• Okul Öncesinde Müzik Etkinlik
Ortamları ve Araçlarının Önemi
• Müzik Dinlemenin Ve Müzik
Araçlarının Çocukların
Gelişimlerine Etkisi
• Müzik Etkinlikleri Ortamında
Bulunması Gerekenler
• Müzik Araçları (Çalgı Çeşitleri)
• Yaylı ve Nefesli Çalgılar
• Vurmalı Çalgılar
• Ezgili Vurmalı
• Ezgisiz Vurmalı
• Ritim Çalışmalarını Destekleyici
Çalgılar ve Oyuncaklar
HEDEFLER
İÇİNDEKİLER
MÜZİK ORTAMLARI VE
MÜZİK ARAÇLARI PLANLAMA
• Bu üniteyi çalıştıktan sonra;
• Okul öncesi kurumlarında müzik
etkinlikleri ortamının hangi koşullara
sahip olması ve nasıl düzenlenmesi
gerektiğini kavrayabilecek,
• Okul öncesi kurumlarında müzik
etkinlikleri ortamında bulunması
gereken müziksel araç gereçleri
belirleyebilecek,
• Okul öncesi müzik eğitiminde
kullanılabilecek çalgıları
sınıflayabileceksiniz.
OKUL ÖNCESİ
EĞİTİMDE ARAÇGEREÇ GELİŞTİRME
Doç. Dr. Ali ÖZTÜRK
ÜNİTE
10
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
GİRİŞ
Okul öncesi eğitiminin önemli özelliklerinden biri oyun, hareket ve müzik
odaklı olmasıdır. Gerek sosyalleşme sürecinde, gerekse eğitim ünitelerinin
işlenmesinde uygun eğitim ortamları oluşturmak gerekir. Bu ortamların özellikle
müzik etkinliğine uygunluğu, verilecek eğitimin öz ve biçimini doğrudan
etkileyecektir. Özellikle müzik eğitim ortamlarında her türlü araç gerecin
bulundurulması yerine, işlevsel olanların yer alması, bilinçli seçimler sonunda katkı
sağlayıcı olabilir. Aksi durumda maddi olanakların yansıması gibi duran çok çalgı ya
da müzikal araç gereç biriktirilmesi, uyarıcıların fazlalığı haline dönüşebilir.
Bu ünitede, yukarıdaki uyarı ve öneriler genişletilerek ele alınmıştır. Bir
yandan müzik etkinlikleri yapılacak eğitim ortamının, ne tür özellikler barındırması
gerektiği açıklanmış, diğer yandan da bulundurulması gereken müzikal araç
gereçlerin neler olabileceği belirtilmiştir.
Son olarak da müzik etkinliklerinin yapılacağı çalgı ve müzikal araç
gereçlerin sınıflaması yapılmıştır.
OKUL ÖNCESİNDE MÜZİK ETKİNLİK ORTAMLARI VE
ARAÇLARININ ÖNEMİ
İnsanın en erken ve en kolay ilişki kurduğu sanat dalı müziktir. Anne
karnında başlayan bu ilişki, daha sonraki yıllarda çocuk tarafından müziksel
beğeniye dönüştürülebilir. Müzik derslerinin amacına ulaşması; çocukların
kendilerini müziğin içinde hissetmeleri, sınıf içinde ya da uygun koşullar varsa ayrı
bir “müzik odası”nda yapacakları etkinliklerle mümkündür.
Çocuklar için böylesine önemli olan ve onların bilişsel, duyuşsal ve devinişsel
gelişimlerine katkı sağlayacak müzik derslerinin gerekli araç gereçler olmadan
yapılması, çalışmaların eksik kalmasına neden olacaktır. Çünkü çocuklar, şarkı
söylerken oyun oynayacak, devinimlerde bulunup dans edecek, çeşitli vurmalı ya
da ezgili çalgılar ile şarkıya eşlik edecek, ritim çalışmaları yapacak ve müzik
dinleyeceklerdir. Bu nedenle okul öncesi eğitim kurumlarında müzik eğitiminin
niteliğini etkileyen önemli etmenlerden biri de müzik derslerinin
gerçekleştirileceği ortamın düzenlenmesidir. Müzik etkinliklerinin yapılacağı ve
özel olarak donatılmış bir müzik dersliği yoksa kendi sınıflarında bir köşenin,
çocukların müziğe olan ilgisini artıracak biçimde düzenlenmesi büyük önem taşır.
Müzik ve müzikle ilgili diğer sanat eğitimi etkinliklerinin yapıldığı ortamın,
çocukların şarkı söyleyebilecekleri, ritim çalışmaları yapabilecekleri, dans
edebilecekleri, müzik dinleyebilecekleri büyüklükte ve aydınlık yerler olması
gerekir. Bu düzenlemede öncelikli olarak bulundurulması gereken çalgıların
başında ise ritim (ritim) çalgıları gelir. Düzenlenen yerin duvarları müzik açısından
eğitici, çocukların ilgisini çekecek, resim ve fotoğraflarla süslenmelidir. Müzik
derslerinin yapıldığı yerde, müzik araç gereçlerinin konulacağı ve çocukların
rahatça ulaşabilecekleri, görebilecekleri boyutlarda raflı dolaplar bulunmalıdır.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
2
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
Bireysel Etkinlik
Ancak elektronik araçlar (kasetçalar, TV, CD ,VCD, DVD vb.) camlı bir dolapta
bulundurulmalıdır. Hazır araç gereçlerin yanı sıra, özellikle artık ve atık nesnelerin
yeni düzenlemelerle geri kazanılması sağlanabilir. Bununla, bir yandan her
nesnenin ilk fırsatta çöpe atılmaması, diğer yandan da maliyeti çok düşük çalgılar
elde edilmesi sağlanmış olur. Bunların yanı sıra öğretmenin, çocukları da işe
katması, onların yeni çalgı ya da sessel etki (efekt) araçları üretmelerini
desteklemesi olasıdır. Nesneler arasında yeni bir ilişki kurma biçimi, yaratıcı
düşünce, birlikte iş yapma alışkanlığının kazandırılması, yapılacak müziksel
etkinliklerle birleştiğinde çocuklar bütüncül bir öğrenme süreci içinde olacaklardır.
