1 8 .Y U Z Y I L D A
B a g k e n t i ng e r i l e m e s iv e y e n i d e n i n g a s r
isrRN
aur:
istanbul imparatorluSun resmi baqkenti olarak konumunu ve
ayrrcahklannr hiEbir zaman yitirmediyse de Osmanh padiqahlan 1658-
UZLA$MA ueYENiDEN
YAPILANMA
o0ruevi
Tiilay Artan
1703 yllan arasmda Edirne'den htlktim siirdiiler. Bu geliqmedeoncelikle
Kopriiln Mehmed Paqa'runfa?k ettigi bir ihtiyacrn, gehirde srk srk
ayaklanmalara yol agarak sarayr, hatta bizzat padiqahr tehdit eden fesat
ve erltrika gruplanndan (geng)hiiktmdan uzak tutma isteginin payr
vardr; ancak imparatorluk bagkentinde qok biiyiik boyutlara varan sara)harcamalannr krsma aciliyeti de bu degigiklikte rol oynadr.
1.7. yiJrzy:Irnikinci yansrnda Edirne bir menzil gehri olmaktan grkrp
miitevazr, kendi halinde bir saray gehrine doniigtii; bir yandan da yeni
yerlegimi gekici krlan, hayr ve hasenat iqleri iqin yeni ortamlar yaratan,
ekonomik geligmeyi beslemeyebagladr. Istanbul ise durgunla$tr; yangmlar
ya da depremler sonucu birEok boltimti tiimiiyle yok olan suriqi
mahalleleri adrm adrm yoksullagma si.irecinegirdi. Bu donemde saltanat
tarafindan uygulamaya koyulan arutsal olgekli mimari projeler iki
giriqimle srnrrh kaldr; bunlardan biri, Venediklilerin Limni (Lemnos) ve
Bozcaada'yr (Tenedos) iqgal etmekte oldu$u srrada bagkenti korumaya
yonelik olarak Qanakkale Bogazr'run Ege'ye aqrlan a$znda inga edilen iki
biiyiik kale (1658-59), ikincisi de HaliE'in agznda sahilebakan bir cami
ve kirlliyesinin tamamlanmasrydr (1661-65). Her iki projenin de banisi
padigahrnannesiHadice Turhan Sult'an'dr.1
Bi.itiin bu de$igimler "Avcl" lakaph IV. Mehmed'in saltanat
donemine (1,648-87)rastladr. Yonetimi giiEli.iKopriilii ailesinden vezirlere
brrakan padiqah, istanbul'a yalnrzca devlet torenlerinde hazr bulunmak
iqin dondii. Bu krsa ziyareieri srrasnda bile gerek Topkapr Sarayr'nda.
gerek Begiktaqsahilindeki yazhk saraydahemen hiE kalmad:' Hatta
padiqah Eogu kez imparatorlugunun baqkentine girmez, orduyla birlikte
surlann drgrnda bir av merkezi olan Davutpaga Sarayr'nda konaklardr.
Saray halkrnrnrn bir gehirden obi.iri.ineta$lnmasl srrasrndasayrslzEadr,
araba, sandrk, sepet ve benzeri malzeme kullanrldr$r bilinir. IV.
Mehmed'in av partilerinde de sultan ve maiyeti qatafath at koqumlan,
yaylar, oklar, mrzraklar kullanryor, bt organizasyon ve gosterig biiyijt
harcamalar gerektiriyordu. Ancak bi.iti.inbu nesnelerdengiiniimiize hiEbir
par7a ulaqmamrqbulunuyor. Padigahrnyorucu av partileri srastnda
dinlenmesi iEin Edirne gevresindeyaprlan av kogklerinden de giiniimiize
kalan olmadr. IV. Mehmed ile maiyetinin buralarda ve Edirne'nin gok
daha otesindeki avlaklarda binlerce geyik ve diger av hayvanlarmdan
avladrklan kaydedilmigtir; bunlann hiE degilse bir boliimiiniin
boynuzlannrn anr olarak saklanmrg olmalan beklenir. Ancak bi.itiin bu
kahramanhk ve dayanrkhhk anrlan da Edirne Sarayr'nr kiil eden
yangnlarda, belki de 1875 yangmrnda yok olmuq olmah.
SANAT/E iMGE
NI. KOSTANTINIYYE_ISTANBUL:
OSMANLI IMPARATORLUGU'NUNBASKENTI' iSTANBUL'DA
Topkapr sarayr'nrnHarem Dairesi de r665'te kundaklama sonucu
Erkan ve baqkentteki.toplumsal huzursuzlu$u yansrtan yangrnda harap
oldu. Ama gerileme igindeki qehrin obtir kesimlerinden farkl olarak
sarayln y^nan boliimleri hemen yeniden inga edildi. Siyasal olarak giiglii,
hatta baskrcr olan Hadice Turhan Sultan sayesindeHarem Dairesi
yalnrzcageniqletilip yenilenmekle kalmadi, Qifte Kasrr olarak bilinen iki
Has oda da yenilerek o donem sanatrnr ornekler hale getirildi.2 iznik'ten
Eok renkli Eini tedarikinde siiregelensorunlara karqrn, kasrlann iEi drgr
biitiiniiyle Eini kaplandr. Tiimiiyle gini kaplanan bir bagka yapr da
1680'de Begiktaq'takiyazhksaraym sahilindeyeni bir divanhaneolarak
inqa edilen gcirkemli Qinili Koqk'ti (Resim 1).3
Denizin hemen kryrsrnda mavi-beyazrgrldayanbu yapr, 18. yiizyrl
boyunca srk kullanrlmaslna ve zaman zaman yenilenmesine raSmen
yazhk sarayn geri kalan bolirmleriyle birlikte yok oldu. Ama
istanbul'da o donemden giiniimirze kalabilen sayrh mimarhk
anrtlanndan birine bakmak Qinili Koqk hakkrnda bir fikir edinmemizi
saSlayabilir.a Koprtilti ailesinden sonuncu sadrazamtn adrna 18. yizyia
girilirken inga edilen Amcazade Hiiseyin Paqa Yahsr hem selamhk, hem
de harem dairesinden oluguyordu. Bo{az'tn Anadolu yakasrnda,
Anadoluhisan'nda yer alan bu yahdan giiniimiize yalntzca selamh$rn
divanhanesiulagtr. Uq yonde grkrntr yapan bu yaprda, Beqiktag'taki
Resim 1 Antoine-Ignace Melling
(1.763-1831)
Qinili Kogk, Begiktaq'taki YazLk Sarar
Voyage pittoresque de Constantinople et
des rives du Bosphore, Paris: Didot
Topkapr Sarayr Kiitiiphanesi
lstanDulr I urKrye
BIZANTION'DAN ISTANBUL'A - BIR BASKENTIN 8OOOYIL]
301
1 8 .y u z y t L D A i S t n N e u L : u z L A g M A / e Y E N | D E NY A P I L A N M AO 6 n e v i T U L A YA R T A N
Qinili Koqk'in planr tekrarlanmrqtr.Ama
divanhanenin hem drgr,hem de geniq i9 mekam
Qinili Koqk'ten Eok farkhydr. Drqandan
bakrldrgrnda,ah$ap divanhanenin geniq
pencerelerikonut mimarh$rnrn tipik
o$elerindendir. Yaprnrn iEerisi ise gene ahqap
panolarla kaplanmrq, panolarm irzeri Edirnekari
denen tarzda, gok renkli, parlak lake iqi qiEek
dolu vazo motifleriyle bezenmiqti.Panolartn her
birinde farkh bir kompozisyon kullantlmtg,
bir
Eigekler donem iEin ayrrtedici olan natiiralist
tarzda yaprlmr$tl (Resim 2).
