ANKARA ÜNİVERSİTESİ
ZİRAAT FAKÜLTESİ
LİSANS TEZİ
BOTANİK BAHÇELERİ
Aybüke KOZAN
Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı
ANKARA
2014
Her hakkı saklıdır
TEZ ONAYI
Aybüke KOZAN tarafından hazırlanan “Botanik Bahçeleri” adlı tez çalışması danışman
tarafından Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı’nda
LİSANS TEZİ olarak kabul edilmiştir.
Danışman: Prof. Dr. Halim PERÇİN
Yukarıdaki sonucu onaylarım.
ETİK
Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi tez yazım kurallarına uygun olarak hazırladığım bu
tez içindeki bütün bilgilerin doğru ve tam olduğunu, bilgilerin üretilmesi aşamasında
bilimsel etiğe uygun davrandığımı, yararlandığım bütün kaynakları atıf yaparak
belirttiğimi beyan ederim.
Mayıs 2014
Aybüke KOZAN
ÖZET
Lisans Tezi
Aybüke KOZAN
Ankara Üniversitesi
Ziraat Fakültesi
Peyzaj Mimarlığı Anabilim Dalı
Danışman: Prof. Dr. Halim Perçin
Bu çalışmada botanik bahçelerinin tanımları, tarihçesi ve tasarım ilkelerinden
bahsedilmiştir. Ayrıca botanik bahçelerinin neyi amaçladığı ve botanik bahçeleri
tiplerinden söz edilmiştir.
Bunun için kapsamlı literatür taraması yapılmıştır. Bunun yanında dünyadaki birçok
botanik bahçesi incelenmiştir. Çalışma kapsamında da bu örneklere yer verilmiştir.
Mayıs 2014, 56 sayfa
Anahtar Kelimeler: Botanik, Bahçe, Botanik Bahçesi, Tasarım İlkeleri
ABSTRACT
License Dissertation
Aybüke KOZAN
Ankara University
Agriculture Faculty
Department of Landscape Architecture
Supervisor: Prof. Dr. Halim Perçin
In this study, the definition of the botanical gardens, history and design principles are
discussed. Also that the garden intended botanical gardens and botanical gardens of the
types have been mentioned.
For this extensive literature search was conducted. In addition, many botanical gardens
in the world were examined. These examples are given in the scope of work.
May 2014, 56 Page
Key Words: Botanic, Garden, Botanical Garden, Design Principals
TEŞEKKÜR
Botanik Bahçeleri konulu çalışmamı hazırlamam sırasında bilgi, öneri ve yardımlarını
esirgemeyen değerli danışman hocam Prof. Dr. Halim PERÇİN’e teşekkürlerimi
sunarım.
Aybüke KOZAN
Ankara, Mayıs 2014
İÇİNDEKİLER
TEZ ONAYI……………………………………………………………………………..i
ETİK……………………………………….……………………………………………ii
ÖZET………………………………………………………….………………………..iii
ABSTRACT……………………………………………………………………………iv
TEŞEKKÜR…………………………………………………………………………….v
ŞEKİLLER DİZİNİ………………………………………………………………….viii
1.Giriş……………………………………………………………………………………1
2.Botanik Bahçelerinin Tanımı………………………………………………………..2
3.Botanik Bahçelerinin Tarihçesi……………………………………………………...3
4.Botanik Bahçelerinin Amacı…………………………………………………………6
5.Botanik Bahçelerinin Tasarım İlkeleri……………………………………………...8
6.Botanik Bahçelerinin Planlama Tipleri……………………………………………..9
6.1.Bilimsel Kuruluşlara Bağlı Botanik Bahçeleri……………………………9
6.2.Şehir Botanik Bahçeleri………………………………………………...…11
6.3.Okullara Bağlı Botanik Bahçeleri………………………………………..12
7.Botanik Bahçesi Örnekleri………………………………………………………….13
7.1.Türkiye Botanik Bahçeleri ve Arberetumları…………………………...13
7.1.1.İstanbul Üniversitesi Botanik Bahçesi…………………………13
7.1.2.Çukurova Botanik Bahçesi……………………………………...14
7.1.3.Çankaya Botanik Parkı…………………………………………14
7.1.4.Ege Üniversitesi Fen Fakültesi Botanik Bahçesi………………15
7.1.5.Karaca Arberetumu…………………………………………….17
7.1.6.Atatürk Arboretumu……………………………………………18
7.1.7.Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi……………………………..19
7.2.Dünya Botanik Bahçeleri ve Arboretumları…………………………….20
7.2.1.Almanya Botanik Bahçeleri…………………………………….20
7.2.1.1.Berlin-Dahlem Botanik Bahçesi………………………20
7.2.1.2.Bremen Botanik Bahçesi………………………………21
7.2.1.3.Hamburg Botanik Bahçesi……………………………22
7.2.1.4.Münih Botanik Bahçesi………………………………..23
7.2.2.İngiltere Botanik Bahçeleri……………………………………..24
7.2.2.1.Kew Kraliyet Botanik Bahçesi………………………..24
7.2.2.2.Edinburgh Kraliyet Botanik Bahçesi………………...26
7.2.2.3.Glasgow Botanik Bahçesi……………………………..27
7.2.3.ABD Botanik Bahçeleri…………………………………………28
7.2.3.1.Arnold Arboretumu…………………………………...28
7.2.3.2.Missouri Botanik Bahçesi……………………………..29
7.2.3.3.Brooklyn Botanik Bahçesi…………………………….30
7.2.3.4.Denver Botanik Bahçesi……………………………….31
7.2.4.Rusya Botanik Bahçeleri………………………………………..32
7.2.4.1.Nikitsky Botanik Bahçesi……………………………...32
7.2.4.2.Tashkent Botanik Bahçesi…………………………….33
7.2.5.Kanada Botanik Bahçeleri……………………………………...34
7.2.5.1.British Columbia Botanik Bahçesi…………………...34
7.2.5.2.Hamilton Botanik Bahçesi…………………………….35
7.2.6.Singapur Botanik Bahçeleri…………………………………….36
7.2.6.1.Singapur Botanik Bahçesi…………………………….36
7.2.7.Hindistan Botanik Bahçeleri……………………………………37
7.2.7.1.Calcuta Botanik Bahçesi………………………………37
7.2.8.İsveç Botanik Bahçeleri…………………………………………38
7.2.8.1.Uppsala Botanik Bahçesi……………………………...38
7.2.8.2.Göteborg Botanik Bahçesi…………………………….39
7.2.9.Yeni Zelanda Botanik Bahçeleri………………………………..40
7.2.9.1.Christ Church Botanik Bahçesi………………………40
7.2.10.Avustralya Botanik Bahçeleri…………………………………40
7.2.10.1.Sydney Botanik Bahçesi……………………………...40
8.Türkiye Milli Botanik Bahçesi……………………………………………………...41
8.1.Türkiye Milli Botanik Bahçesi’nin Amaçları……………………………42
8.2.Türkiye Milli Botanik Bahçesi’nin Çalışma Alanları…………………...43
9.Sonuç…………………………………………………………………………………45
10.Kaynaklar…………………………………..………………………………………46
ŞEKİLLER DİZİNİ
Şekil 1. Pisa Üniversitesi……………………………………………………………….4
Şekil 2. Padua Botanik Bahçesi……………………………………………...………...5
Şekil 3. Karaca Arboretumu…………………………………………………………...5
Şekil 4. Bonn Botanik Bahçesi………………………………..………………………10
Şekil 5. Hannover Botanik Bahçesi……………………………….………………….11
Şekil 6. Kew Garden…………………………………………………………………..12
Şekil 7. New York Botanik Bahçesi…………………………………………………..12
Şekil 8. Hamburg Botanik Bahçesi…………………………………………………..13
Şekil 9. İstanbul Üniversitesi Botanik Bahçesi…………………………..…………..14
Şekil 10. Çankaya Botanik Parkı…………………………………………….………15
Şekil 11. Ege Üniversitesi Fen Fakültesi Botanik Bahçesi………………………….16
Şekil 12. Karaca Arboretumu…………………………………………………...……18
Şekil 13. Atatürk Arboretumu…………………………………………………...…..19
Şekil 14. Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi………………………………………...20
Şekil 15. Berlin-Dahlem Botanik Bahçesi……………………………………………21
Şekil 16. Bremen Botanik Bahçesi……………………………...…………………….22
Şekil 17. Hamburg Botanik Bahçesi…………………………………………………23
Şekil 18. Münih Botanik Bahçesi……………………………………………………..24
Şekil 19. Kew Kraliyet Botanik Bahçesi……………………………………………..26
Şekil 20. Edinburgh Kraliyet Botanik Bahçesi………………………….…………..27
Şekil 21. Glasgow Botanik Bahçesi……………………………………….………….28
Şekil 22. Arnold Arboretumu………………………………………………….……..29
Şekil 23. Missouri Botanik Bahçesi…………………………………………………..30
Şekil 24. Brooklyn Botanik Bahçesi………………………………………………….31
Şekil 25. Denver Botanik Bahçesi…………………………………………………….32
Şekil 26. Nikitsky Botanik Bahçesi…………………………………………...………33
Şekil 27. Tashkent Botanik Bahçesi……………………………………………….…34
Şekil 28. British Columbia Botanik Bahçesi…………………………..…………….35
Şekil 29. Hamilton Botanik Bahçesi……………………………………………...…..36
Şekil 30. Singapur Botanik Bahçesi…………………………………….……………37
Şekil 31. Calcuta Botanik Bahçesi………………………………………………..…..38
Şekil 32. Uppsala Botanik Bahçesi……………………………………………..…….39
Şekil 33. Göteborg Botanik Bahçesi……………………………………………….…39
Şekil 34. Christ Church Botanik Bahçesi…………………………………...……….40
Şekil 35. Sydney Botanik Bahçesi………………………………………….…………41
Şekil 36. Türkiye Milli Botanik Bahçesi……………………………………………………..44
Şekil 37. Türkiye Milli Botanik Bahçesi……………………………………………………..44
Şekil 38. Türkiye Milli Botanik Bahçesi Genel Görünüşü………………………..………..45
1.Giriş
İnsanlar; gerek hızlı yaşam temposu, gerekse yoğun çalışma düzenine bağlı
olarak bozulan yaşam bütünlüklerine tekrar kavuşmak için kısa ya da uzun süreli olarak
bulundukları ortamdan uzaklaşma gereksinimi duymakta ve bu amaçla doğal ya da
doğala yakın kırsal alanlara yönelmektedir. Ancak, koşul ve olanakların yetersizliği
çoğu zaman bu isteğin gerçekleşmesini engellemektedir. Bu durumda rekreasyon
gereksinmesinin giderilmesi yönünde yeterli olanaklara sahip kentsel dış mekanlar öne
çıkmaktadır.
Kentsel dış mekanlar, yerleşim alanları içinde yer alan, toplumun tüm
kesimlerinin kullanımına açık, bireysel ve toplumsal yaşamın çeşitli kullanımlarına
olanak sağlayan mekanlardır (Hepcan ve Ayhan, 2004). Bireylerin gerek kişisel,
gerekse toplumsal rekreasyon gereksinimlerini karşıladığı bu mekanlara örnek olarak;
parklar, meydanlar, yaya bölgeleri, hayvanat bahçeleri, botanik bahçeleri, mezarlıklar ve
oyun alanları gösterilebilir.
Botanik bahçeleri, çok çeşitli canlı ve cansız bitki türlerinin bir araya getirildiği
açık hava müzesi (Uzun, 1978) ya da bitki koleksiyonu olup, kentsel dış mekanlar
sisteminin topluma açık bir parçasıdır (Özkan, 2001).
