Crna Gora
Direkcija za razvoj malih i srednjih preduzeća
„Strategija podsticanja konkurentnosti na mikro nivou”
(radna verzija 3.0)
februar 2011.god.
1
1.
2.
3.
4.
5.
Uvod
Strateški ciljevi i vizija
1.1. Povezanost sa drugim dokumentima
Konkurentnost
Analiza konkurentnosti Crne Gore - postojeće stanje
3.1. Analiza konkurentnosti Crne Gore na osnovu međunarodnih istraživanja
3.1.1. Analiza konkurentnosti Crne Gore prema Izvještaju o globalnoj konkurentnosti
3.1.2. Analiza pozicije Crne Gore prema izvještaju svjetske banke „Doing Business“
3.1.3. Istraživanje GEM
3.2. Posebna tematska istraživanja u Crnoj Gori
3.2.1. Istraživanje „Poslovna klima u sektoru malijh i srednjih preduzeća u Crnoj Gori“ 2010
3.2.2. Istraživanje „Poslovne performanse preduzeća koje utiču na konkurentnost“
Konkurentnost Crne Gore na mikro nivou
4.1. Analiza spoljnotrgovinske razmjene Crne Gore
4.1.1. Obim spoljnotrgovinske razmjene Crne Gore
4.1.2. Struktura spoljnotrgovinske razmjene Crne Gore po robnim grupama
4.1.3. Struktura spoljnotrgovinske razmjene Crne Gore po zemljama
4.2. SWOT analiza crnogorskog izvoza
4.3. Razvijenost faktora konkurentosti u Crnoj Gori
4.3.1. Obrazovanje kao faktor konkurentnosti preduzeća
4.3.2. Inovacije kao faktor stricanja konkurentske prednosti
4.3.3. Kvalitet kao faktor konkurentnosti preduzeća
4.3.4. Intelektualna svojina kao faktor konkurentnosti
4.3.5. Brend kao faktor konkurentnosti
4.3.6. Uticaj inofrmacionih tehnologija na konkurentnost
Specifični ciljevi i aktivnosti za podsticanje konkurentnosti na mikro nivou
Okvirni akcioni plan za realizaciju Strategije za podsticanje konkurentnosti na mirko nivou za period 20112015.god.
2
3
4
5
6
7
7
7
8
9
9
10
11
13
13
13
14
16
17
18
18
18
18
19
20
20
21
26
UVOD
Konkurentnost podrazumijeva sposobnost postizanja uspjeha na tržištima u cilju porasta životnog standarda
tokom dužeg vremenskog perioda. Zemlje mogu postati konkurentnije tako što će poboljšati svoja
dostignuća u širokom spektru faktora koji utiču na rast produktivnosti. To se odnosi na inovacije, stvaranje
povoljnijeg sistemskog ambijenta, prenošenje ili usvajanje novih tehnologija, obrazovanje, preduzetništvo,
nova preduzeća.
Za male zemlje, kao što je Crna Gora, konkurentnost neizbježno ima i dimenziju izvoza, imajući u vidu
ograničenu veličinu crnogorskog tržišta. Samim tim, konkurentnost uključuje sve što poboljšava marketing i
prodaju u drugim zemljama.
Crna Gora je mala ekonomija, koju karakteriše otvorenost. Ona ne može bitno uticati na globalne tržišne
promjene, ali se može pozicionirati na takav način da ova kretanja upotrijebi u svoju korist. Otvorenost nije
prijetnja, ona je prilika. Prilika se ogleda kroz mogućnost da se Crna Gora u narednim godinama pozicionira
kao prepoznatljiva u pružanju usluga, posebno u dijelu putovanja i turizma, ekološke hrane i pića, prevoza,
gradjevinarstva i finansijskih usluga. To je prilika i za revitalizaciju industrijske proizvodnje, ali ne one
masovne u kojoj se ne može biti konkurentan, već proizvodnje koja je uklopljena u mreže multinacionalnih
korporacija, koja je utemeljena na visokotehnološkim procesima, isto kao i proizvodnje prepoznatljivih
crnogorskih „brendova“. Pritom je nezamjenjiva uloga direktnih stranih investicija. U tome, nužnost izvoza
nije cilj sam po sebi, ali se u okvir otvorenosti on uklapa kao nužnost. Jednako kao izvoz, važan je i uvoz
naprednih tehnologija i znanja koje drugi proizvode efikasnije od nas. Prepoznati tuđu uspješnost, učiti i
graditi vlastitu kompetenciju, znači iskoristiti prilike koje pruža otvorenost. To znači postati konkurentan.
U tom novom, otvorenom svijetu, država i vladanje mijenjaju svoju narav. Postaju instrumenti „socijalne
asistencije“, umjesto „socijalne intervencije“. Socijalna asistencija znači uključenost države u traženje
zajedničkih elemenata koji motivišu građane i ključne društvene činioce.
Visoki troškovi poslovanja i vrlo slaba spoljnotrgovinska konkurentnost, ograničena domaća konkurencija,
po pitanju kvaliteta proizvoda i usluga, predstavljaju neke od slabosti crnogorske ekonomije. S druge strane,
neke od naših prednosti, poput makroekonomske stabilnosti, prihvatljivog poreskog sistema i relativno
stabilnog bankarskog sektora, očigledno nijesu dovoljni da kompenzuju većinu konkurentskih slabosti.
Shodno tome, jačanje produktivnosti i konkuretnosti malih i srednjih preduzeća, mora postati najvažniji
pravac daljeg razvoja crnogorske ekonomske politike, sa naglaskom na glavne okosnice i nosioce razvoja
Crne Gore – obrazovanje, sistemskom ambijentu, inovativnosti i tehnološkom razvoju, regionalnom razvoju i
razvojnim klasterima, kako bi potencijali rasta došli što više do izražaja i kako bi se postigli maksimalni
efekti.
3
1. STRATEŠKI CILJEVI I VIZIJA
Uzimajući u obzir činjenicu približavanje Crne Gore Evropskoj Uniji, tržištu od 500 miliona stanovnika, koje
istovremeno predstavlja izazov i odgovornost, sasvim je jasno zašto je Evropa velika šansa, ne samo kao
tržište, nego i kao podrška crnogorskim preduzećima. Dostizanje određenog nivoa međunarodne
konkurentnosti jeste i jedan od preduslova za prijem u EU jer države moraju da zadovolje i uslov postojanja
"djelotvorne tržišne privrede i konkurentnih preduzeća sposobnih da izdrže pritisak zajedničkog
tržišta". Prema tome,povećanje konkurentnosti će imati presudnu ulogu u dugoročnom privrednom razvoju
naše privrede ali i njenom integrisanju u evropsku i svjetsku privredu. Konkurencija će sigurno biti veća, ali
će i tržište od gotovo pola milijarde ljudi, bez carinskih i trgovinskih prepreka otvoriti prostor za bolji plasman
proizvoda.
Period pridruživanja Crne Gore EU, treba iskoristiti za razvoj konkurentnosti u manje oštrom okruženju. Pri
tome treba imati u vidu da ne konkurišu države međusobno, nego da se na tržištu sučeljavaju različito
konkurentne firme. Stoga je primarni cilj u razvoju nacionalne konkurentnosti permanentno unaprijeđenje
dugoročno održivog rasta produktivnosti firmi. Država, sa svoje strane, treba da obezbijedi zdravo poslovno
okruženje i vladavinu prava.
Crnogorska preduzeća treba da prepoznaju izvoz kao svoj prioritet u poslovanju, i da obezbijede
neophodne uslove (kvalitet i cijene proizvoda i usluga, međunarodne standarde kvaliteta, savremenu
marketing politiku) i odgovore konkurenciji na domaćem tržištu i istovremeno izazovima jedinstvenog tržišta
EU.
Misija – Unaprijeđenje faktora konkurentnosti koji direktno i indirektno utiču na ukupni razvoj malih i
srednjih preduzeća odnosno proizvoda i usluga.
Vizija – Razvijena i konkurentna crnogorska mala i srednja preduzeća koja ravnopravno posluju na
lokalnom i međunarodnom tržištu, ostvaruju socio-ekonomske, razvojno održive benefite i doprinose
pozitivnom trgovinskom bilansu zemlje.
Strategija za podsticanje konkurentnosti na mikro nivou ima za cilj razvoj produktivnih i izvozno
sposobnih malih i srednjih preduzeća koja daju značajan doprinos ukupnom ekonomskmi rastu
Crne Gore i konkurentnosti njene privrede.
Za razvoj konkurentnih malih i srednjih preduzeća definisani su sljedeći specifični ciljevi:
 Povećano učešće domaćih proizvođača u lancu finalnih proizvoda
 Unaprijeđena produktivnost preduzeća kroz klasterizaciju
 Unaprijeđen imidž Crne Gore i njenih proizvoda u svijetu
 Analiza privrednih grana u Crnoj Gori i istraživanje mogućnosti na stranom tržištu –
benchmark analiza
 Jačanje komunikacije sa ekonomskom diplomatijom i predstavništvima u funkciji povećanja
izvoza
 Prezentacija crnogorske privrede na međunarodnim tržištima
 Edukacija i jačanje kompetencija
 Unaprijeđen sistem standardizacije proizvoda
 Unaprijeđenje postojećih i kreiranje novih savjetodavnih usluga namijenjenih izvozu
4
Monitoring i evaluacija ostvarenja definisanih specifičnih ciljeva za unaprijeđenje konkurentnosti malih i
srednjih preduzeća u Crnoj Gori, pratiće se kroz sljedeće indikatore:
 Global Competitivness Report
 Mjerenje ukupne globalne konkurentnosti Crne Gore u odnosu na druge zemlje uključene
u izvještaj
 Praćenje pojedinačnih indikatora po stubovima konkurentnosti s naglaskom na faktore koji
se direktno odnose na konkurentnost preduzeća i koji su označeni kao nedostaci: zaštita
intelektualne svojine (73), zarade i produktivnost (63), dostupnost novih tehnologija (75),
usvajanje novih tehnologija na nivou preduzeća (92), indeks veličine stranog tržišta (120),
razvijenost klastera (128), razvijenost marketing funkcije (64), inovativni kapaciteti (71),
potrošnja preduzeća na R&D (89), saradnja univerziteta i industrija u R&D (54)
 Povećanje ukupnog crnogorskog izvoza sa posebnim osvrtom na:
 Povećanje učešća MSP u ukupnom izvozu na 35%1
 Smanjenje pokrivenosti uvoza sa izvozom
 Promjena strukture izvoza - povećanje udjela izvoza proizvoda s većom dodatom
vrijednošću
U cilju uspostavljanja neophodne institucionalne infrastrukture za razvoj konkurentnosti na mikro nivou od
strane Ministarstva ekonomije osnovan je Savjet za podsticanje konkurentnosti na mikro nivou. Osnovni
cilj Savjeta je, da svojim aktivnostima doprinese unaprjeđenju podrške MSP, koja će doprineti povećanju
konkurentnosti preduzeća i valorizovati njihove inovativne i izvozne potencijale. Savjet je formiran sa ciljem
objedinjavanja svih aktivnosti na polju konkurentnosti i utvrđivanja prioriteta od strane njegovih članova, a
kojeg čine predstavnici Direkcije za razvoj malih i srednjih preduzeća, Ministarstva ekonomije, Ministarstva
poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede, Univerziteta Crne Gore, Unije poslodavaca, Privredne komore,
Montenegro biznis alijanse i predstavnici privatnog sektora.
U skladu sa dokumetnom „Podsitcanje konkurentnosti i izvoza – strateški i operativni plan“, koji je Vlada
usvojila 2006.god., u okviru Direkcije za razvoj MSP je formiran Odsjek za podsticanje konkurentnosti i
izvoza, čije su aktivnosti usmjerene na podršku preduzećima u cilju povećanja konkuretnosti i izvoza.
Aktivnosti su u osnovi bazirane na stručnoj pomoći u izradi programa poboljšanja kvaliteta izvoznog
proizvoda, programa podsticanja konkurentnosti, pomoći pri izradi marketing planova i programa edukacije
za izvozna preduzeća, kao i informisanju preduzeća o izvoznim tržištima.