Resim 2 Divanhane
Amcazdde Hi.iseyin Paga Yahsr
Anonim
Azize Taylan Koleksiyonu
Kat. 398 Kalemiqiahqapdolap kapa$t
18. ytrzyrhnikinci yartst
Topkapr Sarayr Miizesi
Istanbul, Tiirkiye
donUgil
istanbul'
a
hanedantnr
n
Osma nlt
Felaketlesonuqlanan1683 Viyana seferininve L699'daimzalanan
ardmdanOsmanhlarMacaristan'dan(1'526
KarlofqaAntlagmasr'run
aldrklafl topraklann btiyiik boliimiini.iHabsburglara
sonrasrnda)
brraktrlar.Bu daralmaa$rr sonuglardo$urdu.Son darbeyiiseyeniEerilerin
1703 sonbahalndakikanfi ayaklanmasrvurdu. II. Mustafa (hd. 16951,703)tahtr kardeqiIII. Ahmed'ebrraktrve yenigerilerile baqkentesnahnm
talepleriuyarmcasarayhemenistanbul'adondti. Topkapr Saraythtzla
koqklereldengegirildi,
yenilendi;istanbul'unkoru ve bahEelerindeki
onanldr,yenilendi(kat. no. 398). ItI. Ahmed'in saltanattnt(1703-1'7301
yiiceltmek amacrylaL705'teTopkaprsarayr'ndaYemiqodasr adryla
anrlanyeni bir Has Oda yaprldr.sSultarunyemekleriniyedi$ibu odamn
duvarlarrgeneEdirnekariiisluptalake iqi ahqappanolarlabezenmiqtirnati.iralisttarzdakibu vazoylaqiEek
Hepsi parlak renklerdecanlandrnlmr$
ve tabaklameyveresimlerialmagrkolarak aralannayerleqtirilmiqaynalarla
qevirir (Resim3).
odayrbir giEekbahEesine
FAni,nazik ve narin, rqrltrhnesnelerebir ilginin uyandr$rbu
donemdeOsmanftsanatlalnm iqinediiqtii$ii ataletnihayetaqrnmaya
bagladr.Edebiyatve resimgibi osmanh miizi$inin de bu donemde
. 16.yizyl sonlarmakadar iian
kendineozgi.ibir sesbuldu$u soylenebilir
formlan etkisindeolan repertuvargiderekmarjinalleqirken,18. yiizyrhn
baqlannagelindigindeosmanh miizi$i artrk iran kahplanndanbi.iyiik
olEiideaynlmrqtr.DolayrsrylaFarsEaqarkrsozlerininyerini de Tiirkqe
metinleraldr (kat. no.428).
III. Ahmed yarlm yiizyrlhk bu aradansonrabaqkenti
ve oyafiyacak,Istanbullularahanedanrngeri
hareketlendirecek
dondtigtiniihatrrlatacakyeni bir dizi emperyalkutlama ve torenini de
hayatageqirdi.istanbul'dasiyasiortam hAlAgergindi;bunda yalnrzca
SANATve |MGE
iSTANBUL'DA
III. KOSTANTINIYYE-ISTANBUL:OSMANLI IMPARATORLUGU'xIX BA$KENTI >
Resim 3 III. Ahmed,in Has Odasr
YemiqOdasr
1.705
Topkapr Sarayr Harem Dairesi
Saradenizbolgesindeberirmekteoran Rus
tehdidinindegil, iE
gzngmala'n da payr vardr. Sartanattorenlerini
canlandrrmave halka agrk
kenael kutlamalar bigimindeyenidenkurgulama
girigimi kapsamrnda1g.
yuznln ilk Eeyresinde
haned6nevliliklerininkutlandrgrbirEok
biiyiik
dig'un alayr dizenlendi.Irki 170g'de,sonrakile
r 1709,d,a
ve 1710,d,a
ofmak izere diirt osmanh prensesipadigah
tarafndanevlendirildi.
Titizlikle seEilmiqgizer gihran izleyen co$rurucu
gosteri arayrarnd,a
fizinsfs1.. bol siislemeli(ahgap)tepsiiEinde
gelinin arma{anlarr
rgilenirdi' Her bir tepsiyekuturar iqindezarrt
renkrik"gr"tluru,urrr,
gekerlerkonuluyordu. Ay'ca gi.imiiqtepsiler
iginde d"-udr' arma{anrarr,
taqlar,tu$lar, yiizi.ikler,kiipeler, bilezikler,gerdanhklar,
kemerler,
mficevherliaynalarile nahn, ayakkabrve
benzeriegyasergilenirdi.Gerinin
gevizide Topkapr sarayr'ndanalnarak torenle
Eiftin yeni sarayrarrna
gotiiriiliir, geyiz alaynda sergilenenegya
arasrndadokumalar, (rin
porselenleri,altrn kaplamahkahvetakrmla'
ile artrnve gtimi.igten
yaprlmrq,mticevherkakmah gegitlikap kacak
d,ayeralrdr.
