A.S., Kalra D.S. (1970) Human pathogens from goat meat – Brucellae, Indian
J. Med. Res. 58, 181-186
Ribeiro L.M., Herr S., Chaparro F., van der Vyver F.H. (1990): The isolation and serology
of Brucella melitensis in a flock of goats in central RSA. Onderstepoort J Vet. Res. 57(2),
143-4.
Quinn P.J., Carter M.E., Markey B., Carter G.R. (1994): Clinical Veterinary Microbiology,
261-268, Wolfe Publishing.
Valter W. Sadler. Present evidence on the role of meat in the epidemiology of human
brucellosis. A.J.P.H. Vol. 50, No.4
172
Zbornik radova i kratkih sadržaja





Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
P. Sekulovski, Z. Markic, S. Mrenoski (1997): Izolacija na bruceli od seropozitivni ovci,
Makedonski medicinski pregled, 51 (24), 38.
Sokolovski B., Nikolovski B. (1992): Bruceloza, Savezni sekretarijat za narodnu odbranu,
Beograd.
The Community summary report on trends and sources of zoonoses, zoonotic agents,
antimicrobial resistance and foodborne outbreaks in the European Union in 2006. The
EFSA Journal 2007 -130, 176-188
Wilson G.S., Miles A.A. (1946): Topley and Wilsons Principles of Bacteriology and
Immunity, 3rd Ed. Edvard Arnold & Co, London. 1693-1729.
Zúñiga EA, Mota de la GL, Sánchez MM, Santos LEM, Filardo KS, López MA :Survival of
Brucella abortus in milk fermented with a yoghurt starter culture; Rev Latinoam Microbiol
2005; 47 (3-4): 88-9
173
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
BIOSIGURNOSNE MERE KOD POJAVE BRUCELOZE
Radenković-Damnjanović Brana, Janković Ljiljana, Teodorović Radislava2
Katedra za zoohigijenu, Fakultet veterinarske medicine,Univerzitet u Beogradu
Kratak sadržaj
Bruceloza je zoonoza koja za veoma kratko vreme može desetkovati populaciju
stoke u određenom području ili državi i biološki ugroziti populaciju ljudi, uključujući i njen
najvažniji segment – reprodukciju. Zato se današnja intezivna proizvodnja životinja na
farmama ne može ni zamisliti bez pravilno definisanih biosigurnosnih mera, čiji je
zadatak da korišćenjem nemedikamentoznih sredstava zaštite zdravlje jedinki na
farmama. Analizom biosigurnosti na farmama u našoj zemlji, uočene su brojne
nepravilnosti (loš izbor lokacije farmi, radnici koji rade na farmama uzgajaju u svojim
domaćinstvima krave, koze ovce i svinje, neodgovarajući karantin, nedosledni režim kod
ulaska vozila i posetilaca u krug farme, dezbarijere za vozila su loše održavane, propusti
kod sprovođenja mehaničkog čišćenja i sanitarnog pranja). Propuste je (izuzev
pogrešnog izbora lokacije), moguće ispraviti. Kod pojave bruceloze na farmi ili
gazdinstvu neophodno je sprovoditi biosigurnosne mere propisane Pravilnikom
Ministarstva.
Uvod
Bruceloza je zonoza, bolest različitih vrsta domaćih i divljih životinja i ljudi.
Prouzrokovači bolesti su bakterije iz roda Brucella. Brucelozu kod goveda uzrokuje B
abortus, kod malih preživara B. Melitensis ili B. Ovis, kod svinja je prouzrokovač B. Suis,
kod pasa B. Canis. Ova bolest nanosi ogromne ekonomske štete u stočarstvu a
predstavlja i značajan zdravstveni problem, jer od ove bolesti godišnje oboli više od
500000 ljudi širom sveta.
Bruceloza se među životinjama prenosi direktno (kontakt sa posteljicom,
pobačenim plodovima, plodovim vodama, vaginalnim i materičnim iscedkom) i indirektno
(ako se na paši mešaju zaražena i zdrava stada ili kontaktom sa okolinom u kojoj se
nalaze bakterije kao što je đubre, pašnjak, voda itd). Brucele u uslovima veće vlažnosti i
nižih temperatura bez sunca, mogu preživeti nekoliko meseci u vodi, pobačenom
materijalu, đubretu, vuni, senu, opremi i odeći (CFSPH, 2009).
Ulazno mjesto infekcije kod čoveka su sluzokoža digestivnog trakta, povrede na
koži, a ređe sluzokoža respiratornih trakta i konjuktive. Ljudi se najčešće zaraze nakon
kontakta sa zaraženim životinjama, udisanjem infektivnog aerosola, konzumiranjem
kontaminiranog nepasterizovanog mleka i mlečnih proizvoda ili konzumiranjem
nedovoljno termički obrađenog zaraženog mesa. Laboratorijski radnici, mesari i ljudi
zaposleni u preradi vune obično se zaraze udisanjem uzročnika prisutnog u tkivima ili
vuni. Zabeležene su i infekcije veterinara prilikom nezgoda kod uzimanja krvi ili radu sa
174
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
živim brucela vakcinama (ubod iglom). Ovčarski psi mogu takođe širiti brucelozu
preživara ali i sami oboleti.
Bruceloza je bolest koja za veoma kratko vreme može, ne samo desetkovati
populaciju stoke u određenom području ili državi, nego i biološki ugroziti populaciju ljudi
uključujući i njen najvažniji segment – reprodukciju. Zato se današnja intezivna
proizvodnja životinja na farmama ne može ni zamisliti bez pravilno definisanih
biosigurnosnih mera, čiji je zadatak da korišćenjem nemedikamentoznih sredstava
zaštite zdravlje jedinki na farmama.
Najčešći propusti u obezbeđenju biosigurnosti na farmama
Biosigurnosne mere su namenjene sprečavanju neželjenih situacija i
unapređenju poslovanja farmi, a u suštini omogućavaju efikasnu preventivu bolesti.
Kada je reč o biosigurnosnim merama u užem smislu one se najčešće, što je potpuno
pogrešno, isključivo svode na mere DDD. Mere DDD su samo segment ukupnih
biosigurnosnih mera, pa kada se ne sprovode programski dodatno se umanjuju
očekivani efekti, ali i obezvređuje njihov značaj.