1.1. Povezanost sa drugim dokumentima
Potrebno je naglasiti da se prilikom izrade Strategije u potpunosti poštovao princip hijerarhije ostalih
strateških dokumenta Crne Gore, kao što su: Strategija razvoja malih i srednjih preduzeća 2011-2015 gdje
je jedan od strateških ciljeva i jačanje konkurentnosti malih i srednjih preduzeća i promocija predueztništva,
zatim Strategija za regonalni razvoj 2010-2014 god., Strategija naučno-istraživačke djelatnosti Crne gore
(2008-2016), Crnogorska poljoprivreda i Evropska Unija – Strategija razvoja proizvodnje hrane i ruralnih
područja, kao i dokumenata Evropske Unije: Evropska povelja o malim i srednjim preduzećima i Stratija za
pametan, održiv i inkluzivan rast – Pametna Evropa 2020.
1
Strategija za razvoj MSP 2011-2015
5
2. KONKURENTNOST
U savremenim svjetskim privrednim uslovima za veliki broj zemalja potreba za realizacijom poslovnih
aktivnosti na međunarodnom tržištu postaje ključni element razvoja. Za to je neophodan uslov razvoj
konkurentskih sposobnosti kako pojedinih privrednih subjekata, tako i privrednih grana i nacionalne privrede
u cjelini. Iako u ekonomskoj teoriji postoje različiti stavovi i definicije konkurentnosti i njihova značenja,
većina ekonomista slaže se u ocjeni da će 21. vijek biti razdoblje globalne ekonomske konkurencije,
zahvaljujući, prije svega, procesu globalizacije.
“Međunarodna konkurentnost je stanje u kojem zemlja može, u uslovima slobodnog i fer tržišta, proizvesti
robu i usluge koji zadovoljavaju zahtjeve svjetskog tržišta, istovremeno održavajući ili povećavajući realni
dohodak svojih građana” (OECD).
Makrokonkurentnost podrazumijeva konkurentnost jedne nacionalne privrede u cjelini. Ona se odnosi na
sposobnost ostvarivanja većih faktorskih dohodaka u uslovima kada su domaća preduzeća izložena
neposrednom uticaju međunarodne konkurencije.
Temelj konkurentnosti se izgrađuje tako da zemlja rastom izvoza roba i usluga pokriva uvoz (tj. da ostvaruje
ravnotežu ili suficit u trgovinskom bilansu) i istovremeno dostiže faktorske dohotke sa kojima može
»konkurisati« dohotcima zemalja sa kojima se dominantno odvija njena spoljnotrgovinska razmjena. Budući
da nijedna privreda ne može ostvariti komparativnu prednost za sve vrste proizvoda, neophodno je utvrditi
koji proizvodi imaju komparativne prednosti u grupi, prvenstveno, zemalja u regionu.
Mikrokonkurentnost predstavlja relativnu efikasnost preduzeća da prodaju svoje proizvode i usluge na
tržištu na kojem je prisutna međunarodna konkurencija. Konkurentnost preduzeća temelji se na relativnim
cijenama i kvalitetu proizvoda u odnosu na ponudu drugih proizvođača. Niski troškovi poslovanja (posebno
radne snage) ili viši rast faktorske produktivnosti tipični su činioci mikro komparativne prednosti, odnosno
konkurentnosti.
Preduzeća kojima se kvalitetnije upravlja, sa boljom kontrolom troškova, boljim stimulacijama zaposlenih da
bi bili inovativni i kreativni, imaju više prilike da povećaju svoju produktivnost i da doprinesu rastu jedne
privrede. Takođe, strategije kompanija koje se odnose na razvoj proizvoda, „proboj“ na nova, inostrana
tržišta, te usmjeravanje na aktivnosti koje rezultiraju većom dodatom vrijednosti, važni su elementi u
podsticanju izvoza, a posebno u postizanju veće dodate vrijednosti od izvoza.
Ovo su oblasti koje se smatraju mikroekonomskim zato jer se odnose na odlučivanje na nivou pojedinačnih
preduzeća, a značajni su za konkurentnost u cjelini. Ostala mikroekonomska pitanja važna za
konkurentnost su institucije i fleksibilnost tržišta radne snage, poreska politika koja utiče na stimulisanje
štednje i ulaganja, itd.
Analizirajući globalne tokove u trgovinskoj razmjeni, moguće je uočiti neke opšte globalne trendove koje
doprinose konkurentnosti:
 Najeću stopu rasta imaju upravo one zemlje koje imaju najveći porast izvoza
 Rast globalne mobilnosti faktora proizvodnje, što predstavlja potencijalno povećanje sličnosti
proizvodnih kapaciteta širom svijeta
 Tehnologija postaje ključni faktor razvoja
 Kao posljedica tehnološkog razvoja sve značajnije postaju industrijske grane utemeljene na
znanju. Znanje i vještine, odnosno ljudski resursi, postaju ključni elementi konkurentnosti
Svi ovi trendovi naznačavaju koji su to značajni elementi u globalnoj ekonomiji na osnovu kojih se može
graditi izvozna konkurentnost.
6
3. ANALIZA KONKURENTNOSTI CRNE GORE - postojeće stanje
Crna Gora je uključena u međunarodna istraživanja koja se odnose na međunarodnu konkurentnost:
Global Competitivness Report - Izvještaj o globalnoj konkurentnosti, Doing Business – Poslovanje,
Mjerenje preduzetničkih aktivnosti u zemlji – GEM istraživanje. Na nacionalnom nivou sprovode se brojna
istraživanja od kojih je najznačajnije istraživanje Poslovna klima u sektoru malih i srednjih preduzeća u
Crnoj Gori i istraživanje koje je urađeno za potrebe izrade ovog dokumenta Utvrđivanje poslovnih
performansi preduzeća koje utiču na konkurentnost.
U dosadašnjem periodu Crna Gora je preduzimala određene aktivnosti kako bi poboljšala svoju
konkurentsku poziciju. Urađene su određene analize, sprovođeni projekti u oblasti obrazovanja, malih i
srednjih preduzeća, standarda, itd. Ipak, sve to nije dovoljno i smatramo da je potrebno na sistemski način,
na nivou Vlade Crne Gore definisati pravce i aktivnosti, kako bi na sveobuhvatan način prišli rješavanju
ovog problema.
Neke od sprovedenih analiza konkurentnosti crnogorske privrede pokazuje da se ona i nadalje zasniva na
cjenovnoj, a ne necjenovnoj konkurentnosti. Svjetski trendovi, međutim, pokazuju sve veće značenje
necjenovnih elemenata konkuretnosti: ako su proizvodi inovativni, specifični za ciljnu grupu potrošača, ako
proizvođač i zemlja imaju dobar imidž, ako postoji kvalitet proizvoda i poslovanja, tada i skupi proizvodi
bivaju uspješni. Vezano uz to postoji jedan problem koji se često ispušta iz vida, a to je relativno loš imidž
zemalja u tranziciji i njihovih proizvoda na međunarodnom tržištu. Mnoge industrijske zemlje Zapada i nakon
desetak godina tranzicijskih procesa i dalje tretiraju ove zemlje kao jeftine izvore sirovina i radne snage, a
ne kao ravnopravne partnere.2 Čak i same tranzicijske zemlje pokazuju znatno veći stepen preferencije za
“zapadne” proizvode nego one iz tranzicijskih zemalja. To predstavlja veliku prepreku povećanju njihove
međunarodne konkuretnosti, pogotovo ako se ona nastoji zasnovati na necjenovnoj konkurenciji, čiji bi
osnov trebao biti prevenstveno kvalitet, i to ne samo proizvoda nego i cjelokupnog poslovnog procesa.
3.1. Analiza konkurentnosti Crne Gore na osnovu međunarodnih istraživanja
3.1.1. Analiza konkurentnosti Crne Gore prema Izvještaju o globalnoj konkurentnosti
Crna Gora je od 2007.god. uključena u u međunarodnu bazu konkurentnosti, tj. u izradu Izvještaja o
globalnoj konkurentnosti koji svake godine izdaje „Svjetski ekonomski forum“, u saradnji sa Univerzitetom
Harvard. Partnerska institucija iz Crne Gore za izradu ovog izvještaja je Institut za strateške studije i
prognoze koja sprovodi anketu prema upitnicima-anketnim listićima dobijenim od Svjetskog Ekonomskog
foruma. U periodu od 2007-2010.god. prema izvještaju o globalnoj konkurentnosti, Crna Gora je
unaprijedila svoju poziciju za 33 mjesta, tj. sa 82. u 2007.god. na 49.mjesto u 2010.god.
Tabela1.- Pozicija Crne Gore u globalnoj konkurentnosti u odnosu na zemlje regiona
Zemlja/Godina
Slovenija
Crna Gora
Hrvatska
Srbija
Bosna i Hercg.
Makedonija
Albanija
2
GCI
2007-2008
39
82
57
91
106
94
109
GCI
2008-2009
42
65
61
85
107
89
108
GCI
2009-2010
37
62
72
93
109
84
96
GCI
2010-2011
45
49
77
79
96
88
102
Promjena 2007-2010
-6
+33
-20
+12
+10
+6
+7
World Economic Forum (1999): Press Release, Internet
7
Prema izvještaju o globalnoj konkurentnosti 2010/2011, koji je objavljen u septembru 2010.god., Crna Gora
se nalazi na 49-om mjestu od 133 zemlje pokrivene istraživanjem. Vrijednost indeksa konkurentnosti iznosi
4.36 od mogućih 7 poena. Prema ovom izvještaju, na ljestvici globalnog indeksa konkurentnosti u 20102011. god. Crna Gora se nalazi ispred Hrvatske (77), Makedonije (79), Srbije (96), Albanije (88) i Bosne i
Hercegovine (102).
Crna Gora se nalazi u drugoj fazi ekonomskog razvoja – fazi vođenoj efikasnošću. U ovoj fazi razvoja
ključno je invesiranje u obrazovanje ljudskih resursa, prihvatanje novih tehnologija u proizvodnim
procesima, kreiranje kvalitetnih proizvoda, stvaranje ambijenta povoljnog za privlačenje stranih direktnih
investicija (smanjivanje carina, poreza, administrativnih procedura) i stabilnost finansijskog tržišta. Države u
ovoj fazi već imaju kreiranu osnovnu infrastrukturu (putevi, aerodromi, željeznice, telekomunikacije...),
izgrađene institucije, relativnu makroekonomsku stabilnost i zadovoljavajući nivo zdravstvene zaštite i
osnovnog obrazovanja.
3.1.2. Analiza pozicije Crne Gore prema izvještaju svjetske banke „Doing Business“
Prema Izvještaju Svjetske Banke “Doing Business”, Crna Gora se je u odnosu na 2009. godinu, kada se
nalazila na 90. mjestu, unaprijedila položaj za 24 mjesta i na rang listi za 2011.godinu3 nalazi na 664-om
mjestu po lakoći poslovanja. Od zemalja u regionu bolje od Crne Gore su rangirane: Makedonija (38),
Slovenija (42), Bugarska (51), Rumunija (56). Od zemalja u regionu lošije od Crne Gore su rangirane:
Albanija (82), Hrvatska (84), Srbija (89), Bosna i Hercegovina (110) i Kosovo (119).
Analiza prema pojedinačnim indikatorima, pokazuje da je Crna Gora, za 2011.godinu, u odnosu na
2010.godinu, ostvarila značajna poboljšanja u oblasti započinjanja biznisa i prekogranične trgovine.
Poboljšanje je ostvareno i u oblasti registrovanja imovine, dok je plaćanje poreza je na istom nivou.
Napredak nije ostvaren u oblastima dobijanja kredita, izdavanja građevinskih dozvola, izvršenja ugovora,
zatvaranja biznisa i zaštite investitora. Zaključuje se da su, i pored ostvarenog napretka, i dalje kritične
oblasti: građevinske dozvole, plaćanje poreza, izvršenje ugovora, registrovanje nepokretnosti.
Tabela 6. - Komparativna analiza 2011/2010 za lakoću poslovanja
CRNA GORA
Započinjanje biznisa
Izdavanje građevinskih dozvola
Registrovanje imovine
Dobijanje kredita
Zaštita investitora
Plaćanje poreza
Prekogranična trgovina
Izvršenje ugovora
Zatvaranje biznisa
DB2011 pozicija: 66
51
161
116
32
28
139
34
135
47
DB2010 pozicija: 65
81
157
117
30
27
139
50
132
44
Promjena u poziciji: -1
+30
-4
+1
-2
-1
bez promjene
+16
-3
-3
Godišnja publikacija obično u nazivu ima narednu godinu u odnosu na onu koja je obuhvaćena izvještajem. Tako izvještaj za jun
2009 – jun 2010. godine nosi naziv Doing business 2011.