Kat 428 Mezmurlar
Ali Ufki Bey (AlbertusBobovrus)
7665-73
Bibliothdque nationale de France
Paris, Fransa
BIZANTION'DAN ISTANBUL'A - BiR
BA$KENTIN 8OOOYILI
i L A YA R T A N
Y A P I L A N T /D
A O N E NT4U
/e YENiDEN
i S T N N E U LU: Z L A S M A
1 8 .Y U Z Y I L D A
1,71,6'daAvusturya'ya karsl yeni bir sefereErkrldrysada sefer
kayrplarla sonuqlandr. Banq goriqmelerinin yiriitiildngir strada
sadrazamhgaDamat ibahim Pagagetirildi ve sonunda Temmuz 1.7L8'dt
PasarofqaAntlagmasrimzalandr.Bu donemde istanbul'da politik ve
kiilttirel ortam onemli olqiide de$iqti.Padiqahrngozdesive damadr olan
ibrahim Paqaon yrlhk aradan sonra, 1720,1'724ve 1728'deiiqer uqer
olmak uzere dokuz pfensesindaha evlendirilmesineonayak oldu. Gelinle:
Resim 4 Levni Abdirlcelil Qelebi
o1.1733)
Haliq'te Eglence
Sirninte-i Vehbi
- r:<rpr Sara,vrKiitiiphanesi
.:::cul. Tiirkiye
III. Ahmed'in ve II. Mustafa'run krzlaflydr.oGetr. 1.720'deiiq qehzaderle
birlikte (biri sadrazamtnolmak uzere)ileri gelen kiqilerin o$ullan, a)-nca
bu vesileyle yizlerce yoksul Eocuk da sunnet edildi. Siinnet qenliklerinin
aktarrldrsrSfirndme'denanlaqrldrSrkadanyla, dogal bir liman olan Hahe
artrk Eok sayrdasahilsaray,rthttm, iskeleve qeqitlikayrklarla
kalabahklagmrqdev bir qehir meydantna doniiqmekteydi(Resim 4).'
:.;
Ja
',t
!
. , I .K O 5 T A NI I N i Y Y F _ I S T A N B UOL : M A N I I I M I A R A T O R IU G U ' N U NB A ) K E N T '| i S T A N B U L ' OSAA N A TZ Ci I T I G E
osmanh bagkentinin en onemli meydanr olan Bizans Hipodromu bu
+eriikler Eerqevesindeyeniden kegfedildi. Ust iiste dizenlenen dii$iin
rurrlanmn doniip dolagarak meydanr birkaE kez katetti$i yeni
rpereihlar belirlendi. Dahasr, sadrazamrngehir iEindeki ahgrlagelmiq
r":.i;uluklarr, kadmlann ve gocuklann da katrldr$r kalabahk izleyici
nc*ulukla'nr Eekenbelli bagh olaylar haline geldi.8 Bugiin Diyanyolu
E.-rnrrasl'an Bizans'rn emperyal caddesi Mese'de diizenlendi ve
-lr.r.sotr-a'vr Edirnekap r' y a ba{lay an ana arter yeniden canlandr. Bu
:rrcnsel caddenin Ayasofya'dan Dikilitag/eemberlita q,a uzanan krsa aya$r
It- suzr-rLn son onyrh iginde bir gehircilik projesine doniigtiiriilmiiqtii.
Daba sonra, 17. yizylLn ikinci ya.smda Divanyolu'nun bu bolnmi
f,.rFriilii ailesinden sadrazamlarm da (r6s1-1702) iEinde oldugu iinlii
Jl.iet adamlarmm isimlerini anrtlaqtracaklan binalar yaptrrmak iEin
rrtirlerille yanqtrklan bir yer olmuqtu. Bu torensel eksenin Beyazft'tan
iirzade camisi'ne uzanan ikinci aya$r ise Damat ibrahim paga,nrn kendi
diliresi ile iki rarafi revakh bir sokak izerinde Eogunlukla liiks ithal
mrxil:nnrn ve ender bulunan degiqik nesnelerin satrldr$rdiikkAnla'
I?1unnasmdan sonra bi.itiinsel bir mimari kimlik kazandr.
Stilsaraylar ve bahEeleri
ir-irrnaon ihtiqamrnr goriiniir krlma arayrgryla eqzamanholarak III. Ahmed
ie Ibrahim Paqa'nrn,yonetici segkinlerinellerinde toplanmaya baqlamrq
,,li* giiLciiyeniden eritmeye yonelik bir projeyi uygulamaya koydukla.
n''"":trfmaktadrr. Padigahve sadrazam,hanedan kadrnlarmrn kamusal
,'nla kendi adla'na hiiki.imranhk sergilemelerine izin vermekle
rc:nnmer-ip, onlan buna ozendirmek yolunda biiyiik bir adrm attlar.
Yrinrzca padiqahadzgii olan bagkenttesaray yaptrma ayncahsrnrnIII.
Almed'in k.",larna ve (krz) ye$enlerine de tarunmasr bu aErdan
Eok onemli
lnr edien oldu. Hanedanrn kadrn iiyelerinin HaliE'te veBo{az,da gok sayrda
retibaravlar yaptrrmalart ve bu saraylarm sultanefendiler arasrnda siirekli
c' degrgrirmesinin yarattrlt izlenim, biltiin hanedana iligkin kamuoyu
rbrl:masrnr olumlu yonde etkiledi. Ayru zamanda qehrin goriiniimiini.i
ve
qtEris,lnrde degiqtirdi. Qiinkii hanedarun sahilsaraylarmr, hanedana cizenen
"in", alt dizey gahsiyetlerden,emekli kadrlardan, Islam bilginlerinden,
gn;a sarayla yakrn iliqki iEindeki gayrimiislim tiiccar, kuyumcu,
sarrafi ve
rr*imlerden olugan genig bir segkinler toplulu$un yazhkkonutlan izledi.