U cilju pravilnog definisanja biosigurnosnih protokola, same biosigurnosne mere
su klasifikovane na spoljašnje i unutrašnje (Stanković i sar., 2008; 2010; Uhlehoop,
2007; Jugović i sar., 2009; Bowman i Shulaw, 2001). Spoljašnje biosigurnosne mere
imaju za cilj da spreče ulazak bolesti na farmu zapravo da se svakodnevnim rutinskim
merama smanji rizik od mogućnosti unošenja infekta. To su opštene mere i odnose se
na pravilan izbor lokacije za izgradnju objekata, kupovinu tj. uvođenje samo zdravih
životinja u objekat, sprovođenje karantina, maksimalnu redukcija ulazaka stranih lica tj.
posete farmskim objektima, obavezno prisustvo dezbarijera na ulazama. Pored mera
izolacije, veoma bitne su i biosigurnosne mere koje se odnose na transport životinja,
pravilno skladištenje đubreta i neškodljivo uklanjanje leševa. U cilju detaljnijeg
sagledavanja problematike u kratkim crtama analiziraćemo svaku meru pojedinačno.
Pravilan izbor lokacije za izgradnju farmskih objekata jedan je od osnovnih
principa izolacije kao temelja biosigurnosti. Fizička udaljenost farmskih objekata od
naselja, drugih farmi i industrijskih objekata, veoma je značajna zbog mogućnosti širenja
patogenih uzročnika putem insekata i glodara.
Kupovina tj. naseljavanje objekata novim jedinkama mora biti tako organizovano
da se u što kraćem vremenskom roku objekat napuni jedinkama koje potiču iz zdravog
zapata, koje su vakcinisane i potiču iz područja koja su proglašena slobodna za
određene bolesti.
Karantin je obavezna zakonska mera koja ima za cilj sprečavanje unošenja
zaraze u zdrav zapat i predstavlja osnovu u sprovođenju biosigurnosnih mera. Karantin
je posebno izgrađen objekat, strogo izolovan sa dezinfekcijonom barijerom na ulazu
obezbeđen je hranom za sve vreme trajanja karantina. Karantinski objekt ne sme biti
smešten u krugu u kome se nalaze druge životinje iste vrste, odnosno životinje na koje
se može (uzajamno) prenositi bilo koja zarazna bolest. Karantin treba da bude
sagrađen tako da omogućava svojim građevinsko tehnološkim karakteristikama
normalno sprovođenje svih veterinarsko sanitarnih mera. U karantinu se sprovode mere
175
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
dijagnosike i imunoprofilakse u cilju zaštite životinjaod bolesti koje se potencijalnomogu
pojaviti na području budućeg uzgoja.
Dezinfekciona barijera je jedna od veoma važnih mera spoljšnje zaštite objekta.
Dezbarijera treba da bude široka tako da u potpunosti pokriva širinu ulaza za zaposlena
lica i širinu ulaza za transportna sredstva. Na ulazu i izlazu iz dezbarijere mora da bude
kosina kako bi vozila lako prolazila.Točkovi transportnih sredstava moraju tokom
prolaska kroz dezbarijeru tj. dezinfekciono sredstvo, najmanje jednom da se okrenu u
punom krugu. Dužina dezbarijere određuje se na osnovu obima točka transportnog
sredstva, koji je uvećan za 1m. Dubina dezbarijere je oko 25 cm a visina dezinfekcionog
sredstva u njoj treba da iznosi 15 cm.U dezinfekcione barijere namenjene za dezinfekciju
obuće radnika stavljaju se kompozitni sunđeri koji dobro upijaju tečnost, a isto tako
svojom elastičnošću omogućavaju dobar kontakt gazne površine obuće i rastvora
dezinfekcionog sredstva. Inače treba istaći, da uobičajene gumene čizme imaju rebrasti
profil pendžeta u koji se skuplja prljavština. Zato se uz bazen za pešake postavlja
posuda sa vodom i četkom za prethodno pranje obuće. Postoji i mogućnost stavljanja
plastičnih navalaka preko obuće. Za posetioce moraju stajati na raspolaganju gumene
čizme ili kaljače, koje se mogu navući preko cipela i nose se za vreme posete farmi.
Dezbarijere bi trebalo da budu natkrivene kako bi se zaštitile od atmosferskih padavina.
Od dezinfekcionih srdstava najčešće se koristi 2-3% rastvor NaOH, a pH vrednost
radnog rastvora mora da iznosi oko 13-14.
Prevozna sredstva kojima se prevoze životinje moraju da se mehanički očiste, da
se izvrši sanitarno pranje i potom da se dezinfikuju. (Sl list SFRJ 22/89). Transportuju se
samo zdrave, obeležene životinje u namenskim dezinfiikovanim transportnim
sredstvima.. Prevozno sredstvo koje posle transporta nije pravilno očišćeno, oprano i
dezinfikovano može da bude izvor kontamninacije za druge životinje (Amass i sar., 2007,
Mannion i sar., 2008, Janković i sar. 2013). Čišćenje i dezinfekcija transportnih
sredstava vrši se na dezinfekcionim punktovima. Dezinfekcioni punktovi moraju da imaju
slivne površine od betona, sa odgovarajućim slivnikom i jamom za sakuplajnje tečnosti.
Takođe mora da postoji posebni betonski deo ili kontejner za sakupljanje đubreta.
Posete farmama treba ograničiti. U slučaju posete neophodno je sprovodti sve
mere koje se odnose na presvlačenje, zamenu obuće, prolazak kroz dezbarijeru i
obavezno pranje ruku a u nekim biosigurnosnim protokolima zahteva se da posetilac
farme 12 časova pre toga nije bio u kontaktu sa životinjama. Zaposlenim licima se
zabranjuje uzgoj životinja na privatnim posedima. Svaka poseta mora biti evidentirana i
ne sme se dozvoliti poseta licima koja dolaze iz drugih podrčja ili objekata u kojima
postoji potencijalana sumnja na prisustvo patogenih uzročnika.
Leševi uginulih životinja se spaljuju ili se transportuju u kafilerije.Velike
industrijske farme moraju imati objekat za odlaganje uginulih životinja sa ugrađenom
opremom za kontrolisanje unutrašnje temperature.Takvi objekti se grade po propisima i
određenog kapaciteta u zavisnosti od vrste i broja domaćih životinja na farmi. Takođe
moraju imati i ugovore sa kafilerijama o preuzimanju leševa iz tih objekata. U nekim
opštinama formirane su zoohigijenske službe koje sakupljaju leševe i transportuju u
kafilerije ili spalionice.
176
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Unutrašnje biosigurnosne mere definisane su u svim biosigurnosnim protokolima
na farmama, kroz planove sanitarne procedure koji se kontinuirano sprovode. Za svaki
farmski objekat pravi se plan sanitarne procedure ponaosob, zavisno od kapaciteta
objekta, građevinsko tehničkih karakteristika i tipa proizvodnje. U osnovi nju sačinjavaju
protokoli dezinfekcije, dezinsekcije i deratizacije, koje izvode specijalizovane službe
same farme ili sa strane, shodno zakonskoj proceduri.Ove mere treba da sprovode
veterinarski radnici kontinuirano. O svemu se vodi pismena evidencija koja se čuva
najmanje tri godine.