3
Generalni rang objavljen za jednu godinu, naredne godine se revidira u skladu sa promjenama metodologije. Promjenom
metodologije, odnosno izostavljanjem indikatora Zapošljavanje radnika Crnoj Gori je nanijeta šteta, jer je imala dobru generalnu
poziciju kao i pokazatelje za ovaj indikator, te se to odrazilo na lošijiu poziciju za ovu godinu. Procijenjeno je da bi uz kalkulaciju sa
ovim indikatorom, Crna Gora ostvarila napredak od 4 pozicije.
Stoga je analiza napretka zemlje prema promjenama u pojedinačnim indikatorima, relevantnija.
4
8
3.1.3. Istraživanje GEM
Za Crnu Goru je od posebnog značaja ono što piše u Zelenoj knjizi „Preduzetništvo u Evropi“ u kojoj
Evropska komisija ističe sljedeće dimenzije društvenog značaja preduzetništva:
 Preduzetništvo pomaže otvaranju novih radnih mjesta i privrednom rastu;
 Preduzetništvo je od presudnog značaja za konkurentnost;
 Preduzetništvo razvija lične potencijale i
 Preduzetništvo razvija opšte društvene interese.
Crna Gora, priključenjem GEM konzorcijumu i publikovanjem prvog Nacionalnog izvještaja početkom 2011.
godine dobija značajnu istraživačku osnovu za poboljšanje preduzetničkog ambijenta i za dinamičniji razvoj
malih i srednjih preduzeća.
Preliminarni podaci:
Rezultati istraživanja ukazuju da je Crna Gora prva zemlja u grupi zemalja Istočne Evrope po tzv. TEA
indexu kojim se utvrđuje procenat populacije od 18-64 godine, čija je preduzetnička aktivnost kraća od 42
mjeseca. TEA index Crne Gore iznosi 14,9%, i po tome Crna Gora ubjedljivo prednjači ispred Litvanije
(9,7%), Turske (8,6%), Makedonije (8%), Bosne i Hercegovine (7,7%), Mađarske (7,1%), Hrvatske (5,5%),
Rumunije (4,3%) i Rusije (3,9%), kao grupe zemalja Istočne Evrope koje su obuhvaćene uzrokom od 59
zemalja učesnica u GEM projektu.
Visok nivo TEA indexa ukazuje da je crnogorska ekonomija mlada ekonomija, sa kratkom istorijom primjene
principa preduzetničkog poslovanja. U prilog tome govori i čijenica da 62% preduzetnika početnika
vidi šansu kao dominantan motiv za bavljenje biznisom, dok je za 36,9% preduzetnika
početnika nužnost opredjeljujući motiv
Finalni rezultati GEM istraživanja za Crnu Goru biće publikovani krajem februara 2011.god.
3.2. Posebna tematska istraživanja u Crnoj Gori
Direkcija za razvoj malih i srednjih preduzeća u saradnji sa njemačkom organizacijom GIZ (GTZ) od
2009.god. sprovodi istraživanje o poslovnoj klimi u Crnoj Gori. Istraživanje se sprovodi u cilju dobijanja
informacija o ekonomskim tendencijama kao i podataka o stvarnim efektima pravnih i političkih reformi na
MSP.
3.2.1. Istraživanje „Poslovna klima u sektoru malijh i srednjih preduzeća u Crnoj Gori“ 2010
Kroz istraživanje „Poslovna klima u malim i srednjim preduzećima“ 2010.god. izračunati su Indikatori biznis
klime u Crnoj Gori koje dajemo u sljedećoj tabeli.
Tabela 10.- Indikatori trenutnog stanja i očekivanja za opšte poslove, izvoz i zapošljavanje5
Indikatori
Poslovno okruženje
Trenutna situacija
Očekivanja
Poslovni indikatori
2009.
2010.
-7.7
5.87
-4.2
-3
-11.3
14.7
Indikatori izvoza
2009.
2010.
-18.8
5.86
-24.4
-12.4
-13.3
24.1
Zapošljavanje
2009.
2010.
-5.2
4.9
Indikatori trenutne situacije i očekivanja predstavljaju razliku procenta preduzeća koja su na pitanje
odgovorila pozitivno i onih koja su na pitanje odgovorila negativno (pozitivno= dobro ili porast;
negativno=loše ili opadanje). Indikator poslovnog okruženja predstavlja aritmetičku sredinu ova dva
indikatora. Iz dobijenih indikatora poslovnog okruženja možemo zaključiti da je veći broj MSP koji vidi
poslovno okruženje kao dobro (bilo da je u pitanju poslovanje ili izvoz) nego onih koji na isto gledaju kao
loše, što je veoma značajan pomak u odnosu na prethodnu godinu kada su ovi indikatori bili negativni.
5
Poslovna klima u sektoru MSP u Crnoj Gori, istraživanje 2010.
9
Što se tiče indikatora trenutnog stanja vidimo da 3% više MSP vidi trenutnu situaciju za poslovanje u Crnoj
Gori kao lošu od onih koji vide kao dobru, kao i da 12,4% više preduzeća zabilježilo pad u izvoznim
aktivnosti od onih koji su zabilježili porast, iako negativni ovi indikatori su znatno bolji nego što su bili prošle
godine odnosno u predhodom istraživanju, što takođe predstavlja značajan pomak. Svi indikatori poslovnih
očekivanja su pozitivni što prkazuje prilično pozitivan stav prema budućnosti
Administrativne barijere:
Kroz istraživanje „Poslovna klima u malim i srednjim preduzećima“, 2010.god., prema mišljenju
preduzetnika, kao ograničavajući faktori za poslovni razvoj kategorišu se sljedeće administrativne barijere:
opštinski porezi i dadžbine – 60.4%, republički porezi i dadžbine – 53.2%, opštinske inspekcije – 46% i
preduge admisnistrativne procedure – 40%.
Grafik 2. – Administrativne barijere koje utiču na poslovanje preduzeća
Neadministrativne barijere:
Kroz isto istraživanje, kao najveće neadministrativne barjijere koje utiču na poslovanje ubrajaju se: niske
cijene i nelojalna konkurencija – 57.40%, generalno visoki troškovi rada – 51.30% i otežan pristup
finansijskim sredstvima – 50.20%.
Grafik 3. – Neadministrativne barijere koje utiču na poslovanje preduzeća
Preduzeća koja se bave izvozom imaju primjedbe na državnu politiku u ovom pogledu. Naime, ne postoji
zaštita od nelojalne konkurencije i uvoz i izvoz se ne odvijaju pod ravnopravnim uslovima. Tako se, prema
riječima predstavnika preduzeća koja izvoze, npr. za svaki izvezeni artikal obavezno plaćaju pregledi koji
uključuju i dodatne troškove, dok ta obaveza ne postoji za zemlje u okruženju koje uvoze u Crnu Goru.
10
3.2.1. Istraživanje „Poslovne performanse preduzeća koje utiču na konkurentnost“
Direkcija za razvoj malih i srednjih preduzeća u saradnji sa istraživačkom agencijom „Defacto consultancy“ Podgorica, a uz tehničku podršku njemačke organizacije GIZ (GTZ) u toku decembra 2010.god. i januara
2011.god., sprovela je istraživanje na temu „Poslovne performanse preduzeća koje utiču na konkurentnost“.
Istraživanje je sprovedeno na osnovu međunarodne metodologije Model poslovnog razvoja (Business
Development Model – BMS), koji je razvijen od strane Ministarstva za preduzetništvo i trgovinu Republike
Irske u cilju unaprijeđenja konkurentnosti malih i srednjih preduzeća. Ovaj model posmatra preduzeća kroz
šest ključnih funkcija/poslovnih performansi koje utiču na njegovu konkurentnost, i to: strategija, istraživanje
i razvoj, proizvodnja, marketing i prodaja, ljudski resursi i finansije.
Ovim istraživanjem obezbijeđeni su podaci o stanju poslovnih funkcija/performansi koje utiču na poziciju
njihove konkurentnosti na tržištu, kao i o problemima sa kojima se suočavaju u toku poslovanja koji su
označeni kao: nestimulativan bankarski sektor, nelikvidnost – problem naplate potraživanja, neposjedovanje
standarda kvaliteta ili gubljenje već stečenih akreditacija, predugo čekanje dozvola za izvoz i
neravnopravnost izvoznih i uvoznih procedura, nepostojanje zaštite od nelojalne konkurencije, previsoke i
nestimulativne državne/lokalne takse, procedure dobijanja koncesija Globalna ekonomska kriza je ostavila
značajne posljedice na privredni razvoj gotovo svih evropskih država, pa tako i Crne Gore.
Preduzeća su sama ocjenjivala svoje poslovne funkcije sa ocjenom od 1(najlošija) do 5(najbolja), a pored
njih i anketari su dali svoje ocjene. Ukoliko posmatramo matricu samoevaluacije preduzeća možemo
zaključiti da su ispitanici najlošije ocijenili poslovnu performansu finansiranje i poslovnu performansu opšta
situacija/strategija, dok su najbolje ocijenili poslovnu performansu proizvodnja i ljudski resursi.Posebno je
zanimljiva dimenzija istraživanje, razvoj i dizajn gdje se iz konkretnih odgovora ispitanika može vidjeti da
preduzeća u Crnoj Gori relativno malo ulažu u ovu dimenziju, ali koja se prema njihovom rangiranju našla
na relativno visokom trećem mjestu. Slična situacija se odnosi i na ljudske resurse. Naime, većina ispitanika
nema organizovane planove za usavršavanje kadrova niti prepoznaje na pravi način ljudske resurse kao
izvor kompetitivnosti, ali je većina njih sebi po ovoj dimenziji dala najviše ocjene.
Poslovne
performanse
Srednja ocjena
Strategija
3.1
Tabela 8.- Matrica samoevaluacije preduzeća
Istraživanje i Proizvodnja
Marketing
Ljudski
razvoj
i prodaja
resursi
3.5
3.9
3.3
3.8
Finansiranje
3.0
Prosjek
3.4
Značenje nivoa:
Strategija – znači da kompanija ima operativni plan za srednjoročnu prodaju, izvoz i ostale postavljene ciljeve, za
donošenje odluka konsultuju se spoljni saradnici, dok je procjenjivanje stanja budućeg okruženja malo izraženo
Istraživanje i razvoj – kompanija je tehnološki kompetentna i u strukturi zaposlenih ima inžinjere i tehnologe, sposobna je
da učestvuje u nacionalnim tehnološkim mrežama
Proizvodnja – upoznata je sa standardima i tehnikama svjetskih proizvođača ali ih ne primjenjuje, kompanija je spremna
za dalja unaprijeđenja
Marketing i prodaja – kompanija posluje na jednom ili više tržišta već nekoliko godina, slabija je od konkurencije na
ključnim tržištima, pristupa marketingu na planirani način
Ljudski resursi –kompanija posjeduje strateški plan za razvoj ljudskih resursa i radi na daljem usavršavanju
menadžerskih sposobnosti
Finansije – osnovni cilj kompanije jeste prodaja i sticanje profita, poslovi se finansiraju na dnevnoj osnovi ali to nije
dovoljno za dalju ekspanziju
11
U narednoj tabeli predstavljeni su rezultati eksterne evaluacije, tj.anketara. Možemo vidjeti da je srednja
ocjena eksterne evaluacije niža od srednje ocjene samoevaluacije, 2.6 u odnosu na 3.4.
Poslovne
performanse
Srednja ocjena
Strategija
2.5
Tabela 9. - Matrica evaluacije anketara
Istraživanje i
Proizvodnja
Marketing i
razvoj
prodaja
2.8
2.7
2.8
Ljudski
resursi
2.9
Finansiranje
2.3
Prosjek
2.6
Značenje nivoa 2.:
Strategija – kompanija je nezadovoljna ostvarenim dostignućima, razmatraju se dalji pravci djelovanja
Istraživanje i razvoj – kompanija ima minimum sposobnosti da se prilagodi rješenjima iz eksternog okruženja, nizak nivo
prodaje novih proizvoda
Proizvodnja – ne postoji strategija proizvodnje, zaostajanje u sektoru po iskorišćenosti kapaciteta. Kompanija posjeduje
ISO standard
Marketing i prodaja – marketing funkcija je na niskom nivou, nizak nivo izvoznih aktivnosti
Ljudski resursi - kompanija posjeduje sektor za razvoj ljudskih resursa ali se smatra kao trošak, zaposleni s vremena na
vrijeme (rijetko) pohađaju seminare izvan kompanije
Finansije – prodaja i profit su ispod industrijskog nivoa
Grafik 1. - Uporedna analiza ocjena preduzeca i anketara
4
3.7
2.9
3.6
3.3
3
2.8
2.7
2.7
2.9
2.6
2.3
Samoevaluacija preduzeća
Evaluacija anketara
Proizvodnja
Ljudski
resursi
Istraživanje Marketing i
i razvoj
prodaja
Strategija Finansiranje
12
4. KONKURENTNOST CRNE GORE NA MIKRO NIVOU
Konkurentnost na mirko nivou predstavlja sposobnost preduzeća da proizvodi proizvode i usluge
odgovarajućeg kvaliteta, odgovarajuće cijene u odgovarajuće vrijeme, tj.odgovor na potrebe potrošača
efikasnije nego što to čine druga preduzeća.
