Arheološki
vodič
Kosova
Arheološki vodič Kosova
Izdavač:
Ministarstvo Kulture, Omladine i Sporta
Arheološki Institut Kosova
Autor:
Milot Berisha
Redakcija:
Vjollca Aliu, Direktor Departamenta za Kulturno Nasleđe-MKOS
Kemajl Luci, Arheolog, Viši Kustos u Muzej Kosova
Dr.sc. Enver Rexha, Direktor, Arheološki Institut Kosova
Dr.sc. Shafi Gashi, Arheolog, Arheološki Institut Kosova
Mr.sc. Premtim Alaj, Arheolog, Arheološki Institut Kosova
Dip.sc. Luan Gashi-Antropolog, Arheološki Institut Kosova
Kompilacija mapa:
Faik S. Berisha
Design:
www.xhad.net
Priština 2012
Dragi Prijatelji,
Vodič koji je sada u vašim rukama označava jedan važan korak prema dokumentaciji i prezentaciji našeg arheološkog nasleđa. Ovaj
vodič je jedan kratak rezime ali veoma važan i značajan koji se trudi da
pruži vama na ovid nekoliko desetina arheoloških lokaliteta od preko
400 ukupno evidentiranih na teritoriji Kosova do sada i registovanih u
Listi Kulturnog Nasleđa za Privremenu Zaštitu od strane Republike Kosova. Kao takav vodič če služiti kao jedan informator za odabrane lokalitete koji su možda i najznačajni dokumentovani na Kosovu. Ovaj vodič
je namenjen svim generacijama koji su znatiželjni da upoznaju bogatstvo kulturnog nasleđe naše zemlje.Vodič je pripljemen u hronološkom
redu, počevši od praistorije pa do srednjeg veka.
Arheološko nasleđe Kosova registrovano do današnjih dana,
predstavlja jedno blago od izuzetnog značaja za našu zemlju. Arheološki
potencial potvrdjen tokom druge polovine prošloga veka je identifikovan i dokumentovan arheološkim radovima. Arheološka istraživanja
su preduzeta tokom zadnje dekade kao preko sondažnih iskopavanja,
sistematskih istraživanja, rekognosciranja terena, kao i pomoću interdisciplinarnih geofizičkih, arheobotaničkih i arheometalurških studija.
Ove interdisciplinarne studije su u funkciji upoznjavanja, analize i prezentacije bogate arheološke vrednosti Kosova. Ovi arheološki
dokazi odslikavaju tragove ostataka, ruševina i objekte proteklih civilizacija, kao autohtonog stanovništa, tako i civilizacije istoka i zapada,
dokumentovane u prostoru i određenom vremenu.
Zahvaljujuči studijskim radovima tokom prethodnih nekoliko
dekada lokalnih arheologa, posebno u zadnjih deset godina saradnjom
sa arheolozima iz Albanije, Francuske, i posebno dolaskom specijalista
iz polja interdiscipliranih arheoloških nauka, kolega iz Njemačke, Kosovo danas može da prezentira veoma bogato arheolosko nasleđe, unutar
i van zemlje.
Ministarstvo Kuluture, Omladine i Sporta nastaviče da podrži
arheološko istraživanje sa karakterom regognosciranja, iskopavanja,
arheoloških studija a posebno publikacije preko kojih če se prezentirati
i promovirati arheološko kulturno nasleđe Kosova.
Memli KRASNIQI
Ministar Kulture, Omladine i Sporta
Sadržaj
Uvod7
Mapa Republike Kosova
9
Novo Kameno Doba, Neolit
Vlašnje
Rudnik
Varoš
Žitkovac i Karagač
Valač
Reštane
Bariljevo
Devet Jugović (Bardhosh)
Predionica - Priština
Fafos-Mitrovica
Surkiš
Neolitska Kamena Sekira Relativno datiranje metalnih
vremena
11
13
17
19
20
21
22
24
25
26
28
30
31
Metalno Doba Gornje Gadimlje
Hisar
Iglarevo
Boka Prčevo
Rogovo
Koriša
Donja Brnjica
Ponoševac
Ðinovce
Belaćevac
Fšej
Vlaštica
Široko
Ljubožde
Pećka Banja
Prizren, posebni slučajni nalazi
Kamenica, jedinstveni slučajni nalaz
33
35
36
39
41
42
44
45
46
47
48
49
50
51
52
53
55
Mape:
32
56
Rimski Period
57
Municipium D.D. (‘Dardanorum’)61
Vindenis
62
Pestovo
63
Poslište
64
Staro Dvorane
65
Cerce
66
Klokot Banja-Vrban
67
Palivodenica
68
Municipium Ulpiana
69
Ugljare-Statio Viciano
72
Donje Nerodimlje
73
Čiflik
74
Nikodim
75
Kasno Antički i
srednjovekovni period 77
Vrela
79
Mališevska Banja
80
Gradina (Tvrdjava) Arilača 81
Gradina (Tvrdjava) Pograđe
82
Gradina (Tvrdjava) Koriše sa ranohrišćanskom crkvom 83
Gradina (Tvrdjava) Kastrca 84
Gradina (Tvrdjava) Vučaka 85
Gradina (Tvrdjava) Strovca 85
Gradina (Tvrdjava) Lapušnika 86
Gradina (Tvrdjava) Lanište 86
Gradina (Tvrdjava) Dubovca 87
Gradina (Tvrdjava) Topanice 87
Suka Crmljan
88
Zatrić
89
Gradina (Tvrdjava) Veletina 90
Grabovac
91
Matičane
92
Novo Brdo
93
94
Prizrenska Kalaja
Muzej Kosova
96
Neolitska Arheološka nalazišta
Eneolitska (Bakarno Doba) Arheološka nalazišta
Bronzano Doba Arheološka nalazišta
Gvozdeno Doba Arheološka nalazišta
Arheološka nalazišta Rimskoga Doba
Arheološka nalazišta Kasne Antike i Srednjeg Veka
99
101
103
105
107
109
6 Arheološki vodič Kosova
Uvod
Povoljni geo-strateški položaj i bogati
prirodni resursi bili su idealni za razvoj života
od praistorijskog perioda, ovo dokazano po
tragovima stotine arheoloških nalazišta koja
su otkrivena i identifikovana na celom Kosovu, koje s ponosom predstavljaju obilno
arheološko nasleđe naše zemlje. Ovaj kratak
vodić arheološkog nasleđa prati nas dalje kroz
antički period na Kosovu i osnovan je na taj
način da nudi samo osnovne informacije nekih
od odabranih arheoloških nalazišta na Kosovo.
Naravno da broj lokaliteta sa
arheološkim potencijalom raste, ovo zbog
otrkivanja i istraživanja koje se vrše na celom
Kosovu ali takođe i od brojnih površinskih
identifikovanih tragova koji nude novi uvid za
antiku naše zemlje. Najraniji dokumentovani
tragovi na teritoriji Kosova pripadaju kulturama Kamenog Doba, odnosno ima indikacija da
je možda bilo i pećinskih nasleđa kao u pećini
Radavca, veoma blizu izvora Belog Drima,
takođe ima indikacija i za pećinu u Grnćaru
kod Vitine, Demovo i Karamakaz u Peći , itd.
Međutim, još uvek nije potvrđen život tokom
perioda Paleolita ili Starog Kamenog Doba.
Dakle, sve dok se ne potvrde tragovi ljudskog
zivota u paleolitu i mezolitu, tragovi života
iz neolitskih naselja smatraju se za početno
hronološko vreme naseljavanja naše zemlje.
Od ovog perioda pa do danas, naša je
zemlja bila naseljena od praistorije pa do sred-
Arheološki vodič Kosova 7
njega veka. Tragovi njihovog življena i delatnost, evidentni su na celoj
teritoriji Kosova, dok na nekim arheološkim nalazištima ima tragova
višeslojnih naselja koje jasno odražavaju kontinuitet života kroz vekove.
Vodić koji se ovde predstavljuje nema karakter turističkog kulturnog vodića ali, štaviše, pošto uspostavljanje infrastrukture za razvoj i promociju arheo-turizma i arheoloških parkova je veoma skupo i
zahteva vreme i stručnost, onda ovaj vodić najmanje pruža opšte informacije za neke od najvažnih arheoloških nalazišta Kosova.
Materijal za pripremu vodića je sakupljen od ranije objavlenih
izveštaja i publikacija iz fonda arhiva Arheološkog Instituta Kosova i
Muzeja Kosova, ali takodje i iz Baze Podataka Arheološkog Nasledstva
Kosova.
8 Arheološki vodič Kosova
REPUBLIC OF KOSO
Mapa Republike Kosova
S
b
I
ër r
a
I
b
Leposaviç
Leposavić
Llap
Lab
Ga
Ga zivo
ziv dë
od
a
Podu
Poduj
Zveçan
Zvečan
Ib
I baërr
Zubin Potok
Mitrovicë
Mitrovica Vushtrri
Vučitrn
ë
Klin
ina
Kl
MONTENEGRO
Istog
Istok
Sitnicë
Sitnica
Is t o g k a
Ist o č ka Re
h B
L um b a
P e ćs krd
a ii
P
i str ejës
ica
Skënderaj
Srbica
Pejë
Peć
en i c ë
Drren i ca
D
Gllogoc
Glogovac
Klinë
Klina
Deçan
Dečani
Fushë Kosovë
Kosovo
Polje
G ra
G r ačça n k ë
a n ka Graça
Grača
Lipjan
Lipljan
rdhi i D eç a n
Lu m banska Bistri c ait
D e ča
M irus h ë
M i ru š a
niq
do ić
Ra adon
R
Junik
Obiliç
Obilić
PRISHTIN
PRIŠTINA
Malishevë
Mališevo
K re n
Shtime
Štimlje
a
Rahovec
Orahovac
Gjakovë
Ðakovica
T
ar
i B ri
ni li D
e
ni k
D
B ri
ë
l lug a
o p p lug
o
Ferizaj
Uroševac
Suharekë
Suva Reka
T
E re
m dhë
Shtërpcë
Štrpce
c
L ep en
e n ac
Le p
Prizren
n
re a
riz ric
i P B ist
L
P rumb
izr a r
e n dh
sk i
a
it
Dragash
Dragaš
ALBANIA
M
Legend
International Boundary
Administrativ Boundary
Capital
Arheološki vodič Kosova 9
10 Arheološki vodič Kosova
Novo Kameno Doba, Neolit
Topla i vlažna klima Holocena koje je usledilo posle zadnjeg
otopljenja ledenog doba, donelo je promene u prirodi i ogleda se u
čoveku ali i na flori i fauni opšteg ambienta i okruženja. Sada ljudsko
društvo dobija karakter organizovanog društva i ogleda se u osnivanju
stalnih naselja, izgrađenih na suvim mestima, na obalama reka i plodnih ravnica. Čovek sada poseduje kamen i upotrebljava ga za preradu
oružja, alata ali i u primitivnoj arhitekturi. Kulturne karakteristike perioda novog kamenog doba odnosno neolita, osnovane su na arheološki
dokumentovane i imenovane tačno shodno upotrebi kamena (Neo-novo, Lithos-kamen) tako se prepoznaje kao neolitska civilizacija ili Vreme
Novog Kamena.
Tokom ovog perioda dešavaju se glavni događaji koji utiću na
način života kao što su; razvoj poljoprivrednog rada, pripitomljivanje
životinja (domestikacija) koje su sada poznate kao domaće životinje, i
obrada keramike; sve ove nove delatnosti pridonele su razvoju i prosperitetu ljudske civilizacije. Čovek je sada ostavio lov na drugom planu
koji utiče na prolaz nomadskog života u polu-nomadski život. Kulti-
Arheološki vodič Kosova 11
vacija žitarica je u prvom planu, i zemljište je obrađivano alatkama od
kamena, kostiju ali i drvene.
Treba istači da tokom ovog dugog vremenskog perioda, uloga
žene prelazi u prvi plan, koja preduzima radove predenja-tkanja, obradu
keramičkih sudava, kao i staranje za stambeno okruženje, decu, hranu
i pripitomljivanje životinja. Svi ovi radovi su u domenu neolitskih žena.
Antropomorfne glinene figurine otkrivene širom sveta kao u na
našoj zemlji, potvdjuju ovaj argument i na večini ovih antropomorfnih
figurina koje su odrađane u šematskoj formi, u večini slučajeva predstavljaju žensko telo.
Glavni izvori za ekonomski život neolita su: poljoprivreda,
proizvodnja alatki i obrada keramike, gajanje stoke, ali donekle lov i ribolov. Tako da su naselja građena na tim mestima sa predispozicijama
gde se nalaze priordni izvori. Večina praistorijskih neolitskih naselja
istražene u našoj zemlji rasvetljuju činjenicu da su rađeni uglavnom od
materijala koji se nalaze blizu njihovog okruživanja.
Neolitska naselja su uglavnom bila izgrađene od koliba-malih
kuća sa drvenim stubovima i sa pletenim grančicima obložene blatom
pomešanom sa slamom, dok su krovovi bili pokriveni trskom i slamom.
Iako kod arheologa ima različitih mišljena oko datiranja Neolita, može se reči da je vremenski period od 6500-3500 p.n.e treba smatrati kao relativno realno produženje ovog perioda za teritoriju Balkana.
Kod pećina i u abriama umetnost je dokazana i u našoj zemlji.
One su služile kao privremena skloništa, ali i kao oblik praistorijskih
svetilišta ili bogomolje gde su se molili različitimi bogovima paganskog sveta. Glavni kult pripada boginji poznata kao boginja majka. Ovo
takođe dokazuje da je lik majke (žene) zauzima značajno mesto pošto
ona vodi kuću, stara se za osnivanje i održavanje porodice, uključena
je u procesu kulturnog i ekonomskog razvoja i društvene organizaciju
porodice. Ovaj period je takođe poznat kao period matriarhata koji je
bio svojstvo neolita.
12 Arheološki vodič Kosova
Vlašnje
4
Arheološko nalazište, odnosno višeslojno prebivalište Vlašnje,
nalazi se na ravnoj površini stenaste terase (335 metara iznad morske visine) na desnoj strani puta Prizren-Žur, oko 6 km zapadno od Prizrena.
Na ovome nalazištu dokazan je kontinuitet života tokom nekih
vremenskih perioda: rani neolit (Starčevačka kultura), srednji i kasni
neolit (Vinčanska kultura), eneolit (period bakra), bronzani period,
gvozdeno doba, helenistički period kao i period kasne antike i rani
srednji vek. Arheološki material pronađen na ovome lokalitetu istražen
nekoliko sezona nakon dvehiljadite godine ovog milenijuma, otkrilo je
brojne fragmente sudova od pečene gline, radne alatke od kamena, kremena i kosti, ukrase i utilitarne objekte, kovani novac, itd.
5
6
Arheološki vodič Kosova 13
Tokom kasne antike, ravna terasa poznata sa toponimom
Gradište kod Vlašnje, utvrđuje
se izgrađenim zidovima, koje su
karakteristika rekonstruckije perioda vladavine cara Justiniana, areal
koji uključuje površinu oko 2 hektara, i sigurno odavde je nadgledan
rimski putni segment Via LissusNaissus (Lješ-Niš), koji se veruje
da je prolazio veoma blizu ovog
arheološkog centra.
Razni fragmenti slikane
grnčarske posude sa geometrijskim
linijama, nadjene su na ovom lokalitetu. Takodje kremeni noževi iz
ranog neolitskoga doba, odnosno
Starčevačka kultura, šesti milenium
p.n.e, bili su prisutni na ovom neolitskom naselju.
Fig.4. Pogled stenovite terase, lokacija
arheološkog nalazišta Vlašnje.
Fig 5. Mapa lokacije
Fig. 6. Ortofotografija lokacije u
Vlašnje
Fig. 7. Fragment oslikane keramike sa
geometrijskim linijama
(Arheološki Institut Kosova)
Fig. 8. kremeni nož
(Arheološki Institut Kosova)
fig. 9. Tokom iskopavanja u Vlašnji
7
8
9
14 Arheološki vodič Kosova
10
Razne antropomorfne
figurine su otkrivene tokom
iskopavanja prve decenije drugog milenijuma (2002-2010),
od kojih je istaknuta jedna antropomorfna figurina, tipičan
uzorak za Starčevačku kulturu,
Perioda Ranog Neolita, šesti
milenijum p.n.e.
11
Posebno pobudjuje radoznalost posuda od pečene
gline, sa dekoracijom otkrivena
u Vlašnji, Neolitski Period,
Vinčanska Kultura, treči millennium p.n.e.
Tokom radova pronadjena su zoomorfna figurine
u Vlašnji, koje pripadaju epohi
ranog Neolita, Starčevačke kulture, šesti milenium p.n.e.
Tokom
iskopavanja
naišlo se na dve različite posude od pečene gline. Bronzano
Doba.
12
13
14
Fig. 10. Kolekcija figurina ljudskih formi od
pečene gline i na desnoj strani uvečana slika
jedne od ovih figurina.
(Arheološki Institut Kosova)
Fig. 11. Figurina od pečene gline ornamentirana u obliku Bika. (Arheološki Institut Kosova)
Fig. 12. Bikonični sud od pećene
gline,(restaurirana)(Arheološki Institut Kosova)
Fig. 13. Posuda sa jednim drškom, Kasno
Bronzano doba (Arheološki Institut Kosova)
Fig. 14. Posuda sa dve drške, Rano Bronzano
Doba (Arheološki Institut Kosova)
Arheološki vodič Kosova 15
15
Pećinsko slikarstvo se pojavljuje u Vlašnji, odnosno ‘Guva e
Mrrizit’ sa slikanim simbolom spirale predstavlja rad umetničkogduhovnog sveta praistorijskih stanovnika ovog lokaliteta (kultno mesto). Stenovita niša ove slike je oko 1,5 km zapadno od lokacije Vlašnje
u susednom selu Kobaj.
Od mnogih nalaza različitih istorijskih perioda otkrivenih u
Vlašnji, karakterističan je jedan srebrni novčić izdat u godini 55 p.n.e.
Novčić je težak oko 3.72 grama i pušten je u promet u čast edila od Krita
Gnaeus Plancius.
16
Fig. 15. Simbol dvojne spirale
Fig. 16. Srebrni novac pronadjen u Vlašnji.