Gelişmiş ülkelerde bilimsel ve ekonomik amaçlı çalışmalar yanında, doğa
koruma
ve
bitkisel
kaynakların
sürekliliği
çalışmaları
botanik
bahçelerinde
yürütülmektedir. Bu nedenle, botanik bahçeleri, botanik ve hortikültürel araştırmalar,
eğitim ve rekreasyon gibi işlevleri yanında doğa koruma konusunda gittikçe artan bir
önem vermektedir (Morton, 1972).
Botanik bahçeleri kaybolma tehlikesi olan bitkiler için koruma alanlarıdır. Bu
bitkiler, geniş bir gen koleksiyonuyla botanik bahçelerinde kültüre alınarak çoğaltılır.
Özellikle ağaç ve çalılara bahçeler, parklar ve kamu alanlarında yer verilerek sürekliliği
sağlanır. Kısa ömürlü otsu bitkilerin sürekliliği, botanik bahçelerindeki tohum
muhafazaları ile mümkündür.
2.Botanik Bahçelerinin Tanımı
Tarih boyu, normal bahçelerden daha farklı bir yapı gösterip, tıp, biyokimya,
genetik, tarım, orman, ekoloji ve botanik bilim dalları için araştırma, eğitim ve
uygulama olanakları ile bitkisel materyal sağlayan herbaryum, müze gibi üniteleriyle
onları destekleyen, okul dışı halkın eğitilmesine hizmet eden canlı ve cansız açık hava
müzelerine “ Botanik Bahçesi” denir.
Botanik bahçeleri, yüzyıllardır insanlığın bilimsel ve kültürel gelişiminde önemli
rol oynamışlardır (Heywood, 1987).
Botanik bahçeleri, her türlü araştırmaya olanak sağlayan açık hava
laboratuarlarıdır (Öztan, 1972).
Botanik bahçeleri, koleksiyon, öğretim ve bilimsel çalışmaların yapıldığı kültür
park veya bahçeleridir (Tanrıverdi, 1975).
Botanik bahçeleri ve arberetumlar kent peyzajının en önemli yeşil alanları olup,
bir taraftan estetik peyzaj düzenleme konusu olduğu kadar ve hatta ondan daha da ileri
olarak birer koleksiyon, bilimsel çalışma ve araştırma alanlarıdır (Uzun, 1978).
Botanik bahçeleri, bilim ve güzelliği ortaya koyan, birleştiren kurumlardır.
Bunlar, mimari yapı ve plastik eklemelerle özellik kazanırlar. Bahçenin ana
fonksiyonları eğitim ve araştırma için bitki koleksiyonunu oluşturma, yaşatma ve
koruma olması yanında, en önemlisi insanın bitkiler üzerindeki ilgisini geliştirmektir
(Rice, 1972).
Bailey’e göre, botanik bahçesi eğitim, araştırma amacıyla peyzaj düzenleme,
yeşil çim pano üzerine ağaç, çalı ve çiçekler kullanılarak tablo yaratmaktır (Hilton,
1972).
Tıbbi bitkilerin yalnızca ekonomik kullanımlar için toplanıp incelendiği çeşitli
özellikleri nedeniyle ele alınan otsu ve odunsu bitkilerle, süs ve yararlı bitkilerin
yetiştirildiği enstitülere, bilimsel açıdan bitkilerin yararlılıkları kadar doğayı da
anlamayı
amaçlayan
Horticulture).
bahçelere
“Botanik
Bahçeleri”
denir
(Encyclopedy
of
İnsanlar, neolitik çağdan beri hiçbir zaman ister ekonomi isterse süs amacıyla
olsun bitkilerin ıslahını tamamlayamamışlardır. Botanik bahçesi bir gelişim yeridir ve
bahçenin dinamik bir çevresi vardır. Bu nedenle, botanik bahçesi doğa gerçeklerinin
keşfedilebileceği bir yer, yaşayan bitkilerin müzesi, bahçe ve çiçekleriyle topluma zevk
veren ve aynı zamanda bitki botaniği konusunda eğitici bir kurumdur (Morley, 1973).
3.Botanik Bahçelerinin Tarihçesi
Botanik Bahçeleri ve bitkilerin yetiştirilmesi binlerce yıllık bir geçmişe
dayanmaktadır. Bilinen ilk örneklerini 3000 yıl öncesinde antik mısır ve Mezopotamya
da olduğu bilinmektedir. Romalılar da bahçelere önem vermekteydiler ve bitkilerin
sağlıkla ilgili faydalı özelliklerinden yararlanmaktaydılar. Romalıları tabiken ruhban
sınıfı da sağlıkla ilgili özelliklerinden yararlanırken onlar ayrıca bitkilerin güzelliğini
tanrıyı yüceltmek için kullanıyorlardı. Monastik özellikte ilk bahçeler 8. yüzyılda ortaya
çıkmışlardır. Bu bahçeler de 16. yüzyılda çıkmış olan sağlık bahçelerinin öncüleri
olarak değerlendirilmektedirler (Anonymous 2007).
16. ve 17. yüzyılda İtalya da ortaya çıkan sağlık bahçeleri dünyanın ilk botanik
bahçeleri, olarak kabul edilmektedir. Bu bahçelerden ilki Pisa Üniversitesi’nin
bahçesidir. Ve bu bahçe 1543 yılında Ghini tarafından yapılmıştır. Bu bahçeyi takiben
diğer İtalyan üniversiteleri de bahçeler oluşturmuşlardır. Sırasıyla Padova (1545),
Firenze(1545) ve Bologna (1547) da botanik bahçesi niteliğine sahip sağlık bahçeleri
yapılmıştır. 16. yüzyılda sağlık bahçeleri bütün Avrupa ya yayılmışlardır. Örnek olarak
cologne ve Prag gibi yerlerde ortaya çıkarak Orta Avrupa’ya da yayılmışlardır.
İngiltere’deki ilk botanik bahçe 1621 yılında Oxford Üniversitesi’nde kurulmuştur. 16.
ve 17. yüzyılda botanik bahçeleri kullanım dönüşümüyle karşı karşıya kalmışlardır.
Uluslar arası ticaretin başlamasıyla Kew Royal Kraliyet Botanik Bahçesi ve Madrid
deki Real Botanik Bahçesi tropik bölgelere yapılan keşifler sonucu getirilen bitkilerin
yetiştirilmesi için kurulmuşlardır. Bunun sonucunda Fransa da Mauritiusta 1735 de
Pamplemose Botanik Bahçesi, İngiltere’de 1887 de Calcutta Botanik Bahçesi gibi tropik
ve benzeri botanik bahçeleri yapılmıştır. Bu bahçelerde de çikolata, çay, kahve, palmiye
yağı gibi ticari getirisi olan bu bitkileri yetiştirmek için kullanmışlardır. Bu tropik
bahçeler gerçek anlamda bilimsel tabanlı gerekçe ile oluşturulmadıkları için botanik
bahçesi tanımına tam olarak bütünüyle girmemektedirler (Anonymous 2007).
Şekil 1. Pisa Üniversitesi (Anonim, www.tatilprint.com, 2014)
19. ve 20. yüzyıllarda belediyelere ve sivil kuruluşlara ait temel amacı keyif olan
çok az bilimsel programa sahip Avrupa’da ve Britanya’nın etkisindeki bölgelerde
botanik bahçeleri oluşturulmaya başlanmıştır. Bu dönem ortaya çıkan (1859) Missouri
Botanik Bahçesi Amerika’da ilk botanik bahçe olma özelliğine sahiptir. Bu dönem
Botanik bahçelerindeki tek ve gerçek bilimsel aktivite bitkilerin isimlendirilmesi ve
karşılıklı tohum değişimlerinin dünya çapında yapılmasıdır (Anonymous 2007).
Günümüzde tanımlandığı şekliyle Dünya’da ilk botanik bahçesi Avrupa’da 16.
yüzyılın ortalarına doğru botanik araştırma merkezi olarak kabul edilen İtalyan
üniversite bahçeleri Padua Florance Bologna ‘dadır.1545 da hümanist lider Daniele
Barbaro’nun rehberliği ile yaratılan Padua’daki Orta Botanica yeniden yaratılan cennet
bahçelerinin en iyi temsilciliğini yapmaktadır. Bu botanik bahçesi hala ilk zamanlarda
ki yapısıyla eksiksiz olarak fonksiyonunu sürdürmektedir (Anonymous 2007).
Padua Botanik Bahçesi’nin estetiksel önemi üstün Rönesans düşüncesiyle
düzenlenmesinde yatmaktadır. Bahçenin planı dört eşit ve kare seklindeki bitki
öbeklerinin bir dairesel duvar içerisinde yer alması isteğini ifade etmektedir. Uzun süre
dört kare motifinin cennet bahçesinin dini anlatımını hissettiren bir anlam taşıdığı kabul
edilmiştir. Aynı zamanda dünyanın dört köşesi ve dört ana kıtası olan Asya, Avrupa,
Amerika ve Afrika olarak da düşünülmüştür.
Şekil 2. Padua Botanik Bahçesi (Anonim, www.tripadvisor.com.tr, 2014)
Son 30 yılda koruma hareketinin ortaya çıkmasıyla botanik bahçeleri bilimsel
kurumlar olarak ortaya çıkmaya başlamışlardır. Türlerin çoğalması için çok önemli
bilimsel bilgiye sahip olmaları ve mevcut bitki koleksiyonlarına sahip olmaları
sebebiyle günümüzde çok önemli hale gelmişlerdir. Bu dönemin başlangıcı olarak 1975
de IUCN tehdit altındaki bitkilerin korunması için teşvikler oluşturması olarak kabul
edilmektedir (Anonymous 2007).
148 ülkede 1775 botanik bahçesi ve arberetum mevcuttur ve pek çok yenisi bu
sayıya eklenmektedir. Büyük ölçekli seralarda yapılmaktadır.
Şekil 3. Karaca Arboretumu (Anonim, www.olaygazeteci.com, 2014)
4.Botanik Bahçelerinin Amacı
Botanik bahçelerinde yüzyıllar boyu çok çeşitli modeller görülmüştür.
MacQuitt’ye (1969) göre botanik bahçeleri üçü temel olmak üzere pek çok amaca
hizmet etmektedir. Bu üç temel amaçtan ilki, bitkiler üzerine denemelerle modern
taksonomi ve uygulamalı botanik bilim dallarını geliştirmektedir. Dünyanın çeşitli iklim
bölgelerinde ve yükseltilerinde dağılmış olan 300.000’e yakın bitki türü arasındaki
ilişkiler, botanik bahçelerindeki çalışmalarla elde edilebilmiştir (Öztan, 1972).
Botanik bahçelerinin ikinci fonksiyonu, dünyanın belirli ekolojik bölgelerinde
yetişen kauçuk, kahve, çay, kakao, vanilya vb. gibi ekonomik değeri olan bitkiler için
adaptasyon istasyonları görevini yerine getirmeleridir. Botanik bahçeleri, bugüne kadar
özellikle kauçuk ve kakao endüstrilerinin geliştirilmesi ve diğer ekonomik bitkilerin
introdüksüyonunda önemli bir rol oynamıştır (Öztan, 1972).
Botanik bahçelerinin üçüncü fonksiyonları ise hortikültürel yönden taşıdıkları
önemdir. Önceleri botanik bilimi için araştırma alanı olarak kullanılan botanik
bahçeleri, zamanla seleksiyon ve malzeme gibi hortikültürel araştırmalarla süs
bitkilerinin yetiştirilmesine yardımcı olmuş, elde edilen sonuçlar bitki materyali
yönünden peyzaj sanatını büyük ölçüde etkilemiştir (Öztan, 1972).
Hamilton (Ontario) botanik bahçesinin amaç ve işlevlerini şöyle açıklamaktadır
(Morton, 1972):