• Gözlem amaçlı gideceğiniz okulöncesi kurumlarında, müzik
derslerinin yapıldığı ortamlarda ne tür araç gereçler görmek
istersiniz?
MÜZİK DİNLEMENİN VE MÜZİK ARAÇLARININ
ÇOCUKLARIN GELİŞİMLERİNE ETKİSİ
Çocuklara ilk kez
duyacakları müzikler
dinletilecekse, müzikler
öğretmen tarafından
özenle seçilmelidir.
Dinletilecek müziklerin
ezgi, ritim ve söz
yapıları çocukların
düzeyine uygun ve
onlarda ilgi, istek
uyandıracak yapıda
olmalıdır.
Okul öncesi müzik etkinliğinde yer alması gereken önemli bir etkinlik de
müzik dinleme etkinliğidir. Müzik dinleme etkinliğinin eğlendirici, dinlendirici
etkisinin yanı sıra, çocuklarda sanatsal beğeni düzeyini geliştirecek, duygularını
öne çıkaracak ve dinleme, anlama yetilerini geliştirecek eğitimsel boyutu da çok
büyük önem taşımaktadır. Bilinen ezgilerden bilinmeyenlere doğru, çevrelerindeki
çalınıp söylenen müzikten bilmediklerine doğru bir halka izlenmelidir. Çocuklara ilk
kez duyacakları müzikler dinletilecekse, müzikler öğretmen tarafından özenle
seçilmelidir. Dinletilecek müziklerin ezgi, ritim ve söz yapıları çocukların düzeyine
uygun ve onlarda ilgi, istek uyandıracak yapıda olmalıdır. Seçilen müziklerin eğitim
ünitelerine ve konulara uygunluğu, çocuklarda bir davranışı kazandırmaya yönelik,
eğitimsel değeri olan eserlerden oluşmasına dikkat edilmelidir. Özel müzik
dinleme zamanlarında dinletilen müziklerle ilgili olarak çocukların konuşmalarına
olanak tanınmalı, uygun örneklerde canlandırma, dramatizasyon çalışmaları
yapılmalı, isteyen çocukların dinledikleri müziklere ses ve hareketlerle eşlik
etmeleri desteklenmelidir. Müzik dinleme etkinliklerinden sonra çocuklarda
genellikle bir çalgıyı kullanarak ya da sesiyle müzik yapma, dinlediği müziği taklit
etme isteği gelişebilir. Bu gibi durumlarda da çocuklar engellenmemelidir. Müzik
dinleme etkinliği uzun süreli olmamalıdır.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
3
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
MÜZİK ETKİNLİKLERİ ORTAMINDA BULUNMASI
GEREKENLER
Elektronik Araçlar
Müzik etkinliklerinde çocuklara zaman zaman öğretmen tarafından uygun
görülen eğiticisi, eğlendirici, onların müziksel beğenilerini geliştirici dinleti ve
gösterilerin yapılması yararlı olacaktır. Böylece iyi örnekler dinleyen ve izleyen
çocuklarda sanatsal beğeni düzeyi, etkinliklere katılma ve daha iyiyi yapma isteği
gelişecektir. Ancak dinletmek ve izletmek için seçilecek örneklerin seçiminde özen
gösterilmesi gerekir. Bu nedenle eserlerin okulöncesi eğitimci tarafından titizlikle
seçilmesi gerekmektedir. Bu amaçla okul öncesi eğitim kurumlarında, aşağıda
sıralanan elektronik araçların bulundurulması gerekir. Ancak, dinletilecek ve
izletilecek eserlerin kalitesi kadar bu elektronik araçların kalitesi de önem
taşımaktadır. Bu nedenle, bu araçların iyi görüntü ve ses kalitesi veren araçlar
arasından seçilmesine dikkat edilmelidir. Okul öncesi eğitim kurumunda
bulunabilecek bazı elektronik araçlar şunlardır:
•
Televizyon
•
Video, VCD veya DVD
•
Kasetçalar, CD çalar
•
Radyo
Dolaplar
Müzik etkinlikleri köşesinde ya da müzik odalarında, elektronik araçların ve
müzik araç-gereçlerin belli bir düzen içerisinde korunacağı dolap ve raflara
gereksinim vardır. Bu dolap ve raflarda araç-gereçler tasarlanan düzen içerisinde
durmalı, böylece çocuklarda düzenli olma alışkanlığı da geliştirilmelidir. Dolap ve
raflar çocukların boylarına göre yapılmalıdır. Böylece çocuklar dolap ve raflardaki
araç-gereçleri hem kolayca görebilecek, hem de kolayca ulaşıp alabileceklerdir.
Ancak elektronik araçlar için ayrıca cam kapaklı ve kilitli bir dolap
bulundurulmalıdır.