(Arheološki Institut Kosova)
16 Arheološki vodič Kosova
17
Rudnik
Neolitska Lokacija Rudnika je u Opštini Srbica (Skenderaj), u
selu Rudnik, pozicioniran u ravnici Drenice, oko 25 km jugozapadno od
Mitrovice i oko 10 km severozapadno od Srbice (Skenderaj) i nalazi se
na putu koji povezuje Srbicu (Skenderaj) sa Istokom. Ovde je dokazano
jedna od najranih neolitičkih naselja Kosova koja pripada Starčevačkoj
kulturi, odnosno šestom milenijumu p.n.e. i predstavlja jednu razvijenu
civilizaciju vremena Novog Kamena Doba. Ovo arheološko nalazište
je istraženo tokom 1966-68 godina i opet 1984 godine. Istraživanja
sondažnog karaktera prostrano na oko 35 privatnih parcela u susedstvu naselja Dardanija, u kom slučaju su otkriveni mnogi ostatci i
fragmenti keramičkih posuda neolitskog perioda (6500-3500 p.n.e)
odnosno dokazana je Starčevačka kultura. Naredna istraživanje su sprovedena tokom Marta meseca 2010 godine, ovo površnog istraživačkog
karaktera ili poznate kao geofizička snimanja sa magnetometrom koja
su izvršena u okviru ovog arheološkog areala, koja zajedno obuhvataju
površinu od oko 10000 kvadratnih metara. Ovo prostrano naselje iz kamenog doba karakteristićan je za ‚neolitske kuče‘ koje su bile izgrađene
od drvenih greda medjusobno povezane i bez nivoa poda.
18
Fig. 17. Pitos izrađen od pečene gline, obojeno crvenom bojom i ukrašen impresso tehnikom otkriveno u
Rudniku, (Muzej Kosova)
Fig. 18. Lokacija Rudnika u Opštini Srbica j (Skendera)
Arheološki vodič Kosova 17
20
19
Od pokretnog rheološkog
materijala otkrivenog u ovo
neolitičko naselje dominiraju
fragmenti monokrom keramike
sa crvenim sjajem kao i posuđe
ukrašene tehnikom barbotine i
impreso, ali ima i keramike naslikane i sa linearskim i geometrijskim motivima. Takođe ovde su
dokazane antropomorfne figurine
i žrtvenici (altari kulta).
Od različitih posuđa otkrivenih u Rudnik, pažnja se
skreče na vazu odrađena u pečenu
glinu, obojena oker bojom i oslikana crnom mračnom bojom,
ukrašena spiralnom sa motivom
šape ruke.
21
22
Fig. 19 & 20. Vaza otkrivena u Rudnik,
Starčevačka kultura, (Muzej Kosova).
Fig. 21. Neolitiska vaza iz Rudnika.
(Muzej Kosova).
Fig. 22. ‘Okarina’ (Muzej Kosova).
18 Arheološki vodič Kosova
Od različitih nalaza na
ovom neolitičkom reprezentativnom lokalitetu, istaknut je jedan
jedinstven artefakt ne samo za teritoriju Kosova ali i za širi region.
Ovaj primerak urađen od čiste
pečene gline, visinom od samo
8 cm i rupiran na vratila kao i na
najvišem osu, služio je kao duhovni muzički instrument, neka vrsta
neolitske plečke. Instrument je
imenovan kao Okarina iz Rudnika
i najraniji je muzički instrumenat
otkriven na Kosovo. Topli zvuci i
vibracije, prenose bogat duhovni
svet neolitskog čoveka ove oblasti.
23
Varoš
Idenifikovani Neolitski lokalitet Varoša nalazi se u Opštini
Uroševac, odnosno samo 2 km na jug, jugoistočno od ovoga grada, u
selo sa istim imenom.
Iako ovde još se nisu sprovele arheološka istraživanja, u nekim
slučajevima pronađene su tragovi raznovrsnih fragmenata od neolitske
keramike, slučajno otkrivene tokom poljoprivrednih radova zemlje;
ovaj materijal u večini arheološki pokretan materijal nadjen slućajno,
prikazuje tragove jednog otvorenog tipičnog neolitskog naselja dveju
Kulture, odnosno, Starčevačke i Vinčanske.
Tokom 2011 godine, u nekim parcelama ovog arheološkog lokaliteta sprovedeni su neki geofizički snimci koji su odražavali podzemne
strukture koje možda mogu da ukažu na tragove neolitskih “stanova “
24
Fig. 23. Antropomorfna figurina pronađena u Varošu.
(Slučajna pronalaženja: Arheološki Institut Kosova)
Fig. 24. Mapa lokalizacije neolitskog lokaliteta Varoša u
opštini Uroševac.
Arheološki vodič Kosova 19
Žitkovac i Karagač
25
Neolitski lokalitet Žitkovac nalazi se u Opštini Zvečan, odnosno oko 3km severno od grada Zvečan, na jednoj ravnici blizu železničke
stanice Žitkovac. Ovde tokom nekih arheoloških istraživanja sprovedenih 1958 godine, veoma blizu obalama reke Ibar, dokazani su tragovi
jednog tipičnog neolitskog naselja dveju kulture kao onoj ranoj tako i
onoj iz Starčevačke i kasnije Vinčaske kulture.
Susedna arheološka lokacija Karagač proširuje se u jednoj niskoj terasi duž tokom reke Ibar. Istražena je tokom 1955 i 1960 godine.
Arheološki rezultati pokazali su da tokom obalama reke, tokom srednjeg neolita, formirano je naselje koje u največoj meri sastojalo se od
pola zakopanih koliba elipsoidnih formi i zaštičene rovovima. Unutar i oko njih pronađene su znatan broj fragmenata keramike koje su
karakteristične za Starčevačku kulturu. Na istome mestu izgrađeno je
naselje sa kućama urađene grančicama, pletene i povezana sa blatom.
Na osnovu grnčarskih sudova i antropomorfnih figurine ovo naselje je
povezano ranom fazom Vinčaske kulture. Osim neolitskog materijala,
na istom arealu, viđene su takođe i ostaci jednog naselja iz kasnijeg
Bronzanog i Gvozednog doba, koji jasno pokazuje kontinuitet života
tokom cele duge periode praistorije.
26
r
Ibë
Karagaç
Zhitkoc
Zveçan /
20 Arheološki vodič Kosova
Fig. 25. Antropomorfna figurina otkrivena u Žitkovac.
Starčevačka kultura, Rani Neolita. Šesti milenijum p.n.e
(Muzej Mitrovice)
Fig. 26. Mapa lokalizacije dveju neolitskih lokaliteta,
Žitkovac i Karagač u opštini Zvečan.
28
27
Valač
Selo Valač nalazi se severno od Žitkovca-Karagača i veoma
blizu reke Ibar postavljena u jednom usponu poznato kao Valački krš.
Delimično je istražena tokom 1955 i 1957 godine. U debelom kulturnom sloju od 1.8 metara otkriveni su tragovi naselja sa ‚neolitske
kuče‘ za stanovanje pletene i zaštičene okolo rovovima. Od raznovrsnog
arheološkog materijala pronađeno ovde, istaknute su značajan broj
antropomorfnih i zoomorfnih figurina, urađene i formirane sa senzacionalnom veštinom i imaginacijom, karakteristične za kasnu Kulturu
Vinče pozanto kao Vinča C. Druga je karakteristika da ovde ispod neolitskih slojeva, pronađene su tragovi kasnog gvozdenog doba, jednog
utvrđenog naselja, dokazano izgradnjom jednog suvog zida, koji je
zaštitio ulaz naselja.
29
Fig. 27. Antropomorfna figurina (Muzej Kosova)
Fig. 28. Figurina od terakote-Kentaur (Muzej Kosova);
Oba dva artefakta su pronađena u Valač. Starčevačka
kultura, Perioda Kasnog Neolita.
Fig.29. Mapa lokalizacije neolitskog lokaliteta u Valač u
opštini Zvečan
Arheološki vodič Kosova 21
30
Reštane
31
Reštan, je jedno neolitsko naselje pozicionirano u pozadini Suve
Reka (na putu gde danas prolazi deo autoputa Suva Reka - Prizren).
Ova lokacija je istražena tokom 1966/67 godine, iskopavanja koja su
bili preglednog karaktera. Tokom marta meseca 2011 godine, značajan
prostor ove lokacije je snimljen geofizičkim instrumentima i tokom
iste godine izvršena su iskopavanja zaštitnog karaktera koja obuhavata
površinu od 250 m². Evidentirana su tri horizonta prebivališta srednjeg neolita i početak kasnog neolita (4200-3800 p.n.e.). U kulturnom
sloju debljini od 2 metara, otkriveni su tragovi horizonta prebivališnih
kuća zajedno sa ognjištem i rovovima. Na osnovi otkrivenih fragmenta
keramike, kao u formi tako i u ornamentiranje, konstatovano je da zajedno sa Vinčanskom kulturom imamo i jako prisutnu kulturu Danilo
sa Jadrana.
32
Reshtan
Raštane
22 Arheološki vodič Kosova
Fig. 30. Pogled sektora A (arheološka iskopavanja 2011, AIK)
Fig. 31. Bukranion, zaštitnik neolitskih stanova, otkriven in
situ (2011, AIK)
Fig. 32. Mapa lokalizacije neolitskog lokaliteta, u Reštanu,
opština Suva Reka.
33
33
34
35
Fig. 33. Posuda-vaza kulta (Riton) Danilo Jadranske Kulture.
Otkrivena u Reštanu. (Arheološki Institut Kosova)
Fig. 34. Fragment posuda sa ljudskim crtama lica otkriven u Reštanu.
(Arheološki Institut Kosova)
Fig. 35. Posuda sa dve drške od pečene gline otkrivena u Raštanu.
(Arheološki Institut Kosova)
Arheološki vodič Kosova 23
37
36
Bariljevo
Neolitski lokalitet u Bariljevu nalazi se u selu sa istim imenom,
pozicioniran u arealu poznato kao ‚Arat Kovaçe’ (Kovaćke njive), obradivo zemljište visokog kvaliteta. Prve izveštaje za vrednost ovog lokaliteta
imamo od 60’godina, slučajnim pronalaskom jedne posebne figurine
kulture Vinče.
I ovaj lokalitet nalazi se blizu obale reke (Reka Lab) što svedoći
da veliki broj sličnih naselja polunomadskog karaktera podizana su na
terenima blizu rečica i potoka. Tokom 2011 godine ovde su izvršena
geofizička snimanja sa magnetometrom na izvesnoj površini; ovi su rezultati potvrdili veliki arheološki potencijal ovog otvorenog neolitskog
lokaliteta.
38
Fig. 36. Figurina od pečene gline (Terakota), u sedečoj
poziciji. Visina: 26.5 cm. Kultura Vinče. Slučajan nalaz.
(Muzej Kosova).
Fig. 37. Antropomorfna terakota pronadjena u Bariljevu,
Kultura Vinče (Arheološki Institut Kosova)
Fig.38. Mapa lokalizacije neolitskog lokaliteta u Bariljevo,
opština Priština
24 Arheološki vodič Kosova
39
Devet Jugović (Bardhosh)
Devet Jugovića se nalazi na severu od Prištine, na levoj strani
puta za Podujevo. Neolitski lokalitet (Vinčanske kulture) Devet Jugovića
je slučajno identificiran 2002 godine tokom otvaranja temelja za izgradnju stambene kuće i prateće anekse. Zaštitno iskopavanje izvršeno na
ovome lokalitetu utvrdili su tragove jednog ravnog naselja sa stambenim okruženjima, vatrište, radne alatke, kao i fragmenti keramičkih
posuda. Na ovom lokalitetu pronadjen je izvestan broj monumentalnih
antropomorfnih figurina od terakote koji su tipični za Kosovsku varijantu Vinče, odnosno, Prištinskog ‘stila’.
40
Fig. 39. Antropomorfna figurina iz Devet Jugovića, Kultura
Vinče. (Muzej Kosova)
Fig. 40. Mapa lokalizacije neolitskog lokaliteta u Devet
Jugovića opština Priština.
Arheološki vodič Kosova 25
Predionica - Priština
Neolitiski lokalitet poznat po
imenu ‘Predionica’ slučajno je otkriven
tokom izgradnje fabrike za obradu tekstilnih proizvoda ‘PREDIONICA’ tokom
50’ godina tako da je ovaj lokalitet imenovan po istom imenu, na osnovi mesta
pronalaženja. Ovaj lokalitet nalazi se
41
unutar areala grada Prištine, u Emširu (Kalabria). Tragovi neolitiskog
naselja ovde evidentiranog, dali su bogat i raznovrsni neolitski material i na osnovi nađenih figurina i antropomorfnih glava od terakote
(izrađene od pečene gline), otkrivene na ovome arealu Prištine, i koje
pripadaju Periodu Kasnog Neolita odnosno Vinčanske Kulture, predstavljaju dve predivne karakteristike: umetnost i praistorijsku simboliku.
U vezi ovoga, veličanstvene skulpture od terakote ovog doba pronađene
u Prištini (1951, 1955-56 i 1962), od kojih se istaknuje monumentalna
glinene pećene figurine Boginja na Prestolu, eminenti engleski arheologa Profesor Renfrew postavio je njih u jednu posebnu i karakteristicnu
grupu imenovanu “Prištinski stil” jer pored visoke umetnićke kvalitativne realizacije, figurine su takođe istaknute drugim odlikama i karakteristikama, gde se izdvajaju glave veoma opažljivo modelirane,
istaknuti nosevi i velike konveksne oči (bademastih formi). Štaviše, jedna od svetskih eminentnih
42
Preistorijskih profesora sada preminula, Maria
Gimbutas, je tvrdila da se božanstva mogu individualno videti među figurine, pronađene
43
Fig. 41. ‘Boginja na prestolu’(Muzej Kosova)
Fig. 42. Pečena keramika sa motivom umotane zmije, otkriveno na lokalitetu Predionica. Datira negde krajem šestog
milenijuma i petog milenijuma p.n.e. (Muzej Kosova)
Fig. 43. Mapa lokalizacije neolitskog lokaliteta ‘Predionica’ u
Emširu/Kalabrija, predgradje Prištine.
26 Arheološki vodič Kosova
u Prištini, uvek odnoseći se na
‘Boginja na prestolu’ kao poseban uzorak.
‘Boginja na prestolu’ je jedna od najvrednijih
arheoloških artefakta Kosova
i postavljena je u sali stalne
arheološke postavke u Muzeju
Kosova.
Terakota
predstavlja
figurinu jedne ženske boginje
odnosno reflektuje kult idola
velike majke. Antropomorfna figurina je predstavljena sa
stoičkim stavom, u sedečoj poziciji, sa pravim zadržavanjem
tela; sa obe ruke postavljene
na struku, i postavljena je na
jednom prestolu. Glava ima
formu pet ugaonika sa oštrim
karakteristikama kontura lica,
sa istaknutim nosem i bademastim očima. Na glavi je
predstavljena diadema u formi
jednog polukružnog kičmenog
čvora. Ova figurina je tipična
za Kosovsku variantu Vinčanske
kulture , odnosno može se reći
da pripada posebnom stilu
Prištine. Statueta od terakote
datira se u hronološkom periodu oko petog-četvrtog mileniuma p.n.e. Muzej Kosova uzeo
je grafički znak Boginje kao
njegovo obeležje. Takođe grad
Pristina postavio je lik ‘Boginje
na prestolu’ kao simbol glavnog
grada.
44
45
Fig. 44. Četiri antropomorfne glave od terakote
otkrivene na neolitskom nalazištu Predionica.
(Muzej Kosova).
Fig. 45. Ortofotografija areala i bivše fabrike
Pedionica
Arheološki vodič Kosova 27
46a
Fafos-Mitrovica
Arheološko nalazište poznato po imenu Fafos, nalazi se u
predgrađe Mitrovice, u arealu nekadašnje fabrike fosfata (FAFOS).
Istražena je tokom 1955 godine i 1961 godine. Ukupno istražena površina
je oko 1200 kvadratnih metara gde su otkrivene tragovi dva naselja (oko
200 metara daleko jedna od druge) Vinčanske kulture. Najstariji lokalitet (Fafos I) sastajao se od pola ukopanog naselja ispod zemlje‚ neolitskih kuća, dok je (Fafos II) sastajao se od kuća-koliba poredjene
47
Ibër
Mitrovicë
Fafos
cë
tni
Si
28 Arheološki vodič Kosova
Fig. 46a-46b. Prozopomorfni poklopci urađeni od
pečene gline, stilizovani motivima i sa odličnim
umetničkim ornamentima otkriveni u Fafosu.
(Muzej Kosova).
Fig. 47. Mapa lokalizacije neolitskog lokaliteta Fafos.
Opština Mitrovica.
Fig. 48. Figurina od terakote, antropomorfna forma sa
istaknutim elementima ženskih atributa otkrivene u
Fafosu. (Muzej Kosova).
Fig. 49. Žrtvenik ili oltar kulta, urađen od pečene
gline, otkrivena u Fafosu. (Muzej Kosova).
Fig. 50. Figura kentaura. (Vinča). (Muzej Kosova).
jedna pored druge, one
su prošle kroz neki veliki
požar. I u oba naselja otkriveni su različiti objekti
za svakodnevnu upotrebu kao: objekti kulta,
ritualne vaze, oltari i antropomorfne figurine.
46b
49
48
50
Arheološki vodič Kosova 29
51
Surkiš
Identifikovani neolitski lokalitet u Surkišu, nalazi se
pozicioniran samo malo kilometara jugozapadno od grada
Podujevo, u selu sa istim imenom, parcela poznata po toponimu Gumurište.
Ne zna se ni površina niti njena kulturna arheološka
stratifikacija jer nije izvedeno odgovarajuče arheološko
istraživanje, ali od prikupljenog arheološkog materijala,
tokom oranja oko njenog areala kao i slučajnih nalaza,
može se konstatovati da se radi o jedno evidentiranom
neolitskom centru koji je bio nastanjen tokom Novog Kamenog doba.
52
Fig. 51. Antropomorfna glava od obrađene i
pečene gline, otkrivena u Surkišu. Slučajan nalaz.
Fig. 52. Mapa lokalizacije neolitskog lokaliteta u
Surkišu. Opština Podujev
30 Arheološki vodič Kosova
Neolitska Kamena Sekira 53
54
Fig. 53 & Fig 54. Kolekcija izrađenih, isklesanih sekira (neolitski
period) otkrivenih u nekim lokalitetima Kosova.
(Arheološki Institut Kosova i Muzej Kosova).
