Relacije
Almir Hadžić
MUSLIMANI U KULTURNOM
IDENTITETU EVROPE
U
Uvod
elaboraciji teme “muslimani u kulturnom identitetu Evrope”, nužno je vratiti se u povijest i ustanoviti prve dodirne
tačke i susrete ovih dviju kultura i civilizacija. Moramo primjetiti da su muslimani kroz Siciliju i Španiju izvršili značajan utjecaj na obrazovanje, nauku i svekoliku evropsku civilizaciju. Ugradili su u evropski kulturni identitet svoje bogato iskustvo multikulturalnosti i time bili začetnici u promicanju i afirmiranju pozitivnih
tekovina suvremenog svijeta, kao što su ljudska prava, demokratija,
sloboda mišljenja, pluralizam kultura, tradicija, religija itd.
Današnji muslimani u Evropi nalaze se pred dilemom kako
odgovoriti na izazove modernizma, kako biti suvremeni u zapadnom svijetu, kako ‒ se postaviti i snaći u rascjepu između
tradicionalnih formi religioznosti i modernih stilova mišljenja i
ponašanja. Sve su to pitanja od ključnog značaja za opstanak muslimana u Evropi, jer su nezaobilazan akter sa svojim duhovnim,
intelektualnim, moralnim i ekonomskim angažmanom u integrativnim procesima stvaranja kulturnog identiteta Evrope.
Pred muslimane se postavljaju i pitanja suživota i koegzistencije s drugima u evropskoj raznolikosti vjera, kultura, nacija itd.
Kako se integrirati u tu bogatu raznolikost, zadržavajući svoju
kulturnu i duhovnu posebnost, a ne podleći bilo kakvom političkom, ideološkom, nacionalnom i regionalnom ekskluzivizmu
koji bi ugrozio primarnu zadaću muslimana da grade s drugima
univerzalne vrijednosti poput religijske i kulturne pluralnosti?
Upravo Evropljani su iskustvo multiraliteta prvi put upoznali u
epohalnom susretu s muslimanima.
Takvim za 2013.
Takvim 2013 book.indb 189
189
5.10.2012 14:43:26
Relacije
Također, interesantno je razotkriti šta muslimani današnjice
mogu ponuditi Evropi u njenom duhovnom i moralnom ozdravljenju. Iako je ova moderna evropska civilizacija strana muslimanima s obzirom na njeno metafizičko određenje i geografsko
porijeklo, ipak u svijetu sekularnog humanizma koji ima prevalirajući utjecaj sa svojim ostvarenjima na globalna svjetska kretanja, muslimani se moraju suočiti s tom činjenicom i vidjeti šta
mogu integrirati od pozitivnih tekovina moderne civilizacije ‒ da
li prihvatiti znanost, tehniku, tehnološki razvoj i ostala suvremena dostignuća i na koji način ih integrirati u svoje vlastito intelektualno i kulturno iskustvo, da li prihvatiti znanost i znanstveni
napredak shvaćen u njihovom pozitivističkome značenju ili tek
onda kada se demistificira.
Muslimani sa svojom vjerom i kulturom koja posjeduje povijesnu
vitalnost mogu zasigurno pomoći Evropi u korekciji njenog razumijevanja svijeta koji je bio lišen doskora istinske intelektualnosti.
Time bi religijska supstancija u društvu sekularnog humanizma
bila sačuvana i time bi moderni čovjek dobio još jednu šansu za
potpuniji susret sa sobom, Bogom i svijetom u kojemu bivstvuje.
Dodirna područja i kulturni kontakti
između muslimana i Evrope
Prije nego što predstavimo doprinos muslimana evropskoj
kulturi i civilizaciji, potrebno je da se upoznamo s evropskim dodirnim područjima s arapskim svijetom u doba kada je taj svijet
predstavljao vrhunac ljudske civilizacije, s posebnim osvrtom na
geografski i historijski kontekst ovog kontakta.
Najznačajnije dodirno područje širenja islamske kulture i civilizacije na evropskom tlu bili su Andaluzija i Sicilija.
Andaluzija, prvo i najznačajnije dodirno područje, osvojena
je od strane Arapa 711. god. I tako je postala prva država koja je
odsječena od kršćanske Evrope i pripojena muslimanskoj državi.