MÜZİK ARAÇLARI (ÇALGI ÇEŞİTLERİ)
Yaylı ve Nefesli Çalgılar
Yaylı ve nefesli çalgılar, okul öncesi çağı çocuklarının ortak kullanımlarına,
fiziksel gelişimlerine uygun olmayan çalgılardır. Çalgı grubu olarak müzik
eğitiminde, okul öncesinden sonraki yaşlarda kullanılabilirler. Burada önemli olan
özellikle nefesli çalgılarla yapılacak müzik eğitiminde dikkatli olunmasıdır. Fiziksel
güç yetersizliği ve diyafram tekniğinin bilinmemesi nedeniyle blok flüt ailesinden
en küçük olandan (Picolo) ileri gidilmemesinin, okul öncesinde yararlı olacağı
düşünülmektedir. Bunun yanı sıra yaylı çalgılardan keman (çeyrek keman), özel
yeteneğe sahip çocukların müzik eğitiminde kullanılabilir. Bu durum da zaten
bireysel eğitim gerektiren özel bir durumdur. Başka bir deyişle, yaylı ya da nefesli
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
4
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
profesyönel çalgıların, okulöncesi eğitimde yaygın kullanılması olanaklı değildir.
Ancak sözü edilen çalgılara hazırlık amaçlı olarak kullanılabilecek basit nesneleri
çalgı gibi kullanmak mümkündür. Bu konuyla ilgili olarak, bir sonraki “Müzik
Araçları Yapmak” ünitesinde bilgiler bulabileceksiniz.
Ezgili Vurmalı Çalgılar
Glockenspiel (Gloşkenşipil)
Dikdörtgen prizma biçiminde ve piyano klavyesini andıran tarzda dizilmiş
değişik uzunlukta yatay çelik plakalardan oluşur. Ahşaptan ya da alaşımdan
yapılmış, sağ ve sol ellerle tutulan iki çekiç ile çalınır. İnce (tiz) ve parlak bir tınıya
sahiptir. Diğer adı kariyon’dur. (Fotoğraf: 1)
Fotoğraf 1. Glockenspiel
Ksilofon (Silefon)
Değişik uzunluklarda ve piyano gibi belli bir biçimde sıralanmış akortlu,
tahta plakalardan oluşur. Ayakta duran çalıcısı iki elindeki çekiçleri kullanarak
çalar. Ksilofonun; soprano, alto ve bas türleri olup yine bunların da diatonik (bir
sıra) ve kromatik (iki sıra) biçimleri vardır. Ksilofonun inanılmaz bir uyum özelliği
vardır, hassas sesi ile çok yönlü bir çalgıdır. Çocukların ses yapısına en uygun ses
kapasitesi alto ksilofonda vardır. Alto ksilofon çalışma tekniği açısından tamamen
sorunsuz ve her yaş grubu için uygundur. Soprano ksilofon bir oktav incedir. Bas
ksilofonun sesi bir oktav daha kalındır. (Fotoğraf: 2)
Fotoğraf 2. Ksilofon
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
5
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
Metalofon
Bir dize değişik notalı, bir (diatonik) ya da iki sıra (kromatik) halinde dizilmiş
metal plakalardan ibaret olan vurmalı bir çalgıdır. Dış görünüşü ile ksilofona çok
benzer. Özelliği, çalındıktan sonra son derece uzun, çana benzer bir tınlama sesi
vermesidir. (Fotoğraf: 3) Genel olarak metalofonlar şöyle kümelendirilebilir:
• •Bas Metalofon: Tuşları alüminyum, bakır, nikel gibi madenlerin
alaşımından yapılır. Keçe başlı bagetlerle çalınır. Kromatik ve diatonik
olanları vardır.
• •Tenor Metalofon: Tuşları bas metalofonunki gibidir. Plastik uçlu
bagetlerle çalınır.
• •Soprano Metalofon: Tuşları çelik alaşımlıdır.
• •Piccolo Metalofon: İki türü vardır: Birincisi tuşları çelik alaşımlı olan ve
plastik bagetlerle çalınan; ikincisi ise alüminyum, bakır ve nikel alaşımlı,
plastik bagetlerle çalınandır. Her ikisinin de sesi çok parlaktır.
Fotoğraf. 3 Metalofon
Müzik Kapları (Müzikal Kaplar)
Günlük yaşamımızda kullandığımız tencere, sürahi, şişe ve bardak gibi
eşyaları da müzik yapmak için kullanabiliriz. Ses veren bu malzemeler çeşitli
tekniklerle çalınabilirler. Bu çalma tekniklerinden bazıları şunlardır: Çalıcı oturup
kabı kucağına alabilir, yanına diz çökebilir, boynuna asabilir ve elleriyle ya da
çubuklarla çalabilir; kaplar masa üzerine konularak, dizilerek de çalınabilir.
Basit Ses Çıkaran Kaplar: Günlük yaşamımızda kullandığımız su kabağı, tencere,
konserve kutusu, sürahi ve bardaklar hem ritim hem de melodi üretmek için
kullanılmaktadır. Bardaklar ve şişeler basit melodiler çalmak için kullanılır. Belli
oranlarda su doldurulmuş bu şişeler ve bardaklar küçük ağaç çubuklarla çalınır.
Ayrıca atık metal kola kutularından, ilaç şişelerinden de müzikal kaplar
oluşturulabilir. İçlerine ayrı ayrı dörtte bir oranında kum, mercimek, nohut
konularak farklı tınılarda ritim çalgıları oluşturulabilir. Balıkçı oltası olarak da
kullanılan kamışlardan da farklı çalgılar yapılabilir. İçlerinin boş olması, değişik
uzunluklarda kesilebilmesi değişik çalgıların oluşturulmasını sağlayabilir.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
6
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
Ezgisiz Vurmalı Çalgılar
Bongo
Küçük bir Küba davuludur. Tahtadan yapılmış ve pirinç tellerle çevrili kova
şeklindeki iki parçadan oluşan bu vurmalı çalgı, birbirine metal tellerle
bağlanmıştır. Ya dizlerin arasına sıkıştırılarak, ya da ayaklar üzerine oturtularak
çalınır. Bongo, gergin parmaklarla çalınır. Deri ve trampetin kenarına aynı
zamanda vurulur. Tek parmakla vurma, parmak ucuyla vurma ya da vuruştan
sonra parmakların derinin üzerinde durmasıyla değişik sesler elde edilir. (Fotoğraf
4.)