Kültür bitkilerinin koleksiyonu yanında biyolojik kaynakları sürdürmek,
toplamak, dökümanlamak, geliştirmek,

Tehlike altında olan anaç bitki ve hayvan stokları ile belirli çevreleri korumak ve
geniş doğa koruma bölgelerinin sürekliliğini sağlamak,

Toplum eğlencesi, yararı ve moral gelişimi için bu kaynakları bahçelerde,
arberetumda ya da kültürel ve doğal alanlarda, müze ve galerilerde sergilemek,

Özellikle bitki geliştirme, üretim, bakım ve çevre istekleri ile çiçek yapıları
üzerine biyolojik araştırmalar yönetmek, biyolojik biliminin ilgili alanlarının
çalışmalarını ve ilgili yayınları dış ülkelere yaymak,

Bitki bilimi, süs bitkileri yetiştiriciliği ile ilgili bilgi dağıtım merkezi olarak
çalışıp, doğal evrimin anlatılması, bütün düzeylerde eğitim programının
düzenlenmesi ve bulunduğu kent içinde yayım merkezi olarak çalışmak,

Herbaryum, kitaplık, korunmuş alanlar, hizmet seraları ve üretim olanakları gibi
destekleyici kaynaklar ile eğitsel ve bilimsel çalışmaları geliştirmek,

Biyoloji bilimi, hortikültür, peyzaj mimarisi, çiçek sergileri düzenleme vb.
konularla ilgili enstitüler ve botanik bahçeleri arasında öğrenim, araştırma ve
yayım konularında işbirliği yapmaktır.
Botanik bahçelerinde, yeni bitkilerin deneysel araştırılması, peyzaj planlama
çalışmalarının gelişimine katkıda bulunur. Bitki üretim ve yetiştirme, olumsuz gelişme
koşullarında hem görünüş hem de hoşgörülülük açısından daha iyi bitki elde etmeye
olanak verir. Bahçeler, bitki seçimi ve bakımı konularında da birer bilgi kaynağıdır
(Encyclopedia Americana, 1984).
Botanik bahçelerinin amaç ve çalışma konuları özetlenecek olursa:

Botanik bahçeleri, hangi formda olursa olsun, yüzyıllar boyu bilimsel ve kültürel
gelişme için her zaman etkili rol oynamışlardır. İlk kuruluşlarından beri, bitki
kaynaklarının saptanması çalışmalarına katılmışlardır. Kuruluşlarından bu yana
botanik bahçeleri ve personellerinin önemli rol oynadıkları alanlar aşağıdaki gibi
özetlenebilir:
a) Dünyanın büyük bölümüne bitki yaşamının yayılması,
b) Ekonomik değere sahip bitkilerin iklime uyumlarının sağlanması ve tanıtımı ile
kültüre alınması,
c) Botanik ve bu bilimle ilgili disiplinlerde öğrenci yetiştirilmesi,
d) Halka bitkiler aleminin tanıtılması,
e) Bitkileri korumanın çeşitli yollarının araştırılması.

Bazı bahçeler, dünyanın pek çok yerinde ekonomik gelişmede ve ticari
ilerlemelerde önemli rol oynamışlardır. Bu durum özellikle tropikal botanik
bahçeleri için geçerlidir.

Botanik bahçelerinin, tıp ve eczacılığa da katkıları çoktur. 16. yüzyılda botanik
bahçeleri eski manastır geleneğini taşırlardı. Üniversiteler, tıp öğrencilerinin
kullanımı için canlı materyal ve tıbbi bitkiler üretirlerdi. Tıp ve eczacılıkla olan
bu ilişki zamanla azalmış ve günümüzde gelişmiş ülkelerde tıbbi bitkilerin
tedavide kullanımının artması üzerine bahçeler yalnızca bu bitkiler için birer
araştırma ve koruma merkezi görevini üstlenmişlerdir.

Botanik bahçeleri tarih boyunca koruma faaliyetleri içinde bulunmakla birlikte,
bu faaliyet arka planda ve üstü kapalı olarak yürütülmüştür. Korumanın botanik
bahçelerinin asıl görevi haline gelmesi son yıllarda gerçekleşmiştir.

Güney Avrupa Ülkeleri ve diğer ılıman ülkelerdeki botanik bahçelerinin canlı
koleksiyonlarındaki artış aynı zamanda botanik bahçelerinin, bitkilerinin
ekonomik olarak önlemleri ve bunların tarım, ormancılık gibi alanlarda
yayılması konusundaki çalışmaları zamanla azalmış ve bu rolü diğer spesifik
enstitüler üstlenmiştir.
5.Botanik Bahçelerinin Tasarım İlkeleri
Botanik bahçelerini diğer park ve bahçelerden ayıran temel özellikler bitkilerin
bilimsel ekonomik ve tıbbi kullanışlar için bilimsel bir anlayış içerisinde düzenlenmiş
bitkileri ve doğayı tanımayı temel amaç edinmiş olmalarıdır (Perçin, 1997).
Botanik Bahçeleri Koruma Eternasyoneli’ne göre bir kurumun botanik bahçesi
olarak tanımlanabilmesi için, aşağıdaki kriterlerin bir kısmına ya da tamamına sahip
olması gerekmektedir:

Önemli ölçüde kalıcılık olması gerekir.

Koleksiyonların kayda değer bilimsel alt yapısının olması gerekiyor.

Yaban
kökenliler
dahil,
koleksiyonlarının
doğru
dokümantasyonlarının
yapılması gerekmektedir.

Koleksiyonlardaki bitkilerin gözlemlenebiliyor olması gerekmektedir.

Bitkilerin isimlendirilip tasnif edilmiş olması gerekmektedir.

Halka açık olmalıdır.

Diğer bahçeler kurumlar ve kamuyla bilgi iletişimi içinde olmalıdır.

Diğer botanik bahçeleri arberetumlar veya araştırma enstitüleri ile tohum veya
materyal değişimi içinde olmalıdırlar.

Koleksiyonlardaki bitkilere bilimsel veya teknik araştırmalar yapılıyor olması
gerekmektedir.

İlgili herbaryumdaki bitki sınıflandırma, araştırma programlarının kalıcılığı
olması gerekmektedir.
Botanik bahçelerinin büyüklüğü 5 hektar ile 5000 ha. arası değişmektedir.
Her ne kadar halka açık parklar olsalar da aynı zamanda bilimce araştırmaların
yapıldığı bir kurum oldukları için gezinti, yürüyüş gibi aktiviteler dışında diğer
aktivitelere fazla yer verilmemektedir.
Genel olarak botanik bahçelerinde ziyaretçilerin dinlenmesi için kafe ve
restoranlar bulunmaktadır. Bunun dışında büyük botanik bahçesinde sadece belli bir
bölgede piknik alanları da bulunmaktadır.
Botanik bahçelerinde yürüyüş yollarında kullanılan malzemeler çakıl, stabilize
toprak ya da çimdir. Yürüyüş yollarında banklar ve çöp kutuları mutlaka bulunmalıdır
(Uydaş, 1998).
Botanik bahçeleri genellikle 9.00-18.00 ya da 19.00 arası açıktır. Kış
dönemlerinde bu süre 16.30 ‘a kadar inmektedir. Bu nedenle aydınlatma bazı botanik
bahçelerinde yoktur ya da güvenlik amaçlı kısmi aydınlatma söz konusudur.
Botanik bahçelerinin gezilebilen bütün bölümleri engelliler içinde ulaşılabilir
olmalıdır.
Bazı
botanik
bahçelerinde
engellilerin
kullanabileceği,
uygulama
yapılabileceği yükseltilmiş parterler bulunmaktadır.
Değişik ekolojilerin ve temaların yer aldığı botanik bahçelerinde bu unsurlar
birbirleriyle bağıntılı şekilde bulunmalıdır. Bitkiler belli bir düzen ve etiketlendirme ile
sergilendirilmelidir (Uydaş, 1998).
Alan kullanımı ve tasarımı yalnızca bilimsel amaçlı olmayabilir, aynı zamanda
pratik bilgi ve estetiğe dayalı etkinlikler ile yıl boyu ilgi odağı yaratma durumu da göz
önüne alınmalıdır (Öztan, 1994).
Alan kullanımını;