Fizičko prisustvo Arapa na Pirinejskom poluotoku je tako
ostalo značajno tokom barem devet stoljeća, što je bilo dovoljno
190
Takvim 2013 book.indb 190
Takvim za 2013.
5.10.2012 14:43:26
Relacije
da Arapi donesu svoju kulturu među španske i portugalske narode, ostavljajući tako za sobom i danas vidljive tragove. Štaviše,
sama Španija je formirala most preko kojeg je arapska civilizacija prenošena dalje u Evropu i Ameriku.
Druga veza između arapskog Istoka i Evrope bili su ostrvo Sicilija i južni dio Italije. Na Siciliji je fenomen međusobnog dodirivanja arapske civilizacije i kršćanske Evrope bio sličan onome
u Andaluziji, mada nešto manjih razmjera.
Treća veza je bio sam arapski svijet u krajevima gdje su se
vodili krstaški ratovi od 1097. godine pa nadalje. Ove borbe su
trajale dva stoljeća sve dok i posljednje uporište krstaša nije nije
palo u ruke Mameluka 1291. godine.
Ovi stalni ratovi između muslimana i krstaša nisu sprečavali
neprekidni kontakt između protivničkih strana, kontakt koji je
omogućio bolje međusobno upoznavanje. Krstaši su bili iznenađeni kada su shvatili da je islamski svijet sasvim drukčiji nego
što su ga oni zamišljali. Oni su, naime, shvatili da je taj svijet
visoko civiliziran i u mnogo čemu napredniji od njih. I, naravno,
oni su izvukli koristi od iz islamskog svijeta i oponašali mnoge
aspekte njegove civilizacije.
Četvrta i posljednja veza u kontaktima između ovih civilizacija može se naći u protezanju Osmanskog carstva ka istočnoj
Evropi od sredine petnaestog stoljeća. Međutim, ova posljednja
veza nema nekog značaja za ovo proučavanje, jer je tada Evropa
već bila asimilirala ono što je dobila od arapsko-islamske kulture
u prethodnim stoljećima i počela razvijati svoju civilizaciju neovisno od Osmanskog carstva.
Iz ovoga se može spoznati da je najznačajnije dodirno područje i susret između Arapa i Evrope bila Andaluzija i Sicilija
kao dvije ključne tačke za prenošenje i integriranje islamske kulture i civilizacije u evropski kontekst kulturne historije.
Postoji duga tradicija izravnog iskustva Zapada s islamskim
svijetom. Neke evropske zemlje su donedavno posjedovale veliko muslimansko područje kao kolonije. Posebice u tome su predTakvim za 2013.
Takvim 2013 book.indb 191
191
5.10.2012 14:43:26
Relacije
njačile Francuska i Engleska kao kolonijalne sile. Osim toga,
milioni muslimana iz Afrike i Azije danas žive u francuskim i
britanskim metropolama. U ovom živom iskustvu dodira Evrope s muslimanima krije se bitna distinkcija u svijesti o islamu
kao susjedu kojeg treba korektno upoznati, u odnosu na svijest
američkih građana koji su bili u povijesti uskraćeni s ovakvim
bogatim i raznovrsnim iskustvima, pa iz tih razloga posjeduju
kod sebe razne predrasude glede islamskog svijeta.
Doprinos muslimana razvoju
evropske kulturne historije
Muslimani su dali veliki doprinos u razvoju evropske kulturne
historije i ugradili su sebe u evropski kontekst i kulturni identitet.
Postoje određene teorije koje su muslimani unijeli u evropski
identitet i time učinili Evropu sadržanijom i bogatijom u kulturno-historijskom pogledu. Dovoljno je spomenuti da su muslimani pomogli kršćanskim misliocima da usklade dva proturiječna
principa: vjerujem i znam i time podstakli razvoj modernih eksperimentalnih, posebno humanističkih nauka.
Nažalost, kasnije od vremena pozitivizma evropski svijet se
razvija u opreci ova dva principa, umjesto u interakciji, takva
suprotstavljenost producira duboku intelektualnu krizu, koja je
rezultat sveopće materijalizacije svijeta u kojem živimo. Sam pozitivizam priznaje da je jedina istinska spoznaja znanstvena spoznaja, eskomunicira tradicionalnu metafiziku i u najradikalnijoj
varijanti se obračunava s njom. Posljedice ovakvog poimanja apsolutne moći razuma i znanosti, nekritičkog slijeđenja pozitivnog
znanja jesu, da je već duže vremena čovjek zahvaćen, kako bi to
rekao čuveni Francuz Rene Guenon, krizom istinske intelektualnosti odnosno univerzalnih vrijednosti kao što su dobro, lijepo,
plemenito, moralno, vrijedno itd., koja ide uporedo sa sveopćom
materijalizacijom svijeta u kojemu živimo.
