PROHUJALA VREMENA - TOG ZAJEČARA VIŠE NEMA
PAST TIMES – THAT ZAJEČAR NO LONGER EXIST
Regionalni centar za talente – Bor
MENTOR: SUZANA TOMIĆ, profesor istorije, Gimanzija, Zaječar
AUTORI: MARICA MIŠIĆ, ANDREJA ADAMOVIĆ, IV razred, Gimnazija, Zaječar
SADRŽAJ
REZIME -------------------------------------------------------------------------------------------------------3
APSTRACT---------------------------------------------------------------------------------------------------3
UVOD-----------------------------------------------------------------------------------------------------------4
ZANATSTVO ------------------------------------------------------------------------------------------------6
TRGOVINA--------------------------------------------------------------------------------------------------12
UGOSTITELJTSVO---------------------------------------------------------------------------------------20
ZAKLJUČAK-----------------------------------------------------------------------------------------------30
ZAHVALNOST---------------------------------------------------------------------------------------------31
LITERATURA----------------------------------------------------------------------------------------------32
PRILOG ------------------------------------------------------------------------------------------------------33
2
REZIME
Istraživački rad pod nazivom ,,Prohujala vremena- Tog zaječara više nema’’ je na-stao iz
želje da prikažemo kako je naš grad, Zaječar, nekada izgledao. Želeli smo da drugim ljudi-ma
približimo kulturu i način života naših predaka. Da bismo nekog upoznali sa Zaječarom, možda
bi najlakši način bio predstaviti mu istoriju grada, a kako bi stvorio širu sliku o njemu trebalo bi
mu nešto reći kulturi, ali i razvoju privrede. Rad se može podeliti na nekoliko dela. Prvi deo
govori o razvoju zanata i zanatlija u Zaječaru, naredni deo govori o trgovini kojom su se Zaječarci bavili, dok je treći deo posvećen ugostiteljstvu starog Zaječara. Zato se u njemu mogu naći
podaci osim o razvoju trgovine, zanatstva, ugostiteljstva, i o prvim školama, pozorištu, bioskopu i
ostalim stavrima koje su činile društveni život Zaječaraca u periodu od oslobođenja grada 1833.
godine pa sve do početka Drugog svetskog rata. Za pisanje rada najviše je korišćena arhivska
građa i literatura Istorijskog arhiva Timočke Krajine, publikacije Stevana Veljkovića i Miodraga
C. Kančevića. Ono što nas je nagnalo na istraživanje i pisanje rada bile su slike starog Zaječara
koji se dosta razlikovao od ovog danas. Želeli smo da više saznamo o Zaječaru koji je, kako
stariji često kažu, imao dušu.
Ključne reči: Zaječar, esnafi, zanatlije, trgovci, ugostiteljstvo, kultura.
APSTRACT
This research work named “Past times- That Zaječar is no longer exist” has been written
because of intend to present what was our city, Zaječar, like a long time in the past. We wanted
other people to get closer to culture and lifestyles of our ancestors. Perhaps, the easiest way to
introduce someone to Zaječar would be representing him the history of the city, and if we wanted
him to make a bigger image of it, we should have told him something about culture and economic
development also. Work could be divided in several parts. Firs part is about development of manufacturing, the next one is about trading, and the third about hotels and restaurants. There are
also information on first schools, theatre, cinema and other things which used to be part of social
life citizens since the liberation period in 1833. until the begging of The Second World War.
Documents and literature from Historical Archive Timočka Krajina, Stevan Veljković and
Miodrag C. Kančević’s publications the best were used for writing this research work. The
photos of old Zaječar, which was very different from Zaječar today, are those which made us
researching and writing this work. We wished to find out more about Zaječar which, our older
used to say, had soul.
Key words: Zaječar, guilds, craftsmen, merchants, catering, culture.
3
UVOD
Na ušću dveju reka, Crnog i Belog Timoka, u plodnoj ravnici, leži, nekada selo, a danas
grad Zaječar. Zaječar se
kao naselje pominje još
davne 1466. godine, u
turskim tefterima pišu kao
o selu sa osam porodica i
,,dva neoženjena’’.1 Zaječar ulazi u sastav Crnorečke nahije njenim formiranjem 1530. godine. U
turskom ,,Skraćenom popisu Vidinskog sandžaka’’ iz
1560. godine, pominje se
kao naselje sa osam potpunih, jednim udovičkim Fotografija 1. Panorama Zaječara Photo 1. The panorama of Zaječar
domaćinstvom i devet neoženjenih koji su plaćali porez.2 Postoji zapis, iz 1784. godine, austrijskog zastavnika Pokornija
u kome se o Zaječaru govori kao selu sa 150 hrišćanskih kuća i jednim turskim hanom.
Zahvaljujući svom povoljnom geografskom položaju i tome što je bio raskrsnica značajanih puteva, zbog toga su Turci 1813. godine ovde smestili jednog svog muselima i dali mu vlast nad 42
okolna sela3. Zaječar je tada i dalje bio u sastvau Vidinskog pašaluka, pripadao je Crnorečkoj
nahiji i nije bio deo Srbije.
Stanovništvo ovog kraja
do početka XIX veka bavilo se
uglavnom stočarstvom i zemljoradnjom. Radili su na feudalnim
posedima koji nisu bili u njihovom vlasništvu. Ubrzo nakon
oslobađanja od Turaka, Hatišerifom iz 1833. godine Zaječar
biva priključen je Miloševoj
Kneževini Srbiji, napreduje i
postaje varoš. Ulsedilo formiranje civilne i uprvane vlasti u
Fotografija 2. Muška osnovna škola i gimnazija
Photo 2. Male primary school and Grammar school
1
Dušanka Bojanić- Lukač, Fragmenti iz zbirnog popisa Vidinskog sandžaka iz 1466. godine, Mešovita građa knjiga
2, Beograd, 1973., str.38.
2
Dušanka Bojanić- Lukač, Vidin i Vidinski sandžak u XV i XVI veku, Sofija, 1975., str. 104.
3
Sela Crnorečkog okruga su: Grljan, Grlište, Zvezdan, Gamzigrad, Vražogrnac, Prlita, Sumrakovac, Šarbanovac,
Lasovo, Lenovac, Leskovac, Bor, Slatina, Zlot, Boljevac, Podgorac.
4
Zaječaru, uspostavljanje nahijskog suda i dve kapetanije.4 Ubzo su osnovane i druge varoške
institucije, među kojima su bile i prva osnovna škola, poštanska ustanova sa menzulom i crkva
posvećena Roždenstvu Presvete Bogorodice- Mala Gospojina. Polugimanzija je osnovana 1836.
godine, samo tri godine nakon osnivanja osnovne škole. Stanovnici varoši počinju da se bave
zanatstvom, trgovinom i mehanlukom. Šezdesetih godine XIX veka Zaječar dobija telegrafsku
službu, a tu su stacionirani i vojni garnizoni čime je zaokruženo formiranje svih institucija,
značajnih za privredni, kulturni i društveni razvoj.5 Krajem XIX veka, tačnije 1889. godine donet
je ,,Kozlićev plan’’ o regulaciji varoši, kojim Zaječar dobija nova zdanja koja postoje i danas:
osnovna škola, gimnazija6, opštinski sud, esnafski dom, bolnica, artiljerijska kasarna. Osim
muške osnovne škole, osnovana je i ženska koja je radila u nekim periodima i dvogodišnja
realka. Takođe je postojala i nedeljna škola za kalfe i šegrte, ali o njenom radu ne postoje podaci.
Na početku novog, XX veka Zaječar dobija i prvu telefonsku vezu, električnu struju, železničku
prugu Paraćin- Zaječar i prugu Zaječar- Prahovo.7
Druga polovina XIX, prva polovina XX veka jeste doba opadanja starih kao i razvitka
novih zanata. Postoji podatak da je u to vreme u Srbiji bilo 6,8 % zanatlija i trgovaca, većinu stanovništva činilo seljaštvo, čak 86,5 %, dok je obrazovanog i učenog stanovništva bilo oko 2%.8
Početkom naredog veka u Srbiji jača kapitalizam tako da neki od zanatlija uspevaju da se izdignu, dok neki za to vreme propadaju. Oni imućniji su imali mogućnosti da proširuju svoje
radionice, otvaraju filijale, drže sve veći broj kalfi i šegrta, uzimaju u najam propale zanatlije.
Neki su držali trgovine, a neki mehane, a postojali su i oni koji su se bavili davanjem kredita i
zelenašenjem. Na taj način nastaje tzv. Esnafska aristokratija. Zanati imućnijih bili su: terzijski,
abadžijski, opančarski, obućarski, ćurčijski i krojački, oni manje poželjni zanati su: voskarski,
pamuklijaški, pekarski, sarački, stolarski, bojadžijski i jorgandžijski.9 U periodu od 1863-1905
bilo je 117 zanatlija koje su imale novčanih sredstava za ulaganje, to je objavljeno i u ,,Srpskim
novinama’’. Do izlaska Trgvačkog zakonika godine 1860., trgovci i zanatlije nisu bili u obavezi
da zavnično objavljuju preko štampe otvaranje svojih dućana. Esnafska naredba dala je pravo
svakom zanatliji da pored svog upisanog zanata obavlja i druge zanate, pod uslovom da taj zanat
ima propisane esnafske majstorske kvalifikacije. Imućniji majstori su išli još dalje želevši da se
bave trgovinom koja im je bila privlačnija. Otvarali su sitnu mešovitu trgovinu ili čak samostalne
trgovine kao što su: bakalske, piljarske, brašnarske, duvandžijske dućane, ali i mehane i kafane.10
4
Vladimir Stojančević, Iz istorijske prošlosti Istočne Srbije (1804- 1833), Zaječar, 1983., str. 178.
Ljubomir Pavle Ljubinović, Pregled razvoja zanatstva, trgovine, ugostiteljstva i turizma, kapitalistički period
(1833- 1944.), Zaječarski zbornik 1, Zaječar, 1979., str. 106.
6
Gimnazija je osnovana 1892. godine pod imenom ,,Dositej Obradović’’ koje je nosila do 1904. godine.
7
Stevan Veljković, Razvoj saobraćaja u Zaječaru i okolini, Zaječarski zbornik 1, Zaječar, 1979., str. 215.
8
Đorđe Đurić, Momčilo Pavlović, Istorija za treći rezred gimnazije prirodno- matematičkog smera i četvrti razred
gimnazije opšteg i društveno- jezičkog smera, Beograd, 2010., str. 45.
9
Nikola Vučo, Raspadanje esnafa u Srbiji, knjiga druga, Položaj zanatlija i zanatskih radnika, Beograd, 1958., str.
1.
10
N. Vučo, nav.del., 2-3.
5
5
ZANATSTVO
Danas u Zaječaru gotovo i da nema zanatlija, postoji par obućarskih, krojačkih,
časovničarskih i berberskih radnji. A nekada je u oslobođenoj varoši naglo rastao broj zanatlija i
zanatskih radnji, tako da je
po nepotpunom pregledu
koji je napravio Tihomir
Đorđević, u srezu zaječarskom je 1836. bilo 29
zanatlija i to: terzija (3),
abadžija (9), ćurčija (8),
bojadžija (7) i fišegdžija
(2).11 O starim zanatlijama
saznajemo više na osnovu
starih slika. Vlasti su
pomagale zanatlije neubirajući od njih nikakve posebne poreze, ni takse i
dozvoljavajući im da drže
Fotografija 3. Kazandžije Photo 3. Braizers
svoj dućan gde žele. Takse
su plaćali samo kasapi koji
tokom tih tridesetih godina XIX veka nisu ni smatrani zanatlijama. Zanatstvo, ali i trgovina
Kneževine Srbije znatno su unapređeni donošenjem Uredbe o esnafima, 1847. godine. Uredbom
je izvršena opšta podela na esnafske12 i neesnafske zanate i trgovine. U esnafske zanate spadali
su: krojački, terzijski13, abadžijski14, ćurčijski15, papudžijski16, čizmarski17, opančarski, hlebarski,
svećarski, sapundžijski, liciderski18, kovački, bravarski, kotlarski, tabački19, lončarski,
bojadžijski20, tufegdžijski21, berberski, dunđerski22. Esnafska trgovina obuhvatala je boltadžijsku,
bakalsku23 i lončarsku. Za obrazovanje esnafa bilo je potrebno najmanje 12 članova, zanatlija
jednog rada zanata ili trgovaca istog roda trgovine iz iste opštine. Uredba je dozvoljavala i
11
Lj. P. Ljubinović, nav.del., 77- 91.