Dezinfekcija objekata je unutrašnja biosigurnosna mera koja se sprovodi nakon
mehaničkog čišćenja i sanitarnog pranja. Mehaničko čišćenje ima za cilj da se sa
podova objekta i drugih površina ukloni sva vidljiva nečistoća koju najčešće čini fekalni
otpad i ostaci hrane. Sakupljeno đubre se odvozi na određeno mesto (50 metara
udaljeno od farmskog objekta) i skladišti. Mehaničkim čišćenjem se može ukloniti od 2550% mikroorganizama sa poda objekta. Nakon završetka čišćenja objekta, čiste se sve
saobraćajnice unutar ekonomskog dvorišta. Po završenom mehaničkom čišćenju
pristupa se sanitarnom pranju kojim se uklanja ostatak nečistoće. Infektivni materijal
može često da prodre duboko u razne predmete i površine, odnosno može da bude
prekriven raznom nečistoćom, naročito organskog porekla, u kojoj se nalazi veliki broj
mikroorganizama. Primena bilo kakavog hemijskog deznfekcionog sredstva na takvom
mestu teško da može da dovede do nekog rezultata, jer dezificijens neće moći da prodre
do mikroorganizama. Na taj način dezificijens gubi veliki deo svoje dezinfekcione
sposobnosti, odnosno do mikrorganizma dopire samo njegov neznatni deo. Zato
odstranjivanje nečistoća sa površina koje se dezinfikuju predstavlja važnu meru, u stvari
uslov za uspešnu dezinfekciju. Kod čišćenju svih površina, odnosno suvog materijala,
potrebno je prethodno da se iste navlaže vodom ili dezificijensom. To je potrebno zbog
toga da se prilikom čišćenja ne bi dizala prašina, a sa njom zajedno i mikroorganizmi.
Ovi mogu inficirati druge površine, a aerogenim putem i osoblje koje sprovodi čišćenje.
Ni posle temeljnog mehaničkog čišćenja ne može se reći da je odstranjena sva
nečistoća koja bi smetala delovanju dezinfekcionog sredstva. Zbog toga je kao drugu
etapu, iza mehaničkog čišćenja, potrebno sprovesti sanitarno pranje. Ovim postupkom
skida se preostala nečistoća, a sa njom i znatne količine mikroorganizama. Sanitarno
pranje treba naročito temeljno sprovesti na podovima, donjim delovima zidova i
boksevima u stajama, radnim površinama itd. Sanitarno pranje vrši se sa toplom vodom,
pod pritiskom temperature oko 400C.
Dezinsekcija objekata treba da se sprovodi kontinuirano imajući na umu prisustvo
brojne populacije insekata, pre svega muva u samim objektima i neposrednoj okolini. Na
farmi treba koristiti higijenske i zaštitne mere, pre svega pravilno skladištenje đubreta,
postavljanje zaštitnih mreža na prozore i ventilacione otvore, kao i upotrebu hemijskih
srdstava (adulticida i larvicida).
Deratizacija je jedna od veoma važnih mera u sprovođenju biosigurnosnih
protokola. Pored primene hemijskih rodenticidnih sredstava na farmama je neophodno
preduzeti građevinsko tehničke i preventivne mere u cilju smanjenja ulaska glodara u
famske objekte. Potrebno je pravilno održavanje ekonomskog dvorišta što podrazumeva
redovno košenje i uklanjanje korova i rastinja (Đorđević i sar., 2008).
177
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Analizom biosigurnosti na farmama u našoj zemlji Stanković i Hristov, (2009)
uočili su brojne nepravilnosti sada već prevaziđenih proizvodnih koncepcija koje se i
dalje primenjuju. Analizom lokacija farmi utvrdili su neshvatljivo zanemarivanje osnovnih
postulata zoohigijene i zaštite sredine, što ugrožava ne samo proizvodnju na farmama,
već i zdravlje stanovništva. Proizvodnja u individualnom sektoru se skoro po pravilu
odvija u seoskim naseljima zbijenog tipa, gde je nemoguće postići potrebnu udaljenost
od stanova, saobraćajnica ili proizvodnih objekata. Veliki problem je tolerantan odnos
rukovodilaca farmi prema držanju od strane radnika farme, sopstvenih svinja, goveda ili
koza, koje mogu biti izvor infekcije za farmski zapat. Nedostatak zelenog pojasa oko
farme u krajevima u kojima dominira košava ili severni vetar doprinosi ne samo hlađenju
objekata i stvaranju neadekvatnih uslova smeštaja, već može olakšati prodor infektivnih
agenasa u krug farme, a zatim i u objekte sa životinjama. Iako je kod uvođenja
novonabavljenih grla presudan njihov zdravstveni, tačnije serološki status, njihov
smeštaj u karantinu je, najblaže rečeno, problematičan. Novonabavljene životinje često
se drže u krugu same farme, osoblje koje ih opslužuje radi i sa životinjama iz zapata, što
je ne prihvatljivo.
Isti autori su vršili ocenu kontrole kretanja i prometa i odnos prema posetiocima.
Dobijeni podaci su pokazali da su ove mere bolje sprovode na fami svinja (ocena 4,56 i
2,50) nego na farmi krava (ocena 2,30 i 1,67). Takođe su utvrdili da iako se na nekim
farmama sa edukovanim osobljem vodi računa o ograničenom broju poseta tokom
jednog dana i ne dozvoljava se ulazak u kritične segmente, uočen je nedostatak
ozbiljnog i doslednog režima ulaska vozila i posetilaca u krug u pojedine delove farme
što predstavlja ozbiljan problem, delom zbog nepouzdanosti efikasnosti izvršene
dezinfekcije vozila koja ulaze u krug farme.Veliki problem predstavlja potpuna
nefunkcionalnost dezbarijera i punktova za dezinfekciju i presvlačenje posetilaca na
ulazu u farmu. Dezbarijere za vozila su loše održavane, nenatkrivene, često i niže od
okolnog terena što omogućava slivanje atmosferskih i površinskih voda u njih, ne
kontroliše se pH rastvora u dezbarijerama posle padavina. Dezinfekcija obuće i ruku
predstavlja često samo psihološku barijeru, dok su mesta za presvlačenje često
improvizovana, sa ukrštanjem puteva kretanja u sopstvenoj i „čistoj“ obući za farmu.