Nažalost, u kasnijoj zapadnoevropskoj povijesti 18. 19. i 20.
stoljeća pojavit će se antagonizam između ova dva načela, vje192
Takvim 2013 book.indb 192
Takvim za 2013.
5.10.2012 14:43:26
Relacije
rujem i znam, čime zapadni svijet u procesu sekularizacije ulazi
u duboku krizu religije i religioznoga. Sa sekularizacijom dolazi
do desakralizacije svijeta i čovjeka, odnosno pojava svjetovnosti
u svijetu , društvu a time u kulturološkom smislu slabi utjecaj
vjere na društvena kretanja i praksu (obrazovanje, odgoj, kulturu,
znanost itd.).
Ova razdvojenost i suprotstavljenost ova dva načela, znanja
i vjerovanja u periodu pozitivizma, zatim kasnije moderniteta
koji priprema pojavu procesa sekularizacije, na istim premisama
redukcije (sužavanja) odnosno odvajanja religije i religijskih načela od njenog Svetoga predanja počiva i moderna kriza religije
i religijskoga. Drugim riječima kazano, ona se ogleda prije svega
u razdvojenosti i suprotstavljenosti svetog i profanog odnosno u
razorenosti cjeline religijskoga fenomena.
Dakle, muslimani su upoznali Evropu s iskustvom pozitivne
integracije vjerovanja i znanja, pomogli su joj da uskladi ova dva
prividno proturiječna principa. Tako će Evropljani u periodu renesanse s primljenim utjecajima od muslimana doživjeti naučni
i kulturni preporod, procvat nauke, obrazovanja i drugih pozitivnih tekovina značajnih za razvoj evropske kulturne historije.
S ovim krucijalnim doprinosom na polju pozitivnih tekovina i
univerzalnih vrijednosti muslimani će ugraditi sebe u kulturni
identitet Evrope.
Danas, zbog razdvojenosti i suprotstavljenosti svetog i profanog te pomanjkanja metafizičkih principa imamo svijet narušene
duhovne i moralne ravnoteže, krizu religije i religijskoga kao posljedicu agresivnosti moderne civilizacije.
Iskustvo multilateralizma u Evropi
Muslimani su dali nemjerljiv doprinos u kulturnom i znanstvenom razvoju i napretku Evrope. Posebno treba izdvojiti načelo multikulturalizma kojeg su ugradili u evropski kontekst i
kulturni identitet.
Takvim za 2013.
Takvim 2013 book.indb 193
193
5.10.2012 14:43:26
Relacije
Zato iz kritičkog razmatranja prisutnosti muslimana u evropskom kulturnom identitetu, odnosno muslimanskog identiteta u
novoj Evropi, nije moguće isključiti iskustvo kulturnog pluralizma, jer se i muslimanski i evropski kršćanski identitet oblikovao
i još uvijek se oblikuje u znaku njegove afirmacije ili ideološkoga potiskivanja. Muslimani, između ostaloga, u evropsku kulturu
unose iskustvo religioznog i kulturnog pluralizma.
Prije dolaska muslimana na Stari kontinent, u Andaluziju i
Siciliju, Evropljani nisu imali povijesno iskustvo drugoga. Smatrali su sebe centrom svijeta a ostali dio svijeta bezbožničkim,
posebno aludirajući na muslimane. U takvoj situaciji polariteta
svijeta, muslimani unose u okrilje evropskog identiteta ideju
islamskog iskustva pluralnosti svijeta, pluralnosti religija, kultura i civilizacija. Znači, Evropljani su po prvi puta u susretu s
muslimanima otkrili ideju multilateralizma, odnosno religijskog
i kulturnog pluralizma.