Esnaf (tur. esnaf) nekadašnja staleška organizacija zanatlija iste struke.
13
Terzija (tur. terzi) se krojač narodnog, seljačkog odela.
14
Abadžija(tur. abacı) zanatlija koji izrađuje odeću od grubog sukna, grube vunene tkanine, abe.
15
Ćurčija (tur. kürkçü) zanatlija koji pravi predmete od krzna, krnznar, kožuhar. Ćurak (kürk) je prsluk (gunj, kožuv
ili kožuh) od jagnjeće kože. Postoji narodni izraz ,,Okrenuo ćurak naopako’’ koji se kaže kada se neko naljuti.
16
Papučar (tur. papuç) zanatlija koji izrađuje i prodaje papuče.
17
Čizmar izrađuje kožne cipele sa visokim sarom- čizme (tur. çızme).
18
Licitar (nem. lebzelter ) zanatlija koji pravi licidarske kolače, koji su se osim od brašna spravljali i od mešavine
gipsa i brašna zbog čvrstine, najčešće u obliku srca sa ogledalom na sredini, momci su ih poklanjali devojkama na
panađurima kao znak simpatije.
19
Tabadžija je tabanjem drvenim štapom umekšavao vunenu tkaninu nastalu tkanjem.
20
Bojadžija je posebnim bojama farbao vunu, platno ili neku drugu vrstu tkanine.
21
Tufegdžija (tur. tüfekçı) drugi naziv za puškara.
22
Dunđer (tur. dülger) starinski stolar i graditelj, drvodelja, tesar i zidar istovremeno.
23
Bakalin (tur. bakkal) trgovac namirnicama.
12
6
osnivanje mešovitih esnafa srodnih zanata i mešovitih trgovačkih esnafa. Uredbom je regulisano
da svi koji bi položili majstorski ili trgovački ispit stiču zvanje majstora ili trgovca i pravo na
članstvo u esnafu. Na čelu esnafa bio je starešina tj.ustabaša sa svojim pomoćnikom, koje je
birala esnafska skupština svake godine. Neesnafski zanati i trgovine nisu mogle da obrazuju
prave esnafe, već neka društva nalik na njih. 24
Nakon donošenja Uredbe u Zaječaru je 1849. godine osnovano je 6 esnafa. Iste godine broj
zanatlija se povećao na 269, što je 9 puta više nego što ih je bilo 1836. godine. 25
1. Boltadžijsko- bakalsko- bojadžijski
2. Abadžijsko- terzijsko- ćurčijski
3. Papudžijsko- mumdžijski
4. Ekmegdžijski26
5. Tufegdžijsko- kovački
6. Lončarski
Obućarsko- sarački esnaf osnovan je nešto kasnije, pre srpsko- turskog rata. Iz tabele vidimo da
je u Zaječaru najviše bilo pripadnika abadžijsko- terzijsko- ćurčijskog esnafa.
Bojadžija 9
Ćurčija
Abadžija 77
Papudžija 11
34
Tabela 1. Broj zanatlija 1849. godine
Ekmegdžija 27
Mumdžija 3
Terzija
Tufegdžija
Lončara
Kovača 76
11
18
3
Table 1. The number of craftsmen in 1849.
Uredba je trebalo da smanji
konkurenciju između zanatlija jednog
esnafa, što se i dogodilo, međutim
konkurencija je ipak postojala od strane turskih nalbanata koji su su u Zaječar dolazili iz pograničnih mesta s proleća, ostajali preko leta, a s jeseni se
vraćali u svoje krajeve. Na zahtev tufegdžijsko- kovačkog esnafa, Ministarstvo unutrašnjih dela im je zabranilo
rad u Zaječaru 1853. godine, koji su i
nakon zabrane dolazili u Zaječar, doduše u manjem broju. Zato je 1857.
Fotografija 4. Kalfensko pismo
Photo 4. Apprentice’s Letter
24
Lj.P. Ljubinović, nav.del.,91-93.
Isto, 93.
26
Ekmedžija (tur. ekmekçi) pekar, hlebar.
25
7
godine upućena žalba kovačkog esnafa, čiji je deo glasio ovako: ,,... na prevelik gubitak nas 9
majstora koji jedinstveno sotim uživamo, sebe i svoje familije sotim izdržavamo... sada u Zaječar
došli su 4 Turčina da svoj rad na štetu našeg zanimanja upražnjavaju, a mi bez rada ostajemo.’’27
Osim što su zaječarske zanatlije imale konkurenciju, oni su i bili konkurencija odlazeći u druga
mesta. Kako bi sprečili dolazak i konkurenciju zaječarskih i drugih crnorečkih majstora u Užičkoj
Požegi, pedesetih godina XIX veka mutavdžijski, opančarski i bojadžijski majstori osnovali su
mešoviti ensaf.28
Po popisu, sredinom
šezdesetih godina XIX veka, u
Zaječaru su postojali sledeći
zanati: terzijski, abadžijski, krojački, kovački, kolarski, grnčarski, ćurčijski, čizmarski, sedlarski, bojadžijski, kožarski, berberski, ćeramidžijski29, dunđerski, kaldrmdžijski30, mutavdžijski31 i baštovanski.32
Fotografija 5. Krojači
Photo 5. Tailors
Početkom XX veka u Zaječaru je bilo 10 esnafa (pri čemu su gotovo sve zanatlije bile baš
iz Zaječara, osim abadžija koji su bili mahom sa sela)33:
1. Abadžijsko- terzijsko- ćurčijski
2. Papudžijsko- mumdžijski
27
N. Vučo, nav.del., 124.
Isto, 362.
29
Ćeramdžija zantalija koji pravi ćeramidu (tur. keremid) (vrsta krovnog crepa).
30
Kaldrmdžija zanatlija koji je kamenom (turç kaldırım) popločavao put.
31
Mutavdžija je tkač tj. pletilja koji izrađuje torbice od kozije dlake, kozline tj. mutapa (tur. muytab).
32
Najpoznatije zanatlije u periodu od 1833- 1878. bile su: abadžija Nikola Stančulović (1846), berberi Ilija
Babušković (1865) i Mijajlo Milovanović (1872), bojadžije Stamenko Blagojević (1850) i Milojko Milenković
(1860), bravar Balja Colović (1865), grnčar Markoivć (1860), kovači Vladimir Mladenović (1860) i Doca Diković
(1874), kožari Lila Ristić (1862) i Diković (1874), kujundžija Ilija Petković (1869), lebari Jovan Vatković (1864) i
Nešić (1860), mesari Jakov Dečević (1875) i Dobrosav Mijović (1873), obućari Jovan Živković (1868), Krsta Zorić
(1863), Pavle Ristanović (1860) i Đorđe Cekić (1860), potkivači Vučko Stamenović (1853), Jon Petković (1862),
Petar Cevtković (1864) i Lila Todorović (1872), puškari Janko Lekić (1856), Miljo Fiković (1871) i Todor Tranović
(1875), sarač Đorđe Jeftimijević (1864), sapundžija Miloš Vukić (1874), stolari Anta Zrdavković (1862), Vučko
Jovanović (1872), Kamen Marković (1872), Svetozar Pavlović (1869) i Stevan Ženar (1872), terzije Jevrem
Milošević (1862), Petar Tasić (1869), Stanoje Nikolić (1872), Nikodije Milivojević (1873) i Ilija Jovanović (1874),
ćurčije Gruja Mitić (1850), Jotko Vaković (1862), Boško Vučković (1865), Vlajko Nikolić (1872), Nikola Vučković
(1871), Caka Gačić (1875) i Jovan Petrović (1875).
33
Lj. P. Ljubinović, nav.del., 110- 111.
28
8
3. Ekmegdžijski
4. Tufegdžijsko- kovački
5. Lončarski
6. Obućarsko- sarački34
7. Opančarski
8. Zidarsko- dunđerski
9. Potkivački
10. Krojački
Iz tabele možemo videti da je i prema novom popisu na početku novog veka u zaječarskoj varoši
abadžijsko- terzijsko- ćurčijski esnaf bio najbrojniji.
Abadžije
Terzije
Berberi
Barutdžije
hlebari i simidžije
63
8
5
1
44
Kovači
Kazandžiji
Bravari
Puškari
Sarači
Tabela 2. Broj zanatlija na početku XX veka
34
4
5
6
5
Dunđeri
Potkivači
Obuđari
Krojači
Limari
4
24
36
16
5
Table 2. The number of craftsmen at the beginning of XX century
Boltadžijsko- bakalsko- bojadžijski esnaf u Zaječaru, 1895. godine tužio sreskom
načelniku 60 zaječarskih zanatlija zbog bespravne trgovine, pti tome kažnjeno je 19 abadžija i
pamuklijaša novčanom kaznom i zabranom vođenja trgovine. Inače, je većina zanatlija kupovala
na veresiju i bila zadužena kod trgovaca, budući da su esnafi svojim zanatlijama mogli da daju
zajam od 60-70 dinara koji često nije bio dovoljan za kupovinu matarijala za rad i kućnih
potrebština, ali ni redovno plaćanje kamate. Zbog toga dolazi do raslojavanja među njima. U
stolarstvu primat imaju Milan Miljković i Mihajlo Đorđević. Milan Miljković je preuzeo
izgradnju artiljerijske kasarne, a Mihajlo Đorđević je bio zadužen za podizanje vojne magacine
na šljivarskom putu, izradu stolarije za železničke stanice i izgradnju lenovačkog betonskog
mosta. Obućarsko- papudžijsko- sarački esnaf je 1899. godine pokušao da dobije isključivo pravo
prodaje saračke robe, ali pošto nisu uspeli da ga dobiju neki od njih pokušavaju da se u ovu
trgovinu sami ubace. Do ovog podatka dolazimo zahvaljujući dnevniku trgovine Đ. Pajića i sina
iz Zaječara u čijoj su trgovini kupili Milan Adamović, kovač iz Lasova- 20 motika, Ranko,
šuster- 14 para raznih cipelica, šusteri kompanjoni- 139 pari papuča, Stevan Lilić, sajdžija- 22
zidna sata, 25 tegova za satove, 19 drugih satova, Jozef ,,sajdžija stari’’- 3 sata.35
34
35
Sarač ( tur. saraç) zanatlija koji pravi i prodaje razne predmete od kože.
Lj. P. Ljubinović, nav.del., 111.