Fotoğraf 4. Bongo
Büyük Trampet
Trampet, çapı 35-40 cm olan, 15 cm eninde bir ahşap ya da pirinç kasnağın
iki tarafına yerleştirilmiş gergin keçi ya da koyun derisinden oluşur. Tutuşta üste
gelen deriye çubukla vurularak çalınır. Trampetin en belirgin özelliği cızırtılı
tınısıdır. Bu çalgı çocukların çalma isteğini uyarır ve ritmi sabitleştirir.
Davul
Davul, trampetin büyük çapta olanıdır. Tenor ve bas davul diye ikiye ayrılır.
Genelde taşıyıcı bir ayak üzerine titreşim yüzeyleri düşey düzlemde olmak üzere
oturtulur. Çalıcı sağ elinde tuttuğu tokmağı, yukarıdan aşağıya ya da aşağıdan
yukarıya doğru savurarak gergin yüzeye vurur; sol elini de titreşimleri istenilen
süre sonunda durdurmak için kullanır. Davulun yerleştirilmesinde profesyonel
orkestralar dışında şu kural uygulanır: Çubuklu çalgılarda olduğu gibi solda pes ses
veren tokmak, sağda tiz ses veren çubuk olmalıdır. Çocuk her çalgı için bu kurala
alıştırılmalıdır. Davulda tokmağın deriye vurduğu yer genelde kenardan bir el
genişliği kadar içerde olmalıdır. Çalarken bilek gevşek tutulmalı ve tokmak deriden
kendiliğinden zıplamalıdır.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
7
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
Tef
Zilli tef ve deri tef (el trampeti) diye adlandırılan iki türü vardır:
Zilli Tef: Derili ve derisiz olmak üzere iki türlüdür. Anaokulu ve okul müziği için
küçük ve hafif teflerin kullanılması uygundur. Tefin çeşitli çalma teknikleri vardır.
(Fotoğraf 5)
Zilli tef çalma tekniklerinden bazıları şunlardır:
• Sol el ile kasnaktan tutularak kaldırılan çalgıya yumruk biçimi almış sağ elin
parmak eklemleriyle vurulur.
• Kasnağından tutulan çalgı çalıcının dizine vurulur.
• Kasnağından tutulan çalgı sürekli olarak sarsılır, bu durumda yalnızca
zillerin sürekli titreşimleri ses verir.
• Islatılmış parmak ucu deriye bastırılarak kasnağa yakın bir yerde kavisli bir
hareketle sürüklenir.
• Tef, çalıcının kucağına ya da bir sandalyeye deri yüzeyi üstte olmak üzere
yerleştirilir, kasnağa yakın bir yere parmakla ya da trampet bageti ile
vurularak çalınır.
Fotoğraf 5. Tef
Ezgili ya da ezgili
olmayan vurmalılar
çocukların en rahat
çaldıkları ilk çalgılardır.
Çeşit çokluğu ses
zenginliğidir. Çocukları
bu zenginliklerle
buluşturmak
öğretmenlere düşen
görevlerdendir.
Deri Tef (El Trampeti): Tefin zil monte edilmemiş biçimidir. Yine okul öncesi ve okul
müziği için küçük el trampetleri önerilir. Parmakla çalınmasında trampet sol elle
vücudun aşağı-yukarı ortasında tutulur. Dört parmakla tutarken aşağı doğru
sarkar, başparmakla üstünden hafifçe bastırılır. Sağ elin gergin parmaklarıyla, sol
elin yakınına, trampetin kenarına doğru vurulur. Bütün çalgılarda olduğu gibi
burada da şu temel kural geçerlidir. Bir kere vurduktan sonra el hemen deriden
uzaklaştırılır. Trampet, ancak bu şekilde açık ve güzel ses çıkarır. El trampetinin
diğer çalma teknikleri tef ile hemen hemen aynıdır. Çocuklar yukarıda belirtilen
çalgılarla, söyledikleri şarkılara eşlik edebilecekleri gibi yalnızca çalmakla da
yetinebilirler. Gerek çalgı çalma, gerek şarkı söyleme ve gerekse bunların ikisini
birleştirerek çalgı eşliğinde şarkı söyleme etkinliklerine çocukların tümünün
katılması zorunlu değildir. Onları isteklendirme yoluyla bu etkinliklere
yönlendirmek gerekir. Ancak öğretmen gerek ritim çalgılarını, gerekse ezgisel
çalgıları kullanarak onların müzik yapmalarına yardımcı olabilir. Müzik etkinlikleri
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
8
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
için düzenlenmiş ortamlarda çocukların yapacakları etkinliklerle hem müzik eğitimi
almaları ve yaratıcı yeteneklerini geliştirmeleri hem de bedensel ve ruhsal
bakımdan (büyük ve küçük kas, dil, duygusal, sosyal, psikomotor gelişim) gelişme
olanağına kavuşmaları sağlanır. Böylece çocukların kişilik oluşturmalarında olumlu
bir yaklaşımda bulunmak kolaylaşır. Okul öncesi kurumlarda müzik etkinlikleri için
düzenlenecek ortamların (müzik köşelerinin) amaçları içerisinde yer alan ritim
eğitimi, ses eğitimi, müziksel işitme eğitimi, şarkı öğretimi, çalgı çalma teknikleri
müzik dinleme ve müzikli oyunlar için en çok yararlanılan çalgılar, yukarıda
açıklanan çalgılardır.