Kada su Arapi došli u Španiju i na Siciliju, oni su sa sobom
donijeli svoju specifičnu civilizaciju, koja se odražavala u njihovoj poeziji. S druge strane, evropski narodi su upoznali ovu
kulturu kada su uspostavili kontakt s islamskim Istokom. Arapi
su imali jednu religiju i filozofiju. Imali su i jedan sistem uprave koji je, između ostalog, zaveo pravdu i sigurnost. Ono što je
još impresivnije jest to da je taj sistem dozvoljavao vjersku toleranciju i koegzistenciju različitih naroda i rasa. Tada je džamija
ravnopravno egzistirala s crkvom i sinagogom u gradovima. Čak
i nakon slabljenja arapske moći tradicija tolerancije se zadržala, jer je već postojalo mišljenje o neophodnosti koegzistencije
i zdravog mišljenja naroda. Sve to je imalo svoj pozitivan odraz
i rezultiralo je razvoj mješovitih generacija koje su živjele u humanom i dobrom društvu koje ih je inspiriralo na originalnost i
kreativnost.
Postojale su džamije u kojima su kršćanski monasi i Jevreji
učili zajedno s muslimanskim studentima. Dovoljno je spomenuti da, kad je 529. godine Platonova akademija u Atini zatvorena,
194
Takvim 2013 book.indb 194
Takvim za 2013.
5.10.2012 14:43:26
Relacije
u džamijama Španije i univerzitetima južne Francuske i Sicilije
nastavljaju gorjeti baklje originalne misli i filozofije, zahvaljujući muslimanima i njihovoj naučnoj djelatnosti.
Sva pozitivna dostignuća iz domena ljudskih prava, demokratije, koegzistencije i drugih univerzalnih vrijednosti koje Evropa
razvija i njeguje u svom kulturnom kontekstu, imaju ishodišnu
tačku u ovom značajnom epohalnom susretu muslimana i Evropljana na tlu Španije, Sicilije i naravno Balkanskog poluotoka.
Muslimani su trajno ucijepili u kulturni identitet zapadnog kršćanskog svijeta svoje vlastito intelektualno iskustvo, brojne ideje stvorene u gotovo svim područjima ljudskog duha pa i ideju
suživota, koegzistencije i tolerantnosti s drugim i drukčijim vjerama, kulturama i civilizacijama.
Nažalost, ideja multikulturalizma, odnosno multilateralizma
koju će evropski narodi upoznati u susretu s muslimanima Sicilije i Španije, stoljećima je bila potiskivana, u religioznoj filozofiji stare Evrope, ideologijom kristocentrizma ‒ religijskoga
ekskluzivizma, odnosno u socijalno-političkoj filozofiji moderne
Evrope, ideologijom unilateralizma koja se stoljećima izražavala
u formi evrocentrizma, kolonijalizma, danas u obliku neokolonijalizma, neoliberalizma itd.
Znači, muslimani su praktično u susretu s Evropom afirmirali
ideju religioznog pluralizma i multilateralizma, pokazali joj put
kojim treba hoditi, ukoliko Evropa želi baštiniti iskustvo multilateralizma i multikulturalizma.
Muslimani su kroz mnoge primjere pokazali na djelu svoju
širokogrudnost i tolerantnost prema drugima i po tome su bili
prepoznatljivi kroz historiju.
Činjenica da su mnogi Jevreji koji su bili protjerani iz Španije 1492. godine odabrali da se nasele u Osmansko carstvo, gdje
su uživali slobodu da žive i bave se svojim zanatima, pokazuje
toleranciju muslimanske vlasti kada se ona uporedi s onom kršćanske Španije.
Takvim za 2013.
Takvim 2013 book.indb 195
195
5.10.2012 14:43:26
Relacije
Doprinos muslimana u znanstvenom
i kulturnom razvoju Evrope
Muslimani su dali neprocjenjljiv i nemjerljiv doprinos znanstvenom razvoju i napretku Evrope. Ugradili su sebe u evropski kontekst unoseći brojne teorije iz različitih naučnih oblasti i disciplina.
Recimo, muslimani su unijeli u evropski kulturni identitet:
teoriju o Božijim imenima, brojne kozmološke teorije, Dekart
će od Gazalije preuzeti filozofski metod sumnje, iskustvo multiraliteta, muslimani su upoznali Evropu s iskustvom pozitivne
integracije znanja i vjerovanja itd.