9
U Zaječaru je 1905. godine formirana sindikalna grupa krojačkih radnika i Pododbor
Saveza rudarskih radnika, kao i radničko pevačko društvo. Kulturno-umetničko društvo
,,Proleter’’ osnovano je početkom dvadesetih
godina. Formiranjem Zanatske komore za celu
Srbiju Zakonom o radnjama iz 1910. godine
umanjuje se značaj esnafa. Osnivači Zaječarske
zanatlijske zadruge za međusobno pomaganje iz
1911., koja je poslovala kao akcionarsko društvo
bili su stolari Mihajlo Đorđević, Blagoje Radonjić
i Milan Miljković, limar Panko Ducić, krojač
Stamen Vodović, časovničar Nikola Dimitrijević,
potkivač Veljko Diković. U prvom kolu štampano
je 5000 akcija u vrednosti od 50 dinara, već do
bugarske okupacije Zaječara upisano je oko 3300
akcija. Predsednik zadruge bio je Milan Miljković,
a potpredsednik Mihajlo Đorđević, koji su i nakon
okupacije i prestanka njenog rada, pokušali da je
obnove u Francuskoj. Ova zadruga je 1920.
godine pretvorena u Industrijsko privrednu
zadrugu A. D., koja je u periodu od 1919. do
1923. godine pomagala zanatlije i trgovce
kreditima. Nakon Prvog svetskog rata u varoši je
formiran Zanatski esnaf, na čijem čelu je bio
Milan Novaković, iste godine je osnovana i
Fotografija 6. Berberin Photo 6. Barber
Okružna esnafska uprava sa predsednikom
krojačem Androm Mladenovićem, potpredsednikom časovničarem Milanom Lilićem. U martu
1919. se formiraju i pododbori železničara, kožaraca, krojača, drvodeljaca i obućara. Zanatlije su
osnovale i Zanatsku kreditnu banke A.D. 1923. godine, čiji je cilj bio da štiti interese i položaj
zanatlija. Tri godine nakon osnivanja banka je otišla u likvidaciju.36 Godine 1927. zanatlije
osnivaju su kulturno- umetničko društvo ,,Abrašević’’ i sportsko društvo ,,Mladi radnik’’ koje je
otvorilo i svoju školu igranja. Godinu ranije je po prvi put proslavljen praznik rada ,,1. Maj’’, dok
je miting povodom proslave istog praznika 1927. godine održan u kafani ,,Brestak’’. 37
36
37
Suzana Tomić, Razvoj bankarstva u Zaječaru do 1940. godine, Braničevski glasnik 1, Požarevac, 2002., str. 129.
Lj. P. Ljubinović, 111- 113.
10
Broj zanatskih radnji raste i
počinje privredni uspon koji traje sve
do početka Drugog svetskog rata.
Godine 1928. Zanatsko udruženje u
Zaječaru imalo je ukupno 659
zanatlijskih radnji. Po izlasku iz
velike ekonomske krize, nakon 1934.
godine Zantalijski fond gradi
Zanatlijski dom. 38
Iz tabele se vidi da je najviše
bilo stolara i pekara, dok su najmaFotografija 7. Moleri Photo 7. Painters
nje konkurencije imali dimničarski,
terzijski, pamuklijaški, farbarski, pa-pučarski, šeširski i kamenorezački zanat.
Berbera
Bravara
Bozadžija
Voskara i licidera
Građevinara i
preduzimača
Dimničara
Zidaro- tesača
Krojača
Terzija
22
55
4
6
7
1
19
77
1
Kolara
46
Kovača
73
Potkivača
29
Kačara
13
Jorgandžija i pamuklijaša
1
Limara
12
Mesara
17
Kobasičara
15
Molera
5
Farbara
Obućara
Papučara
Opančara
Kazandžija i
kalajdžija
Poslastičara
Stolara
Staklorezaca
Sarača i sedlara
1
37
1
17
11
5
64
2
3
Tapetara
2
Ćurčija
42
Hlebara i pekara 44
Časovničara
5
Šeširdžija, kapadžija
šubardžija
1
Kamenorezaca
1
Fotografa
3
Lončara
10
Raznih zanata
7
i
Tabela 3. Broj zanatlija u međuratnom periodu Table 3. The number of craftsmen in the period between the two world wars
Zanatlije su pokušavale da se udružuju u zadruge, kako bi popravile svoj položaj, ali su
one bile kratkog veka i slabe u finansijskom smislu. Postojale su obućarska, hlebarsko- pekarska,
krojačka i stolarska zadruga. Godine 1930. Spasoje Krstić kameno-rezac, se zalagao za osnivanje
Timočke zanatske zadruge koja se održala do rata i tada imala 55 članova.39
Zaječarske zanatske radnje40 su bile sitne, sa malim brojem pomoćnog osoblja, a uz to su
se zanatlije preko svog udruženja borile da onemoguće rad bespravnim majstorima41.
38
LJ. P. Ljubinović, nav.del., 134.
Isto, 136.
40
Istaknute zanatske radnje bile su radnje: bravara i limara Krste Kalčića, limara Stanoja Marinkovića, kovača
Veljka Dikovića, Mirka Jovanovića, Đorđa Genčića, stolara Mihajla Đorđevića, Radeta Talovića, Kalina Rakovića,
krojača Kamenka Kamenovića, Alekse ,,Parizlije’’, berberina Mate Matića, Tadije Nikolića, opančara Vase
Vučkovića, obućara Jovana Todorovića- Vace, bakračara Nikole Gačića, pekara Stanoja Petrovića, vase Grnčarevića
i Krste Nikolića.
39
41
LJ. P. Ljubinović, nav.del., 135.
11
Zanatlija
Godina
Pomoćnika
Učenika
146
117
153
595
128
128
233
658
97
147
148
pravnih
bespravnih
1934.
594
1935.
1936.
Tabela 4. Zanatlijske radnje tridesetih godina XX veka
Table 4. Craftsmen’s stores in the 30’s
Drugi svetski rat je prekinuo razvoj zanatstva u Zaječaru. Život je za vreme okupacije
organizovan shodno naredbama okupacione vlasti. Nakon završetka rata i uspostavljanja novog
državnog i političkog sistema usledili su novi zakoni o zanatima što je dovelo do nestanka
pojedinih zanata, a tome su doprineli i zakoni o nacionalizaciji i konfiskovanju imovine.
TRGOVINA
Pored zanatstva razvija se i trgovina. Danas se umesto starih trgovačkih radnji u ulicama
Zaječara može videti niz butika, umesto malih bakalnica i prodavnica mešovite robe nikli su
supermarketi i velike mesare, jevrejske trgovce zamenili su kineski. Početkom XIX veka, u
Zajčaru počinju da se otvaraju prvi trgovački dućani. Smatra se da je prvi dućan u Zaječaru
osvanuo 1807. godine, u vreme kada su bitke između Srba i Turaka nakratko prestale Zaječarska
varoš, 1833. godine, postaje administrativni centar crnorečke nahije, a kasnije i okružja i sedište
zaječarske kapetanije, a urađen je i regulacioni plan zaječarske čaršije.
Pred oslobođenje u Zaječaru bila je samo jedna trgovina, trgovina poznata kao Vučkov
dućančić. Već 1836. godine u Zaječaru je bilo 14 trgovaca. Pored domaćih trgovaca u varoši, bilo
je i Jevreja trgovaca koji se prvi put došli iz Vidina u Zaječar 1834. godine, ostavljajući svoje
porodice u Vidinu, dok su oni ovde otvarali dućane, pri tom ne plaćajući dadžbine do 1836.
godine. Radnja koja je najduže radila u Zaječaru, bila je radnja Cvteka Miladinovića osnovana
1837., a radila je i u prvim decenijama narednog veka. Njima je 1844. godine Ministarstvo
unutrašnjih dela zabranilo da se naseljavaju u unutrašnjosti Srbije.42 U Zaječaru 1849. godine,
saznaje se iz dnevnika43 trgovine Đ. Pajića i sina da je bilo 45 trgovačkih dućana, od kojih su 34
bila mešovita (boltadžije- bakali), i specijalizovanih 5 bakala i 6 boltadžija. Skoro pedeset godina
kasnije taj broj raste na 120, od kojih je 48 mešovitih, i specijalizovanih: 22 bakalske, 5
gvožđarskih, 2 knjižare, 6 manufakturnih radnji, 1 užarski trgovac, 3 marvena, 11 svinjarskih
42
LJ. P. Ljubinović, nav.del., 95- 96.
Iz istog dnevnika saznajemo da su se u njihovoj radnji prodavali osim osnovnih prehrambenih proizvoda i
švajcarski sir, sardine, salame, cikorija, suvo grožđe, badem, limun, pomorandže, kvasac, čaj, gris, geršla, oblande,
fide, makaroni, haringe, morune, parizerviršle, smokve, kavijar, liker, kao i začini: muškapla, šafran, cimet, biber,
karanfilić, vanila, lorber, kim, majoran, najkvirc, ali i rum i englišbiter od napitaka, dok su od tkanina bili
snabdeveni: oksfordom, umajijama, amerikanom, porhetom, kitajka kanfesom, šifonom, polumoldonom, ali i vešom
i odećom: prslucima, pantalonama, ženskim i dečjim haljinama, košuljama, potkošuljama, untercigerima, šeširima.
Osim toga bilo je i robe za higijenu: mast za obuću, viks, štirak, stipsa, vešplav, nišador, lapis, kao i igračaka, satova,
violina, revolvera, pušaka i municije, dinamita, kamfora i kalfonijuma.
43
12
trgovaca, 2 liferanta, 19 špekulanata i 1 starinar.44 O izgledu tadašnjih radnji i dućana govori
podatak da na njima nije bilo vrata i prozora, već ćepeneka koji su se spuštali odozgo. Često je
vetar nanosio prašinu, kišu ili sneg, pa je zato trebalo robu zakloniti asurama. U radnjama nije
bilo furuna već su za agrevanje služili magala na sredini dućana.45
Zbog razvijenog stočarstva u ovom delu Srbije u zaječarskoj varoši se trgovalo i stokom.
Iz Zaječara se vršio izvoz stoke, postoji podatak da je Despot Stefanović, 3. maja 1837. godine,
izvezao u Austriju 259 svinja. Despot Stefanović je bio zadužen da vodi brigu o imovini kneza
Miloša u Zaječaru i okolnim selima. Stoka se terala putem, koji je trajao 5-7 dana, iz Zaječara i
Rgotine preko Donje Bele Reke, Luke, Tande za Donji Milanovac. Osim stoke izvoženi su koža,
maslo i med u Vidinski pašaluk tj. Tursku. Prema podacima objavljenim za 1861. godinu u
,,Trgovačkim novinama’’, preko Vrške Čuke izvozilo se brašno, kukuruz, pasulj, orasi, jabuke,
maslo topljeno, rakija šljivova i komova, ovčija, veveričija, mačija koža, vuna, bakar i
,,bugarske’’ čarape, a uvozile ,,vlaška’’ i morska so, duvan, minđuše, prstenje i sir. Najveći
izvoznici bili su: Despot Stefanović, Stevan Nešić, Sećko Baljević, Jovan Vučković, Todor
Jovanović i Milenko Stefanović. 46
Kako bi privukli što više kupaca trgovci su davali oglase u novinama. Trgovac Jeremija
Savić je 1890. godine preko lista ,,Timočanin’’ ponudio da po narudžbini dobavlja minerlnu
vodu iz Aranđelovca, Agnesa, Adelajda, Bioina, Buzjaša, Francesbada, Suline i drugih mesta, a
potom je dao još dva oglasa kojima ja obavestio građane da ima ,,svuih šljiva I kvaliteta i friške
bukovičke kisele vode’’ i ,,friške vode Gisihblerske, Rojičke, Agničke i Budimske sa jevtinom
cenom’’. Jeremija Savić se bavio i agenturskim državši ugarske, italijanske i austrijske lozove,
komisinoraskim i naplaćivačkim poslom. Roba je dobavljana iz Beograda i Austrougarske.48
Robu su iz Radujevca dovozili špediteri od kojih se izdavajaju: Steva Nešić, Steva radulović,
Andreja Đorđević, Milojko Milivojević i Sreta Nedeljković. Isplata za robu iz inostranstva vršila
se preko Zaječarske štedionice, Zaječarske zadruge i Kreditnog zavoda iz Beograda.49 Iako je
imovinsko i obrazovno stanje trgovaca bilo slabo, kod njih je postojao interes za sve ono što se
događalo, kako u Kneževini Srbiji, tako i u svetu, tako da je u Zaječaru je 1861. godine bilo 15
pretplatnika na ,,Trgovačke novine’’, dok su se knjige mogle nabaviti od 1865. godine u trgovini
47
44
Lj. P. Ljubinović, nav.del 113- 114.