Slične ocene su dobijene i po pitanjima kontrole ishrane i vodosnabdevanja (3,00 i 3,29),
izđubravanja (3,00 i 4,00), uklanjanja uginulih životinja (2,60 i 2,80), dok su odnos prema
drugim životinjama na farmi (3,33 i 5,00) i kontrola populacija glodara i ptica (1,83 i 3,83)
bili bolji na farmi svinja. Faze dezinfekcije mehaničko čišćenje i sanitarno pranje na
našim farmama se ne sprovode uvek temeljno, što dezinficijense, koji deluju samo na
mestu kontakta sa površinom, može učiniti neefikasnim. Pored toga, dezinfekcija na
ulazu, pre svega na govedarskim farmama, je na nezadovoljavajućem nivou. Na
pojedinim farmama u dezbarijerama uopšte nema dezinfekcionog rastvora.
Biosigurnosne mere kod pojave bruceloze
Uprkos sprovođenju svih ili većine navedenih biosigurnosnih mera čak se i u
zemljama sa razvijenom stočarskom proizvodnjom javljaju različite bolesti životinja.
178
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Kod pojave bruceloze na farmi prva mera je da se obolele životinje uklone iz
stada. Denisov i sar. (2013) navode da se samo vrlo produktivna i čistokrvna
seropozitivna goveda mogu držati u izolaciji. Isti autori navode da potpuna eliminacija
bruceloze na zaraženom području traje dugo (od tri do 6 godina) a sve zaražene farme
se registrujuju i podvrgavaju sistematskom monitoringu.
Na farmi ili gazdinstvu gde se pojavila bolest hitno treba sprovesti neškodljivo
uklanjanje pobačenih fetusa, mrtvorođenih životinja kao i placenti (Sl. Glasnik 53/89).
Sva mesta na kojima su boravile zaražene životinje ili su kontaminirana pobačenim
materijalima se prvo dezinfikuju, potom temeljno mehanički očistite, zatim se sprovodi
sanitarno pranje i potom opet dezinfekcija. Isti je postupak i sa prevoznim sredstvima.
Radnici koji rade na ovim poslovima moraju obavezno preduzeti sve mere lične zaštite.
Kontaminirana prostirka, pobačeni materijal i uginule životinje se spaljuju. U objektima se
sprovodi obavezna zaključna dezinfekcija, kada prođu jedan do dva inkubacina perioda
(Sl. Glasnik RS 91/05) s tim da se u međuvremenu nije pojavio ni jedan slučaj oboljenja
niti uginuća životinja.
Brucelu uspešno uništavaju dezinficijensi kao što je rastvor hipohlorita, 70%
etanol, izopropanol, jodofori, formaldehid i glutaraldehid, međutim organska materija i
niske temperature smanjuju efikasnost ovih dezinfekcionih sredstava. Kod bruceloze
dezinfekcija objekata na temperaturama nižim od -5 ˚S može se dobro obaviti primenom
2% vrućeg rastvora natrijum-hidroksida uz dodatak 15% kuhinjske soli i ekspozicije od
1h. Količina radnog rastvora dezinficijensa je različita i kreće se od 200-1000 ml/m2 u
zavisnosti od vrste površine koja se tretira.
Za opremu, obuću i odeću može se koristiti 2,5% natrijum hipohlorit, 2% do 3%
kaustična soda, 20% sveže gašeni kreč i 2% rastvor formaldehida. Etanol, izopropranol i
jodofori kao i razblažen rastvor hipohlorita mogu da se koriste za kontaminiranu kožu
dok se kvarternerna amonijumova jedinjenja ne preporučuju u ovu svrhu (CFSPH,
2009).
Sterilizacija u autoklavu (1210C najmanje 15 minuta) može da se koristi da uništi
Brucelu na kontaminiranoj opremi. Ovu bakteriju takođe uništava suva toplota (160170°C najmanje 1 sat). Tečnosti se mogu dekontaminirati kuvanjem (kljačanjem) u
trajanju od 10 minuta.
Brucele pokazuju posebnu otpornost u spoljašnjoj sredini. U tečnom stajnjaku
preživljavaju do 8 meseci. Utvrđeno je da hlorheksidin daje pet logaritamskih redukcija
Brucelle abortus u tečnom stajnjaku nakon izlaganja od 60 sekundi. Formalin u
koncentraciji od 1% ima pouzdan baktericidan efekat. Inaktivacija uzročnika u tečnom
stajnjaku uspešno se može sprovesti za 2 do 4 nedelje primenom ksilena (1ml/litar) ili
kalcium cianamida (20 kg/m3). Ukoliko se radi o objektima sa čvrstim sistemom
izđubravanja, neophodno je da se đubre posebno skladišti i dezinfikuje ili se po
mogućnosti spaljuje. Đubre se dezifikuje biotermičkim postupkom i može da se upotrebi
posle 2 meseca. Kod inficiranih dvorišta, ispusta i pašnjaka ako se radi o malim površinama
dolazi u obzir dezinfekcija hemijskim sredstvima, najčešće hlornim krečom.
Brucelozom inficarani pašnjaci se ne koriste dva do tri meseca, isto toliko se ne
koristi seno sa zaraženog zemljišta i inficirani izvori vode. Dobro je inficirane površine 2-
179
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
3 puta preorati u što kraćim vremenskim intervalima. U svakom slučaju zdrave životinje
ne smeju 4-5 meseci dolaziti na pašnjake na kojima je pasla bolesna stoka.
Zaključak
Današnja intezivna proizvodnja životinja na farmama ne može se ni zamisliti bez
pravilno definisanih biosigurnosnih mera, čiji je zadatak da korišćenjem
nemedikamentoznih sredstava zaštite zdravlje jedinki na farmama.
Međutim, istraživanja su pokazala da u našoj zemlji posebno kada su farme u
pitanju postoje brojne nepravilnosti i propusti u obezbeđenju biosigurnosti. Propuste
(izuzev lošeg izbora lokacije) i nepravilnosti je uglavnom moguće ispraviti.
Kod pojave bruceloze na farmi ili gazdinstvu neophodno je obratiti sprovoditi
biosigurnosne mere propisane Pravilnikom Ministarstva.
Literatura
1. Amass F, Thompson B, Dimmich M, Gaul A, Schneider J. Impact of downtime on
reducing aerobic bacterial counts in cleaned and disinfected trailers, J Swine Health Prod
2007; 15(1): 37–41.