f-rlece npkr Halig'in gorkemli toplantrlara ve tcjrenlere ev sahipli$i yapan
**r'rilseravla'ile genigbir qehir meydaruna donigmesi gibi, birer golii
.n*r'a (ve o zamanakadar hepsi bahkErlaraev sahiprigi eden) koyla'
ffiden
obiiriine tath tath krvnlarak uzananBogazigi de irili ufakl saray
rc koqklerin dizildigi yeni bir torensel bulvara doniistii (kat. no. 393\.e
BTZANTION'DAN ISTANBUL'A _ BIR BA$KENTIN 8000 yrlr
1 8 .Y U Z Y I L D Ai S T N N E U LU: Z L A S M A/ e Y E N | D E NY A P I L A N M AD O N E MTi U L A YA R T A N
Lady Mary Montagu'nun mektuplanndan Mayrs 1'71'8tatlhli
birinde BoSaz kryrlannda srralanmrq"yizlerce muhteqem saray"dan sciz
edilir.to Anlagrlan hrzh yaprlaqmaDamat lbrahim Paga'runiqbagrna
gelmesindencincede epeyceilerlemigti; ama 171,9depreminin ardrndan
sadrazambaqkentte yo$un bir yeniden inqa uygulamasrnd giriqti. Bizzar
III. Ahmed, biri Sarayburnu'nda olmak iizere birEok ahqap saray yaptrdrAyrl- zamanda, halkrn hep gozleri oniinde olan, narin yapth ama
miitehakkim sahilsaraylarla karqrthk iEinde Haliq'in en iE kesiminde,
KAgrthane deresinin HaliE'e dokiildngn yerde, duvarlar ardrnda Eok daha
gorkemli bir baqka yazhk saray inqa edildi.11Genellikle giinlerce siiren
pek Eok saltanat e$lencesinindiizenlendi$i Sadabad Sarayt, geEmiqte
padiqahlann saltanatrn gizemini arflrmak iEin qekildikleri qehir drqrkorumesire ve bahqeler iEindeki inziva kogelerinden farkhydr.t' Burada
padiqahrn devlet ileri gelenlerini sarayrn qevresindekendi koqklerini
yaptlrmaya teqvik etmesi, has bahgelerin hanedan ile yonetici seqkinlerin
uyum iqinde ihtiqam sergilemelerinezemin oluqturan bir mek6n haline
gelmesineyol aqtr.
Sadabad,rnesin kayna$r btiytik olasrhkla Fransrz Versailles Sararr
idi, ama sarayrn mimarLk ya da dekorasyon islubu aErsrndande$il,
Versailles'rn planlanmasrnda belirleyici olan hiikimdar-yonetici elit (kralaristokrasi) iligkisinin Sadabad ve qevresindede sergilenmesibakrmrndan
bir esinlenme soz konusu olmug olmah. SeEkinsrnrf ile yeni bir kontrata
iqaret eden, genigletilmig bir saray ve saray halkr diiqi.incesinin
do$masrnda Osmanh elEilerinin Avrupa'da tanrk oldu$u ve aktardrsr
ktiltiirel geliqmelerin,ozellikle de Fransrz sarayrndaki yaqam tarzrnrn
'
kuqkusuz payr olmuqtu. Bununla birlikte saray Eevresigelenekleri
si.irdiirmekte detitiz davranryordu. Uymaya ozellikle onem verdikleri bir
kural, yeni zevki yansrtan (nev-dbAd)saltanat koqklerinin
adlandrnlmasrnailiqkindi. KAgrthane'deiran tarzr kogklerin "-AbAd"
biqiminde adlandrnlm asr, 1635 ve L638 do$u seferleri srasmd a Iran
koqklerini ve saraylarrmbrzzat gormiig olan IV. Murad'tn saltanatt
srasrnda yaygrnlagmrqtr.t'Bu tercihin bir baqka dtqavurumu 18. yiizyrlda
yaprlan Hiimay0nAbAd adh koqk oldu. Benzer biqimde, o donemde
Bo{az'rn her iki yakasrnda yaprlan saraylarave kogklere de HiisrevAbAd,
EmindbAd,Neqed6bAd,FerAhAb6d,GillqenAbAd,FeyzAbid, HayrAbAd,
$erefAbAdve $evketAbAdgibi adlar verildi.
I. Mahmud 1,730 ayaklanmasrnlnardrndan isyanctlarm talepleri
uyarmca KA$rthane'de devlet ileri gelenlerineve sarayllara ait koqklerin
yrkrlmasrnr emretti. Ama padigahrn sadabad sarayr bu yrkrmdan
kurtuldu. Biitiin yizy:J boyunca onanhp bakrlan saray ve bahEeleri
sakanat ailesinin srk srk geldi$i yer oldu. Saray duvarlartntn ardrnda
Aqrklar gizhcebuluqurken, spiriti.iel ve fiziksel inziva arayrqrndaolan
B A S K F N T'I | S T A N B U L ' DSAA N A T' E i M G E
I I I . K O S T A N T I N I Y Y E _ I S T A N B UOLS: M A N L Ii M P A R A T O R L U G U ' N U N
Kat. 455 Istanbul,daBir Kahvehane
Minyattrr, 15. yiizyrlsonu
Chester Beatt)' Kiiriiphanesi
Dublin, irlanda
BIZANTION'DAN ISTANBUL'A _ BlR BASKENTIN
8000 yrLI
.10
I 8 . Y U Z Y I L D AI S T A N B U LU: Z L A S M A/ s Y E N i D E NY A P I L A N M AD O N E MTi U L A YA R T A N
sufiler geniq koru ve qayrrhklarda tefekkiire dalacaklan koqeler
bulabildiler.
Sadabad IIL Selim ve II. Mahmud donemlerinde yeniden inqa edildi:
birkaq yapmrn daha eklenmesi ve 18. yiizyrl sonu be$enilerineyer
verilmesiyle yeniden biEimlendirildi. Bu donemden kalma gorsel
tasvirlerde sarayaait alanr mesirenin geri kalan boliimiinden ayran duvar
gosterilir. Saray bahEelerinin drqrndasufiler, Mevlevi derviqleri, Nizam-r
Cedid askerleri, seyyar satrcrlar,gosteri yapanlar (biri maymunla!), hata
iqsiz giiEsiizlergibi yagamrn her alanrndan insanlarm yanl srra Eo$u kez
gruplar halinde kadrnlar ve Eocuklar da betimlenir.to Oysa,
etrafindakilerle birlikte qeriata srkr stkrya ba$h olan III. Selim, ozel
yaqamda liiksii ve tiiketim harcamalannr krsrtlayan hiikiimleri uygulamap
siirdirrerek kadrn giysilerinde agrn gosterigli kumaglann ve ktqkrrtrcr
olgiide cesur modellerin kullanrlmasrnr yasakladr. Aynca genel olarak
kadrnlann qehir iEindeki serbestdolaqrmmr da yasaklamak istendi. Genel
olarak fahiqeler, pezevenkler,uyu$turucu ba$rmhlan ve benzeri gruplar
srkr denetim altrna ahndr. Biitirn bu uygulamalannda III. Selim
kendisinden hemen onceki padiqahlardan hiq farkh deSildi.ls
K a mu save
l 6zelya5am
Sultanefendilerin simgeselgoriiniirliiklerinin artmasrna karqrhk 18.
