UYGUN OLMAYAN
DAVRANIŞLARI AZALTMAK
İÇİN OLUMLU YAKLAŞIM
OKUL YILLARIMIZI DÜŞÜNELİM
Uygun olmayan davranış, bireyin hem
kendisi hem de çevresine zarar
verdiği için bireyin sosyal yaşama
uyumunu güçleştiren davranışlar
olarak tanımlanır
Uygun olmayan davranışları azaltmak için cezaya
dayalı yöntemlere sıkça başvurulmaktadır.
Uygun olmayan davranışları azaltmanın tek yolu
öğrencileri cezalandırmak değildir.
Bu davranışları azaltmak için daha ılımlı ve olumlu
yöntemler de kullanılmaktadır.
Uygun Olmayan Davranışları Azaltmaya
Olumlu Yaklaşım
Ilımlılık sıralaması
En ılımlı
En az ılımlı
Davranış azaltma tekniği
Uygun olmayan davranışın
ortaya çıkmasını önleme
Ayrımlı pekiştirme
Sönme
Tepkinin bedeli
Mola
Aşırı düzeltme
Bedensel ceza
UYGUN OLMAYAN
DAVRANIŞLARI ÖNLEME
Ön uyaranları değiştirmek yoluyla uygun
olmayan davranışın oluşmasını önlemek
ya da uygun davranışı ayrımlı
pekiştirmek, uygun olmayan davranışı
azaltmak için çabalamaktan çok daha
etkilidir.
Davranış zincirini (kırma) durdurma: Uygun olmayan
davranışın, davranış zincirini durdurmak yoluyla
bu davranışlar azaltılabilir.
Yakınlık kontrolü,




Şakayla karışık kontrol,
Beklenen davranışa ilişkin öğretimsel
kontrol ve yönergeler sağlamak,
Problem çözme fırsatı verme,
Uyaran değişikliği
AYRIMLI PEKİŞTİRME
Ayrımlı pekiştirmede, uygun olmayan
davranışların azaltılması için uygun
davranışların artırılması ya da sürdürülmesi
söz konusudur.
Diğer davranışlar görmezden gelinirken bir
hedef davranış pekiştirilir.böylece
pekiştirilen davranış artarken görmezden
gelinen davranış azalır.
Beş farklı uygulama vardır
1. Diğer davranışları ayrımlı pekiştirme (DDAP)
2. Karşıt davranışları ayrımlı pekiştirme (KDAP)
3. Alternatif davranışları ayrımlı pekiştirme (ADAP)
4. Seyrek yapılan (azalan) davranışları ayrımlı
pekiştirme (SDAP)
5. Yüksek oranda yapılan davranışları ayrımlı
pekiştirme (YDAP)
1.Diğer davranışları ayrımlı
pekiştirme(DDAP)
Belirlenen bir zaman dilimi ya da gözlem
süresi/aralığı içinde uygun olmayan
davranışın hiç oluşmaması durumunda
aralık sonunda bu durumun
pekiştirilmesidir. Belirlenen zaman aralığı
içinde diğer davranışlar dikkate alınmaz.
2.Karşıt davranışları ayrımlı pekiştirme (KDAP)
Fiziksel olarak uygun olmayan davranışla aynı anda
yapılamayacak davranışların pekiştirilmesidir. Her
zaman uygun olmayan davranışın karşıtı bir
davranış bulunmayabilir. Bu durumda alternatif ya
da diğer davranışların pekiştirilmesi
kullanılmalıdır. Başkasına ve kendine zarar
verme davranışlarında etkili bir yöntemdir
3.Alternatif davranışları ayrımlı pekiştirme
(ADAP)
Azaltılması hedeflenen uygun olmayan davranışın
daha uygun biçiminin pekiştirilmesidir. Diğer
davranışların ayrımlı pekiştirilmesinde; gözlem
aralığında davranışın yokluğu pekiştirilirken,
alternatif davranışların ayrımlı pekiştirilmesinde,
belirgin bir hedef davranış pekiştirilir.
Örneğin; öğrencinin ‘ver’ yerine, ‘verir misin?’ ya
da ‘lütfen verir misin?’ için pekiştirilmesidir.
Bu durumda davranışın sosyal olarak daha
kabul edilebilir durumundan söz edilir.
Hedef davranış
DDAP
ADAP
KDAP
Yerinden kalkma
Yokluğu
pekiştirilir
İzin isteyerek
yerinden kalkma
Yerinde oturma
pekiştirilir
Etkinliği yerine
getirmeme
Yokluğu
pekiştirilir
---------------
Etkinlikle
uğraşma
pekiştirilir
Vurma
Yokluğu
pekiştirilir
işbirliği/konuşma
pekiştirilir
Kollarını bağlama
pekiştirilir
Öfke nöbeti
Yokluğu
pekiştirilir
İsteme/rica etme
pekiştirilir
--------------
Gereksiz
konuşma
Yokluğu
pekiştirilir
Parmak kaldırma
pekiştirilir
Sessiz durma
pekiştirilir
Nesneleri fırlatma
Yokluğu
pekiştirilir
Basketbol
oynama
pekiştirilir
Yazı yazma
pekiştirilir
Elini ağzına
sokma
Yokluğu
pekiştirilir
Dişlerini fırçalama
pekiştirilir
Kollarını bağlama
pekiştirilir
Küfür etme
Yokluğu
pekiştirilir
Uygun dil
kullanma
pekiştirilir
Sessiz olma
pekiştirilir
4.Seyrek yapılan (azalan) davranışları
ayrımlı pekiştirme (SDAP)
Bazı davranışlar normalde yapılması
gerektiğinden daha fazla
yapıldıklarında uygun olmayan davranış
olarak tanımlanabilirler. seyrek yapılan
davranışları ayrımlı pekiştirilmesi,
başlama düzeyi verileri ile
karşılaştırıldığında, hedef davranışın
oranında ki küçük azalmaların
pekiştirilmesidir.
5.Yüksek oranda yapılan davranışları
ayrımlı pekiştirme (YDAP)
Çocuğun repertuarında bulunan ancak yeterli sıklıkta
ortaya çıkmayan davranışların pekiştirilmesidir.
Örnek:Yemekten sonra ellerini yıkama
Örneğin; öğrenci bir şey isterken “lütfen” ya da bir
şey aldıktan sonra “teşekkür ederim” diyordur.
Ancak lütfen demeksizin ya da izin istemeksizin bir
şey isteme davranışını daha sık gösteriyordur. Bu
teknikle “lütfen” diyerek istekte bulunması
arttırılırken, izinsiz isteme davranışının azaltılması
amaçlanır.
Uygun
Olmayan
Davranışlarda Cezanın
Kullanımı
CEZA….
Davranış izleyen bir olayın cezalandırıcı
uyaran olabilmesi, davranışın ileride oluşum
sıklığını azaltmasına bağlıdır.
 Birinci tür ceza
 İkinci tür ceza
BİRİNCİ TÜR CEZA