2. Bowman G, Shulaw W. Biosecurity Fundamentals for Extension Personnel, Ohio State
University Extension fact Sheet. 2001; http:// www. ohioline.osu.edu
3. Center for Food Security and Public Health, Brucellosis. 2009; http://www.phacaspc.gc.ca/msds-ftss/index.html
4. Denisov AA, Sclyarov OD, Salmakov KM, Shumilov KV. The Russian experience in
brucellosis veterinary public health, Rev. sci. tech. Off. int. Epiz. 2013; 32 (1): 229-237.
5. Đorđević M, Radenković-Damnjanović B, Vučinić M, Teodorović R, Janković LJ, Živanov
D. Biosigurnosne mere u intezivnoj proizvodnji svinja. Zbornik radova, XIX Savetovanje
dezinfekcija, dezinsekcija i deratizacija u zaštiti zdravlja ljudi i životinja sa međunarodnim
učešćem. 2008; 187-195.
6. European Commission [EC]. Health and Consumer Protection Directorate General.
Brucellosis in sheep and goats (Brucella melitensis). Report of the Scientific Committee
on
Animal
Health
and
Animal
Welfare.
EC.
2001;
Available
at:
http://europa.eu.int/comm/food/fs/sc/scah/out59_en.pdf.
7. Janković Ljiljana, Radenković-Damnjanović Brana, Karabasil N, Mirilović M, Marić S.
Ispitivanje uticaja postupaka dezinfekcije na higijenu u zanatskoj klanici. Veterinarski
glasnik, Beograd. 2012; ( 66): 3-4, 219-231.
8. Jugović D, Vasiljević T, Valčić M. Primena biosigurnosnih mera u uslovima intenzivne
svinjarske proizvodnje. Veterinarski Žurnal Republike Srpske, 2009; IX, 62-67.
9. Pravilnik o načinu neškodljivog uklanjanja životinjskih leševa i otpadaka životinjskog
porekla i o uslovima koje moraju da ispunjavaju objekti i oprema za sabiranje, neškodljivo
uklanjanje i utvrđivanje uzroka uginuća i prevozna sredstva za transport životinjskih
leševa i otpadaka životinjskog porekla (Sl. Glasnik SFRJ br.53/89)
10. Pravilnik o utvrđivanju mera za rano otkrivanje, dijagnostiku, sprečavanje širenja,
suzbijanja i iskorenjivanja zarazne bolesti bruceloza goveda, način njihovog sprovođenja
kao i način utvrđivanja stausa gazdinstva slobodnog od bruceloze, (Sl. Glasnik RS
91/05).
11. Stanković B, Hristov S, Zlatanović Z. Planovi biosigurnosti na farmama goveda i svinja.
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa. 2010; (16): 3-4, 125-132.
180
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
12. Stanković B, Hristov S. Najčešći propusti u obezbeđenju biosigurnosti na farmama
goveda i svinja. Zbornik naučnih radova. 2009; (3-4): 103-110.
13. Stanković B., Hristov S., Petrujkić T, Todorović-Joksimović, M, Davidović V, Bojkovski J.
Biosigurnost na farmama svinja u svakodnevnoj praksi. Biotehnologija u stočarstvu.
2008; 24: 601-608.
14. Stanković B, Hristov S, Zlatanović Z. Planovi biosigurnosti na farmama goveda i svinja.
Radovi sa XXIV savetovanja agronoma, veterinara i tehnologa. 2010; (16):3-4,125-132.
15. Uhlenhoop E. Plan biosugurnosti na stočarskim farmama. Tematski zbornik "Dobrobit
životinja i biosigurnost na farmama". 1. međunarodna konferencija o dobrobiti i
biosigurnosti na farmama u Srbiji, Poljoprivredni fakultet, Beograd 2007; 227-38.
181
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Rev 1 VACCINATION IN SHEEP AND GOATS – DIAGNOSTIC CHALLENGES
Krstevski Kiril1, Djadjovski Igor1, Cvetkovikj Iskra1, Janevski Aleksandar1, Mrenoshki
Slavcho1, Kirandziski Toni2, Naletoski Ivancho3, Mitrov Dine1
1
University Ss Cyril and Methodius, Faculty of Veterinary Medicine, Skopje, Macedonia
2
Food and Veterinary Agency, Animal Health Department, Skopje, Macedonia
3
Joint FAO/IAEA Division of Nuclear Techniques in Food and Agriculture, Vienna,
Austria FAO/IAEA Joint Division
Abstract
Rev 1 vaccination has proven to be effective mean for control of brucellosis in sheep and
goats and when used properly, significantly decreases the incidence of the disease in
human and animals.
Test and slaughter policy, used until 2008, did not significantly reduce the prevalence of
brucellosis in sheep and goats in Macedonia. A comprehensive study of the reasons for
such outcome led to change in the control strategy by introduction of Rev 1 vaccination
for the first time. This has resulted with changes in the laboratory testing strategy as well,
with introduction of additional test methods, due to serological interference of the
vaccine and its potential to cause infections and abortions.
Before vaccination, testing strategy was based on serological screening of the national
flock, using Rose Bengal (RB) test and followed by i-ELISA as a confirmatory test in
herds with RB positive reactors. Since the start of vaccination, this approach has been
changed, with introduction of new serological tests: complement fixation test (CFT) as a
confirmatory method, and gel diffusion with native hapten (GD-NH) as complementary
test in cases where vaccine induced serological response was suspected. Complicated
situation due to different approach in a different epidemiological units (mass vaccination,
vaccination of young replacement animals only, or no vaccination), influenced the range
of use and interpretation of different serological tests. In addition to the serological
results, accurate vaccination data and movement records for each tested animal were of
great importance for defining the final serological status. Finally, due to the possibility of
Rev1 induced infections and abortions, PCR – based method for differentiation of Rev 1
from field Brucella melitensis strains was implemented and routinely used.
In conclusion, when Rev 1 vaccination policy in use, serious laboratory capacities,
experience and knowledge is required for successful determination of the infected
animals.
182
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
BRUCELLA SP. KAO BIOLOŠKO
PRETPOSTAVLJENA PRETNJA
ORUŽJE:
ISTINSKI
RIZIK
ILI
Elizabeta Ristanović, Vesna Protić Đokić, Sonja Atanasievska, Dragutin Jovanović,
Sonja Radaković
Univerzitet odbrane u Beogradu
Vojnomedicinska akademija
Bioterorizam kao rizik i pretnja 21.veka
Terorizam u dvadeset prvom veku predstavlja realni rizik i izazov globalnih
dimenzija o čemu svedoče svakodnevna zbivanja sa kojima se suočavamo. Upotreba
oružja za masovno uništenje se u savremnim političkim teorijama vezano za oblast
terorizma razmatra u kontekstu pojma tzv. superterorizma koji podrzumeva upotrebu
bioloških, hemijskih, radioloških ili nuklearnih agenasa kao oružja u rukama terorista, uz
konvencionalno oružje ili u kombinaciji sa njim, uz dodatak sajberterorizma.