Muslimani su kroz osvajanje Sjeverne Afrike, Španije, Sicilije prenijeli svoja kulturna i intelektualna iskustva i time učinili
Evropu duhovno i kulturno bogatijom. S druge strane, križarski
ratovi su iznjedrili stanovitu simbiozu različitih kultura u njihovom međusobnom sučeljavanju.
Vrijeme kulturne razmjene, naročito u Španiji (Toledo i Burgos)
i u Italiji (Napulj i Sicilija), koja je omogućila prenošenje helenističkoga duhovnoga naslijeđa (filozofija, medicina, egzaktne znanosti) u latinski jezik, koje naslijeđe su revnosno prenosili i sami
dalje razvijali i obogaćivali muslimanski učenjaci minulih stoljeća.
To je bilo vrijeme ulaska ‘arapskih’ znanosti na Okcident podstaknuvši time intelektualni razvoj srednjeg vijeka u 12. i 13. stoljeće,
naročito u oblasti slobodne umjetnosti i skolastičke teologije.
Muslimanski učenjaci su surađivali s kršćanskim i jevrejskim
učenjacima u velikom projektu transponiranja islamske učenosti
na Zapad. Pomogli su Zapadu da otkriju klasičnu grčku mudrost,
da upoznaju Euklida, Ptolomeja, Sokrata, Platona i Aristotela.
Posebno bih spomenuo velike umove koji su bili poštovani
na Zapadu zbog svojih naučnih ostvarenja, mada im je bilo teško
naviknuti se na činjenicu da su muslimani.
El-Kindi je probudio Evropu i bio vjesnik novog doba. Bio
je liječnik i filozof. Uvršten je među 12. najvećih intelektualnih
figura čovječanstva. Al-Kindi je najbolji čovjek svoga vremena,
jedinstven u svome poznavanju svih starih nauka. Nazvan je Fi196
Takvim 2013 book.indb 196
Takvim za 2013.
5.10.2012 14:43:27
Relacije
lozofom Arapa. Njegove knjige se bave raznim naukama ‒ logikom, filozofijom, geometrijom, aritmetikom, astronomijom itd.
Zatim, Ibn Sina i njegovo djelo Kanun od kojeg su se posebno okoristili Evropljani. Kanun je čak ulazio u nastavne planove u 19. stoljeća
kao osnovna literatura na prestižnim obrazovnim institucijama.
Ibn Rušd je imao strahoviti utjecaj na Zapad kao filozof zajedno s prethodno spomenutim filozofima. Svi su oni bili univerzalne ličnosti jer su se bavili s više nauka i zato su ih u narodu
zvali “hakimi”, tj. mudraci.
Džabir ibn Hajjam; prva univerzalna ličnost, praotac hemije
koji je definirao osnovne operacije.
El-Havarizmi je definirao algebru i izvršio utjecaj u oblasti
matematičkih znanosti.
U mnogim oblastima, kao što su književnost, filozofija, matematika, medicina, farmacija, geografija, pomorstvo, arhitektura,
muzika itd., muslimani su izvršili snažan utjecaj i brojne ideje
stvorene u gotovo svim područjima iskazivanja ljudskog duha
trajno ugradili u kulturni identitet zapadnog kršćanskog svijeta.
Arapsko-islamska kultura je imala svoj prodor i transmisiju na
Zapad već prethodno spomenutim putevima, Španije i Sicilije, na
početku i za vrijeme renesansnog perioda. Ostvaren je kulturni i
naučni procvat, kulturno povezivanje muslimana i kršćana na različitim područjima, a posebno u Andaluziji, prevedeno je stotine
arapskih djela iz svih oblasti nauke i filozofije na latinski jezik i
neke druge evropske jezike.
Mnogi smatraju da su Ibn al-Hejsem, Al-Kindi, Ibn Sina, AlFarabi, Al-Biruni, Al-Havarizmi i drugi arapski naučnici bili neophodni za pojavu Galileja, Keplera, Njutna, Kopernika i drugih
naučnika evropske renesanse.
Upotrebom brojeva na bazi decimalnog sistema u matematici
oni si izvršili pravu revoluciju u ovoj oblasti čovjekove djelatnosti.
Ibn an-Nefis je prije Harfija na nekoliko stoljeća objasnio cirkulaciju krvi malog krvotoka, a Ibn al-Hejsem prirodu svjetlosti, brzinu i zakone njenog prelamanja daleko prije evropskih naučnika.