U Crnoj Gori mala i srednja preduzeća čine oko 99% ukupnog broja preduzeća, u njima je zapošljeno
61,83% ukupnog broja zaposlenih i učestvuju sa 31% u ukupnom izvozu. Na kraju 2009. godine u Crnoj
Gori ima 42.018 registrovanih preduzeća. Posmatrajući uporedni period 2006-2009, zaključuje se da se broj
registrovanih preduzeća povećao za 25,9%, broj aktivih se povećao za 32,17%, broj zaposlenih u MSP se
povećao za 23,48%. Posmatrano po djelatnostima najveći broj preduzeća na kraju 2009. je u djelatnosti
trgovine na veliko i malo i opravke čak 43.7%; poslovima sa nekretninama, iznajmljivanju 16.26% i
prerađivačkoj industriji 9.55%, dok je najmanje u obrazovanju 0.23%, ribarstvu 0.18% i proizvodnji
električne energije, gasa i vode 0.14%.6
Jedan od najvećih problema ekonomije Crne Gore je visok spoljnotrgovinski deficit, nastao kao rezultat:
slabe konkurentnosti crnogorske privrede na međunarodnom tržištu i visoke uvozno-izvozne zavisnosti.
Učešće MSP sektora u izvozu je na još uvijek nezadovoljavajućem nivou. Uzrok niskog nivoa izvoza
crnogorskih MSP, leži i u:
 nedovoljnoj usklađenosti svojih proizvoda i standarda sa važećim međunarodnim ISO
standardima i drugim međunаrodnim normаmа i garancijama kvaliteta (ISO, HACCP itd),
 nedovoljnim finansijskim sredstvima,
 otežanim izvoznim procedurama, itd.
 Istovremeno, razvoj klastera kao modela poslovnog povezivanja preduzeća sa drugim
partnerima, u cilju snižavanja troškova i modernizacije proizvodnje, razvoja inovacija i
podizanja konkurentnosti MSP, nije u pravoj mjeri zaživio u Crnoj Gori i što nedovoljno
valorizuje izvozne potencijale MSP.
4.1. Analiza spoljnotrgovinske razmjene Crne Gore
4.1.1. Obim spoljnotrgovinske razmjene Crne Gore
Ukupna robna razmjena Crne Gore sa inostranstvom u 2009.god. iznosila je 1,931 mil. eura, što je
značajno manje u poređenju sa 2008. godinom kad je iznosila 2.529 miliona eura. Ukupan izvoz roba,
prema podacima Monstat-a, iznosio je 277 miliona eura, što predstavlja pad od 36,1% u poređenju sa 2008.
godinom., dok ukupni uvoz roba iznosio je 1,654 miliona eura, što predstavlja pad od 34,5% u poređenju sa
2008.god. U ukupnoj razmjeni učešće uvoza bilo je znatno veće i iznosilo je 86%, dok je udio izvoza
samo 14%, što je pokazatelj niske konkurentnosti domaće privrede.
Ukupna spoljnotrgovinska razmjena Crne Gore za period januar – decembar 2010. god. prema
preliminarnim podacima iznosila je 1 984,9 mil.eura što ukazuje na rast od 2.8% u odnosu na isti period
prethodne godine.


6
U 2010.god. izvezeno je robe u vrijednosti od 330.3 mil.eura, što je više za 19.2% u odnosu
na isti period prethodne godine, a uvezeno za 1 654.6 mil.eura, što je više za 0.02% u
odnosu na isti period prethodne godine.
Pokrivenost uvoza izvozom iznosila je 20% i veća je u odnosu na pokrivenost u istom
period predhodne godine, kada je iznosila 16.7%.
Izvor: Strategija za razvoj malih i srednjih preduzeća u Crnoj Gori, 2011-2015
13
Tabela 7. – Spoljnotrgovinska razmjena Crne Gore za period 2006-2009.god.(hilj.EUR)
Godina
2005
2006
2007
2008
2009
Uvoz
1,042,828
1,457,361
2,073,093
2,529,741
1,654,170
Izvoz
369,321
441,133
454,739
416,165
277,011
7
Trgovinski bilans
-673,507
-1,016,228
-1,618,355
-2,113,576
-1,377,159
4.1.2. Struktura spoljnotrgovinske razmjene Crne Gore po robnim grupama
Problem velikog deficita u robnoj razmjeni sa inostranstvom svakako je veliko opterećenje kako za državu
tako i za privredu. Struktura izvoza je zabrinjavajuća i bez njene promjene se teško može uticati na
smanjenje deficita.
U strukturi izvoza dominaniraju intermedijarni proizvodi odnosno proizvodi niže faze prerade, uglavnom
sirovine i repromaterijali. Glavni izvozni proizvod Crne Gore je industrijski materijal u koji se ubraja
aluminijum, gvožđe i čelik i čine 66,6% ukupnog izvoza.
U 2009. godini zabilježena je najmanja vrijednost izvoza aluminijuma i proizvoda od aluminijuma u
poslednjih nekoliko godina. Značajno smanjenje izvoza aluminijuma posljedica je globalne ekonomske krize
i niskih cijena aluminijuma na svjetskom tržištu, kao i smanjenja proizvodnje u KAP-u.
Tabela: Učešće vrste roba u izvozu Crne Gore u periodu od 2005-2009.god. (u hilj.)
IZVOZ
Hrana i piće
Industrijski materijali, drugde nespomenuti
Goriva i maziva
Kapitalni proizvodi, njihovi djelovi i pribor
Transportna sredstva i njihovi djelovi i pribor
Proizvodi za široku potrošnju, drugdje nespomenuti
Proizvodi, drugdje nespomenuti
Ukupno
2005
35,316
282,549
3,697
7,467
3,206
21,734
15,353
369.322
2006
36,172
362,626
4,205
10,580
8,562
16,429
2,558
441.132
2007
35,959
377,632
8,014
9,769
3,983
13,733
5,649
454.739
2008
40,217
323,343
12,492
17,379
4,418
15,937
2,381
416.167
2009
39,314
184,451
8,425
21,126
4,417
17,705
1,573
277.011
Ukoliko postmatramo izvoznu strukturu odabranih kategorija proizvoda možemo vidjeti da su određeni
proizvodi zabilježili blagi rast izvoza u 2009.god. u odnosu na 2008.god., i to: meso i prerađevine mesa
(11%), ribe i prerađevine od ribe (383%), žitarice (44%), šećer, proizvodi od šećera i med (8%), razni
proizvodi za ishranu (43%), montažne zgrade i sanitarni uređaji (32%).
Tabela: Učešće određene kategorije proizvoda u izvozu Crne Gore u periodu od 2005-2009.god. (u hilj.)
IZVOZ
Meso i prerada mesa
Mlijecni proizvodi i jaja
Ribe i preradjevine
Zitarice i proizvodi
Povrce i voce
Secer, proizvodi od secera imed
Kafa, caj, kakao i zacini
Stocna hrana (osim zita u zrnu)
7
2005
1.640
4.252
402
1.309
3.011
1.939
283
102
2006
1.833
114
774
1.843
5.879
1.030
433
15
2007
2.773
58
618
1.037
5.592
416
247
5
2008
5.006
47
279
1.734
7.428
278
281
30
2009
5.549
1
1.069
2.505
6.939
301
164
431
Izvor: Zavod za statistiku Crne Gore, www.monstat.org
14
Razni proizvodi za ishranu
Pica
Proizvodi od plute i drveta
Montazne zgrade, sanitarni uredjaji
Namestaj i djelovi
Pluta i drvo
64
22.112
1.258
104
953
18.460
144
23.961
2.240
194
411
17.509
400
24.704
2.113
168
902
17.293
1.006
24.045
1.918
350
1.224
13.468
1.437
21.049
671
462
668
12.862
U toku 2009.god., ekonomska kriza je generisala, posmatrano u apsolutnim iznosima, značajniji pad uvoza
roba od pada izvoza, što je uticalo na smanjenje spoljnotrgovinskog deficita. Na pad vrijednosti uvoza
značajan uticaj ima smanjenje lične i investicione potrošnje, ali i pad cijena uvoznih sirovina. Takođe, jedan
od faktora koji je uticao na pad uvoza je nemogućnost zaduživanja kompanija u zemlji i inostranstvu i na taj
način finansiranja uvoza.
U strukturi uvoza i dalje je značajno učešće industrijskih materijala, hrane i pića i proizvoda za široku
potrošnju.
Tabela: Učešće vrste roba u uvozu Crne Gore u periodu od 2005-2009.god. (u hilj.)
UVOZ
Hrana i piće
Industrijski materijali, drugde nespomenuti
Goriva i maziva
Kapitalni proizvodi njihovi djelovi i pribor
Transportna sredstva i njihovi djelovi i pribor
Proizvodi za široku potrošnju, drugdje nespomenuti
Proizvodi, drugdje nespomenuti
Ukupno
2005
177,241
237,548
60,363
129,158
99,312
160,434
178,771
1.042.827
2006
214,755
365,422
201,610
203,231
153,474
234,470
84,398
1.457.360
2007
281,867
524,387
292,725
324,241
257,244
338,742
53,888
2.073.094
2008
384,611
692,362
343,702
391,337
294,875
421,869
985
2.529.741
2009
358,108
432,599
189,823
216,096
128,066
328,424
1,054
1.654.170
Ukoliko postmatramo uvoznu strukturu odabranih kategorija proizvoda možemo vidjeti da su skoro svi
predstavljeni proizvodi zabilježili blago smanjenje uvoza.
Tabela: Učešće određene kategorije proizvoda u uvozu Crne Gore u periodu od 2005-2009.god. (u hilj.)
UVOZ
Meso i prerada mesa
Mlijecni proizvodi i jaja
Ribe i preradjevine
Zitarice i proizvodi
Povrce i voce
Secer, proizvodi od secera imed
Kafa, caj, kakao i zacini
Stocna hrana (osim zita u zrnu)
Razni proizvodi za ishranu
Pica
Pluta i drvo
Proizvodi od plute i drveta
Montazne zgrade, sanitarni uredjaji
Namestaj i djelovi
2005
31.356
22.633
4.150
20.362
14.574
12.067
19.486
5.311
10.839
30.280
2.481
6.760
6.926
22.084
2006
38.564
25.164
6.061
29.154
17.931
12.514
21.382
7.853
13.020
36.554
6.088
15.684
13.051
37.181
2007
48.755
31.696
8.986
40.389
30.319
12.731
28.167
12.692
17.812
47.197
8.537
23.411
17.712
54.471
2008
79.102
43.311
9.930
57.487
41.809
10.745
33.344
13.628
22.745
56.290
11.265
29.120
25.842
70.039
2009
76.611
38.414
9.116
50.465
37.741
9.667
39.111
11.943
23.594
46.411
5.780
17.519
12.204
44.209
15
4.1.3. Struktura spoljnotrgovinske razmjene Crne Gore po zemljama
Pad svjetske privrede imao je snažan uticaj na najvažnije ekonomske partnere Crne Gore – zemlje
Evropske Unije i CEFTA-e, što se odrazilo na promjene u regionalnoj strukturi izvoza i uvoza roba u odnosu
na 2008. godinu, kao i na pad ukupne robne razmjene sa većinom ovih zemalja.

U 2009. godini izvoz u zemlje EU činio je 48,3% ukupnog izvoza i za 12,9 % je manji nego u 2008.
godini. . Od zemalja EU, najviše roba izvezeno je u Grčku (17,3%), Italiju (11,9%) i Sloveniju
(8,8%)

Uvoz iz zemalja EU učestvuje sa 39,5% u ukupnom uvozu, što je za 1,6 % manje nego u 2008.
Godini. Najviše robe uvezeno je iz Italije (7%), Njemačke (6,3%), Slovenije (5,4%), i Grčke (5,2%).