Yönetim, eğitim ve araştırma zonu,

Üretim zonu,

Rekreasyon zonu olmak üzere üç ana kısımda toplamak yararlıdır.
6.Botanik Bahçelerinin Planlama Tipleri
Botanik bahçelerini özellikleri, fonksiyonları ve ölçüleri, yönünden üç
kategoride toplamak mümkündür.
6.1.Bilimsel Kuruluşlara Bağlı Botanik Bahçeleri
Botanik bahçelerinin bazıları bütünüyle bilimsel kuruluşlardır. Bir çoğunun
üniversitelerle ilişkisi vardır.
Botanik bahçeleri, önceleri Horti Medici yani hekimlik ve eczacılık için Tıbbi
Bitkiler Bahçesi olarak kurulmuşlar; sonraları, Botanik Enstitülerine bağlanarak,
zamanımıza kadar gelişmelerini devam ettirmişlerdir. Bugünkü fonksiyonları, araştırma
ve öğretim konuları içindedir. Belirli sayıda biyolojik ve morfolojik bordürler, bataklık
ve su bitkileri, alp bitkileri kısmı ile çeşitli ağaç gruplarından sistematik bir bölüm bu
bahçeleri meydana getirmiştir. Ayrıca “Bitki Sosyolojisi” ve “Bitki Coğrafyası”
konuları da botanik bahçesinin kuruluşunda ve tertip özelliğinin değişiminde rol
oynamıştır. Araştırma ve öğretimdeki gelişmeler ile ihtisaslaşma, yüksek ziraat
okullarında tarımsal yararlanmayı amaç güden bahçe formları (Bonn, Hohenheim) ve
yüksek orman okullarına bağlı arberetumların (ağaç ve çalı koleksiyon bahçesi)
doğuşunu (Hannover, München) sonuçlandırılmıştır (Schötz, 1964).
Şekil 4. Bonn Botanik Bahçesi (Anonim, www.botgart.uni-bonn.de, 2014)
Şekil 5. Hannover Botanik Bahçesi (Anonim, www.panoramio.com, 2014)
6.2.Şehir Botanik Bahçeleri
Son elli yıl içinde botanik bahçelerinin ilgi çekici bir tipi gelmiştir. Almanya’nın
on iki şehrinin bahçeler müdürlükleri uygun yerlerde, botanik bahçelerinin tarihsel
gelişimine paralel olarak özel bahçeler planlamışlardır. Bu bahçelerin en tipik özelliği,
toplum için rekreasyon alanı olmakla beraber, araştırma ve eğitim için bilimsel
kuruluşları da kapsamasıdır (Apel, 1969). Bu özellikte, Londra yakınında Kew Garden,
Paris’te Jardin Des Plants, Dahlem’de Berlin Botanik Bahçesi, Tokyo’da Imperial
Üniversitesi Botanik Bahçesi, A.B.D.’de New York Botanik Parkı ve Brooklyn Botanik
Bahçesi örnek olarak gösterilebilir (Bailey, 1950). Bu bahçeler, bazen şehir
bahçelerinde yer verilen rekreaktif kuruluşlar ve hayvanat bahçesi ile de bağlantı
halindedir. Bu atada, kelebek koleksiyonu, tıbbi bitkiler, yaşlı ve anıtsal karakterdeki
ağaçlar, gül bahçesi ve yıldız çiçekleri koleksiyonu, alp bitkileri bahçesi (kaya
bahçeleri), Calluna ve Erica formasyonları, Rhododendron koleksiyonları da bahçede
yer verilen ilgi çekici elemanlardır.
Şekil 6. Kew Garden (Anonim, googlemei.blogspot.com.tr, 2014)
Şekil 7. New York Botanik Bahçesi (Anonim, yenisafak.com.tr, 2014)
6.3.Okullara Bağlı Botanik Bahçeleri
Bu tip botanik bahçeleri okulların biyolojik derslerine hizmet etmektedir.
Mesela, Hannover’de çok yönlü ve faydalı bir ders programı okulun botanik bahçesinde
uygulanmakta, aynı zamanda bazı hayvan türlerinin incelenmesi ve bakımı da bu
programla yürütülmektedir. Buna benzer bir örnek Hamburg Botanik Bahçesi’ne bağlı
bir okul bahçesi olup, üç yüze yakın okul yararlanmaktadır.
Şekil 8. Hamburg Botanik Bahçesi (Anonim, www.marriedandthecity.com, 2014)
7.Botanik Bahçesi Örnekleri
Dünya üzerinde fazla sayıda yer alan botanik bahçelerinden bazı örneklere yer
verilmiştir.
7.1.Türkiye Botanik Bahçeleri ve Arboretumları
Türkiye’de bir çok botanik bahçesi bulunmaktadır. Bu bölümde bu botanik
bahçelerine bazı örnekler verilmiştir.
7.1.1.İstanbul Üniversitesi Botanik Bahçesi
Türkiye’nin en eski üniversitelerinden olan İstanbul Üniversitesi 1935 yılında
botanik bahçesini kurmuştur. Yaklaşık 10 dekarlık bir alanı içeren bahçede ayrıca
botanik enstitüsü ve eğitim binalarıda yer alır.
Bahçe, dik eğimli, teraslamalar yapılmış bir alandır. Bahçe, 500 herbaryum
örneği ve 3 sergileme alanı ile 4 hizmet serası içerir.
Şekil 9. İstanbul Üniversitesi Botanik Bahçesi (Anonim, kentseldonosumhaberleri.com,
2014)
7.1.2.Çukurova Botanik Bahçesi
Çukurova Üniversitesi’nde bulunan botanik bahçesi 1385 dekarlık bir alan
içermekte ise de araştırmalar alanın 765 dekarının peyzaj niteliği yönünden yoğun olan
kullanımlara uygun olmadığı ortaya koymuştur. Bu nedenle bahçenin 620 dekarlık bir
alana kurulması gereği ortaya çıkmıştır.
Botanik bahçesi işlev bölümlerini birbirine bağlayan yollar, alanın doğal
çizgilerine paralel ve yeşillikler arasında düzenlenmiştir. Öte yandan, botanik bahçesi
dolaşım sırasında eğitim işlevini gerçekleştirerek; işlerlik gösteren uygun bir iç
sirkülasyon sistemi düzenlenmiştir. Bu nedenle yollar çok sayıda ziyaretçiye cevap
verebilecek genişlikte ve birbirleriyle bağlantıları aynı kottadır. Çünkü, çekici bie
sirkülasyon insanda hareket ve yer değiştirme isteği oluşturur.
Alanın yüksek niteklikteki peyzajı içeren bölümleri, değişik sıklıkta doğal bitki
topluluğu içermektedir. Bu vejetasyon, bağlanan düşük kitle yeşilliği göstermemekle
birlikte yatay gelişimli habitüs ve çiçek renkleriyle etkin bitki topluluğundan oluşur
(Uzun, 1978).
Birliğin içinde denge ve ahengin sağlanması amacıyla yer verilecek boşluklarda
peyzajı düşey yönde dengeleyecek büyük ağaçların kullanılması kompozisyon
bütünlüğünü olumlu yönde etkilemiştir (Uzun, 1978).
7.1.3.Çankaya Botanik Parkı
Orta
Anadolu
step
koşullarında
vadilerin
mikroklima
özelliklerinden
yararlanılarak Ankara’nın kültürel yönden bir eksikliğini gidermek amacıyla 1970
yılında Çankaya Vadisi’nde Ankara Belediyesi tarafından bir botanik bahçesi kurulması
çalışmasına başlanmıştır (Öztan, 1972, Uzun, 1978). Alanın planlaması Yüksel ÖZTAN
(1972) tarafından yapılmıştır.
Cinnah Caddesi’yle Çankaya Caddesi’nin çevrelediği vadide iki yamacı nadide
çiçeklerle bezenmiş bu parkın ortasında bir havuz ve çiçek serası bulunmaktadır.
Botanik parkı, 65 bin m2’lik bir alanı kapsamaktadır. Hemen yanında bulunan
Atakule’den bakıldığında da ayrı bir güzellik sergileyen botanik bahçesinin içinde
dünyanın değişik bölgelerinde yetişen bitkileri de görmek mümkündür. Parkın içindeki
yürüyüş parkuru da, hem yeşili hem yürümeyi sevenler için ideal bir mekan oluşturur.
65 bin m² alanın 29.476 m²'si yeşil alan, 15.532 m²'si sert zemin, 16.747 m²'si
ağaçlık alan 1330 m²'si havuzdur.
Şekil 10. Çankaya Botanik Parkı (Anonim, www.kendingez.com, 2014)
7.1.4.Ege Üniversitesi Fen Fakültesi Botanik Bahçesi
Botanik bahçesi, 48.752 m2’lik bir alan üzerine kurulmuştur. Bahçenin 1.200
m2’lik kısmında 2 araştırma, 5 üretim ve süs bitkileri serası ile 8 adet yer yastığı vardır.
Bahçe müdürlüğünden elde edilen bilgiye göre bahçenin diğer kısımlarında ise şu
bölümler yer almaktadır:
1. Sistematik Bölüm: Bahçenin büyük bir kısmını teşkil eder. Bitkiler familya
esaslarına göre alfabetik olarak dikilmişlerdir.
2. Ekolojik Bölüm: Büyük ağaç ve ağaçsıların teşkil ettiği bir arboretum kısmı ile
sukkulent
ve
alpinik
bitkilerin
bulunduğu
bir
dağ
kısmını
içinde
bulundurmaktadır.
3. Ekonomik Bitkiler Bölümü: Bu kısımda yer alan bitkiler iki kısımda tanzim
edilmişlerdir:

Süs Bitkileri Bölümü: Park, bahçe ve evlerde yetiştirilebilen bitkileri
içinde barındıran bir bölümdür. Burada yurt içi ve yurt dışından
getirilmiş yüzlerce örnek bulunmaktadır.