yi.izyrlm biiyiik boliimiinde seEkin olan ve olmayan istanbullu kadrnlann
drq mekAnlardaki yaqamrnln oldukEa stnrlt oldu$u soylenebilir. Ancak
1,9. yliLzyln sonlanndan kalma yislftoya resimlerde ve foto$raflarda bo5
zamanlartm gimenliklerde ve kayrklarda geEirenkalabahklar yer almal-a
baqlar (kat. no. 472). Artk segkin istanbullular da daha krsrth olanaklara
sahip kiqilerin aralanna katrlmaktadrclar. Ama 18. yijzy/'da durum
farkhydr. Konuyla ilgili olarak belirtilmesinde yarar goriilen bir nokta,
L790'lardan kalma bir minyatiiriin drq mekAnlarda ya$am aqtsmdan
1.7}}'lerin tiimiini.i temsil etti$inin kabul edilmig, dolayrsryla da
kadrnlann kamusal ya$ama artan olEiide katrldrgr bigiminde yanhq
algtlamalarayol agmrqolmasrdrr. Sanatgrlann srnrf farkhhklartnr titizlikle
yansrtmrqolmalan da biiyiik olgiide goz ardr edilmektedir.16
Bi.itiin bunlar qehir mekinrnda hareketin artmadr$r anlamma
gelmez. Bazr krsrtlamalann kaldrnlmrq oldu$u, kadrnlann yant sra yoksul
qehir halkrnrn bile gehirde dolagabilir hale geldigi dtiqtiniilebilir." Yiizyrhn
ilk geyre$indebayrndrrhk qahgmalannrn sagladrfiriyileqmeler bu gruplanr.r
hareket etmesini - ve gezintiye qrkmasrnr- kolayla$trmrf olmahdrr. Bu
donemde iskeleler yaprlmrq ve onanlmrq, (kayrkla) denizyolu ulaqtmr
geliqtirilmiqti. Bu iskeleler (sonradan vapur iskeleleri) berberlerin,
hamamlann, yiyecek satan aqevleriile bakkal, manav gibi dnkkdnlarm ve
kahvehanelerin agrldrgrmeydanlara doniiqtii (kat. no. 455). Oncekilere
SANATZEiMGE
OSMANLI IMPARATORLUGU'NUNBA$KENTI' ISTNTEUL'ON
III. KOSTANTiNIYYE_ISTANBUL:
,:. .
.
i: - ^ daha gorkemli ve hiks olan geE18. yizyil kahvehanelerihAl6
: . ::rsaletkilegimve e$lencemekAnrolarak i;lev goriirken, bu
: ..:rda bir araya gelenlerkamuoyu oluqturulmasrndave
' :--Jirilmesinderol
oynuyorlardr. usktidar ve Galata gibi bazr iskele
. - -'',errndameyhanelerve genelevlerde vardr. Yolcular, tiiccarlar,
:-' - .:r. kiirekgiler ile her ttirden yasadrqrkiqiler, yoksullar ve
. .-:-.rn1bu iskele meydanlannda vakit geEiriyorlardr.istanbul'un
.
-
Kat. 472 K1lrthane
S t a n i s l a sC h l e b o w s k i
18 3 7
Istanbul Harbive Askeri \1lize ve KLilrur 5r
lstanbul, Tiirki,ve
: :.::i cevresindekiEarqrve qegmelereuzak mahallelerdekiaile
:..:rinden doniiglerindeugradrklan kabul edilebilecekseEkin
- -,.-.:ise ancak 19. yizyida ve ozellikle gorsel kaynaklarda yer
,
r
| |
_. laslaollaf.
lg
:,. kemerlerininve bentlerin onanmr ya da yeniden inga edilmesine
-. -:rak bu donem boyuncaqok sayrdaQeqme
yaprldrya da
:::r. IIL Ahmed'in biri Topkapr SarayrBab-r Htimayunu'nun tam
., ,---1.r.obiirti Uskildar iskele
meydanrndayaptrrdr$r,ba$rmsrzyapr
-, :,:-leki iki anrtsal
Ee$meEok geqmedengerek saltanat ailesi
: :: :'r:r. gerek unli kiqilerin yaptrrdlgr gene ba$rmsrzbaqka Eeqme
.: a ornek oldu. Mahalle olge$indeyatozel bir sosyalizasyonrtirii
- ,. :rkn-or, bu da ozellikle yeni
geliqmekteolan Bo$az koylerinden
BIZANTION'DAN ISTANBUL'A- BiR BASI(ENTIN8OOO
1'It
:
D O N E MTi U L A YA R T A N
: Z L A g M A/ E Y E N i D E NY A P I L A N M A
1 8 .Y U Z Y I L D Ai S T A N B U LU
baglayarakya$amkalitesininiyileqmesineyardtmctoluyordu.Buarada
hayrr ve hasenat iglerine
gorece alt dizey seEkinlerde gegmeleryaptrrarak
katrlmayabaqladrlar.Boylecedahagoksuyakavuqulmasrayntzamanda
ve fiziksel yaqam
hamam ve mutfaklaln konutlar iginde yer almasma
kalitesinin de iyileqmesineyol aqtr'
pera'daki elEilik qevrelerindensanatErlaflnkonut mimarlt$rnr
nedeniyle genellikle
yansrttr$r birkag Eahgmada,bakrg agrlarmtn strurlth$r
alanlarrnda yer alan
Galata'danHaliE'e inen tepelerdeki yo$un yerleqim
ahqapevlerinkiremitkaplrEatrlarrgosterilmiqtir.Osmanlrbagkentine
iiE ya da daha qok katlr
iliqki,, 16, yizylbulgularrnrn tersine' bu tarihte
adT'" Bo$az'daki Eok
konut sayrsrnmzaten yiiksek oldu$u anlaqrlmakt
tuvalet, hamam, mutfak
katlr ahgap evlerde goriildii$ii gibi, bu bolgede de
vekilerlerinyapmlniqindeyeralmasrnasrkrastlanmayabaglanmrq
kuyulann bu evlerin
olmahdrr; ayrrcabiiyiik kiiEiik bahEelerile bahEe
Ahgap evler srk srk
onemli bir o$esi haline gelmeye bagladr$ranlagtlrr.'o
rahatlrk, liiks ya da
bakrm u. o,'",'- gerektiren yaprlardr; dolayrsryla
modayauymakiqinyaprlacakde$iqikliklerzamankaybedilmeden
uYgulanrYordu'
aynr ekonomik
Ev iqi ya$am farkh inanqlardan olmakla birlikte
konumupaylagankadrnlarrnaynrgiinliikiglerleu$raqmastdemekti.