Arheološki vodič Kosova 31
Relativno datiranje metalnih vremena
BAKARNO Doba 3500-2500 p.n.e
BRONZANO Doba 2500-1100 p.n.e
GVOZDENO Doba
1100- sredina IV vek p.n.e
32 Arheološki vodič Kosova
Metalno Doba
Period metalnog doba obuhvata
dugo vremensko prostiranje preko tri hiljade
godina od 3500 godine do sredine IV veka
p.n.e. Tokom postepene evolucije ljudskog
društva, od upotrebe kamena prelazi se
na upotrebu prvih metala i ovaj napredak
počinje upotrebom bakra koje se dokazalo
da je obrađivano i upotrebljavano od polovine četvrtog milenijuma p.n.e. U stvari,
sledeči period posle perioda Novog Kamena,
odnosno neolita, u arheološkoj terminologiji
poznat je kao Period Eneolita (eneus-bakar i
lithos-kamen), tako da Period Bakra ili Eneolita je ista stvar. U istorijskoj hronologiji teritorije Kosova, ovaj vremenski period obuhvata vreme od 3500 do 2500 godine p.n.e. U
našoj zemlji dokazana su neka arheološke
nalazišta iz spomenutog vremena i od
najvažniji su višeslojni lokalitet Hisara u Suvoj Reci i višeslojni lokalitet naselja u Gornjem Gadimlje u Opštini Lipljan. Štaviše, ovaj
tranzitni vremenski period istaknut je zbog
nekih promena i razvoja unutar ljudskog
društva od kojih se ističe pojava patriarhalnog društva i početak odvajanja društvenih
slojeva. Nakon Bakarne epohe dolazi Period
Bronzanog doba (2500-1100 p.n.e). Sa napredovanjem industrije obrade praistorijske
metalurgije i sa mešanjem bakra i kalaja, dobija se Bronza koja je imala glavnu ulogu u
izradi oružja kao i alata i nakita. Karakteristika ovog vremena leži u činjenici da je sada
patriarhat potpuno zamenio matriarhat, razvijena je diferenciacija društva i pojavili su
se prvi elementi plemenske aristokracije; sve
Arheološki vodič Kosova 33
ove promene i razvijenja odražene su u materialnoj kulturi otkrivenoj
svugde.
Na teritoriji Kosova, tokom godinama istraživanja, otkrivana su
desetak naselja, groblja i utvrđenja spomenutog vremena, koja se datuju u Rani, Srednji i Kasni Bronzani Period. Međutim, ovaj vremenski
period, označava vreme početka stvaranja i formiranja Ilirskog etnosa koje tokom Gvozdenog Perioda (1100-sredina do sredine IV veka
p.n.e) završava se potpunom konsolidacijom etno-kulturnog jedinstva
Ilira, odnosno Dardanaca kao jednog od najnaseljenih plemena i sa
širom teritorijom gde Republika Kosova ima centralno mesto unutar
Carstva Dardanije. Pored masivne upotrebe i proizvodnje gvozdenog
oružja u ratovima kao i za poljoprivredne alatke i one uptrebljene za
izgradnju, Gvozdeno doba u teritoriji Kosova zastupljeno je u poljskim
naseljima, utvrđenim naseljima sa rovovima i sa suhozidima, ali
uglavnom karakteristične su tvrđave smeštene na visokim brdima, sa
geostrateškom pozicijom i delimično zaštičene prirodnom zaštitom.
‘Pečat’ identifikacije za Gvozdeno Doba su humke/tumularna
groblja (Ilirska groblja) evidentirani, dokumentirani i delimično studirani unakrsno i poprečno na teritoriji Republike Kosova i kojih ima na
stotinu, bile su usamljene ili u grupama.
34 Arheološki vodič Kosova
56
55
Gornje Gadimlje
Lokalitet Gradište nalazi se na jednom brdašcu na zapadnom
delu planina bogate rudom Žegovce. Ima povoljnu geostratešku poziciju i pripada tipu brdovitih naselja izperioda eneolita i gvozdenog doba.
Ovaj lokalitet nalazi se na istočnoj strani sela Gornje Gadimlje. Lokalitet
je imao karakter tvrđave i istražen je tokom 1973-1974 godina. Rezultati su dokazali da pripada periodi eneolita (bakra) uglavnom kulturnoj
grupi Bubanj Salkuca–Krivodol, ali se nastvlja koristiti i tokom kasnog
Gvozdenog doba. Međutim, tokom perioda eneolita nekoliko je puta
obnovljen a posebno je bitno da je upravo ovde pronađen jedan fragment od keramike ukrašen ‘grafito tehnikom’ kao i dekoriran sa urezanim motivima-sa oštrim sredstvima. Dok u kasnijoj fazi Gvozdenog
doba pronađeni su fragmenti uvezene Grčke (Helenističke) keramike.
57
Fig. 55. Ortofotografija areala brda Gradište, odnosno
eneolitske tvrđave u Gornjem Gadimlju.
Fig. 56. Pogled lokaliteta - tvrđave Gornje Gadimlje
pozicionirana na brdu Gradište.
Fig. 57. Mapa lokalizacije eneolitske tvrđave (bakarno Doba)
Gradišta u Gornjem Gadimlju. Opština Lipljan
Arheološki vodič Kosova 35
58
59
60
Hisar
Arheološko nalazište, odnosno, praistorijsko naselje Hisara
nalazi se na jugozapadnom delu Suve Reke postavljeno na jednom platou (terasi) koja dominira ravnicom na severnoj strani i pozicionirana
između Suve Reke na severu i Široko na jugu, na desnoj strani puta Suva
Reka–Prizren. Terasa ima ravnu eliptičku površinu sa diametrom 180
x 90 m i površinu od oko 1.1 ha sa nadmorskom visinom od 422 m.
Prva iskopavanja na ovome lokalitetu izvršene su tokom nekoliko sezona; 1961-1963, 1978 godine i posle pauze od nekoliko decenija, da
bi se nastavilo tokom 2003-2004 godine. Arheološki material otkriven
ovde tokom iskopavanja pripada periodu koja počinje od srednjeg neolita do gvozdenog doba i posebnih vrednosti za studije materialne kulture Dardanskih urođenika. Hisar predstavlja jedan važan praistorijski
regionalni i balkanski centar, gdje se tokom eneolitske epohe razvijala
jedna prava praistorijska civilizacija.
61
gë
pllu
To
Hisar
36 Arheološki vodič Kosova
Fig. 58. 59. Pogled lokaliteta-Hisara.
Fig. 60. Ortofotografija areala brda i višeslojnog naselja Hisara.
Fig.61. Mapa lokalizacije višeslojnog lokaliteta Hisara
63
62
64
65
66
67
Fig.62. & Fig.63. Dve posude Eneolitskog Perioda otkrivenih u Hisaru.
(Arheološki Institut Kosova).
Fig. 64. Posuda kulta (Arheološki Institut Kosova).
Fig. 65. Eneolitska kašika otkrivena u Hisaru.(3500-2500 p.n.e.) (Arheološki Institut Kosova).
Fig. 66. Sekira Ranog Bronzanog Doba iz Hisara (Arheološki Institut Kosova).
Fig. 67. Praistorijski kamen mokne za mlevenje žitarica otkriven u Hisaru. Relativno datiranje:
Gvozdeno Doba (XI-IX vek p.n.e). (Arheološki Institut Kosova).
Arheološki vodič Kosova 37
67b
Fig. 67b. Dardanski Nakit. Slučajno slučajan nalaz blizu nalazišta Hisara- Suva Reka. Relativno
datiranje: VIII-VII vek p.n.e., (Arheološki Institut Kosova).
38 Arheološki vodič Kosova
68
Arheološko
nalazište
Iglareva nalazi se u centru sela
Iglarevo, na desno strani puta
Priština-Peć, i protegnuta u obradivo zemljište Ridjevo. Ovaj lokalitet
je slučajno identifikovan 1973 godine.
Arheološka
iskopavanja
tokom 80tih godina bile su koncentrisane na dve lokacije jedna
nedaleko od druge, i rezultirale
su otkrivanjem dve nekropole;
grobovi sa slobodnim ukopavanjem, izgrađeni od kamenih ploča
sa osnovom ispunjenom šljunkom,
kao i grobovi sa spalivanjem. U
hronološkom aspektu, ovaj lokalitet datira se u srednje i kasno
Bronzanog Doba. Među brojnim
istraženim grobovima, osim bogatog arheološkog materijala koji je
Iglarevo
69
70
Fig. 68. Pogled iskopavanja tokom 1986 godine
nekropole Iglarevo. (Muzej Kosova)
Fig. 69. Ortofotografija areala lokaliteta u Iglarevu.
Opština Klina
Fig. 70. Mapa lokalizacije lokaliteta u Iglarevu.
Arheološki vodič Kosova 39
71
72
73
služio kao grobni inventar od kojih su istaknuti bronzani mačevi
tipično mikenski, koji najbolje
ilustruju činjenicu da su razmene,
odnosno kontakti sa antićnim
Grčkim centrima sada več bili
konsolidovani, šta ukazuje na
činjenicu da su međuplemenska
Balkanska društva sada več
međusobno komuniciraju.
74
75
76
Fig. 71. Oružje, mačevi, noževi i vrhovi koplja
otkriveni u nekropolu Iglarevo. (Muzej Kosova)
Fig. 72. Bronzane igle umotane u dvostrukoj
spiralnoj formi (Muzej Kosova)
Fig.73. igle od kovane bronze, otkrivene u Iglarevu
(Muzej Kosova)
40 Arheološki vodič Kosova
Fig. 74. Nanogvica, (grob 1) (Muzej Kosova)
Fig. 75. Kovane i rezbarene bronzane kopče (grob 7)
otkrivene u nekropoli Iglarevo (Muzej Kosova)
Fig. 76. Različiti sudovi of pečene gline, otkrivene na
lokalitetu iz Bronzanog perioda Iglarevo
(Muzej Kosova).
77
78
Boka Prčevo
Nekropola sa humkama Boka Prčevo, nalazi se nekoliko kilometara severozapadno od lokaliteta Iglareva.
Nekropola pripada Bronzanom razvijenom periodu (kasnog) i
Ranog Gvozdenog Doba, i karakteristična je po velikom broju tumula
koji se nalaze u jednom širokom kompleksu. Ovde su evidentirani devetnaest tumula od kojih sedam od njih su istraženi tokom sedamdestih
godina prošloga veka. Od bogatog arheološkog materijala otkrivenih
ovde i koji se sastojao od inventara iz tumulskih grobova, primećeni su
različiti objekti kao oružje, ukrasi i keramički sudovi viskog kvaliteta za
spomenuto vreme, i takođe ove neosporene činjenice potvrđuju tragove
jednog veoma naprednog stanovništva Dardanskog autohtonog etniciteta.
79
80
81
Fig.77. Nekoliko bronzanih narukvica otkrivenih u grobovima na nekropoli Boka Prčevo. (Muzej Kosova)
Fig. 78. Kolekcija kopljanih vrhova otkrivenih na tumularnoj nekropoli Boka Prčevo. (Muzej Kosova)
Fig. 79. Ornamentirana i kovana kopča u bronzi, otkrivena
u tumulu XIV, grob 23. Boka Prčevo. (Muzej Kosova).
Fig. 80. Posuđe izrađeno od očišćene i pečene gline
otkrivene u grobu XIV, grob 7 (Muzej Kosova)
Fig. 81. Mapa lokalizacije lokaliteta Boka Prčevo.
Arheološki vodič Kosova 41
82
Rogovo
83
84
85
Nekropola sa tumulima
u Rogovu, nalazi se na lokaciju
poznatoj po imenu Fuša (Polje),
oko 4 km jugoistočno od tumularne nekropole u Fšej, na desnoj
strani puta Ðakovica-Prizren. Ovaj
kompleks nekropola sastoji se od 6
tumula dobro očuvanih i nekoliko
njih oštećenih. Istražena je prvi
put u 1966 godini i kasnije tokom
1973, 2005 i 2011 godina. Sva ova
delimična istraživanja pokazale su
da se ovde nalazi jedna nekropola
sa grupom tumula i na osnovi
analogije arheološkog materijala
otkrivenog ovde datira se od Srednjeg Bronzanog Doba (1800-1500
p.n.e) ali nastavlja se upotrebljavati i tokom Ranog Gvozdenog
Doba. Tumulska groblja imali su
Fig. 82. Pogled jedne humke iskopane u Rogovu tokom
2011 godine. (Arheološki Institut Kosova)
Fig. 83. Pogled jednog segmenta humke iskopane u
Rogovu tokom 2005 godine. (Muzej Kosova)
Fig. 84. Vazdušna fotografija ovoga arheološkog
lokaliteta
Rogovo
42 Arheološki vodič Kosova
Fig. 85. Mapa lokalizacije nekropole sa humkama u
Rogovu, u Opštini Djakovica.
raznovrsnot bogatog inventara koje su bile zajedno sahranjene sa pokojnicima i da prema percepcijama čoveka tog vremena bili lični objekti
bilo to oružuje, alati, ukrasi i druge materijalne stvari neuobićajnih koje
su tu bile sahranjene.
86
87
88
89
90
Fig. 86. Dve igle poznate kao igle sa
ekserastim glavama, tipične za Kasno
Bronzano Doba otkrivene u jednom od
tumula u Rogovu. (Muzej Kosova)
Fig. 87. Posuda sa jednom
drškom u formi sekire
(Arheološki Institut Kosova).
Fig. 88. Posuda se dve drške Srednje
bronzano Doba otkrivena u Rogovu
(Arheološki Institut Kosova).
Fig. 89. Dve kovane narukvice od
bronze, otkrivene unutar groba u tumlu
1 u Rogovu. (Muzej Kosova)
Fig. 90. Privezak od čilibara otkriven u
Rogovu. (Muzej Kosova)
Arheološki vodič Kosova 43
91
Lokalitet Bronzanog perioda u Koriši istražen je tokom 2006
godine i imao je karakter zaštitnog
arheološkog iskopavanje. Lokalitet
je pozicioniran na istočnoj strani
u obliku sedla veoma blizu Koriške
gradine.
Koriša
92
93
Radi se o jednom naselju
sa površinom od oko 1 hektara, i
sa nadmorskom visinom od 723728 metara, koji se proteže na jednom nagibu. Ovaj lokalitet imao
je karakter odbrabenog manjeg
naselja koji se sa jedne strane
branio od prirode i rovova na drugoj strani. Arheološka iskopavanja
preduzeta na dva sektora pokazali
su identifikaciju i otkrivanje stanova i horizonte stanovanja koje su
tipične u hronološkom aspektu i
datiraju se od Rani i Srednji Bronzani period. Radne alatke od kamena, keramički fragmenti i sudovi
otkriveni ovde, veoma dobro predstavljaju spomenuto vreme.
94
Fig. 91. Pogled iz daljine na arheološki lokalitet Bronzanog Perioda u Koriši. (Arheološki Institut Kosova)
Fig. 92. Pogled na nekoliko kvadrata tokom iskopavanja
na Bronzanodobskom lokalitetu Koriša.
(Arheološki Institut Kosova).
Fig. 93. Ortofotografija arheološkog Bronzanodobskom
lokalitetu Koriše.
Fig. 94. Mapa lokalizacije arheološkog lokaliteta Koriše.
44 Arheološki vodič Kosova
95
96
97
Donja Brnjica
Lokalitet perioda Kasnog Bronzog i Rano Gvozdenog doba u
Donjoj Brnjici nalazi se oko pet kilometara severno od Prištine, pozicionirana blizu puta Priština - Podujevo. Ovaj lokalitet kategorizovan
je u grupu ravnih nekropola gde posle spaljivanja pokojnika, preostali
pepeo postavljen je u urnu i posle sahranjen u pojedinačne grobove ili
grupnim koji su bili ravni a ne tumulni i koji su poznati arheološkoj
literaturi kao ‘nekropole polja sa urnama’. Na osnovu studija metoda
podizanja ovih grobnica, konstatovano je da su one bile izgrađene, od
glatkih rečnih kamena i kamenih ploča. Ovaj je lokalitet istražen krajem pedesetih godina i opet tokom osamdesetih godina odmah posle
slučajnog nalaza jedne urne.
Od ovog otkriča ova je kultura
poznata kao Kultura Donje Brnice.
98
98a
Ba
tlla
Llap
Fig. 95. Urna sa dve drške. Kultura Donje Brnjice
(Muzej Kosova)
vë
Fig. 96. Urna sa dve drške. Kultura Donje Brnjice
(Muzej Kosova)
Fig. 97. Urna sa dve drške sa jednom urnom i poklopcem
urne, koja je otkrivena in situ u na nekropoli Donja Brnjica.
(Muzej Kosova).
Fig. 98. Ortofotografija arheološkog lokaliteta Donja Brnjica.
PRISHTINË
oc
Bad
Fig. 98a. Mapa lokalizacije arheološkog lokaliteta kod Donje
Brnjice u Opštini Priština.
Arheološki vodič Kosova 45
99
100
101
Ponoševac
Tumulska nekropola u Ponoševcu nalazi se na parcelama zemlje poznato po lokalnim toponimom kao Arëza (Poljanica). Istraženo
je ukupno pet evidentiranih humke do sada i prostire se na jednoj
površini od oko 5-6ha.
Humke imaju dimenzije od 12 do 18 m dok njihova sačuvana
visina dostiže do jednog metara. Arheološka iskopavanja sa zaštitnog
karaktera izvršena su tokom 2011 godine, rezultirali su jednom
raznovrsnom kolekcijom pokretnog materijala i sa arheološkim osobinama tipične za Ilirske humke. Rezultati su pokazali hronologiju
ove materialne kulture odredivši vremensko prostiranje od Bronzanog
perioda a posebno isticanjem večeg intenziteta upotrebe i ponovne
upotrebe ovih humki koje se odnose na Gvozdenu Epohu XII-X veka
p.n.e, kao i kraja ovoga vremena
tokom VI-IV veka p.n.e, koja je
takođe poznata kao Dardanska
Drevnost.
102
103
Fig. 99. Amuleti sa figurama 2 zmijske glave iz humke u
Ponoševcu. Datiranje: sredina V veka p.n.e.
Fig. 100. Kopča pojasa, humka 1. Period Kasnog Bronza
(1500-1100 p.n.e). (Arheološki Institut Kosova)
Fig. 101. Vrh koplja, otkiven u glavnom grobu humke 1
u Ponoševac. Period Kasnog Bronza (1500-1100 p.n.e).
(Arheološki Institut Kosova)
Fig. 102. Pogled iskopavanja Humke 1 u selu Ponoševac u
2011 godini. ( Arheološki Institut Kosova)
Fig. 103. Mapa lokalizacije arheološkog lokaliteta (nekropola sa humkama) u Ponoševcu, Opština Gjakovica.
46 Arheološki vodič Kosova
104
Ðinovce
Velika humka u Ðinovce (Ilirski tumul), je veoma redak slučaj
na Kosovu jedne humke sa monumentalnim dimenzijama prečnikom
od 84 metara u pravcu istok-zapad i 73 metara u pravcu sever-jug.
Humka ima visinu od skoro deset metara i još nije istražena. Međutim,
što se tiće dimenzija, oblika, visine i njene lokacije, sigurno se datira
u periodu razvijenog Gvozdenog doba Dardanske drevnosti i verovatno pripada nekoj uticajnoj porodici sa visokim drušvenim statusom.