davranışı rahatsız eden durumların izlemesine
bağlı olarak, o davranışın ileride olmasının
azalması söz konusudur.
Davranışları azaltmak için beden üzerinde güç
kullanma ya da aşağılayıcı sözlerle küçük
düşürme birinci tür cezaya örnek olabilir
Cezanın yan etkileri
a. Uzak durma
 b. Cezadan Kaçınmak İçin Oluşan
Sorunlu Davranışlar
 c. Çekingenlik
 d. Ceza Modeli Olma

İkinci tür ceza
İkinci tür ceza, davranışın pekiştireçle
sonuçlanmasına son vermeye ya da pekiştirecin
geri çekilmesine bağlı olarak, davranışın ilerde
oluşumunun zayıflaması, azalmasıdır.
Sönme, mola, tepkinin bedeli, düzeltme, olumlu
alıştırma ve aşırı düzeltme uygun olmayan
davranışları azaltmada yaygın olarak kullanılır. Bu
teknikler uygun davranışı artırma teknikleriyle
birlikte kullanılmalı, hiçbiri tek başına
kullanılmamalıdır.
SÖNME
Sönme, daha önceden pekiştirilen bir
davranıştan pekiştirmenin geri
çekilmesi yoluyla hedef davranışın
yoğunluğunun ve/veya sıklığının
dereceli olarak azaltılması sürecidir.
Sönme, Davranışı ortadan kaldırmak
için, çevrenin davranış üzerindeki
etkisini geri çekmek ve
sürdürmemektir.
Uygulayıcı daha önceden pekiştirdiği
davranışı görmezden gelmeye
başlayınca ne olur?



Çocuk uygulayıcının dikkatini elde etmek
için davranışının sıklığını ve yoğunluğunu
arttırır. Bu sönme patlamasıdır.
Bu durumda da görmezden gelmeye devam
edilmelidir.
Eğer sıklığı ve yoğunluğu arttığında
davranışı görmezden gelmek mümkün
değilse sönme yöntemi seçilmemelidir.
Sönmeyi etkili şekilde kullanmak
için izlenecek basamaklar