ya da Miisliiman olsunlar'
Segkin kadrnlar, ister Hrristiyan, ister Musevi
miizik ve raks eqliginde
vakitlerini kendi sratiilerinde baqka kadrnlarla,
dikigdikipnakrqigleyerek,dedikoduyaprpkahveiqerekyadaoyunlar
oynayarakgegirirlerdi.Dii$iinlervedo$umlarziyafet|erle,armasanlarve
geyiz|er,.,gil.,'.,.kkutlantr,oliimlerdedebenzerortamlardayas
kryafetlerinden' evlerini
tutulurdu. varhkh hantmlarm ortak zevkleri ev
perdelerden ve ortiilerden
doqedikleri gosteriqli yastrklardan, hahlardan,
ve mangallar'
giinliik kullandrklan kiiEiik e$yaya (orne$in buhurdanlar
kadar hepsi donemin
cezveler ve kahve fincanlan, tabaklar ve vazolar)
18' yiizyrl
gorsel kaynaklarrnda srk srk resimleneneqyadananlaqrlrr'
igaretleri' yeni zengin
baglannda, liikse ve rahata dtigkiinlri$iin bu aErk
herhangi bir gosterge
osmanh evlerinde gosterigqitiiketimi oftaya koyan
(orne$induvaryadamasasaatlen'aynalat'porselenler'qamdanlarya
heniiz
da pipaganlar gibi ithal ya da goriilmedik nesneler)
artan pek Eok
resmedilmemektedir. Bu tiir ote beri gittikEe saytlart
anlaqrlangarqrdakolayca
kisinin satrn alabilece$ihale gelmiq olabilse de,
Avrupal
bulunabilir degildi.2l Bu tiir arma{anlatr istanbul'daki
elEilerdentalepedensadrazamtnbileqo$ukezbaqkasegene$i
bulunmuYordu'"
Yiizyrlrnsonlarmado$ruetkileyiciNeo-klasikveAmpiriislup
["I"T:TJ'""
ni:';[3i"'ifi
l'5:",1"?ru;J"i;[:?i;1ff
;::[::::f
0
BA$KENTI ' ISTANBUL'DASANAT/e |N/GE
m. KOSTANTTNiYYE-ISTANBUL: OSMANLI IMPARATORLUGU',NTN
sanat hamisi olarak oftaya Erktr. Yaptrnlan gorkemli ahqap saraylann
gorintileri igin bunlarm o dcjnemdeAvrupa'da qok sayrda i.iretilen
graviirlerine bakmak gerekir. Gorsel tasvirlere eqlik eden metinler de bu
sahilsaraylann bahEelerindeve genig salonlannda Fransz danslanna eqlik
eden piyano ve arp seslerinin yanr slra ney ve tanbur seslerini de hayal
etmemize yardrm eder. Bunlann ig mekAnlan Bohemya gamdanlan, bol
miktarda Meissen, Viyana ya da Paris porselenleri ve en kaliteli Lyon ya
da Londra dokumalarryla dayantp doqenirken malzeme ve i.isluplann
ruhaf kanqrmr iginde biitiin giyim kuqam kurallan ve liiks tiiketime karqr
getirilmig yasaklar hiEe sayrlmtqtt." 1790'lann bagmda yaprlmrq, (belki
Galata'daki) bir genelevi resmedenminyatiirlerde de Avrupa tarzr
sandalye, koltuk, dolap gibi ithal mobilya ve eqyalar resmedilmiqtir.2a
Yiizyrhn baqlannda saray Eevresiylesrnrrh olan liiks tiiketimin tersine,
r-iizyrhn sonunda belirgin ve tutkulu bir konfor arayl$rnrn yaygrnhk
kazandr$rnatanlk olunur.
T 0 k e n mvee ye n ib i r re p e rtu vaar ra ytsl
Nihayet, Mimar Sinan'm elinde gekillenmig bulunan Osmanh camisi dahi
18. yiizyrhn yeni ruhundan etkilendi.tsNuruosmaniye Camisi'nin (1,755)
yanr srra Uskiidar'da Ayazma Camisi'nin (1,757)ve III. Selim'in
Uskiidar'daki camisinin (1805) dort drq cephesindede -belki bir Rum
mimar ailesinin geligtirdigi usluba iqaret eden- dev kemerler tekrarlandr.
Bunlardan ozellikle Uski.idar Selimiye Camisi, III. Mustafa ve I.
Abdiilhamid donemlerine ait camilerde izlenen kiiltiirel tarihselci ve
reniden canlandrrmacr anlayrqlann, qimdi krsmen Avrupa kurumlarmda
€idm gormiig gayrimiislim sanatErlarve mimarlar tarafindan nasrl
geligtirildi$ini gosterir. Bu donemde Eok sayrda Rum, Ermeni ve Yahudi
ibadethanesi de inqa edildi ya da yenilendi. Bu kiliselerin ve sinagoglann
.lr! cephelerindeayrrt edici bir mimari iisluptan soz edilemez.tuYaprlarrn
L.-dekorasyonu ise donemin estetik be$enilerine ornek oluqturur.