Gıda, Endüstri ve Tıbbi Alanlarda Yararlanılan Bitkiler Bölümü: Çok
çeşitli bitki örneklerini bulunduran bir bölümdür. Çeşitli meyve ve sebze
bitkilerni bu alanda görmek mümkündür.
Bahçenin tüm bölümlerinde 4000’e yakın bitki türü mevcuttur. Bu bitkiler
Türkiye ve yabancı kökenlidir. Koleksiyonun zenginleşmesi amacı ile 240 yabancı
botanik bahçesi ile tohum mübadelesi yapılmaktadır. Bahçenin yayınladığı tohum
kataloğu uluslar arası bir nitelik taşımaktadır (Uzun, 1978).
Bahçe plan itibarıyla düz bir alanda merkezi bir aks üzerinde geometrik, dörtgen
parterler şeklinde düzenlenmiştir. Botanik bahçesi, gösterdiği plan yapısı ile Fransız
Barok stilini canlandırmaktadır. Yollar ve parterler düzgün dörtgen şekilli, bitkisel
düzenleme sade, kitlesel bitkilendirme ise çok azdır (Uzun, 1978).
Şekil
11.
Ege
Üniversitesi
www.kentyasam.com, 2014)
Fen
Fakültesi
Botanik
Bahçesi
(Anonim,
7.1.5.Karaca Arboretumu
2004
yılında vakıf statüsüne
ulaştırılmış
olan
Türkiye’nin
ilk
özel
arberetumunun arazisi, 1948 yılında Hayrettin Karaca’nın babası Hacı Halil Karaca
tarafından kavaklık yapılmak üzere 27 dönüm olarak satın alınmıştı. Yerinde tespit
edilmeden alınan arazi, daha sonradan anlaşılacağı üzere ekseriyetle bataklık haldeydi.
Bu haliyle değil arberetum, bahçe olmaya dahi müsait değildi. Ancak, Hoca zade Halil
pes etmedi ve arazi, dikime elverişli hale dönüştürülmek üzere askıya alınarak ıslah
edildi.
Islah edilen arazi, bir arkadaş tavsiyesi üzerine kavaklık yerine meyve bahçesine
dönüştürüldü. Ağırlıklı olarak elma ve şeftali türleri dikilerek oluşturulan bahçede ilk
ürün 1949 yılında elde edildi. Bu esnada mevcut arazi daha da genişletilerek meyvecilik
faaliyetleri sürdürüldü. Hacı Halil Karaca’nın 1956 yılındaki vefatından sonraki yıllarda
da, Karaca ve kardeşleri enişteleriyle birlikte meyvecilik işini devam ettirerek, mevcut
araziyi hatırı sayılır derecede genişlettiler.
Ancak, 1975 yılında kardeşler, babalarından kendilerine intikal etmiş olan mirası
paylaşma kararı alarak, farklı bir yapılanmaya girdiler. Bu paylaşım sonucunda
Hayrettin Karaca’ya meyvelikten 65 dönüm arazi kaldı. Mevcut meyvecilik
faaliyetlerini kısa bir süre daha devam ettiren Karaca, 1978 yılında arazi içerisine halen
ikametgahı olan evinin yapımına karar vererek, inşaatına başladı. Ev, 1980 yılında
tamamlandığında evin etrafı, Karaca’nın doğa aşkını yansıtır şekilde, nadide bir bahçeye
dönüşecek
bitkilerle
bezenmeye
çoktan
başlamıştı.
Karaca, çocukluğundan getirdiği doğa sevgisiyle, her yurtdışı gezisinde yaptığı
arboretum, botanik bahçe ve park ziyaretlerinden de etkilenerek, önceleri ev bahçesi
niyetiyle oluşturduğu alanı, dünyanın dört bir yanından topladığı çeşitli bitki türleriyle
genişleterek, onun kısa bir süre içinde Türkiye’nin ilk özel arberetumuna dönüştürdü.
1970’li yılların meyve bahçesi, 1980’li yıllara bir arberetum olarak adım attı ve
günümüze
ulaştı.
Türkiye’nin ilk özel arberetumu olma özelliğini taşıyan Karaca Arberetum’a,
2004 yılında kurucusu Hayrettin KARACA tarafından vakıf statüsü kazandırılmış ve
kendisinin en biricik eseri olarak addettiği bu hizmeti ülkeye armağan edilmiştir.
Şekil 12. Karaca Arboretumu
7.1.6.Atatürk Arboretumu
Orman Fakültesi öğretim üyesi Prof. Dr. Hayrettin KAYACIK'ın 1949 yılında
Orman Genel Müdürlüğü’ne Bahçeköy'de bir arberetum kurma önerisinin uygun
karşılanmasıyla, Orman Fakültesi ve Bahçeköy Orman İşletme Müdürlüğü'nün ortaklaşa
çalışması sonucu Büyük dere-Bahçeköy-Kemerburgaz asfaltı kenarındaki 38 hektarlık
bir alanda arberetum kurma çalışmalarına başlanmıştır. Daha sonra arberetumun
projesini hazırlaması için Sorbon Üniversitesi Botanik Bahçesi enspektörlerinden
Mösyö Camille GUINET İstanbul'a davet edilmiştir. Mr. GUINET'in çalışmaları 19591961 yılları arasında aralıklı olarak devam etmiştir ve Atatürk Arberetumu'nun yol ağını
planlamıştır. Gerekli ödenekler sağlanamadığından proje hazırlanması yarım kalmış ve
Mr. GUINET'ten geriye yol şebekesini içeren ve yollar ile ayrılmış dünya bitki bölgeleri
kalmıştır. Ayrıca bu birimlerde yer alacak ağaç türlerinin Latince adlarını içeren
listelerini de düzenleyerek bırakmıştır.
1982 yılına kadar alt yapı ve dikim çalışmaları yavaşta olsa devam etmiştir. Bu
tarihte Atatürk'ün 100. doğum yılı kutlamaları nedeniyle Atatürk Arberetumu adını
almış ve 12.7.1982 tarihinde de Orman Bakanlığının en küçük idari birimi olan İşletme
Şefliği statüsü kazanmıştır.
Atatürk Arberetumu'nun ilk amacı başta İ.Ü. Orman Fakültesi öğretim üyeleri ile
öğrencileri olmak üzere Orman Bakanlığı bünyesindeki ilgili kuruluşlar ile orman
mühendisleri, peyzaj mimarlarının, diğer fakülteler ile araştırma kurumlarının, yerli ve
yabancı bilim adamlarının, doğa severlerin yapacakları incelemelere, bilimsel
araştırmalara her yönü ile açık bir canlı laboratuar olarak hizmet vermektir.
Atatürk Arberetumu, Sarıyer ilçesinde bulunan floristik zenginliğiyle birçok
yerli ve yabancı botanikçinin ilgisini çekmiş bulunan ünlü Belgrat Ormanı'nın
güneydoğusunda 296 hektarlık bir orman parçası üzerinde kurulmuştur. Sınırları içinde
Osmanlı İmparatorluğu döneminde yapılan Kirazlıbent ile 1916 yılında Neşet Hoca
tarafından kurulan Türkiye'nin ilk fidanlığını barındıran Atatürk Arberetumu
yeryüzündeki diğer arberetum ve botanik bahçeleriyle tohum ve fidan temini konusunda
işbirliği içerisindedir.
Şekil 13. Atatürk Arboretumu (Anonim, www.gezilmesigerekenyerler.com, 2014)
7.1.7.Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi
Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi, 1995 yılında Ali Nihat Gökyiğit tarafından
eşi Nezahat Gökyiğit adına hatıra parkı oluşturulmak amacıyla kurulmuş ve başlangıçta
‘hatıra parkı’ amacına yönelik bir bitkilendirme ve ağaçlandırma planı uygulanmıştır.
Önce yol inşaatı nedeniyle yapısı aşırı derecede bozulmuş toprak ıslah edilmiş;
sonra 32 hektarlık park alanına takriben 50.000 ağaç ve çalı dikilmiştir.
Daha sonra amaç değiştirilerek, bir botanik bahçesi olma yolunda çalışmalara
başlanarak 2002 yılında halkın ziyaretine açılmış ve 2003 yılında adı Nezahat Gökyiğit
Botanik Bahçesi olarak değiştirilmiştir.
Şekil 14. Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi (Anonim, www.ngbb.org.tr, 2014)
7.2.Dünya Botanik Bahçeleri ve Arboretumları
Bu başlık altında Dünya genelindeki bazı botanik bahçeleri ve arberetumlardan
söz edilmiştir.
7.2.1.Almanya Botanik Bahçeleri
Almanya’da bulunan botanik bahçeleri şunlardır:
7.2.1.1.Berlin-Dahlem Botanik Bahçesi
Bahçenin ilk kuruluşu, 1950’lere kadar uzanmaktadır. 420 dekarlık bir alan
üzerinde, denizden 50-60 metre yükseklikte kurulmuş olup bahçede 18.000’lerde taxa,
1.850.000 herbaryum örneği ile 45 adet sera bulunmaktadır. 1800’lerde bitki
koleksiyonunun geliştirilmesiyle 7700’lere ulaşılmış ve bahçe, Avrupa’nın en önemli
botanik bahçelerinden biri olmuştur.
Berlin Botanik Bahçesi’nin amacı, botanik bilimine hizmet vermek yanında,
halkın ve amatör olarak bahçeyle uğraşanların ilgilerini bahçeye çekmektir. Bahçede
büyükler için olduğu kadar ilkokul çocukları için de eğlenceli ve öğretici bir ortam
oluşturulmaya çalışılmaktadır. Bahçenin bir bölümü, kendi bahçesini tasarlamak
isteyenler için yalnızca bahçe bitkilerini içeren bir sergi bahçesi niteliğindedir.
Bahçenin, botanik kısmının planı Engler tarafından çizilmiştir.Münih’te olduğu
gibi bahçe bitkileri ve hortikültür bitkilerine ayrılan özel alan dışında kültür formları da
dahil olmak üzere botaniksel tür ve varyeteler yer almaktadır.
Bahçedeki koruda ve doğal kısımda bitkilendirme İngiliz informal peyzaj
karakterinde büyük grupları içermektedir. Kaya bahçesi, alp bitkilerinin istedikleri
toprak cinsine göre gruplandırılmıştır. Yapay bir kayalık tepe üzerinde yer alan alp
bitkileri koleksiyonu çok zengin ve gösterişli olup Türkiye’den de pek çok bitki türünü
barındırmaktadır.
Bahçenin orta kısmı daha çok İngiliz stilini andırmakla birlikte İtalyan Bahçesi
olarak anılan rekreasyon alanını içermektedir. Bahçenin geniş ve iyi bitkilendirilmiş bir
sera ve limonluk kompleksi vardır. Palmiye serası da bulunmaktadır. Sera, dünyanın en
geniş seralarından biridir.
Botanik bahçesindeki seralarda, kaktüs ve sukkulentler sayı, tür farklılığı ve
sunum açısından çok zengindir. Bunlardan başka, böcek yiyen bitkiler koleksiyonu çok
ilgi çekicidir.
Müzenin sergi bölümünde ise, maket ya da üç boyutlu görüntüler şeklinde,
değişik floralardan doğal ortam örnekleri sergilenmektedir. Sergideki bir başka ilgi
çekici köşe, tarihin önemli olay ve dönemlerine göre işaretlenmiş dev Sequoia ağacının
gövde kesitinin yer aldığı köşedir.
Şekil 15. Berlin-Dahlem Botanik Bahçesi (Anonim, www.berlin-sciences.com, 2014)
7.2.1.2.Bremen Botanik Bahçesi
1936 yılında, deniz seviyesinden 2,5 metre yükseklikte, 360 dekarlık bir alanda
kurulmuştur.
Bahçe, rhododendron, geniş yapraklı, herdemyeşil, ağaç ve çalılar üzerinde
koleksiyonu ile 6000 taxa ve 3000 metrekarelik serayı içermesine rağmen herbaryumu
yoktur.
Bahçe, plan yönünden informal bir yapıdadır ve iki tarafından kanal ile
çevrenlenmektedir. Bu kanal, bahçe içinden geniş bir su yüzeyi meydana getirmesi
yanında bahçenin görsel çekiciliğini de artrmaktadır.
Şekil 16. Bremen Botanik Bahçesi (Anonim, www.bremen-tourism.de, 2014)
7.2.1.3.Hamburg Botanik Bahçesi
Hamburh Botanik Bahçesi, 1821 yılında üniversite tarafından 240 dekarlık bir
alan üzerine kurulmuştur.
Botanik bahçesi, düz bir alanda kurulmasına karşın, planlamada yapılan
çalışmalarla alan plastiğine ağırlık verilmiş ve sistematik bölüm çevresinde yapay
tepeler ile sera üniteleri önünde su yüzeyleri oluşturulmuştur. Bahçe, dörtgen şeklinde
olması yanında, iç sirkülasyon ve kitle bitkilendirmeleri tamamen informaldir. Bahçe
içinde bu informallik kıvrımlı ana yollar ile zigzaglı ikinci derecedeki yollarla
desteklenmektedir.
Şekil 17. Hamburg Botanik Bahçesi (Anonim, www.marriedandthecity.com, 2014)
7.2.1.4.Münih Botanik Bahçesi
210 dekarlık bir alanı kapsayan Münih Botanik Bahçesi, dünyanın en önemli
botanik bahçelerinden biridir. Bir yılda 350.000’den fazla ziyaretçi gelmektedir.
Yaklaşık 14.000 bitkiye ev sahipliği etmektedir.
Botanik
bahçesi,
fenolojik
çalışmalar
ve
bilimsel
araştırmalar
için
kullanılmaktadır. Ayrıca arı türlerine ve bir çok böceğe yaşam alanı sağlamaktadır.
Bahçe iki ana bölüme ayrılmıştır. İlki, bahçenin ortasındayer alan ve 16. yüzyıl
İtalyan ya da Hollanda Botanik Bahçelerini andıran yapıdaki, kesin çizgilere sahip olan
kısım, ikincisi ise, daha çok arboretum havasındaki odunsular ya da doğal bitkiler
bahçesidir.
Bahçenin en ilginç köşelerinden biri de, çoğunlğu Türkiye’nin alpinik
bitkilerinin oluşturduğu kaya bahçesidir.