Bioterorizam danas predstavlja široko prisutan pojam i aktuelnu pretnju kojom se
sa različitih aspekata bave stručnjaci različitih profila, naučnici, političari, pripadnici
bezbednosnih službi.
Istorijat upotrebe biološkog oružja u konfliktnim situacijama star je koliko i društvo
i civilizacija u celini i zabeležen odavno u ljudskoj istoriji. Najraniji izveštaji o upotrebi
bioloških agenasa datiraju iz vremena pre nove ere, kada su Skiti koristili strele
natopljene krvlju ili sekretima umrlih od zaraznih bolesti. Tokom vremena upotreba
bioloških agenasa u ratu i terorističkim dejstvama menjala je formu i prilagođavala se
političkom i tehnološkom jeziku vremena i epohe.
Uporedo sa razvojem i usavršavanjem potencijalnog biološkog oružaj i
napretkom nauke, sazrevala je i svest o velikoj opasnosti koju ovaj vid ratovanja nosi za
sobom što je u UN dovelo do usvajanja Konvencije o biološkom oružju kojom se
zabranjuje razvoj, proizvodnja, skladištenje, sticanje i transfer bioloških agenasa i
njihovih toksina. Konvencija je objavljena je 1972, a stupila je na snagu 1975.godine.
Prema Konvenciji, pod terminom biološko oružje definišu se "mikrobi i drugi
biološki agensi ili toksini, bez obzira na njihovo poreklo ili način dobijanja, čije
posedovanje nije namenjeno za profilaktičku, protektivnu ili neku drugu miroljubivu
svrhu, kao i oružje, oprema i druga sredstva i načini diseminacije ovih agensa radi
neprijateljskih namera ili tokom ratnih sukoba".
Danas, pored mogućnosti da biološko oružje bude primenjeno u međudržavnim
sukobima, postoji i mnogo veća opasnost da ga upotrebe razne terorističke organizacije,
sekte i pojedinci. U tom smislu koristi se termin bioterorizam, koji se definiše kao
"upotreba nasilja korišćenjem bioloških agensa zbog političkih, religioznih, ekoloških ili
drugih ideoloških razloga bez obzira na njihovu moralnu ili političku opravdanost". Šira
javnost je do nedavno bila malo obaveštena o upotrebi bioloških agenasa u terorističke
svrhe i opasnostima koje od njih prete, iako je samo u SAD u 20. veku registrovano više
183
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
od 100 potvrđenih incidenata koji se odnose na biološke agense. Događaji u SAD 2001.
godine i upotreba antraksnih spora u terorističke svrhe usmerili su pažnju svetske
javnosti na opasnosti od posledica upotrebe bioloških agenasa, a rizik od njegove
upotrebe se sve više povećava zbog postojanja velikog broja institucionalnih i
vaninstitucionalnih mikrobioloških laboratorija u čiji se rad nema uvek potpuni uvid,
jednostavne proizvodnje pojedinih bioloških agenasa, široke dostupnosti naučnih
informacija preko stručnih publikacija i interneta. Dodatnu opasnost predstavlja i
intenzivan razvoj molekularne genetike i biotehnologije sa nicanjem hiljada istraživačkih
laboratorija čija dostignuća, pored toga što služe na dobrobit čovečanstva, mogu biti i
zloupotrebljena.
Karkaterisitke i klasifikacija bioloških agenasa
Mada teoretski svi patogeni mikrobi i njihovi produkti mogu da se koriste kao
biološko oružje, u njihovoj selekciji za ovu namenu pažnja se poklanja sledećim
pojedinostima:
a.
b.
c.
d.
e.
f.
g.
h.
i.
j.
mogućnost jednostavne proizvodnje i skladištenja;
postojanost patogenog svojstva i izazivanja odgovarajućih posledica;
postojanje više načina i puteva diseminacije i zaražavanja;
mala infektivna doza;
visoka kontagioznost;
visok letalitet;
otpornost u spoljnoj sredini;
otežana detekcija i identifikacija (bezbednost i oprema);
osetljivost ciljne populacije;
mogućnost sopstvene zaštite.
Prema klasifikaciji Centara za suzbijanje i prevenciju zaraznih bolesti (CDC) iz
Atlante (SAD) svi potencijalni biološki agensi svrstavaju se u tri kategorije:
-
-
-
kategoriju A čine agensi koji se mogu lako i efikasno diseminovati, kod kojih je
moguće interhumano prenošenje, izazivaju visok letalitet i mogu izazvati opštu
paniku sa svim pratećim posledicama, a za adekvatno reagovanje zdravstvene
službe potrebne su posebne pripreme. U ovu kategoriju spadaju uzročnici
antraksa, kuge, tularemije, botulizma, virusnih hemoragijskih groznica (Ebola,
Marburg, Lassa, Junin i dr.);
kategorija B agensi koji se mogu relativno lako diseminovati, izazivaju umereno
visok morbiditet i nizak letalitet, zahtevaju pojačani epidemiološki nadzor i
dijagnostičke mogućnosti. U nju spadaju uzročnici Q groznice, bruceloze,
sakagije, alfavirusi, ricin-toksin, stafilokokni enterotoksin, izazivači alimentarnih
toksiinfekcija (salmonele, šigele, V. cholerae, E. coli O157:H7, kriptosporidijum);
kategorija C obuhvata neke već poznate kao i novoiskrsle (eng. "emerging")
agense koji se u perspektivi mogu upotrebiti kao biološko oružje zbog
184
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
dostupnosti, jednostavne proizvodnje i lake diseminacije, izazivanja visokog
morbiditeta i letaliteta i sledstvenih problema u radu zdravstvene službe. Ona
obuhvata agense kao što su nipah virus, hantavirus, viruse uzročnike krpeljskih
encefalitisa i krpeljskih hemoragijskih groznica, virus žute groznice i
multirezistentan Mycobacterium tuberculosis.
Međunarodna epizootološka organizacija (OIE) ima svoju listu bioloških agenasa
koja se neznatno razlikuje od navedene.
Iz svega napred navedenog jasno je da se na listama potencijalnih bioloških
agenasa nalazi veliki broj uzročnika zoonoza (više od 50%), među kojima značajno
mesto zauzima i uzročnik bruceloze. U nastavku će biti objašnjene karakteristike koje
predstavnicima roda Brucella spp. obezbeđuju sigurnu poziciju na listi potencijalnih
bioloških agenasa i navedeni razlozi zbog kojih se ne smeju zanemariti mere prevencije,
kao i detekcije i identifikacije uzročnika bruceloze i lečenja iste.