Yiizyrhn sonlarma do$ru, olugum halindeki yeni ordu iEin yeni
eskeri okullar ve krqlalar inqa edildi; hepsi de egi goriilmemig anrtsal
uslupta ve olgekteydi. Boylece imparatorlu$un baqkentinin yiizi.ine
modernleqme damgasr vuruldu. Oysa, bu yeni kamusal yaplarla Earprcr
['ir kargrthk olugturur bigimde, ne padigahrn annesi Mihriqah Sultan'rn
l-92 tarihi Hahcroglu knlliyesinde (bir imaretin, mektebin ve sebilin yanr
lra valide sultanrn tiirbesini de iEerir), ne de 1766 depreminde yrkrldrktan
sonra 1800'de yeniden yaprlan Eyiib Sultan Camisi'nde herhangi bir
-\srupai dekoratif oge gori.ili.ir.
Sanatsaltutumlardaki bu farkhlagma aErklamagerektirir. Ancak 19.
pasrla girerken, sanatqrlan sarayn himayesinden giderek artan cilEiide
BIZANTION'DAN ISTANBUL'A - BiR BASKENTIN SOOO
\ILI
turav nRrnN
DoNEMi
YAPILANMA
18.yuzytLDAistnNaut: uzLAsMA/e YENiDEN
ba$rmsrzlagtffan)aynr zamanda bir birey olarak ofiaya gtkmalarmt ve
kendilerini ifade aErsrndandev adrmlar atmalarrna yol agan yeni yon
degiqikligi ile birlikte, saygrn qairlerin, ressamlarm, mimarlarm ve
miizisyenlerin gerqek kiqilikleri birynk olgiide bilinmezli$ini korur. Bu
belirsizlik Ea$daqsanatlann, hala, doneme iliqkin egemenpolitik,
ekonomik ve sosyal nitelendirmeler do$rultusunda yorumlamasma neden
olmaktadrr. Boylece edebiyattan miizi$e, mimarh$a ve resme kadar qeqitli
'modernist' e$ilimli zihinsel
sanatlaln, "az sayrda(da olsa) Osmanh'da
bir tutumun, bagka bir deyigle degigimeaqrkh$rn ve bireyci mizactn hem
yansrmasr,hem de yaratrlmasrndapay sahibi"" oldu$u genel olarak
kabul soriir.
irntff biqimde, o donemin Istanbullu seEkinleriarastnda kurulan
siyasal ittifaklar da modernligin ve reformun yanstmalan olarak
goriilegelir. Genelllikle bir yanda III. Selim'in gevresindekireform ve
modernleqme yanhlannrn Mevlevi ba$lantrlarr ile obiir yanda Mayrs 180ayaklanmasrrun ardmdaki (ya da onunla ozdeqleqtirilen)reform
kargrtlalnrn ya da tutuculann paylagtr$rvarsaytlan ortak, birleqik kimlik
karqr karqrya getirilir. Oysa bir baqka Sufi tarikatrnrn, NakqibendiMirceddidilerin varh$r bu resmi karmagrklaqtrrmaktadrr. Padigahrn
miittefiki ve yeni askeri orgiitlenmeyi destekleyenreform yanhlan olarak
goriilen Nakqibendi-Miiceddidiler, Mevlevi ba$lantrlannr geligtirmiglerdi.
Asfinda III. Selim'in tahta qrkmasrnrnardtndan Osmanlt baqkentinde
Siinni Islam'r giiElendirme yoninde artan bir e$ilimi temsil ediyorlardr.zs
Adlalnrn da gagnqtrrdrgrgibi Miiceddidiler (Yenileyici), dini ve dogmatik
anlamda, reformcu idiler. Qagdaqtarihqilerin reform konusunda diiqtii$ii
qeqitli akrl kangrkhklannrn temelinde dinsel reformlar ile toplumsalsiyasal reformlarm eg anlamh goriilmesi yatar' "Reform"u
,,modernleqme"ya da "Batrhlaqma"ylae$ tutmalan da aynt olgi.ide
yanrlttcrdrr.
1g. yiizyrl sonlarrndaki islami reformcular, daha onceki koktenci
ilkeleri benimsediler ve sapmalardan artndrtlmtg, reform yapmrq' oziine
donmiig islam inancrnrsiyasalpolitikaya doniigtiirdiiler.lT. ve 18.
yizy.:.llardaki ayaklanmalann Eogu, bazr belirli hanlara, hamamlara ya da
tekkelere ba$lanrp sonra da yenigerilerle, sipahilerle, cebecilerle,
topqularla ya da haydutlarla giigbirligi yapan baqrbozuk esnaf ve tiiccar
tarafindan baglatrldr. Saltanata karqr gosteri yapankitleler Eo$unlukla
Hipodrom'da toplanrr, varhklanyla hiikiimdan tehdit ederlerdi. Askeri
yenilgiler, ekonomik sorunlar, krrsal alanlardaki krthk ve aqhk, genq ve
bekAr, topraksrz ama silahh erkeklerin bagkentegoE etmeleri gecegiindiiz
sokaklarda, ba$ ve bahqelerdekundaklama, silahh soygun, saldrt,
tecaviz ve cinayet gibi qiddet iEeren suqlarm iglenmesineyol aEtr.Artrk
Topkapr Sarayr bile hanedan iqin giivenli degildi.
SANAT/? iMGE
OSMANLI IMPARATORLUGU'NUNBA$KENTT' |STNNSUL'ON
III. KOSTANTINIYYE_ISTANBUL:
Bununlabirlikte 17. ve 18. ytizyrllarboyuncaimparatorluk uzlagma
re bir biitiin olarak yenidenyaprlanmayayonelik birEokve kapsamh
giri'imde bulunurken,Istanbultekrar tekrar kendini yeniledive emperyal
lir bagkentolmanrnbir bagkaniteligini, devamhh$rsergilemeyi
srdiLdti.+
BIZANTION'DAN ISTANBUL'A - BIR BASKENTiN sOOOYILI
TiilayArtan
1 8 .Y U Z Y I L D A
|STANBUL:
U Z L A S M AZ EY E N i D E N
YAPILANMA
DONEMi
1
L. Tyss-$enocak, C)ttoman Women Builders. The
Architectural Patronage of Hadice Turban Sultan
(Hampshire BK, 2006).
2
M. Anhegger, Topkapt Sarayrnda padigah Eui
[Harem] (Istanbul, 1986), 63-79.
3
S. H. Eldem, KoSkler ue Kastrlar II (Istanbul,
1974),125-749.
4
d. S. e. ,751-178.