Isto, 97.
46
Isto, 103- 104.
47
Jeremija Savić (1863- 1911) rođen je u Rgotini (selo kraj Zaječara). Trgovačke škole završio je u Pešti i Beču.
Trgovačkim i liferantskim poslovima je počeo da se bavi osamdesetih godina. Osnivač je Zaječarskog industrijskog
društva i Zaječarskog električnog društva. Zahvaljujući povlasticama otvara rudnike u Bogovini i Metrišu.
48
Kose iz Pešte i Litringhauzena, kovi za prozore iz Hagena, oružje iz Litliha, papir,hemijska roba, tekstil, firnajz,
boje i lakovi iz Beča i Beograda, metalna roba iz Pešte, pamuk, nirnberška roba iz Beograda, bakaluk iz Beograda i
Oršave, konopci, kanap i gajtan iz Niša i Leskovca, klinci za potkov iz leskovca i Vranja, a slana konzervirana riba je
dolazila preko Radujevca.
49
Lj.P. Ljubinović, nav.del., 114- 115.
45
13
Jote Pašića50, koji je bio jedan od istaknutijih trgovaca51 u varoši. Od listova su zaječarski trgovci
primali i ,,Srpske novine’’, ,,Male novine’’, ,,Dnevni list’’, ,,Videlo’’ i ,,Srpsku zastavu’’.52
Pored trgovine u dućanima i radnjama, trgovina se u Zaječaru održavala i u vidu panađura
i pijace. Panađur, koji je imao važno mesto u razvoju unutrašnjeg tržišta, u Zaječaru je
ustanovljen 1836. godine, a održavao se o Usekovanju53. Prvi put je i održan te godine i sutradan
je Stefan ović pismeno obavestio Knjaza o prodaji i pazaru. Zaječarski panađur trajao je po 5
dana, a njegova skica je izrađena 1848. godine. Bio je ograđen ogradom. Trgovci i zanatlije su na
panađuru imali zakupljene kolibe i šatore, a neki su robu držali napolju, na gomili. Dućani su
ugalvnom bili od dasaka i nalazili su se u srcu panađura, kolibe i šatori podizani su sa obeju
strana poslednjih dućana, a kancelarija se nalazila iza dućana. Izvan ograda su se nalazile mehane
i poljane za prodaju stoke. Godine 1860. na zaječarskom panađuru bilo je 50 dućana za prodaju
robe. Tada je prodato 618 goveda, 183 konja i kobila, 16 ždrebadi i 252 jagnjeta. Sva stoka je bila
iz crnorečkog okruga. Ukazom, donetim 17. oktobra 1860. godine, odobreno je održavanje još
jednog vašara u Zaječaru, koji bi trajao od 1-3. maja (po starom kalendaru).54
Pred Prvi svetski rat jesenji vašari su bili zaista veliki; vašarište je počinjalo na mestu gde
je danas ugao ulice Ljube Nešića i Obelićevog venca i protezalo se dužinom cele tadašnje varoši,
skroz do artiljerijske kasarne. Na početku vašara bili su cirkusi, menažerije i panorame, zatim
kamenoresci, baštovani, radnje užara i konopčara, potom su bili kožari, kožuvari i opančari,
sitničarske randnje koje su prodavale ukrase, češljiće, ogledala, igle i druge sitnice, do njih su bile
radnje pamuklijaša. Na sredini su bile kafane. Pred njima je igralo uz ili bez muzike 8- 10 kola.
Zatim su bili kačari i radnje koje su prodavale proizvode od drveta, potom kazandžije, bakračari,
kovači, kola na kojima se prodavalo vino. Na padini ispod Kraljevice, prema današnjem
spomeniku ,,Vešala’’ nalazili su se seljaci sa ispregnutom stokom. ,,Zaječarska gospoda’’ su tek
poslednjeg dana izlazili na vašar. Osim panađura u Zaječaru je postojala i pijaca na mestu
50
Jota Pašić ugledniji trgovac u čijem su se posedstvu nalazile 2 kamena vodenice s pola kuće, 10 fati praznog
placa, dućan u čaršiji, kuća i plac s dučanom od tvrdog materijala, livada u ogradi u Podlivu od 10 kosa, njiva od 2
pluga u Podlivu, livada od 8 kosa u Stojanovom dolu, njiva od 2 pluga kod groblja, njiva od 2 pluga u Ključu, njiva u
Ključu od 1 i ½ plug, šumare u Osojni od 5 pluga, vinograd na Gladnom vrhu od 2 motike, 1 i ½ kamen vodenice s 2
pluga zemlje. Po imanju i po prihodu spada u VI klasu.
51
Pored Jote Pašića(1850), neki od značajnijih trgovaca u XIX veku bili su Cvetko Miladinovć(1837), Jovan
Lalović(1840), Petar J. Vučković(1852), Petra Nikolić(1854), Todor Jovanović(1855), Anta Marković, Milojko
Milenković, Canko Savić, Milisav Jovanović(1860), Petar Jovanović, Jevrem Petković, Nikola Coković(1862),
Đorđe Pajić, Jovan Donović, Nikola Colović, Đorđe Milović, Đorđe Đerić(1863), Petar Marinović, Ilija Jovanović,
Jovan Vučković, Stevan Nešić, Srećko Baljević, Mijović(1864), Mita M. Cakić(1865), Petar Nedeljković, Todor
Pejović(1866), Krsta Najdanović, Jota Nikolić, Nikola Valović(1867), Veljko C. Srojanović, Milovan Matić, Panta
Petković, S. Ubenović(1868), Stevan Lilić(1870), Mita Kamenović, Njadan Pašić, Coka Rajković(1872), Nikola R.
Protić, Veljko Jovanović(1874), Jovan Nedeljković, Milosavljević, Cvetko Nikolić(1875), Nikola Nanić, Petar
Nikolić, Đorđe Ducić, Aleksa Ilić(1876).
52
LJ. P. Ljubinović, nav.del., 97, 116.
29. avgusta po starom kalendaru
54
Lj.P. Ljubinović, nav.del., 98- 101.
53
14
današnjeg
Trga
OslobođenjaSkvera, a bila je
poznata kao ,,Velika pijaca’’, pijačni dan je bila subota.55
Grupa zaječarskih trgovačkih pomoćnika i
mlađih trgovaca
1894.
godine
osniva ,,Zaječarsku
trgovačku
omladinu’’ koja je
imala zadatak da
Fotografija 8. Pijaca
Photo 8. Street Market
radi na stručnom
uzdizanju trgovačkog podmlatka i organizaciji njihovog kultrnog života. Kada je reč o
obrazovanju zaječarskih trgovaca prve podatke imamo iz lista ,,Timočanin’’ gde postoji podatak
da se 1891. godine upisalo 40 šegrta u trgovačku školu. Nakon 4 godine formiran je školski
odbor koji je trebalo da brine o obrazovanju trgovačkog podmlatka. ,,Zaječarska trgovačka
omladina’’ je 1903. godina otvorila prazničnu trgovačku školu. Škola je bila četvororazredna. Za
upravnika škole postavljen je Sveta Ivković., a za neke od predavača: pomenuti S. Ivković, Milan
Mijović, M. Ubenović, Marinko Stanojević i Kosta Savić. Prvi članovi školskog odbora bili su:
Ljuba Marjanović, Đorđe V. Jovanović, Njadan K. Najdanović i Stevan Rajković, poslovođa
odbora bio je Ljubomir Pavlović. Ovaj odbor doneo je ,,Pravila za učenike’’. Škola je prestala sa
radom 1905. godine, a obnovljena je nakon 5 godina.56 Zaječarska trgovačka omladina je imala
svoju čitaonicu koja je bila smeštena u hotelu ,,Bosna’’ tokom jednog perioda, a organizovala je
izlete i zabave u ,,Velikoj kafani’’. Nakon deset godina podigli su svoj dom na mestu gde se
danas nalazi zaječarsko Pozorište.
Na osnovu Zakona o radnjama iz 1910. godine, zaječarski trgovci 1911. osnivaju
Zaječarsko trgovačko udruženje, čiji je cilj bio57:
1. unapređenje zemaljske trgovine i saobraćaja,
2. osnivanje korisnih trgovačkih ustanova,
3. gajenje druželjublja i solidarnosti među trgovcima,
55
Lj.P. Ljubinović nav.del., 119- 120.
Isto, 116- 117.
57
Isto, 115.
56
15
4. održavanje veza sa Trgovačkom komorom i drugim privrednim ustanovama,
5. biranje sopstvenog predstavnika za Trgovačku komoru,
6. izrada pravila i uputstava radi regulisanja odnosa između učenika i vlasnika,
7. vođenje registra svih protokolisanih radnji u okrugu.
Kako zakonom nije bilo regulisano radno vreme radnji, zaječarski trgovci su iste godine
predložili da radno vreme bude 12 sati, letnje radno vreme bi trebalo biti od 6- 12 i od 14- 20
časova, dok bi zimi radnje radile neprekidno od 7- 19 sati. Pazarnim danima zimi 14 časova, a
leti 16. Za vreme vašara i tri nedelje uoči velikih prazinka; Božića, Uskrsa i Duhova do 22 časa.
Udruženje je radilo do posle drugog svetskog rata, s tim što je tridesetih godina postalo prinudno
udruženje, a do tada je članstvo bilo dobrovoljno.58 Bilo je zabranjeno da radnje budu otvorene
nedeljom popisom koji je donet još krajem XIX veka.
U značajnim istorijskim događajima Kneževine, a kasnije i Kraljevine Srbije, svoje
učešće uzeli su i zaječarski trgovci poput Riste Lazarevića59 i njegovog sina Đorđa koji su
stradali u Timočkoj buni(1883.). Mnogi su bili mobilisani tokom Balskanskih i Prvog svetskog
rata. Kada je pobunjenička vojska tražila da se Zaječar preda, najpoznatiji i najbogatiji trgovac
Cvetko Miladinović60 je to odbio. Za vreme Prvog svetskog rata veliki broj trgovačkih radnji je
obijen i opljačkan, među tim radnjama našle su se i prodavnice: Milutina Stanojevića, Dragomira
Matića, Mihaila Ninića, Steve Rajkovića, Vace Vasića, Andre Miladinovića, Živka Petrovića, a
Ubenovića, Veljka Vece Jovića, Jovana Nedeljkovića, Marka Nedeljkovića, Dragutina
Milosavljeivća i drugih. Tokom godina okupacije, tačnije godine 1917., Bugari su ubili
gvožđarskog trgovca Živka Petrovića, dok je stolar i predesdnik Upravnog odbora Zaječarske
zanatlijske zadruge Milan Miljković emigrirao u Francusku.61
Istaknutiji zaječarski trgovci krajem XIX veka svoj stečeni kapital počinju ulagati u
razvoj industrije, jedan od takvih bio je Jovan- Vanja Lalović62 koji 1882. godine osniva prvu
pivaru. Jeremija Savić osnovao je akcionarsko Zaječarsko industrijsko društvo u kome su se
isticali: Andra Miladinović, Milutin Stanojević, koji su bili i narodni poslanici, i nešto kasnije
58
Lj. P. Ljubinović, nav.del., 117.
Rista Lazarević po imanju je spadao u IV, a po prihodu u V klasu.
60
Cvetko Miladinović je bio trgovac koji je posedovao jedan dućan u čaršiji, jednu kuću sa placem i zgradama, 2
kamena u vodenici, pola kuće i placa, 10 kosa livade u Podlivu, 1 njiva od 1 plug u Ključu, 1 i ½ plug zemlje u
Pišuri, 6 motika vinograda. Po imanju je spadao u VI klasu, a po prihodu u IV.