RİTİM ÇALIŞMALARINI DESTEKLEYİCİ ÇALGILAR VE
OYUNCAKLAR
Kastanyet
Sert ağaçtan yapılmış ve içleri oyulmuş, avuç içine sığabilecek büyüklükte iki
parçadan oluşur. Orijinal İspanyol kastanyetleri, avuç içinde parmakların yardımı
ile birbirlerine çarpılması ile çalınır. Kastanyetlerin farklı biçimleri vardır. Ağaç ve fil
dişinden midye biçimindeki geleneksel kastanyetler ele takılarak çalınır.
Kastanyete dilimizde parmak zili, çalpara ya da şakşak da denilmektedir. Bazı
modern kastanyetlerin ise bir sapı olup sallayarak ya da diğer elin içine (avuç içine)
vurularak çalınır. Okullarda genellikle saplı kastanyetler kullanılır. Masa
kastanyetleri kullanımı kolay bir kastanyet türüdür. İki elle ya da piyano gibi tek
tek parmaklarla da çalınabilirler.
Fotoğraf 6. Kastanyet
Çelik Üçgen
Sol elle, kapalı köşesine geçirilmiş bir ip ile yüksekte tutulan ve sağ eldeki ,
boyu 15-18 cm uzunluğunda çelik bir çubuk ile vurularak çalınan üçgen biçiminde
bir çalgıdır. Çocuklarda sıklıkla görülen sorun, çelik üçgenin dönmesidir. Bunun
nedeni, gergin olarak dış çevresine yapılan vuruştur. Sadece bilekten yapılan
gevşek bir vuruş biçimi bunu önleyebilir. Bu da yardımcı olmazsa, alt kenarından,
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
9
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
yani yatay kenarından vurmayı denemelidir. Çalgı, kollarla serbest bir pozisyonda
vücuttan uzak tutulur. Çelik üçgenler değişik boyutlardadır ve her biri özenle
kullanıldığında kendisine özgü bir ses veren etkileyici bir tona sahiptir.
Fotoğraf 7. Çelik üçgen
Marakas
Orta boy iki adet su kabağından yapılır ve içine arpa, fasulye taneleri ya da
kurumuş çekirdekler konularak şakırdayan bir ses çıkartması sağlanır. Sağ ve sol
ellerde birer marakas tutularak ellerin sarsılması ya da sağ elde tutulan bir
marakasın sol elin avuç içine vurulmasıyla çalınır. (Fotoğraf: 8)
Fotoğraf 8. Marakas
Ağaç Blok (Ritim Kutusu)
Dikdörtgen bir prizma biçimindedir. Değişik ağaç cinsinden yapılabilen
kutunun titreşim (Rezonans) kazanması için, blokta boyuna açılmış ve içi
boşaltılmış bir yarık vardır. Ağaçtan yapılmış 25-30 cm boyunda 1 cm çapındaki
çubukla çalınır. (Fotoğraf 9)
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
10
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
Fotoğraf 9. Ağaç blok
Çan
Çanların genellikle iki biçimi vardır. Birincisi küçük, ikincisi ise büyük çandır.
Büyük çan, içindeki ya da dışındaki tokmağın çana vurmasıyla ses çıkarır. İki türlü
el çanı vardır: Biri eski tür ağaç saplı çan, diğeri de günümüzde kullanılan deri
bantlı çandır. Birden fazla çan aynı anda çalınarak çok seslilik elde edilebilir.(
Fotoğraf: 10)
Fotoğraf 10. Çan
Minik Ziller (Kaynana Zırıltısı, Halhal, Çıngırak)
Çok değişik biçimleri vardır. Örneğin halhallar: İrili ufaklı birçok parçanın bir
araya getirilmesiyle ya da küçük çanların bu parçaların yerine konmasıyla
yapılmaktadır. Bu parçalar tek başlarına kullanıldığı zaman küçük ve hafif sesler
üretir. Hepsi bir araya getirildiklerinde ise çalgı gibi çalınır. Bunlar genellikle vücut
üzerine takılır. Ayak bileğine takılan halhalların çok yaygın bir kullanım alanı vardır.
Bele sarılan halhallara daha az rastlanır. Çubuk biçimindeki halhallardan ise dans
sırasında müziğin ritmine uygun sallanarak ses elde edilir. Cevizlerin kolye gibi
dizilmesinden elde edilen halhallar çok kullanılır. Kemer biçimindeki halhallar,
halka biçimindeki halhallar, yaban keçisi boynuzu ve hayvan tırnaklarından yapılan
halhallara çok az rastlanır. Metalden üretilen halhal örnekleri de bulunmaktadır.
Bunlar küçük metal zillerin bir araya getirilmesiyle oluşur ve birçok ülkede
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
11
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
yaygındır. Diğer ilginç bir halhal da Amerikalı kovboyların çizmelerinin topuk
arkasına taktıkları demir mahmuzlardır.
Ritim Çubukları
Ritim çubukları iki parçadan oluşur. Ritim çubuklarından birbirine vurarak
değişik tınılar elde edilir. Bazen ritim çubukları iki elle tutulur. Başka tür küçük
ritim çubukları bir elin parmakları arasında tutularak diğer elin parmakları
arasındaki çubuklara vurulur. Çift olarak çalınırlar ve çeşitli boyları vardır. Ne kadar
büyük olursa, çıkardığı ses de o kadar güçlü olur, ancak ağırlığı da artar. Bu
nedenle çocuklar için küçük çubuklar kullanılmalıdır.