Takvim za 2013.
Takvim 2013 book.indb 197
197
5.10.2012 14:43:27
Relacije
Ibn Miskavejh, Ibn Haldun i Ihvanu-s-safa pisali su i govorili
o evoluciji, postanku i razvoju života prije Darvina na nekoliko stoljeća, a Al-Idrisi, Ibn Hazm i Ibn al-Hejsem govorili su o
gravitaciji znatno prije Njutna i ostalih evropskih naučnika sedamnaestog stoljeća.
Oni su postavili i temelje nove metodologije naučnoistraživačkog rada i time bili preteča Bekona, Dekarta i drugih naučnika evropske renesanse.
U oblasti arhitekture postoje i danas materijalni tragovi islamske arhitekture u Španiji.
Alhambra je, naravno, dragulj tog perioda. Najsjajniji ostatak nasridske civilizacije, ona je besmrtni dokaz kako umjetnost
može da preobrazi siromaštvo materijala, suptilnošću svoje mašte. Više ne decor large Almohada, bio je to stil koji je još uvijek
inspirisao kršćansko podražavanje; Alkazar u Sevilji je, na primjer, građen na isti način.
Muslimani u kulturnom identitetu Evrope danas
Muslimani su sudionici društvenog života u mnogim evropskim državama uzimajući u obzir njihovo bivstvovanje desetljećima na evropskom tlu, dolazeći iz svojih matičnih zemalja radi
ostvarenja egzistencijalnih potreba, te postajući značajan faktor
u stvaranju kulture danas u Evropi. Vidjeli smo da su muslimani
u vrijeme prodora u Andaluziju i Siciliju bili aktivni prijenosnici
naučnih dostignuća s Istoka na Zapad, a danas i sami izravno
učestvuju kao njeni stvaraoci.
Evropa je danas jedinstven kulturni prostor u kome su svi
potrebni jedni drugima bez obzira na vjerske, nacionalne, ekonomske i druge razlike. Religijska razlika je od Boga dato stanje
ljudstvu i mi je moramo poštovati, pa nam ostaje da se međusobno upoznajemo i nastojimo jedni druge što bolje razumijevati u
duhovnoj i kulturnoj posebnosti. Samo u takvoj optici moguće
je očekivati izgledniju budućnost Staroga kontinenta. Jer kao i
Riječ Božija, kultura predstavlja univerzalno dobro i kao takva
198
Takvim 2013 book.indb 198
Takvim za 2013.
5.10.2012 14:43:27
Relacije
ona, po svojoj unutarnjoj naravi, ne podnosi bilo kakve političke i ideološke, nacionalne i regionalne ekskluzivizme, jer su oni
njena sušta suprotnost. Zato ideje koje stvaraju kulturu, pokreću
i dinamiziraju njen razvoj, ne mogu biti ekskluzivno ničije. U
procesu stvaranja kulture (kulturnog razvoja svijeta) svaki čovjek pojedinačno, ali i svaka društvena grupa odnosno zajednica,
učestvuju kao njen stvaralac, ali i kao njen prijenosnik. Samo u
takvom ozračju moguće je muslimanski svijet odnosno Evropsku uniju motriti ne samo kao političke institucije nego prije kao
jedinstveni kulturni prostor u kojemu će se u budućnosti odvijati
još jača međuduhovna i međukulturna razmjena ljudi u pravcu
stvaranja jedinstvene svjetske kulture i civilizacije unutar koje će
se obnavljati i afirmirati različite percepcije Jednoga Boga i na
njima razvijati i unapređivati univerzalne moralne vrijednosti.
Muslimani se sučeljavaju s određenim izazovima moderne
civilizacije, nalaze se u rascjepu između tradicionalnih formi religioznosti i modernih stilova ponašanja i mišljenja.
Muslimani pred izazovima moderne civilizacije
Muslimani kao i drugi evropski narodi suočavaju se danas s
izazovima moderne civilizacije koja ostavlja snažan utjecaj i tragove na vjerski, kulturni i ekonomski život svakog naroda, nacije
i pojedinca. Niko nije pošteđen posljedica koje ostavlja moderna
kultura na život ljudi.