61
Lj. P. Ljubinović, nav.del., 125.
62
Jovan Lalović je imao 2 vodenice u velikoizvorskom ataru od 4 vitla i 2 u Zaječaru takođe od 4 vitla, vinograd na
Gladnom vrhu od 3 motike, livadu u Bazarskom dolu od 2 kose, zemlju pod šumaricom od 2 dana u gaskovu, livadu
u Krivulju, zemlju pod šumaricom od 2 kose, topoljar u ataru grljanskom, dućan u zaječarskoj varoši, kuću od
slabog materijala s placom, njivu u Kotlujevcu, zabran u Mišljenovcu. Po imanju spada u VII, a po prihodu u V
klasu.
59
16
Stanimir Nešić. Zaječarsko
industrijsko društvo je osnovalo drugu zaječarsku pivaru
1895. godine.63
Godine 1883. Andra
Miladinović, Mile Simić i Milutin Stefanović podižu prvu
banku pod nazivom ,,Zaječarska zadruga za međusobno
pomaganje i štednju’’. Zaječarska zadruga se bavila bankarskim, preduzimačkim i trgovačkim poslovima. Opstala je i
Fotografija 9. Pivara Photo9. Brewery
za vreme krize tokom tridesetih
godina.predsednik ove banke je bio Milutin Stanojević, a potpredsednik Nikola Nikolić. Kao
banka sa najdužim stažom, uživala je poverenje građana, trgovaca, zanatlija, industrijalaca, ali i
seljaka iz okolnih sela.64
Drugi novčani zavod je osnovan već 1893. godine, bila je to ,,Zaječarska štedionica’’ na
čelu sa Nikolom R. Protićem, Jovanom Nedeljkovićem, Setavnom J. Ilićem i Brankom
Jovanovićem. Banka nakon Prvog svetskog rata odlazi u likvidaciju.65
Do početka rata osnovana je i ,,Zaječarska timčka banka’’ iz 1906. godine, čiji su čelnici
bili: Stanko T. Tranović, Stevan Rajković, Kosta Savić, Nikola Stamenović, Dragomir Matić i
Jeverem Ilić. Osim bavljenja kreditnim i bankarsim poslovima, delatnost banke je obuhvatla i
komisione, preduzimačke i liferantske poslove. Preživeši svetsku ekonomsku krizu, dočekala je
Drugi svetski rat.66
,,Okružna timočka banka’’ je osnovana 1911. godine od strane lekara Laze Ilića i Dušana
Petrovića, profesora univerziteta Dragoljuba Pavlovića, trgovaca Dragoljuba Božinovića i
Dobrosava M. Petrvića, profesora Marinka Stanojevića, narodnih poslanika Raše Ninića i Pauna
Đorđevića, industrijalca Tome Miloševića i učitelja Vase K. Franičevića. Osim bankarskom,
bavila se i trgovačkom, komisionom, poljoprivrednom i građevinskom delatnošću. Finansirala je
izgradnju ,,Fabrike kože Okružne Timočke banke’’, kao i eksploataciju ruda iz rudnika
,,Zaječar’’. Nije uspela da prebrodi ekonomsku krizu tako da je 1936. godine došlo do
likvidacije.67 Nakon Prvog svetskog rata osnovane su sledeće banke:
63
LJ. P. Ljubinović, nav.del., 118.
Istorijski Arhiv Zaječar, Fond Zaječarska zadruga za međusobno pomaganje i štednju.
65
S. Tomić, nav.del., 127.
66
Isto, 127.
67
Istorijski Arhiv Zaječar, Izveštaj Okružne Timoče banke za 1923. godinu.
64
17
Trgovačka banka Luvr (1919) čiji su osnivači bili viđeniji trgovci Nikola Stamenković,
Đorđe Jovanović, Jovan Marjanović, Svetozar Milojković, Marko Petković i Svetolik Mišković.68
Osim već ustaljenim poslovima kojim se jedna banka bavila, Trgovačka banka Luvr je nabavljala
šivaće mašine i velosipede,
i tako postala najjača banka
tog vremena. Sredinom
dvadesetih okreće se isključivo trgovačkim poslovima.
Bila je jaka i za vreme krize, a u svom posedu je
imala istoimenu kafanu koja je kasnije prerasla u hotel, kao i dućane u Pašićevoj i Karađorševoj ulici.
Dve godine kasnije osnovana je Industrijska-privreFotografija 10. Trgovačka banka ,,Luvr’’ Photo10. Merchant Bank ,,Luvr''
dna banka A.D. 69
Trgovačka prometna banka (1926)
osnovana je od strane
braće Milislava i Čedomira Markovića. Banka
se osim osnovnim poslovima bavila i rudarskim
istraživanjima, međutim
likvidirana je 1940.
godine.70
Generalna banka
Rajković i Stajković
(1926) nastala je kapitalom dvojice najvećih
Fotografija 11. Generalna banka Rajković i Stajković
industrijalaca u varoši;
Photo11. General Bank Rajković and Stajković
Stevana Rajkovića i
Nikole Stajkovića i imućnijih trgovaca: Jovana Jovanovića, Vlajka Stajnovića i Vojislava
Vučkovića. Osnovana je kako bi obavljala poslove mlina ,,Rajković i Stajković’’. Iako je
68
Istorijski Arhiv Zaječar, Izveštaj Okružne Timoče banke za 1923. godinu.
Istroijski Arhiv Zaječar, Fond Trgovače banke Luvr, izveštaj.
70
Isto, 129.
69
18
tridesetih godina došlo do nesuglasice između dvojice industrijalaca osnivača, banka je poslovala
sve do početka Drugog svetskog rata.71
Osim što su se zalagali za industrijski razvoj, zaječarski trgovci su bili nosioci kulturnog,
političkog i društvenog razvoja
varoši. Bili su osnivači kulturnoobrazovnih društava i udruženja,
kao što je Zaječarsko čitalište,
Streljačka družina, Pevačka družina ,,Timok’’, Kolo jahača
,,Knjaz Mihailo'’, Društvo za gimnastiku i mačevanje i drugi.
Trgovci Toma Milošević72, Aleksa Nikoić, Petar Nikolić, Ljubomir Ivanović, Pajić, Miloš Jovanović- Lesedrenac i Ilija Bošković bili su prvoj upravi Timočkog kola jahača ,,Knez Mihailo’’, koje je osnovano 1890. godine, samo dve godine pre osnivanja Crnorečke okružne biblioFotografija 12. Rajkovćieva palata nekad i sad
Photo 12. Rajković’s Palace now and then
teke, kada se ponovo istakao
Jeremija Savić, koji je početkom XX veka bio
predsednik zaječaske opštine, zatim trgovci
Aleksa Nikolić i Mihajlo Babić, direktor
gimnazije. U prvoj upravi gimnastičarskog
društva ,,Soko’’ bili su trgovac Andra Ilić kao
sekretar i kao blaganik Nikola Stajković.73
Zaječarsko trgovačko udruženje je na
svojoj skupštini 1933. godine donelo rezoluciju o radu zemljoradničkih potrošačkih zadruga, nju je potpisalo 86 trgovaca i zahtevano
je u 8 tačaka da se zadrugama ukinu sve
Fotografija 13. ,,Soko’’ Photo 13. ,,Soko’’
71
Istorijski Arhiv Zaječar, Pravilnik ,,Generalne banke Rajković i Stajković’’.
Toma Milošević (1861- 1919) posle završene osnovne škole i gimnazije u Zaječaru, odlazi na studije veterine u
Švajcarskoj. Po završenim studijama vraća se 1887. godine u Zaječar i počinje da radi kao mevreni lekar II klase u
Okružnom načelstu, a od 1895. godine radi kao okružni lekar. Posle smrti svoga oca Uroša Miloševića(1901)
preuzima firmu ,,Uroš Milošević i sinovi’’ i potpuno se posvećuje porodičnom poslu i širenju firme. Pored velike
angažovanosti u firmi, Toma nije izostajao ni u političkom životu- bio je jedan od radiklanih prvaka u varoši, što
potvrđuje i izbor za narodnog poslanika.
73
LJ. P. Ljubinović, nav.del., 118.
72
19
privilegije, međutim ona nije ostvarena. Od početka tridesetih godina broj trgovačkih radnji
opada, ali raste promet i broj šegrta74.
Godina
Trgovačke radnje
1930.
143
Špekulativne
radnje
32
1933.
106
4
1941.
105
/
Tabela 5. Trgovačke radnje tokom jedne decenije Table 5. Merchant’s stores during one decade
Sitni trgovci su se snabdevali kod zaječarskih trgovaca na veliko. Avram Sukijasović,
Jermenin, nikada nije imao više od 2 pomoćnika, držao je kolnijal, Đoka Stefanović je takođe
držao kolnijal, staklo, porculan, benzin i gas, imao je 3- 4 pomoćnika, Nikola Panić je držao
kolonijalnu robu, porculan, benzin, staklo i bio je zakupac soli, Stevan Jeremić je uglavnom radio
sa seoskim trgovcima, a najpoznatiji trgvac tekstilom bio je Sveta Mišković.75 Nakon Drugog
svetskog rata dolazi do nacionalizacije i konfiskovanja imovine bogatijim građanima i do
zatvaranja predratnih dućana i radnji.
UGOSTITELJSTVO
Od nekadašnjih mehana i gostionica u Zaječaru ostalo je vrlo malo, zgrade u kojima su se
one nalazile dosta su oronule, i na mestima starih ugostiteljskih objekata nikli su kafići, butici,
prodavnice i noćni klubovi. Ubrzo nakon oslobođenja Timočke Krajine od Turaka 1883. godine,
počinje se s otvaranjem mehana. O ugostiteljskim radnjama nema mnogo podataka iz tog doba,
Stojan – Čoka Simić, u svojim Meomoarima govori da su se u još neoslobođenom Zaječaru
nalazile 2 mehane, od kojih je jedna pripadala njegovom ocu, oborknezu u Zaječaru. Mehandžije
su točile piće, služile hranu, primale putnike da prenoće, smeštajući njihovu robu i konje. U
svojim mehanama su mogle prodavati bakalsku robu kao što su: kafa, šećer, zejtin, pirinač, so,
duvan, malo užarije i lončarskog posuđa, neki su zloupotrebiljavali dozvolu prodavajući zanatske
proizvode i boltadžijsku robu. O prvim mehanama u varoši saznajemo iz Simićevih Memoara u
kojim spominje 2 mehane, zatim Vučkov dućan i bojadžiju po imenu Miljko, mada su ovi podaci
koje od njega dobijamo relativni, zato što nam ih on daje po svom sećanju koje je imao kao
desetogodišnji dečak. 76 Godine 1838. Zaječar je imao 16 mehana. Najpoznatije mehandžije bile
su: Ilija Temeljković(1854), Peša Lalović(1861), Janko Kostić(1866), Paca Petković(1867),
Aleksa Savić, Petar Najdanović(1870), Aleksa Mihajlović i Nikola Petković(1874).77
74
LJ. P. Ljubinović, nav.del., 140.
Isto, 142.
76
Isto, 87.
77
Isto, 104- 105.
75
20
Zakon o mehanama donesen
je za vreme druge valdavine kneza
Mihaila Obrenovića. U Zaječaru je
1896. godine registrovano 30 ugostiteljskih radnji. Jedna od poznatijih
kafana tog vremena bila je ,,Velika
kafana’’ Alekse Zdravkovića, gde su
se često okupljali radikali i članovi
okružnog odbora. U njoj su održavani i sastanci Fonda za potpomaganje đaka zaječarskih škola,
skupšti-ne
Zaječarske
pevačke
Fotografija 14. Svadba Photo 14. The Wedding
družine, za-bave gimnazijske đačke
družine ,,Na-predak’’, streljačke
družine, koja je avgusta 1891. godine organizovala izlet za 100 učesnika, kao i Zaječarske
trgovačke omladine. Svadbe su se
održavale u kafani Petra Marinkovića.