Izvoz roba u zemlje CEFTA-e iznosio je 46,2% ukupnog izvoza, što je za 9,5 % veće učešće nego
u 2008. godini. Najviše roba izvezeno je u Srbiju (27,9%), Bosnu i Hercegovinu (6,4%) i Kosovo
(5,9%). Uvoz iz zemalja CEFTA-e činio je 44,5% ukupnog uvoza, što je za 4 % manje učešće nego
u 2008. godini. Najviše robe uvezeno je iz Srbije (30,6%), BiH (6,1%) i Hrvatske (6%).
Grafik: Geografska koncentracija izvoza
Grafik: geografska koncentracija uvoza
CEFTA tržište koje čini 17,5 mil. stanovnika, zatim njegove dodatne prednosti kao što su blizina i
poznavanje poslovne kulture i preferencije potrošača predstavlja glavno izvozno tržište crnogorskih
preduzeća.
Tržište Evopske Unije je za izvoznike iz Crne Gore značajno je zbog povoljnog tretmana koji omogućava
izvoz velikog broja proizvoda bez carina, uključujući i veliki broj proizvoda koji se izvoze pod preferncijalnim
statusom.
Da bi crnogorska preduzeća bila u prilici da “uđu” na međunarodno tržište i da se na njemu pozicioniraju,
neophodno je da brzo usvajaju nove tehnologije, da imaju ubrzan ciklus proizvodnje, kvalitetne proizvode,
da budu fleksibilni u promjeni djelatnosti preduzeća, da poznaju druga tržišta i karakteristike njihove tražnje.
16
4.2. SWOT analiza crnogorskog izvoza
Snage
Prirodni resursi: voda za piće, šume, poljoprivredne
površine
Turistički resursi: klimatski, kulturno-istorijski, ambijentalni
Kadrovski resursi: sprovedena reforma obrazovnog
sistema
Geografski položaj
Dinamični sektor MSP
Ekonomski razvoj i propisi: niska stopa inflacije, najniža
stopa poreza na dobit, PDV, preferencijalni izvozni režim,
evidentiranje i postepeno otklanjanje barijera za
poslovanje
Institucionalni kapaciteti: Direkcija za razvoj MSP,
Investiciono
razvojni
fond,
biznis
asocijacije
(PKCG,UPCG,MBA), ambasde i predstavništva u
inostranstvu
Slabosti
Nedovoljna izgrađenost fizičke infrastrukture: putevi,
željeznice
Neadekvatni turistički kapaciteti
Ograničena raspoloživost fakora konkurentnosti kao što
su inovacije, tehnologije i kapita
Kadrovski resursi: nedovoljna savremena znanja i
kompetencija za izvoz, nepostojanje obrazovnih
programa koji su namijenjeni povećanju konkurentnosti,
nedovoljno poznavanje stranih tržišta
Ekonomski razvoj i propisi: nedovoljna zaštita potrošača u
skladu sa standrdima EU, nepostojanje faktoringa za
otkup izvoznih potraživanja, neadekvatna statistička baza
vezana za izvoz, nedostatak sredstava za istraživanja i
razvoj
Institucionalni kapaciteti: nedovoljno razvijene institucije
za sertifikovanje proizvoda po EU standardima
KONKURENTNOST:
 Razvoj postojećih preduzeća sa izvoznim
potencijalom
koji
realizuju
na
međunarodnom tržištu
 Pojava novih izvoznih preduzeća
 Tradicionalna i kulturna povezanost sa
zemljama u kojima se najviše izvozi
KONKURENTNOST:
 Mali broj izvoznika sa velikim potencijalom
izvoza i proizvodima sa visokom dodanom
vrijednošću
 Slabo poznavanje stranih tržišta
 Nelikvidnost preduzeća
 Nizak nivo inovacija u preduzećima
 Nepostojanje klastera
Prijetnje
Nastavak ekonomske krize
Sporost u procesu transfera tehnologija i znanja
Šanse
Koncesije i javno-privatno partnerstvo za izgadnju fizičke
infrastrukture
Efikasnije korišćenje priprodnih resursa uz proizvodnju
proizvoda sa višom dodatom vrijednošću
CEFTA sporazum, Sporazum o slobodnoj trgovini sa
Ruskom Federacijom, Republikom Turskom
Korišćenje naučnih potencijala Univerziteta
Korišćenje EU fondova i stranih organizacija
Korišćenje iskustava drugih zemalja
Saradnja sa institucijama iz okruženja
KONKURENTNOST
 Integracija u EU izaziva povećanu tražnju za
proizvodima i uslugama
 Proizvodnja i izvoz tradicionalnih proizvoda,
organske hrane i ljekovitog bilja
 Formiranje klastera, tehnoloških parkova,
inkubatora
KONKURENTNOST:
 Rast konkurencije proizvođača iz drugih
zemalja
 Rizici kojima se izlažu izvozna preduzeća
17
4.3. Razvijenost faktora konkurentosti u Crnoj Gori
4.3.1. Obrazovanje kao faktor konkurentnosti preduzeća
U Crnoj Gori, kao i u svim savremenim društvima, razvoj i njegovanje kulture cjeloživotnog učenja, počev od
najranijeg uzrasta, ključni je uslov za izgradnju društva znanja. Poslednjih godina se posvećuje velika
pažnja razvoju modela za uključivanje preduzetničkog učenja i načina razmišljanja, kao horizonatalnog
elementa na svim nivoima obrazovanja, što bi trebalo da doprinose povećanju zapošljivosti, čime se stvara
temelj za održivi ekonomski razvoj.
Budući da je prepoznala značaj saradnje obrazovanja i biznisa za povećanje zapošljivosti i preduzetničkog
potencijala radne snage, kao i za podsticanje konkurentnosti ekonomije zemlje, Crna Gora je ovo
reflektovala i na svoj nacionalni zakonski okvir i okvir politika. Među glavnim ciljevima Nacionalne strategije
zapošljavanja i razvoja ljudskih resursa (2007–2011) je i poboljšanje usklađenosti između obrazovanja i
zapošljavanja, što se namjerava ostvariti kroz jačanje uloge socijalnog partnerstva u obrazovanju i
poboljšano dugoročno planiranje stručnog obrazovanja, u skladu sa potrebama tržištra rada. Crna Gora je
uložila značajan napor u strateškim razmatranjima i zakonskim odredbama za ponovno uspostavljanje
saradnje između obrazovanja i biznisa, na novim osnovama. Strategija cjeloživotnog preduzetničkog učenja
(2008–2013) postavlja jasne prioritete, ciljeve, aktivnosti i indikatore učinka za podsticanje preduzetničkog
duha, znanja i vještina učenika, počevši od osnovnog obrazovanja, preko opšteg i stručnog srednjeg i
tercijarnog obrazovanja, kao i u obuci “druga šansa” ili prekvalifikacijama odraslih. Zakon o Crnogorskom
kvalifikacionom okviru pomaže u razumijevanju i poređenju crnogorskih kvalifikacija na međunarodnom
nivou i koji će omogućiti bolju usklađenost potreba na tržištu rada i ponude radne snage.
4.3.2. Inovacije kao faktor stricanja konkurentske prednosti
Crna Gora je od januara 2008. godine pristupila najvećem evropskom fondu za nauku - Sedmom okvirnom
programu za istraživanje i tehnološki razvoj EU (FP7), koji traje od 2007-2013 i raspolaže budžetom od 50,5
mld €. Time su sve nadležne institucije stekle ravnopravan status kao i institucije iz EU da mogu da se
prijavljuju i učestvuju u realizaciji projekata koje ovaj program finansira. Jedan od važnih elemenata koje
ovaj program promoviše je uključivanje MSP u istraživanje i razvoj i praćenje njihovog udjela u ukupnom
finansiranju. Nakon isteka FP7, od januara 2014. godine kreće FP8 program (2014-2020) sa većim
budžetom i fokusom na inovacije i učešće MSP u projektima.
Prema podacima Monstata u 2009.god. u Crnoj Gori registrovano je ukupno 26 naučno istraživačkih i
istraživačko razvojnih orgaizacija, u kojima je realizovano 14 fundamentalinih, 32 primijenjena i 26 razvojnih
istraživačkih radova. 8
Od zemalja kandidata i potencijalnih kandidata EU očekuje se da daju doprinos ostvarenju i realizaciji ciljeva
Unije inovacija. Nacionalne strategije za povećanje ulaganja u istraživanje, posebno putem povećanja
ulaganja iz poslovnog sektora, od ključne su važnosti za integraciju u Evropski istraživački prostor i Uniju
inovacija- stoga i u EU.
4.3.3. Kvalitet kao faktor konkurentnosti preduzeća
Međunarodna zajednica i Evropska Unija prepoznaju standardizaciju kao preduslov za uključivanje u
međunarodne i evropske integracione tokove i osnovu za uklanjanje tehničkih prepreka u trgovini, tj.
obezbjeđivanje slobodnog protoka roba i usluga.
8
Statistički godišnjak 2010, Zavod za statistiku Crne Gore - MONSTAT, Podgorica 2010
18
Novi integracioni procesi Crne Gore (pristupanje STO i EU) će još više promijeniti uslove privređivanja, koji
će se ogledati u većoj liberalizaciji i samim tim zahtijevati još veću konkurentnost proizvoda. To znači da
preduzeća moraju biti svjesna da neispunjavanjem standarda kvaliteta biće isljučena sa međunarodnih
tržišta. Postojeću Infrastrukturu kvaliteta u Crnoj Gori čine Institut za standardizaicju, Akreditaciono tijelo
Crne Gore i Zavod za metrologiju Podgorica.
Institut za standardizaciju Crne Gore osnovan je 2007.god. u cilju ostvrivanja ciljeva standardizacije i
donošenje crnogorskih standarda i srodnih dokumenata. Potreba za uspostavljanjem i stalnim jačanjem
sistema standardizacije u Crnoj Gori definisana je kroz sljedeće političke dokumente i odluke, a koje su od
suštinskog značaja za tekuće integracione procese:
- Sporazum Svjetske Trgovinske Organizacije o tehničkim preprekama u trgovini (WTO/TBT), koji u
Aneksu 3 sadrži Kodeks dobre prakse za izradu, donošenje i primjenu standarda,
Nacionalna strategija Crne Gore za pristupanje Evropskoj Uniji, kojom se utvrđuje dugoročna
politika Crne Gore prema Evropskoj Uniji,
Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju Evropskoj Uniji (SSP), koji se članom 77. odnosi na
obavezu jačanja sistema standardizacije u Crnoj Gori,
Nacionalni program za integracije u Evropsku Uniju (NPI), koji tačkom 3.1.1.1 definiše
kratkoročne i srednjeročne prioritete za razvoj standardizacije u Crnoj Gori,
Centralnoevropski Sporazum o slobodnoj trgovini (CEFTA), koji se članom 13. odnosi na obavezu
jačanja sistema standardizacije u Crnoj Gori,
- Uslovi evropskih organizacija za standardizaciju koje mora ispuniti Nacionalno tijelo za
standardizaciju da bi steklo status punopravnog članstva u tim organizacijama (devet uslova
CEN/CENELEC).
Akreditacija obezbjeđuje formalno priznavanje kompetentnosti organizacija za ocjenjivanje usaglašenosti,
što omogućava korisnicima da identifikuju i izaberu pouzdanu uslugu (ispitivanja / etaloniranja/ kontrolisanja/
sertifikacije) koja može ispuniti njihova očekivanja i potrebe. Akreditaciono tijelo Crne Gore utvrđuje i
potvrđuke da organizacije ispunjavaju zahtjeve za obavljanje odgovarajućih poslova ocjenjivanja
uslaglašenosti, utvrđenih u odgovarajućim međunarodnim standardima i da je kompetentna za obavljanje tih
poslova. Trenutno u Crnoj Gori postoje sljedeća akreditovana tijela: 10 labaratorija za ispitivanje, 1
labaratorija za kalibraciju, 2 kontrolne organizacije. U Crnoj Gori ne postoje sertifikaciona tijela za
sertifikaciju proizvoda, QMS, EMS i osoblja.
Cenar za kvalitet pri Mašinskom fakultetu osnovan 1996.god. svoje aktivnosti usmjerio je u tri pravca:
kvalitet i standardi, primijenjena informatika i industrijski inžinjering. U okviru aktivnosti koje se odnose na
kvalitet i standarde organizuju se seminiari i permanentno obrazovanje u okviru škole kvaliteta.