Kako unutar povijesne ili kulturno-civilizacijske epohe moderne, koja nas je s velikim svojim mitovima poput razuma,
znanosti, materijalnog napretka i potrošnje, demokracije i nevjerovatnoga hedonizma uvela u veliki i zabrinjavajući povijesni
pesimizam kojega tako ozbiljno preživljavamo u praznini dokolice, ekološkoj katastrofi, zloupotrebi genetičkoga inženjeringa,
osamljenosti ljudi u svijetu najsavršenijih komunikacija, porastu
sebičnosti, bijegu u narcizam itd., razumijevati svoju vlastitu duhovnu, kulturnu i religijsku tradiciju koja prolazi kroz dvostruku
krizu, tipičnu za novi vijek: krizu relevancije i krizu identiteta.
Takvim za 2013.
Takvim 2013 book.indb 199
199
5.10.2012 14:43:27
Relacije
Muslimani u Evropi opravdano postavljaju sebi sljedeća pitanja: Da li nekritički odbiti sve što ne pripada svijetu islama ili
bezuvjetno i potpuno prihvatiti modernizaciju i rekonstrukciju
islamskog učenja?
Muslimani i muslimanske zemlje su suočeni s golemim i zastrašujućim izazovom. Globalizacija u svom sadašnjem obliku
prijeti i nama i našoj vjeri. Mi svoj gnjev i frustracije ne smijemo
ispoljavati uzaludnim, izoliranim nasiljem. Umjesto toga, mi trebamo planirati i ostvarivati razvoj svoje umme tako da bude osnažena informacijskom tehnologijom i sposobna da se nosi s izazovima informacijskog doba. To je naš stvarni džihad. Ja vjerujem
da imamo i dara i sposobnosti da osiguramo uspjeh tog džihada.
Na tragu razmišljanja poznatog malezijskog intelektualca Mahathira o odnosu muslimana prema savremenim dostignućima u
nauci i tehnologiji, procesu globalizacije koji je zahvatio cijeli
svijet, jasno je da muslimani koji žive u Evropi i širom svijeta,
moraju pristupiti redefiniranju svog odnosa prema pozitivnim tekovinama zapadnjačke, odnosno moderne civilizacije.
Nužno je, dakle, stvarati novu paradigmu islamsko-zapadnjačkog razumijevanja svijeta, koja će sve pozitivne tekovine
islamske i zapadne civilizacije moći integrirati unutar vlastitoga
religijskoga iskustva. Na taj način muslimani, svojim konceptom
sakralizacije društva, ne bi sablažnjavali Zapad niti bi Zapad svojim pretjeranim materijalizmom sablažnjavao muslimane koji su
po prirodi islamskog učenja istodobno utemeljeni i u materijalnom i u metafizičkom duhovnom svijetu.
Muslimani između asimilacije i otuđenja u Evropi
Tokom posljednih četiri stotine godina evropska društva prošla su kroz veoma dubok proces sekularizacije. Vjera, religija i
praksa ne igraju više važnu ulogu u društvenom životu. Dakle,
današnji muslimani moraju prihvatiti ovu činjenicu da žive unutar kulture sekularnog humanizma, kulture koja svojim ostvarenjima ima prevalirajući utjecaj na globalna svjetska kretanja, da
200
Takvim 2013 book.indb 200
Takvim za 2013.
5.10.2012 14:43:27
Relacije
ovu kulturnohistorijsku epohu ne možemo onako vještački zamijeniti nekom drugom epohom, tj. da nazad ne možemo.
Da bi današnji muslimani u Evropi pružili pravilan odgovor
na izazove modernizma, u smislu šta prihvatiti a šta odbiti od intelektualnih ostvarenja modernizma, potrebno je primarno utvrditi suštinsku dimenziju islamskog identiteta. Znači, imperativ je
da moraju imati izgrađenu svijest o suštinskim elementima koji
konstituiraju identitet jednog muslimana. Ta izgrađena svijest
pomoći će im da zaštite i ostvare svoj identitet kao muslimani u
srcu Evrope. Oni se trebaju i moraju uključiti u evropsko društvo i kao muslimani, i kao građani. To je središnji put koji se
suprotstavlja aspiracijama onih Evropljana koji žele muslimane
bez islama ili muslimane u Evropi a izvan Evrope.
S jasnom sviješću o identitetu, rast će samopouzdanje kod
muslimana, a istovremeno omogućit će Evropi da shvati da njihovo prisustvo može biti pozitivno, da oni mogu pružiti Evropi
više duhovnosti, veći smisao za pravdu i bratstvo te veće učešće
u solidarnosti.