Hedef davranışı izleyen bütün pekiştireçleri
ayrıntılı bir şekilde belirle.
Hedef davranışı izleyen bütün pekiştireçleri
geri çek.
Hedef davranış her yapıldığında görmezden
gel, tutarlı ol.
Sönme programı süresince uygun davranışları
belirle, pekiştir.
Kendiliğinden geri gelme ve sönme patlaması
gerçekleşirse karar verdiğin süreci
uygulamaya devam et.
TEPKİNİN BEDELİ
 Tepkinin
bedeli, uygun olmayan
davranışın hemen ardından,
çocuğun sahip olduğu
pekiştireçlerin ya da yıldız, gülen
yüz, para gibi sembol
pekiştireçlerin sistematik olarak
geri alınmasıdır.
Tepkinin bedeli uygulamasına yer
verildiğinde, çocuğa sözlü ve yazılı olarak
bir liste ile her uygun olmayan davranışı
için geri alınacak pekiştireç
kaybetmesinin sonuçları açıklanmalıdır.
Uygulayıcı pekiştireç verme-alma
dengesini iyi kurmalıdır.
Tepkinin bedelini kullanırken
dikkat edilmesi gerekenler.
1. Tepkinin bedeli, hedef davranışın
hemen ardından uygulanmalıdır.
2. Tepkinin bedeli tutarlı şekilde
uygulanmalıdır.
3. Tepkinin bedeli uygulamasında eksi
puanların birikmesine ya da çocuğun
borçlanmasına izin verilmemelidir.
4. Pekiştireçlerin geri
alınması cezalandırıcı
olmamalı. Örneğin,
öğrencinin pekiştireci
bağırıp kızarak değil, uygun
davrandığında tekrar
kazanabileceği söylenerek
geri alınmalıdır.
MOLA
Mola, Pekiştireçlerin çocuktan
uzaklaştırılması ya da çocuğun pekiştirme
kaynaklarından uzaklaştırılması şeklinde
uygulanabilir.
Mola uygulamasında, çocuğun belli bir zaman
dilimi için pekiştirme kaynaklarından
(pekiştirici etkinlik ya da ortamdan)
fiziksel olarak uzaklaştırılması üç farklı
biçimde yapılabilmektedir.

MOLA (devam)
1.
2.
Çocuk uygun olmayan davranışı sürdürürken
gruptan uzaklaştırılır. Ancak bir köşeden ya da
uzaktan arkadaşlarını ve etkinlik alanını
izlemesine izin verilir. Uygun davranmaya
başlayınca gruba katılır.
Bu süreçte çocuk pekiştirici çevre ya da
etkinliği izleyemez, etkinlik alanının dışındadır
ve yüzü genellikle pekiştirici olmayan bir duvara
dönüktür. Uygun davranmaya başladıktan kısa
bir süre sonra etkinlik alanına döner.
MOLA (devam)
3.
Her iki maddede anlatılan durumda
etkinlik alanında yarım kalan bir
etkinlik varsa bu etkinlik tamamlatılır.
Çocuğun pekiştirici çevreden alınarak
pekiştirici olmayan bir alana konulması
anlamına gelir.
Onarıcı ve Aşırı Düzeltme
Aşırı düzeltme/onarma;
1. Onarıcı düzeltme,
2.Olumlu alıştırma
3.Olumlu alıştırmalarla aşırı düzeltme
olmak üzere üç şekilde uygulanabilir.
Düzeltme (onarma)
Düzeltme (onarma), çocuğun çevreyi uygun
olmayan bir davranışı yapmadan önceki haline
getirmesidir.
Örneğin; çocuğun sütü yere döktükten sonra
yerdeki süt bulaşıklarını temizlemesidir.
Çok küçük çocukların bağımsız olarak çevreyi
düzeltmesi mümkün olmayabilir. Bu durumda
uygulayıcı yaş ve yeteneklere bağlı olarak işin bir
bölümünü çocuktan ister. Diğer kısmında yardım
eder. Buna yardımla düzeltme adı verilir.
ONARICI AŞIRI DÜZELTME
Çocuğun uygun olmayan davranışı ile bağlantılı
olarak çevrenin yalnızca eski haline getirilmesi
onarıcı aşırı düzeltmede ilk adımdır. Ancak
buna çevredeki başka şeylerin de düzeltilmesi
eklenerek bir tür ceza verilir. Onarıcı aşırı
düzeltme, amaçsız ya da kazaen gerçekleşen
durumlarda kesinlikle kullanılmamalıdır.
Olumlu Alıştırma
Uygun olmayan davranıştan sonra, bu
davranışın sonucunu düzelten bir uygun
davranışın tekrarlanmasına olumlu
alıştırma denir. Olumlu alıştırmada
çocuk, uygun olmayan davranışı
gösterdiği anda yapılan etkinlik
durdurulur ve uygun davranış sözel
olarak tanımlanır. Daha sonra, uygun
davranışın tekrar edilmesi sağlanır.
Olumlu Alıştırmalarla Aşırı
Düzeltme
Olumlu alıştırmadan farkı, uygun
olmayan davranıştan sonra
davranışın uygun biçiminin birden
fazla sayıda tekrarlatılması ve bir
tür cezaya dönüştürülmesidir.
Download

uygun olmayan davranışları azaltmak için olumlu yaklaşım