Putujuća pozorišta i trupe su osim u
,,Velikoj kafani’’, igrali svoje
predstave i u ,,Radikalnoj kafani’’.
Kaže se, da su Zaječarci vo-leli
gostovanja ciganskih muzičkih kapela. Jedan od poznatijih bio je orkestar Ciganina Šanka, koji je svirao u
gostionici Lugomerskog, gde se igrao
i bilijar od 1883. godine.
Fotografija 15. Pozorište
Photo 15. Theathre
S početka XX veka registrovani su hoteli- gostionice: ,,Zadruga’’, ,,Takovo’’, ,,Srpski kralj’’ i
,,Temeljković’’. Prvu javnu kuću
otvorila je 1895. godine Jelena Kofa.78
U Zaječaru je bilo 34 ugostiteljskih radnji 1930. godine, naredne godine Zakonom o
radnjama bilo je 9 vrsti radnji: hotel, restoran, svratište(konačište), gostionica, kafana, pansion,
bife, narodna kuhinja i mehana(krčma), Zaječar nije imao restoran, pansion i bife.79 Većina
ugostiteljskih objekata se nalazilo u Ulici Hajduk- Veljka i imali su rang svratišta80, kao i na trgu
Kralja Petra.
78
LJ. P. Ljubinović, nav.del.,, 122.
Stevan Veljković, Miodrag C. Kančević, Ulica Hajduk- Veljka u prošlosti i danas, Zaječar, 2008., str. 38.
80
S. Veljković, M. C. Kančević, nav.del., 38.
79
21
Najpoznatiji zaječarski hoteli bili su: ,,Zadruga”, ,,Luvr”, ,,Tacko”, ,,Solun” i ,,Palas”.
Od svratišta najpoznatija je ,,Žečeznička kasina’’, zgrada Blagoja Živkovića, ,,Krajina’’ ili ,,Čiča
iz Tamniča’’ i ,,Temeljković’’. Postojao je i smeštaj u krčmi Todora Filipovića ,,Razvod braka’’.
Najbolja hrana bil je u ,,Makedoniji’’, ,,Deligradu’’ i ,,Orijentu’’, a ,,Prestolonaslednik’’ i
,,Jugoslavija’’ su smatrane burdeljima. U Zaječaru su postojale i kafane koje su bile poznate kao
javne kuće, ,,Lido’’ je smatran otmenijom javnom kućom. Bilo je i ljudi koji nisu držali kafane,
već su se bavili uličnom prodajom hrane. Čika Sreten (Rom) prodavao je ljudima po kafanama
barene viršle kada roštilj nije radio, a Perucko i Persa škembiće i papke, dok su Ljuba i Dragi
Paunović, kao i Sava buregdžija su prodavali burek. Pred Drugi svetski rat u gradu je bilo oko
11000 stanovnika i 80 ugostiteljskih objekata, svega su njih desetak bili vlasnici lokala u kojima
su radili, ostali su uglavnom bili zakupci.81
Vlada Milana Stojadinovića je godine 1936. donela Uredbu za unapređenje turizma
kojom je Zaječar proglašen turističkim mestom. U listu ,,Timočka Krajina’’ je objavljeno: ,,
Zaječar je postao privlačna tačka za ekskurziste iz cele naše velike kraljevine. Čujemo da nam u
toku aprila dolaze učenici Više Trgovačke škole iz Sombora, Ferijalni savez u Somboru i Viša
gimnazija iz Novog Vrbasa. Nas sve ovo raduje, jer sve to pokazuje da je Zaječar svojim
napretkom zalužio ovu pažnju. Po svoj prilici imaćemo u toku aprila i goste Engleze, nastavnike
njih oko 35.’’82
Gostionice
Među
gostionicamahotelima
koje
su
bile
ugostiteljski objekti najvišeg
ranga, izdvaja se gostionica
,,Zadruga’’ koja se nalazila se
na Trgu kralja Pe-tra83 u do
skora Robnoj kući Beograd84, i
bila u vlasništvu banke
Zaječarska zadruga A.D. Njen
zakupac bio je Joca Đu-rić. U
ovoj gostionici radio je
,,Bioskop Matić’’ čiji je vlasnik bio Dragomir Matić. Njegov bioskop je radio sve do
otvaranja novog bioskopa ,,TiFotografija 16. Bioskop ,,Timok’’ nekad i sad
Photo 16. ,,The Timok Cinema’’now and then
81
Lj. P. Ljubinović, nav.del., 146.
Istorijski Arhiv Zaječar, ,,Timočka Krajina’’, Zaječar, br.4, 31. mart 1936.
83
Danas Trg Oslobođenja ili kako ga Zaječarci popularno nazivaju Skver.
84
Danas se nekadašnja Robna kuća renovira i trenutno ne radi.
82
22
mok’’ Čedomira Jankovića u velikoj bioskopskoj sali.85
,,Luvr’’ koji je bio istog ranga, takođe se nalazio na Trgu kralja Petra, pripadao je
Trgovačkoj banci, dok su zakupci bili Ilija i Vasa Draženin. Isto tako je i ,,Palas’’ bio hotel-
Fotografija 17. Kafana ,,Luvr’’ nekad i sad
Photo17. Restaurant ,,Luvr’’ now and then
gostionica vlasnika Dušana Šaneta Zdravkovića, a nalazila se kod železničke stanice. Uglavnom
je bio noćna kafana, koju su posećivali ljudi dok su čekali vozove. Rang hotela-gostionice
zakupca Mileve Nešić u ulici Nikole Pašića imao je i ,,Solun’’ i ,,Tacko’’ u Njegoševoj 28.,
vlasnika Stanoja A. Stojanovića.
Poznatije
gostionice
bile su i ,,Makedonija’’ i ,,Knjaz Mihajlo’’. Zakupac ,,Makedonije’’ iz ulice Kralja
Aleksandra bio je Žika
Coković, ali na ime
njegove žene. Smatralo se da se u njoj sprema najbolja hrana u
varoši (pored ,,Orijenta’’ i ,,Deligrada’’).
Gostionicu ,,Knjaz Mihajlo’’ koja je bila na
85
Fotografija 18. Hotel ,,Solun’’ Photo 18. ,,The Solun Hotel’’
S. Veljković, M. C. Kančević, nav.del., 39.
23
uglu ulica Generala Gambete i početka Hajduk Veljkove, sa desne strane, Janačko Janković je
držao pod zakup, a ugostiteljski deo se sastojao od velike sale i separea za posebne goste.
Gostionica je bila oniža i pomalo neugledna, ali je bila posećivana. Zaječarci su je zvali ,,Kod
Janačka’’. Sredinom XX veka je pored nje bila autobuska stanica, tako da su ljudi koji su čekali
autobuse pravili joj promet. Kada je srušena zgrada gostionice ,,Makedonije’’ zbog izgradnje
Komunalne banke ,,Bor’’, šezdesetih godina prošlog veka, gostionica ,,Knjaz Mihjalo’’ menja
ime u ,,Makedonija’’.
Na Trgu kralja Petra nalazile su se već pomenuta gostionica ,,Orijent’’ vlasnika Živka
Živkovića i ,,Plug’’ zakupca Petra Đurića, dok su se gostionica ,,Timok’’ pod zakupom Obrada
Pavlovića, kao i gostionice ,,Balkan’’ Canka Cankovića, ,,Jablanica’’ Vase Paunovića, ,,Tri
seljaka’’ Stojana Obradovića, ,,Dobrovoljac’’ zakupca Steve Jovanovića, ,,Kasina’’ Ljube
Dimitrijevića nalazile u Pašićevoj ulici. Osim njih u istoj ulici bile su i ,,Krajina’’, poznatija kao
,,Čiča iz Tamniča’’ vlasnika Cvetkovića i ,,Marinković kafana’’ zakupca Andre Cankovića. U
nizu gostionica u Pašićevoj bio je i ,,Deligrad’’ zakupca Pere Pavlovića, na mestu današnje
zgrade Privredne komore u ulici. Gostionicama iz ulice Kralja Aleksandra pripadale su gostionica
,,Knjaževac’’ zakupca Jovana Stojanovića, ,,Pivni izvor’’ Toše Tošića zvanog ,,Cincarin’’ kao i
,,Kosovo’’ čiji je zakupac bio Lazar Colović.
Gosti su mogli
prenoćiti i u ,,Srpskom
Kralju’’koji se nalazio
na mestu današnjeg parkinga Okružnog suda,
a bio pod zakupom Zadružnog saveza. Gostionica je radila je do
1932. godine, kada je
uoči rata zatvorena. U
njoj su osim igranki,
zabava, skupova i ostalih okupljanja održavane i bioskopske pre- Fotografija 19. Parking Okružnog suda
dstave.
Photo 19. Parking lot of the Higher Court
U Zaječaru su postojale i ,,Istočna Kraljevica’’ u vlasništvu lokalne opštine koja se
nalazila se na Kraljevici i gostionica ,,Železnička kasina’’ Videna Milijića u ulici Vojvode
Putnika.
24
Gostionica Blagoja Žikića: se nalazila prekoputa današnje kafane ,,Zelengora’’, a
sagrađena je godine 1933. Na njoj i danas stoji natpis: ,,Dom i radnje Blagoja I. Žikića’’. U to
vreme bila je velika i savremena zgrada; u prizemlju je imala veću salu i ugostiteljske nuzprostorije, a do njih je bio trgovački dućan. Na spratu je imala 10 soba za prenoćište sa tekućom
vodom. Kada je bilo toplije, isred gostionice bili su postavljeni stolovi ispod platnene nastrešnice.
Posećivali su je ugledniji varošani za koje su bili predodređeni posebni separei, a gosti su mogli
igrati i bilijar.
Fotografija 20. ,,Dom i radnje Blagoja Žikića’’ Photo 20. ,,Blagoje Žikić’s house and store’’
Veoma posećivana gostionica bila je ,,Nacional’’ na mestu kafane ,,Zelengora’’. Njen
vlasnik bio je ,,Gazda Cvetko- Deka’’ tj. Cvetko Kančević, koji je kafanu kupio od Videna i
Lazara Markovića, koji su bili deda i otac poznatog fudbalera Borčeta ,,Barona’’. U blizini je
Kančević imao i radnje za proizvodnju soda-vode i krahera. Ljudi su svraćali u gostionicu na
čašicu rakije, na špricer, ,,tursku kafu’’ koja je služena sa kockom šećera ili ratluka i čašom vode
sa obližnje česme. Stalni ugledni gosti bili su: lekar Radmilo Spalajković, Milisav Filipović,
Svetozar- Toza Milojković, Todor- Toša Mitić, major Dunić, Cvetko Lalić, Vukajlo Matović i
ostali viđeniji građani. Ponekad je goste posluživao i sam gazda, a jedan od najpoznatijih kelnera
toga doba, Lori, radio je upravo ovde. Iza gostionice bile su štale, a postojala je i ,,ledara’’ koju je
koristila gostionica za hlađenje pića, ali i sladoleddžije. Ispred kafane se nalazila lipa koja je
25
držala hladovinu. U njoj su
svirali neki od
najboljih muzičara ovog kraja,
kao što su: Sava
,,Džadžovac’’ i
Jovanča ,,Krivovrati’’ iz Velikog Izvora, čika
Pera ,,sa golem
šešir’’ koji je
svirao violinu
držeći je uspravno na ramenu
ili na vratu iza
glave, Vača Jovanović, Rom iz
Cigan-male udaFotografija 21. Nekadašnji ,,Nacional’’
Photo 21. Old ,,Nacional’’
rao je kontrabas.