Brucella spp. kao potencijalni biološki agens
Bruceloza (undulantna boelst, malteška groznica) je zoonoza koju uzrokuju
predstavnici roda Brucella među kojima su humani patogeni vrste B.melitensis, B.suis,
B.abortus i B.canis.
Prema klasifikaciji CDC, uzročnici bruceloze (prva tri gore nabrojana) pripadaju
klasi B potencijalnih bioloških agenasa i spadaju u onesposobljavajuće agense koji se
mogu koristiti i u agroterorističkim napadima.
U medicinskim analima istorija izazivača bruceloze počinje da se beleži
1887.godine kada je britanski vojni lekar, kapetan Dejvid Brus, opisao i okarakterisao
bakteriju koju danas znamo po imenu B.melitensis. B.abortus je okarakterisana 1897,
B.suis 1914, a B.canis 1968.godine. Sledeća godina vredna pomena je 1954, od kada
vrsta B.suis postaje prvi mikroorganizam pretvoren u oružje u okviru biološkog programa
u SAD, nakon 12 godina rada na pripremi stabilnih aerosola ove bakterije. Klaster
bombe punjene B.suis napravljene su već sledeće 1955. godine, ali su 1969.godine bile
uništene.
Predstavnici roda Brucella sp. su Gram-negativni, striktno aerobni, nehemolitički,
ne-sporulišći, fakultativno intracelularni kokobacili. Relativno su stabilni u vlažnoj i
hladnoj sredini (oko 6-10 nedelja), ali su osetljivi na UV zračenje. Glavni domaćini
B.melitensis su ovce i koze, B.suis svinje, B.abortus goveda-krave, dok su psi domaćini
vrste B.canis.
Virulencija Brucella sp. je različita. Vrsta B.melitensis je visoko virulentna (samo
1 do 10 bakterija može prouzrokovati bolest kod ljudi), a B.suis ima nižu virulenciju
(1000-10000 mikrooorganizama uzrokuje humanu brucelozu). Vrsta B.abortus je
umereno virulentna (100.000 bakterija dovodi do pojave oboljenja kod ljudi) dok slabo
virulentna B.canis uzrokuje bolest jedino kod imunokompromitovanih jedinki (>1.000.000
bakterija). Visoka stopa virulencije čini B.melitensis potencijalno dobrim biološkim
agensom-oružjem.
185
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
Bruceloza je predominantno bolest krava, ovaca, koza i ostalih preživara kod
kojih se ista najčešće manifestuje pojavom abortusa, fetalnom smrću ili genitalnim
infekcijama. Uzimajući u obzir sve napred navedeno o ovoj zoonozi i njenim
uzročnicima, jasno je da se ista može upotrebiti u potencijalnim agroterorističkim
napadima, gde bi zasigurno izazvala opustošenje stočnog fonda i nanela neprocenjive
štete poljoprivredi i prehrambenoj industriji. Inače, povećanom koncentracijom stoke na
farmama i povećanjem njihovih veličina, smanjenjem genetičkog diverziteta, uvozom
životinja i povećanim međunarodnim transportom, poljoprivreda postaje sve ranjivija i
pogodnija meta za potencijalne terorističke akte.
Ljudi se obično inficiraju brucelama nakon kontakta sa inficiranim životinjama ili
njihovim produktima (posebno mlekom i mlečnim prerađevinama, ređe mesom).
Mogućost aerosolne transmisije takođe osigurava predstavnicima roda Brucella
sigurnu poziciju na listama potencijalnog biološkog oružja ili agensa u rukama terorista,
ali čini ove bakterije jednim od najčešćih uzročnika laboratorijskih infekcija.
Posle ulaska u organizam domaćina, ovi mikroorganizmi bivaju ingestirani od
strane leukocita ili makrofaga i transportovani limfnim putevima do različitih organa
(limfni čvorovi, bubrezi, zglobovi, slezina, jetra, kostna srž). Zavisno od toga pojavljuju se
i različite kliničke manifestacije humane bruceloze.
Bolest obično počinje posle inkubacionog perioda koji traje od pet dana do
nekoliko nedelja pojavom nespecifičifičnih simptoma kao što su groznica sa
temperaturom koja se ciklično javlja, noćnim znojenjem, glavoboljom, kao i bolovima u
mišićima i zglobovima. Takođe se mogu pojaviti i neuropsihijatrijski simptomi, kao i
fokalne infekcije kostiju, zglobova, urogenitalnog trakta, jetre, srca i pluća. Znaci i
ismptomi bruceloze perzistiraju od 2 do 12, a u slučaju hronične bruceloze i više od 12
meseci. Kod ovih pacijenata dolazi do čestih relapsa i kod 2/3 ovih pacijenata razvija se
psihoneuroza.
Interhumana transmisija se retko beleži, iako je teorijski moguća (seksualnim
kontaktom, sa majke na novorođenče ili putem transfuzije). Stopa smrtnosti je niska,
iznosi oko 5%, i obično se javlja usled netretirane endokardiološke infekcije ili oboljenja
centralnog nervnog sistema. Terapijski tretman jednim antibiotikom obično rezultuje
visokom stopom relapsa, tako da se preporučuje kombinovani produženi antibiotski
tretman (obično doksiciklin ili tetraciklin ili gentamicin i rifampin u trajanju od 6 nedelja).
Pošto su inicijalni simptomi bruceloze obično nespecifični, anamnestički podaci o
kontaktu sa odgovarajućim životinjama ili njihovim produktima ili spoljašnjoj ekspoziciji
mogu predstavljati najvažnije dijagnostičko oruđe. U potencijalnim ratnim okolnostima ili
u slučaju terorističkih dejstava, ukoliko se kod vojnika ili civila izloženih biološkom
napadu ispolje febrilna stanja, bruceloza se mora uzeti u obzir prilikom uspostavljanja
dijagnoze. Usled nespecifičnih simptoma, humana bruceloza klinički veoma podseća na
mnoge bakterijske,virusne ili infekcije mikoplazmama i mora se posebno dijagnostički
diferencirati od tifoidne tularemije ili tifusne groznice.
Zbog svojih karakteristika, kao i činjenice da se izazivač bruceloze može koristiti
kao potencijalno biološko oružje/agens postoji potreba za opremom za brzu i specifičnu
detekciju ove bakterije u raznim biološkim ili kliničkim uzorcima. Tako je na bazi PCR
metodologije konstruisana tzv. “RAPID cycler PCR” tehnologija koja omogućuje
186
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
simultanu detekciju nekoliko mikroorganizama, uključujući i predstavnike roda Brucella
sp. u različutum uzorcima. Metod je visoko osetljiv i omogućuje detekciju čak 100 fg
bakterijske DNK, a može se izvoditi u laboratorijskim ili poljskim uslovima. Možda ova
tehnologija izgleda suviše skupo, ali bi štete od eventualnog biološkog napada bez
adekvatne detekcije odgovarajućeg agensa bile neuporedivo veće.