Humka se nalazi ne manje od dvesta metara na levoj strani puta Suva
Reka-Prizren.
105
Fig. 104. Pogled Velike humke u Ðinovcu u Opštini Suva
Reka.
Fig. 105. Mapa lokalizacije arheološkog lokaliteta
(velike humke) u Ðinovcu, Opština Suva Reka.
Arheološki vodič Kosova 47
Belaćevac
Tvrđava kod Belaćevca
nalazi se na jednom brdu
zaštićena od prirodne konfiguracije terena severno, južno i na
istočnoj strani, dok sa zapada
zaštićena je zaštitnim rovovima.
Veoma blizu, dole od nje, prolazi
106
reka Drenica, dok stotinu metara
na severu prostižu se planine Ćićavica. Drevna tvrdjava ima trapezoidnu
formu sa untrašnjom površinom od 70x50 metara, dok je spoljna okolina
od nekoliko hektara i karakterizovana je sa nekoliko redova rovova i suvih
zidova napunjenim kamenom i zemljom. Odlična strateška i geografska
pozicija ove drevne tvrđave, omogučuje posmatranje jednog veoma širokog
prostora prema horizontu selima Kosovog Polja. Kulturni sloj očuvao je za
više od dvadeset i osam vekova keramičke sudove ukrašenim sa kanelurama i tačkastih linija tipične za Dardanski stil gvozdenog doba, poznati
po kreativnost i produktivnost regionalnih i lokalnih keramičkih radova.
Arheološka istraživanja, sondažna iskopavanja na ovom lokalitetu
izvršene su u nekoliko faze; od kraja šezdesetih XX veka da bi produžili
i tokom sledečih godina. Jedno snimanje ili pregled sa geo-magnetskom
aparaturom 2011 godine, registrovalo je različite tragove u podzemnim
okruženjima, ove koje čekaju da izladju
na videlo. Ovaj lokalitet se datira od
VIII veka do V veka p.n.e.
107
108
Fig. 106. Sud sa dva drške Gvozdenog Doba. (Muzej Kosova).
Fig. 107. Ortofotografija brda, odnosno tvrđave Gvozdenog
perioda ovog lokaliteta sa odbrabenim karakterom.
Fig. 108. Mapa lokalizacije arheološkog lokaliteta u Belaćevcu
u Opštini Kosovo Polje.
48 Arheološki vodič Kosova
Fšej
Ova nekropola pripada periodu Kasnog Gvozdenog doba (VII-VI
p.n.e.) i tokom arheoloških istraživanja
izvedenih tokom 2011, iztražene su pet
humke, sa veoma bogatim arheološkom
inventarom i utvrđenom vremenskom
hronologijom i konsolidacijom Dardanskog etniciteta, odnosno, njihovog etnokulturnog jedinstva. Nalazi se oko 800
m. jugozapadno od Švanjskog mosta.
Obred sahranivanja (inhumacija) sa slobodnim ukopavanje tela
i grobovima uramljenim rečnim kamenom, reflektira jedno od obreda sahranjivanja domorodačkog stanovništva,
pored onoga sa spaljivanjem pokojnika
(incernacija).
109
110
112
111
113
114
Beli Drim
Fig. 109. Sud sa dve ručke Bronzanog Perioda otkriven u jednoj humci (Arheološki Institut Kosova Fig. 113. Ortofotografija
ove nekropole sa humkama piketirana (u fotografiji crveno
okružena).
Fig. 110. Humka II; (Arheološki Institut Kosova, 2011).
Fig. 111. Humka III; (Arheološki Institut Kosova, 2011).
Fig. 112. Grob 1,Humka II; (Arheološki Institut Kosova, 2011).
Fig. 113. Ortofotografija nekropolje sa humkama.
Fig. 114. Mapa lokalizacije arheološkog lokaliteta, nekropola sa humkama u selo Fšej u Opštinu Ðakovica, nalazi se
nedaleko od Švanjskog mosta.
Fšej
Arheološki vodič Kosova 49
115
Vlaštica
Nekropol Vlaštice nalazi se oko 10 km severoistoćno od grada Gnjilane, na desnoj strani Binačke Morava, prostrana na široj površini obradivog zemljišta sela Vlaštice na obroncima planine Karadak. Nekropola se
sastoji od devet evidentiranih humki, karakteristične za kasni Gvozdeni
period i korespondira sa naseljem Gvozdenog perioda koja se nalazi oko
1.5 km severno od nje, konstatovano izvedenim istraživanjima u oktobru
2011 godine.
Arheološka istraživanja na ovom arealu izveden su u nekoliko
faza tokom godina; 1980, 81, 82 (ukupno su istražene 5 humke), i u 2011
godini iskopana je humka VIII, samo u dva segmenta. Inventar grobova
(arheološki materijal) sastoji se od raznovrsnih otkrića kao u formi tako
i u materijalu; sudovi od keramike, ukrasi (fibule, narukvice, ogrlice, itd.)
kao i fragmentiranih delova objekata kulta sa figurama ptice izrađenim u
bronzi. Jedna od njih (humka VIII) je u relativno dobrom stanju sa vidljim
dimenzijama 32 x 32m u prečniku i sa očuvanom visinom od 1.60 metara.
Posle iskopavanja konstatovano je da u ovim humkama nedostaju posmrtni
ostaci pokojnika , verovatno posle spaljivanja, pepeo je kultno postavljen.
Humke pripadaju periodizaciji Kasnog Gvozdenog doba.
116
117
Fig. 115. Pogled na istraženom delu humke. (Muzej Kosova).
Fig. 116. Mapa lokaliteta sa tumulima u Vlaštici, Opština
Gnjilane.
Fig. 117. Ortofotografija prostiranja ove nekropole
poznate kao Ilirske humke.
50 Arheološki vodič Kosova
118
Široko
119
Nekropola sa grupom humkama u Širokom, pozicionirana je u
selu sa istim imenom, oko 1,5 km na jugu Suve Reke, na desnoj strani
magistralnog puta. Ovo je nekropola Dardanske kulturne grupe tumulskog tipa izgrađena sa konstruksijom grobova kružnog oblika, grobna
arhitektura je izgradjena od rečnog kamena i pokrivena zemljom. Blizu
nekropola nalazi se višeslojni lokalitet Hisar i na jednoj relativnoj blizini
prostiru se humke Dubičaka.
Izvedena arheološka istraživanja konstatirale su jedan upotrebljen i ponovno upotrebljena nekropola tokom Bronzanog perioda do
Kasno Gvozendog doba. Pokretni arheološki materijal otkriven ovde
ukazuje na jedan raznovrstan i poseban inventar ukrasa i dekoracija
kao i uvezenih sudova koji možda pokazuje na trgovačku razmenu sa
helenskim svetom i izvan. Ova nekropola sa humkama u Široku datira
se VIII-VI veka p.n.e.
120
121
122
Fig. 118. Srebrni ukrasi (narukvica) iz Široka.(Muzej Kosova).
Fig. 119. Urna sa dve drške otkrivena u jednom od tumula u
Široku.(Muzej Kosova).
Fig. 120. Različiti Pendanti (za ogrlice) (Muzej Kosova).
Fig. 121. Fibula otkrivena u humci. (Muzej Kosova).
Fig. 122. Mapa lokalizacije tumulskog lokaliteta Široko.
Arheološki vodič Kosova 51
123
124
Ljubožde
Selo Ljubožde nalazi se na zapadno od Istoka, i karakterizovana
je identifikacijom jednog arheološkog lokaliteta poznatom sa mirkotoponimom Livadhi (Polje) pozicioniran samo nekoliko stotine metara
na levoj strani puta. Tu se nalaze nekoliko humki koje su tipično Ilirske
iz Gvozdenog doba, to jest vremenski period kada završava etničko i
kulturno formiranje Ilira koji su živeli na celom Ilirskom poluostrvu
(danas Balkanskom) i izvan.
Otkrivanje jednog bogatog inventara u grobovima u jednoj
od humki, uglavnom ukrasa kovanog srebra velikog kvaliteta; kao
narukvice koje datiraju od VI-V veka p.n.e, govori o izuzetnim i važnim
ličnostima tamo sahrenjene. Samo 7 km odavde, nalazi se arheološki
lokalitet Pećka Banja, istog doba kao i pregledani arheološki materijal
na analogskom aspektu je veoma sličan, i verovatno ova dva su bila
povezana jedna s drugim i možda su od iste celine. Geomagnetska
podzemna snimanja ovog areala, odnosno sa geofizičkim instrumentima sprovođene 2011 godine, identifikovali su nekoliko humke koje se
ne mogu razlikovati vizualnom obzervacijom ovog ravnog terena.
125
Fig. 123. Kovana srebrna narukvica ornamentirana u tehnici
‘iskucavanja’ (Muzej Kosova)
Fig. 124. Kovana srebrna narukvica sa motivom dveju zmijskih
glava. (Muzej Kosova)
Fig. 125. Mapa lokalizacije Ljubožde, Opština Istog.
52 Arheološki vodič Kosova
126
Pećka Banja
Drevni arheološki lokalitet u Pećkoj Banji pozicioniran je na
raskrsnici puta koji povezuje Peć sa Istokom, oko 12 km severozapadno od
Peći. Tokom izgradnje jednog hotela (Onix) u 1974 godini, slučajno je otkriven šlem tipično Ilirski. U istoj godini počeli su arheološka iskopavanja
zaštitnog karaktera, počevši od bogatog arheološkog materijala otkrivenog
ovde među mnogih nalaza evidentirani su grobovi veoma važnog para i od
arheologa tog vremena ovaj arheološki centar bio je poznat kao ``kneževski
grobovi``.
Parna grobnica imala je izgrađenu bazu pravougaonika popločanu
sa sigom verovatno uzete iz okoline. Ovde je istaknuta i dokumentirana
jedna ženska grobnica sa bogatim inventarom kao; fibula, igle u formi
omege, prsten i narukvica sa geometrijskim motivima, sve od kovanog
srebra i bronza. Dok u drugoj grobnici koja je pripadala muškarcu, bilo je
oružja, srebrne i bronzane pafte kao i jedan prsten. Arheološko dokumentovanje ovih veoma posebnih vrednosti za teritoriju Kosova, među ostalim
govori o socijalnoj i ekonomskoj diferencijaciji pojedinaca ili grupa elitnih
klasa za vreme u pitanju. Bogati arheološki materijal datira vreme Kasnog
Gvozdenog perioda, VI-V veka p.n.e.
Ceo mikro-region oko ovog lokaliteta ima različite tragove
arheološke materijalne kulture različitih vremenskih perioda, i pokazuje
kontinuitet života bez zastoja. Sigurno da je ovaj lokalitet bio atraktivan
zahavljući termalnim izvorima (kurativnih) koji se nalaze ovde, i na drugoj strani, povoljna geostrateška pozicija
127
igarli su ulogu na izbor ovog arheološkog
lokaliteta.
Fig. 126. Šlem tipično Ilirski iz VI-V veka p.n.e, frontalni
pogled i sa strane. (Muzej Kosova).
Fig. 127. Mapa lokalizacije lokaliteta Pećke Banje, Opština
Istok.
Arheološki vodič Kosova 53
128
129
131
130
132
Fig. 128. Dve narukvice od kovanog srebra iz grobnice u Pećkoj Banji.
(Muzej Kosova)
Fig. 129. Kovani srebrni prsten (Muzej Kosova).
Fig. 130. Srebrni prsten stilizovan duplim paralelnim kalemom.
(Muzej Kosova)
Fig. 131. Perle izrađene od čilibara (Muzej Kosova)
Fig. 132. Kovana bronzana kopča otkrivena u grobnici kod Pećke Banje.
(Muzej Kosova).
54 Arheološki vodič Kosova
133
Prizren, posebni slučajni nalazi
Slučajni nalaz jednog veoma posebnog eksponata otkrivenog
negde u Prizrenu tokom drugog dela XIX veka bio je vezan za statuetu
izlivenu u bronzi koja predstavlja figuru devojke-atlete u pokretu. Inače
poznata je i kao Menada iz Prizrena. Bronzana statueta ima visinu od
11.4 cm i možda je bila fiksni ukrasni deo neke posebne dekorativne
posude. Misli se da je statueta izrađena tokom arhaičnog vremenskog
perioda negde oko 520-500 godina p.n.e. Ovaj jedni eksponat ovoga tipa
otkriven na Kosovu, izložen je i Britanskom Muzeju u Londonu od 1876
godine; pošto je bio kupljen od jednog trgovca antikvrarija poznat samo
sa imenom Serafim i koji se smatrao da je Jermenskog porekla.
Bronzana figurina je u ‘pokretu’ odnosno trčanju, sa telom okrenutim napred dok je pogled dole na njenoj desnoj strani i drži ‚suknju‘
sa levom rukom. Zapravo ona ima obučeno kratak hiton koji nalikuje na
jednu suknju dok je njena desna dojka otkrivena, dok joj kosa pralelno
pada i talasa od pozadi. Trkačica ili Prizrenska Menada je jedan artefakt
verovatno uvezen iz Sparte ili Grčke. Jedan drugi veoma retki nalaz kao i
Menada iz Prizrena je bronzana figurina jarca u sedečem položaju i pripada VI veku p.n.e. Prema pisanim podacima, ova figurina je slučajno
otkrivena 1939 godine, nedge u Jaglenici, predgrađe Prizrena. Ova figurina duga je 6,5 cm, široka 3 cm i sa visinom od 6,5 cm. Njena težina
je samo 380 gram. Figurina sedeček jarca danas je izložena u Muzeju
Vranja. (Muzej Vranja)
134
Fig. 133. Trkačica ili Menada Prizrena
od napred i nazad. (Britanski Muzej).
Fig. 134. Bronzani jarac, sedajuši,
fotografija napred i nazad.
(Muzej Vranja)
Arheološki vodič Kosova 55
Kamenica, Jedinstveni slučajni nalaz
135
Jedan uklesan relijef ili stela procesije sahrane koja pokazuje povorku sahrane jednog muškarca, čiji je sanduk praćen od one što se ćini da
bude supruga preminulog koja je na vrhu povorke, slučajno je pronađena
jugozapadno od Gradine kod Kamenice (Dardane).
Ova stela pripada klasičnom periodu (V-IV p.n.e) ali može biti i od
početka helenističkog perioda (IV-I p.n.e).
Ako se posmatra kompozicija podnog mozaika, ova scena liči na
masivno tugovanje koji je jedan organizovan ritual, tužno pevanje u grupama, koji se još uvek praktikuje u regionu Malësia e Gjakovës, i kao takva
može se tretirati kao duhovno nasleđe od hiljada godina.
Na drugoj strani, ako se pogledaju ženske figure na ovom spomeniku koji predstavlja ceremoniju sahrane, žene koje tuguju nose jedan tip
haljine koji liči na Ilirsku đubletu (u formi zvonika), i koja se misli da je jedna tipična autentična ženska nošnja upotrebljena od Bronzanog doba i koja
se još praktikuje u udaljenim planinskim oblastima i oblastima naseljenim
Albancima. Reljef stele je izložena u Arheološkom Parku Muzeja Kosova
dok je jedna tipična đubleta novoga
vremena nalazi se izložena u Etno 136
grafskom Muzeju ‘Emin Gjiku’ u
Prištini.
Fig. 135. Mesto nalaza stele iz Kamenice.
Fig.136. Stela Kamenice
56 Arheološki vodič Kosova
Rimski Period
Rimski Period obuhvata vremenski period od od četiri veka prvog milenijuma naše ere. U prvom veku n.e. posle potpune okupacije
Ilirije, rimljani su postavili njihovu administrativnu-vojnu vladavinu i
u Dardaniji, gde su oni proširili odnose robovlasnika u proizvodnji, što
je uticalo na velike mase u lokalno stanovništvo. S ovim je počeo postepen proces romanizacije koji je zapravo bio delimićan i nije promenio
etničku liniju autohtonog stanovnišva Dardanije. Sa primenom agrarne
politike stvoreni su“ager provincialis” i “ager publicus”, to jest, najveći deo
zemlje pripada ili se smatra kao pretežno Rimsko državno vlasništvo.
Međutim deo lokalne vlade i administracije ostao je u rukama lokalnog
stanovništva uvek poštujući centralnu vladu. Rimska vlada je odredila
jedan sistem prikupljivanja poreza i drugih dažbina od stanovništva
okupiranih teritorija, od kojih glavni porezi su bili oni koji su plačeni
za zemljište i po glavi stanovnika (tributum soli i tributum capiti). Tako
da prva dva veka administracije Dardanije, rimljani su sprovodili jednu
represivnu politiku protiv lokalnog stanovništva koristeči ih kao radnu
snagu, kao rudare u rudnicima bogatim rudom ali i kao robovi poljoprivrednici i obrađivanju zemljišta, pošto su pristigli doseljenici dobili
veilike fondove obradivog zemljišta. Međutim, Rimski mir (Pax Romana) sproveden tokom vladavine Augusta, stvorio je uslove za ekonomsko i širenje rimske civilizacije u provincijama. Sa padom Dardanije pod
Rimskom okupacijom i administracijom, ova teritorija postaje deo provincije Mesija (Moesia) ovo se izgleda desio tokom 2 i 6 godine naše ere.
Posle 86 godine n.e. u vreme cara Domiciana (81-96), Dardania postaje
deo nove provincije Gornje Mesije (Moesia Superior). Ipak, 297 godina
bila je istorijska za Dardance i Dardaniju, jer je ove godine obeležena
datumum nezavisnosti za Provinciju Dardanije, ali unutar Rimskog
Carstva. Romanizacija Dardanije, uprkos postojanju urbanih centara
(Scupi, Ulpiana, Naissusi, Municipium Dardanorum, itd) bio je kasan,
i veoma letimičan i površan, ovo se vidi i od postojanja i kontinuirano
delovanje mnogih “Castella” (tvrđava) i “Opida” (gradova). Od druge
polovine XIX veka do početka II svetskog rata, različiti strani putopisci kao Ami Boue, Gilfierding, Hahn, Mackenzie, Irby, Domaschevski,
Premestein, Jastrebov, Vulič, Truhelka, Bošković, Kanitz, Tomaschek,
Jirećek, Patsch, Saria, itd, pojavili su se u ovom regionu ili su se bavili
sa antikom rimskog vremena koja je bila evidentirana na teritoriji Ko-
Arheološki vodič Kosova 57
sova. Vredi spomenuti engleskog istraživača Sir Artur John Evans koji
tokom svojih istražvanja u centralnom Balkanu (1875) pruža nekoliko
dragocenih podataka i za teritoriju Kosova. On je bio prvi autor koji je
evidentirao postojanje Municipium DD (Dardanorum) koji je bio pozicioniran blizu Mitrovice i pružio nekoliko relevantnih podataka za neke
nalaze ili arheološke centre kao u Banjicu kod Istoka, Runjevo, Kačanik,
Ðeneral Janković, Donja Gušterica, itd. Nesumnjivo da je rimska vladavina donela velike promene na teritorijama nastanjenim od Dardanaca, ovo je posebno dokazano njenon urbanizacijom, evidentan i u
društvenim, kulturnim, ekonomskim i religioznim odnosima između
Rimljana i Dardanaca, ovo je najbolje dokumentirano od strane pionira
rimske arheologije i neumornog naučnog radnika Muzeja Kosova, sada
pokojni Dr. Emil Čerškov.