Bahçenin bir bölümü, halkın ilgisi düşünülerek, bahçe ile amatör ilgilenenler
için etiketlenmiş bahçe bitkilerine ayrılmıştır.
Şekil 18. Münih Botanik Bahçesi (Anonim, inzumi.com, 2014)
7.2.2.İngiltere Botanik Bahçeleri
İngiltere’de bulunan bazı botanik bahçeleri şunlardır:
7.2.2.1.Kew Kraliyet Botanik Bahçesi
Kew Kraliyet Botanik Bahçesi Londra’nın bitkiler, manzaralar, binalar ve
heykellerden oluşan yaşayan bir müzesidir. 120 hektarlık bahçede nadide bitkiler
bulunur. Ziyaretçiler yaklaşık 50 bin tür bitkiyi görebilir, leylaklar ve orkidelerle
bezenmiş seraları ziyaret edebilir. Burası yüzyıldan uzun süredir yabancı ülkelerden
gelen bitkilerin tanınması ve dağıtılması için bir merkez olmuştur.
Batıda, nehir tarafında kalan bölüm II.George ve Kraliçe Caroline’in kır evi olan
Richmond malikanesine aitti. Capability Brown burada ki gölü ve bugün açelyalarla
kaplı olan çimenlik alanı düzenledi. Doğu bölümü ise dokuz dönümlük Kew
malikanesiydi.
Prens Frederick’in dul eşi Augusta burada,1631’de Hollanda asıllı bir tüccar
tarafından inşa edilen Kew Palace’ta ( Kew Sarayı ) yaşadı. Prenses bahçeyle
ilgilenmeyi seviyordu. Baş bahçıvan William Aiton, botanik uzmanı Lord Bute,
planlamacısı ise Sir William Chambers’dı.1761’de Sir William Chambers buradaki
limonluğu düzenledi.
Bugün burada bir çay salonu ve Pagoda bulunur. Chamber’s in Çin’e
ziyaretinden esinlenerek oluşturulan Pagoda’da bir zamanlar köşelere yerleştirilmiş
ejderhalar
vardı.
1760’da III.George tahta geçince her iki arazi de,annesi Prenses Augusta’dan ve
büyük babası II.George’dan, ona miras kaldı.III. George, Kew Palace’da ( Kew Sarayı )
yaşadı ve bahçeleri hem genişletmek,hem yenilemek için Sir Joseph Banks’ı
görevlendirdi. Banks, Kaptan Cook’la çıktığı yolculuklardan bitki örnekleri getirmekle
kalmadı, birçok botanikçinin başka bitkiler bulmak üzere yurtdışına gönderilmesini de
organize
etti.
Bahçeler genişletildi ve 1841’de Sir William Hooker’in denetiminde olmak
üzere devlete devredildi. Ticari Bitkiler bölümünü ( Department of Economic Botany ),
müzeleri,
Herbarium’u
ve
kütüphaneyi
kuran
da
Sir
William
Hooker’dır.
1844’de Kew’deki ilk sera inşa edildi Regents Parks’da da düzenlemeler yapan
W.A.Nesfield,Pagoda Vista, Broad Walk, Holly Walk ve Cedar Vista adlı dört yeni
bölümü düzenledi. Bunların yanına bir göl ve bir de gölet eklendi. Oğlu W.E.Nesfield
ise 1866 – 1867 yıllarında Londra’nın ilk Queen Anne canlandırmacılık tarzı binası olan
Temprate House Lodge’u tasarladı.
Bahçenin ilk serası Great Conservatory (Büyük Sera), Nash tarafından 1836’da
Buckingham Saray Bahçesi için tasarlanmıştı. 1844-1848 arasında Decimus Burton ve
Richard Turner tarafından özel olarak tasarlanan Palm House’da (Palmiye Evi)
İngiltere’nin
en
güzel
cam
ve
demir
işlemeciliği
görülür.
Palm House,Caxton’ın Kristal Sarayı’ndan üç yıl önce yapılmıştır. The
Waterlilly House’un ( Nilüfer Evi,1852 ) ardından 1860 -1898 arasında dünyanın en
büyük serası olan Temperate House inşa edildi. 1987’de tamamlanan the Princess of
Wales Conservatuary ( Galler Prensesi Serası ) 26 eski seranın yerine yapıldı ve 10
iklim kuşağından örnekleri barındırıyor.
Şekil 19. Kew Kraliyet Botanik Bahçesi
7.2.2.2.Edinburgh Kraliyet Botanik Bahçesi
Bahçe, 1670 yılında 120 metrekarelik bir alanda tıbbi bitkiler yetiştirmeyle
başlamıştır. Bu bahçe, 1621 yılında kurulan, Oxford’dan sonra İngiltere’nin en eski
bahçesidir. 1820’den itibaren bahçedeki bitkisel materyal 3 yıl içinde o zamanın önder
hortikültürcülerinden William Mc Nab’ın geliştirdiği transplantasyon aleti ile yeni
bahçe alanı, İnverleith Row’a taşınmıştır. 1886’da ise tamamen Kraliyet Çalışma
Ofisi’ne devredilmiştir.
Edinburgh Botanik Bahçesi’nin birbiri ile ilişkili üç fonksiyonu vardır. Bunlar:
araştırma, eğitim ve rekreasyondur. Bu aktiviteler, bahçenin canlı bitki koleksiyonu,
herbaryumu ve kütüphanesi ile bağlantılıdır.
Edinburgh Botanik Bahçesi’nde araştırma ve eğitim amaçlı, çok sayıda bitki
örneği yetiştirilmektedir. Botanik bahçesi, doğadan toplanmış birkaç yüz bitkilik bir
koleksiyonla nadir bitkilerin korunması konusunda da önemli rol oynamaktadır.
Kütüphane, 100.000’den fazla yayın içermektedir. Her yıl yaklaşık 1800 güncel
dergi (botanik, hortikültür, ekoloji içerikli) alınmakta ve kütüphanede bir de arşiv yer
almaktadır.
Sergi salonu ve Inverleiht House da bahçenin, botanik ve hortikültür ile ilgili
geniş bir serginin yer aldığı, ilginç yapılardır. Inverleith House’da halka satş
materyalleri ile bahçenin tarihçesini, çalışmalarını içeren broşür ve kitapçıklar yer
almaktadır. Edinburgh Botanik Bahçesi, zamanla yapılan peyzaj düzenlemeleri ile ilk
kurulduğu zamanki dörtgen şekilli geometrik forma tezat olarak iç içe çizilmiş daireler
şeklinde informal bir sirkülasyon, kıvrımlı bir su yüzeyi, grup plantasyonlar ile geniş
çim yüzeyleri içermektedir (Uzun, 1978).
Edinburgh Botanik Bahçesi’nin tümünün peyzaj planlaması yapılmıştır ve
bitkiler yarı doğal bir şekilde gelişmektedir. Uluslar arası üne sahip kaya bahçesinde,
kayalar üzerinde ve küçük bir dere boyunca 4000’i aşkın alp bitkisi yer almaktadır.
Çayır bahçesi, bir teras oluşturacak şekildeturba bloklardan oluşmuştur. Burada asit ve
nem seven bitkiler gelişmektedir. Bahçenin bir başka köşesinde yaklaşık 400 türlük bir
rhododendron koleksiyonu yer almaktadır. Otsu bordür, çok yıllık otsu bitkilerden
oluşmuştur. Bordürün arkasında çeşitli
bitkilerin
botaniksel
ve hortikültürel
özelliklerinin sergilendiği gösteri bahçesi yer almaktadır.
Şekil 20. Edinburgh Kraliyet Botanik Bahçesi
7.2.2.3.Glasgow Botanik Bahçesi
Glasgow Botanik Bahçesi, 1817 yılında, 170 dekarlık bir alan üzerinde
kurulmuştur.
Glasgow Botanik Bahçesi, Kelvin Nehri’nin güneyinde doğu-batı yönünde
uzanır. Kıbble Palace önünden başlayarak bahçeyi doğu-batı yönünde ikiye bölen ana
yol dışında bütün yollar kıvrımlar yaparak bahçeyi dolaşmakta ve kitle plantasyonları
bu sirkülasyon boyunca informal bir dağılım göstermektedir. Bahçe, bu plan
özellikleriyle tipik İngiliz naturalistik peyzaj düzeninde olup, ilginç hortikültürel
görünümleri sergilemektedir.
Şekil 21. Glasgow Botanik Bahçesi
7.2.3.ABD Botanik Bahçeleri
Amerika Birleşik Devletleri botanik bahçelerinden bazıları şunlardır:
7.2.3.1.Arnold Arboretumu
Arnold Arboretumu, Boston yakınında büyük bir peyzaj bahçesi niteliğindeki
Amerika’nın en büyük ve odunsu bitkilerce zengin bahçesidir.
Arnold Arboretumu’nun 281 dönümü bilimsel olarak belgelenmiştir. Öğretim
veya araştırma için kullanılabilmektedir.
19. yüzyılın üçüncü çeyreğinde Harvard Üniversitesi’nin bir botanik bahçesi
vardı. Fakat bu bahçenin iyileştirilmesi için belli bir fona ihtiyaç duyuluyordu.
1800’lerde görev başına gelerek gerekli parayı kendisi sağlayan J. Sargent’İn fikri
Harvard Botanik Bahçesi’ni bir arboretum formuna sokmaktı. Sargent, önceki
müdürlerden
farklı
olarak
daha
çok
ağaçlık
ve
fundalık
kombinasyonu
benimsemekteydi. İlk olarak peyzaj açısından ele alınan 1898’e kadar arboretum
formunu almıştır. 107 hektarlık bir alan üzerinde kurulan arboretum, birçok tepe,
yürüme yolları, dereler, ufak göller, güzel ve zengin bir şekilde dikilmiş ağaçlar ve
fundalıklardan oluşan koleksiyonları kapsıyordu. Zamanla müdürün ve arboretuma ilgi
duyan bazı özel şahısların gezileri ve gayretleriyle koleksiyonunu oldukça genişleten
arboretum, 3000’in üzerindeki egzotik türleriyle rekor düzeye ulaşmıştır. Bu durum
özellikle çok geniş bir alana sahip olmayan ve çok az mali desteğe sahip olan bu bahçe
için oldukça ilginçtir.
Bahçenin yöneticileri, yalnızca bitki koleksiyonuyla ilgilenmekle kalmayıp, aynı
zamanda iyi bir botanik kütüphanesi ve önemli bir herbaryum da oluşturmuşlardır.
Şekil 22. Arnold Arboretumu (Anonim, www.gardenvisit.com, 2014)
7.2.3.2.Missouri Botanik Bahçesi
Missouri Botanik Bahçesi, 1859 yılında, 280 dekarlık bir alan üzerinde
kurulmuştur. Bahçenin ilk kez düzenlenmesi çalışmalarına peyzaj mimarı Olmsted ve
John Noyes katılarak, bahçenin fiziksel planlamasına katkıda bulunmuşlarıdr.
Missouri Botanik Bahçesi, Fransız Barok stili peyzaj düzenlemesi ile
naturalizmin harmoni içinde birleştiği bir bütünlük gösterir. Bahçenin ana girişi geniş,
uzun bir vista ve climatron üzerine uzanmaktadır. Bu bölümde radyal yollar ve düzgün
geometrik parterler Bzrok stilini simgeler. Bahçenin ana giriş yolu aksının son bölümü
ise informal düzenlemenin kavisli yolları ve kıvrımlı geniş su yüzeyleri ile bunlar
boyunca geniş grup plantasyonları içetmektedir (Hyams ve Quitty, 1969).
Missouri Botanik Bahçesi’nde 2006’da oluşturulan "Bakewell Osmanlı Bahçesi"
yeni bir peyzaj düzenlemesiyle 16 Mayıs 2008’de açılmıştır. Geleneksel Osmanlı bahçe
mimarisi özellikleri taşıyan Bakewell Osmanlı Bahçesi, çeşmesi, çardağı ve şadırvanda
şakırdayan su sesleri arasında siklamen, zambak, sümbül, lale, anemon, nergis, karanfil,
yasemin, gül, şakayık, çınar, turunç, nar gibi 9000 çeşit egzotik çiçek, bitki ve ağaç ile
Türk Bahçeleri’nin tüm zenginliğini görsel bir şölen içinde yansıtmaktadır.
Şekil 23. Missouri Botanik Bahçesi (Anonim, v3.arkitera.com, 2014)
7.2.3.3.Brooklyn Botanik Bahçesi
Dünyanın en büyük şehirlerinden biri ortasında bulunur. Her yıl 750.000 'den
fazla kişinin ziyaret ettiği botanik bahçesi, kentsel tuğla ve beton ortasında doğanın
canlılığının bir kanıtıdır. 52 dönüm arazi üzerinde, dünyanın dört bir yanından 12.000
çeşit bitki bulunmaktadır.
Temalı alanlarda bir Japon bahçesi, kaya bahçesi (Zen kaya bahçeleri aksine,
çiçeklerin yanı sıra kayalar vardır), bir gül bahçesi ve doğal flora bahçesi vardır.
Brooklyn Botanik Bahçesi’nin yöresel flora bölümü New York kentinin 160 km
çaplı çevresinin florasını doğal düzenleme ile sergilemektedir. Bahçenin 200 dekarlık
arberetum bölümü içinde ise ağaç ve çalılar familya, cins ve tür akrabalığı görülecek
şekilde düzenlenmiştir (Gager, 1958).
Brooklyn Botanik Bahçesi yetkilileri, okul çağı çocuklarının hortikültürel
eğitimi için uygulamalı amatör sebze ve çiçek yetiştiricilik kursları düzenleyerek
çocukları bahçe yetiştiriciliği konularında eğitmektedir. Bahçenin eğitici diğer bir yönü
ise, körler için düzenlenmiş ve yükseltilmiş yastıklar içinde yetiştirilen aromatik bitkiler
bahçesidir (Miner, 1964).
Brooklyn Botanik Bahçesi’nde yapılan araştırmalar ana hatlarıyla hava
kirliliğine dayanıklı ve hassas bitkilerin saptanması, ağaç bölümleri ile virüslerin
ilişkileri, bitkilerdeki büyümenin hormonlarla kontrolü, insektisitlerin orman faunası
üzerine etkileri, yeni süs ağaçlarının geliştirilmesi konularını kapsamaktadır (Miner,
1964).
Şekil 24. Brooklyn Botanik Bahçesi (Anonim, www.travelfreak.com, 2014)
7.2.3.4.Denver Botanik Bahçesi