Eğitim alanında iki vuruş biçimi önerilir. İlkinde çubuklar çok hafifçe her iki elin
başparmak ve diğer iki parmakları arasında tutulur ve birbirine vurularak çalınır ve
keskin bir “çat” sesi elde edilir. İkincisinde, tırnaklar üste gelecek biçimde elle
gevşek bir yumruk yapılarak ritim çubuğu bu yumruk üstüne yatırılır ve diğer
eldeki serbest tutulan ritim çubuğuyla üstüne vurulur. Rahat titreşim için çok sıkı
tutmaktan kaçınılmalıdır. (Fotoğraf 11)
Fotoğraf 11. Ritim Çubukları
Sürtmeli (Kazımalı) Çalgılar
Deniz midyesi, çam kozalakları, testereler, çam armonikası gibi çalgılar bu
sürtmeli çalgılar olarak bilinir. Bunlar kendisinin eşi olan diğer bir parçaya
sürtülerek ses çıkarır. Bu çalgıları çalmak için ıslatılmış parmak, gerilmiş bir ip, bir
bez, bir çubuk ya da yay kullanılır. Çalgılar midye, kemik, çam kozalağı, taşlar, ağaç
çubuklar vb. araçlardan yapılır. Adı geçen bu araçlar, birbirine sürtülerek müzik
yapılır. Ülkemizde en çok kullanılanı balık ya da tırtır olarak bilinen biçimidir. Çalgı,
başparmak ve orta parmak yardımıyla altında bulunan deliklerden tutularak
çalınır. Sürtmek için tahta bir çubuk kullanılır. Başka bir sürtmeli çalgı ise kum
kağıdı bloklarıdır. Bu bloklar birbirine sürtülerek hışırtılı bir ses çıkarır. Çeşitli
efektler için kullanılır.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
12
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
Zil
Ziller; tümseği dışa, çukurları içe dönük pirinç tabakalardır. Her birinin ortası
deliklidir. Bu delikten, deriden yapılmış bağlar geçirilerek elle tutulur. Ziller değişik
büyüklüklerde yapılır ve üç biçimi vardır:
• El zili
• Ayaklı zil
• Parmak zili
El Zili: Bu saplı zillerden titreşim elde etmek için ziller birbirilerine vurulur. Üç çeşit
çalma tekniği vardır: (Fotoğraf: 12)
• Yatay hareketlerle birbirine vurularak çalınır. Ziller havada tutulur ve
birbirine hızla çarpılır. Eğer titreşimin devamı isteniyorsa beklenir,
titreşimin sürmesi istenmiyorsa, ziller bedene bastırılarak susturulur.
• Dikey hareketlerle birbirine sürterek çalınır. Bu yöntemle çalındığında
sesin şiddeti daha azdır. Sürekli yinelenen ritimlar (ritimler) ve pes sesli
müzikler için uygundur.
• Bir küçük sopa (baget) ile üzerine vurularak çalınır. Bir baget ya da keçe
kaplı tokmak ile üzerine vurarak çalınır. Zil, sapından tutularak sol elde,
baget ise sağ elde tutulmalıdır. Çocuklar için kolay bir yöntemdir.
Ayaklı Zil: Bu da kendi arasında ikiye ayrılır.
• Tek başına asılı zil: Bu zil bir baget ya da telli fırça yardımıyla vurularak ya
da sürtülerek çalınır. Ayrıca parmakla tek bir vuruş da yapılabilir. Bu zil inip
kalkabilen bir sehpaya asılmıştır.
• Çift Zil: Yine sehpa üzerine yerleştirilmiş bir çift zildir. Pedala basınca bu
ziller kısa bir çarpma sesi çıkararak kapanır ya da çalan kişi baget ile
vurarak üst zili çınlatır, sonra pedalı kullanarak susturabilir. (Fotoğraf:13)
Parmak Zili: Zillerin en küçüğüdür. İnce ve hassas sesiyle çocukların en çok
sevdiği, hafif ve taşınabilir olması nedeniyle de rahatlıkla kullanabileceği bir
çalgıdır. Büyük el zillerinin benzeridir. Parmaklarla tutulması için küçük lastik
bantları vardır. Bu lastik bant yardımıyla sağ ve sol elde tutulan küçük ziller
karşılıklı birbirine vurularak, sürtülerek ya da aynı elin baş ve orta parmaklarına
takılıp tüy gibi biri birine vurularak çalınır. (Fotoğraf 14)
Fotoğraf 12. El Zili
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
13
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
Fotoğraf 13. Ayaklı Zil
Fotoğraf 14. Parmak Zili
OKUL ÖNCESİ MÜZİK ETKİNLİKLERİ İÇİN KİTAP VE
İŞİTSEL MATERYALLER
Tartışma
Okul öncesi eğitimde, müzik etkinlikleri içerisinde ya da diğer etkinlik
zamanlarında çocuğun dikkatini dağıtmayacak biçimde yer alması gereken önemli
bir etkinlik de müzik dinleme etkinliğidir. Müzik dinleme etkinliğinin eğlendirici,
dinlendirici etkisinin yanı sıra, çocuklarda sanatsal beğeni düzeyini geliştirecek,
duygularını öne çıkaracak ve dinleme, anlama yetilerini geliştirecek eğitimsel
boyutu da çok büyük önem taşımaktadır.
•Çevrenizdeki okul öncesi kurumlardaki çocuklara dinletilen
şarkıları inceleyip tartışınız.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
14
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
Çocuklara, özel müzik dinleme zamanları ayrılabileceği gibi, diğer etkinlikler
sırasında da, onların asıl yaptıkları işteki dikkatlerini dağıtmayacak biçimde
müzikler dinletilebilir. Ancak, bu zamanlarda dinletilecek müzikler sözsüz müzikler
olmalıdır. Okul öncesi eğitimcisi ne zaman, ne tür müzikler dinletebileceğini iyi
bilmelidir. Çünkü dinletilecek müzikler ile çocukların sakinleşmesi, dinlenmesi ya
da coşkulu bir hâl alması sağlanabilir. O hâlde eğitimcinin, müziğin bu gücünden
bilinçli olarak yararlanması gerekir. Çocuklara dinletilecek müzikler öğretmen
tarafından özenle seçilmelidir. Dinletilecek müziklerin ezgi, tartım ve söz yapıları
çocukların düzeyine uygun ve onlarda ilgi, istek uyandıracak yapıda olmalıdır.