58 Arheološki vodič Kosova
137
138
139
140
Fig. 137. (avers i revers) Novčić otkriven u Ulpiani;
I vek, Imperator Vespasian. (Arheološki Institut
Kosova)
Fig. 138. (avers i revers) Medaljon otkriven u
Ulpiani; III vek, Imperator Prob. (Muzej Kosova)
Fig. 139. (avers i revers) Novčić otkriven u
Ulpiani; početak IV veka, Imperator Maksimian.
(Arheološki Institut Kosova)
Fig. 140. (avers i revers) Solidus-zlatan novac,
nepoznato mesto nalaza; VI vek, Imperator
Justinian Veliki (Muzej Kosova)
Arheološki vodič Kosova 59
Fig.141. Fragmenat terasigilate iz Ulpiane.
60 Arheološki vodič Kosova
141
142
Municipium D.D. (‘Dardanorum’)
Arheološki lokalitet Municipium DD (Dardanorum), nalazi se
na severnom delu Kosova, oko 27 kilometara severno od Mitrovice, u
Opštini Leposavić, lokaliziran u selu Sočanica i sa odličnom geografskom pozicijom, između klisure reka Ibar i Sočanica na jednoj strani i
između Planina Rogozna i Kopaonika na drugoj strani. Okolina je bila
veoma bogata metalnom rudom, kao zlato i srebro, i upravo zbog tih
prirodnih resursa podignuto je jedno malo naselje jedno od najvažnijih
antičkih urbanih centara, veoma aktivno tokom perioda rimskog vladavine na ovim teritorijama.
ër
Ib
U pisanim izvorima kao i u antičkoj literaturi ili u rimskim intinerarima, nema ni reči o njegovom postojanju. Medjutim, dokazano
je tokom sistematskih arheoloških istraživanja izvršenih tokom drugog
dela pedesetih godina i tokom šesdestih
godina prošloga veka, postojanje ovog
naselja. Obavljena iskopavanja bila su
skoncentrisana na istočnom delu naselja
gde je otkriven forum, horrea, bazilika
urbana, delovi terme i detaji nekih objekata kao i severna nekropola. Pronadjeni arheološkog materijal rezultira da
je Municipium DD postojao na početku
kao praistorijsko naselje da bi se posle
razvijao tokom vremenskog perioda od
zadnjeg dela prvog veka do prvog dela 143
četvrtog veka naše ere. Ovo naselje ima
144
karakteristike jednog tipičnog rimskog
urbaniziranog grada i prostire se na
površini od oko 30 hektara.
Fig. 142. Pogled na Municipium DD
Fig.143. Fibula otkrivena u Municipiumu DD
(Muzej Kosova)
Fig. 144. Satelitska slika Municipium DD.
Fig. 144a. Lokacija Municipium DD
Arheološki vodič Kosova 61
145
Vindenis
146
Između tri putne stanice koje su bile izgrađene u Dardaniji rimskog doba, bio je i Statio Vindenis, ovaj arheološki lokalitet identifikovan
u ataru sela Glavnik, u Opštini Podujevo, oko 5km južnoistočno od centra ove opštine. Antički put Via Lissus-Naissus (Lješ-Niš) bio je jedan diagonalni put i povezivao je centralni deo Balkana sa Jadranskim morem,
koji je prolazio kroz Vindenis.
Rimsko naselje i stanica Vindenisa prostire se na desnoj obali reke
obuhvata površinu od najmanje 15-20 hektara. Šestogodišnja sistematska arheološka iskopavanja tokom osamdesetih godina prošloga veka, otkrivena je ukupna površina od oko 550 m2. Između pronalaženja, karakteristika je kontinuitet rituala sahranivanje kao sa spaljivanjem takođe i
skeletno sahranjivanje, ali otkriven je i jedan mermerni sarkofag sigurno
za neko osobu visokog ekonomskog i političkog statusa. Istraživanja su
identifikovala nekoliko stanbenih celina, ali posebno se ističe podni mozaik ukrašen sa geometrijskim motivima, dok u centralnom delu nalazi
se figurativna predstava Orfeja.
Jedan od značajnih nalaza na ovom lokalitetu je zlatni venčani
prsten (Fig.149) ukrašen kameom (cameo) gde se veoma jasno vidi rukovanje sa desnim rukama (dextrarum iunctio) što podrazumeva sporazum i simbolizira odanost i prijateljstvo.
Geofizička snimanja i geomagnetske prospekcije preduzete ovde
tokom 2008 i 2011 godine, na oko 11 hektara površine ovog veoma
važnog arheološkog lokaliteta, identifikovali su i druge tragove objekata
koji veoma liče na jednu poljnu vojnu tvrđavu (Castrum), koja bi trebala
biti tamo stacionirana, zbog važnosti zaštite ove putne stanice i u totalu
veoma važne teritorije oko nje. Vindenis je bio aktivan tokom celog rimskog perioda kao i u kasnoj antici.
147
148
La
b
149
Fig. 145. Mozaik Orfeja iz Vindenisa (Muzej Kosova)
Fig. 146. Mermerni sarkofag iz Vindenisa (Muzej Kosova)
Fig. 147. Lokacija Vindenisa
Fig. 148. Stakleni krčag (Muzej Kosova)
Fig.149. zlatan prsten iz Vindenisa (Muzej Kosova)
Podujevo
Vindenis (Glavnik)
Ba
tlav
a
62 Arheološki vodič Kosova
150
Pestovo
151
152
Selo Pestovo nalazi se u opštini
Vucitrn i prostire se uz magistralni put
Priština-Mitrovica na desnoj strani
ovog puta na ulasku u grad Vučitrn.
Ovo je jedna teritorija poljoprivredno
bogata i veoma produktivna još dan
danas. Počevši od tehnike izgradnje
i funkcije misilim da se radi o jednoj
Villae Rusticae ili Villae estata koje su
tipične kuće stanovanja rimskog doba
postavljene po selima daleko od urbanskih centara. Normalno one su od jednog sprata sa centralnim atriumom ili dvorište . Vile prema antičkoj rimskoj arhitekturi imali su kompleksnu strukturu izgradnje koje se sastojalo
od nekoliko ambjienata kao kupatila ili terme i od cisterni za pijuću vodu.
Vila u rimskoj kulturi podrazumeva luksuznu kuću, u gradu (villae urbana)
dok u selu (villae rustica) je služila kao mesto za odmor ili mesto za relaksiranje bogatih rimskih porodica i porodica vlasti. Vila se sastojala od kuće
vlasnika (u našem slučaju kuća je trebalo biti vlasništvo jedne latifondistne
porodice, možda bogatih porodica Furi ili Ponti antičke Ulpiane). Vila normalno se sastojala i od štale za domaće životinje, radionica , i magazina za
smeštaj žetve. Vila rustica u Pestovu, bila je vila sa hodnikom. Na osnovi
antičke mape Tabvla Imperii Romani misli se da je veoma blizu prolazila
trasa puta koji je povezivala Ulpianu sa antičkim gradom Municipum DD.
153
Fig. 150. Pogled sa visine (Arheološki Institut Kosova; 2005)
Fig. 151. Pogled glavnog ulaza villa rustica u Pestovu.
(Arheološki Institut Kosova; 2005)
Fig.152. Pogled glavnog ambijenta vile (Arheološki Institut Kosova; 2005)
Fig. 153. Lokacija Pestova.
Arheološki vodič Kosova 63
154
155
Poslište
Tokom izgradnje putnog segmenta autoputa Prizren-Vrmnica,
tokom 2010 godine, oko kilometar južno od višeslojnog lokaliteta
Vlašnje, na levoj strani puta Prizren–Vrmnica, odnosno 150m unutar
puta koji vodi u selo Poslište, izvršena su iskopavanja zaštitnog karaktera jedne neidentificirane lokaliteta iz rimskog doba, ali za koju se
znalo da je postojala i pre.
Od nađenih tragova na površini je arheološki materijal koji se
datira u rimsko doba. Iskopavanja su rezultirali sa otkrivanjem jedne
Statio (Putna stanica) koja je lokalizovana duž poznatog Rimskog puta
Via Lissus-Naissus. Osim različitog pokretnog arheološkog materijala,
unutar ove arheološke celine, identifikovan je jedan Mansio (gostionica
na putu) sa nekoliko aneksa od kojih se izdvaja jedna Thermae (tipično
rimsko kupatilo). Verovatno delovi ove gostionice su mogli biti Mutatio
ili stanice za razmenu umornih konja, ove usluge koje su se nudile skoro
na svakoj stanici duž rimskih ‘autoputeva’ tokom cele rimskog perioda.
156
Fig. 154. Lokacija rimske putne stanice u selu Poslište.
Fig. 155. Pogled rimskog kupatila otkrivenog u Poslište.
Fig. 156. Pogled jednog ambijenta putne stanice tipa
mansio (gostionica)
64 Arheološki vodič Kosova
157
158
Staro Dvorane
Selo Staro Dvorane, nalazi se na jugozapadno od Istoga. U
susedstvo Mavraj spomenutog sela, u kuli Etem Beqë Mavraj, iznad
njenog ulaza, uzidane su dva fragmenta epigrafskih spomenika (spolje).
Ova dva natpisa urgavirani na mermerskoj ploči i uzidane u luk (svod)
kapije kule, jedan od njih (Fig.157) je fragment mermerne ploče sa
dimenzijama 17 x 23,5 cm, visina slova 4 cm, i ima izrezbareno ime
božanstva Merkura ali i ime posvečnome Ulp(ius) Viat(or).
Merkuru prema Rimskom mitologije pripisuje se uloga sveca
trgovine i poslanika bogova, i kao takav kult bio je prisutan skoro na
celoj teritoriji antičke Dardanije. Dok je drugi fragment (Fig.158),
takođe deo bele mermerne ploče sa dimenzijama 23 x 15 cm na kojem
se primećuje razdvajanje slova sa bršljanovim listovima. Oba ova fragmenta su deo nekog oltara i pripadaju rimskom periodu (II-III veka).
Prema usmenim podacima oba ova fragmenta su uzeta iz sela Banjica
kod Istoka za izgradnju ukras ove Kule, koja je izgrađena između 19051907 godina.
159
Istok
Istočka
Fig. 157. Fragment mermerne ploče sa natpisom Merkura.
Fig.158. Mermerni frgment iz rimskog doba ponovno
upotrebljen u jedan od zidova kule.
Fig. 159. Lokacija sela Staro Dvorane, odnosno lokalizacija
kulle gde su uzidane spolie rimskog doba.
Staro Dvorane
Arheološki vodič Kosova 65
160
161
Crce
U selu Crce u podnožju planine Mokna, ne dalje od 2 km zapadno od grada Istok, tokom obrade zemljišta,na lokalitetu “Arat e njoma”
slučajno je otkriven poseban artefakt, jedna ploča od opeke (Laterculi).
Natpis ilustruje činjenicu da je tu negde blizu, tokom rimskog doba
izgrađena terma (rimsko kupatilo) koja se očigledno nazivala Labanon.
Identifikovani arheološki areal ovde, je jedno polje, obradivo zemljište
sa površinom od 4-5 ha pozicionirana oko 1 km nedaleko od ribljeg
restorana “Trofta”.
Na ovome istom prostoru, jedna lokacija je poznata mikrotoponimom ‘Kisha e vjetër’, površine od oko 200 kvadratnih metara gde
se u centralnom delu nalazi jedno brdašce, indikacija za tragove nekog
podzemnog spomenika koje se nalazi unutar ispod zemlje. Arheološki
material kao što su fragmenti opeka, kameni temelji povezani sa malterom, kao i mnogobrojni keramički fragmenti sudova, sve ovo je iz perioda kasne antike. Meštani govore i za jednu staru Ilirsku crkvu koja bi
mogla biti iz ranog Hriščanskog doba.
162
Dr
in
ii
Fig. 160. Pogled lokaliteta-nalazište
kulle gde su uzidane spolje.
Fig. 161. Laterkul iz Crnce. (Arheološki Institut Kosova)
Fig. 162. Pogled arheološkog lokaliteta kod Crnce.
Ba
rd
h
ë
66 Arheološki vodič Kosova
163
Klokot Banja-Vrban
Evidentirani tragovi lokaliteta u Vrbanu, pozicionirana veoma
blizu Klokot Banje i podignuti na jednoj aluvijalnoj terasi duž obale reke
Morave, u jednom arealu sa veoma plodnim zemljištem i blizu resursa
termalnih i toplih mineralnih voda nije bila slučajna.
Jedna od najvažnih otkrića ovog veoma širokog prostora ovde
je otkrivena bista veoma blizu Klokotske Banje, Dardansko umetničko
delo koja predstavlja jedan primer rada skulpture na autohton način
koja je posebna kao u formi tako i u umetničkom aspektu i koja reflektira razvoj visoke umetničke kreativnosti lokalnog stanovništva. Bista
je urađena od kvalitativnog mermera i reflektira dostojanstvenu figuru
Dardanske dame.
164
Fig. 163. Mermerna bista Dardanske dame
(Muzej Kosova).
Fig. 164. Lokacija rimskog naselja u Verbanu.
Arheološki vodič Kosova 67
165
Palivodenica
166
Oko 150m na levoj strani magistrale Priština-Skopje, na ulazu
sela Palivodenica, na jednome brdu koji se prostire na zapadu sa konfiguracijom terena u formi konjskog sedla, i koji ima široki pogled prema klisuri Lepenca i ulazu u Djeneral Janković, evidentirani su mnogi
tragovi rimske keramike kao i gradjevinskog materijala. 1967 godini, u
arealu koji se nalazi iza leve obale reke Lepenc, nekoliko stotina metara
duž reke u pravcu Djeneral Janković, i blizu magistralnog puta Priština
- Skopje identifikovana je nekropola kao i sakupljen je znatan arheološki
materijal od kojih se izdvajaju nekoliko fragmenta svetiljki rimskog doba
i posebno kopče koje su deo kaiševa-pojasna garnitura, izliveni u bronzi
i ukrašeni staklenom pastom, tehikom milefiori (posebna tehnika izrade
stakla). Na osnovi nalaza, nekropola pripada rimskom periodu iz IIIII veka. Ovde 1995 godine tokom obrade zemljišta slučajno je otkrivena
jedna mermerna stela sa dimenzijama: 160 X 97 X 17,5 cm. Stela datira iz
kraja II veka ili početkom III veka. Na ovom istom lokalitetu, otkrivene su
još dva postolja za stubove.
Lokalitet može biti povezan sa jednim naseljem iz rimskog doba
i gledajući konfiguraciju terena, može se predpostaviti da se ovde mogu
pronači tragovi jedne rimske putne stanice kuda je prolazio antički put
Scupi-Ulpiana.
167
Fig. 165. Pojasna garnitura ukrašena tehnikom milefiori
otkrivena u Palivodenice.
Fig. 166. Rimska stela otkrivena u Palivodenici.
Fig. 167. Lokacija lokaliteta Palivodenica.
68 Arheološki vodič Kosova
Municipium Ulpiana
Rimski i vizantijski antički lokalitet Ulpiane je nedvosmisleno jedna od najinteresantnih arheoloških centara na Kosovo i u širem regionu Ilirskog regionu. Prostiranje blizu depozita minerala/ruda bogatim plemenitim metalima, pozicioniranje u obradiva zemljišta i sa slikovitim pejzažom
oko nje, kao i ključna geostrateška pozicija na jednoj raskrsnici antičkih
puteva koji su povezivali istok i zapad, bili su određijući faktori za njeno osnivanje, razvoj i postojanje vekovima. Tokom Rimskog Perioda, Ulpiana je
bila jedna od glavnih gravitiranih komunikativnih centra između Konstandinopolja i Rima, i veoma blizu grada bila je putna raskrsnica koja je povezivala Jadransko more sa Egejskim morem i indirektno sa Crnim more.
Štaviše, poznat je komunikativni put Via Lissus-Naissus i za Scupi, putne
komunikativne mreže koje se susreču veoma blizu Ulpiane. Život i prvi
tragovi civilizacije na Ulpiani dokazani su od ranog praistorijskog doba, ali
treba posebno potencirati da tokom perioda poznatog prema žargonu arheologa kao Bronzano Doba i Gvozdeno Doba ili drugačije poznato kao
Dardanska drevnost.
170
171
168
169
172
Fig. 168. Oltar sa Grčkim natpisom od Apolon Menelau
prosvećen Zevsu (Muzej Kosova).
Fig.169. Mermerna glava glumca (Muzej Kosova)
Fig. 170. Rimska svetilka iz Ulpiane (KIZSK)
Fig.171. Božanstvo Merkura izrađeno u bronzu i otkriveno u
Ulpiani (Muzej Kosova)
Fig.172. Mapa lokacije Ulpiane
Fig. 173. Prostiranje i istražene arheolške lokacije monumenata
otkrivenih u Ulpiani.
Arheološki vodič Kosova 69
173
Međutim, Ulpiana je postigla forme jednog urbanizovanog centra nekoliko decenija posle okupiranja Dardanskog Carstve od Rimljana,
odnosno na kraju prvog veka naše ere i razvija se od jednog drevnog
Dardanskog naselja ili koncentrirani opidum, u jedno široko i otvoreno
naselje veoma organizovano gde se pokazuju atributi jednog tipičnog rimskog grada.
U vezi osnivanja ovog arheološkog centra misli se da Ulpiana 169
n.e. godine dobija status Municipa (Municipium Ulpianum). Ipak, svoj
najveći razvoj Ulpiana je postigla u periodu između III i IV veka n.e., ovo
je period kada ona postaje jedan veoma jak politički, ekonomski i kulturni
centar jedne šire teritorije unutar Dardanije postajući ključna tačka širenja
antičke civilizacije.