Denver Botanik Bahçesi, 1957 yılında 72 dekarlık bir alan üzerine kurulmuştur.
Bahçenin fiziksel planlaması, peyzaj mimarı Eckbo ve arkadaşları tarafından
yapılmıştır.
Bahçenin informal ve formal bölümleri planda dengelenmiştir. Plan elemanları,
informal bitkilendirme, pratik ve estetik fonksionlar için kıvrımlı veya düz yaya yol ve
geçitleri, hareketli su yüzeylerinden oluşmaktadır. Tek veya çok yıllık bitkiler için
sergileme parterleri, yastıklar, aromatik bitkiler bahçesi, Japon bahçesi, jest bahçesi,
yayla bahçesi, manzara noktaları ile açık hava sanat ve sergileme bölümlerinden
oluşmaktadır.
Şekil 25. Denver Botanik Bahçesi
7.2.4.Rusya Botanik Bahçeleri
Rusya’da bulunan bazı botanik bahçeleri şunlardır:
7.2.4.1.Nikitsky Botanik Bahçesi
Kırım Yarımadası üzerinde, Yalta’nın Nikitsky Botanik Bahçesi, Karadeniz
kıyısında 1812 yılında, 2920 dekarlık bir alan üzerinde, denizden 200 metre yükseklikte
kurulmuştur (Henderson ve Prentice, 1977).
Nikitsky Botanik Bahçesi’nin, deniz seviyesinde kurulmuş 1850 dekarlık bir
bahçe ile step bölgesinde 143 metre yükseklikte, 4630 dekarlık bir alanda kurulmuş
uydu bahçeleri de bulunmaktadır. Bu bahçede, botanik biliminin geliştirilmesi, Kırım
florasının korunması ve ekonomik botanik araştırmaları ile hortikültürel ve dendrolojik
çalışmalar yapılmaktadır (Frolow, 1972).
Şekil 26. Nikitsky Botanik Bahçesi
7.2.4.2.Tashkent Botanik Bahçesi
Tashkent Botanik Bahçesi, 1943 yılında denizde 480 metre yükseklikte, 800
dekarlık bir alanda kurulmuştur. Bahçe 6000 taxa ile bir sergi ve bir araştırma serasını
içermektedir. Özbek Bilim Akademisi, Tashkent Botanik Bahçesi’ne, labaratuarlarına,
biyokimya, sitoloji ve bitki embriyolojisi konularında araştırma zorunluluğu getirerek,
bahçe alanı üzerindeki bilimsel ve ekonomik amaçlı çalışmaları azaltmış, bahçeye
rekreasyon olanaklarını geliştirme ve peyzaj düzenleme görevi vermiştir (Hyams ve
Quitty, 1969).
Şekil 27. Tashkent Botanik Bahçesi (Anonim, www.visituzbekistan.travel, 2014)
7.2.5.Kanada Botanik Bahçeleri
Kanada botanik bahçelerinden bazıları şunlardır:
7.2.5.1.British Columbia Botanik Bahçesi
British Columbia Botanik Bahçesi 1916 yılında 440 dekar alan üzerinde
kurulmuştur. Denizde 342 metre yüksekliktedir. Bahçede, üç segileme ile dört araştırma
alanı, hizmet serası bulunmakta ve sekiz bilim adamı çalışmaktadır.
Bahçenin
çalışmaları
arasında,
bitki
bilimi
araştırmaları
için
bitki
koleksiyonunun geliştirilmesi, bitki üretimi ve aktif eğitim programı uygulaması vardır.
Ayrıca bahçıvan eğitimi ile çeşitli okullara danışmanlık ve bitki materyali temini, bitki
tanımlama ile halk için danışma ve eğitim hizmetleri yer almaktadır.
Şekil 28. British Columbia Botanik Bahçesi
7.2.5.2.Hamilton Botanik Bahçesi
Hamilton Botanik Bahçesi, 1941 yılında, 8100 dekarlık bir alan üzerinde,
denizden 74-199 metre yükseklikte kurulmuştur. Bahçe çok sayıda vadiyi içerir. Ayrıca
çok çeşitli bitki örtüsü, sığ göller, koru, çayır, ve kaya yüzeyleri çevresel tarım alanları
bulunmaktadır. Bahçe içindeki30 kilometrelik “Trail” boyunca sığınaklar, gözetleme
kuleleri, ile aile piknik yerleri, gül bahçesi, kaya bahçesi, çocuk eğitim bahçeleri yer
almaktadır.
Eğitim çalışmaları içinde bahçedeki 2800 hibrit gül, 8 dekarlık formal yapılı gül
bahçesinde kent halkına gül yetiştirme metodlarını öğretmek amacıyla setgilenmiştir.
Sandalyeli hastaların bahçenin olnaklarından yararlanabilmeleri için yollar sert yüzeyli
olarak yapılmış ve trafik işaretleriyle düzenlenmiştir.
Şekil 29. Hamilton Botanik Bahçesi (Anonim, www.tripadvisor.com.tr, 2014)
7.2.6.Singapur Botanik Bahçeleri
Singapur’da bulunan Singapur Botanik Bahçesi’nden söz edilmiştir.
7.2.6.1.Singapur Botanik Bahçesi
Singapore Botanik Bahçesi, Malay yarımadasında, 1859 yılında, 324 dekarlık bir
alan üzerinde, denizden 15-30.5 metre yükseklikte kurulmuştur. Bahçede 3000 taxa ve
500.000 herbaryum örneği ile üç orkide, iki geniş yapraklı süs bitkileri, bir kaktüs ile bir
serin iklim serası bulunmaktadır.
Singapore Botanik Bahçesi, eğitim ve endüstri bitkilerinin koleksiyonu için
kurulmuştur. Endüstri bitkileri üzerindeki araştırmaları geliştirerek bhaçeyi lastik ağacı
(Hevea brasiliensis) üzerinde önemli araştırmalar yapan bir merkez durumuna
getirmiştir.
Şekil 30. Singapur Botanik Bahçesi
7.2.7.Hindistan Botanik Bahçeleri
Hindistan’da bulunan Calcuta Botanik Bahçesi’nden söz edilmiştir.
7.2.7.1.Calcuta Botanik Bahçesi
Calcuta şehrindeki en etkileyici gezi yeri 250 yaşındaki Guinness rekorlar
kitabında yer alan banyan ağacının bulunduğu botanik bahçesidir. Bu ağaçta tek
gövdeden türemiş 2880 adet ağaç gövdesi bulunmaktadır. Bu botanik bahçesi 45 hektar
büyüklüğündedir. İçerisinde 35 bin çeşit bitki türü bulunmaktadır.
Calcuta Botanik Bahçesi’nde peyzaj düzenleme, hafta sonu bahçeciliği, süs
bitkileri yetiştiriciliği yanında, öğrenciler için kurulmuş sistematik bahçede ise
taksonomi eğitimi yapılmaktadır (Hyams ve Quittiy, 1969).
Şekil 31. Calcuta Botanik Bahçesi (Anonim, www.gardenvisit.com, 2014)
7.2.8.İsveç Botanik Bahçeleri
İsveç’te bulunan bazı botanik bahçeleri şunlardır:
7.2.8.1.Uppsala Botanik Bahçesi
1787 yılında, 135 dekarlık bir alan üzerinde kurulmuş ve üniversite tarafından
yönetilen, denizden 25 metre yükseklikteki Uppsala Botanik Bahçesi, kuzeyin en eski
bahçesidir.
Bahçe, düz topoğrafik yapı üzerinde geometrik şekilli iki bölümden oluşmuştur.
Birinci bölüm mimar Harlemen tarafından barok stili ile düzenlenerek kendi içinde düz
küçük geometrik parçalara bölünmüştür. Bu bölümdeki parsellerin her biri bir bitki
famılyasına ayrılmıştır. Bahçenin ikinci bölümü ise birincisi gibi geometrik fakat
simetrik değildir. Parseller üçgen ve dörtgen şekillerden oluşmaktadır. Günümüzde
Uppsala Botanik Bahçesi 10.000 taxa ve 40.000 herbaryum örneği ile iki serayı
işletmekte, yapılan çalışmalar bilimsel araştırmalar ve eğitim üzerine yoğunluk
kazanmaktadır.
Şekil 32. Uppsala Botanik Bahçesi (Anonim, www.gardenvisit.com, 2014)
7.2.8.2.Göteborg Botanik Bahçesi
Göteborg Botanik Bahçesi İsveç’in en büyük bahçelerinden biridir. Bahçe 350
dekarlık bir alan üzerine kurulmuştur. Topoğrafik yapı yönünden, dalgalı eğimli olup
yer yer kaya profilleri ile geniş bir göl ve korulardan oluşmuştur.
Göteborg
bahçesinin
büyük
bir
bölümü
Kuzey
Avrupa
bitkileriyle
zenginleştirilmiş informal İngiliz peyaj düzenindedir. Bahçe, dört vadi ve bir gölü
içermektedir.
Şekil 33. Göteborg Botanik Bahçesi (Anonim, ornitorenkzeyn.blogspot.com.tr, 2014)
7.2.9.Yeni Zelanda Botanik Bahçeleri
Yeni Zelanda’da bulunan Christ Crurch Botanik Bahçesi’nden söz edilmiştir.
7.2.9.1.Christ Church Botanik Bahçesi
1863 yılında, 300 dekar bir alan üzerinde kurulmuştur. Bahçede, 4000
herbaryum örneği, 6 sergileme alanı ve 8 hizmet serası bulunmaktadır.
Christ Church Botanik Bahçesi yoğun kentin yeşil alan sistemi içinde yer
almaktadır. Bahçe, Avon nehri kıvrımları arasında batıda kentsel yerleşim, diğer
yönlerde ise Avon nehri ve Hagley parkı tarafından çevrelenmektedir.
Bahçenin eski dere yatağından elde edilmiş su yüzeyleri, bataklık bahçesi, gül
bahçesi ve kaya bahçesi gibi bölümleri, önemli koleksiyonları içerir. Christ Church
Botanik Bahçesi işlevleri daha çok hortikültürel çalışmaları içermektedir.
Şekil 34. Christ Church Botanik Bahçesi (Anonim, www.tripadvisor.com.tr, 2014)
7.2.10.Avustralya Botanik Bahçeleri
Avustralya’da bulunan Sydney Botanik Bahçe’nden söz edilmiştir.
7.2.10.1.Sydney Botanik Bahçesi
1788 yılında, 264 dekarlık bir alan üzerinde kurulmuştur. 3000-4000 taxa ile
750000 herbaryum örneğini içermektedir.
Sydney Botanik Bahçesi’nin bölümleri hafif eğimle kuzeye uzanan alan üzerinde
çok şık bir ulaşım dokusunu içerir. Bu dokuyu güneyden kuzeye uzanan yollar ile alanın
doğal çizgilerini takip eden doğu-batı yönündeki kıvrımlı yollar ortaya koyar.
Sydney Botanik Bahçesi eğitim ve araştırma bölümlerinde 20 bilim adamı
çalışmakta, flora ve vejetasyon araştırmaları üzerine ağırlık verildiği görülmektedir
(Hyams ve Quitty, 1969).
Şekil 35. Sydney Botanik Bahçesi (Anonim, www.uzaklarda.net, 2014)
8.Türkiye Milli Botanik Bahçesi
Ankara’da kurulacak Türkiye Milli Botanik Bahçesi (TMBB), botanik
bahçelerinin genel görevlerini üstlenerek, Türkiye biyoçeşitliliğinin korunması,
geliştirilmesi ve sahip olduğumuz endemik türlerin yetiştirilmesini ve sergilenmesini
sağlayan, arazi büyüklüğü itibariyle Avrupa’nın ikinci büyük botanik bahçesi,
Türkiye’nin ise BGCI (Uluslararası Botanik Bahçeleri Koruma Birliği) kriterlerine haiz
ilk botanik bahçesi olma özelliğinde olacaktır.
Türkiye Milli Botanik Bahçesi Ankara’da Eskişehir yolu üzerindeki Lodumlu
mevkiinde büyük çoğunluğu Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı arazisi içinde
yaklaşık 2.500.000 m2 büyüklüğündeki sahada kurulacaktır. Ankara’nın beş büyük
üniversite yerleşim alanı arasında kalması, mevcut hareketli topografyası ile oluşmuş
farklı peyzajlara imkan veren yapısı, su yüzeylerinin varlığı, mevcut bitki tür sayısının
yaklaşık 1500’ün üzerinde olması, sulama altyapısının mevcut olması, erozyon ve
sulama tipleri için Gıda, Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı (TKB) Araştırma Enstitüsü
bünyesinde yapılmış araştırma parsellerinin bulunması nedeniyle, Tarım Kanunu,
Kalkınma Planları, Bilim ve Teknoloji Yüksek Kurulu (BTYK) Kararları ve Tarım ve
Köy İşleri Bakanlığı “Tarımsal Araştırmalar Stratejik Planına” ve “Öncelikli
Araştırmalar Faaliyet Alanları” Yönergeleriyle oluşmuş hukuki altyapı gereğince söz
konusu proje alanı Türkiye Milli Botanik Bahçesi proje sahası olarak seçilmiştir.
Türkiye Milli Botanik Bahçesi, bina varlığının alan geneli içinde %1 bile
olmadığı, geriye kalan alanın Ankara halkına ve botanik araştırmacılarına ARGE ve
rekreasyon amaçlı olarak ayrılan bir proje olarak öne çıkmaktadır.
Yerel-küresel korelatif modellemelerde, önümüzdeki 5 yıldan sonra yıllık 3.5
milyon ziyaretçi sayısına ulaşacağı düşünülen turizm hareketi Ankara’ya, Atatürk’ün
mirası Atatürk Orman Çiftliği’ne katacağı anlamı ile, ülke biyoçeşitliliğine sağlayacağı
fayda ile, biyoteknoloji araştırmaları ile oluşturacağı ekonomik katma değeri ile gelişen
peyzaj sektörünün yurtiçi ve yurtdışı alacağı payı arttırmadaki etkisi ile Türkiye Milli
Botanik Bahçesi’nin Türkiye’nin gereksinim duyduğu araştırma odaklı botanik bahçesi
ihtiyacına cevap vermesi amaçlanmıştır.
8.1.Türkiye Milli Botanik Bahçesi’nin Amaçları
Türkiye Milli Botanik Bahçesi’nin öncelikli amacı başta Türkiye olmak üzere ve
dünya bitki zenginliğinin saptanması ve sürdürülebilir kullanımı amacıyla temel ve
uygulamalı araştırmalar gerçekleştirmek, oluşan birikimin paylaşılmasını sağlamaktır.
Bunun yanında;