5
S. H. Eldem ve F. Akozan, Topkapt Sarayt
(Istanbul, 1982), L.131-132.
6
T. Artan, "The triple wedding processionsof 1724:
A simple revival or a new crearion?" Royal Courts
and Capitals,yay.haz. T. Artan, J. Duindam ve M.
Kunr (Boston ve Leiden, yakrnda yayrmlanacak)
iEinde.
7
E. A:l,l, Leuni and the Surname. The Story of an
Eighteenth-Century Ottoman Festiual (istanbul,
1999).
8
E. S. Nicolaas, D. Bull, G. Renda ve G. Irepoglu,
An Eyewitness of the Tulip Era. Jean-Baptiste
Vanmour (Istanbul, 2003).
9
T. Artan, Architecture as a Thedter of Life: profile
of the lBth-Century Bosphorus (yayrmlanmamrq
doktora tezi, MassachusetsInstitute of Technology,
1.989).
10
C. Pick, Embassy to Constantinople. The Trauels
of Lady Mary V/ortley Montagu (Int. Dervla
Murphy) (New York, 1988), 195.
'1,1,
M. Aktepe, "Ka$rthane'ye Dair Bazt Bilgiler,"
Ismail Hakkt UzungarSilt'ya Armalan (Ankara,
1976) iginde 335-363. S. H. Eldem, Tiirk BahEeleri
(Istanbul, 1976). a. y., Sadabad (istanbul,1.977).
12
Subhi Tarihi. Sami ue gakir Tarihleri ile Birlikte
L730 - 1744, yay. haz. M. Aydrner (istanbul, 2007).
1,3
EvliyA Qelebi b. Dervig Muhammed Zrlli, Evliya
Qelebi Seyahatnamesi 1. Kitap. Topkapr Sarayr
Ba{dat 304 Yazmastntn Transkripsiyonu - Dizini,
yay. haz. O.g. Gokyay (istanbul, L996), 6Ba , I4Sa.
74
Ignatius Mouradgea d'Ohsson, Tableau g6n6ral de
I'empire othoman diuisd en deux parties, don't I'une
compend Ia Ldgislation Mahomdtane; I'autre, I'Histoire
de I'Empire Othoman. T cilt (Paris, 1788-1824).
I J
Artan, Forms and Forums ctf Expression,
1,6
S. Hamadeh, "Splash and Spectacle:The
Obsession \7ith Fountains in Eighteenth-century
Istanbul, Muqarnas 19 (2002):123-48. S. Hamadeh,
III. KOSTANTINIYYE-iSrANBUL: oSMANLI IMPARATORLUGU'NUN BA$KENTI ) KATALoG
The City's Pleasures. Istanbul in the Eighteentl:
Century (Seattleand London, 2004). a. I. ,,put',:
Spacesand the Garden Culture of Istanbul in i:.
Eighteenth Cenrury", The Early Modern Otto,:;r:
Remapping the Empire, yay. haz. V. H. Aksan r': _
Goffman (Cambridge UK,2007) iginde, 27, -_rii77
T. Artan, "Forms and Forums of Expression:
istanbul and Beyond, 1600-1800" The Ottont;,:
\Yorld, yay. haz. C. M. Woodhead (London. r..ij-Ji
yayrmlanacak).
18
H. Aynur ve H. T. Karateke, Ag Besmel4.la ,:
Suyu, Han Ahmed'e Eyle Dua. III. Ahmed De;Istanbul QeSmeleri(istanbul, 1995).
19
S. Yerasimos, "Dwellings in Sixteenth-cenrc_:'
Istanbul," yay. haz. S. Faroqbi ve C. Neumam.
Glorious Table, Prosperous Home. Studies iri
Ottoman Food and Housing iEinde (istanbul. i,,, _:
20
Artan, Arcbitecture ds a Theater of Life.
27
E. Eldem, French Trade in istanbul in the
Eighteenth Century (Leiden, Boston ve Koln. 1:;:
N.Elibol, XVilL Yilzyilda OsmanbAuustun ;
Ticareti (Yayrmlanmamrg doktora tezi, Marmr:
Universitesi, 2003).
22
L. M. Shay, The Ottoman Empire from 1-) .:
1734 As Reuealed in Despatcbes of tbe Veneti;t
Baili (Urbana, 1.946).
T. Artan, "18th Century Ottoman Princesscs-=
Collectors: From Chinese to European Porcela:::-yay. haz. N. Avcroglu ve B. Flood, Globali.ins
Cubures: Art and Mobility in the Eighteentl:
Century, Ars C)rientalis dergisinin tjzel sar-rsro-.:-:
grkacak (yakrnda yayrmlanacak).
24
Daha once E. Binney, 3rd Collection iEinde i-;: . ,sciz konusu bahnime 1794 tarihlidir ve resimler::
Mustafa el-Mrsri'ye, metinlerinde de Mahmud C':-=.:
ait oldu$u belirtilir: Ottomans and Orientalists.
Christie?s London, lune 18, 1998 [Mnzayede
Katalogul (Londra, 1.998),189. Bak. T. Artan. - I,
Composite Universe: Arts and Society in Istant,-' _:.:
the End of the Eighteenth Century", Ottoman E-:-:
dnd Europ edn Tb eatre. Fr om tb e B eginnings t.-,, ;,. .
Sultan Selim III 6 Mozart, yay. haz. M. Hiinle: ;. :
Ernst \Teidinger (Vienna, 2009) iqinde.
T. Artan, "Arts and Architecture". The Catt::-=::i
History o[ Turkey Volume 3. The Later Ofto,,:;:
Empire, 1603-1839, yay. haz. S. N. Faroqhi
(Cambridge BK, 2006) iqinde, 408-480.
Z. Karaca, Istanbulda Tanzimat Oncesi Ru,,:
Ortodoks Kiliseleri (istanbul, 2008). N. Gulen-.:;
Tilrkiye Sinagoglan I (istanbul) (istanbul, 200S .
27
G. W. Gawrych : "geyh Galib and Selim Itr:
Mevlevism and the Nizam-i Cedid", Internatio,:;Journal ofTurkish Studies 4 (1987):96-101.
28
B. Abu-Manneh, Studies on Islam and the
Ottoman Empire in the 19th Century (1825-1i-7
(istanbul,2001).
Download

o0ruevi