Grad tokom ovog vremenskog perioda uživa epitet Municipum
Ulpiana Splendissima – municipium veličanstvene ili odlične Ulpiane, koja
je bila karakteristična po mrežama ravnih puteva, ortogonalnog sistema,
vodovoda, stambenih objekata kao i sa javnim objektima, sakralnih, profanih i utilitarnih, i uvek metalurški, zanatski, trgovinski i poljoprivredni
urbani centar tokom 5 prvih vekova prvog milenijuma i posebno tokom
vladavine Justiniana u VI veku, ovo je vreme kada je preimenovana u Justiniana Secunda.
Što se tiće arheoloških istraživanja, od druge polovine prošloga
veka i do dandanas, antički grad Ulpiane bio je u kontinuitetu areal studija
pod lupom i pijukom lokalnih i stranih arheologa, i do sada otkriveni su nekoliko spomenika kulta i sakralnih objekata, delovi okružnih zidova zajedno sa odbrambenim kulama, castrum ili rimski vojni garnizon, na stotine
fragmenata različitih predmeta/artefakti kao u obliku, materijalu i destinac-
70 Arheološki vodič Kosova
iji, ali i ljudski ostaci, sve su ovo dokazi
veoma važne materijalne kulture za arheologiju koje su parcialno studirane ali
će biti sistematski proučavane i ubuduće
od specialista različitih naučnih disiplina koje doprinose velikoj arheološkoj
nauci. Pošto je naš vek, vek tehničkih i
naučnih inovacija, Ulpiana podvrgnuta
je razrađenim studijama sa sofisticiranim
istraživačkim sredstavima koje u suštini
su nametljive ili metode bez fizičke intervencije.
Zahvaljujući saradnji između
Nemačkog Arheološkog Instituta i
Arheološkog Instituta Kosova sprovodena su geofizička snimanja sa metodom
Fluxgate Magnetometar, Gradiometar,
Georadar povezano sa GIS sistemom, i
snimljeni su više od 50 hektara zemlja sa
arheološkim potencijalom u arealu Ulpiane.
Osim naučnog karaktera, ova
podzemna snimanja takođe će pomoči
planiranju budučih arheoloških projekata, a posebno stvaranje uslova i pripremi
razvojnih planova za promociju kulturnog turizma ili poznato na svetu kao
Arheoturizam, i kao preduslov ima podizanje sistema infrastrukture turizma u
Arheološkim Parkovima.
Fig.174. Ortofotografija Ulpiane.
Fig. 175. Pogled narteksa bazilike u Ulpiani.
Fig. 176. Pogled apside bazilike u Ulpiani.
Fig. 177. Pogled iskopanih kvadrata u
Ulpiani tokom 2011 godine.
174
175
176
Na drugoj strani, ova istraživanja
će pomoči takođe u utvrđivanju karaktera i višeslojne arheološke prirode na
Ulpiani.
177
Arheološki vodič Kosova 71
178
Ugljare-Statio Viciano
Selo Ugljare nalazi se na severo-severozapadnoj strani nove
Opštine Gračanica. Pretpostavlja se da u prostoru ovog sela nalaze se
ruševine antičke putne stanice Viciano, gde su zastajali karavani koji su
prolazili jednim od glavnih trans-Ilirskih puteva Via Lissus-Naissus,
koje je polazilo od obala Jadrana, od Lješa i koja prati dolinu Belog Drima komunicirala u diagonali kroz drevnu Dardaniju (današnje Kosovo)
da bi nastavljala prema Nišu.
Putna stanica u pitanju, Viciano, bila je registrovana u jednoj
mapi poznata sa imenom ‘Tabula Peuntingeriana’ koja je bila srednjovekovna kopija XV veka jedne mape rimskog doba iz III veka, rimskih
putnih pravca/itinerara. Njena bliskost sa centrom Municipium Ulpiana
povezivala je ovaj put sa ovim antičkim gradom poznatim posebno po
rudnicima bogatim sa dragocenom rudom, ova izuzetno vredna roba za
dobrobit Rimskog Carstva tokom prvih četri vekova prvog milenijuma
naše ere.
179
Fig. 178. Lokacija lokaliteta u selu Ugljare gde se
pretpostavlja da je bila putna stanica Viciano.
Fig. 179. Tabula Peuntingeriana
72 Arheološki vodič Kosova
181
180
Donje Nerodimlje
U 1988 godini, u selo Donje Nerodimlje, pozicionirana zapadno
od grada Uroševac, nekoliko arheoloških istraživanja urađene na ovom
prostoru veoma blizu pravoslavnog groblja, rezultirali su otkrivanjem
jednog kompleksa vile kasne antike sa atriumom i polihromnim, geometrijskim i figurativnim mozaikom poda.
Prva faza pripada IV veku, dok rekonstrukcija i nadogradnja
pripadaju V i VI veku. Mozaik je otkriven na podu jedne pravougaone
sobe sa apsidom, koja je možda služila kao triklinijum. Na osnovu
analogija sa martirijumin Heraclea Lyncestis u Makedoniji i Martirijum bazilike Lina u Albaniji, obe imaju iste kompozicije i motive ili
slične sa martirijumom u Donjem Nerodimlju i reflektiraju umetnički
rad nekog veoma dobrog umetnika ili škole tog vremena.
182
Ferizaj
Nerodime
Fig. 180. Lokacija lokaliteta u Donjem Nerodimlju.
Fig. 181. Detalj Mozaika iz Donjeg Nerodimlja.
Fig. 182. Deo okvira mozaika iz Donjeg Nerodimlja.
Arheološki vodič Kosova 73
Čiflik
Rimski lokalitet u Čiflik nalazi se
blizu toka reke Beli Drim na njenoj levoj
strani. Izvedena istraživanja tokom prvog
dela našeg milenijuma identifikovali su
tragove jednog kompleksa terme odnosno rimskog sa velikim dimenzijama kupatila gde između ostalihdokumentiran je
i deo ambienta bazena. Bogati arheološki
materijal otkriven ovde ima bogata
raznovrsnost i tipologija lokalne proizvodnje kao i uvozna terrasigillata. Takođe
otkriveni su radni alati kao i novčići,
stakleni sudovi, fragmenti arhitekture i
drugi artefakti svakodnevnog korišćenja.
Viđeno sa hronološkog aspekta, ono
datira tokom cele rimske periode iz IIIV veka n.e., zato što su ovde konstatovane nekoliko faze izgradnje vremena u
pitanju.
186
Rahovec
in
ii
Ba
rd
hë
74 Arheološki vodič Kosova
184
185
Çifllak
Dr
183
Fig. 183. Lokacija lokaliteta u Čifliku
Fig. 184. Pogled na iskopani kvadrat.
Fig. 185. Radni alati otkriveni u Čifliku.
Fig. 186. Kapitel kolone otkriven u Čifliku.
187
Nikodim
188
Selo Nikodim, danas skoro predgrađe grada Uroševac,
nalazi se oko 2 kilometara na jugu, pozicioniran na veoma plodnom polljoprivrednom zemljištu. Tokom šesdestih godina XX veka,
evidentirani su površinski tragovi možda jednoh kompleksa rimske
vile. Međutim, tokom regulisanja dvorišta jedne kuće na prostoru
ovog lokaliteta, slučajno je otkriven jedan veoma retki artefakt i
možda jedinstven za teritoriju Kosova.
Radi se o jednom poklopcu sarkofaga ili kovčeg za sahranjivanje, potpuno od mermerizovanog krečnjaka u formi krova
kuće, gde u aksima dominiraju dekori sa antropomorfnim motivima (ljudske figure) a frontalno dominiraju florealni motivi. Ovaj
poklopac sarkofaga pripada rimskom periodu krajem III veka n.e. i
početkom IV veka n.e.
Na mestu gde je pronađen poklopac sarkofaga, izvršena su
nekoliko arheološka istraživanja (2007) koja su rezultirala sa tragovima jedne crkve ne sa velikim dimenzijama iz rano hrišćanskog
perioda (vekoviIV-VII n.e.), ovo potpunjeno sa nekoliko spolija
(ponovno upotrbljen material ) od dekorativne sepulkralne plastike
iz rimske period( III-IV vek n.e.)
189
Fig. 187. Lokacija Nikodima.
Fig. 188. Pogled sa strane poklopca sarkofaga
otkriven u Nikodimu.
Fig. 189. Frontalni izgled poklopca sarkofaga.
Arheološki vodič Kosova 75
Ranohrišćanska Bazilika Ulpiane (Justiniana Secunda)
76 Arheološki vodič Kosova
Kasno Antički
i srednjovekovni period Kasno Antički Period odnosno poznato kao Rano Vizantijski Period na Kosovo čiji su počeci obeleženi vremenom vladavine
Cara Konstatina Velikog (godine; 306-337), uključuju IV-V vek i
VI vek posle Hrista, ovo je vreme koje od strane istoricara antike
smatrano kao prelzani ili tranzitni period od antike u srednji vek.
Jedna od osobina ’Kasne antike’ je savršenstvo absolutizma rimskog
carstva kao i odvajanje vojnog rukovodstva od civilne administracije, ali pre svega ima veze sa krizom antičkog sistema proizvodnje
i sa padom rimskog carstva koji osim unutrašnje krize suočen sa
napadima i invazije varvara. U ovo vreme preplečuje se između inovacija i tradicije, na današnjoj teritorija Kosova koja je nekada bila
centralni deo Drevne Dardanije, koja prolazi kroz neke promene,
transformacije ali i razvoja kao u ekonomskom, društvenom, kulturnom, religioznom kao i na administrativnom-političkom planu.
Štaviše, inovacija ovog perioda može se reći da je bila konsolidacija
hrišćanstva i zajedno sa njim i procvetavanje umetnosti i hrišćnaske
arhitekture gde osim nasleđene tradicije, nastaje inovacija. Tako da
arhitektura izgradnje ovog vremena prema arheolozima, istoricarima umetnosti i istoricara arhitekture poznata je kao hrišćanski
period ili Doba Ranog Hrišćanstva. Na drugoj strani, pisani izvori antičkih autora, arhivirani crkveni izvori ali i usmena istorija
u obliku mitova, legendi tradicija i mikrotoponimima lokacija
arheoloških centara, sve ove podatke registrovane u kolektivnom
sećanju stanovnika različitih oblasti Kosova, pružili su i još su važni
izvori koji sintetizovani zajedno pružaju i odrazuju opštu sliku ali
i individualnu, izuzetno bogatom arheološkom nasleđu ovog regiona jugoistočne Evrope. Sada se Kosovo ne može više tretirati
kao Terra Incognita (nepoznata zemlja) ali naprotiv, arheološko
dokumentiranje uz pomoć nauke i relevantnih naučnih disiplina,
Arheološki vodič Kosova 77
odrazavaju jednu prospernu civilizaciju, drugačiju i kosmopolitsku
njene antike. Pismeni dokazi, osim onih materijalnih, potvrđuju prisustvo autohtonog stanovništva koji se pretvorio od prvih elemenata
državnog formiranja Dardanskog Kraljevstva iz IV-I veka pre Hrista, u
jednoj Dardansku Provinciju u 297 godine posle Hrista, konstituirana
od samog Imperatora Diokleciana sa Ilirskim poreklom. Period Kasne
antike i Rano Srednjeg veka je jedan vremenski argumentirani period i
u prisustva mnogih toponima kao; Gradina, Gradišta, Kula, Tvrđava,
itd. Štaviše, ovi toponimi imaju značenje utvrđenih brdovitih naselja
sa okružnih zidovima i dokumentirani unakrsno i poprećno tokom
istraživačkih ekspedicija i sistematskih istraživanja na teritoriji Kosova
od druge polovine prošlog veka i koji su nastavljeni do današnjih dana.
Prema pisanim izvorima antičkog autora Prokopa od Cezareje, u njegovom delu De Adificiies (‘nadgradnje’), pisao je da je imperator Justinian
Veliki, Dardanskog porekla, započeo jedan ‘razrađen’ program izgradnje i nadgradnje unutar i oko Dardanije, izgradnjom 8 novih utvrđenja i
nadgradnjom drugih 61 postojećih, deo koji je bio ponovno upotrebljen
tokom celog srednjog veka.
78 Arheološki vodič Kosova
190
191
192
Vrela
Selo Vrela prostire se oko 7 km na zapadu od Istoka.
Arheološka iskopavanja izvedena tokom 2010 godine otkrili su jednu
ranohrišćansku crkvu iz IV-VI vekova našeg vremena sa ne velikim
dimenzijama. Veoma blizu ove crkve nalazi se nekropola koji se treba
povezati sa gore-navedenim naseljem.
Tamo je otkriven jedan veliki grob tipa kripte sa dimenzijama;
dužina 2.80m, širina 1.40m i visina 1.40m, koja je izgrađena u obliku
polukruga. Grob je orijentiran u pravcu istok - zapad a na zapadnoj strani je ulazna kapija sa sadašnjom dimenzijom 0.6m, takođe izgrađena
u obliku polukruga. Grob je izgrađen kamenom tipa plavac u kojem su
posmrtni ostatci muškarca koji je sahranjen in takt prema hrišćanskom
ritualu, pronađeni su u ovome grobu.
193
Fig. 190. Lokacija lokaliteta u selu Vrelo
Fig. 191. Pogled groblja-kripte crkve u Vrelu.
Fig. 192. Pogled svoda groblja-kripte.
Fig. 193. Posmrtni ostaci otkriveni in situ unutar
groba u crkvi u Vrelu.
Arheološki vodič Kosova 79
194
Mališevska Banja
195
U selu Banja, pozicionirana jugoistočno od grada Malishevo, na
levoj strani reke Miruša, nalazi se arheološki lokalitet poznat po toponimu
Trojet e Vjetra. Arheološki lokalitet nalazii se na brdascu na kome je podignuta humka koja je podignuta tokom Gvozednog doba da bi se ponovno
upotrebila u Rano Srednjevekovno doba.
Istraživanja, odnosno, izvedena arheološka iskopavanja na ovom
arheološkom nalazištu tokom 2005 godine, otkrtila su tragove grobova sa
konstruksijom od kamenih ploča i bogati arheološki inventar,posebno se
istice nakit tipičan za Rano Srednjevekovno doba, kao; bronzano prstenje,
narukvice i nekoliko ogrlica sa simbolom hrišćanskog krsta.
197
196
Fig. 194. Lokacija lokaliteta Mališevska Banja.
Fig. 195. Pogled sa vazduha lokaliteta Mališevska Banja.
Fig. 196. Bronzani prsteni sa natpisom i dole od njih,
bronzani krstovi za ogrlice.
Fig. 197. Delimičan prikaz izvedenog iskopavanja na
nekropoli u Mališevskoj Banji.
80 Arheološki vodič Kosova
198
199
Gradina (Tvrdjava) Arilača
GRADINA-utvrđenje Arilača (IV-VI veka) nalazi se na jednom
brdu poznato kao Gradina Arilače, podignuta na jednoj veoma dominantnoj poziciji, zapadno od sela sa istim imenonom, oko 766 metara
nadmorske visine, i nalazi se oko 9 km jugoistočno od Kosovog Polja i
samo dva kilometara zapadno od međunarodnog aerodroma Prištine,
‘Adem Jashari’. Tvrdjava obuhvata kružni odbrambeni zid od oko 1.3
hektara.
Arheološka iskopavanja na ovome zamku su započela 2005 godine i sistematski su nastavljene do 2010 godine, ali je izvršena konzervacija i restauracija u cilju konsolidacije zidova sa ciljem njene zaštite
i očuvanja. Tokom arheoloških iskopavanja izvedenih tokomu šest
sezona otkriveni su mnogi tragovi ruševina sakralnih, profanih i utilitarnih objekata, kao: cela spoljna strana spoljneg, okružnog zida tvrdjava sa kulama, trobrodna crkva sa saskritijom, kao i dva arhitektonska
objekta, identičnih dimenzija, istovetne strukture, kružnog su oblika
i pripadaju jednom sakralnom kompleksu. Takođe obiljan pokretni
arheološki materijal kao radne alatke, nakit, novac, opeke za gradnju,
stakleni fragmenti posuda i arhitektonske strukture ukazuju na odlike
perioda kasne antike i naročito vremenski period Justiniana. Takođe na
ovom utvrdjenju ima indikacija i za ostale praistorijske epohe a posebno
za metalno doba, anticki i srednjovekovi period, koji ukazuju za kontinuitet života u utvrdjenju.
200
201
Fig. 198. Lokacija tvrdjave u Arilaču.
Fig. 199. Fotografija iz vazduha tvrdjave u Arilaču.
Fig. 200. Pogled na brdo u Arilači.
Fig. 201. Pogled na nekoliko kvadrtat tokom istrazivanja
unutar tvrdjave.
Arheološki vodič Kosova 81
Gradina (Tvrdjava)
Pograđe
202
203
204
Gradina (Tvrdjava)u Pograđe nalazi
se u selu sa istim nazivom, pozicionirana u klisuri Lapušnice i ima nadmosrku visinu od 567 m. Gradina je
pozicionirana samo 10 kilometara
jugoistočno od Gnjilana u podnožje
brda pored reke Binačka Morava.
Planimetria citadele Tvrdjava u Pograđu, ima oblik jednog
ne redovnog pentagona, dok južni
zid glavne kule ima ulogu odbrambenog zida citadele. Na najvišem
delu sačuvani su tragovi jedne kule
osmatračice, čiji zidovi idu do deset metara visine i koja ima oblik
kvadrata sa simetričnim dimenzijama 8 metara sa 8. Takođe, i u
istaknutim delovima ove tvrđave,
nalaze se kule sa manjim dimenzijama, smeštene kao na zapadnom,
severnom i severoistočnom delu, a
na nekim mestima još su očuvani
u visini od oko 4 metara. Tvrđava
ima unutrašnju površinu od 1.2 hektara i tipična je od vremena Justiniana (VI vek), odnosno, deo je mreže
izgrađenih tvrđava u Dadaniji krajem
Kasne
205
Fig. 202. Lokacija lokaliteta u Podgrađi
Fig. 203. Pogled sa daljine tvrdjave Podgrađe.
Fig. 204. Deo stepenica unutar okružnog zida tvrdjave.
Fig. 205. Postojeći zidovi citadele tvrdjave Podgrađe.
82 Arheološki vodič Kosova
Gradina (Tvrdjava) Koriše sa
ranohrišćanskom crkvom Arheološka iskopavanja izvedene
tokom 2002 i 2004 godine na brdo iznad
Koriše poznat sa mikrotoponimom ‘Grališta’
otkrile su konture i do 207
kumentirana je osnova
ranohrišćanske crkve iz
VI veka.
Crkva se nalazi
unutar
unutrašnjeg
prostora tvrđave i ima
apsidu orijentisanu ka
istoku. Na istom delu
evidentirani su tragovi sintrona izgrađen
u skalabilnoj formi
i trapezastog oblika.