4.3.4. Intelektualna svojina kao faktor konkurentnosti
Posvećenost i obaveze vezane za EU integracije, nameću potrebu za adekvatnim razvijanjem prava
intelektualne svojine u Crnoj Gori, kao i za upoznavanjem stručne i šire javnosti sa pravima iz ove oblasti. U
cilju konkretnijeg rješavanja pitanja prava intelektualne svojine, osnovan je Zavod za intelektualnu svojinu
CG, koji omogućava konkretnu zaštitu prava iz oblasti intelektualne svojine.
Pored izgradnje institucionalnog okvira, izgradjena je i neophodna legislativa9.
9 Ukaz o proglašenju Zakona o patentima, Zakon o žigovima,Uredba o postupku za priznanje žiga,Ukaz o proglašenju Zakona o
pravnoj zaštiti dizajna,Uredba o obezbjeđivanju primjene prava iz oblasti intelektualne svojine,Uredba o postupku za priznanje prava
na dizajn,Ukaz o proglašenju Zakona o oznakama geografskog porijekla,Uredba o postupku zaštite topografija integrisanih
kola,Pravilnik o postupku za priznanje oznake geografskog porijekla i priznanju statusa ovlašćenog korisnika oznake geografskog
porijekla,Ukaz o proglašenju Zakona o zaštiti topografija integrisanih kola,Ukaz o proglašenju Zakona o autorskim i srodnim
pravima,Uredba o evidenciji autorskih dela i predmeta srodnih prava
19
Crna Gora je članica Svjetske organizacije za intelektualnu svojinu (WIPO), a takodje je članica i potpisnica
mnogobrojnih medjunarodnih sporazuma, ugovora i konvencija: Konvencije o osnivanju svjetske
organizacije za intelektualnu svojinu, Haškog ugovora o medjunarodnom deponovoanju industrijskih
dizajna, Lokarnskog sporazuma o ustanovljavanju medjunarodne klasifikacije industrijskog dizajna,
Ničanskog sporazuma o medjunarodnoj klasifikaciji roba i usluga za potrebe registrovanja žigova,
Strazburškog sporazuma o medjunarodnoj klasifikacija patenata. Crna Gora takodje ostvaruje izuzetno
uspješnu saradnju sa Evropskom patentnom organizacijom (EPO).
4.3.5. Brend kao faktor konkurentnosti
U periodu globalizacije i otvaranja Crne Gore prema zemljama u okruženju, domaći proizvođači suočili su se
sa prodorom jakih svjetski poznatih brendova koji su preuzeli dio njihovog tržišnog učešća. Imajući u vidu
neophodnost postizanja potrebnog nivoa konkurentnosti u cilju zadržavanja postojećeg tržištnog učešća i
formiranja adekvatne ponude za prodor na inostrana tržišta domaća preduzeća moraju primijeniti
adekvatan marketinški pristup koju u fokusu mora imati brend kao osnovno sredstvo konkurentske borbe i
diferencijacije. Gledano sa aspekta potencijala domaćih proizvođača isti najviše šanse za uspjeh imaju u
onim oblastima za koje Crna Gora ima najbolje potencijale i/ili najdužu tradiciju u proizvodnji. Oblast
poljoprivrede upravo predstavlja adekvatnu osnovu za profilisanje cijele grane u cilju povećanja
konkurentnosti nacionalne ekonomije. Međutim, tržište domaćih proizvođača osim primarne proizvodnje i
prerade treba usmjeriti ka proizvodima većeg stepena obrade i dodate vrijednosti po kojima bi cijela
nacionalna ekonomija bila prepoznatljiva. Finalni proizvodi crnogorske industrije: vino "vranac ", "nikšićko
pivo" , njeguški pršut, meso, mesne prerađevine, kajmak, sir, masline, maslinovo ulje, riba, prerađevine od
ribe, voda, šumski i drugi proizvod u budućem periodu treba da se usmjere na povećanju konkurentnosti
njihovih proizvoda u cilju kreiranja novih brendova i unaprijeđenja postojećih.
Zbog budućeg članstva u EU naša zemlja mora raditi na stvaranju lako prepoznatljivog imidža među
zemljama članicama EU, čime može doprinijeti i raziličitosti Unije. Na osnovu geografskog položaja,
proizvodnog poljoprivrednog regiona, teritorijom bez genetski modifikovanih proizvoda (koji su u svijetu
traženi i skluplji od drugih za 30-50%) Crna Gora najbrže može svoje ime kao brend, ali i sa nekoliko
proizvoda, da postigne sa proizvodnjom i prodajom zdrave hrane. To znači moraju biti domaći, autentični
proizvodi sa tradicijom, a dizajn mora biti unapijeđen.
Brendiranje Crne Gore je možda od najvećeg značaja za privlačenje stranih investicija. U zadnjih nekoliko
godina proizvodnja za velike trgovačke lance koji imaju proizvode sa privatnim oznakama – „private labels”,
doveo je do rasta malih i srednjih proizvođača i izvoznika u zemljama u razvoju.. S obzirom da ove
kompanije nemaju dovoljno sredstava da uđu na tržište uvođenjem novih brendova koje treba izgraditi od
početka, proizvođačima iz malih zemalja proizvodnja proizvoda sa privatnim oznakama su dobra prilika da
se istraže nova tržišta i kupce
4.3.6. Uticaj inofrmacionih tehnologija na konkurentnost
U Crnoj Gori razvoj informacionog društva prepoznat je 2004.god. kada je Vlada Crne Gore usvojila
Strategiju razvoja inofrmacionog društva - put u društvo znanja. Ovaj dokument je obuhvatao period od 4
godine sa jasno definisanim ciljevima i aktivnostima, i istekom tog roka stvorila se potreba za izradu nove
strategije koja će trasirati put razvoja informacionog društva do 2013.god. Danas, jedan od strateških
prioriteta Crne Gore ogleda se upravo u primjeni informaciono-komunikacionih tehnologija u svim svojim
razvojnim strategijama, jer ITC pruža velike mogućnosti i ima sveopšti uticaj na nacionalne privrede i
globalnu konkurentnost. Strategija razvoja informacionog društva obuhvata sljedeće oblasti: evropski ciljevi i
standardi, institucionalni i zakonodavni okvir, e-obrazovanje, registri, e-Goverment, e-poslovnoanje i
bankarstvo, e-zdravstvo, ICT infrastruktura, zaštita podataka, razvoj ICT sektora. Krajem 2008.god. u Crnoj
Gori osnovan je prvi inkubator u oblasti informacionih tehnologija u cilju podizanja digitalne kulture, koji
pruža usluge: razvijanja softvera za izradu web prezentacija, izdavanje informatičkog časopisa, pružanje
outsourcing usluga, kriptovanje/zaštita podataka, itd.
20
5. SPECIFIČNI CILJEVI I AKTIVNOSTI ZA PODSTICANJE KONKURENTNOSTI NA MIKRO NIVOU
Oslanjajući se na iskustva zemalja koje uspješno promovišu konkurentnost, a samim tim i izvoz preduzeća,
potrebno je aktivno učešće različitih interesnih grupa: Vlade, privatnog sektora i međunarodne zajednice.
Privrednici ne mogu stajati po strani već je važno da se i sami zapitaju šta je to što bi oni mogli uraditi u
svom preduzeću da povećaju njihov nivo konkurentnosti. Pasivna uloga privrede i očekivanje da će država
biti odgovorna za poboljšanje konkurentnosti i povećanje izvoza je greška, koja se često ponavljala u
prošlosti i koju treba izbjeći u narednom periodu.
 Od velikog značaja za postizanje većeg nivoa konkurentnosti crnogorskih preduzeća je
uvođenje međunarodnih standarda kvaliteta, jer nastup na stranim tržištima nije moguć bez
posjedovanja ovih standarda. Zatim povezivanje preduzeća u klastere se pokazalo uspješnom strategijom za povećanje konkurentnosti u međunarodnoj praksi. Takodje, većinu
preduzeća karakteriše nedovoljno poklanjanje pažnje dizajnu i brendu proizvoda, kao i
nedovoljno izdvajanje sredstava za usavršavanje zaposlenih. Samo mali broj preduzeća
izdvaja sredstva za sopstvena istraživanja, a inovacije su izuzetno rijetke. Jasno je da bez
fundamentalnih promjena stava prema ovim problemima, bez obzira šta uradi država nivo
konkurentnosti crnogorske privrede će ostati nizak. Ovo bi trebao da bude zajednički zadatak i
države i privrednika.
U dijelu koji slijedi dat je pregled specifičnih ciljeva sa aktivnostima čija realizacija treba da doprinese
opštem cilju izrade ovog dokumenta razvoj produktivnih i izvozno sposobnih malih i srednjih
preduzeća koja daju značajan doprinos ukupnom ekonomskmi rastu Crne Gore i konkurentnosti
njene privrede.
SPECIFIČNI CILJ 1:
POVEĆANO UČEŠĆE DOMAĆIH PROIZVOĐAČA U LANCU FINALNIH PROIZVODA
Evidentno je da postoji značajna povezanost između uvoza i izvoza proizvoda, odnosno da najveći izvoznici u
sektoru malih i srednjih preduzeća istovremeno imaju znatno učešće i u uvozu proizvoda odnosno sirovina i
repromaterijala. Jedna od mogućih mjera za smanjenje uvozne zavisnosti je razvijanje mreže domaćih dobavljača
odnosno „supply chains“ – lanac snadbijevanja. Ovo podrazumijeva da pored snadbijevanja domaćeg tržišta ,
crnogorske kompanije bi bile u stanju da direktno snadbijevaju i velike regionalne i svjetske kompanije čime stiču
kredibilitet, podižu svoju tržišnu konkurentnost i unaprijeđuju tehnološku razvijenost.
Aktivnosti:
 Ispitivanje potencijala za razvoj biznisa na lokalnom nivou u Crnoj Gori
 Formiranje i ažuriranje baze podataka postojećih i potencijalnih domaćih proizvođača
 Oranizovanje javne kampanje o benefitima većeg učešća lokalnih dobavljača u lancu finalnih proizvoda
 Izrada i realizacija projekta „Lanac lokalnih dobavljača“
 Povećanje kontrole kvaliteta uvoznih proizvoda
21
SPECIFIČNI CILJ 2:
UNAPRIJEĐENA PRODUKTIVNOST PREDUZEĆA KROZ KLASTERIZACIJU
Korišćenje klastera kao alata za razvoj crnogorske ekonomije omogućiće veći stepen ukupne konkurentnosti i
otklanjanje problema usitnjenosti proizvodnje i nedostatka postojećih proizvodnih kapaciteta. U pojedinim
privrednim granama (drvna industrija, mesna industrija, mljekarstvo i vinarstvo) postoji veliki potencijal kada
govorimo o udruživanju u klastere.
U Strategiji za razvoj malih i srednjih preduzeća 2011-2015 u okviru strateškog cilja podsticanje konkurentnosti i
izvoza MSP jedan od zadataka jeste i Unaprijeđenje potencijala za razvoj klastera u Crnoj Gori.10
Aktivnosti:
 Izrada biznis planova i logistička podrška za klastere
 Obuka specijalizovane radne snage
 Obrazovanje obuka za klaster menadžere
 Unaprijeđenje marketinga i brending zemlje/regiona
SPECIFIČNI CILJ 3:
UNAPRIJEĐEN IMIDŽ CRNE GORE I NJENIH PROIZVODA U SVIJETU
Imidž zemlje predstavlja važan izvor konkurentskih prednosti koji proizilazi iz izvrsnosti proizvoda koji dolaze iz
zemlje (npr. švajcarski satovi, luksuzni njemački automobili, precizna japanska tehnologija, francuski parfemi...),
superiornosti znanja na pojedinim područjima ili iz informacija iz društvenoga, političkog, kulturnog života zemlje,
njene istorije, tradicije i slično. Proizvodi koji su već prisutni na tržištu ali i novi proizvodi sve više se procijenjuju
na osnovu imidža zemlje, čime se povećava uloga imidža zemlje u procesu donošenja odluka o kupovini. Zemlje
u razvoju nastoje razviti svoj imidž da bi bile u stanju uključiti se u međunarodne tokove poslovanja. Mađu
takvima je i Crna Gora. Sve značajniju ulogu ima i “made in” koji može doprinijeti povećanju vrijednosti
postojećeg proizvoda u svijesti kupca ali i olakšati put novih proizvoda do kupaca ili obratno.