Violinu je svirao i Mile Ge ,,Grbavi’’, a preko dana je muzika slušana preko radio- aparata. Pre
Drugog svetskog rata
kafanu je kupio Najda
Stojanović.
Gostionica ,,Temeljković’’ je imala rang
svratišta koje se nalazilo u
ulici Kralja Aleksandra
pod zakupom Mladena
Božinovića iz Knjaževca.
U ovoj ulici nalazila se i
gostionica
,,Sokograd’’
zakupca Pere Stojkovića.
U varoši su postojali i
objekti kao što je ,,Lido’’
koja je ustvari bila otmeniFotografija 22. Čuveni Mile ,,Ge’’ Photo 22. Famous Mile ,,G’’
ja javna kuća, nalazila se u
Pašićevoj ulici pod zakupom Dušanke Canković..
26
,,Lovac’’: Nalazila se na uglu ulica Hajduk Veljkove i Pocerske današnje Ulice Đorđa
Simeonovića. Bila je vlasništvo Ilije Spenčića ,,Solunca’’, a pred rat Bolgoljuba Boška Spenčića.
U svoje vreme Boško je bio lovac i fudbaler poznat pod nadimkom Boško ,,Džune’’. Za vreme
rata su ga uhapsili i
.
mučili Nemci, a potom
pustili, nakon čega je on
prebegao za Bor. Poginuo je pri oslobođenju
Kraljeva, a sahranjen u
Zaječaru.
,,Oficirski
dom’’:
Nalazio se u zgradi gde
se do skora nalazio Dom
Armije i bio pod
zakupom Ruže Colović.
Fotografija 23. Nekadašnji ,,Lovac’’
Photo 23. Old ,,Hunter’’
Fotografija 24. Nekadašnji ,,Oficirski dom’’ Photo 24. Old ,,Military house’’
27
Kafane
Rang kafana imale su ,,Kumanovo’’ i ,,Rodna Godina’’. ,,Kumanovo’’ se nalazilo
prekoputa današnjeg supermarketa ,,Interex’’, a njene vlasnice su bile Anka i Persa. Imala je
podrumske prostorije, i nekoliko soba za prenoćište, a u dvorištu su bile štale za smeštaj zaprežne
stoke. ,,Rodna godina’’ je bila se na uglu Katanićeve i Hajduk- Veljkove ulice i poznata je kao
,,Staklena bašta’’ jer je imala velike prozore. Nalazila se u vlasništvu Pavla Pavlovića i Jovana
Nikolića. Bila je popularna među vlaškomalskim mladićima i devojkama jer su se tu održavale
igranke za njih.
Krčme
U varoši je bilo i krčmi. Jedna od poznatijih je bila ,,Top’’ koja se nalazila prekoputa
zgrade ,,Trikotaže’’ (današnji DES), a bila je posedstvu Velimira Velje Petkovića, oca poznatog
lekara zvanog Mirko
,,Švaba’’.
Kasnije
je
vlasnik bio Mirko Žikić.
U dvorištu su bile štale za
smeštaj zaprežne stoke.
Zatim tu je i krčma
,,Zemljodelac’’. Bila je na
mestu gde je početak
starog puta za Veliki
Izvor. Njen vlasnik je bio
Jovan Joca Kančević, a
zakupac Stojan Canić.
Poznata je i pod imenom
,,Zemljoradnik’’. Još jedna u nizu krčmi u Hajduk-Veljkovoj ulici je i
,,Poslednji groš’’ u vlaFotografija 25. DES Photo 25. DES
sništvu Mileve Mike Đorđević. Za potrebe seljaka bile su u dvorištu štale za smeštaj stoke. U njenoj blizini bila je krčma
,,Đerdap’’ koju je držao pod zakupom Andra Đorđević. U istoj ulici bile su i ,,Hajduk Veljko’’ u
zakupu Svetozara Milijića, ,,Kraljević Marko’’ i krčma Save Plančitića. Krčma ,,Beograd’’ je
bila je poslednji ugotiteljski objekat u Hajduk-Veljkovoj ulici, baš uz samu stočnu pijacu. Njen
vlasnik je bio Ilija Ika Kostić, kasnije je krčma pretvorena u radionicu ,,Fatara’’.
Krčma ,,Razvod braka’’ bila je stacionirana u ulici Nikole Pašića, imala je sobe za
prenoćište. Nalazila se pod zakupom Todora Filipovića. U Ovoj ulici nalazile su i krčma
,,Proleće’’ zakupca Živojina Damnjanovića, krčma ,,Smedovac’’ i ,,Štrk’’. Osim njih tu su bile i
krčma Antona Tričkovića, krčma Sime Petkovića i krčma Ace Ivića. Krčma Jovana Nikolića bila
28
je u današnjoj Pančićevoj ulici, dok su krčma Stanoja Cakića i krčma Bogdana Bogdanovića bile
u ulici Kralja Aleksandra.
,,Dva brata’’ je bila krčma
poznata kao ,,Hotel dva brata kod
Koželjca’’. I danas postoji kafana
sa ovim nazivom u Pašićevoj ulici.
Zakupac ove krčme nekada je bio
Ljuba Nikolić.
,,Narodna kafana’’ čiji je
zakupac bio Jon Radulović i ,,Dva
grozda’’ Stanoja Cokića iz Smedovca, imale su svoje mesto u ulici
Kralja Aleksandra. Tu se nalazio i
Fotografija 26. ,,Dva brata’’ Photo 26. ,,The two brothers’’
,Prestolonaslednik’’ Mileve Knežević koju su tadašnji Zaječarci
smatrali burdeljom. U blizini su bile ,,Šumadija’’ pod zakupom Vlaste Jovanovića (kafana sa
ovim nazivom postoji i danas) i ,,Boljevac’’ pod zakupom Nikole Milenkovića.
Krčma ,,Krivelj’’ zakupca Dimitrija Predića, kao i krčma ,,Park’’ zakupca Anđelkovića
bile su u Kosovskoj ulici, dok su ,,Brestak’’ Vase Paunovića i vinarska radnja Jelenka
Jelenkovića bile u Brestaku. ,,Jadran’’ se takođe nalazio u Brestaku. Bio je pod zakupom Pere
Lilića, zavnog Pera ,,Lopov’’. Kaže se da su se ovde okupljali kockari i džeparoši. Vinarskom
radnjom smatrala se i krčma Neška Jotića u Makedonskoj ulici. U Draškovićevoj ulici bile su
,,Laf’’ Čedomira Jankovića i krčma Pavla Jovanovića ,,Tupižnica’’. Krčme su postojale i u
Bosanskoj ulici, bila je to ,,Zlatna zvezda’’ vlasnika Miloša Kostića.Krsta Nenković je bio
vlasnik ,,Zelenog venca’’ iz Kajmakčalanske ulice. Krčma Radula Bogdanovića u istoj ulici,
Kajmakčalnskoj 3., bila je ustvari podrum. Krčme ,,Tekijanac’’ Žive Stuparevića, ,,Albanija’’
Zore Milošević i ,,Amerika’’ svoje mesto zauzimale su na Obilićevom vencu. Dok je
,,Restoracija’’ zakupca Darinke Tošić bila na železničkoj stanici, krčma Steve Miladinovića se
nalazila u ulici Vojvode Putnika, a preko puta artiljerijske kasarne je bila kantina Save Živkovića.
29
ZAKLJUČAK
Na osnovu slika varoši, možemo videti kakav je život nekada bio, a kakav je sad. Stare
grđevine i zgrade
koje su nekad važile
za najlepše danas su
oronule i u fazi raspadanja, a često su
i napuštene. Stare
kafane zamenjene
su kafićima u kojim
uglavnom sede mladi ljudi i omladina.
Prizori kao
što je ovaj sa slike
danas su retki. Ljudi se ređe okupljaFotografija 27. Boemski život Photo 27. Bohemian life
ju, pomalo beže od
kulturnih dešavanja i tradicije. Neguje se neka nova kultura, sluša se neka nova muzika, a često
se i govori nekim čudnim srpskim jezikom pomešanim sa stranim jezicima, žargonima i
slengovima.
Subjektivno rečeno,
danas se živi brzo i
burno,
vreme
dokolice koji su stari
varošani
provodili
pričajući i družeći se
u
kafanama,
na
panađurima
i
učestvujući
u
priredbama koje su
pri-premala kulturnoumetnička
društva
da-nas se provodi u
,,blejanju’’, ,,kuliranju’’ i ,,čiliranju’’.
Fotografija 28. Boemi Photo 28. Bohemians
Čak se i odnos prema
hrani izmenio, većina ljudi je zaboravilo na zajedničke nedeljne ručkove. Iz pošte, koja je u
Zaječaru osnovana još krajem XIX veka, nekada su stizala pisma, dnevni listovi i knjige za
varošane, a sada dobijamo račune za internet i mobilnu telefoniju.
30
Na ulicama varoši do Prvog svetskog rata mogli su se videti fijakeri, kao jedino prevozno
sredstvo, nakon rata u Zaječar stižu i prvi automo-bili marke ,,Ford’’ i ,,Dodž’’. Ti ,,mirni’’
oldtajmeri pretvorili su se u brze automobile, čiji vozači
često
ne
poštuju saobraćajne znakove. Stariji
ljudi, gledjući crno
bele slike sa radošću se seća minulih
dana, govoreći kako je Zaječar nekada ,,imao dušu’’.
Fotografija 29. Staro prevozno sredstvo
Fotografija 30. Oldtajmer
Photo 29. The old mean of transport
Photo 30. The oldtimer
ZAHVALNOST
Na kraju bismo želeli da izrazimo zahvalnost Zoarnu Jankoviću iz Istorijskog Arhiva
Zaječar i našem mentoru, profesu istorije, Suzani Tomić.
31
LITERATURA
1.
Dušanka Bojanić- Lukač, Fragmenti iz zbirnog popisa Vidinskog sandžaka iz 1466. godine,
Mešovita građa knjiga 2, Beograd, 1973.
2.
Dušanka Bojanić- Lukač, Vidin i Vidinski sandžak u XV i XVI veku, Sofija, 1975.
3.
Vladimir Stojančević, Iz istorijske prošlosti Istočne Srbije (1804- 1833), Zaječar, 1983.
4.
Ljubomir Pavle Ljubinović, Pregled razvoja zanatstva, trgovine, ugostiteljstva i turizma,
kapitalistički period (1833- 1944.), Zaječarski zbornik 1, 77-183., Matična biblioteka ,,Svetozar
Marković’’, Zaječar, 1979.
5.
Stevan Veljković, Razvoj saobraćaja u Zaječaru i okolini, Zaječarski zbornik 1, 190-139., Matična
biblioteka ,,Svetozar Marković’’, Zaječar, 1979.
6.
Đorđe Đurić, Momčilo Pavlović, Istorija za treći rezred gimnazije prirodno- matematičkog smera i
četvrti razred gimnazije opšteg i društveno- jezičkog smera, Zavod za udžbenike, Beograd, 2010.
7.
Nikola Vučo, Raspadanje esnafa u Srbiji, knjiga druga, Položaj zanatlija i zanatskih radnika,
Srpska Akademija Nauka, posebna izdanja, knjiga CCCIII, Istorijski institut, knjiga 9, Izdavačka
ustanova Srpske Akademije Nauka, Beograd, 1958.
8.
Suzana Tomić, Razvoj bankarstva u Zaječaru do 1940. godine, Braničevski glasnik 1, 123-131.,
Udruženje istoričara Braničeva i Timočke Krajine, Požarevac, 2002.
9.
Suzana Tomić, Počeci elektrifikacije u Zaječaru, Braničevski glasnik ¾, 165-173. , Udruženje
istoričara Braničeva i Timočke Krajine, Požarevac, 2006.