Unutar prostora oltara
evidentirani su i delovi ograde. Što se tiće
pokretnog arheološkog
materijala otkriveno je nekoliko fragmenta
keramičkih sudova koji se datiraju od praistorije i sigurno su povezane sa lokalitetom
koji pripada vremenu srednjeg Bronzanog
doba, kao i fragmenti različitih sudova kao
amfore, pitosi, keramički sudovi , itd koji se
datiraju krajem Kasne Antike, VI vek.
206
208
Fig. 206. Lokacija tvrdjave u Koriši.
Fig. 207. Pogled sa daljine tvrdjave Koriše.
Fig. 208. Pogled fotografisan sa istoka, paleohrišćanske
crkve Koriše, unutar tvrdjave.
Arheološki vodič Kosova 83
210
209
Gradina (Tvrdjava) Kastrca
Arheološki lokalitet tipa utvrdjrnja u Kastrcu, pozicioniran
oko 12 kilometara severozapadno od Suve Reke odnosno poznat i kao
Hisar Kastrca, posvedočeno je da je ovo višeslojni arheološki centar
kontinuirane upotrebe od praistorijskih vremena, tačnije od jednog
zaštićenog eneolitskog naselja, kasnije novo formiran u jednu tvrđavu
vremena Imperatora Justiniana, i da bi se ponovo upotrebio kao groblje
tokom srednjeg veka.
Na ovom arheološkom lokalitetu, prva istraživanja izvedena su
1986 godine. Arheološka istraživanja nastavljaju se tokom 2010 i 2011
godine otkrivajuči površinu od oko 500 kvadratnih metara i takođe
otkrvena je paleohrišćanska crkva i bogati pokretni arheološki materijal koji se sastoji od : radni alat od gvožđa, keramika, nakit, naušnice,
prstenje, narukvice, novčići, itd.
211
Fig. 209. Lokacija Hisara- Kastrce.
Fig. 210. Ortofotografija Hisara- Kastrce.
Fig. 211. Pogled sa daljine Hisara u Kastercu.
84 Arheološki vodič Kosova
Mala Gradina
Glogovac
Vučak
Velika Gradina
212
213
Fig. 212. Lokacija
Fig.213. Pogled brda Zamka u Vučaku
Gradina (Tvrdjava) Vučaka
U selo Vučak u podnožje šume Kasmač, oko 12 km jugozapadno od Glogovca, locirana na veoma dominantnoj poziciji, primečuju se
tragovi ruševina zidina koji prate konfiguraciju terena i formiraju Veliku
Gradinu i Malu Gradinu. Na osnovi arheološkog materijala pronađenog
ovde, posvedočeni su tragovi od praistorije to srednjeg veka. Međutim,
ova tvrdjava bila je tipična za Kasno Antičko doba i služila je kao odbrambeni sistem za lokalno stanovništvo.
Gradina (Tvrdjava) Strovca
U selu Strovсe, nalazi se Gradina (tvrdjava) poznata po imenu
Gradina kod Strovca. Ovaj arheološki lokalitet ima indikacija upotrebe
od praistorije, kasne antike i ranog srednjeg veka. Na obroncima brda,
primečuju se zidovi postavljeni u obliku kaskada, koji idu od podnozja
do vrha brda. Ovde i danas se primečuju se tragovi kula i bedema ili zidova koji okruziju ovu tvrđavue, debljine su do 2 metra. Prema konfiguraciji terena i evidentiranih tragova, pretpostavlja se da se ovde nalazio
objekat kultnog karaktera koji je možda služio lokalnim stanovnicima.
Fig. 214. Lokacija
Fig.215. Pogled brda Zamka u Strovcu
214
215
Arheološki vodič Kosova 85
217
216
Fig. 216. Lokacija Gradine (Tvrdjave) Lapušnika.
Fig. 217. Pogled brda Lapušnika.
Gradina (Tvrdjava) Lapušnika
Prostire se u podnožje planina Drenice, južno od Klisure
Lapušnika, oko 10 km jugo-zapadno opštinskog centra Glogovca. Gradina (Tvrdjava) Lapušnika imao je zid tvrdjava sa dimenzijama oko 200
sa 300 m2. Zid je imao debljinu od 2 metara i imao je kule. “Kula Tvrdjava” ima dimenzije od 10 x 10 m. Na celom lokalitetu ima opeke i ploče
iz kasnog antičkog doba.
Gradina (Tvrdjava) Lanište
Oko 1km južno od Kačanika, na uzvišici na visini od 684 metara nadmosrke visine, na lokaciji ‘Vranjak’ identifikovane se ruševine
tvrdjave gde se jasno vidi zid debljine od 1.7 m, sa relativnom visinom
od 2.5-3m (sačuvanom) izgrađen od kamena iz neposredne blizine terena, neobradjen i povezan sa krečnjačkim malterom. Izgrađeni zid je
postavljen na prirodnoj steni, dok na brdu, zid je sacuvan u duzini do
50-60 m,konture zidova prate izohipse brda. Kroz planinski prolaz, komunicira sa selom Lanište.
Fig. 218. Lokacija Gradina (tvrdjava) Laništa.
218 Fig. 219. Fotografija jednog zidnog dela tvrdjave
219
86 Arheološki vodič Kosova
220
221
Fig. 220. Lokacija
Fig.221. Pogled brda Zamka Dubobva
Gradina (Tvrdjava) Dubovca
Gradina (Tvrdjava) Dubovca pozicionirana je na brdu Čečana,
deo grebena Ćićavice nedaleko od Vučitrna, najbolje dokazuje najstariji dokaz tvrđave iz Kasnog Antičkog Perioda. Okružni zidovi koji
okružuju tvrđavu, okviruju tragove objekata i ambienta koje još nisu
iztražene.
Gradina (Tvrdjava) Topanice
Gradina (Tvrdjava) Topanice pozicioniran je oko 50 metara
severno na levoj strani puta koji povezuje selo Topanice sa selom Domorovce. Ova Gradina nalazi se na lokalitetu poznat mikrotoponimom
‘Popovce’. Prema ranijim podacima, tokom obrade zemljišta, uvek su
nalazeni tragovi kostiju, fragementi opeke, kamenih ploča, itd. Ova
tvrđava nalazi se samo 100 metara zapadno od ‘Gradevca’ Topanice,
višeslojni arheološki lokalitet. Takođe komunicira sa drugim tvrđavama
u okolini kao Gradevac iz Hodanovca i Gradevc iz Domorovca na istoku i jugoistočno od nje. Sve ove male tvrđave imalu su nadzornu ulogu vicinalnih puteva i kao takve dominiraju svojom pozicijom podignute iznad ovih puteva.
Fig.222. Lokacija tvrdjave Topanice
Fig.223. Pogled brda tvrdjave Topanice
223
222
rekë
Kriva
Kamenicë
Topanicë
Arheološki vodič Kosova 87
224
Suka Crmljan
Na jednom visokom brdu na oko
500 metara nadmorske visine, na severnoj strani sela Crmljan, sa dominantnom
geostrateškom pozicijom, pozicionirana je Suka Crmljan jedno aheološko
nalazište poznato kao Gradina (tvrdjava) Crmljana. Njegovi zidovi prate izohipse stenovite terenske konfiguracije sa
površinom od oko 1.3 hektara.
225
226
Suka Crmljan ima sve osobine
jedne tvrđave Kasne Antike, ali na osnovi
arheološkog dokumentiranja, tu je dokazano kontinuitet života od Gvozdanog
Perioda do Rano Srednjovekovnog doba.
Posebnost ovog utvrdjenja je vizuelno komuniciranje sa; tvrdjavom u Dollc i tvrdjavom kod Jerine iz Podgrađa iz Kline na
severu, sa tvrdjavom u Radavac i onoj u
Jablanice iz Peći na severozapadu, grad
Djakovica vidi se na horizontu u pravcu
jugozapada, tvrđava Zatrica iz Orahovca
vidi se na severoistoku- istoku, kao i prema jugu pokazuju se pejsaži brda i polja
koji idu do podnožja planine Paštrika.
Fig. 224. Lokacija Suka Crmljan.
Fig. 225. Ortofotografija Suka Crmljan
Fig. 226. Pogled sa daljine brda Suke u Crmljanu.
88 Arheološki vodič Kosova
227
Ruševine lokacije izgrađene
tvrđave iz Gvozdenog Doba sa velikim
intenzitetom stanovanja posebno tokom
kasne Antike i rano Srednjovekovnog
doba arheološki lokalitet ‘Gradište’, nalazi
se na vrhu brda Zatrića, na nadmorskoj
visini 1039 metara. Ovaj ‘grad tvrđava’
tipa je višeslojnog naselja, podignut na
jednoj ravni koja prati izohipse terena
upotrebljavajući i njenu prirodnu zaštitu.
Zatrić
Na celu tvrđavsku površinu kao
i na “Arat e Gradishtës (Gradiške njive)”,
koja se nalazi na terasirana deo blizu
tvrđave, dokumentirani su fragmenti
sudova od pečene gline, različitih doba
kao iz; Gvozdenog doba, Helenističke
epohe, Kasne Antike i Srednjovekovnog
perioda.
Međutim,
posebnost
ovog
arheološkog lokaliteta sa karakterom
tvrđave stoji na činjenici identifikacije od
strane Italijanskog specialiste za Stenovitu Umetnsot za praistorijsko drevno
doba ogledane u znacima i simbolima
koji su kreirani od ljudske ruke pre
sedam miljenuma.
228
229
Fig. 227. Lokacija Gradište Zatrića
Fig.228. Pogled brda - tvrdjave Zatrića
Fig. 229. Pogled sa daljine brda Zatrića.
Arheološki vodič Kosova 89
229
230
Gradina (Tvrdjava) Veletina
Tvrđava Veletina nalazi se oko pet kilmetara jugoistočno od
arheološkog lokaliteta Ulpiane, i oko 1.5 kilometara severozapadno od
Janjeva, pozicionirana na brdovitom delu sela Šaškovac koje je jedno
‘osrtvo’ unutar Opštine Priština, iako fizički nije deo nje.
Gradina (Tvrdjava) se nalazi na brdu Veletin i njegova maksimalna visina ima tacku od 970 metara nadmorske visine. Geostrateška
pozicija lokaliteta tvrdjava, sa pogledom prema antičkim rudnicima na
njenom istočnom delu, i na drugoj strani , jasna posmatračka pozicija
na zapadnom delu koja totalno komunicira sa Ulpianom koja se nalazi u ravnici,
čini ovu tvrđavu jednu veoma važnu tačku
celog ovog arheološkog prostora.
231
232
Izvedena arheološka iskopavanja
tokom osamdesetih godina, rezultirali
su činjenicom da je Tvrdjava bila upotrebljavana od ranih doba eksploatacije ruda
i topljenje metala i u kontinuitetu je bila
ponovo upotrebljena i rekonstruirana
tokom vremenskih perioda kao iz; praistorije, rimske, kasne antike i Srednjovekovnog doba.
Fig. 230. Lokacija tvrdjave Veletina
Fig. 231. ortofotografija brda.
Fig. 232. Pogled sa daljine na Veletin
90 Arheološki vodič Kosova
Grabovac
233
234
Lokacija Donji Grabovac nalazi se u
blizini reke Drenica, oko 9 km zapadno od
Kosovog Polja. U susedstvo Beriše, na mestu poznatom sa imenom “Bahçe” početno
tokom 2004 godine i kasnije i tokom nekoliko sezone iskopavanja, evidentirani su
tragovi jednog groblja sa inhumacijom (skeletno sahranjivanje) iz Ranog Srednjovekovnoge perioda.
Ovde je evidentirano desetak grobova, i večina njih očuvani su skeleti u veoma
dobrom stanju, osim dva groba kojima je
nedostajala lobanja. Orijentacija skeleta bila
je prema Zapadu-Istoku (što znači glava
ka zapadu dok su noge ka istoku). Takođe
sakupljen je znatan materijal fragmenata
srednjovekovne glazirane keramike kao i
pronađeni su fragmenti praistorijske keramike.
Ono što više skreče pažnju je inventar grobova Arbnorske kulture koja se
uglavnom sastoji od nakita, oružja, radnih
alata, keramike i veoma retko staklenih sudova. Od inventara se izdvaja nakiti, koji, koji
obuhvata različitu vrstu objekata. Najvrednija
nalazi su bronzana prstena, narukvice, jedna
od njih je tordirana (uvrnuta), jedan novčić
koji je perforiran (možda je bio upotrebljen
kao privesak na lancu) i par granuliranih
naušnica takođe od bronze.
235
235a
236
Fig. 233. Pogled na nekoliko groblja otkrivenih u Donji Grabovac.
Fig. 234. Radni trenutak tokom otkrivanja jednog groba.
Fig. 235. Narukvica i prsten kao inventar groba.
Fig. 235a. Narukvica i naušnice otkriveni u grobovima rano
srednjovekovnog doba u Donjem Grabovcu.
Fig. 236. Lokacija srednjovekovnog nekropola.
Arheološki vodič Kosova 91
237
238
Matičane
Filigranski radovi od zlata i srebra sa urkasnim i vrednim kamenjima kao i sa raznovrsnim motivima sa vizantijskim imitacijama
sigurno prezentiraju radove neke lokalne radionice koja veoma mnogo
pokazuje kreativne, zanatske i umetničke sposobnosti lokalnih majstora ali na drugoj strani i reflektira na dobrobit i visoki ekonomski status
pokojnika sahranjeni tu. Osim bogatog arheološkog inventara koja su
artefakti sa velikom ne definisanom vrednošću, veliki dokaz u aspektu
fizičkog antropološkog dokumentiranja pružali su ostaci kostiju (skeleta) osoba sahranjenih tu.
Nekad selo Matičane, danas predgrađe Pristine je poznat u
arheološkoj literaturi tokom evidentiranja i dokumentiranja jedne nekropole na mestu zvano kao Donji Matičane, koja na osnovi materijalne
kulture i arheološkoj hronologiji datira se negde između X-XI vekova.
Posebno na nekropoli ukazuju ostatci skeleta, u kojoj su bili sahranjeni
hrišćanski autohtoni stanovnici. Bogati i raznovrsni arheološki inventar istaknut je različitim ukrasima dekorativne ženske bižuterije, veoma
visokog kvaliteta kao u radu tako i u materijalu, ovo su dokazi jedne
bogate prošlosti ovog regiona.
239
240
Fig. 237. Lokacija srednjovekovne grobnice u selu Matičane.
Fig. 239. Srebrni prsten otkriven u srednjovekovnoj grobnici u Matičane
Fig. 238. Minđuše pozlacene i ukrašene dragim kamenjem
Fig. 240. Srebrne minđuše otkrivene u Matičanu.
92 Arheološki vodič Kosova
Novo Brdo
241
U jednoj maloj šumi između Prilepnice i Krivereke, oko 30-35
km zapadno od Gnjilana i oko 39 kilometara jugo-istočno od Prištine,
sačuvane su ruševine srednjevekovnog grada i tvrđave Novo Brdo.
Prema otkrivenim dokumentacijama do danas, Novo Brdo, sa ovim
imenom spominje se po prvi put prvih decenija XIV veka, sa imenom
Nuovo Monte.
Srednjevekovni grad bio je rudarsko naselje i još danas sačuvani
su delovi zidova, odbrambenih kula, kao i tragovi temelja nekih sakralnih monumenata prostora tvrđave. Tvrđava ili Kaljaja se sastoji od
Gornjeg Grada i Donjeg Grada, izgrađen na brdu Novog Brda. Donji
grad, odnosno PodKalaja prostire se u brda, istočno i jugoistočno do
rudnika pod Velike Planine. Gornji Grad izgrađen na najvisem delu
brda, dok ispod njega prema zapadu, prostire se donji grad sa osnovom
u obliku lepeze.
Grad ima pristup
samo sa istočne strane. Prema
drugim delovima, nagib brda
je veoma strm u pravcu doline. Na istočnoj strani, teren
se gradualno podiže i prolazi
na jedno drugo manje brdo,
na gornji plato gde se nalaze
ruševine jedne velike srednjovekovne crkve tipa katedrale.
242
243
Kalaja
Fig. 241. Lokacija
Fig.242. Pogled na brdo Zamka Novo Brdo.
Fig. 243. Fotografija sa vazduha tvrđave Novo Brda
Arheološki vodič Kosova 93
244
Prizrenska Kalaja
Istorijski grad Prizrena poseban po lokaciji, i poseban po gradjevini grada, stambenih struktura
i vernakularnoj arhitekturi, među
desetinama kulturnih spomenika,
245
poseban je i po jedinstvenom tvrdjavi
poznatoj kao Kaljaja, koji tokom svog vekovnog postojanja nosi mnogo
evidentnih tragova raznovrsnog kulturnog nasleđa od antike do danas.
Sama izuzetna geo-strateška pozicija, njen strukturni integritet, širok
pregledni horizont , svi ovi faktori dokazuju monumentalne vrednosti
ove kulturne celine.
Kaljaja pozicionirana je na jednom dominantnom brdu na
istočnom delu grada Prizrena, na jednoj strateškoj poziciji, prateći
morfološke karakteristike prirodnog terena. Arheološka iskopavanja
izvedena tokom 1969 godine i opet tokom 2004, 2009-2011 godina,
rezultirali su otkrivanjem infrastrukture,
246
koja se predstavlja sa zidovima (bedemima)
ojačane kulama, kazamatima, lavirintima,
skladišta kao i niz objekata unutar njega. U
aspektu izgradnje odvojen je na tri poseb Fig. 244. Pogled sa daljine na Gradinu (tvrdjava) Prizrena.
Fig. 245. Pogled sa vazduha zamka Prizrena
Fig. 246. Lokacija Prizrena
94 Arheološki vodič Kosova
246
247
248
na kompleksa koji su poznati
kao; Gornj Grad, Donji Grad
i Južni Grad, dok u aspektu
tvrđave po vekovima, ona pripada različitim periodima kao;
Antičko doba, Period Vizantijske vladavine, Srednjovekovni
i period vladavine Otomanske
imperije.
Kaljaja (Tvrdjava) Prizrena je jedan od najkapitalnijh
spomenika kulturno istorijskog
nasleđa Kosova i poznata je kao
otvoreni muzej.
249
250
Fig. 247. Fotografija unutar Kaljaje.
Fig. 248. Pogled Kaljaje sa daljine
Fig. 249. Glavna kapija Kaljaje.
Fig. 250. Pogledi kazamata Kaljaje.