Možemo identificirati četiri elementa ili dimenzije, koje, zajedno, mogu osigurati odgovarajući sadržaj koncepta muslimanskog identiteta.
Prvi i najvažniji element muslimanskog identiteta jest vjera.
Prema tome, poštovati muslimanski identitet znači priznati ovu
prvu i temeljnu dimenziju vjere i, dosljedno tome, dozvoliti muslimanima da obavljaju praksu koja oblikuje njihov duhovni život.
Nema istinske vjere bez razumijevanja: za muslimane ovo znači da razumiju i izvore (Kur’an i Sunnet) i kontekst u kojem žive.
Kao takav, muslimanski identitet nije zatvoren, nije sveden na
krute i nepromjenljive principe. Naprotiv, on se temelji na stalnom dinamičkom i dijalektičkom kretanju između izvora i ambijenta s namjerom da se nađe način za život u harmoniji.
Treći elemenat islamskog identiteta jeste sticati i prenositi
znanje. Vjera (iman) jest amanet i od muslimana se traži da prenesu ovaj amanet svojoj djeci i rodbini, ali i da ga svjedoče pred
cijelim čovječanstvom.
Takvim za 2013.
Takvim 2013 book.indb 201
201
5.10.2012 14:43:27
Relacije
Ostvarenje muslimanskog identiteta znači izraziti i manifestirati svoje vjerovanje u obliku usklađenog ponašanja, četvrti
je element. Djelovanje i sudjelovanje predstavlja manifestaciju
ostvarivanja ovog identiteta kroz način na koji se neko ponaša
prema sebi, prema drugima i ukupnim stvorenjima (djelovanje) i
sa svojim sugrađanima i čovječanstvom u cjelini (sudjelovanje).
Muslimani moraju imati u vidu da žive u Evropi unutar kulture sekularnog humanizma koji podrazumijeva intelektualni, kulturni i ekonomski napredak. Nužno je pravilno razumijevati svoju ulogu u jednom ovakvom sekularnom svijetu koji je prožet i
pseudovrijednostima permisivne zapadnjačke civilizacijske kulture. Naravno, treba sačuvati na prvom mjestu elemente koji čine
islamski identitet, ali isto tako integrirati sva pozitivna iskustva
nauke, općenito civilizacije u svoj sopstveni kulturni habitus.
Nužno je otvoriti pitanje filozofije i metafizike tehnike. Jer,
tehnika sama po sebi nije nešto loše, nešto što je u protuslovlju s
islamom. Uvijek je samo upitna upotreba tehnike, šta se to s tehnikom hoće. Ili, još bolje, što je funkcija, krajnja svrha ili smisao
tehničkog razvoja.
Eto zbog toga znanost i znanstveni napredak u njihovom pozitivističkome značenju treba demistificirati.
Literatura
Grupa autora, Arapsko-islamski utjecaj na evropsku renesansu, El-Kalem, Sarajevo,
1986.
2. Karić Enes, Ljudska prava u kontekstu islamsko-zapadne debate, Pravni centar, Sarajevo, 1996.
3. Lewis Bernard, Svijet islama, Beograd, 1979.
4. Mahathir Mohamad, Globalizacija i nove realnosti, Ljiljan, Sarajevo, 2002.
5. Ramadan Tarik, Biti evropski musliman, Udruženje ilmijje Islamske zajednice u BiH,
Sarajevo, 2002.
6. Sharif M.M., Historija islamske filozofije, August Cesarec, Zagreb, 1990.
7. Schimmel Annemarie, Odgonetanje Božijih znakova, El-Kalem, Sarajevo, 2001.
8. Silajdžić Adnan, Kriza religijskog identiteta, Fakultet islamskih nauka, Sarajevo, 2004.
9. -------------------, Muslimani u traganju za identitetom, El-Kalem, Sarajevo, 2006.
10. -------------------, Islam u otkriću kršćanske Evrope, Fakultet islamskih nauka, Sarajevo, 2003.
11. Said W. Edward, Krivotvorenje islama, Zagreb, 2003.
1.
202
Takvim 2013 book.indb 202
Takvim za 2013.
5.10.2012 14:43:27
Download

Muslimani u kulturnom identitetu Evrope