10. Istorijski Arhiv Zaječar, Fond Zaječarska zadruga za međusobno pomaganje i štednju.
11. Istorijski Arhiv Zaječar, Izveštaj Okružne Timoče banke za 1923. godinu.
12. Istroijski Arhiv Zaječar, Fond Trgovače banke Luvr, izveštaj.
13. Istorijski Arhiv Zaječar, Pravilnik ,,Generalne banke Rajković i Stajković’’.
14. Stevan Veljković, Miodrag C. Kančević, Ulica Hajduk- Veljka u prošlosti i danas, Narodni muzejZaječar, Zaječar, 2008.
15. Istorijski Arhiv Zaječar, ,,Timočka Krajina’’, Zaječar, br.4, 31. mart 1936.
16. Bora Dimitrijević, Popis stanovništva varoši Zaječar iz 1863. godine, Istorijski arhiv ,,Timočka
Krajina’’- Zaječar, Zaječar, 2000.
17. Milan Vujaklija, Leksikon stranih reči i izraza, Prosveta- Beograd, Beograd, 1980.
32
PRILOG 1
ŠEMATIZAM ZANATASKO- TRGOVAČKI ZA 1896-97.
(IZVOD ZA ZAJEČAR)
33
Nikola Grnčarević
ABADŽIJE
1882 Jonča V. Jončić
1878
Nikola Stančulović
1846 Nikola R. Protić
1874
Đorđe Pajić i sin
1863
Janča Stančević
1881
N. V. Pavlović i brat
1888
Cvetko Miladinović
1837
Pera Miljković
1882
Petar Dragić
1887
Milan Matić
1886
Petar Jovanović
1862
Petar J. Vučković
1892
Petko Bacić
1881
APOTEKAR
Franja Vavriček
1880
BARUDŽIJE
BERBERI
Sima Vasiljević
BAKALI
Krsta Najdanović
1867
Mita Kamenović
1872
Zdravko V. Zdravković 1879
GRNČAR
Stojan Marković
1860
DAŠČARI
Jonča V. Jončić
1878
Nastas Lazarević
1880
Dragutin Vasiljković
1897
Ilija Babušković i sin
1865
Karlo Lacko
1885
Mijajlo Milovanović
1872
Pera Lukanović i sin
1887
BOJADŽIJE
Jevrem Petrović
KAZANDŽIJE
KAFEDŽIJE
1892
Aleksa Mihajlović
1874
Milan Jovaović
1880 Milojko Milenković
1860
Aleksa Savić
1870
Joca Caković
1880
Milojko Stanisavljević
1892
Braća N. Radulović
1894
M . Bogosavljević i M.
Bošković
Stamenko Blagojević
1850
Vasa Nicić
1889
1882
Viden Veljković
1882
Milan Ivanović
1883
Braća Petković
1883
Ljuba Ivanović
1885
Dragomir Matić
1886
Dimitrije Donović
1887
Jeremija Savić
1887
Jevrem A. Ilić
1888
Lazar Donović
1888
BRAVARI
Anta Prvanović
1887
Živko Nikolić
1886
Aca Nikolić
1886
Ilija Temerković
1854
Bane Colović
1865
Janko Kostić
1866
Jovan Bošković
1886
Jovan Surudanović
1876
Todor Popović
1873
Jovan Gačić
1880
Jota N. Jotović
1880
Kosta Mišić
1878
GVOŽĐARI
Vlajko V. Stojković
1881
34
Zdravko V. Zdravković 1879
Miladin Stamenković
1891
Branko Jovanović
1894
Mijajlo Ivanović
1879 Vladimir Mladenović
1860
Mita Jeremić
1884
Daca Diković
1874
Dimitrije Marković
1888
Najdan Jovanović
1894 Dimitrije Miljković
1876
Jovan Nikolić
1892
Neša Lalović
1861
1888 Kamen Caković
Nikola Tasić
1892
Nikola Petković
1874
Panta Kanović
Jovan Milenković
KROJAČI
1885
Kosta Anđelković
1892
Dimitrije Papazisis
1895 Mijajlo Stanković
1884
1882
Lila Risitć
1862 Slavko Stojanović
1889
Panta Radenković
1883
Marko Bačević
1878
Paca Petković
1867 Milan Miković
1888
Ilija Petkoivć
1869
Petar Najdanović
1870 Nikola Cenić
1888
Ranđel Prvulović
1893
Petko Aranović
1876
1874
Sima Coković
1884
Spasoje Milenković
1892
Vatko Cačković
1884
Taško Dimitrijević
1876
Vučko S. Miljković
1888 Zdravko Nikolić
1879
Tasa Mitrović
1893 Balja Krstić
1889
1864
Todor Vasiljević
1886
Genča Mijatović
1880 Krsta Milosavljević
Đorđe Janković
1878
D. Đorđević i L. Genčić 1887 Milija Cekić
1887
Stojan Đorđević
1879
Miljko Nešić
1880
Cvetko Đorđević
1890
Mika Pavlović
1893
Mladen Lazić
1882
Manasije Icić
1880
KNJIŽARI
Petar Marinović
1893
M. T. Jov. Lesendrenac 1885
KOŽARI
Stojan Diković
KAČARI
KOSTRETERI
Veljko Petrović
KNJIGOVESCI
KUJUNDŽIJE
LEBARI
Anta Jovanović
1886
Dimitrije Jovanović
1890
Jovan Vatkoivć
1888
Petar Marinković i sin
1893 Mita Đunić
Nikola Najdanović
1876
Miloš T. Jovanović
1885
Nikola Veljković
1885
KOVAČI
KROJAČICE
Vetka Mirčićeva
1891 Petar V. Nikolić
1878
35
Vladimir Petković
1882
Milica mIlošević
1893
Petar Nakić
1880
Svetozar Popović
1892
Jovan Đorđević
1888
Petar J. Kančević
1877
Stojan Nešić
1860
Jovan Lilić
1881
Petar Vučković
1886
Stojan Stamenović
1880
Jevrem Petković
1862 Radoje S. Bojović
1883
Đoka N. Jotović
1882
Jonača Stančević
1881
Sava Radosavljević
1888
Jevrem Petrović
1892
Sima Bošković
1892
Jota Nikolić
1867
Stevan Lilić
1870
Milan Petković
1891 S. Veljković i S. Vučković
1889
1894
Stojan Ubenović
1868
1868
Stojan Milosavljević
1875
1894
Stojan Genčić
1879
1890
Tanča Krstić
1888
1887
Todor Pejović
1866
1860
Đorđe Ducić
1876
1865
Coca Đ. Coković
1886
1880
MANUFAKTURISTE
1891
Veljko Jovanović
1874
1876
Vlajko V. Stojković
1881
1887
Janićije Đorđević
1877
1886
Milutin Stanojević
1888
1862
Mihajlo Ninić
1886
1868
Petar Nikolić
1854
1866
MESARI
1876
Boja Marković
1880
1891
Vatko Simić
1890
LIMARI
Pera Jovanović
1879
LIFERANTI
Adam Peković
1892 Milan Todorović
Ljuba M. Stanojević
1892 Milovan Matić
Milenko V. Spasić
LIKERDŽIJE
Jeremija Savić
1887
MARVENI TRGOVCI
Milosav Miljković
Milosav Đerić
Jovan Lalović i sinovi
1840
Milojko Milenković
Marko Veljković
1872
Mita C. Nanić
Stevan Colović
1869 Najdan Jotić
MEŠOVITE RADNJE
Najdan Džunić
Andra Valović
1884 Nikola Nanić
Anta Marković
1860
Velimir Jovanović
1879 Nikola Banković
Veljko C. Stojanović
1868 Nikola Coković
Vlajko A. Vučković
1888
Panta Petković
Jovan Nedeljković
1875
Petar Nedeljković
Jovan Nikolić
1887
Petar Nikolić
Jovan Dunović
1863
Petar Gačić
Jovan Anđelković i sinovi
Nikola Petković
36
1894
Petar D. Panić
1888
Dobrosav Mijović
1873
Sojan Mijović
1863
Janov Dečović
1875 Kosta Kovačević
1881
Jovan Simić
1878 Krsta Zorić
1863
Krsta Bošković
1881 Marko Panić
1886 Sreten Nešić
Luka Lukanović
1888
Pavle Ristanović
1860
Milenko Miladinović
1887
Paun Mitrović
1893
Mitar Simić
1886
Ranko Đorđević
1883
Petar C. Vučković
1886
Stojan Živković
1881 Miloš Vukić
Rista Tomić
1889 Stanko Živanović
Stevan B. Marković
1886
Đorđe Cekić
1860
Stevan Vučković
1868
Canko Nešić
1891 Jnako Nikolić
Canko Mijović
1881
Cvetko Stefanović
1878 Vinko Stamenović
Cvetko Jončić
1891
SARAČI
Đorđević Jeftimijević
1884
1864
SAPUNDŽIJE
Mika Milojković
1872
1874
SVINJSKI TRGOVCI
Dimitrije Stojanović
1892
1888
Jovan Lalvoić i sinovi
1840
1853
Jota Mijoivć
1880
1891 Dojčin Jovanović
1887
Milisav Jovanović
1860
Cvetko Tonić
1883
Jovan Panić
1885
Milojko Nikolić
1885
Firo Predić
1878
Jovan Nikolić
1884
Mijajlo K. Lalović
1885
Jon Petković
1862 Petar Gligorijević
1881
MOLERI
POTKIVAČI
Dragoljub Cvetković
1882 Krsta Đorgović
1887 Petar Marinović
1864
Ilija Stefanović
1874 Lila Todorović
1872
Todor Jovanović
1855
1864
Canko Savić
1860
Petar Cvetković
OBUĆARI
Aleksa Dragić
1887
Žika Marković
1874
Živojin Đorđević
1894 Miljko Fiković
1871
Ilija Živanović
1880 Todor Tranović
1875
Jovan Živković
1868
PUŠKARI
Janko Lekić
PREDUZIMAČI
STRAINARI
1856
Atanasije Nikolić
1885
STOLARI
Anta Zdravković
1862
Vučko Jovanović
1872
37
Jota Jovanović
1888 Balja Colović
1865
Dimitrije Spenčić i sin
1880
Nikola Valović
1867 Petar Marinković i sin
Kamen Marković
1872
Stevan Nešić
1864
Mata Brajković
1883
Srećko Baljević
1864
Svetozar Pavlović
1869
Stojan Mijović
1864
Stevan Ženar
1872
Cvetko Nikolić
1875
Coka Rajković
1872
Ilija Jovanović
1874 Đorđe Milović
1863
Jevrem Milošević
1862 Đorđe Đerić
1863
TERZIJE
1873 ĆURČIJE
Boško Vučković
Petar Tasić
1869
Atanasije Tanasković
Stanoje Nikolić
1872
Vlajko Nikolić
UŽARSKA TRGOVINA
Gruja Mitić
Veljko C. Stojanović
1868
Dimitrije Veljković
ŠPEKULANTI
Jovan Petrović
Aleksa Ilić
1876
Jotko Vatković
Anta Božinović
1881
Milan Milošević
Ilija Jovanović
1864
Nikola vučković
Jovan Vučković
1864
Radisav Kitić
Jota Pašić
1850
Trifun Golubović
Lazar Ilić
1882
Caka Gačić
Milenko Stefanović
1891
ČASOVNIČARI
Mita Stefanović sin
1864
Milan V. Milojević
Najdan Pašić
1872
Stevan J. Lilić
Nikola K. Lalović
1892
ŠTAMPARI
Dimitrije Jakovljević
1879
1893
Nikodije Milivojević
1865
1883
1872
1850
1888
1875
1862
1879
1871
1887
1894
1875
1892
1888
38
Nikola Colović
1863 Miloš T. Jovanović
1885
39
Download

tog zaječara više nema past times – that zaječar no longer exist