Arheološki vodič Kosova 95
Muzej Kosova
251
Muzej Kosova je najranija institucija kulturnog nasleđa i osnovan je
u cilju istrazivanja, čuvanju, restauracije-konservacije i prezentacije pokretnog arheološkog nasleđa za teritoriju Republike Kosova. Institucija Muzeja
Kosova nalazi se na jednom posebnom objektu kao u arhitekturi tako i po
lokaciji, odnosno nalazi se u starom jezgru centra grada. U stvari, Muzej
Kosova postoji od 1949 godine, međutim objekt Muzeja je izgrađen 1889
godine i projektiran je prema stilu izgradnje takozvani Austro-Ugarski i
u stvari imao je kao destinaciju raspoređivanje visoke vojne komande tog
vremena.
Muzej se sastoji od 3 sale ili galerije od kojih jedna služi kao sala
za Stalnu Arheološku izložbu, ali su eksponati izloženi i u unutrašnjosti
dvorištu Muzeja kao i u lapidariumu odnosno ‘Arheološkom Parku’koji se
nalazi odmah blizu Muzeja na njenogovoj desnoj strani. Ispod Muzeja u
njegovim podrumima, nalaze se skladišta
hiljadu nalaza, artefakata i pokretnih frag- 252
menata arheološkog materijala koja su sistemirani i čuvaju se u posebnim uslovima i
posebnom negom.
Kao zaključak treba istaći da u
istom objektu Muzeja Kosova, odnosno na
njegovom trečem spratu, nalazi se radni
ambijenti Arheološkog Instituta Kosova, 253
ova naučna-profesionalna i kompetentna
institucija za arheološka istraživanja na celoj teritoriji Republike Kosova.
Fig. 251. Muzej Kosova.
Fig.252. Deo arheološke izložbe
Fig. 253.Na desno strani puta, lapidarium muzeja.
96 Arheološki vodič Kosova
Mape:
Neolitska Arheološka nalazišta
Eneolitska (Bakarno Doba) Arheološka nalazišta
Bronzano Doba Arheološka nalazišta
Gvozdeno Doba Arheološka nalazišta
Arheološka nalazišta Rimskoga Doba
Arheološka nalazišta Kasne Antike i Srednjeg Veka
Arheološki lokaliteti u neo
tlu
kosova
Arheološki lokaliteti
u neolitsko doba natlu kosova.
I
b
ar
Leposavić
14
Ga
ziv
6
5
4
od
a
Zvečan
I ba r
Zubin Potok
CRNA GORA
Mitrovica
11
Klin
Vučitrn
a
Istok
2
22
Skenderaj (Srbica)
8
Sitnica
Isto
čk
Obilić
a
P e ćs k
Re
a
B
i str
ica
ka
e n i ca
Dr
Peć
Glogovac
Klina
P
Kosovo P
G r ač
Dečani
D e ča n
ska Bistri c a
Lip
M i ru š a
do
Ra
Mališevo
nić
Junik
an
21
Štimlje
Kr
a
en
Orahovac
Ðakovica
Ere
U
Suva Reka
nik
op
lug
a
7
T
B
eli
Dr
i
m
Le
Štrpce
Prizren
1
Pr
izr
en
sk
a
Bi
ica
str
Dragaš
ALBANIJA
Legenda
1 Vlašnja
2 Rudnik
98 Arheološki vodič Kosova
3 Varoš
4 Žitkovac
13
14
15
16
Gladnice
Sočanica
Parteš
Nosalje
olitsko doba na
SRBIJA
Lab
Podujevo
12
Ba
tlav
a
8
9
c
ova
Bad
Polje
n ka
Neolitska Arheološka
nalazišta
a
Re k
10 20
a
Kriv
PRIŠTINA
Novo Brdo
13
Kamenica
Gračanica
pljan
Gnjilane
19
B in
15
Uroševac
Klokot
3
N
e
o ra
va
17
16
Vitina
ro
di m
ka
a
pe n c
18
ač ka M
Kačanik
Ðeneral Janković
MAKEDONIJA
0
10
20
40 Kilometers
Legenda
1.
Vlašnja
2.
Rudnik
3.
Varoš
4.
Žitkovac
5.
Karagač
6.
Valač
7.
Raštane
8.
Bariljevo
9.
Devet Jugović
10. Predionica
11. Fafos
12. Surkiš
13. Gladnice
14. Sočanica
15. Parteš
16. Nosalje
17. Donja Budriga
18. Klokot
19. Rabovce
20. Bolnica - Priština
21. Donje Ćupevo
22. Rakoš
Arheološki vodič Kosova 99
Arheološki Lokaliteti u Ene
Doba
na
tlu
Kosova
Arheološki Lokaliteti
u Eneolitsko
(Bakarno)Doba
na tlu Kosova.
I
b
ar
Leposavić
Ga
ziv
od
a
9
I ba r
Zvečan
Zubin Potok
CRNA GORA
Mitrovica
10
Klin
Vučitrn
a
Istok
Skenderaj (Srbica)
Sitnica
Isto
čk
Re
a
B
i str
ica
ka
e n i ca
Dr
Peć
Glogovac
Klina
Dečani
6
Obilić
a
P e ćs k
D e ča n
P
Kosovo P
ska Bistri c a
Lip
M i ru š a
do
Ra
nić
Junik
Mališevo
Štimlje
Kr
a
en
Orahovac
Ðakovica
Ere
nik
op
lug
a
2
U
Suva Reka
T
B
eli
Dr
i
m
L
Štrpce
Prizren
8
Pr
izr
en
sk
a
Bi
ica
str
Dragaš
ALBANIJA
Legenda
1 Gornje Gadimlje
2 Hisare
100 Arheološki 3vodič
Kosova
Veletin
4 Domorovce
5 Stanišor
eolitsko (Bakarno)
SRBIJA
Lab
Podujevo
Ba
tlav
a
c
ova
Bad
7
Gračanica
a
Re k
Polje
a
Kriv
PRIŠTINA
Novo Brdo
Kamenica
3
pljan
4
5
M
va
ka
Uroševac
Bin
ač
Eneolitska (Bakarno
Doba) Arheološka
nalazišta
Klokot
N
e
Vitina
ro
ka
e n ac
di m
Le p
Gnjilane
or
a
1
Kačanik
Legenda
1.
Gadime e Epërme / Gornje Gadimlje
2.
Hisar / Hisare
3.
Veletin / Veletin
4.
Domorovc / Domorovce
5.
Stanishor / Stanišor
6.
Raskovë / Raskovo
7.
Glladnicë / Gladnice
8.
Vlashnje / Vlašnja
9.
Karagaç / Karagač
10. Fafos / Fafos
Ðeneral Janković
MAKEDONIJA
0
10
20
40 Kilometers
Arheološki vodič Kosova 101
Arheološki Lokaliteti u Bron
tlu Lokaliteti
Kosova
Arheološki
u Bronzano Doba na tlu Kosova.
I
b
ar
Leposavić
Lab
Ga
ziv
7
od
a
Po
Zvečan
I ba r
Zubin Potok
8
Klin
CRNA GORA
Mitrovica
a
Vučitrn
Istok
Skenderaj (Srbica)
Sitnica
Isto
čk
R
a
P e ćsk
a
B
i str
ica
en i c a
Dr
Glogovac
Klina
PRIŠ
Kosovo Polje
G rač
1
Dečani
D e ča n
ska Bistri c a
a nka
2
Lipljan
M i ru š a
do
Ra
Mališevo
nić
Junik
5
Obilić
ek
a
Peć
Štimlje
Kr
en
Orahovac
a
Ðakovica
E re
Uroše
Suva Reka
nik
lug
a
eli
Dr
3
op
B
T
6
i
m
Le p
e n ac
Štrpce
4
Prizren
Pr
izr
en
sk
a
Bi
ica
str
Dragaš
ALBANIJA
Legenda
Riđevo - Iglarevo
Boka Prčevo
3 Rogovo
102 Arheološki
vodič Kosova
4 Koriša
5 Donja Brnjica
1
2
M
nzano Doba na
SRBIJA
odujevo
Ba
tlav
a
13
11
a
Kriv
ŠTINA
12
Novo Brdo
Kamenica
Gračanica
va
M
or
a
Gnjilane
Bronzano Doba
Arheološka
nalazišta
ka
evac
Bin
ač
Klokot
10
N
e
Vitina
ro
di m
ka
c
a
Re k
c
ova
Bad
9
Kačanik
Ðeneral Janković
MAKEDONIJA
0
10
20
40 Kilometers
Legenda
Rigjevë - Gllarevë / Riđevo - Iglarevo
1.
2.
Boka e Përçevës / Boka Prčevo
Rogovë / Rogovo
3.
4.
Korishë / Koriša
5.
Bërnicë e Poshtme / Donja Brnjica
6.
Ponoshec / Ponoševac
Karagaç / Karagač
7.
Lushtë / Ljušta
8.
Glladnicë / Gladnice
9.
10. Varosh / Varoš
11. Grashticë / Graštica
12. Ulpianë / Ulpiana
13. Teneshdoll / Teneš Do
Arheološki vodič Kosova 103
Arheološki Lokaliteti u Gvoz
tlu
kosova
Arheološki Lokaliteti
u Gvozdeno doba na tlu kosova.
I
b
ar
Leposavić
Ga
ziv
od
a
Zvečan
I ba r
Zubin Potok
CRNA GORA
Mitrovica
Klin
Vučitrn
a
Istok
10
Sitnica
čk
Re
Obilić
a
P e ćs k
Skenderaj (Srbica)
Isto
11
a
B
i str
ica
ka
e n i ca
Dr
Peć
Glogovac
Klina
PR
6
Kosovo Po
G r ač
Dečani
D e ča n
ska Bistri c a
Lipl
M i ru š a
do
Ra
Mališevo
nić
Junik
an
1
Štimlje
Kr
Orahovac
a
en
Ðakovica
Ere
7
B
eli
plu
ga
13
9
5
Dr
2
Ur
Suva Reka
17
nik
To
4
i
m
14
Le p
Štrpce 16
Prizren
Pr
izr
en
sk
a
Bi
ica
str
Dragaš
ALBANIJA
Legenda
1 Boka Prčevo
2 Rogovo
3 Donja Brnjica
104 Arheološki
vodič Kosova
4 Ponoševac
5 Ðinovce
14
15
16
17
Romaja
Teneš Do
Donja Bitinja
Samodreža
zdeno doba na
SRBIJA
Lab
Podujevo
Ba
tlav
a
15
3
n ka
c
ova
Bad
Novo Brdo
a
Re k
olje
a
Kriv
RIŠTINA
Kamenica
Gračanica
ljan
12
Gvozdeno Doba
Arheološka
nalazišta
va
ka
M
or
a
Gnjilane
a
Bin
roševac
č
8
Klokot
N
e
Vitina
ro
di m
ka
a
pe n c
Kačanik
Ðeneral Janković
MAKEDONIJA
0
10
20
40 Kilometers
Legenda
1.
Boka Prčevo
2.
Rogovo
3.
Donja Brnjica
4.
Ponoševac
5.
Ðinovce
6.
Belaćevac
7.
Fšej
8.
Vlaštica
9.
Široko
10. Ljubožda
11. Pećka Banja
12. Gornje Gadimlje
13. Hisare
14. Romaja
15. Teneš Do
16. Donja Bitinja
17. Samodreža
Arheološki vodič Kosova 105
Nekoliko Arheoloških lokali
rimskoga
tlu
Nekoliko
Arheoloških lokaliteta doba
tokom rimskoga na
doba na tlu
kosova kosova
I
b
ar
Leposavić
1
Lab
Ga
ziv
od
a
P
Zvečan
I ba r
Zubin Potok
CRNA GORA
Mitrovica
Klin
Vučitrn
a
Istok
3
6
ica
Re
Obilić
a
B
i str
čk
21
a
Sitnica
Isto
P e ćs k
Skenderaj (Srbica)
5
Peć
ka
27
e n i ca
Dr
28
15
16
Glogovac
Klina
Dečani
Bi s
ca
tri
Lipljan
M i ru š a
do
Ra
26
Mališevo
nić
Junik
Kosovo Polje
Gr a čan k
17
22 Deč an ska
PRIŠ
10
12
Štimlje
Kr
a
en
Orahovac
29 Ðakovica
Ere
Suva Reka
nik
op
lug
11
a
Uroš
20
24
T
B
eli
Dr
i
m
Le p
Štrpce
Prizren
Pr
izr
en
sk
a
Bi
4
ica
str
Dragaš
ALBANIJA
Legenda
1 Municipium DD (Sočanica)
2 Vindenis (Glavnik)
3 Pestovo
106 Arheološki
vodič Kosova
4 Poslište
5 Staro Dvorane
13
14
15
16
17
Nikodim
Sopotnice
Zlokučane
Fab.Bat (Peć)
Nepoznati Municipium (Drsnik)
ena
iteta tokom
a
SRBIJA
Podujevo
2
Arheološka nalazišta
Rimskoga Doba
Ba
tlav
a
a
Kriv
ŠTINA
ka
9
a
Re k
c
ova
Bad
Novo Brdo
Kamenica
Gračanica
19
23
n
Gnjilane
a
B in
Klokot
13
N
e
Vitina
ro
di m
ka
ac
čk
a
7
ševac
a
M
or
av
18
14
Kačanik
25
8
Ðeneral Janković
MAKEDONIJA
0
25
26
27
28
29
Kotlina
Rastavica
Tušilje
Tica
Jahoc
10
20
40 Kilometers
Legenda
1.
Municipium DD (Soçanicë) /
Vindenis (Gllamnik) / Vindenis (Glavnik)
2.
3.
Pestovë / Pestovo
4.
Poslishtë / Poslište
Staradran / Staro Dvorane
5.
6.
Cërcë / Crnce
7.
Vërban / Vrban
8.
Paldenicë / Palivodenica
Municipium Ulpiana (Graçanicë)
9.
/ Municipium Ulpiana (Gračanica)
10. Statio Viciano (Uglarë) / Statio Viciano
(Ugljare)
11. Nerodime e Poshtme / Donje Nerodimlje
12. Çifllak / Čiflik
13. Nikadin / Nikodim
14. Sopotninë / Sopotnice
15. Zllakuçan / Zlokučane
16. Ish Fabrika e Baterive (Pejë) / Fab.Bat (Peć)
17. Municipium i Panjohur (Dërsnik) / Nepoznati
Municipium (Drsnik)
18. Velekincë / Velekince
19. Gushtericë e Poshtme / Donja Gušterica
20. Zaskok / Zaskok
21. Banjicë / Banjica
22. Çellopek / Čelopek
23. Dobratin / Dobrotin
24. Sopi / Sopine
25. Kotlinë / Kotlina
26. Rastavicë / Rastavica
27. Ticë/ Tica
28. Tushilë / Tušilje
29. Jahoc /Jahoc
Arheološki vodič Kosova 107
Nekoliko arheoloških lokal
ne antike i ranog srednjek v
Nekoliko arheoloških lokaliteta tokom kas-ne antike
i ranog srednjek veka na tlu kosova
I
b
ar
Leposavić
25
Ga
ziv
od
a
Zvečan
I ba r
Zubin Potok
CRNA GORA
Mitrovica
Klin
Vučitrn
a
Istok
26
20
1
Skenderaj (Srbica) 11
čk
Re
8
a
a
B
i str
ica
ka
Obilić
e n i ca
Dr
Peć
7
D
16
Glogovac
Klina
Dečani
Sitnica
Isto
P e ćs k
a Bistri c a
e ča nsk
Kosovo
G ra
3
9
L
M i ru š a
do
Ra
nić
Junik
Mališevo
13
2
Štimlje
14
Kr
a
en
Orahovac
27
24Ðakovica
Ere
nik
6
Suva Reka
28
op
lug
22
a
T
B
eli
Dr
i
m
5
Štrpce
Prizren
19
Pr
izr
en
sk
a
Bi
ica
str
Dragaš
ALBANIJA
Legenda
1 Vrela
2 Mališevska Banja
3 Gradina kod Ariljače
108 Arheološki4 vodič
Gradina
kod Podgrađe
Kosova
5 Gradina kod Koriše
6 Gradina kod Kostrca
14
15
16
17
18
19
Zatrić
Veletin
Donji Grabovac
Matičane
Gradina - Novo Brdo
Gradina - Prizren
27
28
29
30
31
Grad
Bela
Grad
Grad
Grad
liteta tokom kasveka na tlu kosova
SRBIJA
Lab
Podujevo
Arheološka nalazišta
Kasne Antike i Srednjeg Veka
Ba
tlav
a
o Polje
21
ača n ka
c
ova
Bad
a
Re k
17
a
Kriv
PRIŠTINA
Novo Brdo
18
Gračanica
Kamenica
15
29
31
12
Lipljan
va
4
ka
M
or
a
Gnjilane
Uroševac
B
Klokot
23
N
30
e
Vitina
ro
ka
e n ac
di m
Le p
č
ina
Kačanik
10
Ðeneral Janković
MAKEDONIJA
0
10
dina - Orahovac
Crkva
dina kod Janjevo
dina kod Grnčare
dina kod Kamenica
20
40 Kilometers
Legenda
Vrellë / Vrela
1.
Banja e Malishevës / Mališevska Banja
2.
Kalaja e Harilaqit / Gradina kod Ariljače
3.
Kalaja e Pogragjës / Gradina kod Podgrađe
4.
Kalaja e Korishës / Gradina kod Koriše
5.
Kalaja e Kastërcit / Gradina kod Kostrca
6.
Kalaja e Vuçakut / Gradina kod Vučak
7.
Kalaja e Strovcit / Gradina kod Strovce
8.
Kalaja e Llapushnikut / Gradina kod Lapušnik
9.
10. Kalaja e Llanishtës / Gradina kod Lanište
11. Kalaja e Dubocit / Gradina kod Dubovac
12. Kalaja e Topanicës / Gradina kod Topanica
13. Suka e Cërmjanit / Suka Crmljan
14. Zatriq / Zatrić
15. Veletin / Veletin
16. Graboc i Ultë / Donji Grabovac
17. Matiçan / Matičane
18. Kalaja e Novobërdës /Gradina kod Novo Brdo
19. Kalaja e Prizrenit / Gradina kod Prizren
20. Cërcë / Crnce
21. Ulpianë (Justiniana Secunda) / Ulpiana (Justiniana Secunda)
22. Nerodime e Poshtme / Donje Nerodimlje
23. Nikadin / Nikodim
24. Jahoc / Jahoc
25. Anina / Anina
26. Çeçan / Čečan
27. Gjyteti i Rahovecit/ Gradina kod Orahovac
28. Bellacërk / Bela Crkva
29. Gradina e Janjevës / Gradina kod Janjevo
30. Kalaja e Gërnçarit / Gradina kod Grnčare
31. Kalaja e Kamenicës / Gradina kod Kamenica
Arheološki vodič Kosova 109
Download

24.04.2012Arheološki vodič Kosova