Inače, u rutinskoj mikrobiološkoj dijagnosti bruceloze, kao i u epizotološkim
ispitivanjima najčešće se koriste serološke i imunodijagnostičke procedure (aglutinacijaBAB, McWright, ELISA).
Ako se posumnja da je Brucella sp. upotrebljena kao potencijalni biološki agens
neophodno je što pre započeti preliminarnu identifikaciju agensa sa jednim od sledećih
postupaka: direktnom imunofluorescencijom, imunohistohemijski, ELISA testom
(detekcija antigena) ili PCR metodom. Naravno, za konačnu potvrdu neophodno je
uraditi izolaciju bakterije, što zahteva puno vremena, zbog čega je terapijski tretman
potrebno započeti odmah nakon preliminarne identifikacije.
Vezano za prevenciju i profilaksu, potrebno je naglasiti da efikasna humana
vakcina još uvek ne postoji, dok je veliki broj životinjskih vakcina štetan za ljude. Upravo
zbog toga se poslednjih godina ulažu veliki napori u proučavanju antigena i pripremi
efikasne humane vakcine. U svakodnevnom životu i radu, potrebno je sprovoditi
permanentni veterinarski i sanitarni nadzor, uz pasterizaciju mleka. Laboratorijski radnici
se moraju pridržavati propisanih standarda biološke sigurnosti i biološke bezbednosti
(BSL-2, za rad sa kliničkim materijalom i BSL-3 za rad sa velikim količinama čiste
kulture).
U slučaju eventualnog biološkog rata ili bioterorističkog akta, zdravstveni resursi
moraju biti osposobljeni za dijagnostiku i zbrinjavanje svih ljudi izloženih delovanju ovog
onesposobljavajućeg agensa.
Umesto zaključka: Brucella sp.kao biološki agens: da ili ne?
Argumenti koji bi opredelili potencijalne teroriste za eventualnu upotrebu brucela
kao potencijalnih bioloških agenasa odnose se na:visoku infektivnost, posebno vrste
B.melitensis, mogućnost aerosolizacije, stabilnost dobijenih aerosola i njihovo kratko
vreme preživljavanja u ciljnom području, što bi svakako u eventualnom ratu predstavljalo
taktičku prednost za agresore koji bi koristili ovaj agens, a zatim zaposeli određenu
teritoriju, jer aerosol u tom slučaju ne bi za njih predstavljao opasnost.
Niska prirodna otpornost populacije, koja je posledica niske incidence bruceloze
u humanoj populaciji, kao i nepostojanja adekvatne humane vakcine takođe bi opredelili
poziciju bruceloze na listu potencijalnih bioloških agenasa.
Prepreke za korišćenje Brucella sp. kao potencijalnog biološkog agensa odnose
se na dug inkubacioni period, čestu asimptomatičnost, kao i nisku stopu mortaliteta
humane bruceloze.
U ratu ili potencijalnim bioterorističkim aktima predstavnici roda Brucella sp. bili bi
iskorišćeni kao onesposobljavajući agensi, dok bi u agroterorističkim napadima ove
bakterije bile upotrebljene u cilju opustošenja stočnog fonda ili izazivanja ekonomskih
187
Zbornik radova i kratkih sadržaja
Naučno-stručni simpozijum "Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi"
problema usled blokade izvoza stoke, ostalih životinja ili njihovih produkata, izazivanja
ekonomske i političke nestabilnosti itd.
Posledice potencijalnih bioterorističkih akcija bi danas verovatno bile
zastrašujuće, s obzirom na veliki napredak u razvoju genetičkog inženjeringa i
biotehnologije i mogućnost njihove zloupotrebe u cilju izmene imunopatogenetskih
puteva mikroorganizama, povećanja virulencije, rezistencije na antibiotike i faktore
spoljašnje sredine, kao i razvoja selektivnih efekata potencijalnih bioloških agenasa
uključujući i predstavnike roda Brucella sp.
LITERATURA:
1. Bossi P, Tegnell A, Baka A, Van Loock F, Hendriks J, Werner A, Maidhof H, Gouvras G.
Bichat guidelines for the clinical management of brucellosis and bioterrorism-related
brucellosis. Eurosurveillance (2004) Vol. 9 Issue 12, http://www.eurosurveillance.org
2. Bricker J.B PCR as a diagnostic tool for brucellosis; Veterinary Microbiology (2002) 90:
435-446
3. Corbel M.J, Gill K.P.W., and Thomas L. E. 1983. Methods for identification of Brucella.
Ministry of agriculture, Fisheries and Food, (1983) p. 42-50
st
4. Corbel M.J. Brucellosis:An Overview, 1 International Conference on Emerging
Zoonoses, in Emerging Infectious Diseases (1997) Vol.3, No.2
5. Ersoy Y, Sonmez E, Tevfik MR., But A.D. Comparison of three different combination
therapies in the treatment of human brucellosis. Trop. Doct. (2005)35: 210–212.
6. Nicoletti P. A short history of brucellosis; Veterinary Microbiology (2002) 90.5-9
7. Ristanović E, Lako B. Brucellosis-serious disease and potentional BW: diagnostic
challenges and our diagnostic experiences; Proceedings of the CB Medical Treatment
Symposium:An Exploration of Present Capabilities and Future Requirements, Spiez,
Switzerland, (2004). p.263-267
8. Ristanovic E. Bioterorizam. Elektronski udžbenik. Biblioteka „Vojna knjiga“ br.1775.
Medija centar Odbrana. Vojna akademija Univerziteta odbrane Beograd, (2013). ISBN
978-86-335-0362-4
9. Schurig G, Sriranganathan N, Corbel M. Brucellosis vaccines: past, present, future. Vet
Microbiol (2002). 90: 479-96
10. Seleema M, Boyle S,Sriranganathan N. Brucellosis: A re-emerging zoonosis.Veterinary
Microbiology (2010) 140:392–398.
11. Young EJ.Clinical Manifestations of human Brucellosis, p.97-126. In:E.J. Young And M.J:
Corbel (Ed.) Brucellosis: Clinical and laboratory aspects.(1989). CRC Press, Boca Raton,
FL.
188
Download

Bruceloza u Jugoistočnoj Evropi - Veterinarski specijalistički institut