Finalni proizvodi crnogorske industrije: vino "vranac ", "nikšićko pivo" , njeguški pršut, meso, mesne prerađevine,
kajmak, sir, masline, maslinovo ulje, riba, prerađevine od ribe, voda, šumski i drugi proizvod u budućem periodu
treba da se usmjere na povećanju konkurentnosti njihovih proizvoda u cilju kreiranja novih brendova i
unaprijeđenja postojećih. Na osnovu geografskog položaja, proizvodnog poljoprivrednog regiona, teritorijom bez
genetski modifikovanih proizvoda Crna Gora može svoje ime kao brend, da postigne sa proizvodnjom i prodajom
zdrave hrane. To znači moraju biti domaći, autentični proizvodi sa tradicijom, a njihov dizajn mora biti unapijeđen.
Aktivnost:
 Izrada i realizacija programa za unaprijeđenje postojećih brendova i njihova afirmacija sa brendova
lokalnog karaktera u brendove regionalnog i međunarodnog karaktera proizvoda
 Nastavak promocije proizvoda koji imaju žigovima „Made in Montenegro“ i „Dobro iz Crne Gore“
 Podizanje svijesti o zaštiti intelektualne svojine (patenata, žigova, dizajna, geografskog porijekla) kako bi
se privukle investicije visoke vrijednosti i kreirali novi proizvodi i usluge
 Kreiranje Web portala o crnogorskim izvoznicima i brendovima
Plan implementacije - okvirni akcioni plan za sprovođenje Strategije za razvoj MSP 2011-2015.: zadatak: Unaprijediti potencijal za
razvoj klastera u Crnoj Gori, aktivnosti 3.4.6.1. Mapiranje potencijala za razvoj klastera u Crnoj Gori i 3.4.6.2. Pojačati promotivne
aktivnosti na formiranju klastera
10
22
SPECIFIČNI CILJ 4:
ANALIZA PRIVREDNIH GRANA U CRNOJ GORI I ISTRAŽIVANJE MOGUĆNOSTI NA STRANOM TRŽIŠTU
Imajuću u vidu integracioni proces Crne Gore u EU nameće se potreba veće konkurentnost preduzeća koja će
moći da izdrže pritisak velikog tržišta odnosno velikog broja kompanija sa kojima će morati da konkurištu na istom
tržištu. Stoga za domaća preduzeća se nameće potreba utvrđivanja konkurentske sposobnosti pojedinog
preduzeća kao i sektora MSP u cjelini, za šta primjena benchmarking predstavlja adekvatan alat.
Benchmarking je alat za kontinuirano mjerenje nivoa kvaliteta i usluga u odnosu na konkurente ili kompanije koje
su na tržištu prepoznati kao industrijski lideri a sve u cilju prepoznavanja najboljih praksi koje dovode do
unaprijeđenja performansi poslovnog procesa, finalnog proizvoda, usluge ili prakse. Primjenom benchmarkinga
preduzeća će biti u mogućnosti da bolje razviju, prate i ocjenjuju poslovne strategije i ciljeve, određuju prioritetne
akcije i aktivnosit.
Iz sprovedenih analiza kreiraće se godišnji nacionalni benchmarking izvještaj koji će dati prikaz konkurentnosti
domaćih MSP po sektorima na osnovu kojih će se kreirati prijedlozi za unapređenje konkurentnosti sektora malih
i srednjih preduzeća
Aktivnost:
 Analizirati postojećeg stanje i prisutne mjere industrijske i ekonomske politike u odabranim privrednim
granama
 Upoređivanje stanja u odabranim privrednim granama Crnoj Gori sa stanjem u EU 27
 Uvođenje „benchmark“ analize u Crnoj Gori
 Sprovođenje benchmarking analize - Detaljnije analiziranje primjera najbolje prakse (uzroci-posljedice)
 Kreiranje godišnjeg nacionalnog benchmarking izvještaja
 Ukazati na ograničavajuće faktore i pokretače razvoja pojedinih industrijskih grana u EU
SPECIFIČNI CILJ 5:
UNAPRIJEĐENJE KOMUNIKACIJE SA EKONOMSKOM DIPLOMATIJOM I PREDSTAVNIŠTVIMA U
FUNKCIJI POVEĆANJA IZVOZA
Ekonomska diplomatija Crne Gore može imati značajnu ulogu u promociji crnogorskih preduzeća u inostranstvu
i njihovim mogućnostima. Ovakve aktivnosti rezultiraće većim stepenom privredne saradnje sa inostranstvom.
Takođe, ekonomska diplomatija može dostavljati i informacije o potencijalima stranog tržišta, kao i kontaktima
prilikom ulaska na isto.
Aktivnosti:
 Uspostavljanje baze podataka najznačajnije crnogorske izvozne ponude
 Organizacija prezentacija crnogorskih izvoznih mogućnosti u inostranstvu
 Organizacija prezentacija crnogorskih inovacija i istraživanje mogućnosti za njihovu
komercijalizaciju
 Identifikovanje barijera koje domaće kompanije imaju na inostranom tržištu
 Korišćenje prostora ambasada za potrebe privrede na ključnim tržištima
23
SPECIFIČNI CILJ 6:
PREZENTACIJA CRNOGORSKE PRIVREDE NA MEĐUNARODNIM TRŽIŠTIMA
Kvalitetno predstavljanje na stranim tržištima je preduslov za ostvarenje novih poslovnih kontakata. Prisustvo na
odabranim događajima u inostranstvu su među tradicionalnim i pouzdanim načinima da se prati potražnja i
konkurencija iz inostranstva, kao i da se uspostave novi poslovni angažmani.
Direkcija je do sada organizovala sajamske manifestacije u inostranstvu gdje je veliki broj domaćih preduzeća
imalo priliku da se predstavi u okviru nacionalnog štanda Crne Gore. S obzirom da se ovakav način
predstavljanja domaće privrede pokazao veoma uspješnim i korisnim za crnogorska preduzeća, Direkcija će i
dalje nastaviti sa organizacijom nastupa na međunarodnim tržištima. Osim klasičnog sajamskog nastupa,
organizovaće se prezentacije crnogorskih kompanija na samom sajmu, kao i sastanci sa potencijalnim
partnerima.
U Strategiji za razvoj malih i srednjih preduzeća 2011-2015 u okviru strateškog cilja podsticanje konkurentnosti i
izvoza MSP jedan od zadataka jeste i nastavak aktivnosti na organizaciji specijalizovanih sajmova, poslovnih
sureta, trgovinskih misija.11
Aktivnosti:




Informisanje preduzeća održavanju sajmova u zemlji i inostranstvu
Informisanje preduzeća o ocjeni kvaliteta proizvoda u okviru sajamskih manifestacija
Definisanje godišnjeg plana promocije u okviru nacionalnog štanda na međunarodnim tržištima
Organizacija posjete specijalizovanim sajmovima
SPECIFIČNI CILJ 7:
EDUKACIJA I JAČANJE KOMPETENCIJA
Sticanje znanja, vještina i stavova koji će doprinijeti snažnijem povezivanju obrazovanja, nauke i istraživanja, sa
jedne, i tržišta rada, sa druge strane, kako bi kvalifikacije stečene u Crnoj Gori pomogle daljem razvoju društva,
ali i bile prepoznate kako u zemlji, tako i u inostranstvu. Na ovaj način stvaraju se uslovi za zdravo podizanje
konkurentnosti. Postoji velika potreba za obrazovanjem odraslih, međutim tražnja je niska, jer su preduzeća
orijentisana ka brzom povraćaju svojih ulaganja; napredovanje u karijeri pojedinaca nije zasnovano na zaslugama
i poboljšanje vještina ne rezultira nužno unaprijedjenjem ili povećanjem zarade za zaposlene
U Strategiji za razvoj malih i srednjih preduzeća 2011-2015 u okviru strateškog cilja podsticanje konkurentnosti i
izvoza MSP jedan od zadataka jeste i edukacija izvoznika. 12
Aktivnosti:
 Jačanje saradnje između sektora obrazovanja i biznis sektora
 Prenosa znanja i iskustava razvijenih zemalja o pojedinim privrednim granama i tržištima
 Podizanje svijesti ukupne javnosti o značaju konkurentnosti , izvoza, benchmarkinga,
sertifikaciji proizvoda, analizama ciljnih tržišta, inovacijama
11
Plan implementacije - okvirni akcioni plan za sprovođenje Strategije za razvoj MSP 2011-2015.: zadatak: nastavak aktivnosti na
organizaciji specijalizovanih sajmova, poslovnih sureta, trgovinskih misija, aktivnosti: 3.4.3.1. Organizacija nacionalnih štandova u
zemljama regiona i zemljama EU, 3.4.3.2. Organizacija poslovnih susreta u zemlji i inostranstvu, 3.4.3.3. Izrada i razvoj promotivnih
materijala za odabrane sektore
12
Plan implementacije - okvirni akcioni plan za sprovođenje Strategije za razvoj MSP 2011-2015.: zadatak: edukacija izvoznika,
aktivnosti: 3.4.4.1. Organizovanje specijalizovanih trening programa u oblasti izvoznog poslovanja
24
SPECIFIČNI CILJ 8:
UNAPRIJEĐEN SISTEM STANDARDIZACIJE PROIZVODA
Standardi predstavljaju moćan alat za organizacije svih veličina, jer promovišu inovativnost i povećanje
produktivnosti. Omogućavaju kompanijama da privuku svoje korisnike, pokažu vođstvo na tržištu, ostvare
prednost u odnosu na konkurenciju i budu najbolji primjer u praksi. Standardizacija promoviše uzajamnu
saradnju, obezbjeđujući da konkurentnost bude neophodna za uspješnu međunarodnu trgovinu proizvodima i
uslugama.
U Strategiji za razvoj malih i srednjih preduzeća 2011-2015 u okviru strateškog cilja podsticanje konkurentnosti i
izvoza MSP jedan od zadataka jeste i jačanje konkurentnosti MSP.13
Aktivnosti:
 Kreiranje i ažuriranje baze podataka o preduzećima koja posjeduju strandarde kvaliteta
 Jačanje konsultanskih usluga iz oblasti standardizacije proizvoda
 Uspostavljanje certfikacionog tijela u Crnoj Gori koje će biti međunarodno priznato
SPECIFIČNI CILJ 9:
UNARPIJEĐENJE POSTOJEĆIH I KREIRANJE NOVIH SAVJETODAVNIH USLUGA ZA IZVOZ
Razvoj kao i povećanje konkurentnosti postojećih i potencijalnih izvoznih preduzeća, ukazuju na značaj
savjetodavne podrške tim preduzećima. Kada aktivnosti u preduzeću postaju složenije, raste potreba za pomoć
izvan preduzeća, uz sve ostale oblike pomoći koje preduzetnici traže od banaka, poslovnih udruženja i ostalih
subjekata.
U Strategiji za razvoj malih i srednjih preduzeća 2011-2015 u okviru strateškog cilja podsticanje konkurentnosti i
izvoza MSP jedan od zadataka jeste i Edukacija i savjetodavne usluge za MSP.14
Aktivnosti:
 Unaprijeđenje usluga u okviru Tržišno Informativnog Servisa koji pruža informacije o izvoznim
tržištima
 Obuka preduzeća o pristupu tržišnim informacijama
 Izrada marketing planova i studija istraživanja tržišta
 Izrada izvozno razvojnih programa
 Sajvetovanje o dizajnu proizvoda za određena tržišta
 Pomoć preduzećima u organizovanju međunarodnih sajmova
 Ostale usluge prema zahtjevu preduzeća/institucija
13
Plan implementacije - okvirni akcioni plan za sprovođenje Strategije za razvoj MSP 2011-2015.: zadatak: jačanje konkurentnosti
MSP, aktivnosti: 3.4.5.6. Promocija značaja uvođenja međunarodnih standarda, 3.4.5.7. Programi podrške uvođenja standarda
kvaliteta u MSP
14
Plan implementacije - okvirni akcioni plan za sprovođenje Strategije za razvoj MSP 2011-2015.: zadatak: Edukacija i
savjetodavne usluge za MSP, aktivnosti: 3.2.2.3. Izraditi standardni set usluga prema potrebama MSP
25
Okvirni akcioni plan za realizaciju Strategije za podsticanje konkurentnosti na mirko nivou za period 2011-2015.god.
Aktivnost
Indikatori
Izvori
verifikacije
Nosioci
aktivnosti
Rok
Specifični cilj 1: Povećano učešće domaćih proizvođača u lancu finalnih proizvoda
1.1.