Bitki çeşitliliğinin iyi belgelenmiş koleksiyonlar oluşturarak muhafazasını
sağlamak, tevsik etmek ve gelecek nesillere aktarılmasını temin etmek.

Bitki çeşitliliğinin temsil edildiği dünya standartlarında bir herbaryum ve ilgili
bir kütüphane kurmak.

Bitki çeşitliliğinin hayati önemi ve değeri hakkında toplumsal bilinç ve
farkındalık oluşturmak için her türlü ulusal ve uluslararası eğitsel, sosyal ve
kültürel etkinlikler gerçekleştirmek.

Politika belirleyici ve kanun yapıcılara konuyla ilgili bilgi vermek, geri bildirim
ve farkındalık ortamları oluşturmaya katkıda bulunmak; yetkilendirildiği
ortamlarda/konularda ülkeyi temsil etmek.

Faaliyetlerin sürdürülebilirliğini sağlamak amacıyla öz kaynak gerçekleştirme ve
geliştirme faaliyetlerinde bulunmak da amaçlanmaktadır.
8.2.Türkiye Milli Botanik Bahçesi’nin Çalışma Alanları

Familya, cins ve tür olarak etiketlendirilmiş bitkilerin sergilenmesi,
incelenmesi ve araştırılması

Bitki fizyolojisi, biyokimya, bitki üretimi, bitki kimyası, farmakoloji, peyzaj
mimarlığı, ekoloji ve genetik dallarında çalışmalar yapılması

Okul öncesi ve okul çağı çocukları ile lisans, yüksek lisans, doktora
seviyesinde ki öğrencilerin ve halkın çeşitli eğitici, öğretici ve eğlendirici
kurslarla, programlarla eğitilmesi

Çalışma konularına halkın ilgisini sürekli kılacak aktivitelerin düzenlenmesi

Botanik Bahçelerinde yapılan araştırmaların ve çalışmaların; konferans,
seminer, sergiler, gösteriler ve çeşitli yayınlarla tanıtımının yapılması ve
bilgi verilmesi

Botanik bahçelerinin doğa müzesi, zooloji, maden, hayvanat bahçesi,
paleontoloji gibi bilim müzeleri ile iletişim içinde yapılan çalışmalar

Bitkilerin ekonomik, kültürel ve estetik yönden katkılarının insan yaşamına
tanıtılması

Bitki koruma, üretim, peyzaj tasarım ve planlaması, hortikültür konularında
teorik ve pratik bilgiler geliştirilmesi

Çevre sorunlarının çözümü için gerekli davranış, düşünce yapısı, stratejiler
ve teknikler geliştirilmesi

Tehlike altında bulunan ve hızla azalan ya da nadir bulunan bitkilerin
korunmaya alınması, üretimlerinin yapılması, tohumlarının saklanması.
Şekil 36. Türkiye Milli Botanik Bahçesi (Anonim, www.ontasarim.com.tr. 2014)
Şekil 37. Türkiye Milli Botanik Bahçesi (Anonim, www.ontasarim.com.tr. 2014)
Şekil
38.
Türkiye
Milli
Botanik
Bahçesi
Genel
Görümüşü
(Anonim,
www.ontasarim.com.tr. 2014)
9.Sonuç
Tarih boyunca pek çok kültür ve medeniyette etkileri olan botanik bahçeleri,
günümüzde toplumsal yaşamın zenginliklerinden olarak görülmektedir.
Botanik bahçeleri, insanları bilgilendiren, geliştiren, onlara doğa sevgisini
aşılayan ve insanları kentlerin kötü hava ve yoğunluğundan biraz olsun uzaklaştıran
alanlardır. Gün boyu yoğun iş temposu ve yorucu kent yaşantısının baskılarından sıkılan
insanlar, farklı rekreasyonel etkinliklere yönelme gereksinimi duymaktadır. Özellikle
son yıllarda insanların rekreasyonel tercihlerinin; doğayı keşfetme ve tanıma amacıyla
doğal alanlarda yürüyüşler ve geziler, kuş gözlemciliği, doğa sporları vb. insanların
maceracı yönlerine hitap eden, doğaya yönelen etkinliklere doğru değişim gösterdiği
gözlenmektedir. Günümüz kentlerinde yoğun yapılaşmanın bir sonucu olarak;
soluklanma mekanlarının sınırlı olması nedeniyle botanik bahçeleri; kent insanının
farklı rekreasyonel gereksinimlerine cevap verebilecek kullanım potansiyeline sahip
mekanlardır.
10.Kaynaklar
Anonim, 2014 A, www.turizmindeksi.com/tr
Anonim, 2014 B, www.ankaram.net
Anonim, 2014 C, www.karacaarboretum.com
Anonim, 2014 D, www.orman2.istanbul.edu.tr
Anonim, 2014 E, www.insanvedoga.blogspot.com.tr
Anonim, 2014 F, www.botmuc.de
Anonim, 2014 G, www.peyzajmimarligifp.blogspot.com.tr
Anonim, 2014 H, www.cityofboston.gov
Anonim, 2014 I, www.hayatimdegisti.com
Anonim, 2014 J, www.ny.com
Anonim, 2014 K, www.gezimanya.com
Anonim, 2014, www.ngbb.org.tr/tr
ERDEM, S., Ö., ANKARA ARAŞTIRMA ENSTİTÜSÜ ALANININ BOTANİK
BAHÇESİ OLARAK DEĞERLENDİRİLMESİ, 2007, ANKARA
HEPCAN C., Ç., ÖZKAN, B., BOTAN,K BAHÇELERİNİN KENTSEL DIŞ MEKAN
OLARAK KULLANICILARA SUNDUĞU OLANAKLARIN BELİRLENMESİ,
2005, İZMİR
DELİKTAŞ, B., DÜNYA BOTANİK BAHÇELERİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA,
1997, ANKARA
KEÇECİLER, M., GÜNÜMÜZ BOTANİK BAHÇELERİ KONUSUNDA
GELİŞMELER, 1995, ANKARA
Download

ANKARA ÜNİVERSİTESİ ZİRAAT FAKÜLTESİ LİSANS