Seçilen müziklerin konulara ve ünitelere uygunluğu, çocuklarda bir davranışı
kazandırmaya yönelik, eğitimsel değeri olan eserlerden oluşmasına dikkat
edilmelidir. Özel müzik dinleme zamanlarında dinletilen müziklerle ilgili olarak
çocukların konuşmalarına olanak tanınmalı, uygun örneklerde canlandırma,
çalışmaları yapılmalı, isteyen çocukların dinledikleri müziklere ses ve hareketlerle
eşlik etmeleri desteklenmelidir. Müzik dinleme etkinliklerinden sonra çocuklarda
genellikle bir çalgıyı kullanarak ya da kendi sesiyle müzik yapma, dinlediği müziği
taklit etme isteği gelişebilir. Bu gibi durumlarda çocuklar engellenmemelidir.
Müzik dinleme etkinliği uzun süreli olmamalıdır. Öğretmen çocukları iyi
gözlemlemeli ve dinleme süresini ona göre ayarlamalıdır. Okul öncesi dönemde
çocuklara dinlettirilebilecek bazı plak, CD ve kasetlerin eser ve besteci adları
aşağıda verilmiştir. Bu liste okulöncesi öğretmeni tarafından genişletilmeli ve
güncel yeniliklere açık olmalıdır.
Eserin ve Bestecinin Adı
Çocuklar Oyunu adlı eserin “Oyun” bölümü/Bizet
Bale Suiti’nden “Yürüme” bölümü /Lully
Lirik Suiti’nden “Norwegian Ructic March”/Grieg
Hafif Süvari Üvertürü/Suppa
Bir Sergiden Tablolar/Moussorgsky
Çocukların Köşesi/Debussy
Eşek Arısının Uçuşu/Korsakoff
Hayvanlar Karnavalı/Saint Saens
Don Juan Operasından Menüet /Mozart
Küçük Bir Gece Müziği /Mozart
Figaronun Düğünü /Mozart
Türk Marşı /Mozart
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
15
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
Düğün Marşı/Mendelssohn
Mavi Tuna Valsi /J. Strauss
Terzi ile Ayı Masalı/Mac Dowel
Oyuncak Senfonisi/Haydn
Dansa Davet/Weber
Ninni ve Beş Numaralı Macar Dansı/Brahms
Kaset ve Diğer Kaynaklar
Çocuk Şarkıları/Ali-Aysun Kocatepe
Ortam düzenlemek
sadece çalgıları alıp bir
yere koymak
olmamalıdır. Bu
nedenle işlevine uygun
kullanmayı öğrenip
öğretiniz. Zengin bir CD,
DVD ve kitap arşivi için
biriktirmeye erken
yıllarda başlanmalıdır.
Poldi’nin Serüveni/Kök yayınevi
Şirinler
1.Ulusal Okulöncesi Eğitimi Çocuk Şarkıları
Beste Yarışması kaseti
TRT Çocuk Korosu Çocuk Şarkıları kaseti
Çocuk Şarkıları Modern Folk Üçlüsü
Değişik canlı ya da cansız varlıklara ve doğa olaylarına ait ses kasetleri MEB
Eğitim Araçları Merkezi
Bir Dünya Bırakın (Kitap)/Salih Aydoğan
Yaşasın Müzik (Kitap)/Salih Aydoğan
Şarkı Söyleyelim ve Oynayalım (Kitap)/Leyla Deliorman
Cıvıl Cıvıl (Kitap)/Mahir Dinçer
Çocuklarımıza Yeni Şarkılar (Kitap)/Saip Egüz
Okul Müzik Eğitimi (Kitap)/Erdoğan Okyay
Çocuk Tekerlemeleri (Kitap)/Özel, Şinasi
Anaokulları ve Anasınıfları İçin Şarkı Dağarı /Hilmi Seyrek (Kitap-Kaset)
Şarkılarla Türkülerle Temel Müzik Eğitimi (Kitap)/Muammer Sun
Elli Yılın En Güzel Okul Şarkıları (Kitap)/Muammer Sun-İlteriş Sun
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
16
Bireysel Etkinlik
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
•Çevrenizdeki okulöncesi çocuklarına dinletmek amacıyla herhangi bir
çocuk müziği edinmek istemez misiniz?
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
17
Özet
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
• Bir okul öncesi kurumda olanaklar uygun ise iyi donatılmış ayrı
bir müzik odasının bulunması yararlı olacaktır. Böylece bu odada
müzik etkinlikleri daha verimli, daha özgür, daha müzikle iç içe
gerçekleştirilebilecektir. Çocuklar müzik odasında ritim ve ses
çalışmaları yapabilecek, dans edebilecek, şarkı söyleyecek, müzik
aletlerini kullanabilecek, canlandırma çalışmalarını rahatça
yapabileceklerdir.
•Ancak ayrı bir müzik odası oluşturulamıyorsa, çocukların yukarıda
sayılan etkinlikleri gerçekleştirmelerine yardımcı olabilmek için,
sınıf içlerinde ayrı bir dolapta müzik köşesi oluşturulabilir. Bu
dolaplar da müzik odasında olması gerekli araç gereçlerle
donatılmalıdır.
•Okul öncesi müzik etkinliğinde yer alması gereken önemli bir
etkinlik de müzik dinleme etkinliğidir. Müzik dinleme etkinliğinin
eğlendirici, dinlendirici etkisinin yanı sıra, çocuklarda sanatsal
beğeni düzeyini geliştirecek, duygularını öne çıkaracak ve
dinleme, anlama yetilerini geliştirecek eğitimsel boyutu da çok
büyük önem taşımaktadır.