1.2.
1.3.
Ispitivanje potencijala za razvoj biznisa na lokalnom nivou u
Crnoj Gori (22 opštine)
Formiranje i ažuriranje baze podataka postojećih i potencijalnih
domaćih proizvođača
Identifikovani postojeći i
mogući potencijali
Formirana
baza
podataka
domaćih
proizvođača
Oranizovanje javne kampanje o benefitima većeg učešća Realizovana
javna
domaćih proizvođača u lancu finalnih proizvoda
kampanja
Izrađena studija
za 22 opštine
Godišnji
izvještaj
Direkcija
razvoj MSP
Direkcija
razvoj MSP
Godišnji
izvještaj,
Press cliping
Godišnji
izvještaj,
Direkcija
razvoj MSP
za 2011.-2015.god
Direkcija
razvoj MSP
za 2012.-2015.god.
1.4.
Izrada i realizacija projekta „Lanac lokalnih dobavljača“
Izrađen projekat
1.5.
Povećanje kontrole kvaliteta uvoznih proizvoda
Smanjen uvoz proizvoda Izvještaji
lošeg kvaliteta
institucija
za 2011.god.
za 2011.god.
Ministarstvo
2011.-2015.god.
poljoprivrede,
Uprava Carina
Crne Gore...
Specifični cilj 2: Unaprijeđena produktivnost preduzeća kroz klasterizaciju
U Strategiji za razvoj malih i srednjih preduzeća 2011-2015 u okviru strateškog cilja podsticanje konkurentnosti i izvoza MSP jedan od zadataka jeste i
Unaprijeđenje potencijala za razvoj klastera u Crnoj Gori. Stoga ispunjenje ovog specifičnog cilja pratiće se kroz realizaciju akcionog plana pomenute strategije
(tačka. 3.4.6.1, 3.4.6.2.), kao i kroz realizaciju sljedećih aktivnosti:
2.1.
Izrada biznis planova i logistička podrška za klastere
Broj pripremljenih biznis Izvještaji
Direkcija
za 2013-2015.god
planova
razvoj
MSP,
lokalni/regionalni
biznis centri
2.2.
Organizovanje obuka za klaster menadžere
Broj menadžera koji je Izvještaji
Direkcija
za 2013-2015.god.
26
prošao kroz obuku
razvoj
MSP,
PKCG, UPCG
Specifični cilj 3: Unaprijeđen imidž Crne Gore u svijetu
3.1.
3.2.
Izrada i realizacija programa za unaprijeđenje postojećih Izrađen program
brendova i njihova afirmacija sa brendova lokalnog karaktera u Broj brendova
brendove regionalnog i međunarodnog karaktera proizvoda
Nastavak promocije proizvoda koji imaju žigovima „Made in Broj kampanja
Montenegro“ i „Dobro iz Crne Gore“
3.3.
Podizanje svijesti o zaštiti intelektualne svojine (patenata, Realizovana kampanja
žigova, dizajna, geografskog porijekla) kako bi se privukle
investicije visoke vrijednosti i kreirali novi proizvodi i usluge
3.4.
Kreiranje Web portala o crnogorskim izvoznicima i brendovima
Izrađen web portal
Izvještaj
Direkcija
razvoj MSP
za 2011.-2015god.
Press cliping
Direkcija
za 2011.-2015god.
razvoj
MSP,
PKCG
Izvještaj
Direkcija
za 2011.-2015god.
razvoj
MSP,
PKCG, Zavod
za intelektualnu
svojinu
Web portal u Direkcija
za 2011.-2015god.
funkciji
razvoj MSP
Specifični cilj 4: Analiza privrednih grana u Crnoj Gori i istraživanje mogućnosti na stranom tržištu
4.1.
Analizirati postojećeg stanje i prisutne mjere industrijske i Urađene
ekonomske politike u odabranim privrednim granama u Crnoj prioritetnih
Gori
Crnoj Gori
4.2.
Upoređivanje stanja u odabranim privrednim granama Crnoj Urađene komparateivne Izvještaj
Gori sastanjem u EU 27
analize
prioritrtnih
sektora sa sektorima u
EU
Sprovođenje benchmarking analize - Detaljnije analiziranje Sprovedeno istraživanje Izvještaj
primjera najbolje prakse (uzroci-posljedice)
Kreiranje godišnjeg nacionalnog benchmarking izvještaja
Urađen izvještaj
Publikovani
izvještaj
4.4.
4.5.
analize Izvještaj
sektora u
Direkcija
za 2012
razvoj
MSP,
Min.poljop.,
PKCG
Direkcija
za 2012
razvoj MSP
Direkcija za
razvoj MSP
Direkcija za
razvoj MSP
2012.-2015.god
2012.-2015.god
27
4.6
Ukazati na ograničavajuće faktore i pokretače razvoja pojedinih
industrijskih grana u EU
Izvještaj
Direkcija
razvoj MSP
za 2012.-2015.god
Specifični cilj 5. : Unaprijeđenje komunikacije sa ekonomskom diplomatijom i predstavništvima u funkciji povećanja izvoza
5.1.
Uspostavljanje baze podataka najznačajnije crnogorske
izvozne ponude
Lista izvoznika
Izvješaj
5.2.
Organizacija prezentacija crnogorskih izvoznih mogućnosti u
inostranstvu
Broj prezentacija
Izvještaji
5.3.
Organizacija prezentacija crnogorskih inovacija i istraživanje
mogućnosti za njihovu komercijalizaciju
Identifikovanje barijera koje domaće kompanije imaju na
inostranom tržištu
Broj prezentacija
Izvještaji
Korišćenje prostora ambasada za potrebe privrede na ključnim
tržištima
Broj posjeta
5.4.
5.5.
Broj
identifikovanih Izvještaji
barijera i efikasnost
njihovog rješavanja
Izvještaji
Min.ino.poslova, 2011-2015
Direkcija
za
razvoj MSP
Min.ino.poslova, 2011-2015
MSP
Min.ino.poslova, 2011-2015
MSP
Min.ino.
2011-2015
poslova,
Direkcija
za
razvoj
MSP,
MSP
Min.ino.
2011-2015
poslova,
Specifični cilj 6: Prezentacija crnogorske privrede na međunarodnim tržištima
U Strategiji za razvoj malih i srednjih preduzeća 2011-2015 u okviru strateškog cilja podsticanje konkurentnosti i izvoza MSP jedan od zadataka jeste i
nastavak aktivnosti na organizaciji specijalizovanih sajmova, poslovnih sureta, trgovinskih misija. Stoga ispunjenje ovog specifičnog cilja pratiće se kroz
realizaciju akcionog plana pomenute strategije (tačka. 3.4.3.1, 3.4.3.2., 3.4.3.3.), kao i kroz realizaciju sljedećih aktivnosti:
6.1.
Informisanje preduzeća o održavanju sajmova u zemlji i Broj
informisanih Izvještaj
Direkcija
za
inostranstvu
preduzeća
razvoj
MSP, 2011.-2015.
PKCG
6.2.
Informisanje preduzeća o ocjeni kvaliteta proizvoda u okviru Broj
informisanih Izvještaj
Direkcija za
2011. -2015.
sajamskih manifestacija
preduzeća
razvoj MSP
6.3.
Definisanje godišnjeg plana promocije u okviru nacionalnog Izrađen plan
Plan promocije, Direkcija za
2011. -2015.
štanda na međunarodnim tržištima
Izvještaj
razvoj MSP
6.4.
Organizacija posjete specijalizovanim sajmovima
Organizovane posjete
Izvještaj
Direkcija za
2011.-2015.
28
razvoj MSP
Specifični cilj 7: Edukacija i jacanje kompetencija
Strategiji za razvoj malih i srednjih preduzeća 2011-2015 u okviru strateškog cilja podsticanje konkurentnosti i izvoza MSP jedan od zadataka jeste i edukacija
izvoznika. Stoga ispunjenje ovog specifičnog cilja pratiće se kroz realizaciju akcionog plana pomenute strategije (tačka. 3.4.4.1.), kao i kroz realizaciju sljede
aktivnosti:
7.1.
Jačanje saradnje između sektora obrazovanja i biznis sektora
2011-2015
7.2.
Prenosa znanja i iskustava razvijenih zemalja o pojedinim Broj obuka/seminara
Izvještaji
Direkcija
za 2011-2015
privrednim granama i tržištima
razvoj MSP,
7.3.
Podizanje svijesti ukupne javnosti o značaju konkurentnosti , Broj kampanja, radionica Izvještaji
Direkcija
za 2011.-2015
izvoza, benchmarkinga, sertifikaciji proizvoda, analizama ciljnih
razvoj MSP
tržišta, inovacijama
Specifični cilj 8: Unaprijeđen sistem standardizacije proizvoda
U Strategiji za razvoj malih i srednjih preduzeća 2011-2015 u okviru strateškog cilja podsticanje konkurentnosti i izvoza MSP jedan od zadataka jeste i jačanje
konkurentnosti MSP. Stoga ispunjenje ovog specifičnog cilja pratiće se kroz realizaciju akcionog plana pomenute strategije (tačka. 3.4.5.6. i 3.4.5.7.), kao i
kroz realizaciju sljede aktivnosti:
8.1.
Kreiranje i ažuriranje zvanične baze podataka o preduzećima
Kreirana baza podataka Izvještaji
Direkcija
za 2011-2015
koja posjeduju strandarde kvaliteta
razvoj
MSP,
PKCG, UPCG,
Centar
za
kvalitet
8.2.
Jačanje konsultanskih usluga iz oblasti standardizacije Broj
konsultantskih Izvještaji
Direkcija za
2011-2015
proizvoda
usluga
pruženih
razvoj MSP
preduzećima u CG
PKCG, UPCG,
Centar za
kvalitet
8.3.
Uspostavljanje certfikacionog tijela u Crnoj Gori koje će biti
međunarodno priznato
Specifični cilj 9: Unarpijeđenje postojećih i kreiranje novih savjetodavnih usluga za izvoz
U Strategiji za razvoj malih i srednjih preduzeća 2011-2015 u okviru strateškog cilja podsticanje konkurentnosti i izvoza MSP jedan od zadataka jeste i
Edukacija i savjetodavne usluge za MSP. Stoga ispunjenje ovog specifičnog cilja pratiće se kroz realizaciju akcionog plana pomenute strategije (tačka.
3.2.2.3), kao i kroz realizaciju sljede aktivnosti:
29
9.1.
Unaprijeđenje usluga u okviru Tržišno Informativnog Servisa Broj pruženih usluga
Izvještaji
koji pruža informacije o izvoznim tržištima
9.1.1 Podizanje svijesti o važnosti informacija za izvozno poslovanje
Broj
kampanja, Izvještaji
promotivni
materijal,
workshop-ovi, itd.
9.1.2. Kupovina relevantnih baza podataka
On line baze podataka
Izvješaji
9.1.3. Uspostavljanje saradnje sa institucijama iz okruženja u cilju Uspostavljena saradnja
razmjene informacija
9.1.4. Obuka preduzeća o pristupu tržišnim informacijama
Broj obuka i polaznika
Izvještaji
9.1.5. Izrada studija istraživanja tržišta za pojedinačne proizvode
Izvještaji,
studije
objavljene
web sajtu
Izvještaji
9.2.
Broj studija
9.3.
Izrada izvozno razvojnih programa na pojedinačni zahtjev Broj programa
preduzeća i za određene događaje
Izrada marketing planova
Broj marketing planova
9.4.
Sajvetovanje o dizajnu proizvoda za određena tržišta
9.5.
Pomoć preduzećima u organizovanju međunarodnih sajmova
9.7.
Ostale usluge prema zahtjevu preduzeća/institucija
Broj savjetovanja
Direkcija za
razvoj MSP
Direkcija za
razvoj MSP
Direkcija za
razvoj MSP
Direkcija za
razvoj MSP
Izvještaji
Izvještaji
Izvještaji
Izvještaji
Broj zahtjeva
Direkcija
razvoj MSP
Direkcija za
razvoj MSP
Izvještaji
za
2011-2015
2011-2015
2011-2015
2011-2015
2011-2015
2011-2015
na
Direkcija
razvoj MSP
Direkcija za
razvoj MSP
Direkcija za
razvoj MSP
Direkcija za
razvoj MSP
Direkcija za
razvoj MSP
za 2011-2015
2011-2015
2011-2015
2011-2015
2011-2015
30
31
Download

Strategija za podsticanje konkurentnosti na mikro nivou 2012-2015