•Bilinen ezgilerden bilinmeyenlere doğru, çevrelerindeki çalınıp
söylenen müzikten bilmediklerinhe doğru bir halka izlenmelidir.
Çocuklara ilk kez duyacakalrı müzikler dinletilecekse, müzikler
öğretmen tarafından özenle seçilmelidir.
•Kullanılacak çalgılar da okul öncesi dönem çocukların gelişim
özelliklerine uygun olmalıdır. Öncelikli olarak ezgili ve ezgisiz
vurmalıların kullanımı büyük yarar sağlayacaktır. Bunlara ek
olarak ritim çalışmalarını desteklemek amaçlı basit çalgı ve
oyuncaklar da kullanılabilir.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
18
Ödev
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
•Belirtilen müzik arşivi ve materyallere yeni neler eklenebileceğini
araştırınız.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
19
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
DEĞERLENDİRME SORULARI
Değerlendirme
sorularını sistemde ilgili
ünite başlığı altında yer
alan “bölüm sonu testi”
bölümünde etkileşimli
olarak
cevaplayabilirsiniz.
1. Müzik derslerindeki ortam düzenlemede temel amaç, aşağıdakilerden hangisi
değildir?
a) Çocuğun eğlenmesine olanak sunulur
b) Müzisyenler yetiştirmek amaçlanır
c) Müziğin tamamlayıcısı olarak çalgıların kullanımı sağlanır
d) Çocuğun dans/devinim ve oyunlaştırma yapması sağlanır
e) Birlikte iş yapma alışkanlığını kazandırmak
3. Aşağıdakilerden hangisi, müzik dinleme etkinliğinin doğrudan etkisini
göstermez?
a) Beğeni düzeyini geliştirme
b) Dinleme-anlama yetilerini geliştirme
c) Eğlendirme
d) Dinlendirme
e) Beste yaratma
4. Müzik eğitimi ortamlarının düzenlenmesinin önemini belirten en kapsamlı
tümce aşağıdakilerden hangisidir?
a) Müzik ortamı çocukların bedensel gelişimlerine katkıda bulunur.
b) Hareket, zihin, dil, duygu ve sosyal yönden gelişmelerine katkıda bulunur.
c) Çocukların dinleyeceği müzik çeşidi çoğalır.
d) Diğer ders yaptıkları sınıflarından uzaklaşmış olurlar
e) Çalgılar düzenli olarak korunur.
5. Çocuklara müzik dinletme etkinliklerinin sonunda, müziğin hangi eğitimsel yanı
gerçekleşmez?
a) Temel müzik bilgilerini öğrenme yanı
b) Sanatsal beğeni düzeyini geliştirici yanı
c) Dinleme, anlama yetilerini geliştirici yanı
d) Duyguları ifade edici
e) Eğlendirici yanı
6. Aşağıdakilerden hangisi müzik etkinlikleri köşesinde bulunması öncelikli
elektronik araçlardan değildir?
a)
b)
c)
d)
e)
Kamera
Kasetçalar
Video
Televizyon
CD çalar
7. Aşağıdakilerden hangisi melodi üreten bir çalgıdır?
a) El trampeti
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
20
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
b)
c)
d)
e)
Davul
Ksilofon
Kastanyet
Bongo
8. Aşağıdakilerden hangisi müzik etkinlikleri köşesinde bulundurulması gerekli
derili çalgılardan biri değildir?
a)
b)
c)
d)
e)
Zilli tef
Metalafon
Bongo
Davul
Büyük trampet
9. Aşağıdakilerden hangisi tartım çalgısı değildir?
a)
b)
c)
d)
e)
Çan
Marakas
Ağaç blok
Glockenspiel
Minik ziller
10. Aşağıdakilerden hangisi, müzik dinleme etkinliğinin doğrudan etkisini
göstermez?
a)
b)
c)
d)
e)
Beğeni düzeyini geliştirme
Dinleme-anlama yetilerini geliştirme
Eğlendirme
Dinlendirme
Müziksel İşitme Eğitimi
Cevap Anahtarı
1.B, 2.E, 3.B, 4.A, 5.E, 6.A, 7.C, 8.B, 9.A, 10.E
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
21
Müzik Ortamları ve Müzik Araçları Planlama
YARARLANILAN VE BAŞVURULABİLECEK DİĞER
KAYNAKLAR
Akkaş, Salih. (1991). Okul Öncesi Eğitimde Müzik. Ankara.
Aral, N ve A. Kandır, Can. Yaşar. (1981) Okulöncesi Eğitim I. Ya-Pa Yayınları,
İstanbul.
MEB. (2006) Okul Öncesi Eğitimi Genel Müdürlüğü. Anasınıfı Programı. Ankara.
Oğuzkan, Ş ve Özgör Demiral, Gülseren Tür. (1981) Okul Öncesinde Yaratıcı Çocuk
Etkinlikleri. Ya-Pa Yayınları, İstanbul.
Öztürk, Ali. (2011) Okul Öncesinde Müzik Eğitimi I-II. Anadolu Üniversitesi AÖF
Yayınları, Eskişehir.
Ürfioğlu, Ayşe. (1986) Okul Öncesi Eğitimde Müzik ve Oyun Etkinlikleri. Ya-Pa 4.
Okul Öncesi Eğitimi ve Yaygınlaştırılması Semineri Ya-Pa Yayınları,
İstanbul
Ürfioğlu. Ayşe. ( ? ). Bebeklik ve Okul Öncesi Dönemde Müziğin Gelişimi ve Eğitimi.
Ya-Pa Yayınları, İstanbul.
Atatürk Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi
22
Download

ÜNİTE - Lms - Atatürk Üniversitesi